514/2022

Útdráttur

A höfðaði málið til viðurkenningar á bótaskyldu V hf. og Í á líkamstjóni sem hann varð fyrir er lögreglubifreið sem vátryggð var hjá Vhf. var ekið aftan á bifreið sem A ók með þeim afleiðingum að bifreiðin lenti utan vegar og A varð fyrir líkamstjóni. Í dómi Landsréttar er rakið að um hefði verið að ræða árekstur tveggja skráningarskyldra vélknúinna ökutækja í skilningi 89. gr. þágildandi umferðarlaga.

Vátrygging samkvæmt 1. mgr. 91. gr. sömu laga hafi tekið til hvers kyns skaðabótakrafna samkvæmt 89. gr. laganna, enda þótt sök ökumanns, sem var grundvöllur bótaábyrgðar eftir 89. gr., tengdist ekki notkun í skilningi 1. mgr. 88. gr. laganna. Réðst niðurstaða málsins um hvernig skipta bæri tjóninu að tiltölu við sök þeirra sem áttu hlut að máli. A hafði áður verið sakfelldur í sakamáli sem höfðað var gegn honum vegna akstursins, fyrir að hafa raskað umferðaröryggi á alfaraleið og stofnað lífi lögreglumanna í hættu og með því brotið gegn ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til þeirrar hættu sem almenningi stóð af refsiverðri háttsemi A var talið að ekki hefðu verið tæk viðurhlutaminni úrræði til að stöðva för A en að aka utan í bifreið hans og lögreglumaðurinn sem ók bifreiðinni hefði því ekki farið fram með saknæmum hætti. Því var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að A bæri að öllu leyti sjálfur ábyrgð á þeim árekstri sem leiddi til líkamstjóns hans og jafnframt voru talin skilyrði til að fella niður ábyrgð varastefndu S hf. á líkamstjóni A. Var hinn áfrýjaði dómur um sýknu V hf., Í og varastefnda S hf. því staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 24. maí 2022. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 13. júlí 2022 og áfrýjaði hann öðru sinni 9. næsta mánaðar. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2022 í málinu nr. E-1091/2021.

2

Áfrýjandi krefst þess að viðurkennd verði full og óskipt bótaábyrgð stefndu á líkamstjóni sem hann varð fyrir vegna umferðarslyss 13. maí 2018 er lögreglubifreiðinni [...], sem vátryggð var hjá stefnda Verði tryggingum hf., var ekið aftan á bifreiðina [...], sem áfrýjandi ók, með þeim afleiðingum að hún lenti utan vegar og hann hálsbrotnaði. Til vara er krafist viðurkenningar á því að stefndi íslenska ríkið beri bótaábyrgð á líkamstjóni sem áfrýjandi varð fyrir 13. maí 2018 í kjölfar aðgerða lögreglu. Að því frágengnu gerir áfrýjandi þá kröfu að viðurkennt verði að hann eigi rétt til greiðslu skaðabóta úr slysatryggingu ökumanns bifreiðarinnar [...] hjá varastefnda, Sjóvá- Almennum tryggingum hf., vegna líkamstjóns sem hann hlaut í slysinu 13. maí 2018. Áfrýjandi krefst í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

S tefndi Vörður tryggingar hf. krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Til vara er þess krafist að greiðsluskylda félagsins úr lögboðinni ábyrgðartryggingu ökutækisins [...] verði lækkuð. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Stefndi íslenska ríkið og varastefndi, Sjóvá- Almennar tryggingar hf., krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

5

Málsatvikum og málsástæðum aðila er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið lýtur ágreiningur aðila að því hvort áfrýjandi eigi rétt á bótum vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir þegar lögreglubifreiðinni [...]var ekið á bifreið hans 13. maí 2018. Krafa hans á hendur stefnda Verði tryggingum hf. byggist á 89. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987, en bifreiðin var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá félaginu. Áfrýjandi telur jafnframt að stefndi íslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð á tjóninu sem eigandi ökutækisins [...], sbr. 90. gr. sömu laga.

6

Verði ekki fallist á ábyrgð stefndu samkvæmt framansögðu telur áfrýjandi að stefndi íslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð á tjóni hans á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar þar sem lögreglumaðurinn sem ók bifreiðinni [...]hafi sýnt af sér saknæma háttsemi.

Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að hann eigi rétt á bótum úr slysatryggingu ökumanns hjá varastefnda, Sjóvá- Almennum tryggingum hf., sbr. 92. gr. þágildandi umferðarlaga, en bifreið hans var tryggð lögboðinni slysatryggingu hjá félaginu þegar hann varð fyrir líkamstjóni.

7

Í málinu er um að ræða árekstur tveggja skráningarskyldra vélknúinna ökutækja í skilningi 89. gr. þágildandi umferðarlaga. Samkvæmt 1. mgr. 91. gr. þeirra laga tók vátrygging til hvers kyns skaðabótakrafna samkvæmt 89. gr. laganna, enda þótt sök ökumanns, sem var grundvöllur bótaábyrgðar eftir 89. gr., tengdist ekki notkun í skilningi 1. mgr. 88. gr. laganna. R æðst niðurstaða málsins þar með af því hvernig tjóni skuli skipt samkvæmt 89. gr. laganna en samkvæmt ákvæðinu skiptist það að tiltölu við sök þeirra sem hlut eiga að máli og með hliðsjón af atvikum öllum. Hefur þá ekki þýðingu hvort tjónið hafi hlotist af notkun ökutækis, sbr. til hliðsjónar dóm Landsréttar frá 21. október 2022 í máli nr. 405/2021.

8

Í dómi Héraðsdóms Suðurlands 14. nóvember 2019 í sakamáli sem höfðað var á hendur áfrýjanda var talið sannað og hafið yfir skynsamlegan vafa að áfrýjandi hefði ekið bifreið sinni á að minnsta kosti 110 kílómetra hraða á klukkustund og ekki sinnt stöðvunarmerkjum lögreglu, en hann hafi sjálfur borið fyrir dómi að hafa orðið merkjanna var. Með sama hætti var talið sannað að áfrýjandi hefði sveigt vísvitandi og af ásetningi snögglega yfir á vinstri vegarhelming og fyrir lögreglubíl. Þá hefði áfrýjandi verið undir verulegum áfengisáhrifum, en í blóðsýni hans hefðu mælst 1,72 prómill áfengis. Einnig var talið sannað að áfrýjandi hefði ekið margsinnis ýmist á miðjum vegi eða öfugum vegarhelmingi yfir lögboðnum hámarkshraða og að sá akstur hans hefði staðið um alllanga stund.

9

Í niðurstöðu dómsins er því lýst að áfrýjandi hefði með þessu aksturslagi og framferði sínu skapað ótvíræða hættu fyrir aðra vegfarendur. Væri því hafið yfir skynsamlegan vafa að áfrýjandi hefði raskað umferðaröryggi á alfaraleið og þar með brotið gegn 1. mgr. 168. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk þágildandi ákvæði 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 um skyldu til að hlýða fyrirmælum lögreglu. Þá taldi dómurinn jafnframt sannað að með þeirri háttsemi sinni að aka í veg fyrir lögreglubifreið og nauðhemla ítrekað á yfir 90 kílómetra hraða á klukkustund með lögreglubíl fast fyrir aftan sig hefði áfrýjandi hótað lögreglumönnum við skyldustörf ofbeldi í verki, sbr. 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga, sem hefði auk þess verið til þess fallið að stofna lífi og heilsu þeirra í augljósan háska á ófyrirleitinn hátt, sbr. 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga.

10

Framangreindum dómi var ekki áfrýjað og telst hann því hafa fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til hið gagnstæða er sannað, sbr. 1. mgr. 186. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi hefur ekki hnekkt þeim niðurstöðum um málsatvik sem koma fram í fyrrgreindum dómi héraðsdóms. Þannig gefa upptökur úr Eyewitness- búnaði lögreglubifreiða sem áfrýjandi hefur vísað til í öllum meginatriðum sömu mynd af atvikum og þar er lýst. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms umað almenningi hafi stafað veruleg hætta af háttsemi áfrýjanda og að lögregla hafi haft fullt tilefni til að reyna að stöðva akstur hans á grundvelli heimilda sinna samkvæmt lögreglulögum.

11

Þegar tekin er afstaða til þess hvort lögreglumaðurinn sem ók lögreglubifreiðinni [...] hafi gengið fram með saknæmum hætti þegar lögreglubifreiðinni var ekið á bifreið áfrýjanda verður að líta til þess hlutverks lögreglu að gæta almannaöryggis, halda uppi lögum og reglu, stemma stigu við afbrotum og koma í veg fyrir athafnir sem raska öryggi borgaranna, sem og að stöðva ólögmæta háttsemi, sbr. a-, b- og c-lið 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga. Handhafar lögregluvalds hafa í krafti þessa hlutverks heimildir til að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna, sbr. 14. gr. lögreglulaga, enþó með þeim fyrirvara að þeir mega aldrei ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni. Af framangreindum ákvæðum lögreglulaga leiðir enn fremur að lögregluaðgerðir sem falla innan heimilda laganna eru lögmætar og því ekki saknæmar þannig að uppfyllt séu skilyrði almennrar reglu skaðabótaréttarins um bótaábyrgð.

12

Með vísan til þeirrar stórfelldu hættu sem almenningi stóð af refsiverðri háttsemi áfrýjanda og því stórkostlega og ítrekaða gáleysi sem í henni fólst verður að játa lögreglu svigrúm til mats á því hvaða úrræði hafi verið heppileg til að stöðva akstur áfrýjanda og þar með þá hættu sem af honum stafaði í umrætt sinn. Í því sambandi verður að horfa til þess hvernig atvik horfðu við lögreglumanninum sem ók bifreiðinni [...]í aðdraganda árekstrarins en afskipti lögreglu hófust í kjölfar þess að tilkynnt var um að áfrýjandi hafði ráðist á heimili sitt með [...] þar sem inni væru kona og börn og í framhaldinu ekið ölvaður af vettvangi. Þá liggur fyrir að áfrýjandi hlýddi ekki fyrirmælum lögreglu um að stöðva bifreið sína heldur hótaði hann lögreglumönnunum sem veittu honum eftirför ofbeldi íverki með aksturslagi sínu og stofnaði lífi og heilsu þeirra í augljósan háska á ófyrirleitinn hátt, svo sem slegið var föstu með fyrrnefndum dómi Héraðsdóms Suðurlands í sakamáli á hendur áfrýjanda.

13

Í ljósi þess sem að framan er rakið er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að ekki hafi verið tæk viðurhlutaminni úrræði til að stöðva för áfrýjanda og að lögreglumaðurinn sem ók á bifreið áfrýjanda hafi því ekki farið fram með saknæmum hætti. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest um að áfrýjandi beri að öllu leyti sjálfur ábyrgð á þeim árekstri sem leiddi til líkamstjóns hans og að skilyrði séu jafnframt uppfyllt til að fella niður ábyrgð varastefnda, Sjóvár- Almennra trygginga hf., á líkamstjóni hans. Í samræmi við þá niðurstöðu verður hins áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu stefndu og varastefnda af öllum kröfum áfrýjanda. Einnig verður staðfest ákvæði dómsins um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda.

14

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, A-kvk-ef B-kvk-ef J-kvk-ef, 800.000 krónur.