302/2021

Útdráttur

K starfaði hjá Póst- og símamálastofnun til 1997 er hún tók við starfi hjá P hf. við hlutafélagvæðingu stofnunarinnar. Við skiptingu P hf. ári síðar varð hún starfsmaður Í ohf. K var sagt upp störfum hjá Í ohf. 21. október 2019 vegna skipulagsbreytinga.

Hún höfðaði mál til innheimtu biðlauna eða bóta úr hendi Í ohf. vegna starfsloka sinna. Um rétt sinn til biðlauna vísaði K til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 103/1996 um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar og 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og einnig til ráðningarsamnings sem tók gildi 1. janúar 1997 þar sem fram kom að áunnin bótaréttur (biðlaunaréttur) hennar væri 6 mánuðir. Í ohf. var sýknað af kröfum K í héraði. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að 8. gr. laga nr. 103/1996 hafi átt að tryggja að þeir starfsmenn Póst- og símamálastofnunar, sem ráðnir yrðu til starfa hjá Pósti og síma hf., héldu áunnum réttindum í starfi sínu hjá hlutafélaginu, þar á meðal biðlaunaréttinum. Þó bar að fara eftir nýsamþykktum lögum nr. 70/1996 um inntak og nánari skilmála biðlaunaréttinda þeirra hjá félaginu, en ekki eldri lögum um sama efni. Hlutu ráðningarsamningar sem gerðir voru við starfsmennina um störf þeirra hjá hlutafélaginu að taka mið af efni og tilgangi 8. gr. laga nr. 103/1996. Þótt lögin hefðu verið felld úr gildi með lögum nr. 75/2001 haggaði það ekki skuldbindingum stefnda samkvæmt samningum og fyrrgreindu lagaákvæði. Var því lagt til grundvallar að K ætti á grundvelli ráðningarskilmála sinna hjá Í ohf. rétt til greiðslu bóta samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996, að því gefnu að skilyrði ákvæðisins væru fyrir hendi. Mótbárum Í ohf. við því að þeim skilyrðum væri fullnægt var hafnað. Aftur á móti var talið að K hefði ekki áunnið sér meiri bótarétt en hún hafði öðlast í gildistíð eldri laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Því var fallist á þrautavarakröfu K sem tók mið af því að hún ætti rétt til bóta vegna niðurlagningar á starfi sínu hjá Í ohf. er næmi óbreyttum launum í 6 mánuði frá starfslokum að frádregnum launatekjum hennar á þeim tíma.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 11. maí 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 2021 í málinu nr. E- 6845/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 10.307.578 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 830.569 krónum frá 1. febrúar til 1. mars 2020, af 1.661.138 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2020, af 2.509.707 krónum frá þeim degi til 1. maí 2020, af 3.358.276 krónum frá þeim degi til 1. júní 2020, af 4.257.845 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2020, af 5.106.414 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2020, af 5.954.983 krónum frá þeim degi til 1. september 2020, af 6.803.552 krónum frá þeim degi til 1. október 2020, af 7.652.121 krónu frá þeim degi til 1. nóvember 2020, af 8.500.690 krónum frá þeim degi til 1. desember 2020, af 9.349.259 krónum frá þeim degi til 15. desember 2020, af 9.443.259 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2021 og af 10.307.578 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 2.689.578 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 830.569 krónum frá 1. febrúar til 1. mars 2020, af 1.661.138 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2020, af 1.747.707 krónum frá þeim degi til 1. maí 2020, af 1.834.276 krónum frá þeim degi til 1. júní 2020, af 1.973.845 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2020, af 2.060.414 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2020, af 2.146.983 krónum frá þeim degi til 1. september 2020, af 2.233.552 krónum frá þeim degi til 1. október 2020, af 2.320.121 krónu frá þeim degi til 1. nóvember 2020, af 2.406.690 krónum frá þeim degi til 1. desember 2020, af 2.493.259 krónum frá þeim degi til 15. desember 2020, af 2.587.259 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2021 og af 2.689.578 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefndi greiði sér 2.107.259 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 830.569 krónum frá 1. febrúar til 1. mars 2020, af 1.661.138 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2020, af 1.747.707 krónum þá þeim degi til 1. maí 2020, af 1.834.276 krónum frá þeim degi til 1. júní 2020, af 1.973.845 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2020, af 2.060.414 krónum frá þeim degi til 15. desember 2020 en af 2.107.259 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti úr hendi stefnda.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og ágreiningsefni

4

Gerð er grein fyrir málavöxtum í hinum áfrýjaða dómi þar sem meðal annars er vikið að störfum áfrýjanda hjá Póst- og símamálastofnun. Við þá lýsingu má bæta að eftir gildistöku laga nr. 103/1996 um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar gerði undirbúningsnefnd um stofnun hlutafélags um þann rekstur ódagsettan ráðningarsamning við áfrýjanda um starf hjá væntanlegu hlutafélagi. Í samningnum segir að hann taki gildi 1. janúar 1997 og að starfsheiti áfrýjanda hjá hlutafélaginu verði „ deildarsérfræðingur“. Í samningnum segir að áfrýjandi skuli hafa föst laun að tiltekinni fjárhæð á mánuði og kveðið á um að laun og önnur kjör hennar yrðu endurskoðuð árlega með hliðsjón af almennum launabreytingum. Einnig er þar mælt fyrir um gagnkvæman þriggja mánaða uppsagnarfrest samningsaðila. Í sérstökum reit í samningnum, þar sem til var ætlast að áunnin réttindi væru skráð, er meðal annars fjallað um áunninn veikindarétt áfrýjanda, orlofsrétt hennar og rétt til barnsburðarleyfis. Þar segir einnig orðrétt: „Bótaréttur (biðlaunaréttur) er 6 mánaða föst laun“.

5

Í héraðsdómi er lýst störfum áfrýjanda hjá Pósti og síma hf. og síðar hjá stefnda sem varð til við skiptingu Pósts og síma hf. árið 1998. Þar kemur fram að áfrýjandi hafi tekið við starfi forstöðumanns alþjóða- og samskiptadeildar stefnda árið 2014.

Fyrrgreindur ráðningarsamningur frá 1996 er eftir sem áður eini samningurinn sem liggur fyrir um störf áfrýjanda hjá félögunum.

6

Með bréfi 21. október 2019 var áfrýjanda sagt upp starfi hjá stefnda vegna skipulagsbreytinga. Fram kemur í bréfinu að uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir frá og með 1. nóvember en að ekki sé óskað eftir vinnuframlagi af hálfu áfrýjanda á uppsagnarfresti. Tekið var fram að síðasti launadagur yrði 31. janúar 2020 og að eftirstöðvar af áunnum réttindum yrðu gerðar upp við lok uppsagnarfrests.

7

Mál þetta er höfðað til innheimtu biðlauna eða bóta úr hendi stefnda sem áfrýjandi telur sig eiga tilkall til vegna starfsloka sinna. Um rétt hennar að þessu leyti vísar áfrýjandi í héraðsdómsstefnu einkum til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 103/1996 og 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins en einnig til fyrrgreinds ráðningarsamnings er tók gildi 1. janúar 1997. Í upphafi krafðist áfrýjandi greiðslu 7.652.121 krónu auk dráttarvaxta. Höfuðstóll kröfunnar samanstóð af föstum launum sem hún kvaðst eiga tilkall til á biðlaunatíma í níu mánuði eftir starfslok 1. febrúar 2020. Með samþykki stefnda hækkaði áfrýjandi kröfuna undir rekstri málsins í héraði í 10.307.578 krónur auk dráttarvaxta sem hún kvað svara til biðlauna í 12 mánuði eftir starfslok hennar. Aðalkrafa áfrýjanda fyrir Landsrétti er samhljóða. Við meðferð málsins í héraði gerði áfrýjandi einnig varakröfu um greiðslu 2.689.578 króna auk dráttarvaxta og er það sama varakrafa og hún gerir fyrir Landsrétti. Sú krafa tekur mið af því að tilgreindar tekjur áfrýjanda á 12 mánaða biðlaunatíma verði dregnar frá biðlaunagreiðslum. Áfrýjandi gerir nú kröfu til þrautavara fyrir Landsrétti um greiðslu 2.107.259 króna úr hendi stefnda auk dráttarvaxta. Sú krafa nemur biðlaunagreiðslum í sex mánuði frá 1. febrúar 2020 þar sem launagreiðslur á þeim tíma eru dregnar frá.

8

Stefndi mótmælir greiðsluskyldu aðallega með þeim rökum að áfrýjandi eigi ekki biðlaunarétt. Þó að slíkur réttur kunni að hafa verið fyrir hendi í kjölfar hlutafélagavæðingar Póst- og símamálastofnunar á grundvelli 8. gr. fyrrgreindra laga nr. 103/1996 telur stefndi að hann sé fallinn niður. Vísar hann í því sambandi einkum til þess að lög nr. 103/1996 hafi verið felld úr gildi með lögum nr. 75/2001 en einnig að réttur starfsmanna ríkisstofnunarinnar, sem ráðnir voru til starfa hjá hlutafélaginu, til biðlauna hafi einungis átt að koma til álita yrði starf þeirra lagt niður í tengslum við hlutafélagavæðinguna. Einnig er á því byggt af hálfu stefnda að skilyrðum biðlauna- eða bótaréttar sé ekki fullnægt í málinu. Því til stuðnings vísar stefndi annars vegar til þess að við starfslok hafi áfrýjandi ekki verið í sama starfi og hún gegndi í gildistíð laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og hins vegar að starf hennar hjá stefnda hafi ekki verið lagt niður.

Niðurstaða

9

Í lögum um eftirlaun embættismanna frá 1851, sbr. tilskipun 31. maí 1855, og í lögum um sama efni frá 1904 var mælt fyrir um biðlaunarétt embættismanna í allt að fimm ár væru embætti lögð niður. Hvíldi þá skylda á embættismanni að taka á biðlaunatíma við öðru hæfilegu embætti. Liði sá tími án þess að það gerðist fór embættismaður á eftirlaun. Biðlaunaréttur embættismanna var afnuminn árið 1919 með lögum nr. 72/1919 samhliða afnámi eftirlaunaréttar embættismanna. Þrátt fyrir það var með dómum Hæstaréttar 27. mars og 8. maí 1953 í málum nr. 67/1952 og nr. 123/1952, og með dómi réttarins 19. febrúar 1954 í máli nr. 181/1953, fallist á að mönnum bæri réttur til skaðabóta að álitum væru starfslok þeirra í þjónustu ríkisins rakin til þess að embætti eða staða þeirra var lögð niður.

10

Með lögum nr. 38/1954 voru lögfest almenn fyrirmæli um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Lögin giltu um hvern þann sem var skipaður, settur eða ráðinn í þjónustu ríkisins með föstum launum enda væri starf hans talið aðalstarf, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna. Lögin gerðu meðal annars ráð fyrir því að unnt væri að ráða í stöður, eins og álykta má af 2. og 3. gr. laganna. Í 1. mgr. 14. gr. þeirra sagði að væri staða lögð niður skyldi starfsmaður jafnan fá greidd föst laun er starfinu fylgdu í sex mánuði frá því að hann lét af starfi, hefði hann verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en í 12 mánuði ef hann ætti að baki lengri þjónustualdur. Það skilyrði var þó sett að viðkomandi hefði ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum ríkisins. Þá var kveðið á um að starfsmaður ætti að öðru jöfnu rétt til sömu stöðu yrði hún aftur stofnuð innan fimm ára, sbr. 2. mgr. 14. gr. laganna. Einnig sæti hann að jafnaði fyrir um starf í þjónustu ríkisins í fimm ár frá því að hann lét af starfi enda sækti hann um starfið, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Þá var í 4. mgr. sömu greinar kveðið á um að tæki viðkomandi við öðru starfi í þjónustu ríkisins áður en sex eða 12 mánaða tíminn væri liðinn skyldu launagreiðslur samkvæmt greininni falla niður ef laun sem fylgdu nýja starfinu væru jöfn eða hærri en þau sem hann naut í fyrri stöðu. Væru launin aftur á móti lægri skyldi greiða launamismuninn út greiðslutímann. Um tilgang ákvæðisins sagði meðal annars í athugasemdum við frumvarpið sem varð að lögum nr. 38/1954 að með því væri starfsmanni tryggður ríflegur uppsagnarfrestur þegar staða hans væri lögð niður. Þótt ákvæðið hafi verið frábrugðið eldri lagafyrirmælum um biðlaun var það hugtak almennt notað í gildistíð laganna um launagreiðslur samkvæmt 14. gr. þeirra.

11

Enginn ágreiningur er um að áfrýjandi hóf störf sem fulltrúi á póstmálasviði hjá Póst- og símamálastofnun í júní 1993 og naut þá réttinda og bar skyldur sem ríkisstarfsmaður á grundvelli fyrrgreindra laga nr. 38/1954. Að öðru óbreyttu átti hún á þeim tíma tilkall til greiðslna á grundvelli 14. gr. laganna yrði staða hennar lögð niður. Í gildistíð laga nr. 38/1954 var við það miðað að réttur til slíkra greiðslna stofnaðist þegar rekstur ríkisstofnunar færðist til hlutafélags. Engu breytti um þann rétt þótt starfsmaður tæki við hliðstæðu starfi hjá hlutafélaginu, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 7. nóvember 1996 í máli nr. 90/1996. Var þar einkum vísað til þess að ýmis starfsréttindi, til að mynda réttur til biðlauna og lífeyrisréttindi, væru önnur hjá hlutafélaginu en hjá ríkinu.

12

Samgönguráðherra lagði fram stjórnarfrumvarp til laga um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar á Alþingi 21. febrúar 1996. Í 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins segir að fastráðnir starfsmenn Póst- og símamálastofnunar skuli eiga rétt á sambærilegum störfum hjá hlutafélaginu, sem til stóð að stofna, enda haldi þeir hjá félaginu réttindum sem þeir höfðu þegar áunnið sér hjá stofnuninni. Fram kemur í 2. mgr. sömu greinar að hafni starfsmaður boði um sambærilega stöðu hjá félaginu, sem tryggi honum ekki lakari laun en hann áður naut, falli biðlaunaréttur aftur á móti niður.

Sama átti að gilda ef hann samþykkti ekki boðið innan tveggja vikna frá því honum barst það. Í 3. mgr. sömu greinar í frumvarpinu var kveðið á um að ef fastráðinn starfsmaður stofnunarinnar, sem ráðinn hefði verið hjá félaginu samkvæmt framansögðu, höfðaði mál, þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. þessarar greinar, til greiðslu bóta fyrir missi biðlauna á hendur ríkissjóði vegna formbreytingar á starfsemi Póst- og símamálastofnunar, félli jafnframt niður biðlaunaréttur hans gagnvart félaginu samkvæmt 2. mgr. Í 4. mgr. 8. gr. frumvarpsins er fjallað um lífeyrisréttindi starfsmanna stofnunarinnar sem ráðnir yrðu til starfa hjá hlutafélaginu. Miðaði ákvæðið að því að þessir starfsmenn væru eins settir við töku lífeyris eins og þeir hefðu áfram starfað hjá stofnuninni.

13

Í athugasemdum við frumvarpið er tekið fram að með 8. gr. þess sé kveðið á um að fastráðnir starfsmenn Póst- og símamálastofnunar, sem kjósi að starfa áfram hjá hlutafélaginu, skuli halda áunnum réttindum hjá því og að félagið skuldbindi sig til þess að virða þau réttindi og taka við þeim skuldbindingum af ríkissjóði. Hins vegar sé ákvæðinu ekki ætlað að veita starfsmönnum aukin réttindi, þar á meðal biðlaunaréttindi, miðað við það sem þeir hefðu haft. Þannig gætu þeir ekki sótt rétt til bæði félagsins og ríkisins yrði staða lögð niður eftir stofnun félagsins.

14

Bæði efni 8. gr. frumvarpsins og framangreindar athugasemdir gefa eindregið til kynna að fyrirhugað hafi verið að starfsmenn hlutafélagsins, sem áður störfuðu hjá Póst- og símamálastofnun, ættu áfram að njóta réttar til biðlauna í samræmi við þágildandi 14. gr. laga nr. 38/1954, enda tækju þeir við starfinu í beinu framhaldi af fyrirhugaðri formbreytingu á starfsemi stofnunarinnar. Tilefni þessa var ljóslega sú túlkun að tilfærsla á starfsemi ríkisstofnunar til hlutafélags veitti starfsmönnum hennar rétt til launagreiðslna samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 óháð því hvort þeir tækju við starfi hjá hlutafélaginu eða ekki, enda starfskjör þeirra önnur hjá því. Miðaði frumvarpið þannig að því að koma í veg fyrir að ríkissjóði yrði gert að greiða starfsmönnum stofnunarinnar biðlaun samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 vegna þess eins að starfsemin færðist til hlutafélags. Til að það gengi eftir varð að óbreyttum lögum meðal annars að tryggja að skuldbinding samkvæmt ákvæðinu færðist til hlutafélagsins. Eftir fyrstu umræðu um frumvarpið var því vísað til samgöngunefndar 28. febrúar 1996.

15

Á sama þingi lagði fjármálaráðherra fram stjórnarfrumvarp til nýrra heildarlaga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með frumvarpinu, sem lagt var fram 5. mars 1996, var meðal annars stefnt að því að greina skýrar en áður milli réttarstöðu embættismanna og annarra ríkisstarfsmanna. Átti meðal annars að afnema biðlaunarétt annarra starfsmanna en embættismanna. Í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í frumvarpinu er þó fjallað um áhrif þess ef lögð eru niður störf þeirra sem skipaðir höfðu verið eða ráðnir í þjónustu ríkisins í gildistíð laga nr. 38/1954 og féllu undir þau. Samkvæmt ákvæðinu skyldu þessir starfsmenn eiga rétt á bótum er næmu föstum launum í þrjá mánuði, hefði viðkomandi verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í sex mánuði. Að öðru leyti ætti 34. gr., sem gilti um laun embættismanna við niðurlagningu embætta, að gilda um bótarétt og bótafjárhæð þessara starfsmanna við niðurlagningu starfsins. Það nýmæli var meðal annars í 34. gr. frumvarpsins að til frádráttar launum samkvæmt ákvæðinu kæmu öll laun sem embættismaður fengi á biðlaunatíma, óháð því hvort þau væru innt af hendi af ríkinu eða öðrum aðila.

16

Eftir fyrstu umræðu frumvarps til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins var því vísað til efnahags- og viðskiptanefndar 20. mars 1996. Töluverðar breytingar voru gerðar á frumvarpinu við meðferð þess á Alþingi. Að tillögu meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar var 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða til að mynda breytt við aðra umræðu þannig að tími bótagreiðslu vegna niðurlagningar á starfi var lengdur úr þremur mánuðum í sex og úr sex mánuðum í tólf. Að þeirri umræðu lokinni 15. maí 1996 tók efnahags- og viðskiptanefnd frumvarpið að nýju til umfjöllunar og gerði tillögu um frekari breytingar á því. Þær tillögur voru samþykktar í atkvæðagreiðslu 29. sama mánaðar. Lögin voru birt í Stjórnartíðindum sem lög nr. 70/1996 og tóku gildi 1. júlí 1996.

17

Meiri hluti samgöngunefndar lagði til breytingar á frumvarpi til laga um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar sem lagðar voru fram 14. maí 1996 ásamt nefndaráliti. Meðal annars var lagt til að bæta nýjum málslið við 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins sem hljóðaði svo: „Þó fer um biðlaunarétt þeirra eftir þeim lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem í gildi eru við gildistöku laga þessara.“

Einnig voru lagðar til breytingar á 2. mgr. auk þess tillaga var gerð um að 3. mgr. hljóðaði svo: „Ef fastráðinn starfsmaður Póst- og símamálastofnunar, sem ráðinn hefur verið hjá félaginu samkvæmt ákvæðum 1. og 2. mgr., fær eigi að síður greidd biðlaun eða bætur fyrir missi biðlauna úr ríkissjóði vegna formbreytingar þeirrar á starfsemi stofnunarinnar, sem lög þessi kveða á um, fellur sjálfkrafa niður biðlaunaréttur hans hjá félaginu.“ Í nefndaráliti meiri hluta samgöngunefndar er í engu vikið að því að með þessu hafi biðlaunaréttur átt að vera undanskilinn þeim réttindum sem starfsmenn áttu að halda yrðu þeir ráðnir til starfa hjá hlutafélaginu. Þvert á móti er þar áréttað að starfsmenn ættu að njóta biðlaunaréttar hjá félaginu en gætu aftur á móti ekki átt „tvöfaldan biðlaunarétt“. Breytingin gefur því ekki til kynna að horfið hafi verið frá því sem upphaflega var stefnt að með frumvarpinu. Engu breytir í því sambandi þó að á sama tíma hafi verið til meðferðar á Alþingi fyrrgreint frumvarp til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Frumvarp um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar var endanlega samþykkt í atkvæðagreiðslu 4. júní 1996 með framangreindum breytingum. Samkvæmt 16. gr. laga nr. 103/1996 um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar tóku lögin gildi 1. september 1996.

18

Draga ber þá ályktun af því sem hér hefur verið rakið að með 8. gr. fyrrgreindra laga nr. 103/1996 hafi átt að tryggja að þeir starfsmenn Póst- og símamálastofnunar, sem ráðnir yrðu til starfa hjá Pósti og síma hf., héldu áunnum réttindum í starfi sínu hjá hlutafélaginu, þar á meðal biðlaunaréttindum. Þó bar að fara eftir nýsamþykktum lögum nr. 70/1996 um inntak og nánari skilmála biðlaunaréttinda þeirra hjá félaginu, en ekki eldri lögum um sama efni. Tilvísun 1. mgr. 8. gr. laga nr. 103/1996 til laga um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna, sem í gildi yrðu við gildistöku laganna, verður aftur á móti ekki skilin á þann veg að einungis hafi getað komið til álita að greiða biðlaun þegar ríkisstofnunin hætti starfsemi og störf hjá henni voru lögð niður. Fer sá skilningur gegn efni og tilgangi lagaákvæðisins. Í hinum áfrýjaða dómi er ákvæðið túlkað á þann veg að því hafi einungis verið ætlað að tryggja að starfsmenn nytu áunnins biðlaunaréttar ef starf þeirra yrði lagt niður í beinu framhaldi af flutningi starfseminnar til Pósts- og síma hf. Sú túlkun er þrengri en samrýmst getur því sem segir í lagaákvæðinu og lögskýringargögnum. Hafi það verið ætlunin hefði þurft að mæla fyrir um það í lögunum að áunnin biðlaunaréttindi féllu niður að tilteknum tíma liðnum frá því að starfsmenn hófu störf hjá hlutafélaginu. Þar sem það var ekki gert verður að hafna þeirri túlkun.

19

Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 103/1996 átti undirbúningsnefnd að grípa til nauðsynlegra aðgerða vegna þeirra breytinga sem lögin áttu að hafa í för með sér.

Nefndinni var meðal annars heimilt að gera hvers kyns löggerninga sem nauðsynlegir væru til að undirbúa stofnun hlutafélagsins og fyrirhugaða starfrækslu þess. Mælt var fyrir um að félagið skyldi bundið við þá löggerninga. Meðal starfa undirbúningsnefndarinnar var að gera ráðningarsamninga í samræmi við 8. gr. laganna sem áður er getið. Inntak þeirra samninga hlaut að markast af efni og tilgangi lagaákvæðisins.

20

Þegar lög nr. 103/1996 voru felld úr gildi með 3. gr. laga nr. 75/2001 um sölu ríkissjóðs á hlutafé í Landssíma Íslands hf. var í athugasemdum við frumvarp til síðargreindu laganna vísað til þess að aðgerðum vegna stofnunar hlutafélags um rekstur Póst - og símamálastofnunar, svo sem mati á eignum, skuldbindingum og viðskiptavild, væri lokið. Hér hlýtur meðal annars að vera átt við gerð ráðningarsamninga samkvæmt 8. gr. laga nr. 103/1996. Þótt lögin hafi verið felld úr gildi haggar það ekki skuldbindingum stefnda gagnvart fyrrum starfsmönnum Póst- og símamálastofnunar samkvæmt ráðningarsamningum og fyrrgreindu lagaákvæði.

21

Stefndi heldur því fram að áfrýjandi hafi ekki, með nægjanlega skýrum hætti, reist kröfugerð sína í öndverðu á þeirri málsástæðu að ráðningarsamningur aðila veiti henni rétt til biðlauna eða bóta við niðurlagningu á starfi hennar hjá stefnda. Í héraðsdómsstefnu er vísað til 1. mgr. 8. gr. fyrrgreindra laga nr. 103/1996 og 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 til stuðnings kröfum áfrýjanda. Því næst er vísað til ráðningarsamnings áfrýjanda við Póst- og síma hf. er tók gildi 1. janúar 1997 þar sem fram kemur að bótaréttur (biðlaunaréttur) sé sex mánaða föst laun. Þá er um kröfur á hendur stefnda enn fremur vísað til laga um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirækjum þess efnis að skyldur framseljanda samkvæmt ráðningarsamningi eða ráðningarsambandi, sem eru fyrir hendi á þeim degi er aðilaskipti verða, færist til framsalshafa. Segir í stefnunni að stefndi hafi tekið við umræddum ráðningarsamningi af fyrirrennara sínum, Pósti og síma hf., og beri því alla ábyrgð er leiði af samningnum við niðurlagningu á stöðu áfrýjanda. Ekki fer því á milli mála að áfrýjandi styður málatilbúnað sinn við skyldur stefnda samkvæmt ráðningarsamningi.

22

Ekki er ágreiningur um að þær skyldur og réttindi sem með réttu má leiða af ráðningarsamningnum hafi við skiptingu rekstrar Pósts og síma hf. árið 1998 færst til stefnda.

23

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi eigi, á grundvelli framangreindra ráðningarskilmála sinna hjá stefnda, rétt til greiðslu bóta samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996, að því gefnu að skilyrði ákvæðisins séu fyrir hendi. Stefndi byggir á því að svo sé ekki, enda hafi áfrýjandi við starfslok ekki gegnt sama starfi og hún var í hjá Póst- og símamálastofnun meðan lög nr. 38/1954 voru í gildi. Þá telur hann að starf hennar hjá stefnda hafi ekki verið lagt niður í skilningi ákvæðisins.

24

Í framangreindu ákvæði til bráðabirgða segir orðrétt: „Sé starf lagt niður á starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laga þessara og fallið hefur undir lög nr. 38/1954, en telst ekki embættismaður skv. 22. gr. laga þessara, rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í tólf mánuði. Að öðru leyti gilda um bótarétt og bótafjárhæð ákvæði 34. gr.“ Í dómi Hæstaréttar 28. október 2010 í máli nr. 34/2010 er lagt til grundvallar að skýra beri orðið starf í ákvæðinu þannig að átt sé við það starf sem viðkomandi gegndi í gildistíð laga nr. 38/1954. Þessi túlkun ákvæðisins er áréttuð í dómi Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 76/2010. Framangreint skilyrði getur ekki haft þá þýðingu að skuldbinding um greiðslu bóta við niðurlagningu á starfi, sem Pósti og síma hf. var með skýru lagaboði gert að taka á sig gagnvart áfrýjanda við ráðningu hennar til hlutafélagsins, geti ekki komið til álita þar sem hún gegni ekki starfi hjá Póst- og símamálastofnun. Í ljósi tilgangs 8. gr. laga nr. 103/1996 verður að leggja þá merkingu í ráðningarsamning aðila að áunnin réttindi áfrýjanda að þessu leyti hafi átt að vera á meðal ráðningarkjara hennar hjá hlutafélaginu meðan hún starfaði þar. Eftir að áfrýjandi var ráðin með þessum kjörum til hlutafélagsins gegndi hún óslitið störfum í þágu þess og síðar stefnda á grundvelli upphaflegs ráðningarsamnings. Þótt breytingar hafi orðið á einstökum verkefnum áfrýjanda og henni verið falin aukin ábyrgð hjá stefnda getur það ekki leitt til þess að hún hafi glatað bótarétti samkvæmt samningnum og 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996.

25

Samkvæmt framangreindu ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 stofnast bótaskylda einungis þegar starf er lagt niður. Almennt hefur verið litið svo á að starfslok sem eiga rætur að rekja til sparnaðar eða hagræðingar í rekstri falli þar undir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 11. nóvember 1999 í máli nr. 357/1999. Áfrýjandi starfaði sem forstöðumaður alþjóða- og samskiptadeildar stefnda þegar henni var sagt upp. Í uppsagnarbréfi 21. október 2019 kemur fram að skipulagsbreytingar séu ástæða uppsagnarinnar. Meðal gagna málsins er frétt af heimasíðu stefnda þar sem segir að stöðugildum hafi fækkað hjá fyrirtækinu um 80 á árinu 2019. Fram kemur að uppsagnir séu liður í nauðsynlegum hagræðingaraðgerðum sem miði að því að tryggja sjálfbæran rekstur fyrirtækisins og „nútímavæðingu starfseminnar“. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn um að starf framkvæmdastjóra alþjóða- og samskiptadeildar sé enn þá til í skipuriti stefnda. Þegar þetta er virt þykir í ljós leitt að uppsögn áfrýjanda verði rakin til þess að starf hennar hafi verið lagt niður í skilningi 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í framangreindum lögum.

26

Af öllu framangreindu leiðir að áfrýjandi á rétt á bótum á grundvelli ráðningarsamnings við stefnda vegna starfsloka hennar hjá fyrirtækinu enda verður að leggja til grundvallar að framangreindum skilyrðum bótaréttar samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 sé fullnægt.

27

Í fyrrgreindri 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í framangreindum lögum kemur fram að starfsmaður eigi rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár en ella í tólf mánuði. Við ráðningu áfrýjanda til Pósts- og síma hf. hafði hún starfað í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár. Í ráðningarsamningi hennar kemur því fram að áunninn bótaréttur hennar sé „sex mánaða föst laun“. Aðal- og varakrafa áfrýjanda er eftir sem áður um föst laun í 12 mánuði frá starfslokum. Þær kröfur eru reistará þeirri forsendu að ávinnsla bótaréttar hafi haldið áfram eftir að hún hóf störf hjá Pósti og síma hf. og stefnda. Af hálfu áfrýjanda er sú forsenda ekki rökstudd með vísan til þess að hún hafi í starfi sínu hjá hlutafélögunum verið „í þjónustu ríkisins“ í skilningi laga nr. 70/1996. Aftur á móti vísar áfrýjandi til 8. gr. laga nr. 103/1996 í þessu sambandi og að fyrrgreindur ráðningarsamningur lýsi einungis áunnum réttindum á þeim tíma er samningurinn var gerður. Telur áfrýjandi að túlka beri samninginn þannig að ávinnsla bótaréttar hafi haldið áfram enda fælist að öðrum kosti í honum „eftirgjöf starfsmanns á áunnum réttindum“ sem geti ekki hafa verið ætlun samningsaðila. Verði ákvæðið túlkað á annan veg telur áfrýjandi að víkja beri því til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. og dóm Hæstaréttar 3. febrúar 2000 í máli nr. 357/1999.

28

Í 8. gr. laga nr. 103/1996 sagði að starfsmenn Póst- og símamálastofnunar, sem ættu rétt á störfum hjá hlutafélaginu, héldu hjá félaginu þeim réttindum sem þeir hefðu þegar áunnið sér hjá stofnuninni. Ákvæðið var ekki afdráttarlaust um að ávinnsla réttinda héldi áfram hjá hlutafélaginu. Sérreglur giltu um biðlaunarétt starfsmanna eins og rakið hefur verið. Fól 8. gr. laganna meðal annars í sér að biðlaunaréttur hjá félaginu átti að falla sjálfkrafa niður fengi starfsmaðurinn greidd biðlaun eða bætur fyrir missi biðlauna úr ríkissjóði vegna formbreytinga á starfsemi Pósts- og símamálastofnunar. Áhrif þessarar reglu benda fremur til þess að gengið hafi verið út frá því að bótaréttur við niðurlagningu á starfi einskorðaðist við það sem áunnist hefði við formbreytinguna. Þá er til þess að líta að tilvísun 8. gr. laganna til nýrra laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafði þá þýðingu að tryggt var að frádráttarregla 34. gr. laga nr. 70/1996 myndi gilda um áunnin biðlaunaréttindi starfsmanna hlutafélagsins. Í þessu ljósi og að teknu tilliti þess að bótaréttur samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 tengist þeim sérstöku reglum, sem áður giltu um ríkisstarfsmenn samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954, hefðu aðilar þurft að semja um það sérstaklega ef starf áfrýjanda hjá stefnda átti að veita henni ríkari rétt enhún hafði áunnið sér meðan hún gegndi starfi sem þau lög tóku til.

Þar sem það var ekki gert koma aðal- og varakrafa áfrýjanda ekki til álita, enda engar forsendur til að bæta þeim skilmálum við ráðningarsamninginn á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.

29

Í þrautavarakröfu áfrýjanda er við það miðað að hún eigi rétt til bóta er nemi launum er fylgdu starfi hennar í sex mánuði frá 1. febrúar 2020 en þá lauk launagreiðslum til hennar í uppsagnarfresti. Hafa tekjur sem hún fékk á þeim tíma, samtals að fjárhæð 3.048.000 krónur, verið dregnar frá bótagreiðslum í samræmi við 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, sem hér á við samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í sömu lögum.

Fjárhæðin sem kemur til frádráttar er í samræmi við framlögð gögn úr staðgreiðsluskrá skattsins og ber að leggja hana til grundvallar. Að öðru leyti er ekki ágreiningur milli aðila um bótafjárhæð. Þá greinir heldur ekki á um dráttarvaxtakröfu áfrýjanda fyrir Landsrétti. Því ber að fallast á þrautavarakröfu áfrýjanda eins og hún er fram sett.

30

Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað vegna reksturs málsins í héraði og fyrir Landsrétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Stefndi, Íslandspóstur ohf., greiði áfrýjanda, K-kvk-þgf B-kvk-þgf K-kvk-þgf, 2.107.259 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 830.569 krónum frá 1. febrúar til 1. mars 2020, af 1.661.138 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2020, af 1.747.707 krónum þá þeim degi til 1. maí 2020, af 1.834.276 krónum frá þeim degi til 1. júní 2020, af 1.973.845 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2020, af 2.060.414 krónum frá þeim degi til 15. desember 2020 en af 2.107.259 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.