243/2019

Útdráttur

Í málinu var deilt um starfslok Á hjá D FAS ehf., D ehf. og D sf. á árinu 2017 og fjárhagslegt uppgjör vegna þeirra. Á reisti kröfur sínar á því að uppsögn hans hefði verið ólögmæt og að í henni hefði í reynd falist riftun á ráðningarsamningi hans við D FAS ehf. þar sem uppsagnarfrestur hans hefði eingöngu verið einn mánuður Í dómi Landsréttar kom fram að þegar litið væri til gagna málsins teldi dómurinn ekki efni til að hnekkja mati D FAS ehf. á brotum á starfsskyldum Á og hefði hann mátt, sem reyndum endurskoðanda og einum eigenda og stjórnanda D samstæðunnar, vera kunnugt um mikilvægi þess að fylgja reglum hennar og um hugsanleg viðurlög við frávikum frá þeim. Var því fallist á að ástæða uppsagnar Á hefði verið lögmætur grundvöllur fyrir uppsögn hans með skemmri fresti en sex mánuðum. Þegar mið væri tekið af umfangi og eðli brota Á og þeirrar takmörkuðu viðvörunar, sem hann hafði fengið vegna þeirra, var í ljósi almennra reglna um hæfilegan uppsagnarfrest á ráðningarsamningum fallist á að ekki hefðu verið næg efni til að segja Á upp með eins mánaðar fyrirvara. Því var talið að Á ætti rétt á skaðabótum óskipt úr hendi D FAS ehf. og D ehf. vegna tapaðra launatekna í tvo mánuði til viðbótar. Ekki var talið að uppsögn Á hefði falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart honum í skilningi bliðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Voru allir stefndu því sýknaðir af kröfu Á um miskabætur. Þá var hafnað kröfu Á um að við innlausn eignarhluta hans í D sf. yrði beitt annarri reikningsaðferð við ákvörðun á útgönguverði en þeirri sem getið væri um í samkomulagi starfsmanna félagsins. Einnig var hafnað kröfu hans um viðurkenningu á rétti sínum til hlutdeildar í hagnaði D ehf. vegna þess rekstrarárs þegar innlausn hluta hans í D sf. átti sér stað. Loks var vísað frá héraðsdómi tveimur kröfum Á þar sem hann skorti lögvarða hagsmuni af úrlausn þeirra, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála..

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómarinn Á-kk-nf H-kk-nf og B-kvk-nf T-kvk-nf, settur landsréttardómari, og K-kk-nf A-kk-nf endurskoðandi.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 1. apríl 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 7. mars 2019 í málinu nr. E767/2017. Gagnáfrýjandi, Deloitte FAS ehf., skaut málinu til Landsréttar fyrir sitt leyti 11. júní 2019.

2 Aðaláfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að fallist verði á dómkröfur hans sem eru settar fram í áfrýjunarstefnu í eftirfarandi fimm stafliðum, en þegar vísað er í kröfugerðinni til félagsmanna í stefnda D&T sf. miðar aðaláfrýjandi við stöðuna 7. mars 2017.

3 A. Bætur vegna tapaðra launatekna. Að stefndu Deloitte ehf., Deloitte FAS ehf. og 17 nafngreindir Afélagsmenn í stefnda D&T sf. verði dæmdir óskipt til að greiða aðaláfrýjanda 10.407.378 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. febrúar 2017 til 6. september 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

4 B. Miskabætur. Að stefndu Deloitte ehf., Deloitte FAS ehf. og 17 nafngreindir Afélagsmenn í stefnda D&T sf. verði dæmdir óskipt til að greiða aðaláfrýjanda miskabætur að fjárhæð 12.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. febrúar 2017 til 6. september 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

5 C. Krafa vegna innlausnarverðs hlutar. Að stefndu D&T sf. og allir 34 nafngreindir A og Bfélagsmenn þess verði dæmdir til að greiða aðaláfrýjanda óskipt 133.448.012 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. september 2017 til greiðsludags.

6 D. Krafa vegna hagnaðarhlutdeildar. Þess er aðallega krafist gagnvart stefndu D&T sf., Deloitte ehf. og öllum 34 nafngreindum A og Bfélagsmönnum að viðurkenndur verði réttur aðaláfrýjanda til hlutdeildar í hagnaðarskiptingu vegna hagnaðar Deloitte ehf. vegna rekstrarársins 20162017 (1. júní 2016 – 31. maí 2017), sem samsvarar 195 einingum af samtals 4.085 útgefnum hagnaðarhlutdeildareiningum og í samræmi við 2. gr. samkomulags Afélagsmanna D&T sf., dagsettu 14. nóvember 2013. Til vara er þess krafist að viðurkennd verði óskipt skaðabótaskylda stefndu Deloitte ehf., Deloitte FAS ehf. og 17 nafngreindra Afélagsmanna í stefnda D&T sf. vegna fjártjóns aðaláfrýjanda sökum þess að hann hafi, með uppsögn ráðningarsamnings og tilkynningu um innlausn eignarhlutar hans í D&T sf. 13. febrúar 2017 og staðfestingu þessara ráðstafana á félagsfundi 7. mars 2017, verið sviptur með ólögmætum hætti rétti til hagnaðarhlutdeildar af hagnaði Deloitte ehf. vegna rekstrarársins 20162017 (1. júní 2016 – 31. maí 2017), sem svarar 195 einingum af samtals 4.085 útgefnum hagnaðarhlutdeildareiningum, í samræmi við 2. gr. samkomulags Afélagsmanna D&T sf., dagsettu 14. nóvember 2013.

7 E. Ógildi samkeppnistakmörkunarákvæða. Þess er krafist gagnvart stefnda Deloitte FAS ehf. að viðurkennt verði að 19. gr. ráðningarsamnings Deloitte FAS ehf. og aðaláfrýjanda, dagsettum 30. september 2009, sé ógild og óskuldbindandi gagnvart aðaláfrýjanda. Þá er þess krafist gagnvart öllum nafngreindum Afélagsmönnum í stefnda D&T sf. að viðurkennt verði að 2. og 3. mgr. 9. gr. samkomulags þeirra, dagsetts 14. nóvember 2013, sé ógild og óskuldbindandi gagnvart aðaláfrýjanda. Loks er þess krafist að viðurkennd verði óskipt skaðabótaskylda stefndu Deloitte FAS ehf. og allra framangreindra Afélagsmanna í stefnda D&T sf. vegna fjártjóns aðaláfrýjanda vegna takmarkana á atvinnufrelsi hans samkvæmt 19. gr. ráðningarsamnings aðaláfrýjanda og Deloitte FAS ehf., dagsettum 30. september 2009, og 2. mgr. 9. gr. samkomulags Afélagsmanna D&T sf., dagsettu 14. nóvember 2013.

8 Þá er þess krafist í öllum tilvikum að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

9 Gagnáfrýjandi Deloitte FAS ehf. krefst aðallega sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann þess að sér verði dæmdur málskostnaður fyrir héraðsdómi og fyrir Landsrétti úr hendi aðaláfrýjanda.

10 Stefndu, B-kk-nf L-kk-nf, G-kk-nf K-kk-nf, K-kk-nf Þ-kk-nf og L-kk-nf F-kk-nf, krefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur um þær kröfur sem að þeim var beint sem og ákvæði hans um málskostnað.

11 Aðrir stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti úr hendi aðaláfrýjanda.

Málsatvik og sönnunarfærsla

12 Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi og eru þau í meginatriðum óumdeild. Eins og þar kemur fram varðar sakarefni málsins starfslok aðaláfrýjanda hjá Deloitte samstæðunni árið 2017 og fjárhagslegt uppgjör vegna þeirra. Aðaláfrýjanda var sagt upp störfum með uppsagnarbréfi 13. febrúar 2017. Þá hafði hann starfað hjá Deloitte samstæðunni frá árinu 1993, lengst af sem einn af stjórnendum hennar og frá 2001 verið í eigendahópi stefnda D&T sf. sem Afélagsmaður. Gagnáfrýjandi, Deloitte FAS ehf., er í eigu stefnda Deloitte ehf., en félögin hafa haldið utan um rekstur Deloitte samstæðunnar. Stefndi Deloitte ehf. er svo að fullu í eigu stefnda D&T sf., sem er í eigu félagsmanna sem taldir eru upp í stofnsamningi D&T sf. Skiptast félagsmenn D&T sf. og fyrrum meðeigendur aðaláfrýjanda í A og Bfélagsmenn og er þeim jafnframt stefnt í máli þessu.

13 Síðasti gildandi ráðningarsamningur aðaláfrýjanda var gerður við g-kk-þf 30. september 2009. Frá 1. júní 2013 mun aðaláfrýjandi einnig hafa starfað fyrir stefnda Deloitte ehf. þegar rekstur gagnáfrýjanda var felldur inn í rekstur hins fyrrnefnda. Bera launaseðlar til hans frá þeim tíma með sér að launagreiðandi sé stefndi Deloitte ehf. en einnig er tilgreint á launaseðlum „Deild 210 FAS“.

14 Uppsögn aðaláfrýjanda átti sér þann aðdraganda að 31. janúar 2017 var hann boðaður á fund með S-kk-þgf P-kk-þgf H-kk-þgf, framkvæmdastjóra stefnda Deloitte ehf. og stjórnarmanni gagnáfrýjanda. Þar var honum kynntur texti úr fundargerð stjórnar félagsins sem einnig var sendur honum með tölvupósti síðar sama dag. Þar kom fram að við könnun á fylgni meðeigenda við óhæðisreglur árið 2016 hefðu í hans tilviki fundist tvö frávik í Code 2 flokki sem væri talið alvarlegt þar sem um væri að ræða brot á siðareglum endurskoðenda. Þá sagði í fundargerð að stjórnin teldi mikilvægt að eigendur fylgdu undantekningarlaust óhæðisreglum Deloitte, þar á meðal um kaup og sölu hlutabréfa sem falli þar undir. Strangt væri tekið á reglunum á alþjóðavísu og þyrfti Deloitte á Íslandi að bregðast við með sambærilegum hætti. Liti stjórnin það mjög alvarlegum augum og óskaði eftir því við forstjóra að hann veitti aðaláfrýjanda viðvörun í samræmi við refsiákvæði vegna brota á óhæðisreglum, sem vísað var til í ráðningarsamningi.

15 Aðaláfrýjanda var afhent uppsagnarbréf á fundi 13. febrúar 2017 með stjórn stefnda Deloitte ehf. og g-kk-ef þar sem fram kom að honum væri sagt upp störfum með eins mánaðar fyrirvara samkvæmt 17. gr. ráðningarsamnings vegna atvika sem lýst væri í 1., 6. og 7. tölulið 1. mgr. þeirrar greinar svo og brota gegn tilgreindum starfsskyldum í 4., 6. og 8. gr. ráðningarsamningsins, siðareglum endurskoðenda og ákvæðum laga nr. 79/2008 um endurskoðendur. Meginástæða uppsagnar sem tilgreind var í bréfinu var að á árinu 2015 hefði aðaláfrýjandi fyrir hönd Deloitte ehf. tekið að sér yfirstjórn á verkefni fyrir móðurfélag A ehf., sem hafi lotið að yfirferð viðskiptaáætlunar og virðisútreikningi fyrir fiskeldi. Í janúar 2017 hefði aðaláfrýjandi einnig átt aðild að kæru til úrskurðarnefndar umhverfis og auðlindamála, þar sem gerð hefði verið krafa um ógildingu á starfsleyfi A ehf. til sjókvíaeldis en um sama verkefni væri að ræða. Að mati stjórnar Deloitte ehf. bryti þetta gróflega gegn innri reglum félagsins, ákvæðum ráðningarsamnings og siðareglum endurskoðenda. Væri það því mat þeirra að aðaláfrýjandi hefði skaðað félagið og álit þess út á við og brotið í veigamiklum atriðum gegn ákvæðum ráðningarsamnings. Til viðbótar þessu var tekið fram í bréfinu að aðaláfrýjanda væri kunnugt um að hafa áður gerst brotlegur við óhæðisreglur og fengið áminningu vegna þess. Þess var óskað í bréfinu að aðaláfrýjandi léti strax af störfum en laun yrðu greidd út mars 2017 og uppgjör vegna eignarhlutar hans í D&T sf. færi fram í apríl sama ár með vísan til 8. gr. samkomulags Afélagsmanna. Loks var vísað í uppsagnarbréfinu til ákvæða í 18. og 19. gr. í ráðningarsamningnum um starfslok meðeiganda. Sama dag sendi stjórnarformaður stefnda Deloitte ehf. tölvubréf á alla meðeigendur, bæði A og B félagsmenn, þar sem hann upplýsti þá um uppsögnina og tók fram að ástæða hennar væru ítrekuð brot aðaláfrýjanda gegn verklagsreglum félagsins um óhæði og hagsmunaárekstra sem og ákvæðum laga nr. 79/2008 um endurskoðendur.

16 Á fundi Afélagsmanna 7. mars 2017, sem haldinn var að kröfu aðaláfrýjanda í samræmi við 17. gr. ráðningarsamnings og 8. gr. samkomulags Afélagsmanna, fór fram atkvæðagreiðsla annars vegar um uppsögn ráðningarsamnings aðaláfrýjanda og hins vegar innlausn á eignarhlut hans í D&T sf. Var tillögu um að hnekkja uppsögn aðaláfrýjanda hafnað. Áður en atkvæðagreiðsla fór fram um innlausn á eignarhluta aðaláfrýjanda vísaði fundarstjóri honum af fundinum með vísan til 2. mgr. 36. gr. laga nr. 50/2007 um sameignarfélög gegn mótmælum aðaláfrýjanda. Var tillagan síðan samþykkt með tilskildum meirihluta samkvæmt 8. gr. fyrrgreinds samkomulags. Auk aðaláfrýjanda gerðu fjórir Afélagsmenn, B-kk-nf L-kk-nf, G-kk-nf K-kk-nf, L-kk-nf F-kk-nf og K-kk-nf Þ-kk-nf, athugasemdir við form fundarins og atkvæðagreiðslurnar en þeir höfðu áður mótmælt brottvikningu við aðaláfrýjanda og framkvæmdastjóra stefnda Deloitte ehf. Aðaláfrýjandi undirritaði með fyrirvara samkomulag við stefnda D&T sf. um uppgjör vegna uppsagnar hans og innlausnar á eignarhlut hans í félaginu 23. maí 2017.

17 Í hinum áfrýjaða dómi eru raktar ítarlega upplýsingar sem koma fram í gögnum málsins um athugasemdir sem aðaláfrýjandi fékk í svonefndum óhæðisúttektum Deloitte ehf. vegna áranna 2014, 2015 og 2016 vegna hlutabréfaeignar sinnar og venslamanna í félögum sem voru jafnframt viðskiptamenn í endurskoðun hjá Deloitte ehf. Í niðurstöðum í óhæðiskönnun á aðaláfrýjanda 2014 kom í ljós að eign hans í SjóváAlmennum tryggingum hf., sem hafði verið í endurskoðun hjá Deloitte ehf. frá fjárhagsárinu 2013, var talin fela í sér brot sem féll í svokallaðan alvarleikaflokk 2 en þar undir falla brot gegn siðareglum endurskoðenda sem gilda á Íslandi. Í sömu úttekt er getið um tvö önnur brot er vörðuðu nákvæmni og vanrækslu tímanlegrar skráningar upplýsinga í óhæðiseftirlitskerfi. Í niðurstöðum óhæðiskönnunar á aðaláfrýjanda fyrir árið 2015 kom í ljós að hann hafði gerst sekur um tvö brot á siðareglum endurskoðenda sem einnig féllu í alvarleikaflokk 2 samkvæmt innri reglum Deloitte ehf., annars vegar með því að hafa dregið að yfirfæra hlutdeildareign í sjóðum í rekstri hjá Stefni hf., dótturfélagi Arion banka hf., eftir að Deloitte ehf. tók við endurskoðun bankans og hins vegar með því að aðaláfrýjandi flutti þær eignir að hluta til í stýringu hjá Júpíter rekstrarfélagi sem einnig var endurskoðað af Deloitte ehf. Var aðaláfrýjandi upplýstur um niðurstöður framangreindra óhæðiskannana. Í óhæðiskönnun 2016 komu enn í ljós tvö brot aðaláfrýjanda á siðareglum endurskoðenda og innri reglum Deloitte ehf. í alvarleikaflokki 2 sem lýst var að framan og aðaláfrýjanda voru kynnt 31. janúar 2017. Þar var um að ræða eign sona aðaláfrýjanda í félögum sem voru í endurskoðun hjá Deloitte ehf. Í öðru tilvikinu var þó búið að selja viðkomandi eign en eignarhaldið mun hafa varað í nokkurn tíma. Vegna þessara brota var aðaláfrýjanda veitt viðvörun í samræmi við refsiákvæði vegna brota á óhæðisreglum Deloitte ehf. Til viðbótar framangreindu kom fram í fundargerð eigendafundar D&T sf. eftir uppsögn aðaláfrýjanda að hann hefði ritað undir ársreikning vegna endurskoðunar fyrirtækisins C ehf. vegna ársins 2015 sem honum var þó ekki heimilt samkvæmt innri reglum Deloitte.

18 Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að með framangreindri háttsemi hefði aðaláfrýjandi brotið gegn starfsskyldum sínum samkvæmt ákvæðum ráðningarsamnings. Þegar litið væri til brotanna hefðu þó ekki verið næg efni til að hafa aðeins eins mánaðar uppsagnarfrest. Því var fallist á fjárkröfu hans að hluta úr hendi gagnáfrýjanda sem nam launum í þrjá mánuði en aðrir stefndu voru sýknaðir. Þá voru innlausnarverð á eignarhluta aðaláfrýjanda í D&T sf. og réttur hans til hagnaðarhlutdeildar talin rétt reiknuð og í samræmi við fyrirmæli samkomulags Afélagsmanna. Voru stefndu sýknaðir af öðrum kröfum aðaláfrýjanda.

Niðurstaða

19 Til grundvallar þeim ákvörðunum sem ágreiningur í málinu lýtur að liggja annars vegar ráðningarsamningur aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda frá 30. september 2009 undir yfirskriftinni „Ráðningarsamningur við meðeiganda“, en í honum er einnig vísað til þess að um viðurlög við brotum á óhæðis og siðareglum Deloitte fari eftir reglum með heitinu „Refsiákvæði vegna brota á óhæðisreglum samþykktum af stjórn félagsins 24. maí 2007“. Hins vegar er samkomulag Afélagsmanna D&T sf. frá 14. nóvember 2013, undirritað af aðaláfrýjanda ásamt öðrum Afélagsmönnum. Í framangreindum „refsiákvæðum“ kemur fram að staðfest brot á óhæðisreglum séu rannsökuð af áhættu og gæðastjóra Deloitte og að upplýsingar séu sendar framkvæmdastjóra sem taki ákvörðun um viðurlög við broti. Enn fremur segir þar að einnig geti þótt viðeigandi að vísa slíku máli til stjórnar til að ákveða viðurlög gagnvart meðeiganda.

20 Aðaláfrýjandi reisir kröfur sínar á því að uppsögn hans hafi verið ólögmæt og í henni hafi í reynd falist riftun á ráðningarsamningi hans við gagnáfrýjanda, með tilliti til þess að uppsagnarfresturinn hafi aðeins verið einn mánuður. Í raun hafi tilefni uppsagnarinnar verið annað en tilgreind ástæða í uppsagnarbréfinu. Eingöngu afar alvarleg atvik réttlæti beitingu svo skamms uppsagnarfrests og þau atriði sem hafi verið tilgreind í uppsögn hafi ekki réttlætt slík viðbrögð. Aðgerðir forsvarsmanna samstæðunnar gegn honum hafi verið gríðarlega harkalegar og ekki í neinu samræmi við almenn viðmið vinnuréttar. Þá hafi hann enga áminningu hlotið heldur aðeins viðvörun fyrr í sama mánuði. Hann hljóti því að eiga rétt til bóta vegna tapaðra launatekna og tekur krafa hans um laun í fimm mánuði til viðbótar mið af því. Auk þess hafi framkvæmd uppsagnar og framkoma gagnvart honum á Afélagsmannafundi skaðað æru hans og valdið álitshnekki og þannig falið í sér ólögmæta meingerð. Þá hafi hann verið sviptur þeim grunnrétti sínum að verjast brottrekstri úr félagi og jafnframt orðið fyrir veigamikilli skerðingu á eignarrétti sínum. Loks hafi samningsákvæði sem takmarkar atvinnufrelsi hans verið mjög íþyngjandi og hafi þegar valdið honum umtalsverðu tjóni.

21 Við úrlausn um lögmæti uppsagnar aðaláfrýjanda ber fyrst að líta til umræddrar 17. gr. ráðningarsamnings hans við gagnáfrýjanda sem mælir fyrir um að minnsta kosti sex mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Samkvæmt ákvæðinu er félaginu þó heimilt að segja samningnum upp með eins til þriggja mánaða fyrirvara vegna nánar tiltekinna atriða sem lúta að háttsemi eða stöðu meðeiganda. Í töluliðum 1, 6 og 7, sem uppsögn aðaláfrýjanda byggðist á, er vísað til endurtekinna brota á óhæðis eða siðareglum, að meðeigandi skaði félagið eða álit þess út á við verulega og loks að hann brjóti í veigamiklum atriðum gegn ákvæðum ráðningarsamnings. Þá var við uppsögn aðaláfrýjanda enn fremur vísað til þess að hann hefði brotið gegn 4. gr. samningsins um ábyrgð svo og 6. og 8. gr. um fagleg vinnubrögð, siðareglum endurskoðenda og ákvæðum laga nr. 79/2008 um endurskoðendur.

22 Það var mat gagnfrýjanda að sú staða að aðaláfrýjandi hefði tekið að sér verkefni fyrir viðskiptavin Deloitte ehf., móðurfélag A ehf., sem bein áhrif hafði á hagsmuni hans vegna landareignar hans og laxveiðiréttinda og síðan staðið að stjórnsýslukæru sem miðaði að því að fella starfsleyfi sama viðskiptavinar úr gildi, fæli í sér hagsmunaárekstur. Um hagsmunaárekstra er fjallað í kafla 220 í siðareglum fyrir endurskoðendur frá 5. nóvember 2010. Þá var vísað til endurtekinna brota gegn óhæðisreglum og áminningar sem aðaláfrýjandi hefði fengið vegna þess, en um þau efni er fjallað í kafla 290 í sömu reglum. Ljóst er að aðaláfrýjandi hafði þrjú ár í röð fengið athugasemdir vegna frávika frá óhæðisreglum með brotum sem varða við siðareglur endurskoðenda og féllu í alvarleikaflokk 2 og lutu að fjárhagslegum hagsmunum hans eða venslamanna hans. Á sama tímabili fékk enginn annar meðeigandi athugasemdir vegna brota í alvarleikaflokki 13. Framangreind frávik höfðu þó aðeins einu sinni leitt til viðvörunar framkvæmdastjóra í samræmi við ákvæði ráðningarsamnings.

23 Þegar litið er til þess markmiðs siðareglna endurskoðenda og innri reglna Deloitte og þeirrar ríku áherslu sem lögð er á mikilvægi þess að fyrirbyggja hagsmunaárekstra og tryggja óhæði telur dómurinn ekki efni til að hnekkja umræddu mati gagnáfrýjanda á brotum á starfsskyldum aðaláfrýjanda. Þessi áhersla endurspeglast einnig skýrt í ráðningarsamningi aðaláfrýjanda sem vísar til refsiákvæða vegna brota á óhæðisreglum sem hann hefur ótvírætt gengist undir. Meðal viðurlaga við broti á óhæðisreglum sem þar eru talin eru viðvörun, áminning og fyrirvaralaus uppsögn, en einnig er tekið fram að þeim verði beitt eftir aðstæðum hverju sinni og hvorki er um tæmandi né forgangsraðaða upptalningu að ræða. Hvorki af ráðningarsamningi né framangreindum viðurlagareglum verður ráðið að áminning teljist nauðsynlegur undanfari uppsagnar með skemmri fresti en sex mánuðum. Mátti aðaláfrýjanda, sem reyndum endurskoðanda og einum eigenda og stjórnanda Deloitte samstæðunnar, vera kunnugt um mikilvægi þess að fylgja umræddum reglum og um hugsanleg viðurlög við frávikum frá þeim. Þá hefur ekki þýðingu sú málsástæða aðaláfrýjanda að fyrrgreindum viðskiptavini Deloitte, A ehf., hafi verið fullkunnugt um ákveðin hagsmunatengsl aðaláfrýjanda við verkefni sem hann tók að sér og að fyrirsvarsmaður þess félags hafi staðfest að það hefði engin áhrif á viðskiptatengsl þess við Deloitte. Með vísan til þessa verður fallist á að framangreindar ávirðingar hafi verið lögmætur grundvöllur fyrir uppsögn hans með skemmri fresti en sex mánuðum. Þegar tekið er mið af umfangi og eðli brota aðaláfrýjanda og þeirrar takmörkuðu viðvörunar, sem hann hafði fengið samkvæmt framangreindum viðurlagareglum, er í ljósi almennra reglna um hæfilegan uppsagnarfrest á ráðningarsamningum fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að ekki hafi verið næg efni til að segja áfrýjanda upp með eins mánaðar fyrirvara. Verður varakrafa gagnáfrýjanda um staðfestingu héraðsdóms um skaðabætur til handa aðaláfrýjanda vegna tapaðra launatekna í tvo mánuði því tekin til greina með þeirri breytingu sem greinir í næstu málsgrein.

24 Ráðningarsamningur aðaláfrýjanda frá 2009 var aðeins gerður við gagnáfrýjanda, Deloitte FAS ehf. Þó liggur fyrir að stefndi Deloitte ehf. var launagreiðandi aðaláfrýjanda frá 1. janúar 2013 og kemur það fram á launaseðlum hans. Þá stóðu stjórnir beggja félaga að uppsögn aðaláfrýjanda og komu þar sameiginlega fram sem vinnuveitendur hans. Verður því að fallast á að ráðningarsamband aðaláfrýjanda hafi verið við bæði félögin og þau beri því óskipta ábyrgð á greiðslu framangreindrar fjárhæðar. Engu slíku sambandi var hins vegar fyrir að fara gagnvart þeim Afélagsmönnum sem einnig er stefnt í þessum hluta málsins. Sú niðurstaða fundar Afélagsmanna að hnekkja ekki uppsögn aðaláfrýjanda með auknum meirihluta, svo sem mögulegt var samkvæmt 2. mgr. 17. gr. ráðningarsamningsins, fellir ekki skaðabótaábyrgð á þá. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um að sýkna Afélagsmenn af skaðabótakröfu aðaláfrýjanda vegna vangoldinna launa á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

25 Þótt aðaláfrýjanda hafi verið greiddur skemmsti mögulegi uppsagnarfrestur, og aðstæður við starfslok hafi verið honum þungbærar að öðru leyti, liggur ekki fyrir að það hafi verið gert af ásetningi eða svo stórfelldu gáleysi að um ólögmæta meingerð hafi verið að ræða í skilningi bliðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna gagnáfrýjanda og aðra stefndu af kröfu aðaláfrýjanda um miskabætur.

26 Kröfu sína um að stefndu D&T sf. og allir 34 A og Bfélagsmenn greiði honum óskipt 133.448.012 krónur reisir aðaláfrýjandi á því að reglur um innlausn eignarhluta samkvæmt 5. gr. samkomulags Afélagsmanna D&T sf. eigi aðeins við þegar félagsmaður gengur sjálfviljugur úr félagi, en ekki þegar um brottrekstur er að ræða. Þetta verði meðal annars ráðið af því að 8. gr. sama samkomulags, sem fjallar um skyldu félagsmanns til að þola innlausn eignarhluta við uppsögn ráðningarsamnings, vísi í engu til 5. gr. um þá reikningsaðferð sem þar getur. Af þeirri ástæðu beri að ákvarða innlausnarverð á eignarhluta hans eftir almennum viðmiðunum og reglum laga um sameignarfélög nr. 50/2007. Til viðbótar þessu hafi aðaláfrýjanda með ólögmætum hætti verið vikið af fundi Afélagsmanna áður en atkvæðagreiðsla fór fram um innlausn hans samkvæmt 2. mgr. 8. gr. samkomulagsins. Engin heimild hafi verið til þess í ákvæðum samkomulagsins og 2. mgr. 36. gr. laga nr. 50/2007 um sameignarfélög hefði ekki átt við. Hefði hann notið lögmæts atkvæðisréttar hefði niðurstaða atkvæðagreiðslunnar ekki dugað til staðfestingar á innlausn.

27 Dómkrafa aðaláfrýjanda í þessum þætti málsins miðar ekki að því að umrædd ákvörðun um innlausn á eignarhluta verði metin ógild, heldur einvörðungu að beitt verði annarri reikningsaðferð við ákvörðun á útgönguverði sem honum er hagstæðari. Kemur því ekki annað til úrlausnar fyrir dóminum en að leggja mat á málsástæður aðaláfrýjanda þar að lútandi. Hefur aðaláfrýjanda ekki tekist að leiða að því haldbær rök að þeir sem vísað er úr félaginu á grundvelli brota á ráðningarsamningi eigi betri rétt en aðrir félagsmenn við útgöngu. Myndi slík skýring einnig leiða til þeirrar sérstæðu niðurstöðu að félagsmenn yrðu betur settir ef þeim væri sagt upp vegna brota í starfi heldur en þegar þeir kysu að ganga úr félagi. Verður að skoða tilvitnuð ákvæði samkomulags Afélagsmanna í samhengi og í ljósi viðtekinnar framkvæmdar um túlkun þeirra eins og gagnáfrýjandi hefur haldið fram og sem aðaláfrýjandi hefur ekki hnekkt. Að teknu tilliti til þess sem að framan er rakið eru ekki rök til þess að fallast á þá málsástæðu fyrir framangreindri kröfu aðaláfrýjanda að efni sé til að víkja frá 5. gr. samkomulags eigendanna á grundvelli brostinna forsendna eða ógildingarreglna 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í ljósi framangreinds verður stefndi D&T sf. sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda og kemur því ekki til álita möguleg persónuleg ábyrgð félagsmanna samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga um sameignarfélög nr. 50/2007.

28 Aðaláfrýjandi gerir kröfu um að viðurkenndur verði réttur hans til fá greidda hagnaðarhlutdeild vegna stefnda Deloitte ehf. fyrir rekstrarárið 20162017, það er frá 1. júní 2016 til 31. maí 2017, í samræmi við 2. gr. samkomulags Afélagsmanna D&T sf. Samkvæmt 3. gr. samkomulagsins á Afélagsmaður sem selur hlut sinn eða sætir innlausn ekki rétt á hagnaðarhlutdeild vegna þess rekstrarárs þegar salan eða innlausnin á sér stað. Nánar tiltekið er sala eða innlausn talin hafa átt sér stað í þeim mánuði sem viðkomandi félagsmaður hættir að skila fullri dagvinnu í dagvinnutíma til samstæðunnar eftir að ákveðið hefur verið að um sölu eða innlausn sé að ræða. Eins og lýst er að framan hefur ekki verið fallist á að uppsögn aðaláfrýjanda hafi verið ólögmæt þannig að hann eigi rétt á launum í fimm mánuði til viðbótar eins mánaðar uppsagnarfresti. Er einnig ljóst að þótt fallist sé á kröfu hans um laun í tvo mánuði til viðbótar verður, með rýmstu skýringu á því hvenær hann hafi hætt að skila fullri dagvinnu í dagvinnutíma hefði vinnuframlagi hans ekki verið hafnað, talið að það hafi verið í síðasta lagi 31. maí 2017. Af þessu er ljóst að innlausn átti sér stað á rekstrarárinu 20162017. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að hafna kröfu aðaláfrýjanda um viðurkenningu á rétti hans til hlutdeildar í hagnaði stefnda Deloitte ehf. vegna þess rekstrarárs. Eru stefndu A og Bfélagsmenn í stefnda D&T sf. því sýknaðir af þessari dómkröfu aðaláfrýjanda, en sýkna ber stefnda Deloitte ehf. á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

29 Kröfu aðaláfrýjanda um að viðurkennt verði að ákvæði 19. gr. ráðningarsamnings hans og gagnáfrýjanda, Deloitte FAS ehf., séu ógild og óskuldbindandi gagnvart honum byggir hann á því að uppsögn hans hafi verið ólögmæt, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga nr. 7/1936. Þá vísar aðaláfrýjandi til þess að 2. og 3. mgr. 9. gr. í samkomulagi Afélagsmanna séu ógildar og óskuldbindandi gagnvart honum af sömu ástæðu. Þar sem fyrir liggur samkvæmt framangreindu að grundvöllur uppsagnarinnar hafi verið lögmætur kemur sú málsástæða ekki til skoðunar. Að öðru leyti er krafan á því reist að efni sé til þess að ógilda framangreind samningsákvæði á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga nr. 7/1936 þar sem með þeim hafi verið gengið lengra en nauðsyn krefur við að skerða atvinnufrelsi aðaláfrýjanda og að það hafi verið gert með ósanngjörnum og óeðlilegum hætti. Aðaláfrýjandi hætti störfum hjá stefndu Deloitte FAS ehf. og Deloitte ehf. 13. febrúar 2017. Með framangreindum samningsákvæðum skuldbatt aðaláfrýjandi sig til þess að sæta takmörkunum á atvinnufrelsi sínu í þrjú ár frá þeim tíma. Þar sem sá tími er núna liðinn eru fyrrgreind ákvæði ráðningarsamningsins og samkomulags Afélagsmanna ekki lengur skuldbindandi fyrir hann. Í ljósi þess að aðaláfrýjandi hefur ekki lengur lögvarða hagsmuni af úrlausn um skuldbindingargildi þeirra, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, er óhjákvæmilegt að vísa kröfu þess efnis frá héraðsdómi.

30 Aðaláfrýjandi byggir loks á því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna takmarkana á atvinnufrelsi hans samkvæmt framangreindum samningsákvæðum og krefst þess að viðurkennd verði óskipt skaðabótaskylda gagnáfrýjanda Deloitte FAS ehf. og allra Afélagsmanna í stefnda D&T sf. vegna þess tjóns. Fallast verður á að umrætt ákvæði eins og það er orðað virðist hafa falið í sér allvíðtækar takmarkanir á atvinnufrelsi aðaláfrýjanda þar sem hann mátti samkvæmt því ekki í þrjú ár stunda endurskoðunarstörf, hvorki í eigin nafni né óbeint sem meðlimur eða starfsmaður í öðru samkeppnisfyrirtæki, né fyrir þá sem voru viðskiptavinir stefnda Deloitte ehf. á þeim tíma sem hann hætti. Við flutning málsins fyrir Landsrétti kom þó fram af hálfu gagnáfrýjanda og sumra stefndu að með „öðrum samkeppnisfyrirtækjum“ hefði í framkvæmd aðeins verið miðað við fjögur stærstu endurskoðunarfyrirtækin í landinu en ekki smærri fyrirtæki á sviði endurskoðunar. Hvað sem því líður er þó ljóst að aðaláfrýjandi hefur ekki lagt fram gögn eða rökstutt frekar viðurkenningarkröfu um bótaskylt tjón vegna þess tekjutaps sem hann hafi orðið fyrir af þessum ástæðum. Hann hefur þannig ekki leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gert grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Þar sem hann hefur þannig ekki sýnt fram á að uppfylltur sé áskilnaður um lögvarða hagsmuni samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 ber að vísa kröfu þessari frá héraðsdómi.

31 Í ljósi framangreindrar niðurstöðu verður gagnáfrýjanda og stefnda Deloitte ehf. gert að greiða aðaláfrýjanda 3.000.000 króna í málskostnað fyrir héraðsdómi og Landsrétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður fyrir Landsrétti niður milli aðila.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi Deloitte FAS ehf. og stefndi Deloitte ehf. greiði aðaláfrýjanda, Á-kk-þgf H-kk-þgf Ó-kk-þgf, óskipt 4.162.951 krónu, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. febrúar 2017 til 6. september 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Kröfu aðaláfrýjanda samkvæmt kröfulið E er vísað frá héraðsdómi.

Að öðru leyti eru gagnáfrýjandi og stefndu Deloitte ehf., D&T sf. og A-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf, A-kvk-nf B-kvk-nf G-kvk-nf, B-kk-nf T-kk-nf E-kk-nf, B-kk-nf L-kk-nf, B-kvk-nf M-kvk-nf S-kvk-nf, B-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, B-kk-nf H-kk-nf A-kk-nf, B-kk-nf I-kk-nf V-kk-nf, E-kk-nf H-kk-nf E-kk-nf, G-kk-nf K-kk-nf, G-kk-nf B-kk-nf G-kk-nf, G-kk-nf Þ-kk-nf, H-kk-nf A-kk-nf, H-kk-nf I-kk-nf B-kk-nf, H-kk-nf A-kk-nf A-kk-nf, H-kk-nf P-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf Ó-kk-nf H-kk-nf, J-kk-nf G-kk-nf H-kk-nf, J-kk-nf G-kk-nf J-kk-nf, K-kk-nf Þ-kk-nf, L-kk-nf F-kk-nf, L-kvk-nf A-kvk-nf F-kvk-nf, L-kk-nf Þ-kk-nf, P-kvk-nf Á-kvk-nf, P-kk-nf G-kk-nf S-kk-nf, R-kk-nf J-kk-nf J-kk-nf, S-kvk-nf E-kvk-nf, S-kvk-nf M-kvk-nf, S-kk-nf P-kk-nf H-kk-nf, S-kk-nf Á-kk-nf S-kk-nf, S-kk-nf P-kk-nf S-kk-nf, S-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, S-kvk-nf D-kvk-nf E-kvk-nf og Þ-kk-nf P-kk-nf G-kk-nf sýknuð af kröfum aðaláfrýjanda.

Gagnáfrýjandi, Deloitte FAS ehf., og stefndi Deloitte ehf. greiði aðaláfrýjanda 3.000.000 króna í málskostnað fyrir héraðsdómi og Landsrétti. Að öðru leyti skulu ákvæði héraðsdóms um málskostnað vera óröskuð og málskostnaður fyrir Landsrétti falla niður.