569/2022

Útdráttur

A höfðaði mál fyrir sína hönd og sonar síns, B, gegn R og krafðist miskabóta vegna ákvörðunar R um að vista B utan heimilis A frá október 2016 til mars 2017 og um að höfða mál á hendur A til sviptingar forsjár yfir B. Því máli lauk með því að var A sýknuð af kröfu R. Í dómi Landsréttar var rakið að barnaverndaryfirvöld hefðu haft langvarandi afskipti af heimili A og börn hennar endurtekið verið vistuð utan heimilis á meðan hún leitaði sér meðferðar vegna vímuefnavanda. Þegar hinar umdeildu ráðstafanir voru gerðar hafi A haldið bindindi um ríflega hálfs árs skeið en eins og vikið var að í mati á forsjárhæfni A var þó enn óvissa um árangur í því efni. Þá hafi því verið lýst í matinu að umönnun þriggja barna væri krefjandi fyrir A og hætt við að það yrði henni ofviða að fá B inn á heimilið. Til þess væri jafnframt að líta að B var aðeins tveggja ára að aldri þegar þetta var og því í sérstaklega viðkvæmri stöðu.

Matsmaður hafi lagt til að látið yrði á það reyna að B kæmi aftur inn á heimili A en að hann færi í varanlegt fóstur, félli A á bindindi á ný. Það hafi á hinn bóginn verið niðurstaða barnaverndarnefndar R að hagsmunum B væri betur borgið með því að hann færi í varanlegt fóstur og að umgengni hans við A yrði hagað þannig að hann fengi að aðlagast nýju heimili. Landsréttur tók fram að niðurstaða forsjárhæfnimats og ráðstafanir Barnaverndar og barnaverndarnefndar R hafi ráðist af mismunandi mati á aðstæðum A. Ekki yrði þó annað séð en að þær ákvarðanir sem deilt var um hafi verið teknar að vel ígrunduðu máli og að við meðferð málsins hafi starfsmenn R gætt að viðeigandi reglum barnaverndarlaga nr. 80/2002 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá benti ekkert til annars en að ráðist hafi verið í umræddar aðgerðir með það að leiðarljósi sem væri B fyrir bestu. Því fengi ekki breytt þótt kröfu barnaverndarnefndar R hafi verið hafnað með dómi héraðsdóms en þá hafi legið fyrir að A hafi náð að halda bindindi til lengri tíma og aðstæður því verið aðrar en þegar hinar umdeildu ráðstafanir voru gerðar. Var R því sýknuð af kröfum A og B.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 1. júlí 2022. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 17. ágúst sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 14. september sama ár. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2022 í málinu nr. E- 6693/2020.

2

Áfrýjendur krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim hvoru um sig 10.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. október 2016 til 6. janúar 2020 en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Mál þetta varðar meðferð máls áfrýjandans A og sonar hennar B, sem fæddur er árið [...], hjá Barnavernd og barnaverndarnefnd stefnda á árunum 2016 og 2017. A krefst miskabóta úr hendi stefnda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 fyrir sína hönd og drengsins vegna vistunar hans utan heimilis á vegum barnaverndarnefndar, takmörkunar á umgengni við hann meðan á þeirri vistun stóð og forsjársviptingarmáls sem rekið var fyrir héraðsdómi.

5

Áfrýjendur hafa lagt fram nokkur ný gögn fyrir Landsrétti, meðal annars afrit stjórnsýslukæru A 22. desember 2016 vegna úrskurðar barnaverndarnefndar stefnda 24. nóvember það ár um umgengni við drenginn og samskipti lögmanns áfrýjenda og Úrskurðarnefndar velferðarmála í mars 2017 vegna málsins, en með tölvupósti 28. þess mánaðar var því lýst að fallið væri frá kærunni. Var það gert að gengnum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. sama mánaðar í máli nr. E- 3807/2016, þar sem A var sýknuð af kröfu barnaverndarnefndar stefnda um að verða svipt forsjá drengsins.

6

Um málsatvik er að öðru leyti vísað til hins áfrýjaða dóms.

Niðurstaða

7

Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar eiga allir rétt til friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis. Þann rétt má ekki skerða nema með lögum og að brýnni nauðsyn, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Hliðstætt ákvæði er í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þessa grundvallarreglu verður að virða með hliðsjón af 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Ákvæðið sækir meðal annars fyrirmynd í 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Í 1. tölulið þeirrar greinar segir að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 19/2013 er meðal annars tekið fram að eðli máls samkvæmt þarfnist börn meiri umhyggju og ríkari verndar meðan þau eru ung að árum.

8

Í 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er orðuð sú grundvallarregla sem gildir um starfsemi barnaverndaryfirvalda að beita skuli þeim ráðstöfunum sem ætla megi að séu barni fyrir bestu og skulu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi sem varð að lögunum kemur fram að aðrir hagsmunir, svo sem hagsmunir foreldra, verði þar af leiðandi að víkja ef þeir stangast á við hagsmuni barnsins, sbr. meðal annars framangreint ákvæði í 1. tölulið 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.

9

Um málsmeðferð barnaverndaryfirvalda vegna vistunar barns utan heimilis og forsjársviptingu gilda ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar á meðal rannsóknarregla 10. gr., meðalhófsregla 12. gr. og regla 13. gr. um andmælarétt. Þær reglur eru jafnframt áréttaðar í ákvæðum barnaverndarlaga, sbr. einkum 7. mgr. 4. gr., 2. mgr. 29. gr., 1. mgr. 41. gr. og 47. gr. laganna.

10

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi átti A við langvarandi vímuefnavanda að stríða og hafði hún allnokkrum sinnum þegið aðstoð barnaverndaryfirvalda meðan hún leitaði sér meðferðar. Fyrir liggur að B og tvö eldri systkini hans voru vistuð utan heimilis með samþykki A í kjölfar þess að hún féll á vímuefnabindindi í mars 2016.

Eldri börnin komu aftur á heimilið í júní það ár en A samþykkti meðferðaráætlun Barnaverndar stefnda sem meðal annars fól í sér að B yrði áfram í vistun til 1. október. 11

Barnavernd stefnda fól C, sérfræðingi í klínískri barnasálfræði, að vinna mat á forsjárhæfni A og lá niðurstaða þess fyrir 20. september 2016. Í forsjárhæfnimatinu var rakið að vímuefnavandi A væri langvarandi og alvarlegur. Hún hefði verið komin í neyslu harðra vímuefna um 18 ára aldur og hefði farið í fjölmargar meðferðir en lengst náð að halda bindindi í um tvö ár fyrir um tíu árum síðan. Þá áréttaði matsmaður að innan við hálft ár væri síðan A neytti síðast vímuefna með börnin þrjú í sinni umsjá en við mat á öryggi og umsjá ungra barna hafi oft verið miðað við að foreldrar hafi haldið bindindi í um 18 mánuði til að það væri álitið nokkuð áreiðanlegt. Um batahorfur sagði að A virtist nú sinna bindindi sínu vel og af einlægni. Með áframhaldandi öflugri ástundun hefði matsmaður trú á að hún gæti verið áfram allsgáð en hún væri hins vegar ennþá stutt komin á sinni bataleið og því ekki hægt að spá um framhaldið. Í viðtali við tilsjónarkonu með heimilinu hefði komið fram að hún teldi langvarandi álag af því að sinna börnunum þremur ástæðu þess að A féll á bindindi um páska 2016. Þá lýsti matsmaður því að við heimsókn hennar á heimilið hafi verið ljóstað umönnun barnanna þriggja væri krefjandi og virtist A vera þreytt eftir að hafa verið með þau í tæpan sólarhring. Teldi matsmaður að verulega aukið álag myndi fylgja því að B flytti aftur inn á heimilið og hætt væri við að það gæti reynst A ofviða.

12

Í matsbeiðni var þess sérstaklega farið á leit að matsmaður skoðaði hvort hagsmunum B væri ef til vill betur borgið í varanlegu fóstri. Hvað þennan þátt varðaði var rakið í matinu að drengurinn, sem þá var tæpra tveggja ára, hefði dvalið um það bil jafn lengi í umsjá móður sinnar og D móðursystur sinnar. Þann tíma sem hann hefði verið hjá móðursystur hefði umgengni við móður verið mikil. Í heimsókn matsmanns hafi drengurinn virst hafa mjög góð tengsl við móður sína og eldri systkini. Hann hafi einnig haldið tengslum við móðurforeldra og eldri bræður sína sem byggju hjá þeim, auk þess sem föðuramma hitti hann reglulega hjá A. Færi drengurinn í varanlegt fóstur hjá móðursystur og manni hennar myndu þessi tengsl minnka til muna. A hefði nefnt að þær systur væru drengnum báðar sem mæður og að hún myndi óska þess að hann héldi miklum tengslum við D þegar hún fengi hann aftur í sína umsjá. Síðan segir:

„Matsmaður mælir með að reynt verði að tryggja áframhaldandi tengsl B við D til að mynda með samningi um að hún verði stuðningsforeldri hans. Fari svo að A falli á ný telur matsmaður eðlilegt að miðað sé við að drengurinn fari í varanlegt fóstur og að þá verði umgengnissamningur við A mun takmarkaðri en verið hefur.“

13

Barnaverndarnefnd stefnda kvað upp úrskurð 17. október 2016 þess efnis að B yrði vistaður utan heimilis í tvo mánuði. Jafnframt var borgarlögmanni falið að gera kröfu fyrir héraðsdómi um að móðirin yrði svipt forsjá drengsins en af því leiddi að vistun hans utan heimilis hélt áfram meðan málið var rekið fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Í forsendum úrskurðarins var vísað til þess að ljóst væri að móðir ætti langt í land með að vinna í sínum málum, sinna „edrúmennsku“ sinni, sýna meðferðarheldni og skapa börnum sínum viðunandi uppeldisskilyrði. Hagsmunir drengsins væru ekki þeir að fara í þá vegferð með móður. Tryggja yrði óskilyrtan rétt barnsins til að njóta verndar og umönnunar í samræmi við ákvæði barnaverndarlaga og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og væri brýnt að skapa honum stöðugar uppeldisaðstæður til framtíðar. Drengurinn væri á viðkvæmum aldri og í brýnni þörf fyrir stöðugleika þannig að persónueiginleikar hans fengju að njóta sín.

Ljóst væri að aðbúnaður hans nú gæti haft áhrif á félagsþroska hans um ókomna tíð og hæfni til tilfinningamyndunar. Með hagsmuni drengsins að leiðarljósi og með tilliti til ungs aldurs hans væri það niðurstaða nefndarinnar að mikilvægt væri að finna honum framtíðarheimili og umönnunaraðila þar sem öryggi og þroskavænlegar uppeldisaðstæður væru tryggðar. Teldi nefndin því að hagsmunum hans væri best borgið með því að hann færi í varanlegt fóstur til 18 ára aldurs.

14

Barnaverndarnefnd stefnda kvað upp annan úrskurð 24. nóvember 2016 þar sem kveðið var á um breytta umgengni A við drenginn meðan forsjársviptingarmálið væri rekið fyrir dómi. Skyldi umgengni fara fram einu sinni í mánuði í allt að fjórar klukkustundir á heimili A undir óboðuðu eftirliti auk dagsparts um jól. Í forsendum úrskurðarins var vísað til greinargerðar starfsmanna Barnaverndar stefnda þar sem fram kom það mat að ekki þjónaði hagsmunum drengsins að halda áfram helgarumgengni mánaðarlega þar sem ekki væri stefnt að því að hann færi í umsjá móður sinnar á ný. Stefnt væri að því að drengurinn myndi alast upp hjá fósturfjölskyldu og tilheyrði þeirri fjölskyldu. Þá hafi umgengni í tvö síðustu skipti verið drengnum erfið og valdið honum óöryggi, meðal annars þannig að hann hafi átt erfitt með svefn. Mikilvægt væri talið að vinna áfram að því að stuðla að stöðugleika og öryggi í lífi drengsins þar sem stefnt væri að því að hann færi í varanlegt fóstur. Þá væri mikilvægt að hann fengið að aðlagast nýju heimili á sem bestan máta.

15

Svo sem að framan greinir var kröfu barnaverndarnefndar stefnda um forsjársviptingu hafnað með dómi héraðsdóms 20. mars 2017. Kom drengurinn aftur á heimili A eftir að sú niðurstaða lá fyrir.

16

Eins og rakið hefur verið höfðu barnaverndaryfirvöld haft langvarandi afskipti af heimili A og börn hennar endurtekið verið vistuð utan heimilis meðan hún leitaði sér meðferðar vegna vímuefnavanda. Þegar þær ráðstafanir voru gerðar sem um er deilt í málinu hafði A náð að halda bindindi um ríflega hálfs árs skeið. Eins og vikið var að í forsjárhæfnimati var þó enn óvissa um árangur í því efni. Í matinu var því einnig lýst að umönnun barnanna þriggja væri krefjandi fyrir A og hætt væri við að það yrði henni ofviða að fá B inn á heimilið. Til þess er jafnframt að líta að drengurinn var aðeins tveggja ára að aldri þegar þetta var og því í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Svo sem að framan greinir lagði matsmaður til að látið yrði reyna á að drengurinn kæmi aftur inn á heimilið, þó þannig að gerður yrði samningur við móðursystur hans, sem hann hafði verið langdvölum hjá, um að hún yrði stuðningsforeldri hans en að hann færi í varanlegt fóstur kæmi til þess að A félli á bindindi á ný. Það var á hinn bóginn niðurstaða barnaverndarnefndar stefnda, að fengnu áliti og tillögum starfsmanna Barnaverndar, að hagsmunum drengsins væri betur borgið með því að hann færi í varanlegt fóstur og að umgengni hans við móður yrði hagað á þann veg að hann fengi að aðlagast nýju heimili.

17

Niðurstaða forsjárhæfnimats og ráðstafanir Barnaverndar og barnaverndarnefndar stefnda réðust af mismunandi mati á aðstæðum áfrýjenda. Það verður þó ekki annað ráðið en að ákvarðanir þeirra síðarnefndu hafi verið teknar að vel ígrunduðu máli og að við meðferð málsins hafi starfsmenn stefnda gætt að reglum barnaverndarlaga og stjórnsýslulaga sem við eiga og raktar hafa verið. Þá er ekkert sem bendir til annars en að ráðist hafi verið í þær aðgerðir sem um ræðir með það að leiðarljósi semværi B fyrir bestu og að hagsmunir hans hafi verið hafðir í fyrirrúmi í samræmi við fyrrgreindar meginreglur barnaréttar. Fær því ekki breytt þótt kröfu barnaverndarnefndar stefnda um að A yrði svipt forsjá drengsins hafi verið hafnað með dómi héraðsdóms 20. mars 2017 en þá lá fyrir að hún hafði náð að halda bindindi til lengri tíma og voru aðstæður því aðrar en þegar þær ráðstafanir voru gerðar sem mál þetta varðar.

18

Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að stefndi skuli vera sýkn af kröfum áfrýjenda, sem og ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

19

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

20

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A og B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, O-kk-ef E-kk-ef, 1.000.000 króna.