247/2021

Útdráttur

A höfðaði mál á hendur Í til heimtu miskabóta vegna frelsissviptingar er hann sætti í tengslum við rekstur sakamáls sem lauk endanlega með dómi Landsréttar [...] maí 2019 í máli nr. [...]/2018. Var A dæmdur í fangelsi í tvo mánuði fyrir brot gegn 4. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til frádráttar refsingu kom gæsluvarðhald sem hann sætti frá 17. ágúst 2017 til 10. janúar 2018. Miskabótakrafa A byggði á því að hann hafi sætt gæsluvarðhaldi í 269 daga og farbanni í 57 daga að ósekju. Þá hafi hann sætt hindrun við að komast úr landi í 15 daga eftir dóm héraðsdóms í fyrrnefndu sakamáli þar til honum var fylgt úr landi. Í dómi Landsréttar kom fram að samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár skuli maður eiga rétt til skaðabóta, hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Samkvæmt 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 skuli eftir föngum gæta þess að sakborningur verði ekki látinn sæta gæsluvarðhaldi lengur en sýnt þyki að fangelsisrefsing verði dæmd. Með vísan til þess dagafjölda er A sat í gæsluvarðhaldi og ákvæðis 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 hefði A sætt gæsluvarðhaldi langt umfram efni og þar með sviptur frelsi að ósekju. Væri Í einnig talið bera ábyrgð á gæsluvarðhaldsvist sem A sætti á Ítalíu að beiðni íslenskra yfirvalda. Ætti hann því rétt til miskabóta úr hendi Í vegna gæsluvarðhaldsvistar í 269 daga. Ekki var fallist á kröfu um miskabætur vegna farbanns, enda hefði verið lögmætt eins og á stóð að takmarka för hans með farbanni meðan ekki lá fyrir niðurstaða dómstóla í því sakamáli sem rekið var gegn honum. Þá var að virtum gögnum málsins ekki talið sannað að för A úr landi hafi verið hindruð. Að því er varðaði fjárhæð til miskabóta vegna gæsluvarðhaldsvistar að ósekju þótti mega hafa hliðsjón af athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 128/2019, um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017, sem og dómvenju á þessu réttarsviði. Að því virtu þóttu miskabætur til A hæfilega ákveðnar 19.000.000 króna, með vöxtum í samræmi við kröfugerð A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. apríl 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum gagnáfrýjanda og að gagnáfrýjandi greiði honum málskostnað. Til vara er þess krafist að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 22. júní 2021. Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi greiði honum 65.545.000 krónur, til vara að aðaláfrýjandi greiði honum 26.248.000 krónur en til þrautavara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá er þess krafist í öllum tilvikum að aðaláfrýjanda verði gert að greiða vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af dæmdri fjárhæð frá 23. mars 2018 til 17. mars 2021, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Loks er þess krafist í öllum tilvikum að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti, án tillits til gjafsóknar í héraði.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi hefur gagnáfrýjandi höfðað mál þetta á hendur aðaláfrýjanda til heimtu miskabóta vegna frelsissviptingar er hann sætti í tengslum við rekstur sakamáls sem lauk endanlega með dómi Landsréttar [...]maí 2019 í máli nr. [...]/2018. Með þeim dómi var gagnáfrýjandi, ásamt þremur öðrum einstaklingum, sakfelldur fyrir peningaþvætti samkvæmt 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en gagnáfrýjandi var dæmdur í fangelsi í tvo mánuði, fyrir brot gegn 4. mgr. 264. gr. laganna. Til frádráttar refsingu skyldi koma gæsluvarðhald er gagnáfrýjandi sætti vegna málsins frá 17. ágúst 2017 til 10. janúar 2018.

5

Í tengslum við rannsókn sakamálsins var á sínum tíma gerð krafa um að gagnáfrýjandi yrði framseldur frá Ítalíu, en hann var á grundvelli handtökuskipunar sem gefin var út af Héraðsdómi Reykjavíkur 30. mars 2016 handtekinn þar að beiðni íslenskra yfirvalda í tengslum við lögreglurannsókn er fram fór fyrir útgáfu ákæru í málinu.

Yfirvöld á Ítalíu höfðu gagnáfrýjanda í haldi frá 14. febrúar 2017 á meðan framsalsmál hans var til meðferðar fyrir ítölskum yfirvöldum og dómstólum. Kom gagnáfrýjandi síðan í fylgd íslenskra lögreglumanna hingað til lands 17. ágúst 2017 og var í beinu framhaldi úrskurðaður í gæsluvarðhald.

6

Í upphafi var gæsluvarðhald yfir gagnáfrýjanda grundvallað á a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en í síðari úrskurðum var gæsluvarðhaldsvistin reist á b-lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Gagnáfrýjandi sætti gæsluvarðhaldi á grundvelli þessa ákvæðis allt til 10. janúar 2018, en með úrskurði Landsréttar þann dag í máli nr. 73/2018 var fallist á kröfu gagnáfrýjanda um að hann skyldi sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Í úrskurði Landsréttar var tekið fram að gagnáfrýjandi hefði sætt gæsluvarðhaldi hér á landi í ríflega fjóra mánuði og þrjár vikur, en áður hefði hann verið í haldi ítalskra yfirvalda í ríflega sex mánuði. Að því gættu væru ekki forsendur til að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi lengur, sbr. niðurlag 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Gagnáfrýjandi sætti síðan farbanni allt þar til Héraðsdómur Reykjaness kvað upp dóm yfir honum og meðákærðu 8. mars 2018. Gagnáfrýjanda var loks fylgt úr landi 23. mars 2018.

Niðurstaða

7

Gagnáfrýjandi byggir miskabótakröfu sína á því að hann hafi verið sviptur frelsi að ósekju. Hafi hann þurft að sæta gæsluvarðhaldi og farbanni mun lengur en næmi refsingu sem honum var síðan gert að sæta samkvæmt dómi. Byggir hann miskabótakröfu sína á 246. gr. laga nr. 88/2008, 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár, ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, og almennum skaðabótareglum. Að frádreginni þeirri fangelsisrefsingu er honum hafi verið gert að sæta með dómi Landsréttar [...] maí 2019 hafi gagnáfrýjandi sætt gæsluvarðhaldi að ósekju í 269 daga. Þá hafi hann sætt farbanni að ósekju í 57 daga. Loks hafi hann sætt hindrun við að komast úr landi eftir dóm héraðsdóms í málinu þar til honum hafi verið fylgt úr landi, en sú hindrun hafi staðið í 15 daga. Miskabótakrafan taki til umræddra daga og fari aðal- og varakrafa eftir því hvernig dagur í gæsluvarðhaldi eða farbanni sé reiknaður til bóta.

8

Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Samkvæmt 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.– XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

9

Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjandi sakfelldur fyrir peningaþvætti með dómi Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2018, sem staðfestur var að því er gagnáfrýjanda varðar með dómi Landsréttar [...]maí 2019. Gæsluvarðhald og farbann eru rannsóknaraðgerðir sem mælt er fyrir um í XIV. kafla laga nr. 88/2008.

Þar sem sakfelling gagnáfrýjanda fyrir brot gegn 4. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga hvíldi á grunni rannsóknar sem útheimti gæsluvarðhaldsúrskurð og farbann, skortir skilyrði fyrir því að gagnáfrýjanda verði dæmdar miskabætur á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008.

10

Sem fyrr var rakið byggir gagnáfrýjandi kröfu sína um miskabætur á því að hann hafi setið frelsissviptur í gæsluvarðhaldi í 269 daga umfram dæmda refsingu. Samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár skal maður eiga rétt til skaðabóta, hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Réttur þessi verður ekki skertur nema að undangenginni breytingu á stjórnarskrá. Samkvæmt 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 skal eftir föngum gæta þess að sakborningur verði ekki látinn sæta gæsluvarðhaldi lengur en sýnt þykir að fangelsisrefsing verði dæmd. Með vísan til þess dagafjölda er gagnáfrýjandi sat í gæsluvarðhaldi og ákvæðis 3. mgr. 95. gr. sætti gagnáfrýjandi gæsluvarðhaldi langt umfram efni. Var hann þar með sviptur frelsi að ósekju. Verður aðaláfrýjandi talinn bera ábyrgð á gæsluvarðhaldsvist gagnáfrýjanda á Íslandi en einnig á þeirri gæsluvarðhaldsvist sem hann sætti á Ítalíu, að beiðni íslenskra yfirvalda. Á gagnáfrýjandi rétt til miskabóta úr hendi aðaláfrýjanda af þeim sökum vegna gæsluvarðhaldsvistar í 269 daga.

11

Sem fyrr greinir var gagnáfrýjandi úrskurðaður í farbann í 57 daga, eða frá 10. janúar 2018 þar til dómur var kveðinn upp yfir honum í héraði 8. mars 2018. Farbannið var byggt á b-lið 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Samkvæmt greindum ákvæðum er heimilt að úrskurða mann í farbann ef ætla má að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast, ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar. Gagnáfrýjandi var að kröfu íslenskra yfirvalda handtekinn á Ítalíu og framseldur hingað til lands. Svo sem hann hefur sjálfur borið hafði hann engin tengsl við landið. Eins og á stóð var því lögmætt að takmarka för hans með farbanni meðan ekki lá fyrir niðurstaða dómstóla í sakamálinu sem rekið var gegn honum.

Verður gagnáfrýjandi því ekki talinn eiga rétt á miskabótum vegna þess tíma er hann sætti farbanni.

12

Síðasti liður í kröfugerð gagnáfrýjanda lýtur að þeim tíma er leið frá uppsögu héraðsdóms í sakamálinu þar til honum var fylgt úr landi 23. mars 2018, 15 dögum eftir dómsuppsöguna. Gagnáfrýjandi hefur staðhæft að hann hafi ekki getað yfirgefið landið, en héraðssaksóknari hafi til að mynda haft dvalarleyfi gagnáfrýjanda á [...] í sínum fórum. Aðaláfrýjandi hefur byggt á því að gagnáfrýjanda hafi verið heimilt að yfirgefa landið strax eftir dómsuppsögu og vísar meðal annars um það til tölvupósts embættis héraðssaksóknara 9. mars 2018, í tilefni af fyrirspurn verjanda um heimild gagnáfrýjanda til að hverfa úr landi. Í umræddum tölvupósti er tekið fram af hálfu héraðssaksóknara að gagnáfrýjanda sé frjálst að fara úr landi nú þegar dómur liggi fyrir, þrátt fyrir að talsverðar líkur séu á því að honum verði áfrýjað. Þá er tekið fram að lögregla hafi lagt hald á vegabréf gagnáfrýjanda við komu hans til landsins. Inni í vegabréfinu hafi verið dvalarleyfisvottorð, að því er virtist útgefið á [...]. Vegabréfið hafi ásamt dvalarleyfisvottorðinu verið í vörslu yfirlögregluþjóns allt þar til dómur hafi fallið í héraði. Þá hafi hvort tveggja verið afhent gagnáfrýjanda. Önnur gögn séu ekki hjá lögreglu. Að virtum þessum gögnum hefur gagnáfrýjanda ekki tekist sönnun þess að dvalarleyfisvottorð hans, útgefið á [...], hafi verið í vörslum lögreglu og sú staðreynd hamlað för hans af landi brott. Verður því ekki fallist á kröfu gagnáfrýjanda um miskabætur í 15 daga, vegna þess að hann hafi verið hindraður í því að komast úr landi.

13

Að því er fjárhæð miskabóta varðar vegna gæsluvarðhaldsvistar að ósekju þykir mega hafa hliðsjón af athugasemdum sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 128/2019, um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017, sem og dómvenju á þessu réttarsviði. Að því virtu þykja miskabætur til gagnáfrýjanda hæfilega ákveðnar 19.000.000 króna, með vöxtum í samræmi við kröfugerð gagnáfrýjanda.

14

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

15

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

16

Með bréfi dómsmálaráðuneytisins 22. ágúst 2019 var gagnáfrýjanda veitt gjafsókn í málinu sem takmörkuð var við rekstur þess fyrir héraðsdómi. Með vísan til 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála nær gjafsóknin einnig til málskostnaðar gagnáfrýjanda fyrir Landsrétti. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði, þar með talin þóknun lögmanns hans.

Dómsorð :

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, A, 19.000.000 króna, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 7. mars 2018 til 17. mars 2021, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, K-kk-ef H-kk-ef, 1.500.000 krónur.