215/2018

Útdráttur

Fallist var á með þrotabúi P ehf. að skuld G á viðskiptamannareikningi hjá P ehf., millifærslur af bankareikningi P ehf. á bankareikning G og tilgreindar færslur á banka og kreditkortareikningi P ehf. sem ekki tengdust atvinnurekstri þess hefðu falið í sér ólögmæta lánveitingu til G, sbr. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og var G gert að endurgreiða þrotabúinu þær fjárhæðir. Þá var G gert að greiða þrotabúi P ehf. andvirði tækja og búnaðar í eigu þrotabúsins sem G hafði tekið til sín en ekki gert fullnægjandi grein fyrir endurgjaldi af sinni hálfu. Fallist var að hluta á að G ætti launakröfu á hendur þrotabúi P ehf. sem tæk væri til skuldajafnaðar en öðrum kröfum G var hafnað.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf, S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og V-kk-nf H. V-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 22. febrúar 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 28. nóvember 2017 í málinu nr. E[…]/2016.

2 Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Bú Procura ráðgjafar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 10. desember 2015. Frestdagur við skiptin var 28. október 2015.

5 Áfrýjandi var framkvæmdastjóri, prókúruhafi og stjórnarmaður í félaginu. Samkvæmt ársreikningi 2014 var hann einnig eigandi alls hlutafjár. Hinn 17. og 18. desember 2015 tók skiptastjóri af honum skýrslu samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 81. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Við skýrslutökuna kom fram að áfrýjandi væri eigandi helmings hlutafjár á móti eiginkonu sinni. Áfrýjandi undirritaði ekki skýrsluna þrátt fyrir ítrekaðar óskir þar um.

6 Með bréfi 6. september 2016 krafði skiptastjóri áfrýjanda um greiðslu á 17.049.236 krónum til endurheimtu fjármuna sem runnu til áfrýjanda í rekstri félagsins, að frádregnum ógreiddum launum til hans að fjárhæð 7.275.831 króna, samtals 9.773.405 krónur.

7 Stefndi höfðaði mál þetta til endurheimtu 17.049.236 króna frá áfrýjanda. Byggir hann kröfur sínar á viðskiptaskuld áfrýjanda samkvæmt viðskiptamannabókhaldi, óbókuðum millifærslum til áfrýjanda af bankareikningi félagsins, færslum á bankareikningi og kreditkorti félagsins vegna kaupa á vörum og þjónustu til einkaneyslu áfrýjanda og gjaldfærðu verðmæti tækja og búnaðar sem ekki reyndist til staðar á starfsstöð félagsins þegar það var tekið til gjaldþrotaskipta. Styðjast kröfurnar við athugun Ernst & Young ehf. á bókhaldi félagsins á árunum 2014 og 2015 og á færslum á banka og kreditkortareikningi þess.

Niðurstaða

8 Stefndi byggir á því að í öllum tilvikum sé um að ræða lánveitingar frá Procura ráðgjöf ehf. til áfrýjanda sem séu óheimilar samkvæmt 79. gr., sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög en verði ekki fallist á það byggir hann á 77. gr. sömu laga eða meginreglu kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga.

9 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að skuld áfrýjanda á viðskiptamannareikningi hjá Procura ráðgjöf ehf. að fjárhæð 4.347.369 krónur hafi falið í sér óheimila lánveitingu, sbr. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994, og að stefndi eigi rétt á endurgreiðslu fjárhæðarinnar úr hendi áfrýjanda.

10 Samkvæmt skýrslu Ernst & Young ehf. 24. júní 2016 runnu auk þess samtals 7.332.381 króna til áfrýjanda af bankareikningi Procura ráðgjafar ehf. á tímabilinu frá 7. janúar til 14. október 2015. Stefndi krefst endurgreiðslu þessa fjár en áfrýjandi byggir á því að hann eigi launakröfu á félagið til skuldajöfnuðar.

11 Samkvæmt 3. tl. 118. gr. laga nr. 21/1991 fellur krafa á hendur þrotabúi, sem ekki er lýst fyrir skiptastjóra áður en kröfulýsingarfresti lýkur, ekki niður sé hún höfð uppi til skuldajöfnuðar við kröfu þrotabúsins að fullnægðum skilyrðum 100. gr. laganna. Í 1. mgr. þeirrar lagagreinar er kveðið á um að hver sá sem skuldar búinu geti dregið það frá sem hann á hjá því, hvernig sem skuld og gagnkröfu sé varið, ef lánardrottinn hefur eignast kröfuna áður en þrír mánuðir voru til frestdags, hvorki vitað né mátt vita að þrotamaðurinn átti ekki fyrir skuldum og ekki fengið kröfuna til að skuldajafna, enda hafi krafa þrotabúsins á hendur honum orðið til fyrir frestdag. 12 Samkvæmt framangreindri skýrslu Ernst & Young ehf. átti áfrýjandi ógreidd laun að fjárhæð 7.275.831 króna inni hjá Procura ráðgjöf ehf. þegar félagið var tekið til gjaldþrotaskipta og var launakrafan til komin vegna launa frá janúar 2014 til og með apríl 2015 auk nóvember 2015. Frestdagur við gjaldþrotaskiptin var 28. október 2015. Samkvæmt því eru launakröfur áfrýjanda vegna janúar 2015 til og með apríl 2015, samtals að fjárhæð 6.606.668 krónur, innan tímafrests 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Þá er ljóst að til launakrafna áfrýjanda hefur stofnast vegna starfa hans í þágu félagsins og að krafa þrotabúsins vegna millifærslna inn á reikning hans á tímabilinu frá 7. janúar til 14. október 2015 hefur orðið til fyrir frestdag.

13 Kemur þá til skoðunar hvort áfrýjandi hafi vitað eða mátt vita að félagið átti ekki fyrir skuldum þegar hann eignaðist framangreindar launakröfur. Skýra verður ákvæði 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 svo að ekki sé unnt að krefjast skuldajafnaðar ef kröfuhafi hefur verið grandsamur um ógjaldfærni þrotamanns á þeim tíma er hann eignaðist kröfu sína. Við mat á ógjaldfærni, eins og það hugtak verður skilið í ljósi 1. mgr. 64. gr. og 2. mgr. 65. gr. laganna, verður litið til eignastöðu og greiðslufærni þrotamanns. Þótt andvirði eigna sé á tímabili lægra en sem nemur skuldum verður skuldari ekki metinn ógjaldfær ef hann verður, miðað við það tímamark sem um ræðir, talinn geta staðið í skilum við lánardrottna sína til framtíðar litið. Skiptir þá miklu hvort litið verður svo á að hann njóti lánstrausts, sbr. dóma Hæstaréttar 5. júní 2014 í máli nr. 785/2013 og 28. apríl 2016 í máli nr. 578/2015.

14 Við skýrslutöku hjá skiptastjóra 17. og 18. desember 2015 greindi áfrýjandi svo frá að um áramótin 20142015 hefði róðurinn í rekstri félagsins verið farinn að þyngjast svo mjög að hann hefði velt því fyrir sér að krefjast sjálfur gjaldþrotaskipta. Hann hefði þó ákveðið að gera lokatilraun til þess að láta reksturinn ganga upp. Verður því við það miðað að frá og með janúar 2015 hafi áfrýjandi verið grandsamur um að félagið væri ógjaldfært. Með hliðsjón af gögnum málsins verður aftur á móti ekki talið að stefndi hafi sýnt fram á að félagið hafi verið ógjaldfært fyrir þann tíma.

15 Samkvæmt framangreindu er áfrýjanda heimilt að skuldajafna gagnkröfu vegna vangreiddra launa á árinu 2014, samtals að fjárhæð 4.873.451 króna, á móti kröfu stefnda. Millifærslur á reikning hans umfram þá fjárhæð, samtals að fjárhæð 2.458.930 krónur, verða aftur á móti taldar óheimil lánveiting í skilningi 79. gr. laga nr. 138/1994 og er því fallist á að stefndi eigi rétt á endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar úr hendi áfrýjanda.

16 Stefndi krefst einnig greiðslu að fjárhæð samtals 2.229.376 krónur vegna kaupa á vörum og þjónustu til einkaneyslu áfrýjanda. Samkvæmt framangreindri skýrslu Ernst & Young ehf. er um að ræða 83 færslur á bankareikningi og kreditkortareikningi Procura ráðgjafar ehf. vegna kostnaðar sem hugsanlega geti talist persónulegur kostnaður áfrýjanda, auk þess sem færslurnar eigi flestar sameiginlegt að engir reikningar fylgi þeim í bókhaldi félagsins. Áfrýjandi mótmælir því að um persónulegan kostnað sé að ræða. 17 Áfrýjandi bar samkvæmt 5. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald ábyrgð á því að bókhald félagsins væri fært með réttum hætti. Af hálfu stefnda hefur aftur á móti ekki verið gerð grein fyrir því hvaða færslur, utan tvær, eru því marki brenndar að styðjast ekki við fylgiskjöl. Á hinn bóginn eru færslurnar flestar augljóslega þess eðlis að geta ekki tengst atvinnurekstri Procura ráðgjafar ehf., svo sem þegar um er að ræða greiðslur fyrir fatnað, lyf, persónulega þjónustu, nám áfrýjanda, ferðakostnað og neyslu erlendis. Hvað aðrar færslur varðar, meðal annars umtalsverð innkaup í matvöru og húsbúnaðarverslunum, er einnig til þess að líta að áfrýjandi hefur ekki gefið trúverðugar skýringar á þeim. Verður því fallist á það með stefnda að um óheimilar lánveitingar hafi verið að ræða ef undan er skilin ein færsla að fjárhæð 100.935 krónur vegna innkaupa í Nova en við skýrslutöku hjá skiptastjóra gerði áfrýjandi grein fyrir því að félagið væri þar í viðskiptum. Samkvæmt framangreindu verða færslur á bankareikningi og kreditkortareikningi Procura ráðgjafar ehf. að fjárhæð 2.128.441 króna taldar óheimil lánveiting til áfrýjanda í skilningi 79. gr. laga nr. 138/1994. Er því fallist á að stefndi eigi rétt á endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar úr hendi áfrýjanda.

18 Stefndi krefst loks greiðslu á 3.140.110 krónum vegna tækja og búnaðar, sem gjaldfærður var í bókhaldi félagsins á því verði án virðisaukaskatts á árunum 2014 og 2015 en umrædd tæki og búnaður hafi ekki verið til staðar á starfsstöð félagsins við gjaldþrotið. Áfrýjandi byggir á því að félagið hafi aldrei átt Xeroxprentara sem stefndi telur meðal þessara tækja og metur á 502.533 krónur. Hafi prentarinn verið tekinn á leigu hjá Advania, en samningi þar um síðan verið sagt upp og prentaranum skilað. Þá byggir áfrýjandi á því að hann hafi gefið starfsmönnum sínum tvær iMactölvur um jólin 2014 en stefndi telur verðmæti hvorrar tölvu vera 175.929 krónur.

19 Við skýrslutöku hjá skiptastjóra 17. desember 2015 var áfrýjandi spurður að því hvort félagið hefði gefið einhverjar eignir á síðustu tveimur árum og svaraði hann því til að það hefði gefið tveimur starfsmönnum sína tölvuna hvorum. Þá upplýsti hann að félagið væri með rekstrarleigusamning við Kjaran um ljósritunarvél og prentara. Af gögnum málsins má ráða að krafa stefnda hvað varðar Xeroxprentara byggir á fylgiskjali úr bókhaldi Procura ráðgjafar ehf. Þar er um að ræða afhendingarseðil frá Advania sem vísar til prentrekstrarsamnings á milli félaganna. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að skiptastjóri stefnda hafi gert neinn reka að því, áður en mál þetta var höfðað, að kanna hvort skýringar áfrýjanda á afdrifum Xeroxprentara frá Advania og tveggja iMactölva stæðust. Þá aflaði hann hvorki gagna um þessi atriði né leiddi vitni undir rekstri málsins. Verður stefndi að bera hallann af því og verður því ekki á því byggt að þessi tæki hafi verið meðal eigna Procura ráðgjafar ehf. við gjaldþrotið.

20 Hvað önnur gjaldfærð tæki og búnað varðar hefur áfrýjandi byggt á því að hann hafi keypt þau á hálfvirði með kaupsamningi 15. maí 2015 sem lagður hafi verið fram í málinu. Varðandi alla kröfuliði byggir hann einnig á því að hann eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar samkvæmt skuldabréfi 1. júlí 2014 að fjárhæð 12.000.000 króna, en skuldabréfið hafi Procura ráðgjöf ehf. gefið út vegna ábyrgðarskuldbindinga sem áfrýjandi og eiginkona hans hafi undirgengist vegna félagsins. Í málsgögnum sem áfrýjandi skilaði við þingfestingu máls þessa í Landsrétti er að finna afrit af skjali, dagsettu 1. júlí 2014, sem nefnist skuldabréf og er að fjárhæð 12.000.000 króna. Skjalið er undirritað af áfrýjanda, vottað af eiginkonu hans og merkt líkt og það hafi verið lagt fram í Héraðsdómi Reykjavíkur 10. mars 2017. Í frumgögnum málsins, sem bárust réttinum frá Héraðsdómi Reykjavíkur, er aftur á móti að finna annað skjal sama efnis sem er óvottað og með annarri þingmerkingu. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að framangreind skjöl séu ótrúverðug. Verður því ekki á þeim byggt við úrlausn málsins. Þá hefur áfrýjandi fyrir Landsrétti fallið frá þeirri málsástæðu sinni að lækka eigi kröfur stefnda um 500.000 krónur vegna bifreiðakaupa.

21 Samkvæmt framangreindu hefur áfrýjandi ekki gert fullnægjandi grein fyrir því að endurgjald hafi komið fyrir tæki og búnað úr eigu stefnda sem hann hefur tekið til sín. Þykir því samkvæmt meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga mega fallast á greiðslukröfu stefnda vegna þeirra muna. Með vísan til þess að áfrýjandi hefur gert kröfu um lækkun krafna stefnda og í ljósi þess að um notaðan en þó nýlegan búnað og tæki er að ræða verður fjárhæð kröfunnar ákveðin að álitum og miðuð við 50% af bókfærðu kaupverði, samtals 1.142.860 krónur.

22 Samkvæmt framangreindu verður heldur ekki fallist á að áfrýjandi eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar við kröfur stefnda vegna skuldabréfs að fjárhæð 12.000.000 króna.

23 Samkvæmt öllu framangreindu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda samtals 10.077.600 krónur. Áfrýjandi hefur ekki mótmælt dráttarvaxtakröfu stefnda og verður því fallist á hana eins og nánar greinir í dómsorði.

24 Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðst í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.

25 Í hinum áfrýjaða dómi voru málavextir að mestu reifaðir eins og þeir horfðu við frá sjónarhól hvors málsaðila um sig. Það athugast að þessi háttur á samningu dóms er í andstöðu við ákvæði dliðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Áfrýjandi, G-kk-nf A-kk-nf B-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnda, þrotabúi Procura ráðgjafar ehf., 10.077.600 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.252.654 krónum frá 1. janúar 2015 til 2. desember 2015 og af 10.077.600 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.