590/2021

Útdráttur

X var ákærður fyrir brennu, manndráp og tilraun til manndráps með því að hafa kveikt eld á gólfi í herbergi sínu á annarri hæð að Bræðraborgarstíg 1 og á tveimur stöðum á gólfi í sameiginlegu rými á sömu hæð og valdið þannig eldsvoða sem hafði í för með sér almannahættu en 13 manns voru í húsinu þegar X kveikti eldinn. X var jafnframt ákærður fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa skömmu eftir framangreint atvik, utandyra við rússneska sendiráðið slegið tvo lögreglumenn sem þar voru við skyldustörf með gúmmímottu með þeim afleiðingum að annar hlaut roða og mar á hægri framhandlegg en hinn fékk roða á vinstra kinnbein. Með dómi héraðsdóms var talið sannað að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Var X sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins þar sem dómurinn taldi engum vafa undirorpið að ástand hans hefði á þeim tíma sem um ræddi verið þannig að hann hefði verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Taldi héraðsdómur að nauðsynlegt væri vegna réttaröryggis að X sætti öryggisgæslu á viðeigandi stofnun og gengist á þeim tíma undir viðeigandi meðferð vegna veikinda sinna. Þá var X dæmdur til greiðslu skaða- og miskabóta. Landsréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að sannað væri að X hefði framið þau brot sem ákært var fyrir. Ákæruvaldið undi niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að ekki skyldi refsa X. Í dómi Landsréttar kom fram að vegna geðræns ástands síns hefði ákærði verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum 25. júní 2020 þegar hann framdi umrædd brot. Með vísan til niðurstöðu þriggja matsgerða í málinu, skýrslu matsmanna fyrir dómi og framburðar geðlæknis fyrir Landsrétti yrði að leggja til grundvallar að X væri með geðhvörf og gæti enn valdið sér og öðrum hættu væri hann í örlyndisástandi. Þá virtist hann ekki vera til viðræðu um nauðsynlega læknismeðferð. Í þessu ljósi og með hliðsjón af alvarleika þeirrar háttsemi sem X gerðist sekur um voru ekki efni til þess að sú öryggisgæsla sem honum hafði verið ákveðin í hinum áfrýjaða dómi yrði að svo komnu máli felld niður. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að X skyldi sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun á grundvelli heimildar í 62. gr. almennra hegningarlaga. Þá voru brotaþolum og einkaréttarkröfuhöfum dæmdar miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf Á-kk-nf H-kk-nf og H-kvk-nf J-kvk-nf geðlæknir.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 22. september 2021 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og að fengnu áfrýjunarleyfi. Málsgögn bárust réttinum 22. nóvember 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2021 í málinu nr. S- [...]/2020.

2

Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.

3

Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að honum verði hvorki gerð refsing né gert að sæta öryggisvistun. Jafnframt er þess krafist að skaðabótakröfum í málinu verði vísað frá dómi en til vara að þær verði lækkaðar.

4

Brotaþoli, E, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 3.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

5

Brotaþoli, G, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 3.073.636 krónur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 3.000.000 króna frá 25. júní til 2. júlí 2020, af 3.009.636 krónum frá þeim degi til 7. júlí 2020, af 3.023.636 krónum frá þeim degi til 16. júlí 2020, af 3.063.636 krónum frá þeim degi til 19. júlí 2020, af 3.073.636 krónum frá þeim degi til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

6

Brotaþoli, H, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 3.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

7

Brotaþoli, J, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 6.407.064 krónur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 6.318.466 krónum frá 25. júní til 9. júlí 2020, af 6.326.368 krónum frá þeim degi til 15. júlí 2020, af 6.376.068 krónum frá þeim degi til 24. júlí 2020, af 6.407.064 krónum frá þeim degi til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

8

Brotaþoli, L, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 5.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní 2020 til þess dags þegar mánuður er liðinn frá því að bótakrafa er birt ákærða en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

9

Brotaþoli, M, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 6.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

10

Einkaréttarkröfuhafi, P, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 13.044.197 krónur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

11

Einkaréttarkröfuhafi, T, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 4.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

12

Einkaréttarkröfuhafi, U, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 4.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 29. júlí 2020 af 4.085.801 krónu frá þeim degi til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

13

Einkaréttarkröfuhafi, V, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 4.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

14

Einkaréttarkröfuhafi, W, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 4.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

15

Einkaréttarkröfuhafi, Q, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 4.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

16

Einkaréttarkröfuhafi, R, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 4.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

17

Einkaréttarkröfuhafi, S, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 4.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

18

Einkaréttarkröfuhafi, Á, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 4.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

19

Einkaréttarkröfuhafi, Ð, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða honum 4.085.801 krónu, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 4.000.000 króna frá 25. júní til 29. júlí 2020, af 4.085.801 krónu frá þeim degi til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

20

Einkaréttarkröfuhafi, É, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 4.000.000 króna, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Málsatvik og sönnunarfærsla

21

Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi er ákærði í fyrsta lagi borinn sökum um brennu, manndráp og tilraun til manndráps, með því að hafa 25. júní 2020 kveikt eld á gólfi í herbergi sínu á annarri hæð að Bræðraborgarstíg 1 í Reykjavík og á tveimur stöðum á gólfi í sameiginlegu rými á sömu hæð, báðum undir stiga sem lá upp á þriðju hæð hússins. Því er lýst í ákæru að ákærði hafi með þessu valdið eldsvoða sem hafi haft í för með sér almannahættu en 13 manns voru í húsinu þegar eldurinn kviknaði.

Þar segir einnig að eldurinn hafi breiðst hratt út um aðra og þriðju hæð hússins og hafi eldsvoðinn valdið því að A og B, sem höfðu verið í herbergjum sínum á þriðju hæð, hafi látist af völdum koloxíðeitrunar. Þá hafi C látist af völdum höfuðáverka er hún féll niður af þriðju hæð hússins þegar hún reyndi að flýja eldinn. Framkemur að aðrir nafngreindir íbúar hússins, sem voru á staðnum þegar eldurinn braust út, hafi verið í lífsháska en tekist að komast út úr húsinu eða verið bjargað þaðan. Samkvæmt ákærunni er framangreind háttsemi ákærða talin varða við 1., sbr. 2. mgr. 164. gr., 211. gr. og 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

22

Í öðru lagi er ákærði borinn sökum um brot gegn valdstjórninni með því að hafa, skömmu eftir að hann kveikti eld í húsinu að Bræðraborgarstíg, slegið tvo lögreglumenn, sem voru við skyldustörf, með gúmmímottu utandyra við rússneska sendiráðið að Garðastræti 33. Háttsemin er í ákæru talin varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga.

23

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir lögregluskýrslum og myndupptökum sem lögregla aflaði við rannsókn málsins. Meðal þeirra gagna er skýrsla um brunarannsókn lögreglu á vettvangi. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að eldsupptök hafi verið á þeim stöðum sem greinir í ákæru, enda séu þar lægstu punktar brunaferla og mest brunnið. Í skýrslunni er einnig ályktað að rekja megi brunann til íkveikju af ásetningi.

Því til stuðnings er á það bent að engin raftæki og ekkert rafmagn eða annað sem geti orsakað bruna hafi verið í námunda við framangreinda staði. Þá væri gáleysi útilokað þar sem kviknað hefði í á tveimur aðskildum svæðum á hæðinni, auk þess sem rýmið milli upptakastaðanna væri minna brunnið og því útilokað að kviknað hafi í á öðrum staðnum vegna þess að eldur hafi borist þangað frá hinum af sjálfsdáðum. Í héraðsdómi er einnig vikið að skýrslu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um brunann. Niðurstaða hennar er sú að allt bendi til þess að kveikt hafi verið í húsinu og að eldur hafi kviknað með stuttu millibili í tveimur rýmum, annars vegar í herbergi 1, sem upplýst er að var herbergi ákærða, og hins vegar á stigapalli á sömu hæð. Að auki er í héraðsdómi gerð grein fyrir mati Ö byggingarverkfræðings á þeirri almannahættu sem hlaust af brunanum.

24

Við þingfestingu málsins neitaði ákærði sök í báðum ákæruliðum. Hann gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins í héraði en neitaði í öllum aðalatriðum að tjá sig um sakarefnið og vísaði til framburðar síns hjá lögreglu. Gerð er grein fyrir framburði hans hjá lögreglu í niðurstöðukafla héraðsdóms. Neitaði ákærði alfarið að hafa kveikt í húsinu og lýsti því meðal annars að auðvelt hefði verið að komast inn í herbergi hans, auk þess sem þar hefðu verið ýmis efni sem gætu skýrt brunann í því.

25

FF geðlæknir var dómkvaddur á rannsóknarstigi málsins til að meta sakhæfi ákærða á verknaðarstundu, sbr. 15. gr. laga nr. 19/1940, og eftir atvikum hvort 16. gr. sömu laga ætti við í málinu. Hann var síðar dómkvaddur til að svara því einnig hvort nauðsynlegt væri vegna réttaröryggis að ákærði sætti öruggri gæslu eða hvort beita skyldi vægari ráðstöfunum eða vistun á hæli, sbr. 62. og 63. gr. almennra hegningarlaga. Niðurstaða hans var á þá leið að ef sannað væri að ákærði hefði verið að verki hefði hann verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum í umrætt sinn. Því ætti ekki að refsa honum samkvæmt 15. gr. laga nr. 19/1940. Þá taldi matsmaðurinn að ef sök sannaðist væri rétt að eftirlit yrði haft með ákærða á réttargeðdeild til að varna því að háski hlytist af honum. Um matsgerðina er að öðru leyti vísað til héraðsdóms.

26

Geðlæknarnir GGog HHvoru dómkvödd til að framkvæma yfirmat á sakhæfi ákærða.

Niðurstaða yfirmatsmanna var á sömu leið og undirmatsmanns, að ákærði hefði verið ósakhæfur og að ekki ætti að refsa honum samkvæmt áðurnefndri lagagrein.

Yfirmatsmenn bentu á að ákærði hefði frá útskrift frá geðdeild í júlí 2020 og til þess dags sem yfirmatið fór fram ekki haft nein geðræn einkenni. Eftir sem áður töldu þeir mikilvægt að fylgst yrði náið með geðrænu ástandi ákærða og reglulega gert áhættumat af til þess bærum sérfræðingum. Væri það best gert á réttargeðdeild og um það vísað til 62. gr. laga nr. 19/1940. Um yfirmatsgerðina er að öðru leyti vísað til héraðsdóms.

27

Í hinum áfrýjaða dómi er framburði vitna í héraði gerð ítarleg skil og er um hann vísað til héraðsdóms.

28

Með hinum áfrýjaða dómi var talin sönnuð sú háttsemi ákærða sem honum var gefin að sök í báðum liðum ákæru en hann sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins með vísan til fyrrnefndrar greinar laga nr. 19/1940. Ákærða var aftur á móti gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun. Með vísan til 8. kapítula Mannhelgisbálks Jónsbókar var ákærði einnig dæmdur til að greiða brotaþolum og öðrum einkaréttarkröfuhöfum skaða- og miskabætur eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi.

29

Ákæruvaldið unir niðurstöðu héraðsdóms um að sýkna ákærða af refsikröfu sem gerð var í héraði og krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Brotaþolar og aðrir einkaréttarkröfuhafar krefjast hækkunar miska- og skaðabóta. Ákærði krefst sýknu af fyrri ákæruliðnum á þeim grunni að ósannað sé að hann hafi framið það brot sem honum er þar gefið að sök. Þá krefst hann sýknu af síðari ákæruliðnum þar sem brotið hafi verið framið utan refsilögsögu íslenska ríkisins. Að því frágengnu krefst hann sýknu af öryggisgæslu samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga. Því til stuðnings vísar ákærði til þess að geðrofsástand hans í júní 2020 hafi að öllum líkindum orsakast af sýklalyfjagjöf en ekki undirliggjandi geðsjúkdómi.

30

Undir rekstri málsins fyrir Landsrétti voru ÍÍ, lyflæknir og prófessor í lyfja- og eiturefnafræði, og Ó Ó-kk-nf læknir dómkvaddir til þess að svara því hvort lyfjameðferð, sem ákærði gekkst undir á Landspítalanum 11. til 18. júní 2020 vegna magasárs, kunni að hafa orsakað svonefnda sýklalyfjatengda maníu (antibiomania) hjá ákærða og valdið geðrofsástandi hans 25. júní 2020. Væri niðurstaða matsmanna að um sýklalyfjatengda maníu hefði verið að ræða var einnig óskað svara við því hvort nauðsynlegt væri að vista ákærða áfram á öryggisdeild Landspítala ellegar láta hann sæta öðru sértæku eftirliti með vísan til 62. og 63. gr. almennra hegningarlaga.

31

Matsgerð matsmannanna barst Landsrétti 9. maí 2022. Þar er því lýst að geðheilsa ákærða hafi verið orðin góð við útskrift af geðdeild 15. júlí 2020 og hann verið einkennalaus fram í mars 2022. Á þeim tíma hafi hann aftur fengið örlyndiseinkenni, farið á geðrofslyf og náð bata á tæpum tveimur vikum. Í matsgerðinni er því næst fjallað almennt um faraldsfræði geðhvarfasjúkdóma og tengsl örlyndis og sýklalyfja.

Bent er á tvær yfirlitsgreinar frá 2002 og 2017 um möguleg tengsl sýklalyfjagjafar og örlyndis. Í fyrri greininni sé stuðst við 21 sjúkratilfelli sem lýst séí birtum greinum í tímaritum um læknisfræði og 82 tilfelli sem skráð séu í lyfjagagnagrunn Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar. Síðari greinin sé reist á upplýsingum um 47 sjúkratilfelli sem lýst sé í birtum greinum um læknisfræði. Samkvæmt báðum greinunum sé [...]sýkl alyfið [...]það lyf sem oftast hafi verið tengt við tilurð örlyndis.

Það sé eitt af þeim lyfjum sem ákærði hafi fengið í tengslum við meðferð við magasári í júní 2020. Á hinn bóginn sé ekki ljóst hvort bein orsakatengsl séu milli sýklalyfja og tilurð örlyndis. Hafi ýmsar kenningar verið settar fram í því efniog meðal annars verið bent á að lyfið [...] geti truflað boðefni GABA í miðtaugakerfi og þannig leitt til örvunar í miðtaugakerfinu. Gögnin sem styðji hugsanleg orsakatengsl milli sýklalyfjagjafar og örlyndis séu þó fremur veik, eins og nánar er rökstutt í matsgerðinni. Þó að matsmenn álíti ekki útilokað að sýklalyf á borð við [...] geti orsakað örlyndiseinkenni telja þeir fyrst og fremst að lyfjagjöfin ýti undir slík einkenni hjá sjúkling umsem hafi þegar undirliggjandi geðhvarfasjúkdóm.

32

Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar er vikið að því að ýmsir þættir hafi án efa haft áhrif á geðhag ákærða í júní 2020. Á þeim tíma hafi hann glímt við líkamleg veikindi og umtalsverða verki. Hann hafi óttast enn alvarlegri sjúkdóm, glímt við svefnleysi og verið lagður inn á sjúkrahús til rannsókna. Allir þessir þættir séu álagsvaldandi og geti í sjálfu sér verið „útleysandi þættir“ í veikindum ákærða. Bent er á að skjót svörun hans við geðlyfjameðferð sé alls ekki óvenjuleg, en bæði sumarið 2020 og vorið 2022 hafi lyfjagjöf hafist tiltölulega fljótlega eftir að einkenni komu fram. Er það niðurstaða matsmanna að ákærði sé með geðhvarfasjúkdóm og að hugsanlega hafi sjúkdómurinn verið ógreindur í langan tíma, miðað við lýsingu ættingja á geðhag hans undanfarin ár. Vísað er til þess að hann hafi sannanlega aftur farið í örlyndislotu með geðrofseinkennum í mars og apríl á þessu ári, sem bendi sterklega til undirliggjandi geðhvarfasjúkdóms. Með því sé einnig staðfest að ákærða stafi ekki eingöngu hætta á frekari veikindum með inntöku á áðurnefndu sýklalyfi. Síðan segir orðrétt í matsgerðinni:

Mat undirritaðra er að það sé hugsanlegt að sýklalyf hafi átt þátt í tilkomu einkenna í júní 2020 en aðrir þættir, sérstaklega mikil streita (í tengslum við sjúkdóm og hugsanlegt krabbamein), truflun á svefni og dægursveiflu sem tengd hafa verið við framköllun örlyndiseinkenna hjá sjúklingum með geðhvarfasjúkdóm samkvæmt birtum vísindarannsóknum séu líklegri orsakaþættir ásamt því að [ákærði] hafi undirliggjandi geðhvarfasjúkdóm, annað hvort nýtilkominn árið 2020 eða sjúkdómurinn hafi verið ógreindur til lengri tíma.

33

Nokkur fleiri gögn voru lögð fyrir Landsrétt. Meðal þeirra er greinargerð ÚÚ geðlæknis 16. febrúar 2022 um hagi og geðheilsu ákærða eftir að hann kom á réttargeðdeild 3. júní 2021. Þá lagði réttargæslumaður og lögmaður einkaréttarkröfuhafa meðal annars fram matsgerðir samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 um afleiðingar brunans fyrir brotaþolana M, H, G, L, J og E, auk fleiri gagna.

34

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gaf ákærði skýrslu og svaraði spurningum um heilsufar sitt og aðrar aðstæður en vék sér undan því að svara spurningum er lutu að atvikum 25. júní 2020. Hann hafnaði því að hafa orðið veikur í mars á þessu ári og rakti einkenni sín þá til þess að hann hafi verið í tilfinningalegu uppnámi.

35

Matsmennirnir ÍÍog ÓÓ gáfu einnig skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti og svöruðu spurningum um niðurstöður framangreindrar matsgerðar. Í skýrslum þeirra kom fram að afar ósennilegt væri að veikindi ákærða í júní 2020 hafi einungis orsakast af lyfjagjöf. Kvað Ó Ó ákærða vera með undirliggjandi geðhvörf og að hætta sé á því að hann fari aftur í örlyndi.

36

ÚÚ, geðlæknir og yfirlæknir réttar- og öryggisgeðdeildar, gaf einnig skýrslu fyrir Landsrétti. Fram kom hjá honum að ákærði hefði farið í „klassíska maníu“ inni á réttargeðdeild í mars á þessu ári. Kvað hann hegðun ákærða hafa þá breyst eins og hendi væri veifað, sem lýsti sér meðal annars í því að talþrýstingur jókst, hann varð skapvondur, valdsmannslegur og vantreysti hjúkrunarfræðingum og öðru starfsfólki sem hann hafði áður treyst. Einkennin hafi gengið að mestu til baka eftir tvær lyfjagjafir. Ákærði væri þó ekki orðinn líkur sjálfum sér og virtist ekki gera sér grein fyrir því hversu veikur hann hafi verið. Var vitnið ekki í vafa um að ákærði væri með geðhvörf og hefði þörf fyrir áframhaldandi meðferð og eftirlit. Ákærði væri aftur á móti ekki samvinnuþýður um slíka meðferð en hún væri forsenda þess að hann gæti losnað úr öryggisgæslu.

37

Við aðalmeðferð málsins voru einnig spilaðir hlutar af hljóð- og myndupptökum af framburði vitnanna G, KK og Í. Einnig voru spilaðir hlutar af upptöku á framburði lögreglumannanna LL, QQ og RR, sem þeir gáfu í héraði, sem og á framburði PP, sérfræðings hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, UU, byggingar- og brunaverkfræðings, og GGgeðlæknis og yfirmatsmanns.

Niðurstaða

38

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er á það fallist að fram sé komin nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, um að ákærði hafi, fimmtudaginn 25. júní 2020, kveikt eld í herbergi sínu á annarri hæð hússins að Bræðraborgarstíg 1 í Reykjavík og á tveimur öðrum stöðum í sameiginlegu rými á sömu hæð með þeim afleiðingum sem lýst er í fyrri lið ákæru 17. september 2020.

Varðar háttsemi ákærða við þau ákvæði almennra hegningarlaga sem þar greinir.

39

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms ber einnig að staðfesta niðurstöðu hans um að ákærði hafi sama dag gerst sekur um brot gegn valdstjórninni, sbr.1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga, með þeirri háttsemi sem lýst er í síðari lið ákærunnar.

Tilvísun ákærða til þess að brotið hafi átt sér stað á lóð rússneska sendiráðsins hefur ekki þýðingu, enda brotið framið innan íslenska ríkisins, sbr. 1. tölulið 4. gr. almennra hegningarlaga. Breytir engu í því efni þó að brotið kunni að hafa átt sér stað á sendiráðssvæði sem nýtur friðhelgi samkvæmt 22. gr. alþjóðasamnings um stjórnmálasamband, sbr. lög nr. 16/1971 um aðild Íslands að alþjóðasamningi um stjórnmálasamband.

40

Ákæruvaldið unir niðurstöðu héraðsdóms um að ekki skuli refsa ákærða með vísan til 15. gr. almennra hegningarlaga. Vegna geðræns ástands síns var ákærði alls ófær til að stjórna gerðum sínum 25. júní 2020 þegar hann framdi umrædd brot. Með vísan til niðurstöðu þriggja matsgerða í málinu, skýrslu matsmanna fyrir dómi og framburðar ÚÚ geðlæknis fyrir Landsrétti verður að leggja til grundvallar að ákærði sé með geðhvörf og geti enn valdið sér og öðrum hættu sé hann í örlyndisástandi. Þá virðist hann ekki vera til viðræðu um nauðsynlega læknismeðferð. Í þessu ljósi og með hliðsjón af alvarleika þeirrar háttsemi sem ákærði gerðist sekur um eru ekki efni til þess að sú öryggisgæsla sem honum var ákveðin í hinum áfrýjaða dómi verði að svo komnu máli felld niður. Með hliðsjón af framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms ber því að staðfesta niðurstöðu hans um að ákærði skuli sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun á grundvelli heimildar í 62. gr. almennra hegningarlaga. Sú niðurstaða breytir því ekki að í sérstöku dómsmáli má samkvæmt framangreindu ákvæði almennra hegningarlaga krefjast lausnar úr öryggisgæslu eða breytingar á þeirri vistun sem ákærði sætir og þeirri meðferð sem fullnustuyfirvöld hafa ákveðið, eftir tilgreindan tíma frá dómsuppsögu í héraði.

41

Í greinargerð ákærða til Landsréttar er gerð krafa um að einkaréttarkröfum verði vísað frá dómi en ella að þær verði lækkaðar. Í yfirlýsingu ákærða um áfrýjun málsins 10. júní 2021 er ekki vikið að því að áfrýjað sé til endurskoðunar á efnislegri niðurstöðu héraðsdóms um einkaréttarkröfur. Samkvæmt 2. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var það nauðsynlegt til að unnt væri að fjalla um þær kröfur fyrir Landsrétti, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 400/2016. Kröfur ákærða um endurskoðun á dæmdum einkaréttarkröfum í héraði koma því ekki til úrlausnar Landsréttar nema að réttinum sé skylt að taka afstöðu til þeirra án kröfu.

42

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms ber að staðfesta niðurstöðu hans um skaða - og miskabætur auk vaxta til einkaréttarkröfuhafans P, fyrrum unnusta A, sem lést í eldsvoðanum. Þá er staðfest niðurstaða héraðsdóms um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalögum til foreldra og systur A, þeirra Á, Ð og É, auk vaxta. Faðir hennar, Ð, krefst að auki greiðslu vegna útfararkostnaðar, 85.801 króna, en gögn liggja fyrir um þann kostnað. Ber jafnframt að fallast á þá kröfu sem ber vexti eins og í dómsorði greinir. Þá er staðfest niðurstaða héraðsdóms um málskostnað þeirra.

43

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er einnig staðfest niðurstaða hans um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga auk vaxta til foreldra og bróður B, sem lést í eldsvoðanum, þeirra Q, R og S, og til foreldra og systkina C, sem þar lést einnig, þeirra T, U, V og W, auk ákvæða héraðsdóms um málskostnað þeim til handa.

44

Brotaþolarnir H, E, G og L komust öll annað hvort af sjálfsdáðum eða með hjálp slökkviliðsmanna út úr brennandi húsinu að Bræðraborgarstíg án þess að verða fyrir alvarlegum líkamsmeiðslum. Samkvæmt framlögðum gögnum glíma þau aftur á móti öll við ágengar hugsanir um brunann og einkenni áfallastreituröskunar enda voru þau í alvarlegri lífshættu. L hefur einnig greinst með þunglyndi sem rekja verður til upplifunar hans umræddan dag en hann mun hafa verið síðastur til að vera bjargað úr húsinu. Með hliðsjón af framangreindu þykja miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna til H, E og G og 1.200.000 króna til L. Þá er staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um skaðabætur að fjárhæð 73.636 krónur til G vegna kostnaðar. Bera bætur brotaþola sömu vexti og í héraðsdómi eins og nánar greinir í dómsorði.

45

Brotaþoli J bjargaðist úr húsinu að Bræðraborgarstíg með því að brjóta rúðu í herbergi sínu á þriðju hæð og láta sig falla þaðan. Lenti hann á gangstétt fyrir neðan gluggann og missti meðvitund. Hlaut hann við þetta höfuðkúpu- og andlitsbeinbrot, staðbundinn heilaáverka og opin sár. Hann jafnaði sig fljótlega á líkamlegum áverkum en glímir aftur á móti enn við meðalslæm einkenni áfallstreituröskunar, enda óttaðist hann mjög um líf sitt. Með hliðsjón af framangreindu þykja miskabætur til hans á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur. Þá er staðfest niðurstaða héraðsdóms um aðrar skaðabætur til hans vegna kostnaðar samtals að fjárhæð 407.064 krónur. Bera skaða- og miskabæturnar vexti eins og í dómsorði greinir.

46

Brotaþoli M komst við illan leik út úr húsinu við Bræðraborgarstíg með því að vefja um sig sæng og skríða út úr herbergi sínu á annarri hæð hússins, niður stigann og út um útidyrnar. Við þetta mun eitthvað hafa fallið ofan á bakið á honum og brenndist hann illa víða á líkamanum. Þegar hann kom á gjörgæslu var hann svæfður, verkjastilltur og hafður í öndunarvél meira eða minna til 15. júlí 2020. Þá hefur hann gengist undir tvær aðgerðir vegna brunasára og verið í endurhæfingu og sjúkraþjálfun.

Í vottorði sálfræðings 30. apríl 2021, sem lagt hefur verið fyrir Landsrétt, kemur fram að brotaþoli glími við þunglyndi í kjölfar brunans, hafi væg kvíðaeinkenni, eigi erfitt með svefn og að slaka á. Þá hafi sjálfsmat hans beðið hnekki og hann einangrast. Þykja miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga til hans hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur sem bera sömu vexti og dráttarvexti og ákveðnar voru í hinum áfrýjaða dómi.

47

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms ber að staðfesta ákvæði hans um sakarkostnað sem greiðist úr ríkissjóði.

48

Með hliðsjón af dómaframkvæmd, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í málum nr. 449/2005 og 688/2014, verður allur áfrýjunarkostnaður málsins felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðnar eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

49

Ákærða verður gert að greiða þóknun lögmanns einkaréttarkröfuhafa eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Héraðsdómur skal vera óraskaður um að ákærði, X, skuli sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfur, vexti og málskostnað P, T, U, V, W, Q, R, S, Á, og É skulu vera óröskuð. Ákærði greiði P 250.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti og öðrum framangreindum einkaréttarkröfuhöfum hverjum um sig 75.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.

Ákærði greiði Ð 1.585.801 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.500.000 krónum frá 25. júní til 29. júlí 2020, af 1.585.801 krónu frá þeim degi til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað Ð skulu vera óröskuð en auk þess greiði ákærði honum 75.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.

Ákærði greiði brotaþola, E, 1.000.000 króna með sömu vöxtum og dæmdir voru í héraði.

Ákærði greiði brotaþola, G, 1.073.636 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 1.000.000 króna frá 25. júní til 2. júlí, af 1.009.636 krónum frá þeim degi til 7. júlí 2020, af 1.023.636 krónum frá þeim degi til 16. júlí 2020, af 1.063.636 krónum frá þeim degi til 19. júlí 2020, af 1.073.636 krónum frá þeim degi til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákærði greiði brotaþola, H, 1.000.000 króna með sömu vöxtum og dæmdir voru í héraði.

Ákærði greiði brotaþola, L, 1.200.000 krónur með sömu vöxtum og dæmdir voru í héraði.

Ákærði greiði brotaþola, J, 1.607.064 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 1.518.466 krónum frá 25. júní til 9. júlí 2020, af 1.526.368 krónum frá þeim degi til 15. júlí 2020, af 1.576.068 krónum frá þeim degi til 24. júlí 2020, af 1.607.064 krónum frá þeim degi til 25. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákærði greiði brotaþola, M, 1.500.000 krónur með sömu vöxtum og dæmdir voru í héraði.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef lögmanns, 2.790.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, G-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 2.511.000 krónur.