335/2022

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli G o. fl. gegn L og Í var vísað frá dómi á grundvelli 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem með dómi Hæstaréttar í máli nr. 560/2009 hefði verið tekin bein afstaða til þess sakarefnis sem fælist í dómkröfum G o. fl. um viðurkenningu á því að G o. fl. teldust vera hlutfallslegir rétthafar jarðhitaréttinda sem L nýtti á svonefndu ríkissvæði á reitum merktum A og B og kröfur G o. fl. um endurgjald fyrir þá nýtingu. Í úrskurði Landsréttar kom framað dómkröfur G o. fl. litu að rétti yfir jarðhitaréttindum sem stæðu utan hins svonefnda ríkissvæðis. Dómkröfur í nefndu hæstaréttarmáli hefðu ekki lotið að réttindum yfir þessum svæðum, heldur einvörðungu að réttindum sem leidd hefðu verið af ríkissvæðinu sjálfu. Hefði því ekki áður verið dæmt um dómkröfur G o. fl. í málinu, sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Úr því yrði ekki leyst nema með efnisdómi hvort tilvist nánar tilgreindra jarðhitageyma hafi verið leidd í ljós eða hvort unnt sé að skipta jarðhitaréttindunum. Þá yrði heldur ekki leyst úr nema með efnisdómi hvort G o. fl. hefðu nú þegar á grundvelli tilgreinds rammasamnings frá árinu 2005 ráðstafað svo skuldbindandi væri jarðhitaréttindum á því svæði sem skilgreint væri sem svæði C í kröfugerð G o. fl. Málatilbúnaður G o. fl. væri ekki í andstöðu við d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 þannigað frávísun varðaði og hefðu G o. fl. lögvarða hagsmuni af kröfum sínum í málinu. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að aðild til sóknar í málinu fullnægði skilyrðum 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. H inn kærði úrskurður var því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 25. maí 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 15. næsta mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2022 í málinu nr. E- 4857/2021 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.

91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar af þessum þætti fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Með samningi um jarðhitaréttindi 18. mars 1971 gerðu þáverandi eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi og varnaraðilinn íslenska ríkið með sér samning um jarðhitaréttindi í landi jarðarinnar. Með þeim samningi framseldu eigendur jarðarinnar varnaraðilanum íslenska ríkinu þau réttindi innan skilgreindra og afmarkaðra jarðhitaréttindasvæða, sem tilgreind voru í 1. gr. samningsins. Voru réttindin framseld varnaraðilanum til frjálsra umráða og ráðstöfunar. Meðfylgandi samningnum var uppdráttur og inn á hann færð landamerkjalýsing um afmörkun svæðisins. Ekki er uppi ágreiningur um landfræðilega afmörkun þess svæðis sem samningurinn frá 1971 náði til.

5

Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 13. október 2021 á hendur varnaraðilum til viðurkenningar á tilteknum jarðhitaréttindum sér til handa í landi Reykjahlíðar, en sóknaraðilar eru eigendur 92,1875% óskipts lands Reykjahlíðar. Nánar tiltekið voru dómkröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilum í tveimur hlutum. Fyrri hluti dómkrafnanna laut að því að viðurkennt yrði með dómi að sóknaraðilar skyldu með varnaraðilum teljast, hlutfallslega, rétthafar þess jarðhita sem ekki yrði aðskilinn í sameiginlegum svonefndum jarðhitageymum á skilgreindum og afmörkuðum jarðhitaréttindasvæðum sóknaraðila og varnaraðila, merktum A og C við Kröflu, Sandabotna og Hágöng annars vegar, og merktum B og E við Námafjall í Bjarnarflagi hins vegar, allt í landi Reykjahlíðar, Skútustaðahreppi. Seinni hluti dómkrafnanna laut að því að viðurkennt yrði með dómi að varnaraðilinn Landsvirkjun, sem eini nýtingaraðili jarðhita úr hinum sameiginlegu jarðhitageymum sem lýst væri í fyrri dómkröfunni, skyldi gjalda sóknaraðilum endurgjald fyrir þá nýtingu í réttu hlutfalli við hlutdeild sóknaraðila í þeim.

6

Sóknaraðilar hafa skýrt málsókn sína á þann veg að með matsgerðum dómkvaddra matsmanna frá árinu 2017 hafi verið sýnt fram á að undir svæði því sem samningur sóknaraðila og varnaraðilans íslenska ríkisins um jarðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar frá árinu 1971 nái til séu svokallaðir jarðhitageymar. Komið hafi í ljós að þessir jarðhitageymar nái út fyrir það landsvæði sem afmarkað hafi verið í samningnum frá 1971 og nefnt sé ríkis svæðið, inn undir eignarland sóknaraðila. Með dómkröfum sínum leiti sóknaraðilar viðurkenningar á því að varnaraðilum sé skylt að greiða sóknaraðilum hlutfallslegt endurgjald fyrir þessi jarðhitaréttindi sem séu utan ríkissvæðisins og komi undan þeirra landi.

7

Varnaraðilar kröfðust þess fyrir héraðsdómi að máli sóknaraðila á hendur sér yrði vísað frá dómi. Var í fyrsta lagi byggt á því að kröfugerð sóknaraðila væri ódómtæk í skilningi d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, í öðru lagi að sóknaraðilar hefðu ekki lögvarða hagsmuni af dómkröfum sínum, sbr. 1. mgr. 25. gr. sömu laga, í þriðja lagi að vísa bæri málinu frá dómi á þeim grundvelli að nauðsynlegt væri að allir eigendur óskipts lands Reykjahlíðar í Mývatnssveit stæðu að málsókninni, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 og loks í fjórða lagi að búið væri að leysa úr sakarefni málsins, sbr. 116. gr. laganna.

8

Með hinum kærða úrskurði var því hafnað að vísa bæri málinu frá dómi á þeim grundvelli að atbeina tveggja sameigenda hafi þurft til að standa að málsókninni, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Var um þá niðurstöðu meðal annars vísað til dóms Landsréttar 19. desember 2019 í máli nr. 723/2019. Héraðsdómur vísaði málinu hins vegar frá dómi á þeim grundvelli að með dómi Hæstaréttar 29. apríl 2010 í máli nr. 560/2009 hefði verið tekin bein afstaða til þess sakarefnis sem fælist í dómkröfum sóknaraðila um viðurkenningu á því að sóknaraðilar teldust vera hlutfallslegir rétthafar þess jarðhita sem ekki verði aðskilinn í sameiginlegum jarðhitageymum og sem varnaraðilinn Landsvirkjun nýtti á svæðunum sem málið varðar og kröfu sóknaraðila um endurgjald fyrir þá nýtingu. Ljóst þætti að þegar hefði verið dæmt um að varnaraðilar væru eigendur þess jarðhita sem fyndist á svæðum A og B. Engu breytti um þá niðurstöðu þótt sóknaraðilar teldu nú að nýting jarðhitaréttinda frá þessum svæðum fæli í reynd í sér nýtingu jarðhitaréttinda frá öðrum svæðum, það er svæðum C og E. Með skírskotun til þess, sbr. 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, bæri að vísa málinu frá dómi. Í ljósi þessarar niðurstöðu leysti héraðsdómur ekki úr öðrum frávísunarmálsástæðum varnaraðila öðrum en þeim er lutu að 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

9

Svo sem gögn málsins bera með sér hafa verið þreifingar með málsaðilum um nýtingu jarðhita á Kröflusvæðinu með tilliti til seinni tíma rannsókna á svæðinu. Þannig liggur fyrir að með samningi frá í nóvember 2005 gerðu eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar, í nafni einkahlutafélags sem þeir stofnuðu og veittu umboð til að annast hagsmuni eigenda, og varnaraðilinn Landsvirkjun með sér rammasamning um nýtingu jarðhita, kaup á fasteignum og fleira. Í formála þess samnings kemur fram að frá því varnaraðilinn Landsvirkjun keypti Kröfluvirkjun og Jarðvarmaveitur ríkisins af varnaraðilanum íslenska ríkinu á árunum 1985 og 1986 hafi fyrirtækið stundað og kostað rannsóknir á jarðhita á svonefndu jarðhitaréttindasvæði við Kröflu og í Bjarnarflagi (Námafjall) sem afmarkað sé í samningi íslenska ríkisins við landeigendur Reykjahlíðar frá 18. mars 1971. Sé þetta landsvæði í samningnum nefnt jarðhitaréttindasvæðið. Samkvæmt efni sínu náði samningur þessi til viðbótar til rannsókna og forgangs að nýtingu á,, svonefndum austur- og suðvestursvæðum, austan við jarðhitaréttindasvæðið, hér nefnd Hágangnasvæði annars vegar og hins vegar Sanda botns svæði“. Er hér um að ræða svæði það sem sóknaraðilar skilgreina sem svæði C í kröfugerð og málatilbúnaði sínum hér fyrir dómi. Samningur þessi kveður í kafla 1 á um greiðslu sérstaks umsýslugjalds af hálfu varnaraðilans Landsvirkjunar til einkahlutafélags sóknaraðila. Í kafla 2 er síðan kveðið á um nýtingu jarðhita og endurgjald fyrir þann jarðhita sem félag sóknaraðila heimilar varnaraðilanum Landsvirkjun nýtingarrétt á.

10

Þá liggja fyrir í gögnum málsins skjöl sem varða samningaumleitanir um rannsóknir og nýtingu jarðhita á svæði því sem sóknaraðilar skilgreina sem svæði E í kröfugerð og málatilbúnaði sínum. Þannig liggja fyrir drög að samningum sem unnið hefur verið með á árunum 2012 og 2013 er varða þetta svæði og eru á milli áðurnefnds einkahlutafélags fyrir hönd sóknaraðila og varnaraðilans Landsvirkjunar. Bera samningsdrögin heitið „ Viðbótar jarðhitasvæði, afnot lands undir mannvirki og fleira“. Í formála þessara samningsdraga er sem fyrr vísað til samningsins frá 18. mars 1971 og gerð grein fyrir því að svæði það sem sá samningur nái til sé merkt bókstöfunum A og B samkvæmt fylgiskjali með samningnum. Í 3. kafla samningsdraganna er vísað til þess að hið tilgreinda einkahlutafélag veiti varnaraðilanum Landsvirkjun einkarétt til rannsókna á jarðhita og nýtingu hans á svæði sem skilgreint sé sem svæði E á fylgiskjali með samningnum. Samningsdrög þessi eru öll óundirrituð og bera með sér að vera vinnuskjöl.

11

Sem fyrr greinir reisa sóknaraðilar málatilbúnað sinn á því að matsgerðir frá árinu 2017 hafi leitt í ljós jarðhitageyma sem nái annars vegar á milli svæða A og C í kröfugerðinni og hins vegar svæða B og E. Þar sem ekki liggi fyrir samningar á milli sóknaraðila og varnaraðila um þann hluta jarðhitageymanna sem nái inn á svæði C og E sé þeim nauðsyn á málshöfðun þessari til að fá viðurkenningu á því að teljast hlutfallslegir rétthafar á jarðhitanum í jarðhitageymunum.

12

Að því er áður tilvitnaðan dóm Hæstaréttar í máli nr. 560/2009 og röksemdir héraðsdóms fyrir frávísun málsins varðar er til þess að líta að í þeim dómi höfðaði áðurnefnt einkahlutafélag mál gegn varnaraðilum til ógildingar á samningi aðilanna frá 18. mars 1971 þar sem mælt var fyrir um að jarðhitaréttindi í landi jarðarinnar væru varnaraðilanum íslenska ríkinu til frjálsra umráða og ráðstöfunar. Í dómi Hæstaréttar var rakið að líta yrði svo á að samningurinn frá 1971 hefði með stoð í 1. mgr. 13. gr. þágildandi orkulaga nr. 58/1967 falið í sér fullnaðarafsal eigenda Reykjahlíðar til varnaraðilans íslenska ríkisins fyrir beinum eignarrétti að jarðhitaréttindum á svæðinu, jarðhita sem þar fyndist og aðstöðu til mannvirkjagerðar til nýtingar hans, án þess að önnur réttindi yfir landinu hefðu fylgt með í kaupunum.

Kom fram í dómi Hæstaréttar að ekki þætti fært að víkja samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, þar sem samningsaðilar hefðu hvor fyrir sitt leyti efnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum þegar það lagaákvæði tók gildi. Voru varnaraðilar sýknaðir af kröfum einkahlutafélags sóknaraðila.

13

Dómkröfur sóknaraðila í máli því sem hér er til meðferðar lúta að rétti yfir jarðhitaréttindum sem standa utan hins svonefnda ríkissvæðis. Dómkröfur í Hæstaréttarmáli nr. 560/2009 lutu ekki að réttindum yfir þessum svæðum, heldur einvörðungu að réttindum sem leidd voru af ríkis svæðinu sjálfu. Hefur því ekki áður verið dæmt um dómkröfur sóknaraðila í málinu, sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Úr því verður ekki leyst nema með efnisdómi hvort tilvist jarðhitageyma hafi verið leidd í ljós eða hvort unnt sé að skipta jarðhitaréttindunum. Þá verður heldur ekki leyst úr nema í efnisdómi hvort sóknaraðilar hafi nú þegar á grundvelli rammasamningsins frá árinu 2005 ráðstafað svo skuldbindandi sé jarðhitaréttindum á því svæði sem skilgreint er sem svæði C í kröfugerðinni hér fyrir dómi.

14

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum verður ekki talið að málatilbúnaður sóknaraðila sé í andstöðu við d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 þannig að frávísun varði, en sóknaraðilar hafa lögvarða hagsmuni af kröfum sínum í málinu. Þá verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að aðild til sóknar í málinu fullnægi skilyrðum 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991.

15

Með hliðsjón af því sem áður er komið fram, að ekki hefur áður verið dæmt um sakarefni þessa máls, verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar.

16

Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir en ákvörðun málskostnaðar í héraði bíður efnisdóms í málinu.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilar, Landsvirkjun og íslenska ríkið, greiði sóknaraðilum, G-kvk-þgf M-kvk-þgf V-kvk-þgf, S-kk-þgf J-kk-þgf Þ-kk-þgf, F-kk-þgf S-kk-þgf I-kk-þgf, R3 ehf., B-kvk-þgf J-kvk-þgf, S-kk-þgf B-kk-þgf, S-kvk-þgf Ó-kvk-þgf I-kvk-þgf, K-kvk-þgf Þ.

S-kvk-þgf, G-kk-þgf S-kk-þgf, G-kk-þgf F-kk-þgf, H-kk-þgf F-kk-þgf og D-kk-þgf L-x-x F-kk-þgf, sameiginlega 400.000 krónur í kærumálskostnað.