351/2021

Útdráttur

Fyrir héraðsdómi krafðist MPH þess að viðurkennt yrði að skiptastjóra dánarbús ÞH bæri að afhenda honum jörðina Vatnsenda samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár. Annars vegar var deilt um það hvort skilyrði væru fyrir hendi fyrir því að skiptastjóri dánarbúsins afhenti MPH jörðina og hins vegar hvort nánar tilgreindar lóðir úr landi jarðarinnar, svokallaðir Vatnsendablettir, eða réttindi tengd þeim ættu að falla til MPH á grundvelli erfðaskrárinnar. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Landsrétti, kom fram að ljóst væri að afstaða skiptastjóra væri um afhendingu jarðarinnar til ábúðar og hagnýtingar, umráða og afnota, eftir ákvæðum erfðaskrárinnar en ekki afhendingu beins eignarréttar yfir jörðinni. Þegar lægi fyrir niðurstaða æðri dómstóla um að MPH hefði við andlát föður síns öðlast þau réttindi sem hann krefðist viðurkenningar á og hafi sá réttur orðið virkur við andlát ÞH. Þar sem MPH hefði ekki enn fengið þann rétt sér formlega útlagðan var ekki fallist á það með H o. fl. að hann hefði fyrirgert þeim rétti. Þá var rakið að ástand húsa á jörðinni og efasemdir H o. fl., um hvort þar væri hægt að halda hesta og kindur eða hvort jörðin uppfylli skilyrði ábúðarlaga nr. 80/2004, gæti engu breytt um rétt MPH til umráða og afnota af jörðinni samkvæmt erfðaskrá þeirri sem hann leiddi rétt sinn frá. Loks var rakið að af þeim gögnum málsins sem fylgdu beiðni skiptastjóra til héraðsdóms yrði ráðið að skiptastjóri hefði ekki tekið formlega ákvörðun um það hvort afhenda ætti MPH nánar tilgreindar lóðir samkvæmt fyrirmælum erfðaskrárinnar. Væru því ekki forsendur til þess að fallast á kröfu A hf. um að kveða á um að afhending á jörðinni Vatnsenda tæki ekki til hinna umdeildu lóða. Var því fallist á kröfu MPH.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðilinn Arion banki hf. skaut málinu til Landsréttar með kæru 28. maí 2021.

Sóknaraðilarnir H-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, M-kvk-nf M-kvk-nf, K-kk-nf L-kk-nf H-kk-nf, S-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf, M-kk-nf Í-kk-nf H-kk-nf og S-kvk-nf H-kvk-nf málinu til Landsréttar fyrir sitt leyti með kæru 31. maí 2021. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 18. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. maí 2021 í málinu nr. Q- 866/2020 þar sem viðurkennt var að skiptastjóri þrotabús Þ-kk-ef H-kk-ef skyldi afhenda sóknaraðila, M-kk-þgf P-kk-þgf H-kk-þgf, jörðina Vatnsenda í Kópavogi, landnúmer 116957, með öllu því sem henni fylgdi og fylgja bertil ábúðar, hagnýtingar, umráða og afnota samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 og 29. október 1940. Kæruheimild er í 1. mgr. 179 gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl.

2

Sóknaraðilinn Arion banki hf. krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þann veg að tekin verði til greina krafa hans í héraði. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3

Sóknaraðilarnir H-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, M-kvk-nf M-kvk-nf, K-kk-nf L-kk-nf H-kk-nf, S-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf, M-kk-nf Í-kk-nf H-kk-nf og S-kvk-nf H-kvk-nf krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til úrskurðar að nýju. Til vara er þess krafist að öllum kröfum varnaraðila verði hafnað en að því frágengnu að kröfum hans verði hafnað að svo stöddu. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir héraði auk kærumálskostnaðar.

4

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Niðurstaða

5

Sóknaraðilarnir H-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, M-kvk-nf M-kvk-nf, K-kk-nf L-kk-nf H-kk-nf, S-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf, M-kk-nf Í-kk-nf H-kk-nf og S-kvk-nf H-kvk-nf krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til úrskurðar að nýju. Sú krafa þeirra byggir annars vegar á því að þeim hafi ekki verið gert kleift að afla nauðsynlegra sönnunargagna máli sínu til stuðnings þar sem héraðsdómur hafi hafnað beiðni þeirra um frestun málsins í þeim tilgangi að afla úttektar á jörðinni Vatnsenda samkvæmt ábúðarlögum nr. 80/2004. Þá hafi héraðsdómur jafnframt hafnað kröfu þeirra um dómkvaðningu matsmanns til þess að meta meðal annars hvort jörðin standist kröfur ábúðarlaga um að teljast hæf til búrekstrar. Samkvæmt þingbók málsins í héraði fór fram munnlegur málflutningur 22. febrúar 2021 um kröfu sóknaraðilanna K-kk-ef L-kk-ef, S-kk-ef K-kk-ef, M-kk-ef Í-kk-ef og S-kvk-ef um það hvort þeim yrði veittur frestur til öflunar úttektar á jörðinni, sbr. framangreint, og var kveðinn upp úrskurður um ágreininginn 26. sama mánaðar þar sem kröfu þeirra var hafnað. Þá fór fram munnlegur málflutningur um beiðni sömu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns og var kveðinn upp úrskurður um ágreininginn 5. mars þar sem kröfu um dómkvaðningu matsmanns var hafnað.

6

Samkvæmt 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 sæta úrskurðir héraðsdómara, sem kveðnir eru upp í máli sem rekið er samkvæmt lögunum, kæru til Landsréttar. Um kærufrest, kæruna sjálfa og meðferð hennar í héraði og fyrir Landsrétti gilda sömu reglur og um kæru í almennu einkamáli, sbr. 3. mgr. ákvæðisins.

7

Í 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eru taldir þeir úrskurðir héraðsdómara sem sæta kæru til Landsréttar. Þá má, samkvæmt 1. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991, leita endurskoðunar á úrskurðum sem gengið hafa undir rekstri máls í héraði við áfrýjun til Landsréttar, en reglum um áfrýjunarmál verður beitt um kærumál eftir því sem átt getur við, sbr. 4. mgr. 150. gr. laganna. Á kvæði 151. gr. tekur hins vegar eingöngu til úrskurða héraðsdóms sem sæta ekki kæru til Landsréttar eftir ákvæði 143. gr. laganna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. apríl 2021 í máli nr. 16/2021.

8

Úrskurðir héraðsdómara um matsgerðir sæta kæru til Landsréttar, sbr. c-lið 1. mgr. 143. gr. laganna. Sá sem vill kæra dómsathöfn samkvæmt ákvæðinu skal afhenda héraðsdómara skriflega kæru áður en tvær vikur eru liðnar frá uppkvaðningu úrskurðar eða dómsathöfn ef hann eða umboðsmaður hans var þá staddur á dómþingi, en ella áður en tvær vikur eru liðnar frá því hann eða umboðsmaður hans fékk vitneskju um úrskurð eða dómsathöfn, sbr. 1. mgr. 144. gr. laganna. Með því að sóknaraðilar leituðu ekki endurskoðunar Landsréttar á úrskurði héraðsdómara um matsbeiðnina í samræmi við ákvæði 143. og 144. gr. laganna kemur krafa þeirra um ómerkingu úrskurðar héraðsdóms á þessum grundvelli ekki til álita við úrlausn málsins.

9

Þá er ómerkingarkrafa þeirra byggð á því að dómari hafi ekki tekið afstöðu til röksemda og málsástæðna þeirra um að smæð jarðarinnar Vatnsenda og brottfallin skilyrði til búsetu og búrekstrar á jörðinni leiði til þess að varnaraðili geti ekki uppfyllt kröfur erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 og 29. október 10

Í hinum kærða úrskurði eru framangreindum málsástæðum sóknaraðila gerð greinargóð skil. Í niðurstöðu sinni rekur héraðsdómur að fyrir liggi niðurstaða æðri dómstóla um að varnaraðili hafi við andlát föður síns öðlast þau réttindi sem hann krefst viðurkenningar á og að sá réttur hafi orðið virkur við andlát föður hans. Þar sem varnaraðili hafði ekki fengið þann rétt sér formlega útlagðan var ekki fallist á það með sóknaraðilum að varnaraðili hafi fyrirgert þeim rétti. Í úrskurðinum er jafnframt rakið að ástand húsa á jörðinni og efasemdir sóknaraðila um hvort þar sé hægt að halda hesta og kindur, eða hvort jörðin uppfylli skilyrði ábúðarlaga, geti engu breytt um rétt varnaraðila til umráða og afnota af jörðinni samkvæmt erfðaskrá þeirri sem hann leiðir rétt sinn frá. Verður því ekki fallist á það með sóknaraðilum að héraðsdómari hafi ekki tekið afstöðu til röksemda og málsástæðna þeirra að þessu leyti. Að þessu virtu verður kröfu sóknaraðila um ómerkingu úrskurðarins hafnað.

11

Samkvæmt h-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 sæta kæru til Landsréttar úrskurðir héraðsdómara um að frestur skuli veittur í máli. Ákvörðun um synjun frests sætir á hinn bóginn ekki kæru. Með vísan til framangreindra röksemda í hinum kærða úrskurði var héraðsdómi rétt að synja um frest til frekari gagnaöflunar.

12

Að öllu framangreindu virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

13

Sóknaraðilar greiði hver umsig kærumálskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í úrskurðarorði.

14

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, S-kk-ef Þ-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 600.000 krónur.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, H-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, G-kk-nf G-kk-nf, M-kvk-nf M-kvk-nf, K-kk-nf L-kk-nf H-kk-nf, S-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf, M-kk-nf Í-kk-nf H-kk-nf og S-kvk-nf H-kvk-nf, greiði hver um sig 53.143 krónur í kærumálskostnað, sem rennur í ríkissjóð.

Sóknaraðili, Arion banki hf., greiði 372.000 krónu í kærumálskostnað, sem rennur í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, S-kk-ef Þ-kk-ef, 600.000 krónur.