109/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem BR var heimilað að vista tvö börn A utan heimilis í sex mánuði. Kæran tók aðeins til fjögurra mánaða viðbótarvistunar þar sem upphaflegur tveggja mánaða vistunartími hafði runnið sitt skeið. Í úrskurði Landsréttar kom fram að gögn málsins bæru það ekki með sér að aðbúnaður barnanna og aðstæður á heimili A væru slíkar að vægari úrræðum mætti ekki beita til að tryggja velferð þeirra. Það væri þó fyrirséð að BR þyrfti áfram að hafa mikil afskipti af A og börnum hennar til að tryggja öryggi þeirra á heimilinu með öflugu eftirliti. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi hvað varðaði viðbótarvistunina.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómarinn S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og B-kvk-nf T-kvk-nf og H-kk-nf O. A-kk-nf settir landsréttardómarar, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 25. febrúar 2020, sem barst réttinum 26. sama mánaðar. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 17. mars 2020. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2020 í málinu nr. U[…]/2020 að því leyti sem þar var fallist á kröfu varnaraðila um að börn sóknaraðila, þau B og C, yrði vistuð utan heimilis sóknaraðila í fjóra mánuði til viðbótar fyrri tveggja mánaða vistunartíma eða í samtals sex mánuði, talið frá 20. desember 2019. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

2 Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um vistun B og C utan heimilis í fjóra mánuði til viðbótar, eða samtals í sex mánuði talið frá 20. desember 2019. Þá krefst hún kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Niðurstaða

4 Með hinum kærða úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur var annars vegar staðfestur úrskurður barnaverndarnefndar Reykjavíkur 20. desember 2019 um að börn sóknaraðila, B og C, yrðu vistuð á heimili á vegum nefndarinnar í tvo mánuði og hins vegar var fallist á kröfu varnaraðila um vistun barnanna utan heimilis hennar í fjóra mánuði til viðbótar, eða samtals í sex mánuði, talið frá 20. desember 2019. Þar sem gildistími úrskurðar barnaverndarnefndar Reykjavíkur um vistun barna sóknaraðila utan heimilis í tvo mánuði rann sitt skeið 20. febrúar 2020 sætir aðeins kæru til Landsréttar sá hluti úrskurðarins sem lýtur að umræddri fjögurra mánaða viðbótarvistun.

5 Vísað er til greinargóðrar lýsingar á málsatvikum og málsástæðum aðila í hinum kærða úrskurði.

6 Fyrir liggur að Barnavernd Reykjavíkur hóf í byrjun febrúar 2019 meðferð barnaverndarmáls vegna þriggja barna sóknaraðila í kjölfar nokkurra tilkynninga og hóf hún könnun málsins 6. þess mánaðar. Þessar tilkynningar voru flestar nafnlausar og vörðuðu meðal annars ætlaða neyslu sóknaraðila á fíkniefnum, ætlað ofbeldi á heimilinu og jafnvel sölu fíkniefna og gíslatöku. Engar tilkynningar komu frá skóla eða leikskóla barnanna.

7 Í framburði sóknaraðila fyrir héraðsdómi kom fram að hún hefði frá miðju ári 2018 verið í sambandi við og síðan búið með F. Þá viðurkenndi hún að hafa neytt fíkniefna af og til frá haustinu 2018 og fram á vorið 2019. Af gögnum málsins verður ráðið að sambýlismaður sóknaraðila hafi á þessu tímabili einnig neytt fíkniefna. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er rétt að líta á sambýlismann sóknaraðila sem fullgildan heimilismann í skilningi barnaverndarlaga sem ásamt henni ber ábyrgð á líðan barna sóknaraðila á heimilinu.

8 Í hinum kærða úrskurði eru rakin nokkuð nákvæmlega margvísleg afskipti Barnaverndar Reykjavíkur af sóknaraðila, sambýlismanni hennar og börnum á árinu 2019 og fram á árið 2020.

9 Samkvæmt gögnum málsins hafa börn sóknaraðila, sem lúta sameiginlegri forsjá foreldra sinna, sóknaraðila og föður barnanna, verið í umsjá föðurins samkvæmt umsjársamningi, samfellt frá 2. apríl 2019, lengst af með samþykki sóknaraðila en síðar á grundvelli úrskurða Barnaverndar Reykjavíkur.

10 Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var sóknaraðili í meðferð á […] […]. maí til […]. júní 2019 og í framhaldi á […] til […]. þess mánaðar. Ekki liggja fyrir í málinu upplýsingar um að sóknaraðili hafi neytt fíkniefna eftir þá meðferð […].

11 Sambýlismaður sóknaraðila var í meðferð á […] frá […]. til […]. maí 2019 og í eftirmeðferð á […] frá þeim degi til […]. júní sama ár. Samkvæmt upplýsingum sem fyrir liggja í málinu eru tvö staðfest tilvik um neyslu hans á ávana og fíkniefnum eftir það, síðast í janúar 2020 þegar niðurbrotsefni kókaíns mældust í þvagi hans.

12 Með vísan til framangreinds og forsendna hins kærða úrskurðar að öðru leyti liggur fyrir að full ástæða var til afskipta Barnaverndar Reykjavíkur af sóknaraðila og börnum hennar.

13 Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hafa sóknaraðili og sambýlismaður hennar ekki sýnt eins mikinn vilja til samstarfs við Barnavernd Reykjavíkur og æskilegt væri. Þannig hafa þau í einstaka tilvikum hafnað því að Barnavernd Reykjavíkur kæmi í óboðað eftirlit og neitað að gangast undir vímuefnapróf. Þau hafa þó samþykkt í stórum dráttum þær meðferðaráætlanir sem gerðar hafa verið þótt þau hafi gert ýmsar athugasemdir við þær. Þannig samþykktu þau bæði meðferðaráætlun í sjö liðum 30. desember 2019 þar sem þau samþykktu meðal annars að taka á móti óboðuðu eftirliti á heimilið og að sýna fram á edrúmennsku með því að undirgangast vímuefnapróf þegar þess væri óskað af hálfu Barnaverndar Reykjavíkur. Þá samþykktu þau bæði að undirgangast forsjárhæfnismat og að sálfræðingur fengi til þess nauðsynlegar upplýsingar. Í hinum kærða úrskurði virðist þannig dregin upp nokkuð dekkri mynd af skorti sóknaraðila og sambýlismanns hennar á samstarfsvilja við barnaverndaryfirvöld en gögn málsins gefa tilefni til.

14 Í tölvupósti lögmanns sóknaraðila til starfsmanns Barnaverndar Reykjavíkur 21. janúar 2020 sagði að ítrekuð væri „beiðni sem við gerðum á fundi í sl. viku um að farið verði af stað sem fyrst með það forsjárhæfnimat sem var ákveðið í sl. viku, þ.á m. að ég fái ykkar tillögur af matsaðilum sem ég átti von á frá ykkur eftir þann fund, svo taka megi afstöðu til þess og fela ákveðnum sérfræðingi að sinna matinu þegar í þessari viku“. Ekki verður séð af gögnum málsins að vinna við forsjárhæfnismat sé hafin.

15 Börn sóknaraðila eru […] og […] ára gömul. Í málinu liggja fyrir skýrslur talsmanns beggja barnanna frá 29. september 2019 um viðtöl við þau á heimili föður þeirra. Talsmaðurinn spurði bæði börnin um líðan þeirra á heimili móður. Stúlkan svaraði því til að henni liði ekki vel heima hjá móður sinni „vegna [F]“. Drengurinn sagðist ekki vilja búa hjá móður sinni vegna hans „[F]“. Bæði gáfu þau þær skýringar að hann væri […]. Bæði sögðust þau vilja búa hjá föður sínum en hitta móður sína. Með [F] áttu börnin við sambýlismann sóknaraðila. Ekki liggur fyrir í málinu að kannað hafi verið hvernig þessi afstaða barnanna til sambýlismanns móður er til komin eða hvaðan þau hafa þær upplýsingar að hann sé […].

16 Í hinum kærða úrskurði er rækileg grein gerð fyrir þeim sjónarmiðum sem líta verður til við úrlausn málsins. Rétt er í því sambandi að árétta það markmið barnaverndarlaga sem fram kemur í 1. mgr. 2. gr. þeirra að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofni heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Leitast skuli við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það eigi við. Þá er rétt að líta til þeirrar meginreglu barnaverndarstarfs sem fram kemur í 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga að í því skuli beita þeim ráðstöfunum sem ætla megi að barni séu fyrir bestu og að hagsmunir barna skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Jafnframt kemur sú meginregla fram í 2. mgr. greinarinnar að í störfum sínum skuli barnaverndaryfirvöld taka tillit til sjónarmiða og óska barna eftir því sem aldur þeirra og þroski gefi tilefni til. Þá er í 7. mgr. greinarinnar lögfest sú meginregla um meðalhóf að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Því aðeins skuli gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Á grundvelli þessara meginreglna verður að gera þá kröfu að fullreynd séu vægari úrræði, þar á meðal þau sem talin eru í 24. gr. barnaverndarlaga eða sýnt að þau komi ekki að gagni, áður en gripið er til þeirra ráðstafana sem mál þetta fjallar um.

17 Krafa varnaraðila byggist á því að skilyrði 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt fyrir framlengingu á vistun barns utan heimilis, sbr. 28. gr. sömu laga, þar sem nauðsynlegt sé að tryggja öryggi barns eða veita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu.

18 Eins og lýst er að framan er ekki annað upplýst í málinu en að sóknaraðili hafi haldið bindindi frá því að hún lauk meðferð í júní 2019 eða í um níu mánuði. Sambýlismanni sóknaraðila hefur hins vegar ekki tekist að halda sig algerlega frá fíkniefnaneyslu og er framburður hans fyrir héraðsdómi um að hann hafi einungis fallið tvisvar sinnum í skamman tíma frá því að hann var síðast í meðferð ekki með öllu trúverðugur. Enda þótt könnun Barnaverndar Reykjavíkur hafi nú staðið yfir í meira en ár er lítið sem ekkert í ljós leitt um önnur atriði varðandi sambýlismann sóknaraðila sem nefnd voru í fyrrnefndum tilkynningum og hætta var talin á að ógnuðu öryggi barna sóknaraðila á heimili hennar.

19 Þrátt fyrir að samkvæmt framansögðu sé ekki tryggt að sóknaraðili og sérstaklega sambýlismaður hennar muni alfarið halda sig frá fíkniefnum er óhjákvæmilegt að líta til þess að börnin hafa nú verið vistuð utan heimilis sóknaraðila í tæpt ár, án þess að séð verði að hafin sé vinna við forsjárhæfnismat sem sóknaraðili og sambýlismaður hennar hafa samþykkt og rekið á eftir. Þá má ætla að áframhaldandi vistun utan heimilis skapi hættu á að mikilvæg tengsl þeirra við móður og systur trosni og því meira sem þau eru vistuð lengur utan heimilis.

20 Við úrlausn málsins verður heldur ekki fram hjá því litið að gögn málsins, og þá sérstaklega upplýsingabréf frá leikskóla barnanna 28. febrúar 2019 og gögn Barnaverndar Reykjavíkur um heimsóknir á heimili sóknaraðila, bera það ekki með sér að aðbúnaður barnanna og aðstæður á heimili sóknaraðila séu slíkar að vægari úrræðum megi ekki beita til að tryggja velferð þeirra en með því úrræði sem krafist er í málinu að beitt verði næstu mánuði. Samkvæmt framansögðu er hins vegar fyrirséð að Barnavernd Reykjavíkur þurfi áfram að hafa mikil afskipti af sóknaraðila og börnum hennar til að tryggja öryggi þeirra á heimilinu með öflugu eftirliti, svo sem boðuðum og óboðuðum heimsóknum á heimilið og með því að styrkja sóknaraðila og sambýlismann hennar í uppeldishlutverkinu með aðhaldi, fræðslu, ráðgjöf og beinum stuðningi.

21 Þegar litið er heildstætt til allra framangreindra atriða og þá sérstaklega til þess hvaða ráðstafanir séu börnum sóknaraðila fyrir bestu og fyrrgreindrar meðalhófsreglu í barnaverndarstarfi verður ekki séð að brýnir hagsmunir barnanna krefjist slíkrar íhlutunar sem varnaraðili krefst í málinu og að ekki megi ná sama markmiði með minna íþyngjandi ráðstöfunum. Ber því að fella úr gildi hinn kærða úrskurð, að því leyti sem hann er til endurskoðunar fyrir Landsrétti, um annað en gjafsóknarkostnað.

22 Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

23 Með bréfi dómsmálaráðuneytisins 5. mars 2020 var sóknaraðila veitt gjafsókn vegna reksturs málsins fyrir Landsrétti. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Landsrétti fer eins og í úrskurðarorði greinir en þóknun lögmanns hennar er þar tilgreind án virðisaukaskatts í samræmi við venju.

Úrskurðarorð:

Fellt er úr gildi ákvæði hins kærða úrskurðar um að börn sóknaraðila, A, þau B og C, verði vistuð utan heimilis sóknaraðila, í fjóra mánuði til viðbótar fyrri tveggja mánaða vistunartíma.

Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Þ-kvk-ef I-kvk-ef J-kvk-ef, 250.000 krónur.