306/2019

Útdráttur

X var ákærður fyrir brot gegn 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við A án hennar samþykkis og notfært sér að þannig var ástatt um hana að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum svefndrunga og ölvunar. Í dómi Landsréttar kom fram að engin mæling á áfengi í blóði og þvagi A lægi fyrir í málinu. Að virtum framburði X, A og þriggja vitna var ekki talið að ákæruvaldið hefði sannað að A hefði sökum ölvunar verið í ástandi sem gerði hana ófæra um að sporna við gjörðum annarra. Þá bæru fyrirliggjandi gögn með sér að A hefði í fyrstu ekki upplifað háttsemi X sem nauðgun. Loks voru yfirlýsingar X í rafrænum samskiptum til B og A ekki taldar fela í sér játningu sem leitt gæti til sakfellingar samkvæmt ákæru. Að öllu þessu virtu var ekki talið að ákæruvaldinu hefði gegn eindreginni neitun X tekist að sanna svo að hafið væri yfir skynsamlegan vafa að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök í ákæru. Var X því sýknaður af kröfu ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu A vísað frá dómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 10. apríl 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2019 í málinu nr. S[…]/2018.

2 Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing hans verði milduð og bundin skilorði. Þá krefst hann þess að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að hún verði stórlega lækkuð.

4 Brotaþoli, A, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. janúar 2016 til 5. október 2017 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Í málinu er ákærða gefin að sök nauðgun með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 30. janúar 2016, að […] í Reykjavík, haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola án hennar samþykkis og notfært sér að þannig var ástatt um hana að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum svefndrunga og ölvunar. Er þetta talið varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru.

6 Við aðalmeðferð fyrir Landsrétti voru spilaðar hljóð og myndupptökur af framburði ákærða og brotaþola fyrir héraðsdómi, sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi. Í lýsingu héraðsdóms skortir á að gerð sé grein fyrir atriðum er horfa fremur til sýknu en sektar. Hér verða því nokkur atriði rakin en að öðru leyti vísast um framburð ákærða og vitna til hins áfrýjaða dóms.

7 Ákærði bar meðal annars fyrir dómi, um ölvunarástand brotaþola er hann sótti hana á veitingastaðinn [...], að hún „virkaði bara mjög hress, og mjög góðu bara skapi“. Hún hefði verið „miðlungs drukkin“, „alls ekki ofurölvi“. Um ástand hennar þegar þau voru komin upp í rúm bar hann að hún „virkaði bara eðlileg“, „það sást á henni að hún var ennþá full“ en „hún var aldrei of full til þess að geta ekki verið að taka sínar eigin ákvarðanir“. Um fyrirliggjandi rafræn skilaboð ákærða til brotaþola og B, sagði ákærði sig hafa viljað biðjast afsökunar á því að brotaþoli hefði upplifað atvik með þeim hætti sem hún gerði. Það hafi verið ákveðið sjokk að frétta allt í einu að „það væri umtalað að það væri einhver nauðgun í þessu“; þetta hafi ekki verið þannig. Alls staðar í kringum hann hafi verið talað um að þetta væri nauðgun og honum hafi verið byrjað að líða eins og hann hefði gert eitthvað rangt. Hann hefði aldrei fengið að tjá sig um neitt og búið hafi verið að útiloka allt sem hann vildi segja. Honum hafi fundist þetta rangt af því að fólk var búið að vera að tala um það. Um þann þátt skilaboðanna þar sem hann kvaðst hafa hætt „nánast strax um leið og ég áttaði mig á hlutunum“ vísaði hann til þess blóðs sem hafi allt í einu komið við samfarirnar. Spurningum um hvort hann hafi í skilaboðunum verið að játa því að hafa nauðgað brotaþola svaraði ákærði ítrekað neitandi. Þá svaraði hann spurningu um hvort það hafi haft áhrif á svar hans til brotaþola, að hún hefði sagst íhuga að kæra hann, svaraði hann játandi. Sagði hann meðal annars: „Þá finnst mér þetta virka eins og einhvern veginn hótun þannig að ég, ég fer allt í einu að, finnst eins og ég þurfi að svara henni til þess að róa hana niður einhvern veginn.“ Í fyrirliggjandi bréfi brotaþola, sem varð tilefni skilaboðanna milli ákærða og brotaþola, segir meðal annars: „Ég talaði við B bestu vinkonu mína þegar hún spurði mig útí þetta og ég sagði henni hvað hafði gerst og það var ekki fyrr en hún sagði mér hversu alvarlegt þetta var, þegar ég áttaði mig á því. […] B sagði mér það sem ég hafði ekki áttað mig á, þú nauðgaðir mér, þú baðst ekki fyrirgefningar og hefur ekki enn gert. […] Ég hef alvarlega pælt í því að kæra þig fyrir nauðgun.“

8 Brotaþoli kvaðst fyrir dómi muna eftir því að hafa sest á gólfið í anddyri heima hjá ákærða og ákærði kallað á hana. Það næsta sem hún muni eftir sé að ákærði hafi verið ofan á henni að hafa samfarir við hana. Bar hún meðal annars: „Ég áttaði mig eiginlega bara ekkert á því hvað var að gerast. Þetta var bara svona sekúndubrotadæmi, sko, […] ég vaknaði og sofnaði aftur og man ekki meir.“ Hjá lögreglu hafði hún verið spurð að því hversu langt hafi liðið þar til hún datt út og svaraði hún: „Bara svona tvær mínútur max held ég“. Spurð fyrir dómi hvort þetta væri rétt svaraði brotaþoli játandi en tók fram að hún vissi „ekkert tímalega séð en já ég man eftir smá bút af því“. Þá kom fram hjá brotaþola að hún hefði ekki farið til […] í upphafi þar sem henni hafi ekki fundist saga sín nógu alvarleg en hún hafi leitað þangað eftir mikla pressu frá vinum.

9 C, sem borið hafði hjá lögreglu að brotaþoli hefði verið mjög ölvuð, „kannski sjö eða átta“ á skalanum 1 til 10 þar sem 10 væri mest, bar fyrir dómi að brotaþoli hefði verið „einhvers staðar í kringum 6una, […] 6, 7 kannski“. Hann kvaðst þó gera ráð fyrir því að hann hafi munað þetta betur er hann gaf skýrslu hjá lögreglu. Hann tók fram að brotaþoli hefði „verið með fulla rænu“ og „verið virk og vakandi“. Hann kvaðst ekki muna eftir því að hún hefði verið meðvitundarlaus eða í einhverju sérstöku ástandi sem krefðist athygli. Um atvik þegar hann aðstoðaði brotaþola út í bíl við [...] sagði hann meðal annars að hann teldi að hann „hefði munað eftir því sérstaklega ef hún hefði verið í þannig ástandi að ég þurfti að bera hana og hún var svo gott sem rænulaus eða svona að nálgast það“. Hann minnti að þau hefðu „verið að hlæja og fíflast […] frekar en annað, […] ég að minnsta kosti vil ekki halda því fram miðað við mitt minni að hún hafi verið í þannig ástandi að hún hafi ekki haldið haus“.

10 D, sem borið hafði hjá lögreglu að ölvunarástand brotaþola hefði verið „Átta, níu sko [eða svona] níu, tíu“ á skalanum 110, svaraði sömu spurningu fyrir dómi með því að nefna töluna sjö, en síðan „6 eða svona eitthvað í kringum það“. Hann kvaðst þó telja skýrslu sína hjá lögreglu „skýrari heldur en núna“. Hann sagði að brotaþoli hefði verið „vel full“ og ástandið á henni „frekar slæmt“. Hjá lögreglu bar hann að brotaþoli hefði verið „næstum því við það að deyja, bara alveg út úr þreytt og þú veist ég held hún hafi ekki einu sinni sagt bæ sko, bara hafi ekki átt orkuna í það sko“. Fyrir dómi kannaðist hann hins vegar ekki við þetta. Hann minnti að brotaþoli hefði sagt við hann örstutt „Bæ“. Enn fremur sagði hann: „[H]ú-e-x hefur alveg örugglega verið þreytt, sko. En við það að deyja, hérna, ég held að það hafi verið, hérna, rangt hjá mér. Það hafi meira bara verið, hérna, auðvitað ölvuð og fu… eða, þú veist, og, hérna, þreytt. […] Þá hafi hún, já, verið bara orðin þreytt. […] Á þeim tíma var ég eða, þú veist, ég var… hafði minni áhyggjur að hún myndi deyja áfengisdauða heldur en á [...].“ Þá bar hann að þegar þau hefðu stoppað á bensínstöðinni [...], þar sem brotaþoli fór á klósettið, hafi hún ekki átt í neinum erfiðleikum með að labba inn.

11 E, sem var í sama vinahópi og ákærði og brotaþoli, bar fyrir dómi að brotaþoli hefði sagt við hann að „upprunalega hafi hún ekki litið á þetta sem nauðgun heldur hafi litið á þetta sem svona í raun djamm[…], bara orðið full, farið heim, sofið hjá einhverjum gæja, séð eftir því meira. En segir síðan við mig að, eftir að hún væri búin að tala við B vinkonu sína í smá tíma, þá væri hún, á þessum tímapunkti sem hún er að segja mér þetta, sem er um 34 mánuðum eftir að atvikið á að hafa gerst, að þá sé hún farin að svona hallast að því að kannski hafi þetta verið nauðgun.“

Niðurstaða

12 Í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Hið sama greinir í 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í samræmi við það er í 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála kveðið á um að sönnunarbyrði hvíli á ákæruvaldinu um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag. Við sönnunarmat þarf að gæta þeirrar meginreglu sem kemur fram í 1. mgr. 109. gr. sömu laga en samkvæmt henni metur dómur hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, sé komin fram um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, mats og skoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn.

13 Í málinu er ákærða gefin að sök nauðgun með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola án hennar samþykkis og notfært sér að þannig var ástatt um hana að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum svefndrunga og ölvunar.

14 Engin mæling á áfengi í blóði og þvagi brotaþola liggur fyrir í málinu. Ræðst það því af framburðum ákærða og vitna hvort sannað teljist að brotaþoli hafi verið í því ástandi sem greinir í ákæru. Ákærði bar fyrir dómi að brotaþoli hefði verið miðlungs drukkin, alls ekki ofurölvi og aldrei of full til að geta ekki tekið sínar eigin ákvarðanir. Brotaþoli bar hins vegar að hún hefði verið mjög ölvuð, myndi bara hluta atburðarásarinnar eftir að ákærði sótti hana á [...] og ekkert á milli þess sem hún sat á gólfinu í anddyri heima hjá ákærða og þar til hann hafi verið kominn ofan á hana að hafa samfarir við hana. Framburður brotaþola fær stuðning í skýrslu B fyrir dómi, sem bar um mikla ölvun og slæmt ástand brotaþola á [...]. B skildi hins vegar við brotaþola á [...] og nokkur tími leið þar til ákærði og brotaþoli voru komin heim til ákærða. Þannig keyrðu þau frá [...], sem er á […], niður í miðbæ Reykjavíkur og að Hörpu, þar sem C fór úr bílnum. Þau stoppuðu síðan á bensínstöðinni [...] við […], óku í kjölfarið í […]hverfið í Kópavogi, þar sem D fór úr bílnum, og fóru loks heim til ákærða í […]. Öllum ber saman um að brotaþoli hafi ekki neytt áfengis eftir að bílferðin hófst.

15 C bar fyrir dómi að brotaþoli hefði verið með fulla rænu, verið virk og vakandi. Hann kvaðst ekki muna eftir því að hún hefði verið meðvitundarlaus eða í einhverju sérstöku ástandi sem krefðist athygli. Um atvik þegar hann aðstoðaði brotaþola út í bíl við [...] minnti hann að þau hefðu „verið að hlæja og fíflast […] frekar en annað“ og sagðist að minnsta kosti ekki minna að hún hefði verið í þannig ástandi að hún hafi ekki haldið haus. D bar fyrir dómi að brotaþoli hefði verið „vel full“, að ástandið á henni hefði verið „frekar slæmt“ og hún örugglega verið þreytt. Hann taldi hins vegar rangt að hún hefði verið við það að deyja áfengisdauða og kvaðst hafa haft minni áhyggjur af slíku í bílferðinni en á [...]. Þá bar hann að þegar þau hefðu stoppað á [...], þar sem brotaþoli fór á klósettið, hafi hún ekki átt í neinum erfiðleikum með að labba inn.

16 Að framangreindu virtu verður ekki talið að ákæruvaldið hafi sannað að brotaþoli hafi sökum ölvunar verið í ástandi sem gerði hana ófæra um að sporna við gjörðum annarra. Þá bera fyrirliggjandi gögn með sér að brotaþoli hafi í fyrstu ekki upplifað háttsemi ákærða sem nauðgun. Þannig kemur fram bæði í framburði hennar fyrir dómi og í því bréfi sem hún ritaði ákærða að það hafi ekki verið fyrr en hún talaði við B vinkonu sína sem hún hafi áttað sig á því hversu alvarlegt þetta hafi verið. Hún leitaði ekki til neyðarmóttöku og ekki til […] fyrr en allnokkrum mánuðum síðar. Fyrir dómi kom fram að henni hafi ekki fundist saga sín nógu alvarleg en hún hafi leitað til […] eftir mikla pressu frá vinum. Kæra var ekki lögð fram fyrr en tæpu einu og hálfu ári eftir að atvik gerðust.

17 Í hinum áfrýjaða dómi var lagt til grundvallar að yfirlýsingar ákærða í rafrænum skilaboðum til B og brotaþola yrðu ekki skýrðar á annan hátt en að hann væri að biðjast afsökunar á því að hafa haft samræði við brotaþola þótt hún hafi verið svo ölvuð að hún hafi ekki getað spornað við samræðinu. Á þetta verður ekki fallist. Fyrir dómi margneitaði ákærði því að með skilaboðunum hefði hann verið að játa því að hafa nauðgað brotaþola. Í skilaboðunum baðst hann fyrirgefningar, sagðist vita að háttsemi hans hefði verið röng og að hann hefði gert slæman hlut. Í skilaboðunum til B tók ákærði hins vegar fram að hann hefði spurt brotaþola þrisvar sinnum hvort hún vildi gera þetta. Þá ritaði hann skilaboð sín til brotaþola vegna bréfs brotaþola þar sem hún tók meðal annars fram að ákærði hefði ekki enn beðist fyrirgefningar og hún væri alvarlega að íhuga að kæra hann. Eins og bakgrunni þessara samskipta er háttað verður ekki fallist á það með héraðsdómi að skýringar ákærða fyrir dómi á samskiptunum séu ótrúverðugar, en þar bar hann meðal annars að hann hefði viljað biðjast afsökunar á því að brotaþoli hefði upplifað atvik með þeim hætti sem hún gerði. Alls staðar í kringum hann hefði verið talað um þetta sem nauðgun og honum farið að líða eins og hann hefði gert eitthvað rangt. Þá hafi honum fundist að hann hefði þurft að svara brotaþola og „róa hana niður einhvern veginn“ en hún hafði sem fyrr segir sagst vera að íhuga að kæra hann. Verður ekki talið að fyrrgreind skilaboð ákærða feli í sér játningu sem leitt geti til sakfellingar samkvæmt ákæru.

18 Að öllu framangreindu virtu verður ekki talið að ákæruvaldinu hafi gegn eindreginni neitun ákærða tekist, svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að færa sönnur á að hann hafi gerst sekur um nauðgun með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola án hennar samþykkis og notfært sér að þannig var ástatt um hana að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum svefndrunga og ölvunar. Verður ákærði því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.

19 Samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður einkaréttarkröfu brotaþola vísað frá héraðsdómi.

20 Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraðsdómi verður felldur á ríkissjóð.

21 Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda og þóknun skipaðs réttargæslumanns sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði greiðist úr ríkissjóði.

Áfrýjunarkostnaður málsins 1.498.327 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, G-kk-ef Á-kk-ef lögmanns, 1.032.300 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þ-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, 412.920 krónur.