152/2020

Útdráttur

Í málinu deildu S og Þ annars vegar og M hins vegar um eignarhald á útihúsum og ræktuðu landi. Þessar eignir stóðu annars vegar á óskiptu landi jarðanna Oddgeirshóla I og Oddgeirshóla III og hins vegar á landi Oddgeirshóla II. Í fasteignamati voru eignirnar hins vegar skráðar á jörðina Oddgeirshóla I. S og Þ eru eigendur Oddgeirshóla I og að hluta Oddgeirshóla II en M er eigandi Oddgeirshóla III og IV og að hluta Oddgeirshóla II. Á árinu 1936 féll Á, ábúandi Oddgeirshóla, frá.

Hinn 1. júní 1937 afsalaði E, ekkja Á, jörðinni, sem þá var óskipt, til sonar síns Ó. Ó og bræður hans G og J gerðu með sér samning 31. desember 1943 en samkvæmt honum skiptust allar eignir, sem þá voru til staðar og síðar yrðu til og fylgdu félagsbúi þeirra, að jöfnu milli þeirra. S og Þ keyptu á árinu 1985 jörðina Oddgeirshóla I af Ó.

M og þáverandi eiginkona hans keyptu jörðina Oddgeirshóla III og IV af J á árunum 1985 og 1987. Við andlát G árið 2007 fengu S og M hvor um sig tilgreindan hlut í Oddgeirshólum II í arf. Landsréttur hafnaði því í dómi sínum að eignaskiptasamningurinn frá 1943 væri ógildur og tók fram að af orðalagi 1. til 3. gr. samningsins yrði ekki annað ráðið en að með honum hefðu Ó, G og J sammælst um að allt land Oddgeirshóla, öll hús sem á landinu væri að finna, bústofn allur svo og öll tæki og tól sem tilheyrðu búrekstri á jörðinni skyldu vera í óskiptri sameign þeirra.

Því næst rakti rétturinn landskipti jarðarinnar og tók fram að nærtækast væri að skilja orðalag þessara gerninga svo að hús skyldu áfram vera í óskiptri sameign Ó, G og J.

Landsréttur hafnaði því að S og Þ hefðu við kaup á Oddgeirshólum I verið í góðri trú um að öll útihús á jörðinni tilheyrðu þeirri jörð. Rétturinn vísaði einnig til þess að samkvæmt gögnum málsins hefði verið rekið félagsbú á Oddgeirshólatorfunni frá að minnsta kosti 1943 og allt fram til 2017. Flest hinna umdeildu mannvirkja hefðu verið reist á meðan Ó, G og J ráku þar félagsbú en önnur eftir að S, Þ og M tóku við rekstri félagsbús á jörðinni, sem þau stóðu að í áratugi. Loks hafnaði Landsréttur því að skráning útihúsanna í fasteignaskrá kæmi í veg fyrir að kröfur M næðu fram að ganga.

Voru kröfur M teknar til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 13. mars 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 17. febrúar 2020 í málinu nr. E- 177/2018.

2

Aðaláfrýjendur krefjast sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Gagnáfrýjandi skaut málinu til Landsréttar fyrir sitt leyti 29. apríl 2020. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

4

Réttargæslustefndu A-kvk-nf G-kvk-nf W-x-x og Á-kk-nf O-kk-nf G-kk-nf hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti og gera ekki tilkall til hlutdeildar í þeim eignum sem krafa gagnáfrýjanda tekur til.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Í Flóahreppi, áður Hraungerðishreppi, eru jarðirnar Oddgeirshólar I, II, III og IV. Land Oddgeirshóla I og III er óskipt. Aðaláfrýjendur eru eigendur Oddgeirshóla I og að hluta Oddgeirshóla II. Gagnáfrýjandi er eigandi Oddgeirshóla III og IV og að hluta II.

Krafa gagnáfrýjanda lýtur að því að dómurinn viðurkenni að útihúsin að Oddgeirshólum, sem nánar eru talin upp í kröfugerðinni, séu í óskiptri sameign gagnáfrýjanda og aðaláfrýjenda að jöfnu sem og ræktun á jörð sem er 33,9 hektarar að stærð. Útihúsin semum ræðir eru í fasteignamati skráð á jörðina Oddgeirshóla I.

6

Aðdraganda málsins, eins og það liggur fyrir dóminum, er að rekja allt aftur til fráfalls Á-kk-ef Á-kk-ef, ábúanda að Oddgeirshólum á árinu 1936, en kona hans, E-kvk-nf S-kvk-nf, tók þá við búinu. Þau hjón áttu þá þrjá syni, þá Ó-kk-þf, G-kk-þf og J-kk-þf Á-kk-þf. Mun ábyrgð á búrekstrinum hafa flust á herðar þeirra bræðra eftir andlát föður þeirra, en þeir voru þá 22, 21 og 19 ára gamlir. Hinn 1. júní 1937 afsalaði E-kvk-nf jörðinni til elsta sonar síns, Ó-kk-ef, með húsum og mannvirkjum, gögnum og gæðum sem jörðinni fylgdu og höfðu fylgt „eins og ég hef eignast hana“, að því er segir í afsalsbréfinu. Oddgeirshólar var þá ein jörð en jarðirnar Oddgeirshólar I, II, III og IV urðu til síðar, svo sem rakið verður í framhaldinu.

7

Bræðurnir Ó-kk-nf, G-kk-nf og J-kk-nf gerðu með sér eignaskiptasamning 31. desember 1943. Í inngangi er aðdraganda samningsins lýst. Fram kemur að þegar þeir bræður hafi tekið við búi foreldra sinna að Oddgeirshólum 1936 hafi eignir verið hverfandi litlar, einungis bústofn sá er þeir tóku við. J örðin hafi þá ekki gert meira en að standa undir skuldum sem á henni hafi hvílt. G engið hafi verið þannig frá kaupunum að Ó-kk-nf var einn þinglesinn eigandi jarðarinnar þótt um félagsbú hafi verið að ræða hjá þeim bræðrum. Vegna þessa fyrirkomulags á þeirri framleiðslu sem þeir ráku hafi þeir talið sameiginlega fram til skatts árið 1936. Ríkisskattanefnd hafi á hinn bóginn ekki talið þeim það heimilt, nema á grundvelli hlutafélags. Til að komast hjá hlutafélagaskatti hafi þeir bræður sammælst um að Ó-kk-nf teldi einn fram eignir og tekjur búsins, en þeir G-kk-nf og J-kk-nf teldu fram sem vinnumenn hjá honum. Vegna þeirra breytinga sem orðið höfðu á eignum og tekjum búsins þegar eignaskiptin voru gerð, hafi raskast þau hlutföll sem upphaflega hafi legið til grundvallar félagsbúi þeirra og áformuð höfðu verið til framtíðar. Þess vegna hafi þeir talið rétt að gera eignaskiptasamning til að komast hjá ágreiningi ef þeir vegna einhverra orsaka kynnu að slíta því félagi sem verið hafi með þeim, eða breytingar yrðu á rekstrinum á einhvern hátt.

8

Í 1. gr. eignaskiptasamnings ins kemur fram að,, allar eignir, sem nú eru til og síðar verða tilog fylgja áður nefndu fyrirtæki, skulu skiptast að jöfnu milli samningsaðila, hverju nafni sem þær nefnast, svo og eignir, sem tilheyra félaginu og einhverra orsaka vegna koma ekki til skipta, fyrr en síðar“. Í 2. gr. segir síðan að ef einhver þeirra bræðra vilji ganga úr félaginu skuli,, hans hlut þá skipt úr,“ en þeir sem eftir séu og ætli sér að reka félagið áfram, skuli verða skyldir til að leysa hans hlut í félaginu út með matsverði, náist ekki samkomulag um annað. Loks segir í 3. gr. að óski einn samningsaðila eftir því að búa sjálfstætt á jörðinni án þess að hinir hætti skuli hann þá hafa rétt til þess að krefjast þess að skipta jörðinni samkvæmt 1. gr. Um þau skipti skuli fara með sem hver önnur landskipti.

9

Með landskiptasamningi 13. mars 1952 milli Ó-kk-ef og G-x-x r fékk sá síðarnefndi í sinn hlut 1/3 hluta úr landi jarðarinnar Oddgeirshóla til að stofna nýbýli, Oddgeirshóla II. Þar er og lýst merkjum nýbýlisins. Segir í samningnum að innan markanna sé sameiginlegt athafnasvæði í kringum bæinn, sem megi ná upp að bæjarkletti og 50 metra norður og vestur fyrir fjós og hlöðu. Þá kemur einnig fram að nýbýlið fái áveituland í Bor tan um, 21 hektara skák meðfram Stóru- Reykja mörkum sunnan frá Smalaskálaskurði að Efstaskurði. Hinn 30. ágúst sama ár seldi og afsalaði Ó-kk-nf bróður sínum G-kk-þgf land það sem þeim síðarnefnda var úthlutað með landskiptasamningnum frá því í mars sama ár með öllum gögnum og gæðum, til lands og vatns, en án allra húsa. Með gerningum þessum urðu Oddgeirshólar II til sem afmörkuð jörð og varð G-kk-nf einn eigandi lands þess sem tilheyrði henni.

10

Í gögnum málsins liggur einnig fyrir bréf menntamálaráðherra 23. febrúar 1966 þar sem J-kk-nf fékk leyfi til að taka upp nafnið Oddgeirshólar III á nýbýli er hann hafi reist „í landi Oddgeirshóla“. Leyfið tengist stofnun Oddgeirshóla III sem skyldi verða sjálfstæð eða afmörkuð jörð, en með afsali 15. apríl 1967 afsalaði Ó-kk-nf helmings eignarhluta síns úr landi Oddgeirshóla I, en áður hafði hann afsalað til bróður síns G-kk-ef þriðjungi til stofnunar Oddgeirshóla II. Segir að með jarðarhlutanum fylgi gögn og gæði en engin hús.

11

Enn gerðu þeir bræður, Ó-kk-nf, G-kk-nf og J-kk-nf, með sér samning um félagsbúskap 1. september 1966. Segir í 1. gr. að á jörðinni Oddgeirshólum I, II og III skuli frá 1. janúar 1966 rekið félagsbú undir nafninu „Félagsbúið í Oddgeirshólum“ og séu þeir bræður aðilar að því. Í a-lið 2. gr. segir að undir félagsbúið falli allt land jarðarinnar, ræktað og óræktað, en þó sé hverjum aðila heimilt að hafa garðland til heimilisþarfa. Samkvæmt b-lið sömu greinar skyldu falla undir félagsbúið öll mannvirki, búpeningur og vélar sem notaðar séu við búreksturinn.

12

Þá eru gerð landskipti 26. júní 1978, en með þeim var skipt út úr Oddgeirshólum I og III þeim hluta jarðarinnar sem ábúðarréttur gagnáfrýjanda M-kk-ef náði til, það er annars vegar búskaparlandi og hins vegar lóð umhverfis íbúðarhús hans og skyldi jörðin fá nafnið Oddgeirshólar IV.

13

Hinn 20. janúar 1985 var gerður makaskiptasamningur milli aðaláfrýjenda og Ó-kk-ef þar sem sá síðarnefndi seldi hinum fyrrnefndu Oddgeirshóla I með öllum mannvirkjum og húsum, ræktun, girðingum, hlunnindum öllum öðrum gögnum og gæðum sem jörðinni „fylgir og fylgja ber“. Með makaskiptunum seldu aðaláfrýjendur Ó-kk-þgf jafnframt einbýlishús sitt á Selfossi.

14

Með afsali 28. nóvember 1985 seldi og afsalaði J-kk-nf gagnáfrýjanda, bróðursyni sínum M-kk-þgf, og konu hans M-kvk-þgf E-kvk-þgf, jörðina Oddgeirshóla III, en þau voru þá ábúendur að Oddgeirshólum IV, með öllum mannvirkjum, svo sem húsum, ræktun, girðingum, hlunnindum og öllum gæðum og gögnum sem jörðinni „fylgir og fylgja ber“, að engu undan skildu. Hinn 20. mars 1987 afsalaði J-kk-nf þeim hjónum M-kk-þgf og M-kvk-þgf Oddgeirshólum IV til fullrar eignar.

15

Í málinu liggur fyrir erfðaskrá G-kk-ef 25. mars 2007 en hann er þar skráður til heimilis að Oddgeirshólum II. Þar kemur meðal annars fram að það sé ósk G-kk-ef að samkomulag verði milli barna hans um að niðurstaða skipta verði sú að M-kk-nf og S-kk-nf eignist að jöfnu alla jörðina Oddgeirshóla ásamt öllu því er henni fylgir og fylgja ber og að dóttir hans A-kvk-nf A-kvk-nf og sonur hans Á-kk-nf O-kk-nf fái í sinn hlut allar aðrar eigur hans, þar með talið íbúðarhús að Oddgeirshólum, ásamt innbúi og lausamunum og eignarhluta í Hitaveitu Hraungerðishrepps sf., sem og peninga og bankainnstæður sem kunni að vera fyrir hendi eftir að kostnaður við útför hafi verið greiddur.

16

G-kk-nf lést í október 2007, en kona hans, I-x-x W. Á-x-x, hafði látist á árinu 2003. Var dánarbúi þeirra skipt einkaskiptum og lauk þeim 9. júní 2008. Meðal eigna dánarbúsins var jörðin Oddgeirshólar II. Samkvæmt einkaskiptagerð og skiptayfirlýsingu sama dag skyldu börn þeirra, gagnáfrýjandi, aðaláfrýjandinn S-kk-nf, réttargæslustefndi Á-kk-nf O-kk-nf og réttargæslustefnda A-kvk-nf A-kvk-nf erfa jörðina Oddgeirshóla II þannig að í hlut A-kvk-ef skyldu koma 21,37%, í hlut Á-kk-ef O-kk-ef 17,97% og 30,33% í hlut gagnáfrýjanda og aðaláfrýjandans S-kk-ef hvors fyrir sig.

17

Gögn málsins bera með sér að meðan þeir bræður, Ó-kk-nf, G-kk-nf og J-kk-nf, bjuggu á jörðum sínum ráku þeir félagsbú sem þeir áttu í jafnan hlut. Þetta var gert fyrst með eignaskiptasamningnum frá 1943 og síðar með samningi um félagsbúskap 1966. Var félagsbúið rekið af aðaláfrýjendum og gagnáfrýjanda sameiginlega undir heitinu Félagsbúið Oddgeirshólum, kt. 560592- 2269, allt til ársins 2017, en með bréfi 29. mars það ár tilkynnti lögmaður aðaláfrýjenda að þau hygðust hætta búskap og óskuðu eftir slitum á félagsbúinu. Undir viðræðum um slitin kom fram það viðhorf aðaláfrýjenda að útihús að Oddgeirshólum tilheyrðu Oddgeirshólum I einum, en gagnáfrýjandi heldur því aftur á móti fram að útihús og ræktun séu til helminga í hans eigu. Af þessum ágreiningi er mál þetta sprottið.

18

Dómendur fóru á vettvang 12. apríl 2020 ásamt lögmönnum aðila og fulltrúum málsaðila til að fá gleggri mynd af legu útihúsanna og aðstæðum að öðru leyti.

Málsástæður aðila

Málsástæður gagnáfrýjanda

19

Gagnáfrýjandi byggir á því að hann og aðaláfrýjendur hafi orðið sameigendur að jöfnu að útihúsum og ræktun á jörðunum að Oddgeirshólum við kaup jarðanna Oddgeirshóla I og III af föðurbræðrum sínum 1985, ásamt tilheyrandi búrekstri og með arfi frá foreldrum sínum, þar sem þeir hafi erft að jöfnu um 60% jarðarinnar Oddgeirshóla II, ásamt tilheyrandi mannvirkjum árið 2008. Jarðirnar Oddgeirshólar I og III séu í óskiptri sameign og þarmeð öll mannvirki sem á jörðunum standa.

20

Samhliða jarðarkaupunum 1985 hafi málsaðilar komið sér saman um félagsbú að Oddgeirshólum sem hafi starfað óformlega til 1992 þegar formlegt félag var stofnað með sérstakri kennitölu. Það hafi verið rekið til 2017 þegar lögmaður aðaláfrýjenda hafi tilkynnt um ákvörðun þeirra um að slíta félagsbúinu. Samhliða því hafi komið fram krafa af hálfu aðaláfrýjenda um að viðurkennt yrði að aðaláfrýjendur ættu einir stóran hluta af eignum og ævistarfi G-kk-ef og J-kk-ef Árnasona, það er öll útihúsin og ræktun í Oddgeirshólum. Sé það byggt á því að hin umþrættu mannvirki séu að öllu leyti skráð eign aðaláfrýjenda í fasteignaskrá Fasteignamats ríkisins. Telur gagnáfrýjandi að röng skráning í fasteignamati geti ekki orðið grundvöllur fyrir eignarétti aðaláfrýjenda að útihúsum, enda í andstöðu við fyrirliggjandi eignaskiptasamning og þinglýstar heimildir.

21

Þá mótmælir gagnáfrýjandi því að heimildarlaus breyting á skráningu í fasteignamati á árinu 2000 á útihúsum í Oddgeirshólum og án þess að sú breyting sé studd gögnum hafi gildi umfram þinglýsta löggjörninga sem og tilkynningu G-kk-ef um yfirfærslu útihúsanna frá Oddgeirshólum II til Oddgeirshóla I og III frá 1992.

22

Gagnáfrýjandi vísar einnig til eignaskiptasamnings þeirra bræðra, Ó-kk-ef, G-kk-nf og J-kk-ef, frá 31. desember 1943, þar sem segir að „allar eignir sem nú eru til og fylgja áðurnefndu fyrirtæki, skuli skiptast að jöfnu milli samningsaðila, hverju nafni sem þær nefnast, svo og einnig eignir sem tilheyra félaginu og einhverra orsaka vegna koma ekki til skipta, fyrr en síðar“.

23

Þá vísar gagnáfrýjandi til meginreglna eignaréttar um viðskeytingu og smíði, en af þeim leiði að þegar land sem mannvirki eru reist á er í óskiptri sameign teljist eigendur mannvirkjanna jafnan vera þeir sömu og landeigendur, nema samningar standi til annars. Engir slíkir samningar liggi fyrir. Þvert á móti liggi fyrir að gagnáfrýjandi og aðaláfrýjendur eignuðust Oddgeirshóla I og III og um 60% af landi Oddgeirshóla II ásamt tilheyrandi mannvirkjum og búrekstri að jöfnu frá bræðrunum Ó-kk-þgf, G-kk-þgf og J-kk-þgf. Sérstaklega sé vísað til þess að G-kk-nf Á-kk-nf í Oddgeirshólum II hafi verið skráður eigandi að 1/3 hluta útihúsa samkvæmt yfirliti hans um fasteignir 1. desember 1985, sem hafi verið fylgiblað með framtali Ó-kk-ef bróður hans.

G-kk-nf hafi fært þau mannvirki sem skráð voru á Oddgeirshóla II yfir á Oddgeirshóla I og III með tilkynningu til fasteignamats ríkisins 28. maí 1992 sem undirrituð hafi verið af G-kk-þgf E-kk-þgf, starfsmanni Hraungerðishrepps. Þá vísar gagnáfrýjandi til þess að flest öll húsin í Oddgeirshólum hafi verið byggð eftir 1952 þegar G-kk-nf hafi verið orðinn eigandi að Oddgeirshólum II. Hluti húsanna, þar með talið fjósið, standi í landi Oddgeirshóla II. Þá liggi fyrir að hluti húsanna hafi verið byggður eftir 1967 þegar J-kk-nf hafi verið orðinn eigandi að Oddgeirshólum III, sem sé óskipt land með Oddgeirshólum I.

24

Enn byggir gagnáfrýjandi á því, hvað sem öðru líði, að stefnandi sé eigandi 50% útihúsa að Oddgeirshólum fyrir fullnaða hefð samkvæmt lögum um hefð. Þá sé bent á að félagsbúið að Oddgeirshólum, bæði það sem bræðurnir þrír stóðu að og síðar félagsbú aðal- og gagnáfrýjenda, hafi greitt fasteignagjöld af eignum í Oddgeirshólum, þar með talið útihúsum og ræktun, sem styðji að um óskipta sameign hafi verið og sé að ræða.

25

Þá sé að lokum vísað til þess að við slit félagsbúsins hafi orðið samkomulag með aðilum 3. október 2017 um að allt greiðslumark Oddgeirshóla í mjólk yrði óskipt sameign jarðanna að jöfnu. Þetta sýni að mannvirkin hafi einnig verið að jöfnu í eigu aðila enda sé ekki hægt að ávinna sér mjólkurkvóta á jörð nema hafa fjós og ræktun á jörðinni.

26

Gagnáfrýjandi mótmælir þeirri röksemd aðaláfrýjenda að gagnáfrýjanda hafi ekki tekist að sanna eignarétt sinn að hinum umdeildu eignum og að ósannað sé að bræðurnir, Ó-kk-nf, G-kk-nf og J-kk-nf, hafi átt útihúsin að jöfnu. Þvert á móti liggi fyrir í gögn ummálsins að þeir bræður hafi átt umræddar eignir að jöfnu.

Málsástæður aðaláfrýjanda

27

Kröfu sína um sýknu af kröfum gagnáfrýjanda byggja aðaláfrýjendur á því að þau leiði rétt sinn frá þinglýstum eiganda Oddgeirshóla I, Ó-kk-þgf Á-kk-þgf. Hann hafi verið þinglýstur eigandi jarðarinnar að undanskildum þeim hlutum hennar sem hann hafi afsalað án mannvirkja. Byggja aðaláfrýjendur á því að Ó-kk-nf hafi alla tíð komið fram sem eigandi Oddgeirshóla I og þeirra mannvirkja sem dómkrafan taki til.

28

Aðaláfrýjendur halda því jafnframt fram að eignaskiptasamningur bræðranna, Ó-kk-ef, G-kk-ef og J-kk-ef, hafi ekki eða sé ekki gildur þar sem um hafi verið að ræða málamyndagerning sem gerður hafi verið vegna skattahagræðis.

29

Þá halda aðaláfrýjendur því fram að samningur þessi hafi ekki tekið til hinna umþrættu eigna. Með honum hafi eingöngu verið skipt eignum sem tilheyrt hafi eða verið þáttur í rekstri félagsbúsins, en það þýði ekki að mannvirkin öll hafi verið í eigu félagsbúsins. 30

Þá sé á því byggt að afsöl Ó-kk-ef til G-kk-ef annars vegar og J-kk-ef hins vegar hafi ekki falið í sér afsal mannvirkja. Þeir hafi þannig ekki sjálfir getað framselt meira en þeir áttu.

Niðurstaða

31

Í málinu gera gagnáfrýjendur kröfu um að viðurkenndur verði eignaréttur þeirra að útihúsunum á Oddgeirshóla jörðunum. Nánar tiltekið er um að ræða eftirtaldar eignir:

Fjós 05 0101 upphaflega byggt 1948, fjárhús 06 0101 upphaflega byggt 1956, fjárhús 07 0101 upphaflega byggt 1958, kálfahús 09 0101 upphaflega byggt 1982, véla/verkfærageymsla 10 0101 upphaflega byggð 1946, hesthús 13 0101 upphaflega byggt 1970, véla/verkfærageymsla 17 0101 upphaflega byggð 1974, hlaða 18 0101 upphaflega byggð 1958, votheysturn 19 0101 upphaflega byggður 1988, fjárhús 20 0101 upphaflega byggt 1959 og votheysturn 21 0101 upphaflega byggður 1955.

Ártölin gefa til kynna að útihús þessi og mannvirki voru öll upphaflega byggð meðan rekið var félagsbú á Oddgeirshólum. Í hinum áfrýjaða dómi voru kröfur gagnáfrýjanda teknar til greina að öllu leyti.

32

Í málinu liggur fyrir að eignir þær sem dómkröfurnar lúta að standa annars vegar á óskiptu landi jarðanna Oddgeirshóla I og Oddgeirshóla III og hins vegar á landi jarðarinnar Oddgeirshóla II. Í fasteignaskrá eru þær á hinn bóginn skráðar á fasteignina Oddgeirshóla I.

33

Óumdeilt er í málinu að þegar Á-kk-nf Á-kk-nf, faðir þeirra Ó-kk-ef, G-kk-ef og J-kk-ef, lést árið 1936 voru Oddgeirshólar ein jörð í eigu Á-kk-ef og konu hans E-kvk-ef S-kvk-ef. E-kvk-nf afsalaði jörðinni 1. júní 1937 til sonar síns Ó-kk-ef eins og fyrr er rakið og varð hann einn þinglýstur eigandi jarðarinnar. Þeir bræður Ó-kk-nf, G-kk-nf og J-kk-nf gerðu eignaskiptasamning 31. desember 1943 sem aldrei var þinglýst. Í 1. gr. hans segir að „allar eignir, sem nú eru til staðar og síðar verða til“ og fylgdu félagsbúi þeirra skuli skiptast að jöfnu milli þeirra. Þá kemur fram að svo og skuli fara með eignir sem tilheyra félaginu.

34

Aðaláfrýjendur bera því við að eignaskiptasamningur þessi hafi verið ógildur þar sem um hafi verið að ræða málamyndagerning sem gerður hafi verið vegna skattahagræðis.

Þessari málsástæðu er hafnað. Hefur aðaláfrýjandi ekki leitt neinar líkur að því að atvik við samningsgerðina hafi verið með þeim hætti að leitt geti til þess að litið verði svo á að hann hafi ekki verið gildur og skuldbindandi að lögum milli þeirra bræðra.

Getur engu breytt þótt samningurinn hafi verið gerður með skattalegt hagræði í huga, enda liggur ekkert fyrir í málinu um að með honum eða við síðari framkvæmd hans hafi verið brotið gegn skattalögum á þann veg að litið verði fram hjá ákvæðum hans.

35

Þ á bera aðaláfrýjendur því við að samningurinn hafi eingöngu tekið til þeirra eigna sem tilheyrðu félagsbúinu, það er þeirra eigna sem þurfti til reksturs þess, en hvorki til landsins né heldur útihúsa sem þá á því stóðu.

36

Samkvæmt orðalagi ákvæða 1. til 3. gr. samnings þessa verður ekki annað ráðið en að með honum hafi þeir bræður sammælst um að allt land Oddgeirshóla, öll hús sem á landinu var að finna, hvort heldur var um að ræða íbúðarhús og útihús, bústofn allur svo og öll tæki og tól sem tilheyrðu búrekstri á jörðinni skyldu vera í óskiptri sameign þeirra. Er því hafnað þeirri málsástæðu aðaláfrýjenda að landið og útihúsin hafi þrátt fyrir þennan samning verið að fullu í eigu Ó-kk-ef eins hvað sem líður þinglýstum heimildum. Þarf því að meta hvort breyting hafi orðið á þessari skipan eignarhalds á útihúsum með síðari landskiptum og afsali á einstökum hlutum upphaflegu jarðarinnar.

37

Með landskiptum 13. mars 1952 gerðu þeir bræður Ó-kk-nf og G-kk-nf samning um að skipta úr landi Oddgeirshóla 1/3 hluta þess eins og nánar er afmarkað í landskiptagerðinni. Í henni eru útihús ekki sérstaklega nefnd, en tekið fram að hlunnindi jarðarinnar, til lands og vatns, bæði þau sem nú eru notuð og síðar kunna að finnast, séu óskipt eign aðila í sömu hlutföllum og landið. Af orðalagi þessu má vera ljóst að aðilar litu svo á að landið væri í óskiptri sameign þegar landskipti þessi áttu sér stað, en tilgangur skiptanna hafi verið að afmarka það land sem skyldi falla G-kk-þgf í skaut. Þetta verður einnig lesið úr afsalsbréfi Ó-kk-ef til G-kk-ef 30. ágúst 1952 en þar selur Ó-kk-nf bróður sínum G-kk-þgf þriðjung af jörðinni Oddgeirshólum, með öllum gögnum og gæðum til lands og vatns, en án allra húsa.

Með afsali 15. apríl 1967 afsalaði Ó-kk-nf bróður sínum J-kk-þgf helmingi af Oddgeirshólum I. Nam sá hluti þriðjungi af upphaflegu landi jarðarinnar. Kemur fram að jarðarhlutinn sé ætlaður til stofnunar nýbýlis, sem fá skuli nafnið Oddgeirshólar III. Jörðinni var afsalað ásamt gögnum og gæðum, en án húsa.

38

Aðaláfrýjandi ber því við að afsal Ó-kk-ef til G-kk-ef annars vegar og J-kk-ef hins vegar sýni að eignarhald á útihúsum og ræktun hafi fylgt Oddgeirshólum I, enda tekið fram að engin hús hafi átt að fylgja. Sýni þetta að eignarhald á útihúsum og eftir atvikum ræktun hafi orðið eftir hjá Ó-kk-þgf og aðeins tilheyrt jörðinni Oddgeirshólum I.

Ekki er unnt að fallast á þessa málsástæðu. Nærtækara er að skilja orðalag framangreindra afsalsgerninga svo að þrátt fyrir að með þeim hafi verið skipt út landi úr upphaflegu jörðinni til þeirra bræðra G-kk-ef og J-kk-ef, skyldu engin hús fylgja með og þau því áfram vera í óskiptri sameign þeirra þriggja eins og eignaskiptasamningurinn frá 1943 gerði ráð fyrir.

39

Eins og fyrr greinir var með landskiptum 26. júní 1978 skipt út úr Oddgeirshólum I og III þeim hluta jarðanna sem ábúðarréttur gagnáfrýjanda M-kk-ef náði þá til. Tóku skiptin til búskaparlands annars vegar og lóðar umhverfis íbúðarhús hans hins vegar.

Skyldi jörðin fá nafnið Oddgeirshólar IV. Í landskiptagerð þessari eru ekki nefnd útihús.

40

Rakið er að framan að 27. ágúst 1985 seldi elsti bróðirinn Ó-kk-nf aðaláfrýjendum Oddgeirshóla I. Jörðin var seld með öllum mannvirkjum, svo sem húsum, ræktun, girðingum og öllum öðrum gögnum og gæðum. Bera aðaláfrýjendur fyrir sig að á þessum tíma hafi útihúsin samkvæmt þinglýstum heimildum og fasteignskrá tilheyrt Oddgeirshólum I og þau hafi í góðri trú mátt gera ráða fyrir að útihús á jörðinni tilheyrðu Oddgeirshólum I. Þau hafi verið grandlaus um eignaskiptasamninginn frá 1943 þegar þau keyptu af Ó-kk-þgf 1985, enhann hafi fyrst komið í ljós 2017.

41

Varðandi þessa málsástæðu er það að segja að aðaláfrýjandinn S-kk-nf er sonur G-kk-ef, bróður Ó-kk-ef, og alinn upp á Oddgeirshólum þar sem faðir hans G-kk-nf rak um áratuga skeið félagsbú ásamt föðurbræðrum hans Ó-kk-þgf og J-kk-þgf. Verður að gera ráð fyrir að honum hafi verið ljóst sameiginlegt eignarhald bræðranna, en vitni sem gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi hafa staðhæft að þetta fyrirkomulag þeirra bræðra hafi verið alkunnugt í sveitinni. Þá ráku aðaláfrýjandinn S-kk-nf og bróðir hans gagnáfrýjandi í áratugi sameiginlegt félagsbú á Oddgeirshólum. Er útlokað annað en að aðaláfrýjendum hafi mátt vera að fullu ljóst að gagnáfrýjandi, sem er bróðir aðaláfrýjanda S-kk-ef, teldi sig eiganda að útihúsum og ræktun til jafns á við aðaláfrýjendur. Getur engu breytt þótt skriflegur eignaskiptasamningur þeirra bræðra Ó-kk-ef, G-kk-ef og J-kk-ef frá 1943 hafi ekki komið í leitirnar fyrr en 2017. Geta aðaláfrýjendur ekki borið fyrir sig grandleysi um atvik að þessu leyti.

42

Að framan er þess getið að með afsali 28. nóvember 1985 seldi og afsalaði J-kk-nf gagnáfrýjanda, bróðursyni sínum M-kk-þgf, og konu hans M-kvk-þgf E-kvk-þgf, jörðina Oddgeirshóla III, en þau voru þá ábúendur á Oddgeirshólum IV. Jörðin var seld með öllum mannvirkjum, svo sem húsum, ræktun, girðingum, hlunnindum og öllum gæðum og gögnum sem jörðinni fylgir og fylgja ber, að engu undanskildu. Er eðlilegt að skilja þetta svo að með í kaupum þessum hafi fylgt hlutdeild J-kk-ef í óskiptri sameign þeirra bræðra að útihúsum og ræktun, enda standa sum þeirra útihúsa sem deilt er um í málinu á óskiptu landi Oddgeirshóla I og III.

43

Þá er þess að geta að samkvæmt gögnum málsins var rekið félagsbú á Oddgeirshólatorfunni allt frá að minnsta kosti 1943 þegar eignaskiptasamningur sáer mál þetta er grundvallað á var gerður og allt fram til 2017 þegar aðaláfrýjendur lýstu þeim vilja sínum að slíta félagsbúinu. Flest þeirra mannvirkja sem deilt er um í málinu voru reist á jörðinni meðan bræðurnir þrír, Ó-kk-nf, G-kk-nf og J-kk-nf, ráku þar félagsbú, að því er best verður séð fyrst og fremst fyrir afrakstur af rekstri þess, en eitt mannvirkjanna, votheysturn, var reist skömmu eftir að málsaðilar tóku við rekstri búsins á níunda áratugnum.

44

Í málinu er upplýst að á árinu 1992 var hluti þeirra eigna sem ágreiningur í málinu lýtur að færður frá Oddgeirshólum II yfir á Oddgeirshóla I í fasteignaskrá, en aðaláfrýjendur vísa meðal annars til þessarar skráningar til stuðnings kröfu sinni um sýknu af kröfum gagnáfrýjanda. Með vísan til forsendna héraðsdóms um þessa málsástæðu er fallist á með héraðsdómi að þessi skráning útihúsanna komi ekki í veg fyrir að kröfur gagnáfrýjanda nái fram að ganga. Hið sama á við um upplýsingar sem liggja fyrir í málinu um lántökur þeirra bræðra Ó-kk-ef, G-kk-ef og J-kk-ef, meðal annars til uppbyggingar útihúsa að Oddgeirshólum. Þykja þessar upplýsingar styrkja kröfur gagnáfrýjanda í málinu þar sem lánsfé sem aflað var hafi meðal annars verið ráðstafað til uppbyggingar á sameiginlegri aðstöðu til reksturs félagsbús þeirra bræðra.

45

Að öllu samanlögðu sem að framan greinir og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að viðurkenna beri að eignir þær sem dómkrafan tekur til séu í óskiptri sameign gagnáfrýjanda og aðaláfrýjenda að jöfnu ásamt ræktun jarðarinnar sem skráð er nr. 01 og er 33,9 hektarar að stærð.

46

Staðfest er ákvæði hins áfrýjaða dóms um að málskostnaður í héraði skuli falla niður.

Aðaláfrýjendum verður á hinn bóginn gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað vegna reksturs málsins fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjendur, S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kvk-nf E-kvk-nf, greiði gagnáfrýjanda, M-kk-þgf G-kk-þgf, óskipt 1.400.000 krónur í málskostnað vegna reksturs málsins fyrir Landsrétti.

Dómur Héraðsdóms Suðurlands 17. febrúar 2020

Mál þetta, sem tekið var til dóms að lokinni aðalmeðferð 20. janúar 2020, er höfðað af M-kk-þgf G. G-kk-þgf, kt. 071151-2399, Oddgeirshólum 4, Flóahreppi, á hendur S-kk-þgf G-kk-þgf, kt. 120853-2289 og Þ-kvk-þgf E-x-x, kt. 141258-5249 Oddgeirshólum I, Flóahreppi, en til réttargæslu er stefnt öðrum þinglýstum eigendum að Oddgeirshólum I, Ríkissjóði Íslands, Vegmúla 3, Reykjavík, kt. 540269-6459, fyrirsvarsmaður B-kk-nf B-kk-nf fjármálaráðherra kt. 260170-5549, Bakkaflöt 2, Garðabæ, og að Oddgeirshólum II, A-kvk-þgf G-kvk-þgf W-x-x kt. 170647-6299, Lækjarsmára 19, Kópavogi og Á-kk-þgf O-kk-þgf G-kk-þgf kt. 250850-2989, Miðengi 20, Selfossi.

Málið er höfðað með birtingu stefnu á hendur stefndu 31. október 2018, en á hendur réttargæslustefndu með birtingu stefnu 31. október, 5. og 7. nóvember 2018.

Dómkröfur stefnanda eru „að viðurkennt verði með dómi að útihúsin í Oddgeirshólum, Flóahreppi, sem skráð eru hjá Þjóðskrá á Oddgeirshólum I, fastanr. 220-0994, þ. e. fjós 05 0101 upphaflega byggt 1948, fjárhús 06 0101 upphaflega byggt 1956, fjárhús 07 0101 upphaflega byggt 1958, kálfahús 09 0101 upphaflega byggt 1982, véla/verkfærageymsla 10 0101 upphaflega byggð 1946, hesthús 13 0101 upphaflega byggt 1970, véla/verkfærageymsla 17 0101 upphaflega byggð 1974, hlaða 18 0101 upphaflega byggð 1958, votheysturn 19 0101 upphaflega byggður 1988, fjárhús 20 0101 upphaflega byggt 1959 og votheysturn 21 0101 upphaflega byggður 1955, séu í óskiptri sameign stefnanda og stefndu að jöfnu ásamt ræktun jarðarinnar sem skráð er nr. 01 og er 33,9 hektarar að stærð.

Þá er krafist greiðslu málskostnaðar úr hendi stefndu insolidum, til stefnanda honum að skaðlausu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, að mati réttarins og í samræmi við málskostnaðarreikning sem lagður verður fram ef til aðalmeðferðar kemur.

Ekki eru gerðar sérstakar dómkröfur á hendur réttargæslustefndu.“

Stefndu S-kk-nf G-kk-nf og Þ-kvk-nf E-kvk-nf krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda.

Þá krefjast stefndu S-kk-nf og Þ-kvk-nf málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Engar kröfur eru gerðar í málinu af hálfu réttargæslustefndu.

Upphaflega gerðu stefndu kröfu um frávísun málsins og var fallist á hana með úrskurði dómsins 3. júlí 2019, en með úrskurði Landsréttar 30. september 2019 var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Við aðalmeðferð gáfu skýrslur stefnandi, réttargæslustefndi Á-kk-nf O-kk-nf G-kk-nf og vitnin K-kvk-nf Ó-kvk-nf, S-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf, E-kk-nf M-kk-nf, G-kk-nf E-kk-nf, B-kvk-nf S-kvk-nf, M-kvk-nf E-kvk-nf, G-kk-nf H-kk-nf og Ó-kk-nf J-kk-nf.

Málavextir

Í Flóahreppi er jörðin Oddgeirshólar. Skiptist hún nú í Oddgeirshóla I, Oddgeirshóla II, Oddgeirshóla III og Oddgeirshóla IV. Er land Oddgeirshóla I og III óskipt.

Aðilar eru sammála um að stefndu séu eigendur jarðarinnar Oddgeirshólar I og að hluta Oddgeirshólar II. Krafa stefnanda lýtur að útihúsum sem skráð eru á jörðina Oddgeirshóla I, auk ræktunar sem jafnframt er skráð á jörðina Oddgeirshólar I. Stefnandi er eigandi að Oddgeirshólum III og IV, en jafnframt að hluta til eigandi að Oddgeirshólum II.

Upphaflega var um að ræða eina jörð í eigu hjónanna E-kvk-ef S-kvk-ef og Á-kk-ef Á-kk-ef, en þann 1. júní 1937 afsalaði E-kvk-nf S-kvk-nf, syni sínum Ó-kk-þgf Á-kk-þgf jörðina alla. Auk Ó-kk-ef áttu E-kvk-nf og Á-kk-nf synina J-kk-þf og G-kk-þf Á-kk-þf.

Þann 31. desember 1943 gerðu bræður þessir með sér eignaskiptasamning, sem ekki hefur verið þinglýst. Í samningnum kemur fram að Ó-kk-nf Á-kk-nf hafi einn verið þinglýstur eigandi jarðarinnar þó svo að þeir bræður rækju félagsbúskap á jörðinni. Ó-kk-nf Á-kk-nf hafi einn talið fram „eignir og tekjur búsins“ til þess að firra þá bræður hlutafélags skatti. Í samningnum segir orðrétt:

„Vegna þeirra breytinga, sem nú hafa orðið um eigni rog tekjur búsins, hafa raskast þau hlutföll, sem upphaflega lágu til grundvallar félagsbúskapar okkar, og áformuð voru í framtíðinni. Þess vegna teljum við nú rétt að gera með okkur eftirfarandi samning, svo um engan ágreining sé að ræða, ef við einhverra orsaka vegna slítum því félagi, sem með okkur hefur verið, eða við breytum til með rekstur þess á einhvern hátt.

[...]

1. gr. Allar eignir, sem nú eru til og síðar verða til og fylgja áður nefndu fyrirtæki, skulu skiptast að jöfnu milli samningsaðila [...].

[...]

3. gr. Nú óskar einn samningsaðilja að búa sjálfstætt á jörðinni, án þess að hinir hætti. Hefur hann þá rétt til þess að krefjast skipta á jörðinni samkvæmt 1. gr. samnings þessa, og fer þá um þau skipti sem önnur landskipti.

4. gr. Samningur þessi gildir því aðeins að annað samkomulag náist ekki.“

Þann 13. mars 1952 undirrituðu bræðurnir G-kk-nf og Ó-kk-nf Á-kk-nf landskiptagerð þar sem þeir skipta með sér landi jarðarinnar Oddgeirshólar á þann veg að G-kk-nf fær í sinn hluta 1/3 hluta jarðarinnar og stofnar á því nýbýli. Gaf Ó-kk-nf út afsal fyrir þessum þriðjungi jarðarinnar til G-kk-ef þann 30. ágúst 1952. Var tekið fram í afsalinu að kaupverð væri greitt og að hið afsalaða væri án allra húsa. Með þessum gjörningum varð til jörðin Oddgeirshólar II í eigu G-kk-ef Á-kk-ef, föður stefnanda og stefnda S-kk-ef.

Þann 1. september 1966 gerðu bræðurnir Ó-kk-nf, G-kk-nf og J-kk-nf með sér samning um félagsbúskap. Segir að undir félagsbúið skuli falla allt land jarðarinnar, ræktað og óræktað, en þó sé hverjum heimilt að hafa garðland til heimilisþarfa. Öll mannvirki svo og allur búpeningur og vélar aðila sem notaðar eru við búreksturinn skuli falla undir félagsbúið. Félagsbúið skuli jafnframt yfirtaka allar skuldir sem hvíla á jörðinni og annast viðhald mannvirkja og tækja. Eignarhlutföll aðila skuli vera jöfn og gera skuli skrá yfir framlag hvers og eins. Ekki segir í samningnum að félagsbúið skuli vera eigandi jarða og mannvirkja og liggur ekkert fyrir um að félagsbúið sem slíkt hafi verið þinglesinn eigandi lands eða mannvirkja.

Munu stefnandi og stefndi S-kk-nf hafa tekið við rekstri félagsbúsins á árinu 1985 og rekið áfram í óformlegum búningi uns félag hafi verið stofnað um reksturinn á árinu 1992. Þeim rekstri lauk á árinu 2017 þegar stefndu ákváðu að hætta búrekstri. Var gert samkomulag um þetta milli aðila málsins 31. október 2017.

Þann 15. apríl 1967 afsalaði Ó-kk-nf Á-kk-nf, sem þá var eigandi Oddgeirshóla I skv. framansögðu, helminginn af jörðinni til bróður síns J-kk-ef Á-kk-ef. Var tekið fram í afsalinu að jarðarhlutinn væri ætlaður til stofnunar á nýbýlinu Oddgeirshólar III og yrðu landamerki ákveðin með skiptayfirlýsingu. Segir í afsalinu að hinum selda jarðarhluta fylgi engin hús. Landskipti munu hins vegar aldrei hafa farið fram.

Þann 21. júní 1978 voru gerð landskipti, annars vegar milli Ó-kk-ef og J-kk-ef Á-kk-ef, eigenda að og ábúenda að hluta á jörðunum Oddgeirshólar I og Oddgeirshólar III, og hins vegar stefnanda sem ábúanda skv. byggingarbréfi á hluta af jörðinni Oddgeirshólar III. Var samkomulagið um að skipta úr sameiginlegu landi Oddgeirshóla I og III þeim hluta sem ábúðarréttur stefnanda næði til. Var því landi lýst í landskiptagerðinni og er annars vegar um að ræða búskaparland suðvestan við áður úrskipt land Oddgeirshóla II og hins vegar lóð umhverfis íbúðarhús stefnanda. Var hið úrskipta land nefnt Oddgeirshólar IV.

Þann 28. nóvember 1985 seldi og afsalaði J-kk-nf Á-kk-nf til stefnanda og þáverandi konu hans, M-kvk-ef E-kvk-ef, jörðinni Oddgeirshólum III, með öllum mannvirkjum svo sem húsum, ræktun, girðingum, hlunnindum og öllum gæðum og gögnum sem jörðinni fylgir og fylgja ber, að engu undanskildu.

Þann 20. mars 1987 seldi J-kk-nf Á-kk-nf og afsalaði til stefnanda og þáverandi konu hans, fyrrnefndrar M-kvk-ef E-kvk-ef, jörðinni Oddgeirshólum IV.

Þann 27. ágúst 1987 voru gerð makaskipti milli annars vegar stefndu og hins vegar Ó-kk-ef Á-kk-ef og G-kvk-ef J-kvk-ef. Þar afsöluðu stefndu til Ó-kk-ef og G-kvk-ef fasteign sinni að Suðurengi 14 á Selfossi, en í staðinn afsalaði Ó-kk-nf til stefndu jörðinni Oddgeirshólum I, ásamt mannvirkjum og hlunnindum að engu undanskildu.

Samkvæmt útprentun úr fasteignaskrá Þjóðskrár var skráning á Oddgeirshólum I þannig í árslok 1999 að eigendur skv. gjaldendaskrá voru skráðir stefnandi eigandi að 25%, kona hans M-kvk-nf E-kvk-nf eigandi að 25%, stefndi S-kk-nf eigandi að 25% og stefnda Þ-kvk-nf eigandi að 25%. Í árslok 2000 eru eigendur sömu eignar, í sömu skrá, skráðir stefndu að 50% hvort, en ekki stefnandi og kona hans. Sambærileg skráning um Oddgeirshóla III er þannig að í árslok 1999 eru eigendur skráðir stefnandi, kona hans og stefndu, en í árslok 2000 er einungis stefnandi skráður eigandi eignarinnar. Ekki hafa breytingar þessar verið skýrðar, en mögulega hafi þetta tengst skilnaði stefnanda og M-kvk-ef á þeim tíma.

G-kk-nf Á-kk-nf, eigandi Oddgeirshóla II, lést 27. október 2007, en kona hans, I-x-x W. Á-x-x, hafði látist á árinu 2003. Var dánarbúi þeirra skipt einkaskiptum og lauk skiptum með einkaskiptagerð 9. júní 2008. Meðal eigna dánarbúsins var jörðin Oddgeirshólar II. Samkvæmt einkaskiptagerð og skiptayfirlýsingu sama dag skyldu börn þeirra, þ. e. stefnandi, stefndi S-kk-nf, réttargæslustefndi Á-kk-nf O-kk-nf og réttargæslustefnda A-kvk-nf A-kvk-nf erfa jörðina Oddgeirshóla II þannig að í hlut A-kvk-ef skyldi koma 21,37%, í hlut Á-kk-ef O-kk-ef 17,97% og 30,33% í hlut stefnanda og stefnda S-kk-ef hvors fyrir sig.

Þá liggur fyrir í málinu tilkynning, dags. 28. maí 1992, til Fasteignamats ríkisins þar sem 13 útihús tilheyrandi Oddgeirshólum II óskast felld af fasteignaskrá þeirrar jarðar og færð á Oddgeirshóla I og III og eru aðilar sammála um að þessi tilkynning stafi frá G-kk-þgf Á-kk-þgf. Ekki liggur fyrir um ástæður þessarar ráðstöfunar, eða eðli hennar. Þannig kemur ekki fram hvort um var að ræða sölu eða hvort raunverulegt eignarhald átti að skipta um hendur, eða hvort gjald hafi komið fyrir. Eru útihús þessi að verulegu leyti hin sömu og greinir í stefnukröfum.

Samkvæmt útprentuðum gögnum Þjóðskrár Íslands eru stefndu ein eigendur Oddgeirshóla I, þ. m. t. öll útihús þau sem stefnukröfur ná til ásamt ræktun þeirri sem í stefnukröfum greinir. Skráðir eigendur Oddgeirshóla II eru systkinin réttargæslustefndu Á-kk-nf O-kk-nf og A-kvk-nf A-kvk-nf, stefnandi og stefndi S-kk-nf, í þeim hlutföllum sem að ofangreinir í skiptayfirlýsingunni frá 9. júní 2008. Stefnandi er einn skráður eigandi Oddgeirshóla III og Oddgeirshóla IV.

Málsástæður stefnanda

Stefnandi vísar til 72. gr. Stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um friðhelgi eignarréttar. Þá vísar stefnandi til meginreglna samninga og kröfuréttar að gerða samninga skuli halda.

Byggir stefnandi á því að stefnandi og stefndu hafi orðið sameigendur að jöfnu að útihúsum og ræktun á Oddgeirshólajörðum við kaup jarðanna Oddgeirshóla I og III af föðurbræðrum sínum árið 1985, ásamt tilheyrandi búrekstri og með arfi frá foreldrum sínum þar sem þeir hafi erft að jöfnu um 60 % jarðarinnar Oddgeirshóla II, ásamt tilheyrandi mannvirkjum árið 2008. Vísar stefnandi til þess að jarðirnar Oddgeirshólar I og III séu í óskiptri sameign, og þar með öll mannvirki sem á jörðunum standa.

Þá vísar stefnandi til eignaskiptasamnings forvera aðila máls þessa frá 31. des 1943, þar sem segi: „Allar eignir sem nú eru til og síðar verða til og fylgja áður nefndu fyrirtæki, skulu skiptast að jöfnu milli samningsaðila, hverju nafni sem þær nefnast, svo og einnig eignir, sem tilheyra félaginu og einhverra orsaka vegna koma ekki til skipta, fyrr en síðar.“ Stefnandi telur að samningur þessi sanni að gömlu bræðurnir i Oddgeirshólum, Ó-kk-nf, G-kk-nf og J-kk-nf hafi átt allar eignir þar saman að jöfnu, hvernig sem skráningu mannvirkja í fasteignamati hafi verið háttað.

Samhliða jarðakaupunum 1985 hafi aðilar máls þessa stofnað félagsbúið að Oddgeirshólum og hafi það verið rekið sameiginlega í óformlegu félagi frá árinu 1985 þar til Félagsbúið í Oddgeirshólum kt. 590592-2269 hafi formlega verið stofnað 1992, og svo það félag samrekið til 2017, þegar lögmaður stefndu hafi skyndilega tilkynnt um ákvörðun þeirra að slíta félagsbúinu. Samhliða því hafi komið fram sú krafa stefndu að viðurkennt yrði að þau ættu ein stóran hluta af eignum og ævistarfi G-kk-ef og J-kk-ef Árnasona, þ. e. öll útihúsin og ræktun í Oddgeirshólum. Kveður stefnandi að þetta virðist einkum byggt á því að hin umþrættu mannvirki séu 100% skráð eign stefndu í fasteignaskrá FMR.

Stefnandi kveður hinsvegar að röng skráning eignanna í fasteignamati geti ekki orðið grundvöllur fyrir eignarrétti stefndu á útihúsunum, enda í andstöðu við fyrirliggjandi eignaskiptasamninga og þinglýstar eignarheimildir. Byggir stefnandi á því að þegar þinglýstum eignarheimildum og skráningu í fasteignamati ber ekki saman, beri að leggja hinar þinglýstu heimildir til grundvallar, sbr. 3. gr. laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, sbr. 22. gr. sömu laga.

Mótmælir stefnandi því að heimildarlaus breyting á eignaskráningu hjá FMR á árinu 2000 á útihúsum í Oddgeirshólum, og án þess að sú breyting sé studd gögnum, hafi gildi umfram þinglýsta löggjörninga sem og tilkynningu G-kk-ef um yfirfærslu útihúsanna frá Oddgeirshólum II, til Oddgeirshóla I og III, frá 1992.

Kveðst stefnandi vísa til þeirrar meginreglu eignarréttar um viðskeytingu og smíði, að þegar um sé að ræða mannvirki á óskiptu landi þá teljist eigendur mannvirkjanna jafnan vera þeir sömu og landeigendur, nema samningar standi til annars. Engir slíkir samningar liggi fyrir, þvert á móti liggi fyrir að stefnandi og stefndu, hafi eignast Oddgeirshóla jarðirnar I og III og um 60 % af II ásamt tilheyrandi mannvirkum og búrekstri að jöfnu frá gömlu bræðrunum í Oddgeirshólum, þ. e. Ó-kk-þgf, G-kk-þgf föður þeirra, og J-kk-þgf Árnasonum. Það liggi því fyrir að núverandi skráning mannvirkja í fasteignamati Oddgeirshólajarða sé í ekki í samræmi við þinglýstar eignarheimildir eigenda jarðanna.

Sérstaklega kveðst stefnandi vísa til þess að G-kk-nf Á-kk-nf Oddgeirshólum II hafi verið skráður eigandi að 1/3 útihúsa í Oddgeirshólum, sbr. yfirlit yfir hans fasteignir 1. desember 1985, sem hafi verið fylgiblað með framtali Ó-kk-ef bróður hans. G-kk-nf hafi fært þau mannvirki, sem skráð hafi verið á Oddgeirshóla II, yfir á Oddgeirshóla I og III með tilkynningu til fasteignamats ríkisins dagsettri 28. maí 1992 undirritaðri af G-kk-þgf E-kk-þgf starfsmanni Hraungerðishrepps, og móttekin 10. ágúst 1992. Í þessu sambandi sé og vísað til þess að flest öll útihúsin í Oddgeirshólum séu byggð eftir 1952, þegar G-kk-nf hafi verið orðinn eigandi að Oddgeirshólum II. Hluti húsanna þ. m. t. fjósið í Oddgeirshólum standi á landi jarðarinnar Oddgeirshóla II. Þá liggi og fyrir að hluti útihúsanna sé byggður eftir 1967, þegar J-kk-nf hafi verið orðinn eigandi að Oddgeirshólum III, sem sé óskipt land með Oddgeirshólum I.

Hvað sem öðru líður kveðst stefnandi byggja á því að hann sé eigandi 50% útihúsa í Oddgeirshólum fyrir fullnaða hefð. Stefnandi og forverar hans hafi farið með fullkominn yfirráð yfir umræddum eignarhlut í útihúsunum í fullan hefðartíma. Eignirnar hafi verið nýttar af öllum eigendum Oddgeirshólajarða að jöfnu, allt frá byggingu þeirra, til dagsins í dag, og svo af stefnanda frá 1983, eða í 35 ár. Umráð og hagnýting eignanna hafi því staðið af hálfu stefnanda í fullan hefðartíma.

Kveðst stefnandi vísa sérstaklega til þess að félagsbúin, bæði bú gömlu bræðranna í Oddgeirshólum og svo félagsbú stefnanda og stefnda S-kk-ef, hafi greitt öll fasteignagjöld af eignum í Oddgeirshólum, þ. m. t hinum umþrættu útihúsum og ræktun. Byggir stefnandi á að þetta bendi til þess að um óskipta sameign málsaðila sé að ræða. Skattframtöl aðila og gögn með þeim bendi öll til þess að útihúsin og ræktun í Oddgeirshólum sé í sameign aðila að jöfnu.

Þá vísar stefnandi til þess að við slit félagsbús aðila með samkomulagi dags 31. október 2017, hafi aðilar verið sammála um að allt greiðslumark Oddgeirshóla í mjólk væri í óskiptri sameign jarðanna að jöfnu. Stefnandi byggir á því að þetta sýni að mannvirkin hafi einnig verið að jöfnu í eigu jarðeigenda, enda ekki hægt að ávinna sér mjólkurkvóta á jörð nema hafa fjós, og ræktun á jörðinni.

Þegar ofangreindar eignarheimildir stefnanda fyrir 50% eignarhlut í útihúsum og ræktun í Oddgeirshólum séu virtar í heild, beri að fallast á kröfur stefnanda í máli þessu.

Um lagarök vísar stefnandi til 72. gr. Stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, laga um hefð nr. 46/1905, samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum, landamerkjalaga nr. 41/1919, laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, m. a XXI. kafla um málskostnað sem og 34. gr. um varnarþing, landskiptalaga nr. 46/1941, einkum 1. mgr. 3. gr., jarðalaga nr. 81/2004 og eldri jarðalaga, sem og þinglýsingalaga nr. 39/1978.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu kveðast leiða rétt sinn frá þinglýstum eiganda Oddgeirshóla, Ó-kk-þgf Á-kk-þgf. Ó-kk-nf hafi verið þinglýstur eigandi jarðarinnar að undanskildum þeim hlutum hennar sem hann hafi afsalað án mannvirkja. Ó-kk-nf Á-kk-nf hafi alla tíð komið fram sem löglegur eigandi Oddgeirshóla I og mannvirkja sem dómkrafan tekur til og vísa stefndu m. a. til þess að hans samþykkis hafi verið aflað vegna útskipts lands úr jörðinni.

Í fyrsta lagi byggja stefndu á því að upphaflegi eignaskiptasamningurinn frá 31. desember 1943 sé ekki gildur.

Stefndu vísa til þess að stefnandi byggi kröfur sínar um eignarhald á útihúsum og ræktun á eignaskiptasamningnum frá 1943. Í samningnum felist að eignarhald Ó-kk-ef Á-kk-ef hafi verið til málamynda á jörðinni Oddgeirshólum þannig að hann og bræður hans gætu komið í veg fyrir að greiða hærri skatta. Stefndu vísa til þess að undanskot frá skatti sé andstætt lögum og því hafi þessi einkaréttarlegi gerningur á milli bræðranna ekkert gildi. Stefndu hafna því að í samningnum hafi einvörðungu falist skattahagræði en í samningnum segi orðrétt: „Þess vegna höfum við talið þannig fram, til að firra okkur hlutafélags skatti, að Ó-kk-nf hefur einn talið fram eignir og tekjur búsins, en G-kk-nf og J-kk-nf sem vinnumenn hjá honum.“ Í málsatvikalýsingu í stefnu komi fram að jörðin hafi verið skráð á elsta bróðurinn „vegna skattalegs hagræðis.“ Þá þegar sé ekki hægt að fallast á kröfur stefnanda.

Í öðru lagi vísa stefndu til þess að eignaskiptasamningurinn hafi ekki tekið til hinna umkröfðu eigna. Þó að félagsbúskapur hafi verið rekinn á jörðinni þýði það ekki að mannvirki séu öll í eigu félagsbúsins þótt að starfsemi þess hafi verið rekin þar. Ekki sé tækt að leggja þetta fortakslaust að jöfnu, þ. e. eignarhald mannvirkja o. fl. og rekstur félagsbúsins. Vísa stefndu til þess að stefnandi byggi eignarhald sitt á þeim eignum, sem dómkrafa tekur til, á kaupum á Oddgeirshólum III ásamt tilheyrandi búrekstri og með arfi frá foreldrum sínum á hluta af Oddgeirshólum II.

Stefndu byggja á því að eignaskiptasamningurinn taki aðeins til eigna sem tilheyri félagsbúinu. Ósannað sé að stefndi hafi keypt hlut J-kk-ef Á-kk-ef í félagsbúinu og að J-kk-nf hafi yfir höfuð átt hlut í því, en eins og komi fram í stefnu hafi J-kk-nf starfað utan búsins. Engin sönnun hafi verið lögð fram um að eignir hans hafi verið skráðar á Ó-kk-þf Á-kk-þf til málamynda líkt og haldið sé fram í stefnu. Þá séu afdrif hlutar G-kk-ef Á-kk-ef í félagsbúinu með öllu óljós.

Auk þess benda stefndu á að afsöl til J-kk-ef Á-kk-ef og G-kk-ef Á-kk-ef hafi ekki falið í sér afsal mannvirkja en með vísan til orðalags 3. gr. eignaskiptasamningsins hefðu þau átt að fylgja með í ákveðnum hlutföllum, sbr. tilvísun til 1. gr. eignaskiptasamningsins. Hvergi sé því haldið fram að sú tilhögun hafi verið til málamynda. Þetta leiði til þess að engin málsatvik eða gögn bendi til þess að eignaskiptasamningurinn hafi tekið til hinna umkröfðu eigna.

Þá benda stefndu á að þau hafi keypt af Ó-kk-þgf Á-kk-þgf sérstaklega hlut hans í félagsbúinu og hafi ekki verið tilgreint að eignirnar sem dómkrafan tekur til væru hluti þeirra. Þá benda stefndu á að stefnandi hafi keypt bústofn af föður sínum árið 1981 sem bendi til þess að það hafi verið hans hluti í félagsbúinu. Þá hafi stefndu einnig keypt hlut J-kk-ef Á-kk-ef í félagsbúinu.

Í þriðja lagi kveða stefndu að ósannað sé til hvaða eigna eignaskiptasamningurinn hafi tekið. Í því samhengi benda stefndu á að í stefnu komi fram að J-kk-nf Á-kk-nf hafi ekki tekið þátt í félagsbúinu heldur unnið utan þess. Stefnandi grundvalli dómkröfu sína aðallega á því að hann leiði rétt sinn frá honum vegna Oddgeirshóla III. Í stefnu komi jafnframt fram að stefnandi hafi keypt nautgripi af föður sínum á árinu 1981 og komið sér upp fjárstofni. Hann hafi gerst aðili að félagsbúinu árið 1983 og rekið fjósið í félagi með Ó-kk-þgf Á-kk-þgf.

Vísa stefndu tilþessað ósannað sé til hvaða eigna eignaskiptasamningurinn hafi tekið og að hann hafi tekið til þeirra eigna sem dómkrafa stefnanda tekur til. Afsöl til G-kk-ef Á-kk-ef og J-kk-ef Á-kk-ef veiti enga vísbendingu um það enda þó mannvirki hafi verið undanskilin.

Stefndu kveða að stefnandi vísi m. a. til þess að G-kk-nf Á-kk-nf hafi látið færa þær eignir sem voru skráðar á Oddgeirshóla II á Oddgeirshóla I og III. Kveða stefndu bæði ósannað að umrædd tilkynning hafi falið í sér einhvers konar afsal eða hvaða þýðingu tilkynningin hafi haft og að þær eignir sem voru færðar séu þær eignir sem séu skráðar á Oddgeirshóla I í dag.

Stefndu vísa til þess að í fylgiskjali með skattframtali J-kk-ef Á-kk-ef á árinu 1986 vegna ársins 1985 komi fram að hann hafi selt útihús. Ógjörningur sé að gera sér grein fyrir til hvaða útihúsa sé vísað. Auk þess geti fylgiskjalið ekki fært sönnur á meint eignarhald stefnanda á útihúsum enda einhliða útbúið af J-kk-þgf Á-kk-þgf. Stefndu benda þó á í þessu samhengi að í fylgiskjali Ó-kk-ef Á-kk-ef, sem þau leiði rétt sinn frá, komi fram að þau hafi aðeins keypt 1/3 hluta kálfafjóss, en það sama komi einnig fram í framangreindu fylgiskjali J-kk-ef Á-kk-ef. Þetta bendi til þess, og eigi sér stoð í málsatvikalýsingu stefnanda um rekstur búsins, að mannvirki sem tilheyrðu félagsbúinu hafi einvörðungu getað verið kálfafjósið.

Í öllu falli telja stefndu að einungis sé hægt að fallast á kröfu stefnanda að því er varðar mannvirki sem hafi verið reist eftir að afsöl til G-kk-ef Á-kk-ef og J-kk-ef Á-kk-ef voru gerð, enda hafi þau ekki tekið til mannvirkja.

Þá kveða stefndu að hvað sem öðru líður þá taki eignir félagsbúsins ekki til ræktunar jarðarinnar Oddgeirshóla I, sbr. að einungis sé vísað til þess að mannvirki séu undanskilin þegar Oddgeirshólum II og III hafi verið skipt út úr Oddgeirshólum I. Það bendi til þess að ræktunin hafi ekki tilheyrt félagsbúinu enda hafi J-kk-nf Á-kk-nf og G-kk-nf Á-kk-nf keypt framangreind landsvæði með ræktun sem þeim tilheyrðu.

Að auki benda stefndu á að votheysturn sem dómkrafa taki til hafi verið byggður á árinu 1988, eftir að búið hafi verið að selja Oddgeirshóla III og reksturinn og beri því í öllu falli að sýkna stefndu af kröfu að því er hann varðar, enda ekki á því byggt að eignir hafi tilheyrt félagsbúi stefnanda og stefndu.

Í fjórða lagi byggja stefndu á því að bræðurnir J-kk-nf og G-kk-nf Árnasynir hafi ekki getað framselt meira en þeir áttu.

Hér vísa stefndu til þess að stefnandi reki eignarhald sitt m. a. til J-kk-ef Á-kk-ef sem hafi fengið Oddgeirshólum III afsalað á árinu 1967 án mannvirkja. J-kk-nf Á-kk-nf hafi selt stefnanda landsvæðið ásamt húsum á árinu 1985. Sé ósannað til hvaða húsa salan tók, að undanskildu því að líkur megi leiða að því að stefnandi hafi fengið framseldan 1/3 hluta kálfafjóss. G-kk-nf hafi einnig keypt Oddgeirshóla II án mannvirkja líkt og J-kk-nf. Stefndu kveðast byggja á því að J-kk-nf Á-kk-nf og G-kk-nf Á-kk-nf hafi ekki getað framselt til stefnanda meira en þeir hafi átt. Sé því ósannað að stefnandi hafi með kaupum á Oddgeirshólum III og rekstrinum orðið eigandi þeirra eigna sem dómkrafa tekur til.

Í fimmta lagi byggja stefndu á því að þau séu þinglýstir eigendur eigna sem dómkrafa stefnanda tekur til. Ó-kk-nf Á-kk-nf, sem þau reki rétt sinn frá, hafi einnig verið þinglýstur eigandi þeirra sem þegar voru byggðar/til þegar makaskiptasamningur hafi verið gerður á árinu 1985 og þau keyptu sig inn í félagsbúið. Með vísan til alls framangreinds séu ekki forsendur til þess að víkja frá þinglýstum heimildum.

Þósvo að útihús hafi verið skráð í fasteignaskrá á Oddgeirshóla II og III leiði það ekki til þess að stefnandi geti talist eigandi. Fasteignaskrá sé gjaldendaskrá og hafi enga þýðingu við mat á eignarrétti. Hér vísa stefndu þó til þess að svo virðist sem þau hafi aðeins fengið afsalað 1/3 hluta kálfafjóss en önnur útihús og ræktun hafi þau eignast að fullu. Á því sé á hinn bóginn ekki byggt í málinu.

Í sjötta lagi vísa stefndu til þess að þau hafi orðið eigendur eigna, sem dómkrafa tekur til, fyrir traustfang. Í öllu falli hafi þau öðlast eignarhald á þeim eignum sem dómkrafan tekur til á grundvelli reglna um traustfang. Stefnandi byggi meint eignarhald sitt á óþinglýstum samningi sem stefndu hafi ekki vitað um fyrr en stefnandi hafi kynnt hann fyrir þeim. Þau hafi því verið í góðri trú þegar þau hafi eignast Oddgeirshóla I og mannvirki þar.

Öllu framangreindu til viðbótar kveða stefndu að verði fallist á eignarhald stefnanda að eignum sem dómkrafa tekur til geti það aldrei verið „að jöfnu“ þar sem börn stefnanda, miðað við málatilbúnað stefnanda, eigi hluta Oddgeirshóla 2. Þau eigi þá, samkvæmt málatilbúnaðinum, hlutdeild í eignunum.

Stefndu kveðast hafna öðrum málsástæðum stefnanda. Stefnandi hafi haft afnot af hluta útihúsa á jörðinni Oddgeirshólum vegna reksturs félagsbús. Það leiði ekki til þess að hann geti unnið eignar- eða afnotahefð að húsunum. Þá hafna stefndu því að greiðsla fasteignaskatta hafi áhrif á eignarrétt eða að einhliða skattframtöl aðila hafi þýðingu eða skráning greiðslumarks. Benda stefndu á að við slit á félagsbúi stefnanda og stefndu hafi stefnandi samþykkt að gera húsaleigusamning vegna þeirra mannvirkja sem dómkrafa tekur til.

Ofangreindu til viðbótar kveðast stefndu vísa til allra málsástæðna sinna sem þau færðu fram vegna kröfu sinnar um frávísun, en þær málsástæður snúa að aðild, framsetningu dómkrafna og málatilbúnaði stefnanda sem sé í andstöðu við 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum d- og e-liði.

Um lagarök vísa stefndu einkum til 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, meginreglna eignarréttar, meginreglna samningaréttar, þinglýsingalaga nr. 39/1978 og reglna um traustfang, en um málskostnað vísa stefndu til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Forsendur og niðurstaða

Fyrir liggur í málinu að allar þær eignir sem dómkröfur lúta að eru á óskiptu landi jarðanna Oddgeirshólar I og Oddgeirshólar III, en eru í fasteignaskrá Þjóðskrár skráðar á Oddgeirshóla I. Þá er jafnframt óumdeilt að stefnandi er þinglýstur eigandi Oddgeirshóla III en stefndu eru þinglýstir eigendur Oddgeirshóla I.

Í bréfi E-kvk-ef S-kvk-ef, móður þeirra Ó-kk-ef, G-kk-ef og J-kk-ef, dags. 1. júní 1937, kemur fram að hún selji og afhendi til Ó-kk-ef sonar síns eignarjörð sína, Oddgeirshóla, með öllum húsum og mannvirkjum, gögnum og gæðum. Kemur þar ekkert fram um að ætlunin hafi verið að aðrir en Ó-kk-nf myndu eignast jörðina á grundvelli þessa bréfs.

Í eignaskiptasamningi gömlu bræðranna frá 31. desember 1943, segir að þeir bræður hafi tekið við búi foreldra sinna á árinu 1936, eða áður en E-kvk-nf afsalaði jörðinni til Ó-kk-ef Á-kk-ef. Verður ekki betur ráðið af eignaskiptasamningnum en að skilningur þeirra allra þriggja sé sá að þeir eigi saman, að jöfnu, jörðina, húsin og allt lausafé, þ. m. t. skepnur og hvað eina annað. Verður þetta t. d. ráðið strax af heiti skjalsins, en jafnframt af 1. gr. samningsins þar sem segir að allar eignir, sem nú eru til og síðar verða til og fylgja áður nefndu fyrirtæki, skuli skiptast að jöfnu milli samningsaðila. Þá er ljóst af lestri 2. gr. samningsins að aðilar hans teljast vera eigendur að öllum eignum félagsins. Jafnframt er ljóst af lestri 3. gr. samningsins að bræðurnir þrír teljast vera eigendur jarðarinnar í sameign, en ella hefði ekki verið gert ráð fyrir að hver þeirra ætti rétt til landskipta ef hann kysi að búa sjálfstætt á jörðinni. Stefndu hafa vísað til þess að samningur þessi sé ógildur þar sem hann hafi verið gerður vegna skattalegs hagræðis og í honum hafi falist skattasniðganga. Að mati dómsins hefur stefnda ekki tekist að sýnafram á að gerð þessa samnings hafi brotið í bága við lög svo að varði því að hann verði metinn ógildur, enda liggur ekkert fyrir um að gerð hans hafi verið refsiverð að lögum, eða að hann hafi verið gerður til málamynda.

Stefndu hafa vísað til þess að eignaskiptasamningurinn hafi ekki tekið til hinna umkröfðu eigna. Um þetta er það að segja að í eignaskiptasamningnum er ekkert undan skilið og verður hann ekki öðru vísi skilinn en svo að hann taki til jarðarinnar, allra mannvirkja og alls lausafjár, en við skýringu samningsins er við fátt að styðjast annað en orðalag sjálfs samningsins.

Verður því byggt á því að eftir gerð eignaskiptasamningsins árið 1943 hafi bræðurnir Ó-kk-nf, G-kk-nf og J-kk-nf átt saman og að jöfnu alla jörðina, öll mannvirki, þ. m. t. húsakost, sem og allt lausafé.

Eftir þetta, nánar tiltekið 30. ágúst 1952, gaf Ó-kk-nf út afsalsbréf til G-kk-ef bróður síns, fyrir þriðjungi jarðarinnar með öllum gögnum og gæðum til lands og vatns, en án allra húsa. Urðu þarna til Oddgeirshólar II. Stefndu vilja byggja á því að þessi gjörningur verði ekki skýrður öðru vísi en að eftir hann hafi G-kk-nf ekki átt neinn hluta af húsakosti. Dómurinn fellst ekki á þetta. Við skýringu á þessum gerningi verður að líta til þess að raunverulegt eignarhald virðist hafa verið verið á nokkuð annan veg en það sem þinglýst var, sbr. það sem áður segir um jafnt eignarhald bræðranna þriggja á jörðinni og öllu sem henni fylgdi, þrátt fyrir að Ó-kk-nf væri einn þinglýstur eigandi hennar. Dugar hér ekki að horfa aðeins til hinna þinglýstu eignarheimilda. Þykir bera að skýra gjörning þennan svo að með honum hafi aðeins verið að því stefnt að þriðjungur jarðarinnar yrði skáður á G-kk-þf, en ekki sér þess neinn stað að breytingar yrðu gerðar á því að hann ætti áfram og jafnframt þriðjung alls annars, s. s. mannvirkja og lausafjár sem búinu til heyrði. Verður því byggt á því að eftir þennan gjörning hafi G-kk-nf áfram verið þriðjungseigandi að öllum eignum þó óskráð væri, en sérstaklega tiltekinn sem þriðjungseigandi jarðarinnar.

Þann 1. september 1966 gerðu bræðurnir samning um félagsbúskap, en af lestri hans er ekki unnt að fullyrða að með honum hafi verið ætlunin að breyta eignarhaldi á landi og mannvirkjum þ. m. t. húsakosti.

Með afsali, dags. 15. apríl 1967, afsalaði Ó-kk-nf til J-kk-ef, líkt og til G-kk-ef 15 árum áður, helminginn af jörðinni sem eftir stóð, þ. e. helmingi af Oddgeirshólum I. Segir að jörðinni fylgi engin hús og sé jarðarhlutinn ætlaður itl stofnunar á nýbýlinu Oddgeirshólar III. Líkt og með afsalið til G-kk-ef 15 árum áður hafa stefndu viljað skýra þetta sem svo að eftir þennan gjörning hafi J-kk-nf ekki átt neinn hluta af mannvirkjum og húsakosti, vegna orðalags afsalsins um að engin hús fylgi. Þetta fellst dómurinn ekki á og er um þetta vísað til þess sem áður segir um það þegar þriðjungi var afsalað til G-kk-ef 15 árum fyrr. Ljóst er að fyrir þessa gerninga voru G-kk-nf og J-kk-nf þriðjungseigendur í öllum gögnum og gæðum og verður ekki dregið af gerningunum sú ályktun að það hafi átt að breytast, en hér ber að hafa í huga að raunverulegt eignarhald hafi ekki endilega verið í samræmi við þinglýst eignarhald.

Verður því byggt á því að eftir samninginn um félagsbú 1966 og afsal til J-kk-ef 1967, hafi hinir gömlu bræður áfram átt allt að jöfnu og saman, en þó þannig að hver þeirra væri þinglesinn eigandi að þriðjungi lands, þ. e. Oddgeirshólar I, II og III. Hér má til stuðnings vísa til þess sem fram kom hjá vitnum sem þekktu til í Oddgeirshólum á ofanverðri síðustu öld, þ. e. að gömlu bræðurnir hafi rekið þetta allt saman og átt allt saman að jöfnu, en hér má nefna framburð vitnanna K-kvk-ef, M-kvk-ef, G-kk-ef og Ó-kk-ef, auk framburðar réttargæslustefnda Á-kk-ef Ó-kk-ef.

Þann 28. nóvember 1985 gaf J-kk-nf Á-kk-nf út afsal til stefnanda og M-kvk-ef, þáverandi konu stefnanda, fyrir jörðinni Oddgeirshólum III, með öllum mannvirkjum s. s. húsum, ræktun, girðingum, hlunnindum og öllum gögnum og gæðum sem jörðinni fylgir og fylgja ber, að engu undan skildu. Var kaupverð tilgreint kr. 892.000. Stefndu hafa byggt á því að afsal þetta geti ekki fært stefnanda neinn eignarrétt að húsum á nefndri jörð, enda hafi J-kk-nf sjálfur ekki fengið afsalað öðru en landi á sínum tíma, án allra húsa. Eins og að framan er rakið hefur dómurinn hafnað því að J-kk-nf hafi einungis átt land án allra mannvirkja. Verður því þá jafnframt hafnað að J-kk-nf hafi ekki getað selt og afsalað stefnanda og M-kvk-þgf því sem hann gerði í umræddu afsali frá 28. nóvember 1985. J-kk-nf afsalaði svo Oddgeirshólum IV til stefnanda og M-kvk-ef þann 20. mars 1987. Þetta eignarhald er nú á hendi stefnanda og hefur hann verið eigandi Oddgeirshóla III og IV síðan. Verður byggt á því að þessu eignarhaldi fylgi eignarréttur til allra húsa og mannvirkja sem standa á Oddgeirshólum IV, sem og á Oddgeirshólum III til jafns við Oddgeirshóla I, en land síðast nefndra tveggja jarða er óskipt.

Óumdeilt er í málinu að þann 27. ágúst 1987 eignuðust stefndu Oddgeirshóla I í makaskiptum við Ó-kk-þf Á-kk-þf og G-kvk-þf J-kvk-þf. Var Oddgeirshólum I afsalað til stefndu með öllum gögnum og gæðum, þ. m. t. húsakosti og hlunnindum að engu undan skildu. Er ljóst að á grundvelli þess eru stefndu eigendur allra húsa og mannvirkja sem standa á óskiptu landi Oddgeirshóla I og Oddgeirshóla III, til jafns við stefnanda.

Fyrir liggur að hluti þeirra eigna sem dómkröfur stefnanda beinast að var áður skráður á jörðina Oddgeirshóla II. Hins vegar hefur komið fram að þær hinar sömu eignir eru nú skráðar á Oddgeirshóla I, sem hefur óskipt land með Oddgeirshólum III eins og áður segir. Var þessu breytt á árinu 1992. Ekki liggur hins vegar fyrir hvers vegna sú breyting varð, en hins vegar hefur þó komið fram, t. a. m. í framburði vitnisins Ó-kk-ef J-kk-ef, sem annaðist gerð erfðaskráar G-kk-ef Á-kk-ef, að G-kk-nf hafi „fært“ þessar tilteknu eignir yfir á Oddgeirshóla I og III. Þetta er í samræmi við erfðaskrá G-kk-ef þar sem fram kemur vilji hans til að synir hans, stefnandi og stefndi S-kk-nf, erfi jörðina að jöfnu ásamt öllu sem henni fylgir og fylgja ber. Í erfðaskrá, einkaskiptagerð og skiptayfirlýsingu er ekki getið um hús. Þá liggur fyrir að stefnandi og stefndi eiga jafnstóran hluta í jörðinni Oddgeirshólar II. Í yfirlýsingu réttargæslustefndu, Á-kk-ef O-kk-ef og A-kvk-ef, dags. 27. september 2018, kemur fram að þau, sem eigendur að hluta til í Oddgeirshólum II, geri ekki athugasemdir við kröfugerð stefnanda í málinu og vilji virða ákvörðun föður síns, G-kk-ef Á-kk-ef, um að hans hluti útihúsanna verði eign stefnanda og stefnda S-kk-ef að jöfnu. Þannig geta málsástæður stefndu um blandað eignarhald á Oddgeirshólum II og um yfirfærslu útihúsa frá Oddgeirshólum II yfir á Oddgeirshóla I og III ekki hindrað framgang krafna stefnanda í málinu.

Stefndu hafa vísað til þess að einungis hluti hinna umkröfðu eigna geti talist vera eign stefnanda og stefndu að jöfnu og hafa sérstaklega vísað til votheysturns og ræktunar í því sambandi. Á þetta verður ekki fallist. Ekki liggur fyrir að votheysturninn sé í sérstakri einkaeign stefndu, enda stendur hann á hinu óskipta landi og engir sérstakir gerningar um hann umfram hin húsin, en um ræktunina gildir hið sama. Þá verður hér að nefna að ekkert liggur fyrir að félagsbúið, hvorki hið fyrra né síðara, hafi verið raunverulegur eigandi fasteigna.

Stefndu vísa til þess að þau séu þinglýstir eigendur umræddra eigna. Ekki má þessi málsástæða duga stefndu til sýknu í málinu, enda getur þinglýsing ekki skapað eignarrétt.

Þá hafa stefndu vísað til reglna um traustfang. Ekki verður heldur fallist á þessa málsástæðu, en leitt hefur verið í ljós að eignarhaldinu hefur ekki verið farið svo sem stefndu hugðu. Hafa stefndu vísað til þess að þau hafi ekki vitað um hinn gamla eignaskiptasamning, en ekkert liggur fyrir um að stefnandi hafi sjálfur vitað um hann fyrr en upp komu deilur um eignarhaldið. Hins vegar verður ekki horft fram hjá tilvist hans í málinu.

Aðrar málsástæður sem stefndu hafa fært fram í málinu, s. s um afnot útihúsa og gerð húsaleigusamnings, geta ekki dugað þeim til sýknu í málinu. Þá geta málsástæður stefndu vegna frávísunarkröfu ekki dugað þeim til sýknu.

Verðu því fallist á dómkröfur stefnanda í málinu.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli aðila, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

S-kk-nf G. G-kk-nf, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.

Dómsorð :

Viðurkennt er að útihúsin í Oddgeirshólum, Flóahreppi, sem skráð eru hjá Þjóðskrá á Oddgeirshólum I, fastanr. 220-0994, þ. e. fjós 05 0101 upphaflega byggt 1948, fjárhús 06 0101 upphaflega byggt 1956, fjárhús 07 0101 upphaflega byggt 1958, kálfahús 09 0101 upphaflega byggt 1982, véla/verkfærageymsla 10 0101 upphaflega byggð 1946, hesthús 13 0101 upphaflega byggt 1970, véla/verkfærageymsla 17 0101 upphaflega byggð 1974, hlaða 18 0101 upphaflega byggð 1958, votheysturn 19 0101 upphaflega byggður 1988, fjárhús 20 0101 upphaflega byggt 1959 og votheysturn 21 0101 upphaflega byggður 1955, er í óskiptri sameign stefnanda, M-kk-ef G-kk-ef og stefndu, S-kk-ef G-kk-ef og Þ-kvk-ef E-kvk-ef, að jöfnu ásamt ræktun jarðarinnar sem skráð er nr. 01 og er 33,9 hektarar að stærð.

Málskostnaður fellur niður á milli aðila.