772/2021

Útdráttur

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að vísa frá dómi kröfu á hendur þrotabúi Y og þrotabúi Z um upptöku fjármuna. Varðandi kröfu um upptöku fjármuna hjá X vísaði Landsréttur til þess að í ákæru væri verðmætum þeim sem upptökukrafa lyti að lýst með skýrum hætti sem og þeim brotum sem hún tengdist. Þá væri tengslum X við sakborning einnig lýst sem og lagagrundvelli kröfunnar. Yrði þessi lýsing á grundvelli upptökukröfunnar talin nægilega greinargóð og skýr til þess að X gæti tekið til varna og að dómur yrði lagður á kröfuna í samræmi við ákæru, sbr. c- og e-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi hvað varðaði þá niðurstöðu hans að vísa frá dómi kröfu á hendur X.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 13. desember 2021 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2021 í málinu nr. S-

[...]

/2021 þar sem vísað

var frá dómi kröfum í ákæru á hendur varnaraðilum, þrotabúi Y, þrotabúi Z og X, til upptöku ávinnings. Kæruheimild er í t-lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

3

Varnaraðilarnir, þrotabú Y, þrotabú Z og X, krefjast hvert um sig staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar.

4

Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

5

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að vísa frá héraðsdómi kröfum um upptöku fjármuna hjá varnaraðilunum þrotabúi Y og þrotabúi Z.

6

Krafa sóknaraðila um upptöku fjármuna hjá varnaraðilanum X kemur fram í 7. tölulið VI. kafla ákæru og er þar studd við ákvæði VII. kafla A almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 69. gr. og 69. gr. b til f. Hvergi kemur fram í ákærunni að X sé borin sökum um refsivert brot. Aftur á móti greinir í atvikalýsingu hver fjárhæð upptökukröfunnar er, hvar fjármunirnir eru geymdir, hvar þeir fundust og hvenær þeir voru haldlagðir af lögreglu. Í röksemdum sem málsóknin er byggð á, sbr. d-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008, kemur einnig fram að X sé maki ákærða, W, sem í málinu er sakaður um stórfellt fíkniefnalagabrot og peningaþvætti.

7

Samkvæmt 69. gr. almennra hegningarlaga má gera ávinning af broti upptækan eða fjárhæð sem svarar til hans í heild eða að hluta. Í 1. mgr. 69. gr. d segir að upptaka samkvæmt 69. gr. megi fara fram hjá þeim sem notið hefur ávinnings af broti. Þá er kveðið á um það í 4. mgr. 69. gr. d að hafi sá sem notið hefur ávinnings af broti gert ráðstafanir eftir að brot var framið sem varða eignarhald eða réttindi yfir ávinningnum megi gera hann upptækan hjá þriðja manni hafi hann vitað um tengsl ávinningsins við brot eða sýnt af sér stórfellt gáleysi í því sambandi. Í 69. gr. c er jafnframt kveðið á um að hafi ávinningi af broti verið blandað saman við eignir sem aflað hefur verið með lögmætum hætti megi gera þær eignir upptækar allt að matsvirði þess ávinnings sem blandað var við þær.

8

Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga má gera upptæk verðmæti, að hluta eða í heild, sem tilheyra einstaklingi sem gerst hefur sekur um brot þegar brotið er til þess fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og það getur varðað að minnsta kosti sex ára fangelsi. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins má, að sömu skilyrðum uppfylltum, gera upptæk verðmæti, að hluta eða í heild, sem núverandi eða fyrrverandi maki eða sambúðarmaki þess sem framið hefur brot hefur aflað nema verðmætanna hafi verið aflað meira en fimm árum áður en brot var framið eða viðkomandi hafi ekki verið í hjúskap eða sambúð á þeim tíma sem verðmætanna var aflað. Í 4. mgr. 69. gr. ber jafnframt kveðið á um að verðmæti skuli ekki gerð upptæk ef viðkomandi sýnir fram á að þeirra hafi verið aflað á lögmætan hátt. Þá er kveðið á um það í 5. mgr. ákvæðisins að í stað upptöku á tilgreindum verðmætum samkvæmt 1. til 3. mgr. megi gera upptæka fjárhæð sem svarar til andvirðis þeirra í heild eða að hluta.

9

Í 69. gr. f almennra hegningarlaga segir að sé krafist upptöku á ávinningi, hlutum, munum, verðmætum eða eignum annarra en sakbornings skuli beina þeirri kröfu að eigandanum eða handhafa réttindanna. Í e-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 segir jafnframt að í ákæru skuli greina svo glöggt sem verða má kröfur um refsingu og önnur viðurlög svo sem sviptingu réttinda og upptöku eigna. Samkvæmt því verður krafa um upptöku eigna, sem beint er að öðrum en sakborningi, gerð í ákæru. Aftur á móti verður slík krafa ekki gerð nema hún sé með beinum hætti tengd við tiltekið brot annars manns, sbr. 69. gr. almennra hegningarlaga, eða fyrir liggi að annar maður hafi gerst sekur um brot sem er til þess er fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og getur varðað að minnsta kosti sex ára fangelsi, sbr. 1. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga.

10

Framangreind ákvæði VII. kafla A almennra hegningarlaga, sem upptökukrafa ákæruvaldsins er reist á, voru lögleidd með 2. gr. laga nr. 149/2009. Í athugasemdum með frumvarpi til þeirra laga kom meðal annars fram að markmið með nýjum ákvæðum um upptöku væri að gera þau skýrari, færa þau í nútímalegt horf og gera með því kleift að bregðast við skipulagðri brotastarfsemi með skilvirkari hætti. Þá var því lýst að lögleiðing þeirra tengdist innleiðingu á 12. gr. Palermó - samningsins og væri gerð í því skyni að bregðast við athugasemdum í annarri matsskýrslu GRECO frá 2. júlí 2004. Fram kemur að í síðarnefndu heimildinni sé meðal annars lagt til að íslenska ríkið rýmki gildissvið ákvæða um upptöku eigna og ávinnings af refsiverðum brotum og taki til skoðunar að endurskoða reglur um sönnunarbyrði með það að markmiði að auka skilvirkni upptöku í málum sem varða spillingu, einkum að því er varðar aðstæður þar sem ekki er hægt að koma við sakfellingu og þegar verðmæti eru í vörslum þriðja manns.

11

Með c-lið 2. gr. frumvarpsins, er varð að 69. gr. b almennra hegningarlaga, var mælt fyrir um að þegar um væri að ræða alvarleg brot sem væru til þess fallin að hafa í för með sér verulegan ávinning væri mögulegt að gera upptæk verðmæti án þess að sýnt væri fram á að þau mætti rekja til tiltekins refsiverðs brots. Að þeim skilyrðum uppfylltum yrði unnt að gera upptæk verðmæti sem tilheyrðu viðkomandi, eða þriðja manni ef svo bæri undir, nema sýnt væri fram á að þeirra hefði verið aflað með lögmætum hætti. Í athugasemdum með tilvitnaðri frumvarpsgrein var nánar rakið að tilgangur lagareglu af þessum toga væri einkum sá að ná til þeirra sem byggðu lífsafkomu sína á brotastarfsemi eða hefðu af slíku verulegar tekjur. Mætti gera ráð fyrir að á regluna reyndi einkum vegna innflutnings ávana- og fíkniefna, auðgunarbrota og annarrar skipulagðrar brotastarfsemi. Líkur stæðu til þess að henni yrði einkum beitt til upptöku reiðufjár, innstæðna á bankareikningum, verðbréfa og annarra fjármuna sem sá brotlegi gæti ekki útskýrt hvernig hann hefði aflað. Kæmi reglan til viðbótar og yrði henni beitt samhliða almennum upptökuheimildum í a- og b - lið 2. gr. frumvarpsins sem urðu að núverandi 69. og 69. gr. a almennra hegningarlaga.

12

Með 4. mgr. c-liðar 2. gr. frumvarpsins, sem varð að 4. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga, var sönnunarbyrði um tilurð þeirra verðmæta sem lagareglan í heild tekur til snúið við þannig að viðkomandi þarf að sýna fram á að verðmæti verði ekki rakin til brotastarfsemi. Í athugasemdum með frumvarpsgreininni kemur fram að ekki beri að gera strangar kröfur til sönnunar um að verðmæti verði ekki rakin til brotastarfsemi. Í athugasemdum með frumvarpinu er einnig tekið fram að við setningu reglu af þessum toga, þar sem sönnunarbyrði um beitingu refsikenndra viðurlaga í formi eignaupptöku er lögð á þann sem upptökukrafan beinist gegn, þurfi sérstaklega að huga að stöðu slíkrar reglu að stjórnskipunarrétti og jafnframt þjóðréttarlegum skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmt ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu.

13

Af dómi Hæstaréttar 25. nóvember 2021 í máli nr. 28/2021 verður ráðið að það sé nægilega skýr tilgreining á grundvelli upptökukröfu í ákæru að broti því sem upptökukrafa tengist sé lýst með skýrum hætti ásamt því að stuðst sé bæði við almenna heimild 69. gr. almennra hegningarlaga um upptöku ávinnings af broti og sérreglu 69. gr. b almennra hegningaralaga um upptöku verðmæta sem ekki verða rakin til tiltekins brots. Eru engin efni til þess að gera aðrar kröfur um skýrleika ákæru að þessu leyti þótt sá sem upptökukröfu er beint að sé ekki sjálfur ákærður fyrir refsivert brot í málinu. Í máli þessu er verðmætum þeim sem upptökukrafa lýtur að lýst með skýrum hætti sem og þeim brotum sem hún tengist. Þá er tengslum X við sakborning einnig lýst sem og lagagrundvelli kröfunnar. Verður þessi lýsing á grundvelli upptökukröfunnar talin nægilega greinargóð og skýr til þess að X geti tekið til varna og að dómur verði lagður á kröfuna í samræmi við ákæru, sbr. c- og e-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Álitaefni sem lúta að stjórnskipulegum grundvelli þeirra lagaákvæða sem stuðst er við og skilyrðum þess að unnt sé að gera öðrum en sakfelldum manni að sæta refsikenndum viðurlögum í formi upptöku eigna heyra aftur á móti til efnisúrlausnar málsins.

14

Að öllu framangreindu gættu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi hvað varðar þá niðurstöðu hans að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilanum X.

15

Með vísan til 3. mgr. 237. gr. laga nr. 88/2008 verður kærumálskostnaður ekki úrskurðaður í þeim þætti málsins er lýtur að kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilanum X. Með vísan til sama lagaákvæðis verður kærumálskostnaður í þeim þætti málsins sem lýtur að varnaraðilunum Y og Z felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjenda þeirra sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Staðfest er ákvæði íhinum kærða úrskurði um að vísa frá héraðsdómi kröfu á hendur varnaraðilunum, þrotabúi Y og þrotabúi Z, um upptöku fjármuna.

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi um að vísa frá héraðsdómi kröfu á hendur varnaraðilanum, X, um upptöku fjármuna og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar.

Allur kærumálskostnaður varnaraðilanna, þrotabús Y og þrotabús Z, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda þeirra, S-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 164.920 krónur, og Á-kk-ef B-kk-ef lögmanns, 164.920 krónur.