242/2020

Útdráttur

Ó sf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni V hf. um að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir menn á grundvelli XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í úrskurði Landsréttar var ekki fallist á kröfu Ó sf. um að hafna framgangi matsbeiðninnar í heild. Þar var meðal annars rakið að aðili að einkamáli ætti að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann teldi þörf á og væri hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að hindra það nema með stoð í lögum. Hins vegar var því hafnað að leggja fyrstu tvær spurningar í matsbeiðni Ó sf. fyrir dómkvadda matsmenn þar sem mat á þeim væri bersýnilega tilgangslaust til sönnunar í málinu, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Einnig var spurningum 5b, 5c og 11 hafnað þar sem um væri að ræða lagaleg atriði sem dómara væri ætlað að meta eftir 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Að öðru leyti var fallist á dómkvaðningu tveggja hæfra og óvilhallra manna til að svara spurningum sem settar voru fram í matsbeiðni V hf.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf og Á-kvk-nf Ó-kvk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 14. apríl 2020. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 5. maí 2020. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. apríl 2020 í málinu nr. M5135/2019 þar sem fallist var á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu tveggja matsmanna. Kæruheimild er í clið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað. Til vara krefst hann þess að matsspurningum 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11 og 16, að meðtöldum öllum undirliðum, verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4 Sóknaraðili og varnaraðili gerðu 1. febrúar 2013 verksamning um gerð Vaðlaheiðarganga, vegganga milli Eyjafjarðar og Fnjóskadals. Framkvæmdir hófust á verkstað í mars 2013 en gröftur 3. júlí sama ár. Þeim var að mestu lokið með,,gegnumslagi“ 28. apríl 2017. Í verksamningi var samið um að ágreiningur aðila yrði lagður fyrir þriggja manna sáttanefnd. Átti úrskurður nefndarinnar að vera bindandi en skjóta mátti honum til Héraðsdóms Reykjavíkur hefðu verið gerðar athugasemdir við hann innan 28 daga frá uppkvaðningu.

5 Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili óskað eftir dómkvaðningu tveggja hæfra og óvilhallra manna á grundvelli XII. kafla laga nr. 91/1991 til að endurmeta forsendur fyrir þriðja úrskurði sáttanefndar 5. júlí 2018 þar sem varnaraðila var gert að greiða sóknaraðila 1.379.000.000 króna vegna sex krafna sóknaraðila um viðbótargreiðslur vegna verktafa. Varnaraðili gerði skriflegar athugasemdir við niðurstöðu sáttanefndarinnar 2. ágúst 2018. Matsbeiðnin er dagsett 26. september 2019 og barst Héraðsdómi Reykjavíkur sama dag. Þar eru settar fram 16 matsspurningar og 16 undirliðir við nánar tilteknar matsspurningar. Í hinum kærða úrskurði var fallist á dómkvaðningu tveggja matsmanna til að svara spurningum nr. 15a og 5c16 í matsbeiðni varnaraðila en því hafnað að matsspurning nr. 5b kæmist að.

6 Sóknaraðili byggir á því að einhliða málsatvikalýsing varnaraðila í matsbeiðni fari gegn grundvallarreglum einkamálaréttarfars um glöggan og skýran málatilbúnað og því eigi að hafna framgangi matsbeiðninnar í heild. Hefur hann meðal annars vísað til þess að matsbeiðnin sem telur 15 blaðsíður hafi að geyma almenna málavaxtalýsingu auk sjónarmiða varnaraðila um þau atriði sem hann telur að séu röng í fyrrgreindri niðurstöðu sáttanefndarinnar, þar á meðal atriði sem lagalegur ágreiningur stendur um.

7 Aðili að einkamáli á að meginstefnu til rétt á að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á og það er því hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að hindra það nema með stoð í lögum. Því ber dómara að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann eftir ákvæðum laga nr. 91/1991 nema formskilyrði 2. mgr. 78. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. og 1. mgr. 79. gr. laganna séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði sem dómari telur bersýnilegt að skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða matsbeiðnin lúti einvörðungu að atriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekki sérfróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. og fyrri málslið 1. mgr. 61. gr. sömu laga. Víðtækur réttur aðila í einkamáli kann þó að vera takmarkaður af öðrum meginreglum einkamálaréttarfars, svo sem málshraðareglunni, sbr. dóm Hæstaréttar 23. febrúar 2015 í máli nr. 104/2015. Þá mega spurningar ekki vera leiðandi fullyrðingar um atriði sem lagalegur ágreiningur stendur um, sbr. dóm Hæstaréttar 25. janúar 2017 í máli 835/2016.

8 Varnaraðili á því samkvæmt 1. mgr. 77. gr., sbr. 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 rétt á að afla og leggja fram í einkamáli þau sönnunargögn sem hann telur málstað sínum til framdráttar. Er að meginreglu hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að takmarka þann rétt umfram það sem leiðir af 3. mgr. 46. gr. laganna. Eina áskilnaðinn um efni matsbeiðna sem fram koma án þess að mál hafi verið höfðað er að finna í 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt ákvæðinu skal í matsbeiðni greina skýrt frá því atviki sem aðili vill leita sönnunar um, hvernig hann vill að það verði gert, hver réttindi eru í húfi og hverja aðra sönnunin varðar að lögum.

9 Þótt vísað sé í löngu máli til sjónarmiða varnaraðila í matsbeiðni og þrátt fyrir að í almennum inngangi matsspurninga sé tekið fram að spurningarnar séu settar fram,,með hliðsjón af ofanskráðu“ verður að telja að matsspurningarnar séu settar fram með nægilega skýrum hætti og uppfylli að því leyti kröfur 2. mgr. 78. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Þá er einnig til þess að líta að matsmenn eiga að vinna verk sitt af bestu vitund, sbr. 5. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Að því leyti sem dómkvaðning matsmanns leiðir ekki til annars hefur matsmaður auk þess frjálsar hendur um hvaða sjónarmið hann leggur til grundvallar og eftir atvikum hvaða gagna hann aflar sér til afnota við matið en matsþoli á þess kost á matsfundi að koma að athugasemdum sínum og ábendingum um framkvæmd mats, sbr. 2. mgr. 62. gr. laganna. Er jafnframt til þess að líta að matsbeiðandi verður að bera hallann af því ef sönnunargildi matsgerðar verður rýrara en ella vegna þess hvernig matsbeiðnin er sett fram og ber sjálfur kostnað og áhættu af því að matsgerðin komi honum að notum. Verður varnaraðila því ekki meinað að afla matsgerðar af þessum sökum.

10 Í spurningu 1 er óskað eftir mati á meðalafköstum sóknaraðila við gröft Óshlíðarganga frá upphafi graftar að,,gegnumslagi“. Í matsbeiðni er þessi spurning ekki rökstudd sérstaklega en í athugasemdum varnaraðila fyrir héraðsdómi kom fram að ástæðan væri sú að sóknaraðili hefði vísað til reynslu hans af gerð Óshlíðarganga á fyrsta samningafundi aðila. Eins og spurningin er úr garði gerð virðist gengið út frá því að líta eigi til annars verks sóknaraðila við gangagerð við úrlausn ágreinings vegna samnings sem gerður var um Vaðlaheiðargöng. Þá verður ekki séð að byggt sé á því að í verksamningi sóknaraðila og varnaraðila hafi verið vísað að öðru leyti til framkvæmdar Óshlíðarganga eða að líta skyldi til þess verks við túlkun og skýringu á verksamningi aðila. Hefur sóknaraðili jafnframt bent á að upplýsingar um framgang þess verks liggi fyrir í opinberum gögnum. Samkvæmt öllu framangreindu er mat á þessu atriði bersýnilega tilgangslaust til sönnunar í málinu, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Hið sama á við um spurningu nr. 2a, b, c og d að því marki sem miða á við reynslutölur úr öðrum verkum. Þar fyrir utan verður að telja að þar sé óskað upplýsinga um skýringu á verksamningi sem dómara er ætluð úrlausn um, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Ákvæði hins kærða úrskurðar um að varnaraðila sé heimilt að fá dómkvadda menn til að veita svar við þessum spurningum verður því fellt úr gildi.

11 Í hinum kærða úrskurði var fallist á að í spurningu 5b, þar sem óskað var mats á því hve mikilli framlengingu verktíma matsþoli hefði átt rétt á eftir reglum verksamningsins vegna verktafa við vinnu á tímabilinu 19. maí 2015 til 28. apríl 2017, fælist í reynd lögfræðilegt mat á því hver væri réttur varnaraðila samkvæmt reglum verksamningsins, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, en um það stendur meðal annars lagalegur ágreiningur aðila. Varnaraðili unir þeirri niðurstöðu. Í spurningu 5c er jafnframt óskað mats á því hversu margir dagar vegna framlengingar verktíma hafi verið greiddir að fullu, með nánar greindum forsendum, og hversu marga daga matsþoli eigi rétt á að fá bætta sem verktafir á ákveðnu tímabili að teknu tilliti til svara við spurningum 5a og 3c. Hér er að mati dómsins um að ræða lagaleg atriði sem dómara er ætlað að meta eftir 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Verður því fellt úr gildi ákvæði hins kærða úrskurðar um að varnaraðila sé heimilt að fá dómkvadda menn til að veita svar við þessari spurningu.

12 Í spurningu 11 er spurt um hvað matsmenn telji,,að verktakar að útboðsverkum í jarðvinnu/jarðgangagerð megi búast við að samtala magntöluskrár geti aukist um án þess að það gefi aðilum tilefni til kröfu um endurskoðun samningsverðs“. Í matsbeiðni er þessi spurning ekki rökstudd sérstaklega en í greinargerð varnaraðila til Landsréttar kemur fram að einvörðungu sé verið að leita eftir því hvort matsmenn þekki til venju sem við hafi verið stuðst og varði álitaefnið.

13 Í 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að sá sem ber fyrir sig venju verði að leiða tilvist hennar eða efni í ljós. Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. sömu laga leggur dómari sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Framangreind matsspurning varnaraðila lýtur efnislega að því að leiða í ljós að til sé venja við uppgjör verksamninga. Verður aðilum almennt játaður víðtækur réttur til að afla matsgerðar og að færa sönnur á staðhæfingar um að venja hafi mótast á tilteknu og sérhæfðu sviði. Þrátt fyrir ríkt svigrúm aðila máls til sönnunarfærslu í þessu tilliti verður þó ekki litið fram hjá því að með matsspurningunni, eins og hún er orðuð, óskar varnaraðili mats á álitaefni sem er fyrst og fremst lögfræðilegt. Telja verður að úrlausn um það hvort venja hafi stofnast í þessu tilliti, sem beitt verði við uppgjör verksamninga, sé á hendi dómara en ekki dómkvaddra matsmanna, enda er hér um að ræða atriði sem krefjast fyrst og fremst lagaþekkingar í skilningi 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Verður ákvæði hins kærða úrskurðar um að varnaraðila sé heimilt að fá dómkvadda menn til að veita svar við þessari spurningu því fellt úr gildi.

14 Þótt fallast megi á með sóknaraðila að aðrar matsspurningar varnaraðila mættu vera skýrari verður talið, að virtri þeirri meginreglu um forræði aðila á sönnunarfærslu og því að spurningunum er ætlað að leggja grunn að kröfum varnaraðila á hendur sóknaraðila í væntanlegu dómsmáli, að þær fullnægi þeim kröfum sem gerðar eru í 2. mgr. 78. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Verður því fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að matsspurningar nr. 34, 5a, 610 og 1216 að meðtöldum undirliðum uppfylli kröfur 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991 og að ákvæði 3. mgr. 46. gr. og 2. mgr. 60. gr. sömu laga standi ekki í vegi fyrir því að þær verði lagðar fyrir matsmenn.

15 Með vísan til þess sem að framan er rakið verður hinn kærði úrskurður staðfestur með þeirri breytingu sem fram kemur í úrskurðarorði.

16 Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að matsspurningar nr. 1, 2a, 2b, 2c, 2d, 5b, 5c og 11 verða ekki lagðar fyrir dómkvadda matsmenn.

Kærumálskostnaður fellur niður.