573/2018

Útdráttur

Fallist var á kröfu þrotabús J um að þrjár greiðslur félagsins til V, að fjárhæð samtals 804.000.000 króna, nytu stöðu í réttindaröð við slitameðferð þrotabús V samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, þar sem um riftanlegar ráðstafanir væri að ræða. Á hinn bóginn var ekki fallist á kröfu þrotabús J að því er varðaði greiðslu félagsins til V að fjárhæð 140.193.150 krónur þar sem sýnt þótti að félagið hefði verið gjaldfært er greiðslan fór fram.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir I-kvk-nf E-kvk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og V-kk-nf H. V-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 6. júlí 2018, en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2018 í málinu nr. X[…]/2013 þar sem viðurkennt var að nánar tilteknar kröfur varnaraðila nytu stöðu í réttindaröð við slit sóknaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga, sbr. 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur út gildi og kröfum varnaraðila hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

4 Af hálfu sóknaraðila var þess óskað að málið yrði flutt munnlega, sbr. 3. mgr. 149. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991 og 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Dómurinn taldi ekki ástæðu til að verða við þeirri beiðni. Mál þetta varðar fjórar kröfur sem varnaraðili, áður JB Byggingafélag ehf., lýsti við slitameðferð sóknaraðila, áður VBS fjárfestingarbanka hf., samkvæmt XII. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Var kröfunum lýst á þeim grundvelli að um væri að ræða riftanlegar ráðstafanir samkvæmt 2. mgr. 134. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991.

6 Forsaga málsins er sú að á árinu 2007 keypti Eignasmári ehf. 96% hlut í varnaraðila og voru félögin sameinuð það ár undir nafni varnaraðila. Sóknaraðili mun hafa fjármagnað kaupin að hluta og ábyrgst að öðru leyti greiðslu kaupverðs.

7 Í framhaldi af því tók S-kk-nf H-kk-nf K-kk-nf starfsmaður sóknaraðila sæti í tveggja manna stjórn varnaraðila frá 31. maí 2007. Samkvæmt samþykktum félagsins frá 30. maí sama ár þurfti undirskrift beggja stjórnarmanna til að skuldbinda það.

8 Hinn 1. nóvember 2007 veitti sóknaraðili félaginu Eignasmára ehf. tæplega tveggja og hálfs milljarðs króna lán sem tryggt var með handveðsetningu allra hluta félagsins í varnaraðila. Lánið mun hafa tengst endurfjármögnun lána varnaraðila hjá sóknaraðila og fjármögnun á þeirri greiðslu sem sóknaraðili hafði gengist í ábyrgð fyrir vegna fyrrgreindra kaupa Eignasmára ehf. á 96% hlut í varnaraðila. Samkvæmt 2. gr. lánssamningsins skyldi lánið endurgreitt með einni greiðslu 1. maí 2008, en samkvæmt 10. gr. hans skuldbatt lántaki sig þó til þess að selja tilteknar eignir sínar, meðal annars að Hlíðarsmára 6, eins fljótt og unnt væri og ráðstafa söluandvirðinu, að frádregnum áhvílandi skuldum, inn á lánið.

9 Fyrsta krafan sem mál þetta varðar, að fjárhæð 140.193.150 krónur auk dráttarvaxta, á rætur að rekja til kaupa sóknaraðila 12. mars 2008 á fasteigninni Hlíðarsmára 6 af varnaraðila. Umsamið kaupverð var 470.000.000 króna, og greiddi sóknaraðili með yfirtöku áhvílandi skulda að fjárhæð 319.806.850 krónur og með innborgun á skuld varnaraðila samkvæmt lánssamningnum 1. nóvember 2007, að fjárhæð 150.193.150 krónur. Eins og lýst er í hinum kærða úrskurði lækkaði varnaraðili þessa dómkröfu sína úr 150.193.150 krónum í 140.193.150 krónur við aðalmeðferð málsins í héraði.

10 Hinn 18. júlí 2008 gerðu sóknaraðili, varnaraðili, E-kk-nf R-kk-nf, þáverandi forstjóri og annar stjórnarmaður varnaraðila, og Innova ehf., sem þá var eigandi alls hlutafjár í varnaraðila með sér heildarsamkomulag um ýmsar ráðstafanir vegna greiðsluerfiðleika varnaraðila. Í samkomulaginu var meðal annars kveðið á um að E-kk-nf hætti störfum og viki úr stjórn félagsins og að Innova ehf. kysi nýja menn í stjórn og skyldi annar þeirra valinn „samkvæmt einhliða tilnefningu VBS“. Þá var kveðið á um að sóknaraðili skyldi kaupa nánar tiltekin samningsbundin réttindi af varnaraðila og aflýsa tilteknu tryggingarbréfi að fjárhæð allt að 90.000.000 króna af einni fasteigna félagsins. Jafnframt var lýst yfir vilja til að framlengja lánssamning varnaraðila í þrjá mánuði í senn í allt að níu mánuði að fullnægðum nánar tilgreindum skilyrðum, þar á meðal að félagið hefði efnt samkomulagið í einu og öllu og að það„teljist rekstrarhæft að mati bankans“. Önnur og þriðja krafa varnaraðila eiga rætur Önnur krafa varnaraðila, að fjárhæð 570.000.000 króna auk dráttarvaxta, verður nánar tiltekið rakin til samnings um framsal á samningsbundnum réttindum 18. júlí 2008 þar sem sóknaraðili keypti öll réttindi og skyldur varnaraðila samkvæmt nánar tilgreindum samningi varnaraðila við Skagen ehf. um kauprétt á hlutafé þess félags í Stórási ehf. Kaupverðið var 670.000.000 króna og voru 100.000.000 króna greiddar í peningum en 570.000.000 króna með innborgun á skuld varnaraðila við sóknaraðila samkvæmt lánssamningnum 1. nóvember 2017.

12 Þriðja krafa varnaraðila, að fjárhæð 200.000.000 króna auk dráttarvaxta, á rætur að rekja til samnings um framsal á samningsbundnum réttindum 18. júlí 2008 þar sem sóknaraðili keypti öll réttindi og skyldur varnaraðila samkvæmt nánar tilgreindum samningi varnaraðila við Kaupang eignarhaldsfélag ehf. um kaup á um það bil 13 hekturum lands í Kópavogi þar sem þá stóð hesthúsahverfi. Kaupverðið var 300.000.000 króna og voru 100.000.000 króna greiddar í peningum en 200.000.000 króna með innborgun á skuld varnaraðila við sóknaraðila samkvæmt lánssamningnum 1. nóvember 2017.

13 Hinn 18. júlí 2008 voru eftirstandandi skuldir varnaraðila við sóknaraðila endurfjármagnaðar með nýjum lánssamningi milli aðila upp á rúmlega einn og hálfan milljarð króna. Til tryggingar skuldinni voru allir hlutir í varnaraðila settir lánveitanda að handveði. Samkvæmt 2. gr. lánssamningsins skyldi lánið endurgreitt með einni greiðslu 18. október 2008.

14 Hinn 20. ágúst 2008 var JBR eignarhaldsfélag ehf. stofnað og3. september sama ár keypti sóknaraðili allt hlutafé í því félagi. Eina eign JBR eignarhaldsfélags ehf. var þá 100% eignarhlutur í félaginu Innova ehf., sem eins og áður segir var eigandi alls hlutafjár í varnaraðila.

15 Fjórða krafa varnaraðila, að fjárhæð 34.000.000 króna auk dráttarvaxta, er til komin vegna greiðslu 5. nóvember 2008 af reikningi varnaraðila en greiðslan gekk til lækkunar á skuldum varnaraðila við sóknaraðila.

16 Með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 skipaði Fjármálaeftirlitið 3. mars 2010 bráðabirgðastjórn yfir sóknaraðila. Í framhaldi af því var sóknaraðili tekinn til slitameðferðar 9. apríl sama ár og honum skipuð slitastjórn samkvæmt fyrirmælum 4. mgr. 101. gr. laganna. Bú sóknaraðila mun hafa verið tekinn til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2015.

17 Bú JB Byggingafélags ehf. mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2010.

18 Sóknaraðili beiddist dómkvaðningar matsmanna undir rekstri málsins í héraði. Vegna fyrstu kröfu varnaraðila var óskað mats á því hvert hefði verið hæfilegt Sem fyrr greinir lækkaði varnaraðili fyrstu kröfu sína um 10.000.000 króna af þessu tilefni. Vegna annarrar kröfu varnaraðila óskaði sóknaraðili eftir mati á hæfilegu markaðsverðmæti kaupréttar á hlutafé í Stórási ehf. miðað við 18. júlí 2008. E-kk-nf S. H-kk-nf lögmaður, sem áður var löggiltur endurskoðandi, var dómkvaddur til starfans og lá matsgerð hans fyrir í marsmánuði 2015. Í matsgerðinni var komist að þeirri niðurstöðu að á viðmiðunardeginum hefði ekkert markaðsverðmæti verið fólgið í kaupréttinum. Loks var framangreindur Ó-kk-nf S-kk-nf dómkvaddur vegna þriðju kröfu varnaraðila en í tengslum við hana var óskað mats á markaðsverðmæti kaupréttar að hesthúsahverfi í Kópavogi miðað við 18. júlí 2008. Í niðurstöðu matsgerðar hans frá 26. nóvember 2015 kom fram að umrædd réttindi hefðu verið verðlaus á greindu tímamarki.

19 Varnaraðili beiddist einnig dómkvaðningar matsmanna undir rekstri málsins í héraði til að leggja mat áhvort skuldir varnaraðila hefðu verið meiri en eignir félagsins 18. júlí 2008 annars vegar og 5. nóvember 2008 hins vegar. Dómkvaddir voru K-kk-nf B-kk-nf lögmaður og löggiltur fasteignasali og A-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf löggiltur endurskoðandi. Matsmennirnir skiluðu matsgerð sinni 24. febrúar 2017 og komust að þeirri niðurstöðu að skuldir varnaraðila umfram eignir hefðu verið 3.791.624.336 krónur miðað við fyrra tímamarkið en 4.993.018.028 krónur miðað við það síðara. Einnig var óskað svara við þeirri spurningu hvort varnaraðili hefði getað staðið að fullu í skilum við lánardrottna sína við framangreind tímamörk. Var niðurstaða matsmannanna sú að svo hefði ekki verið og að ekki gæti talist sennilegt að um tímabundna greiðsluerfiðleika hefði verið að ræða.

Niðurstaða

20 Sóknaraðili byggir á því að hafna beri kröfum varnaraðila þar sem kröfulýsingar hans og kröfugerð fyrir dómi séu of óljósar þar sem í þeim sé ekki krafist annars vegar riftunar viðkomandi ráðstafana og hins vegar viðurkenningar fjárkröfu í búið á þeim grundvelli. Það sé ekki í samræmi við kröfur 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991.

21 Samkvæmt 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 skulu kröfur sem lýst er á hendur þrotabúi tilteknar svo skýrt sem verða má, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum og hverrar stöðu sé krafist að hún njóti í skuldaröð. Í kröfulýsingu skal enn fremur greina þær málsástæður sem kröfuhafi byggir rétt sinn á gagnvart þrotabúinu, svo og önnur atvik sem þarf að greina samhengis vegna. Rísi ágreiningur um lýsta kröfu og ekki tekst að jafna hann skal skiptastjóri beina honum til héraðsdóms eftir 171. gr. sömu laga. Skal héraðsdómari gefa kröfuhafa sem sóknaraðila málsins kost á að skila greinargerð af sinni hálfu þar sem fram á að koma til fullnaðar hverjar kröfur hann hafi uppi fyrir dómi og á hverju þær séu byggðar, sbr. 1. mgr. 177. gr. laganna. Að framkomnum

22 Af framansögðu leiðir að kröfulýsing í þrotabú skal vera ákveðin og ljós, svo sem um fjárhæð sé um peningakröfu að ræða, og um helstu málsástæður að baki, en grundvöllur ágreiningsmáls um lýsta kröfu í þrotabú verður þó treystur frekar með greinargerðum aðila í héraði, sbr. dóm Hæstaréttar 5. desember 2017 í máli nr. 669/2017. Aðilar slíks ágreiningsmáls hafa þó ekki frjálsar hendur í því efni. Sóknaraðili getur þannig ekki breytt kröfugerð sinni nema breytingar rúmist innan marka upphaflegrar kröfulýsingar og varnaraðili verður að sama skapi talinn bundinn af þeirri afstöðu sem hann hefur tekið til þess hvort lagaskilyrði séu til viðurkenningar kröfunnar áður en ágreiningsmálinu var vísað til dómstóla samkvæmt 2. mgr. 120. gr., sbr. 171 gr. laga nr. 21/1991, sbr. dóm Hæstaréttar 20. febrúar 2014 í máli nr. 55/2014.

23 Ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar laga nr. 21/1991 gilda um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess og um meðferð ágreiningsmála fyrir dómstólum, sbr. 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Ljúki slitameðferð með því að bú fjármálafyrirtækis sé tekið til gjaldþrotaskipta skal það standa óraskað sem gert hefur verið við slitameðferð varðandi kröfur á hendur fyrirtækinu, þar á meðal innköllun til kröfuhafa og meðferð lýstra krafna, sbr. 8. mgr. 103. gr. a laga nr. 161/2002.

24 Í kröfulýsingum varnaraðila greinir í öllum tilvikum frá þeim löggerningum og ráðstöfun fjármuna sem að baki búa, sem og því að byggt sé á að um riftanlegar ráðstafanir sé að ræða samkvæmt 2. mgr. 134. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Er því fallist á það með héraðsdómi að kröfulýsingar varnaraðila fullnægi áskilnaði 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 um skýra og ljósa kröfugerð.

25 Samkvæmt gögnum málsins er einnig ljóst að við meðferð sóknaraðlila á kröfum varnaraðila var á því byggt að með kröfulýsingum varnaraðila hefði riftunarkröfum verið beint að búinu. Við þá afstöðu er sóknaraðili bundinn og getur ekki við úrlausn dómstóla í ágreiningsmáli um hvort viðurkenna beri kröfu varnaraðila borið fyrir að sig að kröfurnar hafi ekki verið nægilega skýrt fram settar að þessu leyti. Í þessu sambandi er þess einnig að gæta að þótt rökrétt sé að setja kröfur í riftunarmáli samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 fram með tvíþættum hætti, og geti til dæmis haft þýðingu gagnvart þriðja manni ef fallist er á riftunarkröfu þótt fjárkröfu af því tilefni sé hafnað, er það ekki rökbundin nauðsyn í þeim tilvikum þegar unnt væri að fallast á endurgreiðslu eða skaðabótakröfu á grundvelli riftunar, enda fælist þá niðurstaða um riftanleika ráðstöfunar í efnisdómi um endurgreiðslukröfuna.

26 Með vísan til alls framangreinds verður hafnað þeirri málsástæðu sóknaraðila að kröfugerð varnaraðila valdi því að hafna verði kröfum hans.

27 Varnaraðili byggir kröfur sínar aðallega á 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laganna má krefjast riftunar á greiðslu skuldar á síðustu verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Til þess að greiðslu verði rift á grundvelli ákvæðisins nægir að sá sem krefst riftunar sýni fram á að eitt af þremur skilyrðum ákvæðisins sé uppfyllt að því gefnu að sá sem riftunarkröfu er beint að geti ekki leitt að því nægilegum líkum að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis má krefjast riftunar slíkrar greiðslu til nákominna aðila á síðustu sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag nema leitt sé í ljós að þrotamaðurinn hafi þá verið gjaldfær og það þrátt fyrir greiðsluna. Til vara byggir varnaraðili á 141. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði má krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg.

28 Sóknaraðili byggir á því að skilyrðum framangreindra ákvæða sé ekki fullnægt. Aðila greinir þó ekki á um að kröfur varnaraðila eigi rætur að rekja til greiðslu skuldar hans við sóknaraðila. Þá er og óumdeilt að greiðslurnar hafi farið fram innan tuttugu og fjögurra mánaða fyrir frestdag við gjaldþrotaskipti varnaraðila, sbr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

29 Hinar umdeildu greiðslur fóru fram á tímabilinu frá 12. mars 2008 til 5. nóvember sama ár en á þeim tíma kváðu 4. 6. tl. 3. gr. laga nr. 21/1991 á um að orðið nákomnir í lögunum vísaði til manns og félags eða stofnunar sem hann eða maður nákominn honum ætti verulegan hlut í, tveggja félaga eða stofnana ef annað þeirra eða maður nákominn öðru þeirra ætti verulegan hluta í hinu og manna, félaga og stofnana sem væru í sambærilegum tengslum við þau sem áður er lýst. Að því athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að sóknaraðili og varnaraðili hafi á þeim tíma er greiðslurnar fóru fram verið nákomnir í skilningi 6. tl. 3. gr. laga nr. 21/1991.

30 Fyrsta krafa varnaraðila á sem fyrr segir rætur að rekja til kaupa sóknaraðila 12. mars 2008 á fasteigninni Hlíðarsmára 6 af varnaraðila en andvirði eignarinnar að frádregnum áhvílandi lánum gekk til greiðslu skuldar varnaraðila samkvæmt lánssamningi aðila frá 1. nóvember 2007. Varðandi þessa kröfu byggir varnaraðili á því að um hafi verið að ræða óvenjulegan greiðslueyri auk þess sem greitt hafi verið fyrr en eðlilegt var, sbr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

31 Samkvæmt 2. gr. lánssamningsins 1. nóvember 2007 skyldi lánið greitt með einni greiðslu 1. maí 2008. Í 10. gr. hans var þó einnig kveðið á um skyldu varnaraðila til þess að selja tilteknar eignir sínar, þar á meðal Hlíðarsmára 6, eins fljótt og unnt væri og ráðstafa andvirðinu inn á lánið. Verður því ekki litið svo á að greitt hafi verið fyrr venjulegur greiðslueyrir í viðskiptum og sóknaraðili hefur ekki bent á nein þau atvik sem valdið gætu því að slík greiðsla teldist venjuleg eftir atvikum í skiptum aðila. Verður því fallist á það með varnaraðila að um sé að ræða óvenjulegan greiðslueyri í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

32 Riftun samkvæmt 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 er einnig háð því skilyrði að ekki sé leitt í ljós að varnaraðili hafi verið gjaldfær þegar greiðslan fór fram og það þrátt fyrir hana. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili hafi verið gjaldfær 5. mars 2008 þegar kaupsamningur aðila um Hlíðarsmára 6 var gerður, en hann ber sönnunarbyrði um það atriði. Við mat á því hvort varnaraðili hafi þá verið gjaldfær í skilningi 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, eins og það hugtak verður skilið í ljósi 1. mgr. 64. gr. og 2. mgr. 65. gr. laganna, verður litið til eignastöðu og greiðslufærni hans. Þótt andvirði eigna sé á tímabili lægra en sem nemur skuldum verður skuldari ekki metinn ógjaldfær ef hann verður, miðað við það tímamark sem um ræðir, talinn geta staðið í skilum við lánardrottna sína til framtíðar litið. Skiptir þá miklu hvort litið verður svo á að hann njóti lánstrausts, sbr. dóm Hæstaréttar 5. júní 2014 í máli nr. 785/2013 og 28. apríl 2016 í máli nr. 578/2015.

33 Samkvæmt endurskoðuðum ársreikningi varnaraðila fyrir árið 2007 námu eignir félagsins í árslok 2007 10.352.362.811 krónum en skuldir þess 10.504.077.551 krónu. Skuldir umfram eignir námu því 151.714.741 krónu í lok þess árs.

34 Varnaraðili aflaði sem fyrr segir matsgerðar dómkvaddra matsmanna um eignastöðu og greiðslufærni sína miðað við 18. júlí 2008 annars vegar og 5. nóvember 2008 hins vegar. Framangreindri matsgerð var skilað 24. febrúar 2017. Sóknaraðili hefur ekki hnekkt henni með yfirmati og á henni eru engir þeir annmarkar að hún verði ekki lögð til grundvallar í málinu. Af matsgerðinni má ráða að á árinu 2008 hafi hallað verulega undan fæti í rekstri varnaraðila en miðað við 18. júlí það ár töldu matsmennirnir að skuldir félagsins umfram eignir hefðu numið 3.791.624.336 krónum. Af matsgerðinni verður jafnframt ráðið að ytri aðstæður hafi verið óhagstæðar á árinu 2008.

35 Í áritun endurskoðanda 28. maí 2008 á ársreikning varnaraðila fyrir árið 2007 var vakin athygli á neikvæðu eigin fé félagsins í árslok 2007 en þess þó jafnframt getið að sala eigna og hlutafjáraukning á árinu 2008 hefðu styrkt fjárhagsstöðu þess. Þar var einnig tekið fram að „[e]f samdráttur á byggingamarkaði og takmarkað aðgengi að lánsfé verður viðvarandi getur það leitt til þess að félagið þurfi að selja eignir sínar við verði sem er lægra en bókfært virði þeirra“. Í skýrslu stjórnar 28. maí 2008, sem einnig fylgdi ársreikningnum, kom jafnframt fram að dótturfélög varnaraðila hefðu það sem af væri árinu 2008 selt eignir fyrir um 290.000.000 króna umfram bókfært virði þeirra og að hlutafé félagsins hefði verið aukið um 300.000.000 króna með skuldajöfnun við kröfu móðurfélags þess. Þá kom fram að vegna þrenginga á Sóknaraðili vísar til löggerninga milli aðila 18. júlí 2008 til sönnunar þess að varnaraðili hafi enn notið lánstrausts 5. mars 2008. Áður hefur því verið slegið föstu að aðilar hafi verið nákomnir í skilningi laga nr. 21/1991 þegar hinir framangreindu löggerningar voru gerðir. Þá var yfirlýst markmið þeirra að bregðast við greiðsluerfiðleikum félagsins. Verða þeir því ekki taldir geta sannað að varnaraðili hafi verið gjaldfær 5. mars 2008. Aftur á móti er til þess að líta að af gögnum málsins verður ekki ráðið að þann dag hafi skuldbindingar, sem ekki nutu á þeim tímapunkti nægilegra veðtrygginga í eignum félagsins, verið gjaldfallnar.

37 Samkvæmt öllu framansögðu staðfesta samtímagögn að við frágang ársreiknings 2007, sem fram fór í maí 2008, hafi fjárhagsstaða varnaraðila verið orðin betri en endurspeglaðist í niðurstöðutölum ársreikningsins. Þá er ekkert fram komið um að hann hafi 5. mars 2008 ekki getað staðið í skilum við lánardrottna sína. Verður því lagt til grundvallar að þann dag hafi varnaraðili, þrátt fyrir blikur á lofti á byggingamarkaði, verið fær um að standa í skilum við lánardrottna sína til framtíðar litið. Eru því ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til riftunar á þeirri greiðslu skuldar sem fyrsta krafa varnaraðila byggist á. Með vísan til þess verður hafnað kröfu varnaraðila um viðurkenningu almennrar kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 að fjárhæð 140.193.150 krónur, ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum, við slitameðferð sóknaraðila.

38 Önnur og þriðja krafa varnaraðila koma til vegna kaupa sóknaraðila samkvæmt tveimur kaupsamningum 18. júlí 2008 á samningsbundnum réttindum varnaraðila. Sóknaraðili greiddi samtals 200.000.000 króna í peningum fyrir réttindin, auk þess sem eftirstöðvar kaupverðsins, samtals 770.000.000 króna, voru færðar til lækkunar á skuldum varnaraðila samkvæmt lánssamningnum 1. nóvember 2007. Í tengslum við þessar kröfur byggir varnaraðili á því að um hafi verið að ræða óvenjulegan greiðslueyri auk þess sem greiðslurnar hafi verulega skert greiðslugetu hans, sbr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

39 Greiðsla peningakröfu með afhendingu samningsbundinna réttinda getur ekki talist venjulegur greiðslueyrir í viðskiptum og er ekkert fram komið um að slíkt geti talist venjulegt eftir atvikum þar sem það hafi verið fyrirfram umsamið eða tíðkast í viðskiptum aðila. Var því um óvenjulegan greiðslueyri í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 að ræða.

40 Sóknaraðili byggir á því að framangreindar greiðslur séu ekki riftanlegar þar sem varnaraðili hafi þrátt fyrir þær verið gjaldfær 18. júlí 2008, sbr. 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna 24. febrúar 2017 gat varnaraðili hvorki við tímamarkið 18. júlí 2008 né 5. nóvember sama ár staðið að fullu í skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga og var ekki talið irrar niðurstöðu kemur ekki sérstaklega til skoðunar hvort greiðslurnar hafi skert greiðslugetu varnaraðila verulega.

41 Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hefur hag af ráðstöfun, sem rift verður með stoð í 131. – 138. gr. laganna, greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. Ef ljóst er að viðsemjanda var kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar skal þó dæma hann til greiðslu tjónsbóta. Varnaraðili byggir aðallega á því að hann eigi rétt á skaðabótum þar sem sóknaraðila hafi verið kunnugt um riftanleika hinna umdeildu ráðstafana, en til vara gerir hann kröfu um endurgreiðslu auðgunar sóknaraðila.

42 Sem fyrr greinir er það niðurstaða dómkvaddra matsmanna að varnaraðili hafi verið orðinn ógjaldfær 18. júlí 2008. Hafði fulltrúi sóknaraðila þá setið í tveggja manna stjórn varnaraðila frá 31. maí 2007 en atbeina beggja stjórnarmanna þurfti til að skuldbinda félagið. Þær aðgerðir sem gripið var til 18. júlí 2008 voru hluti af heildarsamkomulagi aðila um ýmsar ráðstafanir vegna greiðsluerfiðleika varnaraðila en á þeim tíma var eldra lán sóknaraðila til varnaraðila, sem upphaflega nam tæpum tveimur og hálfum milljarði króna, gjaldfallið. Samkvæmt framansögðu verður talið að sóknaraðila hafi mátt vera kunnugt um riftanleika þess að ráðstafa hinum samningsbundnu réttindum til lækkunar á skuld varnaraðila. Ber honum því að greiða varnaraðila skaðabætur vegna þess tjóns sem af ráðstöfuninni hlaust.

43 Samkvæmt matsgerðum dómkvaddra matsmanna frá marsmánuði 2015 og 26. nóvember sama ár, sem ekki hefur verið hnekkt af hálfu varnaraðila, voru hin umræddu samningsbundnu réttindi verðlaus þegar kaupin voru gerð. Með vísan til dóms Hæstaréttar 4. desember 2014 í máli nr. 376/2014 verður allt að einu lagt til grundvallar að þessi matsgerð hafi ekkert vægi til að hnekkja þeirri ákvörðun á verðmæti hinna samningsbundnu réttinda sem fólst í kaupsamningum aðila um þau 18. júlí 2008, þar sem þeir lögðu báðir til grundvallar að samanlagt verðmæti þeirra væri 970.000.000 króna. Þar af greiddust samtals 770.000.000 króna með lækkun á skuld varnaraðila við sóknaraðila og verður sóknaraðila samkvæmt öllu framansögðu gert að greiða varnaraðila þá fjárhæð í skaðabætur. Verða önnur og þriðja krafa varnaraðila því samþykktar sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slitameðferð sóknaraðila eins og nánar greinir í úrskurðarorði.

44 Fjórða krafa varnaraðila er vegna greiðslu 5. nóvember 2008 að fjárhæð 34.000.000 króna inn á skuld varnaraðila við sóknaraðila. Varnaraðili byggir aðallega á því að greiðslan hafi skert greiðslugetu sína verulega í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. þá metið 3.319.333.910 krónur á meðan skuldir voru taldar nema 8.312.351.938 krónum. Hin umdeilda greiðsla nam því aðeins litlum hluta af þeim eignum sem til ráðstöfunar voru á þeim tíma er hún fór fram. Í því ljósi, og að teknu tilliti til umfangs rekstrar varnaraðila, verður greiðslan aðeins talin hafa haft óveruleg áhrif á greiðslugetu félagsins. Samkvæmt þessu verður því hafnað að greiðslan sé riftanleg á grundvelli 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

46 Til vara byggir varnaraðili á því að framangreind greiðsla hafi falið í sér ótilhlýðilega mismunun á kostnað annarra kröfuhafa búsins auk þess sem hún hafi falið í sér með ótilhlýðilegum hætti að eignir varnaraðila hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991. Jafnframt hafi forsvarsmenn sóknaraðila vitað eða mátt vita um ógjaldfærni varnaraðila og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg.

47 Hin umdeilda greiðsla 5. nóvember 2008 rann inn á skuld samkvæmt lánssamningi 18. júlí 2008, sem var með gjalddaga 18. október sama ár. Sá samningur fól aftur á móti í sér endurfjármögnun á gjaldfallinni skuld samkvæmt eldri lánssamningi frá 1. nóvember 2007. Var hinn nýji lánssamningur sem fyrr segir hluti af ýmsum aðgerðum sem gripið var til þann dag í viðleitni aðila, sem þá höfðu verið nákomnir í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 allt frá 31. maí 2007, til að tryggja rekstrarhæfi félagsins. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna 24. febrúar 2017 var varnaraðili þó þá þegar orðinn ógjaldfær og námu skuldir félagsins umfram eignir tæpum fimm milljörðum króna. Hinn 5. nóvember 2008 var sóknaraðili einnig orðinn eigandi alls hlutafjár í varnaraðila og mátti vera fullljóst að hin fjárhagslega endurskipulagning hafði mistekist. Í ljósi alls framangreinds verður að telja að greiðsla 5. nóvember 2008 að fjárhæð 34.000.000 króna inn á skuld varnaraðila við sóknaraðila hafi falið í sér ótilhlýðilega mismunun kröfuhafa auk þess sem í henni fólst að eignir félagsins voru ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Með vísan til framangreindra atvika verður jafnframt talið að sóknaraðili hafi verið grandsamur um bæði ógjaldfærni varnaraðila og ótilhlýðileika ráðstöfunarinnar. Er greiðslan því riftanleg samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991.

48 Samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hafði hag af ráðstöfun sem er riftanleg samkvæmt 141. gr. laganna greiða bætur eftir almennum reglum. Með vísan til þess og alls framangreinds verður fjórða krafa varnaraðila samþykkt sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slitameðferð sóknaraðila eins og nánar greinir í úrskurðarorði.

49 Varnaraðili krefst þess að skaðabótakröfur hans beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi er hinar riftanlegu ráðstafanir fóru fram til 9. apríl 2010, en þann dag var sóknaraðili tekinn til slitameðferðar. Við rekstur málsins í héraði mótmælti sóknaraðili ekki

50 Eftir úrslitum málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Úrskurðarorð:

Kröfu varnaraðila, þrotabús JB Byggingafélags ehf., sem lýst var sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slitameðferð sóknaraðila, þrotabús VBS eignasafns hf., og hlaut númerið 198 á skrá um lýstar kröfur, alls að fjárhæð 140.193.150 krónur er hafnað.

Krafa varnaraðila, sem lýst var og hlaut númerið 197 á skrá um lýstar kröfur við slitameðferð sóknaraðila, alls að fjárhæð 570.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. júlí 2008 til 9. apríl 2010, er samþykkt sem almenn krafa við slitameðferð sóknaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.

Krafa varnaraðila, sem lýst var og hlaut númerið 196 á skrá um lýstar kröfur við slitameðferð sóknaraðila, alls að fjárhæð 200.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. júlí 2008 til 9. apríl 2010, er samþykkt sem almenn krafa við slitameðferð sóknaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.

Krafa varnaraðila, sem lýst var sem hluta af kröfu sem hlaut númerið 194 á skrá um lýstar kröfur við slitameðferð sóknaraðila, að fjárhæð 34.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. nóvember 2008 til 9. apríl 2010, er samþykkt sem almenn krafa við slitameðferð sóknaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.

Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 16.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.