220/2018

Útdráttur

A höfðaði mál gegn Í og krafðist miskabóta vegna sakamálarannsóknar sem síðar leiddi til ákæru á hendur henni þar sem henni var gefið að sök manndráp af gáleysi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms hafnaði rétturinn miskabótakröfu A á grundvelli 246. gr. laga um meðferð sakamála, auk þess sem lagt var til grundvallar að höfðun sakamáls gegn A leiddi ekki ein og sér til bótaskyldu stefnda, sbr. dóm Hæstaréttar 1. mars 2001 í máli nr. 269/2000. Þá var það mat réttarins að A hefði ekki fært sönnur á að starfsmenn stefnda hefðu með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn frelsi, friði, æru eða persónu A á þann hátt sem áskilið væri í blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga eða að réttur hefði verið á henni brotinn svo að í bága hefði farið við 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar og 6. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hinn áfrýjaði dómur var því staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir I-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf F-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 27. febrúar 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. nóvember 2017 í máli nr. E[...]/2016.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 4.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. apríl 2016 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir héraðsdómi og í Landsrétti úr hendi stefnda án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. aðila.

Málsatvik

4 Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi starfaði áfrýjandi sem hjúkrunarfræðingur á Landspítala þegar atvik þau gerðust sem mál þetta varðar. Hún hafði tekið aukavakt á gjörgæsludeild spítalans 3. október 2012 og hafði umsjón með sjúklingi sem tengdur var við öndunarvél og andaðist að kvöldi þess dags. Áfrýjandi hafði sett á hann svokallaðan talventil nokkru áður. Áfrýjandi reyndi endurlífgun ásamt B og C.

5 Þær D og fyrrgreindar B og C, sem allar eru hjúkrunarfræðingar, auk þeirra E deildarstjóra og F yfirlæknis á gjörgæsludeild, gáfu allar skýrslu hjá lögreglu við rannsókn sakamálsins sem höfðað var á hendur áfrýjanda. Krafa áfrýjanda í máli þessu á rót að rekja til rannsóknar og málsmeðferðar í sakamálinu.

6 Fyrrgreind B bar hjá lögreglu 9. október 2012, að hún hafi veitt því athygli við endurlífgunartilraunir sínar að belgur barkaraufarrennu eða svokallað „köff“, sem er hluti þess tæknibúnaðar er sjúklingurinn var tengdur við, var útblásinn en hefði átt að vera flatur ef allt hefði verið með felldu. Mun B hafa skýrt vakthafandi lækni spítalans frá þessu að kvöldi þess dags þegar atvik gerðust. Vakthafandi læknir skýrði fyrrgreindri F frá því sem B hafði tjáð honum næsta dag er hún kom til vinnu. Hún hafi því ásamt áðurnefndri E ákveðið að kalla B og áfrýjanda á fund. B hafi á fundinum staðfest það sem vakthafandi læknir hafi skýrt F frá og í framhaldinu hafi áfrýjandi komið á fund þeirra E. Eftir þann fund hafi F tilkynnt lækningaforstjóra um atvikið, samkvæmt 10. gr. laga nr. 41/2007 um landlækni og lýðheilsu, og atvikið hafi síðan verið tilkynnt til lögreglu.

7 Í skýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að deildarstjóri gjörgæsludeildar, E, hafi boðað hana á fund daginn eftir andlát sjúklingsins til að ræða atburði vaktarinnar kvöldið áður. Henni hafi þótt það eðlilegt og hafi hún mætt á fund upp úr klukkan níu að morgni 4. október 2012. Þær E og F hafi verið viðstaddar fundinn. Áfrýjandi kvaðst hafa farið í gegnum atburðarásina er hún hafi tekið öndunarvél sjúklingsins úr sambandi og sett talventil á barkaraufarrennu, en hún hafi ekki nefnt hvort hún hafi samhliða tekið loft úr belgnum, svonefndu „köffi“, en það mun vera nauðsynlegt til þess að tryggja fráöndun um munn og nef eftir að talventill hefur verið settur á barkaraufarrennuna. Hafi þær þá spurt hana „hvað með köffið?“. Kvaðst áfrýjandi ekki muna hvernig spurning þeirra hafi verið nákvæmlega orðuð en hennar viðbrögð hafi verið þau að hún hafi strax farið að trúa því að hún hafi gleymt að draga loft úr belgnum og með því borið ábyrgð á dauða sjúklingsins. Hún kvaðst hafa fengið taugaáfall er hún hafi leitt að þessu hugann og ekki getað hugsað skýrt. Hún hafi verið í áfalli næsta dag er hún gaf skýrslu hjá lögreglu. upphafi skýrslutöku skýrði G lögreglumaður henni frá því að hún væri grunuð um að hafa orðið á mistök í starfi sem leitt hafi til þess að sjúklingur sem hún hefði annast andaðist. Henni var greint frá því að henni væri óskylt að svara spurningum er vörðuðu sakarefnið en ef hún kysi að tjá sig væri hún áminnt um sannsögli. Þá var henni kynnt að hún gæti hvenær sem er óskað eftir að gert yrði hlé á skýrslutöku og ráðfært sig við lögmann sinn. Þessu næst var hún beðin um að segja frá með sínum orðum hvað hefði gerst að kvöldi hins 3. október 2012 á gjörgæsludeild Landspítalans. Hóf þá áfrýjandi sjálfstæða frásögn af því frá því að hún kom á vaktina og þar til ljóst var að sjúklingur var kominn í hjartastopp og hún hafi ásamt öðrum hafið endurlífgunartilraunir. Því næst spurði lögreglumaðurinn hvaða skýring hefði verið á því að sjúklingurinn fór í hjartastopp. Kvað þá áfrýjandi að í fyrstu hefði ekki verið ljóst hvaða skýring væri á því en fyrrgreindur hjúkrunarfræðingur, B, sem hóf með henni endurlífgunartilraunir, hefði í lok vaktar farið að velta fyrir sér hvers vegna hún hefði ekki þurft að setja loft í „belginn” þegar hún hefði reynt endurlífgun og tengt sjúklinginn við öndunarvél. Kvað áfrýjandi að þegar sjúklingar væri á svokölluðum talventli ætti ekkert loft að vera í „belgnum“. Síðan sagði áfrýjandi í beinni frásögn að þegar hún hefði tengt talventilinn á sjúklinginn „þá … dreg ég ekki loftið úr köffinu, og það er bara eitthvað sem … ég veit að ég á að gera, en það er samt langt síðan ég hef unnið akkúrat við þetta á deildinni og ég einfaldlega gleymdi því“.

9 Áfrýjandi var yfirheyrð á ný hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 29. apríl 2014 að viðstöddum lögmanni sínum. Þar var hún spurð hvort hún vildi breyta þeirri skýrslu sem hún gaf hjá lögreglu 5. október 2012 eða bæta einhverju við hana. Kvaðst hún hvorki vilja bæta nokkru við né breyta skýrslunni.

10 Sakamál var höfðað á hendur áfrýjanda og Landspítala með ákæru ríkissaksóknara 20. maí 2014 fyrir manndráp af gáleysi og gegn áfrýjanda að auki fyrir brot á hjúkrunarlögum nr. 8/1974. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2015 voru áfrýjandi og meðákærði sýknuð af kröfum ákæruvaldsins. Í dóminum segir meðal annars að ýmislegt bendi til að „of geyst hafi verið farið í sakir að morgni 4. október 2012. Mál sýnast hafa skipast svo í þeirri hröðu atburðarás … að hrapað hafi verið að niðurstöðu um það hver hefði verið meginorsök andláts [sjúklingsins]“.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

11 Af hálfu áfrýjanda er miskabótakrafa annars vegar reist á þágildandi ákvæði 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem er samhljóða núgildandi 246. gr. laganna, sbr. 2. gr. laga nr. 17/2018, og hins vegar á sakarreglunni.

12 Um beitingu sakarreglunnar hefur áfrýjandi vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ranglega hafi verið staðið að rannsókn málsins og hafi málsmeðferð farið í bága við 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sem leitt hafi til þess að friðhelgi sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Óumdeilt sé að það að hefja sakamálarannsókn sé brot á friðhelgi einkalífs og sé til þess fallið að valda einstaklingi miska.

Málsástæður stefnda

13 Stefndi kveður áfrýjanda ekki geta reist kröfu sína á þágildandi 228. gr. laga nr. 88/2008, nú 246. gr. þeirra, þar sem hún hafi ekki sætt neins konar þvingunarúrræðum samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna.

14 Þá standist krafa áfrýjanda um bætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga ekki, þar sem hún hafi ekki sýnt fram á saknæma eða ólögmæta háttsemi stefnda, en fyrir því beri hún sönnunarbyrði.

Niðurstaða

15 Eins og rakið hefur verið er miskabótakrafa áfrýjanda öðrum þræði reist á þágildandi ákvæði 228. gr. laga nr. 88/2008, nú 246. gr. þeirra.

16 Höfðun sakamáls á hendur áfrýjanda leiðir ekki til bótaskyldu stefnda ein og sér samkvæmt ákvæðum 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. mars 2001 í máli nr. 269/2000. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður miskabótakröfu áfrýjanda á þessum grundvelli hafnað.

17 Áfrýjandi reisir bótakröfu sína hinum þræði á sakarreglunni og vísar í því sambandi til 26. gr. skaðabótalaga og telur að „starfsmenn stefnda“ beri ábyrgð á ólögmætri meingerð með því að raska friðhelgi einkalífs hennar. Við munnlegan málflutning fyrir Landsrétti kvað lögmaður áfrýjanda að með vísun sinni til starfsmanna stefnda ætti hann aðallega við þá lögreglumenn sem rannsökuðu mál áfrýjanda.

18 Maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi getur átt rétt til bóta úr hendi stefnda á grundvelli sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Skilyrði þess er að lögreglumenn eða aðrir ríkisstarfsmenn hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið honum tjóni. Þó verða manni því aðeins dæmdar miskabætur á þessum grunni að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi þess sem varð valdur að því, sbr. alið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, eða ólögmætri meingerð sem beinst hefur gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. blið sömu málsgreinar.

19 Eins og rakið er í 7. efnisgrein dóms þessa tilkynnti sá hjúkrunarfræðingur sem vann með áfrýjanda umrætt kvöld vakthafandi lækni um þær grunsemdir sínar að loft hefði ekki verið dregið úr belg, eða svokölluðu,,köffi“, er talventill hafi verið settur á sjúkling þann sem lést. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 41/2007 ber laganna skal landlæknir rannsaka slík mál til að finna á þeim skýringar og tryggja eftir því sem kostur er að slík atvik eigi sér ekki aftur stað. Veita skal landlækni þær upplýsingar og gögn sem hann telur nauðsynleg við rannsókn málsins. Samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laganna skal síðan auk tilkynningar til landlæknis tilkynna það til lögreglu ef ætla má að óvænt dauðsfall á heilbrigðisstofnun megi rekja til mistaka, vanrækslu eða óhappatilviks við meðferð eða forvarnir vegna sjúkdóms.

20 Í samræmi við framangreint boðuðu yfirlæknir og deildarstjóri gjörgæsludeildar fyrrgreinda B og áfrýjanda á sinn fund til að fá fram málavöxtu. Af framburði áfrýjanda fyrir dómi í máli þessu verður ráðið að henni hafi verið gefið færi á að skýra sjálfstætt frá atvikum. Viðtal þetta fór fram, eins og fyrr er rakið, á grundvelli 10. gr. laga nr. 41/2007, en ekki var um sakamálarannsókn að ræða eins og áfrýjandi heldur fram.

21 Eftir að lögreglu hafði verið tilkynnt um atvikið samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laga nr. 41/2007 var áfrýjandi yfirheyrð hjá lögreglu. Hún hafði réttarstöðu sakbornings og var henni kynnt það í upphafi skýrslutökunnar. Lögmaður hennar var viðstaddur og hóf áfrýjandi sjálfstæða frásögn af atvikum og verður ekki ráðið af skýrslutökunni að lögreglumaðurinn hafi talið málið upplýst áður en skýrslugjöfin fór fram. Lögregla yfirheyrði aðra starfsmenn gjörgæsludeildar Landspítalans í þágu rannsóknar málsins og áfrýjanda var gefinn kostur á að bæta við eða breyta framburði sínum fyrir lögreglu áður en ákæra var gefin út, en hún óskaði ekki eftir því. Á grundvelli rannsóknargagna var ákæra gefin út, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008.

22 Samkvæmt öllu framangreindu og að virtum gögnum málsins hefur áfrýjandi ekki fært sönnur á að starfsmenn stefnda hafi með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn frelsi, friði, æru eða persónu hennar á þann hátt sem áskilið er í blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga eða að réttur hafi verið á henni brotinn svo að í bága hafi farið við 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar og 6. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Sú ályktun dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2015 að ýmislegt benti til að hrapað hafi verið að niðurstöðu um það hver hefði verið meginorsök andláts sjúklings þess sem lést breytir engu um þá niðurstöðu, enda var hún liður í röksemdafærslu dómsins fyrir þeirri niðurstöðu að sýkna áfrýjanda af þeirri háttsemi sem hún var ákærð fyrir. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

23 Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Landsrétti, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, E-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef, 1.600.000 krónur.