2/2023

Útdráttur

A og B deildu um forsjá dóttur sinnar, C, lögheimili hennar og umgengni. Með dómi héraðsdóms var ákveðið að B færi ein með forsjá C og skyldi lögheimili hennar vera hjá B og A gert að greiða meðlag með henni. Loks var kveðið á um inntak umgengni.

Í dómi Landsréttar var rakið að í viðtali við dómara fyrir aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti hefði C, sem nú væri á fjórtánda aldursári, lýst þeirri afstöðu sinni á skýran og afdráttarlausan hátt að ekki yrði breytt núverandi fyrirkomulagi á reglulegri umgengni og væri ekkert fram komið sem benti til þess að afstaða hennar væri lituð af öðrum viðhorfum en hennar eigin. Bæri því við úrlausn málsins að taka réttmætt tillit til afstöðu C. Þá vísaði Landsréttur til þess að ráða mætti af matsgerð dómkvadds matsmanns að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá C. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf J-kk-nf S-kk-nf og A-kk-nf S-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 7. nóvember 2022. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 7. desember sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 2. janúar 2023. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 2022 í málinu nr.

E - [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að honum verði dæmd sameiginleg forsjá barnsins C, sem fædd er [...] 2010, og að lögheimili hennar verði hjá honum til 18 ára aldurs. Jafnframt krefst áfrýjandi þess að dæmt verði um inntak umgengni barnsins við sig og stefndu.

Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjanda fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þá er þar gerð ítarleg grein fyrir málsástæðum beggja aðila. Svo sem rakið er í héraðsdómi gerðu aðilar þessa máls dómsátt í forsjármáli sem áfrýjandi höfðaði eftir að stefnda flutti til [...] með dóttur málsaðila haustið 2018. Í sáttinni var meðal annars kveðið á um að forsjá og lögheimili stúlkunnar skyldi vera áfram hjá stefndu en regluleg umgengni við áfrýjanda skyldi vera ein vika einu sinni í mánuði. Þá var í sáttinni tilgreint að samkomulag væri um að taka umgengnisþáttinn til endurskoðunar kæmi til búferlaflutninga stefndu þannig að aðilar hefðu á ný búsetu í sama sveitarfélagi en annars að tveimur árum liðnum. Viku eftir að sáttin var gerð þurfti stefnda að flytjast fyrirvaralítið til Reykjavíkur vegna heilsufarsvanda barns sem hún gekk með. Fyrir liggur að umgengni áfrýjanda við dóttur málsaðila hefur verið í samræmi við dómsáttina þrátt fyrir búferlaflutninga stefndu. Með hinum áfrýjaða dómi var stefnda sýknuð af kröfu áfrýjanda um sameiginlega forsjá dóttur þeirra. Kveðið var á um að stefnda færi ein með forsjá stúlkunnar og að lögheimili hennar yrði hjá stefndu.

Áfrýjanda var gert að greiða einfalt meðlag með stúlkunni frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs hennar. Loks var í hinum áfrýjaða dómi mælt fyrir um umgengni stúlkunnar við áfrýjanda þannig að regluleg umgengni skyldi vera einu sinni í mánuði, eina viku í senn frá sunnudegi til sunnudags í fyrstu viku mánaðar nema í sumarleyfi. Auk þess var kveðið á um að regluleg umgengni fælist einnig í dvöl hennar hjá áfrýjanda frá klukkan 16 til klukkan 20 á föstudegi í lok þriðju viku hvers mánaðar. Jafnframt var ákveðin umgengni stúlkunnar við áfrýjanda um jól og páska sem og í sumar- og vetrarleyfum en einnig í öðrum tilvikum sem þar eru nánar tilgreind. Loks var þar mælt fyrir um að stúlkan skyldi hafa óheft símasamskipti og rafræn samskipti við málsaðila að eigin vilja og frumkvæði.

5

Fyrir Landsrétt hafa verið lögð ný gögn sem eru gjafsóknarleyfi beggja málsaðila og skrifleg aðilaskýrsla áfrýjanda.

6

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gáfu aðilar viðbótarskýrslur auk þess sem D, dómkvaddur matsmaður, gaf viðbótarskýrslu um framlagða matsgerð sína.

7

Í viðbótarskýrslu sinni fyrir Landsrétti kvað áfrýjandi persónulega hagi sína vera óbreytta frá því dómur héraðsdóms gekk og væri hann nú að ljúka þriðja námsári sínu í [...]. Umgengni stúlkunnar við hann væri ein vika í mánuði. Áfrýjandi lýsti nánu sambandi þeirra feðgina og taldi að stúlkunni liði vel þegar hún væri hjá honum. Á hinn bóginn þyrði hún hvorki að koma í heimsókntil áfrýjanda né hringja í hann utan reglulegrar umgengni, án þess að eiga sérstakt erindi. Stúlkan hefði þó ekki sagt honum þetta berum orðum, heldur væri það frekar „hans tilfinning“ að svo væri.

Áfrýjandi lýsti því að stúlkan hefði undanfarið verið töluvert hjá afa sínum og ömmu, auk þess sem hún hefði dvalið hjá frænku sinni og fyrrverandi sambýlismanni stefndu.

8

Áfrýjandi kannaðist við að stúlkan hefði fengið að vera hjá honum utan reglulegrar umgengni, auk þess sem þau feðgin væru í samskiptum á samfélagsmiðlum.

9

Áfrýjandi kvað ástæðu kröfu hans um sameiginlega forsjá vera þá að hann vildi taka aukinn þátt í lífi dóttur sinnar og fá að axla meiri ábyrgð sem foreldri. Þá vildi hann geta tekið ákvarðanir sem vörðuðu stúlkuna og væru henni í hag.

10

Áfrýjandi kannaðist við að hafa einhverju sinni í rifrildi milli þeirra stefndu gripið fast í hana og þannig meitt hana. Hefði þetta verið í eina skiptið sem það gerðist en í kjölfarið hefði hann lagst inn á geðdeild. Eftir útskrift af sjúkrahúsinu hefðu þau stefnda verið áfram í samskiptum þar til sambúð þeirra hefði lokið endanlega 2013.

Þrátt fyrir sambúðarslit hefðu samskipti málsaðila þó haldist góð allt þar til áfrýjandi fór fram á breytt fyrirkomulag forsjár 2018.

11

Áfrýjandi taldi samskipti aðila „fín“ núna þótt þau væru ekki mikil og alltaf skrifleg, í formi SMS- skilaboða. Sá hann ekkert því til fyrirstöðu að þau stefnda gætu átt samstarf um málefni dóttur sinnar ef fallist yrði á kröfu hans um sameiginlega forsjá.

Þá taldi áfrýjandi einfalt að bæta samskipti málsaðila og kvaðst vera reiðubúinn að leggja sitt af mörkum til að ná því markmiði.

12

Spurður um ástæðu þess að hann tilkynnti stefndu til barnaverndarnefndar 2018 vegna ofbeldis, sagðist áfrýjandi hafaverið að fylgja ráðleggingum barnaverndar. Auk þess hefði komið fram hjá dóttur aðila að henni fyndist stefnda vera vond við sig og hún hefði sagt að hana langaði ekki að búa hjá stefndu. Spurður að því hvort hann teldi stefndu beita stúlkuna ofbeldi, svaraði áfrýjandi að hann teldi svo ekki vera lengur eða „ekki eins mikið.“

13

Áfrýjandi lýsti ánægju sinni með að stúlkan hefði komið skoðun sinni á málinu á framfæri við dómara málsins. Hann kvaðst þó viss um að það væri best fyrir hana að hafa jafna umgengni við báða foreldra. Vísaði áfrýjandi til þess að rannsóknir sýndu að börnum, sem væru í jafnri umgengni við foreldra sína, vegnaði yfirleitt betur í lífinu en öðrum. Þótt taka ætti tillit til vilja barna þyrfti stundum að taka í taumana. Þá kvaðst áfrýjandi viss um að þeirri afstöðu að vilja óbreytta umgengni hefði verið „ýtt að henni“, þótt hann efaðist ekki um orð stúlkunnar. Kvaðst áfrýjandi því ekki vera viss um að framangreind tilhögun á forsjá og umgengni endurspeglaði einlægan vilja hennar. Þá lýsti hann því að stúlkan hefði sagt áfrýjanda og konu hans frá því að stefnda hefði talað illa um hann við stúlkuna áður en hún fór í viðtal hjá dómurum málsins í héraði.

14

Í viðbótarskýrslu sinni fyrir Landsrétti upplýsti stefnda að hún og sambýlismaður hennar hefðu nú slitið samvistum en að hún byggi enn á sama stað og áður, ásamt dóttur málsaðila og yngri dóttur sinni. Hún væri á öðru ári [...]náms í [...]. Stefnda taldi sig eiga trúnað dóttur sinnar, enda ræddu þær mikið saman. Þá væri stúlkan mjög hænd að litlu systur sinni.

15

Stefnda kvað dóttur aðila vera í töluverðum samskiptum við áfrýjanda utan reglulegrar umgengni. Stúlkan ætti samskipti við áfrýjanda og fjölskyldu hans gegnum samfélagsmiðla, auk þess sem hún kíkti í heimsókn til áfrýjanda. Væri stúlkunni frjálst að eiga slík samskipti við föður sinn og föðurfjölskyldu.

16

Stefnda lýsti því að þau áfrýjandi væru í takmörkuðum samskiptum sem öll færu fram í gegnum SMS- skilaboð. Sá háttur á samskiptunum hefði verið hafður á að ósk áfrýjanda og kvaðst stefnda hafa reynt að virða þá ósk. Lýsti stefnda því að óskir áfrýjanda um breytingar á tilhögun umgengni væru stundum settar fram með stuttum fyrirvara. Stefnda kvaðst eftir fremsta megni reyna að verða við þeim óskum en ef það gengi ekki eftir, ylli það ágreiningi og væru þá skilaboð frá áfrýjanda „í boðhætti“.

Stöðugur ágreiningur aðila hefði nú staðið í fimm ár sem hefði slæm áhrif á líf stúlkunnar, stefndu og fleiri fjölskyldumeðlima. Taldi stefnda stúlkuna þurfa frið frá þessum ágreiningi.

17

Spurð um ofbeldi áfrýjanda gegn henni, vísaði stefnda til framlagðra gagna málsins.

Hún lýsti því að henni þætti óþægilegt að vera nálægt áfrýjanda og hefði stundum áhyggjur af skapferli hans. Hún kvaðst þó ekki vita til þess að áfrýjandi hefði lagt hendur á dóttur þeirra en kvaðst oft hafa áhyggjur af andlegri líðan hennar.

18

Svo unnt væri að koma á sameiginlegri forsjá taldi stefnda nauðsynlegt að samstarf milli foreldra væri „þokkalegt“ en um það væri ekki aðræða í tilviki aðila þessa máls.

Á hinn bóginn færi stúlkan í heimsókn til áfrýjanda eða ætti við hann önnur samskipti eins oft og hún vildi, enda væri það henni frjálst. Stefnda lagði áherslu á að þótt þær mæðgur hefðu ekki rætt mikið sín í milli um tilhögun umgengninnar, lægi fyrir að stúlkan hefði ítrekað lýst vilja sínum að þessu leyti í viðtölum við dómendur.

19

Fyrir aðalmeðferð málsins gáfu dómarar dóttur málsaðila kost á að tjá sig um málið í samræmi við ákvæði 1. og 2. mgr. 43. gr. barnalaga nr. 76/2003. Var aðilum málsins gerð grein fyrir helstu atriðum viðtalsins við upphaf aðalmeðferðar.

Niðurstaða

20

Í samtali dóttur aðila við dómara málsins kom hún sjónarmiðum sínum skýrt og ákveðið á framfæri. Fram kom að stúlkunni þætti afar vænt um báða foreldra sína og maka þeirra sem og að hún væri í góðum tengslum við bæði nánustu fjölskyldu sína og stórfjölskyldu. Þá kom skýrt fram í viðtalinu hversu hlýtt stúlkunni er til litlu systur sinnar, dóttur stefndu. Stúlkan kom með afdráttarlausum og hreinskilnum hætti á framfæri þeim vilja sínum að ekki yrði breytt núverandi fyrirkomulagi á reglulegri umgengni, það er að vera eina viku í mánuði hjá föður og þrjár hjá móður. Einnig kom í ljós að stúlkan vissi ekki um þá breytingu á umgengni, sem mælt er fyrir um íhinum áfrýjaða dómi, á þann veg að hún dvelji hjá föður í fjóra tíma á föstudegi í lok þriðju viku hvers mánaðar. Við þá vitneskju ítrekaði stúlkan vilja sinn um óbreytt fyrirkomulag umgengni. Jafnframt lýsti hún ánægju sinni með að geta heimsótt heimili föður eftir hentugleika utan venjulegrar umgengni, í samráði við foreldra sína, og verið í sambandi við föður gegnum samskiptaforrit. Spurð um nám og félagslíf lýsti stúlkan ánægju með skólann og var hreykin af því að eiga núna fleiri vinkonur en áður.

21

Dóttir málsaðila er nú á fjórtánda aldursári. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. barnalaga skal taka tillit til skoðana barns, sem málið varðar, í samræmi við aldur þess og þroska. Í viðtali við dómara fyrir aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti lýsti stúlkan afstöðu sinni til málsins á skýran og afdráttarlausan hátt í samræmi við það sem hér hefur verið rakið. Að mati dómsins er ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að sú afstaða stúlkunnar sé lituð af öðrum viðhorfum en hennar eigin og er ekki ástæða til annarrar ályktunar en að hún sé byggð á reynslu stúlkunnar sjálfrar og eindregins vilja að þessu leyti. Að þessu gættu ber við úrlausn málsins að taka réttmætt tillit til afstöðu stúlkunnar í samræmi við framangreint lagaákvæði.

22

Í málinu liggja frammi tvær matsgerðir dómkvaddra matsmanna um forsjárhæfni málsaðila en efni þeirra er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt fyrri matsgerðinni frá 10. apríl 2019, sem aflað var í tengslum við fyrri málshöfðun áfrýjanda, var það niðurstaða matsmanns, dr. F sálfræðings, að stefnda væri hæf til að fara með forsjá stúlkunnar. Á hinn bóginn taldi hann að áfrýjandi væri ekki einfær um að fara með forsjá hennar en að hann væri fær um það með sambýliskonu sinni. Var það niðurstaða matsgerðarinnar að rétt væri að forsjá stúlkunnar yrði hjá stefndu sem og lögheimili hennar, en að stefna mætti að því að taka upp sameiginlega forsjá síðar og auka umgengni stúlkunnar og áfrýjanda „eftir því sem reynsla sýndi að ráðlegt væri.“ Taldi matsmaður að með slíku fyrirkomulagi væri með tímanum mögulegt að koma á endanlegri sátt milli aðila.

23

Við rekstur máls þessa í héraði var aflað nýrrar matsgerðar dómkvadds matsmanns, D sálfræðings, sem er dagsett 5. júlí 2022. Var matsmanni falið að leggja mat á forsjárhæfni málsaðila, félagslegar aðstæður og persónulega hagi þeirra, sem og hvernig uppeldisaðstæður væru fyrir barnið hjá hvoru foreldri fyrir sig. Þá var matsmanni falið að meta hvernig umgengni barnsins við foreldra sína yrði best háttað ef forsjá yrði sameiginleg og hjá hvoru foreldrinu lögheimili barnsins ætti að vera.

Fyrir liggur að hinum dómkvadda matsmanni var ekki falið að kanna afstöðu stúlkunnar að þessu leyti. Efni og niðurstaða matsgerðarinnar eru rakin í hinum áfrýjaða dómi.

24

Af matsgerðinni verður ráðið að báðir málsaðilar séu hæfir til að fara með forsjá dóttur sinnar en þar er þó komist svo að orði að „ósveigjanleg afstaða móður gagnvart föður hafi hindrað hana í að veita stúlkunni nægilegan tilfinningalegan stuðning hvað varðar þörf hennar til að umgangast föður sinn.“ Matsmaður tekur allt að einu fram að eigi að síður virðist móðir vera ábyrgt foreldri sem leggi sig fram um að hlúa vel að stúlkunni og veita henni ást, umhyggju, stöðugleika og góð uppeldisskilyrði.

Matsmaðurinn staðfesti matsgerð sína í héraði og gaf sömu skýringar á efni hennar við viðbótarskýrslutöku fyrir Landsrétti og hún gerði við skýrslutöku í héraði, svo sem gert er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Í viðbótarskýrslu matsmannsins fyrir Landsrétti kom fram að hún teldi að taka ætti talsvert tillit til vilja stúlkunnar í þessu máli, enda gætu börn á hennar aldri metið hvað kæmi þeim vel.

25

Upplýst er í málinu að sú tilhögun, sem mælt er fyrir um í hinum áfrýjaða dómi, að regluleg umgengni stúlkunnar við föður skuli, auk einnar viku í mánuði, felast í dvöl hennar hjá honum frá klukkan 16 til klukkan 20 á föstudegi í lok þriðju viku hvers mánaðar, hefur ekki enn komið til framkvæmda. Mun skýringin á því vera sú að málsaðilar hafi, í ljósi áfrýjunar málsins, ekki verið viss um að til þessa ætti að koma strax í kjölfar uppkvaðningar héraðsdóms. Fyrir Landsrétti hefur stefnda einungis gert kröfu um staðfestingu hins áfrýjaða dóms og ekki gert sérstakar athugasemdir við þessa tilteknu tilhögun á umgengni. Eins og hér að framan greinir er dóttir aðila nú á fjórtánda ári og má því gera ráð fyrir að úr þessu muni vilji hennar vega æ þyngra um það hvenær hún heimsækir áfrýjanda. Er enda ekkert komið fram í málinu sem mælir gegn því að svo verði.

26

Að öllu framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

27

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað fyrir Landsrétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, og stefndu, B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun hvors lögmanns, B-kk-ef H-kk-ef B-kk-ef og J-kk-ef S. Ó-kk-ef, að fjárhæð 1.200.000 krónur.