436/2020

Útdráttur

A slasaðist þegar hann hugðist hreinsa snjó af framrúðu og rúðuþurrkum snjóruðningsbifreiðar er hann ók en rann á snjó og klaka á þrepi bifreiðarinnar og fékk slink á höndina. A byggði á því að hann ætti rétt á skaðabótum úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987. Í dómi Landsréttar er rakið að almennt verði að leggja til grundvallar að notkun ökutækis í skilningi ákvæðisins, sbr. 88. gr. umferðarlaga, sé fyrir hendi ef bifreið á hreyfingu veldur tjóni. Aðeins í undantekningartilvikum verði litið svo á að bifreið væri í notkun í þessum skilningi ef hún er kyrrstæð og yrði þá að koma til að hættueiginleikar hennar, svo sem beiting vélarafls, stæðu ótvírætt í orsakatengslum við tjónið. Taldi dómurinn að með hliðsjón af því að bifreiðin hefði verið kyrrstæð þegar slysið átti sér stað hefði tjónið ekki staðið í tengslum við hættueiginleika bifreiðarinnar og þar með notkun hennar. Félli það þannig utan gildissviðs nefnds ákvæðis eins og ákvæðið var á tjónsdegi. Var dómur héraðsdóms því staðfestur um sýknu V hf. af viðurkenningarkröfu A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og E-kk-nf E-kk-nf Þ-kk-nf dósent.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 14. júlí 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2020 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda samkvæmt skilmálum slysatryggingar ökumanns bifreiðarinnar [...] vegna umferðarslyss áfrýjanda [...]2017. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar vegna meðferðar málsins fyrir héraðsdómi og Landsrétti.

Málsatvik

4

Málavöxtum og málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi. Óumdeilt er að áfrýjandi slasaðist [...] 2017 þegar hann var við störf á snjóruðningsbifreið með áföstum snjóplógi að framan. Bifreiðin var með skráningarnúmerinu [...] og var í eigu fyrirtækisins B ehf. en það félag sinnti snjóruðningi sem verktaki Vegagerðarinnar.

Áfrýjandi var í [...] þegar slysið bar að höndum en nákvæmari staðsetning og tímasetning liggur ekki fyrir. Þá er óumdeilt að vetrarveður var á tjónsdegi á umræddum stað og að snjór lagðist yfir framrúðu og rúðuþurrkur bifreiðarinnar.

Áfrýjandi þurfti því að stöðva bifreiðina til að hreinsa snjóinn. Þegar hann hugðist fara út úr bifreiðinni í þeim tilgangi steig hann á þrep á bílstjórahlið bifreiðarinnar sem á var snjór og klaki. Við það rann áfrýjandi skyndilega í þrepinu og féll út úr bifreiðinni. Hann náði að grípa í handfang við hurðina með hægri hendi en fékk við það slink á höndina sem hefur haft í för með sér varanlegar heilsufarslegar afleiðingar.

5

Hvað atvik málsins varðar greinir aðila eingöngu á um það hvort snjóplógur á borð við þann sem var á bifreiðinni sem áfrýjandi ók myndi jafnan snjókóf sem safnist á rúðu bifreiðarinnar og annars staðar á ökutækið.

Niðurstaða

6

Í málinu gerir áfrýjandi kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna slyssins [...] 2017. Áfrýjandi reisir kröfu sína á 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 en þau lög voru í gildi þegar atvik málsins áttu sér stað. Áfrýjandi byggir nánar tiltekið á því að líkamstjón hans hafi orðið þegar hann var við stjórn bifreiðarinnar [...] og að tjónið megi rekja til notkunar bifreiðarinnar. Á grundvelli tilgreinds ákvæðis laga nr. 50/1987 beri því stefndi hlutlæga ábyrgð á tjóni hans. Stefndi byggir á hinn bóginn á því að áfrýjandi hafi hvorki verið við stjórn bifreiðarinnar [...] þegar slysið átti sér stað né verði það rakið til notkunar bifreiðarinnar en hvort tveggja sé skilyrði fyrir því að bótaskylda stofnist úr slysatryggingu ökumanns á hlutlægum grunni eftir 92. gr. laga nr. 50/1987.

7

Eins og að framan greinir eru atvik málsins að mestu óumdeild. Aðila greinir eingöngu á um það hvort snjóplógur eins og var á bifreið þeirri sem áfrýjandi ók í umrætt sinn „myndi jafnan snjókóf“ svo sem áfrýjandi heldur fram. Umræddur ágreiningur um málsatvik hefur að mati dómsins ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins enda liggur fyrir að áfrýjandi stöðvaði bifreiðina umrætt sinn vegna þess að snjór hafði myndast á framrúðu og rúðuþurrkum hennar og að það var nauðsynlegt eins og á stóð, einkum vegna veðurs og þeirra skilyrða við akstur sem leiddu af því. Við þær aðstæður fór á frýjandi út úr bifreiðinni og slasaðist sem fyrr greinir.

8

Óumdeilt er að leysa ber úr máli þessu á grundvelli laga nr. 50/1987 en nú er kveðið á um bótareglur vegna tjóns af völdum ökutækja í lögum nr. 30/2019 um ökutækjatryggingar sem tóku gildi 1. janúar 2020. Svo að til bótaskyldu geti stofnast úr slysatryggingu ökumanns vegna líkamstjóns er meðal annars áskilið í 2. mgr. 92. gr. laga nr. 50/1987 að ökumaður verði fyrir líkamstjóni við stjórn ökutækis og að slysið verði rakið til notkunar ökutækis í merkingu 88. gr. laganna. Ef þeim skilyrðum er fullnægt, sem og öðrum sem ekki er deilt um í þessu máli, er bótaábyrgðin hlutlæg.

9

Í lögum er ekki skilgreint hvað felst í notkun ökutækja en fyrir dómstólum hefur oft verið deilt um það hvort tjón á ökumanni hafi mátt rekja til notkunar ökutækis þannig að til hlutlægrar ábyrgðar hafi stofnast úr slysatryggingu ökumanns. Af dómaframkvæmd verður ráðið að það sem hefur meginþýðingu við mat á því hvort tjón standi í orsakatengslum við notkun bifreiðar sé hvort það verði rakið til hættueiginleika bifreiða sem ökutækja, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar Íslands 31. mars 2015 í máli nr. 671/2014.

10

Almennt verður lagt til grundvallar að notkun í skilningi umferðarlaga sé fyrir hendi ef bifreið á hreyfingu veldur tjóni. Aðeins í undantekningartilvikum er bifreið í notkun í þessum skilningi ef hún er kyrrstæð og þarf þá að koma til að hættueiginleikar hennar, svo sem beiting vélarafls, standi ótvírætt í orsakatengslum við það tjón sem verður.

11

Í máli þessu liggur fyrir að áfrýjandi hugðist fara út úr bifreiðinni eftir að hafa stöðvað hana til þess að fjarlægja snjó af framrúðu og rúðuþurrkum hennar. Óumdeilt er að áfrýjandi slasaðist þegar hann steig á þrep hennar, sem á var snjór og klaki, með þeim afleiðingum að hann rann til í þrepinu og féll. Bifreiðin var því kyrrstæð þegar hann slasaðist. Verður í samræmi við framangreint ekki talið að tjónið standi í tengslum við hættueiginleika bifreiðarinnar sem ökutækis og þar með notkun hennar. Getur engu breytt í þeim efnum að áfrýjanda bar nauðsyn til þess að fjarlægja snjóinn af bifreiðinni til að halda för sinni áfram. Tjón áfrýjanda fellur þar af leiðandi utan gildissviðs tryggingar samkvæmt 92. gr. laga nr. 50/1987 eins og ákvæðið var á tjónsdegi. Þegar af þessari ástæðu verður að staðfesta hinn áfrýjaða dóm um sýknu stefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjanda.

12

Stefndi krefst málskostnaðar fyrir héraðsdómi en í hinum áfrýjaða dómi var málskostnaður milli aðila felldur niður. Stefndi hefur ekki áfrýjað dómi héraðsdóms til Landsréttar fyrir sitt leyti og getur því krafa hans um málskostnað fyrir héraðsdómi ekki komið til álita.

13

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað er staðfest.

14

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

15

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans sem tilgreind er í dómsorði án virðisaukaskatts.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, G-kk-ef Ó-kk-ef H-kk-ef, 836.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2020

I. Kröfur

Málið sem hér um ræðir var þingfest 17. desember 2019 en tekið til dóms 29. maí sl. að lokinni aðalmeðferð. Stefnandi málsins er A, [...], en stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3 í Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda samkvæmt skilmálum slysatryggingar ökumanns bifreiðarinnar [...] vegna umferðarslyss hans þann [...] 2017. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, allt eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, auk þess að gjafsóknarlaun verði ákvörðuð með dómi.

Stefndi krefst þess að verða sýknaður af kröfu stefnanda, auk málskostnaðar.

II. Atvik málsins

Stefnandi slasaðist [...]2017 þegar hann var við störf sem ökumaður á snjóruðningsbifreiðinni [...]í [...]. Bifreiðin sem stefnandi ók var í eigu vinnuveitanda stefnanda, félagsins B ehf., en félagið sinnir snjóruðningi í verktöku fyrir Vegagerðina.

Ágreiningslaust er að slysið átti sér stað í kjölfar þess að stefnandi hafði stöðvað bifreiðina til að hreinsa snjó af framrúðu og rúðuþurrkum hennar. Af hálfu aðila er lagt til grundvallar að stefnandi hafi slasast þegar hann rann til í þrepi á bílstjórahlið bifreiðarinnar við að stíga út úr henni og datt. Þrepið mun hafa verið fullt af snjó og klaka. Stefnandi, sem er einn til frásagnar um það hvernig slysið bar að höndum, kveðst hafa náð að grípa í handfang við dyrnar með hægri hendi við fallið, en fengið við það mikinn slink á höndina og verki í öxl og háls.

Stefnandi fékk tíma hjá lækni 13. desember 2017, eða um þremur vikum eftir slysið, en hafði áður afpantað tíma hjá lækni vegna anna í vinnu. Hann var þá sendur í myndatöku og segulómun. Stefnandi leitaði svo ítrekað til lækna vegna áverka sinna og var gerð segulómun af hrygg í febrúar 2018, þar sem kom í ljós afturbungun á brjóski í hálsi. Ágreiningslaust er að stefnandi er enn að glíma við afleiðingar slyssins, og eru þær að stórum hluta varanlegar.

Slysið var tilkynnt til stefnda þann 12. mars 2018 vegna slysatryggingar ökumanns bifreiðarinnar [...]sem var ígildi hjá stefnda á slysdegi. Með tilkynningunni var einnig send lýsing stefnanda á tildrögum slyssins, sem og rökstuðningur fyrir því að tjónið ætti að falla innan gildissviðs slysatryggingar ökumanns.

Stefndi hafnaði bótaskyldu með bréfi dags. 26. apríl 2018. Í bréfinu var vísað til þess að ekki væri séð að tjón stefnanda yrði rakið til notkunar ökutækis í skilningi 88. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndi taldi slysið bótaskylt úr slysatryggingu launþega og var aflað gagna á grundvelli bótaskyldu úr þeirri tryggingu.

Aðilar málsins leituðu sameiginlega mats C læknis á afleiðingum slyssins fyrir heilsufar tjónþola. Matsgerð hans lá fyrir 3. júlí 2019. Helstu niðurstöður matsgerðarinnar eru þær að heilsufar stefnanda teljist stöðugt 8. mars 2019. Stefnandi var talinn óvinnufær frá 25. janúar 2019 til 8. mars 2019. Varanlegur miski (læknisfræðileg örorka) stefnanda var metinn 10 stig, en varanleg örorka var ekki metin. Gengið var til uppgjörs vegna bóta úr slysatryggingu launþega á grundvelli matsgerðarinnar, en stefnandi undirritaði bótauppgjör með þeim fyrirvara að hann teldi slysið bótaskylt úr slysatryggingu ökumanns og liti á bótagreiðsluna sem innborgun á tjónið úr þeirri tryggingu.

Þar sem stefnandi var ekki tilbúinn að sætta sig við höfnun stefnda á bótaskyldu úr slysatryggingu ökumanns skaut hann málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum með kæru, dags. 3. september 2018. Úrskurðarnefndin staðfesti höfnun stefnda með úrskurði sínum, dags. [...]2018. Í niðurstöðu sinni vísaði úrskurðarnefndin til þess að stefnandi hefði stöðvað bifreiðina sérstaklega áður en hann fór út úr henni. Hann hafi því ekki verið undir stýri bifreiðarinnar og bifreiðin var kyrrstæð. Síðan sagði í úrskurðinum:

„Til þess að bótaréttur stofnist skv. 92. gr. umferðarlaga úr slysatryggingu ökumanns þarf það að vera vegna notkunar bifreiðarinnar í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga auk þess sem ökumaður þarf að hafa orðið fyrir líkamstjóni við stjórn hennar. Þegar atvik málsins eru skoðuð verður slys [stefnanda] ekki rakið til notkunar bifreiðarinnar vegna sérstakra hættueiginleika hennar sem slíkrar, heldur falls í tröppum bifreiðarinnar kyrrstæðrar þegar [stefnandi] var að fara út úr bifreiðinni. Breytir þar engu um þó að [stefnandi] hafi talið nauðsynlegt að hreinsa snjó og krapa af framrúðu bifreiðarinnar. Á [stefnandi] því ekki rétt á bótum úr slysatryggingu ökumanns bifreiðarinnar [...].“

III. Málsástæður aðila

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir á því að stefndi skuli bæta allt tjón hans vegna slyssins úr slysatryggingu ökumanns bifreiðarinnar [...] samkvæmt XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. einkum 92. gr., sbr. 88. gr., laganna, en bifreiðin var tryggð hjá stefnda á slysdegi. Stefnandi vísar enn fremur til kafla C í skilmálum stefnda um slysatryggingu ökumanns B-10, sérstaklega 24. gr.

Í 92. gr. umferðarlaga er mælt fyrir um skilyrði bótaábyrgðar úr slysatryggingu ökumanns bifreiðar en samkvæmt 2. mgr. 92. gr. skuli slík trygging tryggja bætur fyrir líkamstjón af völdum slyss, sem ökumaður verður fyrir „við stjórn ökutækisins, enda verði slysið rakið til notkunar ökutækis í merkingu 88. gr.“.

Stefnandi vísar til þess að í ákvæðinu séu sett fram tvö skilyrði fyrir því að slys geti talist bótaskylt úr slysatryggingu ökumanns. Annars vegar sé gert að skilyrði að ökumaður teljist hafa verið við stjórn ökutækisins þegar slysið gerðist, en hins vegar að slysið verði rakið til notkunar ökutækisins í merkingu 88. gr. umferðarlaga.

Stefnandi telur að bæði skilyrðin séu uppfyllt í málinu. Hann hafi verið við stjórn ökutækisins þegar slysið gerðist, auk þess sem slysið megi jafnframt rekja til notkunar ökutækisins í merkingu 88. gr. umferðarlaga.

Ef vikið er að fyrra skilyrðinu telur stefnandi að umrætt skilyrði verði ekki túlkað með þröngum hætti í ljósi dómaframkvæmdar Hæstaréttar og Landsréttar um beitingu ákvæðisins. Þannig hafi ökumenn t. d. verið taldir hafa verið við stjórn bifreiðar við að afferma bifreið, þegar affermingin tengdist notkun bifreiðarinnar sem ökutækis. Að mati stefnanda sé þessu skilyrði því ætlað að ná yfir athafnir bílstjóra sem tengjast með beinum hætti stjórnun bifreiðarinnar, þ. m. t. þeim aðgerðum sem bílstjóri þarf að ráðast í til að tryggja örugga notkun bifreiðarinnar.

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að hann hafi verið ökumaður snjóruðningsbifreiðarinnar [...]þegar slysið varð. Um sé að ræða þriggja öxla, sérútbúna vörubifreið sem útbúin hafi verið með snjóplóg að framan og saltdreifara á pallinum. Snjóplógurinn framan á bifreiðinni var svokallaður kast plógur, sem virkar þannig að snjórinn kastast frá bílnum og út af veginum. Við akstur bifreiðarinnar myndist jafnan mikið snjókóf, sem valdi því, ásamt snjókomu og vindi, að mikill snjór safnist á framrúðu og þurrkublöð bifreiðarinnar. Þar sem vegurinn sé jafnan þakinn snjó og veður vont sé útsýni úr bifreiðinni takmarkað við þessar aðstæður.

Stefnandi telur að af þeim sökum sé nauðsynlegt fyrir ökumann bifreiðarinnar að stöðva hana öðru hverju til að hreinsa snjó og klaka af framrúðu og þurrkublöðum og tryggja þannig að hægt sé að aka bifreiðinni með öruggum hætti. Ökumanni bifreiðar sé enn fremur skylt samkvæmt 59. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 að gæta sérstaklega að því að ökutækið og búnaður þess sé í lögmæltu ástandi og virki örugglega. Stefnandi telji það hluta af skyldum ökumanns, með hliðsjón af aðstæðum og búnaði bifreiðarinnar, að stöðva bifreiðina reglulega og fara út úr henni til að gæta að búnaði hennar og öryggi. Að mati stefnanda sé því ljóst að hann teljist hafa verið við stjórn bifreiðarinnar í skilningi 92. gr., sbr. 88. gr., umferðarlaga við þær aðstæður sem ríktu þegar hann slasaðist. För hans út úr bifreiðinni hafi verið nátengd þessum skyldum hans sem ökumanns og óhjákvæmilegur hluti af störfum hans sem ökumanns snjóruðningsbifreiðarinnar.

Stefnandi telur enn fremur að slys hans sem ökumanns verði rakið til notkunar ökutækisins í skilningi 88. gr. umferðarlaga, sbr. 92. gr. Í þeirri grein sé tekið sérstaklega fram að greiða skuli bætur vegna tjóns sem hljótist af notkun ökutækis, enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Þetta skilyrði, svokallað notkunarhugtak, hafi verið túlkað þannig í dómaframkvæmd að slys ökumanns þurfi að hafa verið í beinum orsakatengslum við eðlilega notkun ökutækisins, með hliðsjón af búnaði þess og hættueiginleikum. Þannig hafi verið talið að slys sem verði þegar ökumaður bifreiðar er á leið út úr bifreiðinni teljist bótaskylt úr slysatryggingu ökumanns, í þeim tilvikum þegar för hans út úr bifreiðinni er í nánum tengslum við notkun bifreiðarinnar sem ökutækis. Að mati stefnanda er dómaframkvæmd Hæstaréttar skýr á þá leið að slys ökumanns sérútbúinnar bifreiðar teljist verða við stjórn hennar ef slysið er í beinum orsakatengslum við starf hans sem ökumanns bifreiðarinnar og eðlilega notkun hennar sem ökutækis, með hliðsjón af búnaði hennar og tilgangi.

Að mati stefnanda er ljóst að för hans út úr bifreiðinni hafi verið í beinum tengslum við notkun hennar og hættueiginleika hennar sem ökutækis, enda hafi tilgangurinn verið að hreinsa snjó og klaka af framrúðu og þurrkum bifreiðarinnar til að tryggja örugga notkun hennar. Því séu bein orsakatengsl milli notkunar bifreiðarinnar sem sérútbúins ökutækis og slyss stefnanda af þeim sökum. Þá telur stefnandi einnig að notkun ökutækisins teljist orsök þess að snjór hafði safnast í þrep bifreiðarinnar, með hliðsjón af þeim sérstöku hættueiginleikum sem notkun bifreiðarinnar hefur í för með sér. Stefnandi bendir á að um sérútbúna bifreið er að ræða, sem er ætlað að ryðja snjó af vegum landsins. Notkun slíkra bifreiða fylgi mikið snjókóf með þeim afleiðingum að snjór safnast fyrir á ökutækinu sjálfu, bæði á framrúðu og aðra staði á bifreiðinni. Að mati stefnanda hafi í raun verið ómögulegt að nota bifreiðina við þessar aðstæður nema hreinsað væri reglulega af framrúðu og þurrkum bifreiðarinnar.

Að mati stefnanda liggur því ótvírætt fyrir að orsakatengsl séu milli notkunar ökutækisins og slyss stefnanda. Þá liggi sömuleiðis fyrir að stefnandi var við stjórn ökutækisins þegar hann lenti í slysinu. Að mati stefnanda á hann því fullan rétt á bótum úr slysatryggingu ökumanns vegna slyssins á grundvelli umferðarlaga, og telur hann skilyrði bótaskyldu samkvæmt skilmálum slysatryggingar ökumanns uppfyllt í málinu, þannig að hann eigi fullan rétt á bótum.

Þar sem fyrir liggur að stefnandi hlaut mikla og alvarlega áverka í slysinu, þá er ótvírætt að hans mati að hann eigi lögvarða hagsmuni af úrlausn viðurkenningarkröfu sinnar, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður stefnda

Stefndi mótmælir öllum kröfum og málsástæðum stefnanda og gerir kröfu um að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Sýknukrafa stefnda byggir á því að slys stefnanda falli utan gildissviðs 92. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987 og þar af leiðandi bótasviðs slysatryggingar ökumanns og eiganda, sbr. 24. gr. vátryggingarskilmála Vátryggingafélags Íslands hf. nr. BA10. Stefndi bendir á að til þess að slys verði fellt undir gildissvið 92. gr. umferðarlaga þurfi það annars vegar að hafa orðið við stjórnun ökumanns á ökutækinu og hins vegar að verða rakið til notkunar ökutækisins í merkingu 88. gr. umferðarlaga. Að mati stefnda verði slys stefnanda, eins og atvikum málsins er háttað, hvorki rakið til stjórnunar hans á ökutækinu né heldur til notkunar þess og séu því ekki fyrir hendi orsakatengsl milli tjóns stefnanda og notkunar eða stjórnunar hans á ökutækinu. Sú afstaða félagsins sé í samræmi við fordæmi Hæstaréttar Íslands.

Stefndi vísar til þess að sönnunarbyrðin um að tjón stefnanda verði rakið til stjórnunar hans á ökutækinu eða til notkunar þess og að orsakatengsl séu milli notkunar eða stjórnunar hans á því og tjóns hans hvíli á stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga skuli sá sem ábyrgð ber á skráningarskyldu, vélknúnu ökutæki bæta það tjón sem hlýst af notkun þess, enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Um sé að ræða svokallaða hlutlæga bótaábyrgð ábyrgðarmanns ökutækis. Skilyrði fyrir því að hin hlutlæga bótaregla umferðarlaga gildi, er að tjón hafi hlotist við notkun ökutækisins. Þegar metið sé hvort um notkun sé að ræða verður að horfa til þess að lagaleg skilgreining á hugtakinu notkun ökutækis er þrengri en almenn orðskýring gefur til kynna. Hæstiréttur Íslands hafi þannig í fjölda dóma skýrt hugtakið með þröngum hætti, þannig að hin hlutlæga bótaábyrgð taki aðeins til tjóns sem leiði af þeirri notkun ökutækisins sem hafi í för með sér að sérstakir hættueiginleikar þess verði virkir, þ. e. hraði, vélarafl eða þyngd ökutækisins. Jafnframt er skilyrði að það tjón sem um ræðir sé í nánu og fyrirsjáanlegu orsakasambandi við hættueiginleika bifreiðarinnar. Stefndi telur, með vísan til atvika málsins, að framangreindum skilyrðum sé ekki fullnægt. Því verði orsök tjónsins ekki rakin til notkunar ökutækisins heldur til skorts á aðgæslu af hálfu stefnanda.

Meginreglan sé því sú að kyrrstætt, vélknúið ökutæki teljist ekki í notkun í skilningi 1. ml. 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Jafnframt sé umgangur um kyrrstætt ökutæki ekki talinn falla undir notkun þess samkvæmt þeirri þröngu orðskýringu á hugtakinu sem Hæstiréttur Íslands hefur mótað. Ástæðan er sú að í þeim tilvikum er ökutækið ekki hættulegra en hver annar hlutur sem fólk þurfi að gæta sín á. Sérstakir hættueiginleikar kyrrstæðs ökutækis séu því ekki virkir. Endurspeglist það í því að dyr kyrrstæðs, skráningarskylds, vélknúins ökutækis eru ekki hættulegri en aðrar dyr sem fólk gangi um og það sama eigi við um tröppur bifreiðarinnar. Dyr og tröppur ökutækja séu ekki einkennandi fyrir þá hættueiginleika sem stafi af þeim almennt og hlutlægar bótareglur hafi verið settar um.

Stefndi hafnar því alfarið að tjón stefnanda hafi hlotist af notkun ökutækisins, eins og túlka eigi hugtakið samkvæmt ætlan löggjafarvaldsins og fyrirliggjandi fordæmum Hæstaréttar Íslands. Er það afstaða stefnda að þar gildi einu hvort fullyrðingar stefnanda um að snjóplógur bifreiðarinnar myndi snjókóf sem safnist á rúðu bifreiðarinnar sem og annars staðar teljist ósannaðar eða sannaðar.

Stefndi hafnar því jafnframt alfarið að tjón stefnanda hafi orðið við stjórnun ökumanns á ökutækinu. Hvað varðar skilyrðið um að slys hafi orðið við stjórn ökumanns á ökutækinu sé ljóst að tilgangur lagaákvæðisins hafi verið sá að veita stjórnendum ökutækja bótarétt sem væri sambærilegur bótarétti vegna slyss farþega þegar krafist sé bóta á grundvelli 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Hæstiréttur Íslands hefur kveðið skýrt á um það að umgangur manna um ökutæki teljist ekki falla undir stjórnun ökutækis né heldur verði slys við það rakið til notkunar þess, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 13. nóvember 1997 í máli nr. 47/1997. Bótaréttur stjórnenda ökutækja verður því ekki túlkaður þannig að hann verði víðtækari en bótaréttur farþega ökutækis.

Þó að það að hreinsa snjó af rúðuþurrkum og framrúðu ökutækis sé þáttur í því að stjórna ökutæki í rúmri skilgreiningu þess orðs fellur það ekki undir þá þröngu lagalegu skilgreiningu sem dómstólar hafa mótað á hugtakinu, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 21. október 1999 í máli nr. 116/1999. Mikilvægt er jafnframt að stefnandi slasaðist ekki við það verk að hreinsa snjó af rúðuþurrkum og framrúðu ökutækis heldur slasaðist hann er hann var að ganga um dyr bifreiðarinnar.

Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 47/1997 vék Hæstiréttur frá fyrri framkvæmd og staðfesti að för manna inn og út úr bifreið félli ekki undir gildissvið 92. gr., sbr. 88. gr., umferðarlaga. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 116/1999 er gengið lengra, en þar slasaðist ökumaður er hann var við akstur vörubifreiðar með vikur. Er hann kom á áfangastað stöðvaði hann bifreiðina og fór út úr henni og ofan á festivagn sem fastur var við bifreiðina til þess að taka ábreiðu af farmi svo hægt væri að sturta honum. Er hann var við það að taka ábreiðuna af hrasaði hann og féll niður af festivagni bifreiðarinnar. Var það niðurstaða Hæstaréttar að slysið teldist ekki hafa hlotist af notkun eða við stjórnun vörubifreiðarinnar í skilningi 88. og 92. gr. umferðarlaga.

Með tveim framangreindum dómum Hæstaréttar Íslands var fallið frá fyrri framkvæmd Hæstaréttar Íslands og staðfest þröng orðskýring hugtakanna notkun og stjórnun í skilningi 88. og 92. gr. umferðarlaga.

Um lagarök vísar stefndi til ákvæða umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 88. gr. og 92. gr. laganna. Þá vísar stefndi til almennra reglna skaðabótaréttar, þar á meðal til reglna um sönnun og sönnunarbyrði svo og til reglna um orsakatengsl. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV. Niðurstaða dómsins

Ágreiningur þess máls lýtur að því hvort stefnandi eigi rétt til bóta úr slysatryggingu ökumanns vegna slyss sem bar til með þeim hætti að honum skrikaði fótur á þrepi kyrrstæðrar snjóruðningsbifreiðar þegar hann var að fara út úr henni til að skafa snjó af henni. Ekki er deilt í málinu um að stefnandi hafi slasast og umfang líkamstjóns hans.

Samkvæmt 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sem í gildi voru þegar atvik þessa máls gerðust, skal hver ökumaður sem ökutæki stjórnar tryggður sérstakri slysatryggingu, enda hafi hann ekki notað ökutækið í algeru heimildarleysi, sbr. 2. mgr. 90. gr. Í 2. mgr. 92. gr. var kveðið á um að vátryggingin skyldi tryggja bætur fyrir líkamstjón af völdum slyss sem ökumaður yrði fyrir við stjórn ökutækisins, enda yrði slysið rakið til notkunar ökutækis í merkingu 88. gr.

Það leiðir af orðalagi 2. mgr. 92. gr. að til þess að stefnandi eigi rétt til bóta úr slysatryggingu þarf hans annars vegar að vera við stjórn ökutækis þegar slys ber að höndum og geta rakið slys sitt til notkunar ökutækisins. Þótt stefnandi hafi verið að störfum sem ökumaður snjóruðningsbifreiðar þegar hann slasaðist þá liggur fyrir í málinu að bifreiðin var kyrrstæð þegar slysið bar að höndum. Telja verður ljóst út frá þeim málsatvikum sem aðilar hafa lagttil grundvallar að slys stefnanda verði ekki rakið til notkunar bifreiðar, sérstaks búnaðar hennar eða að öðru leyti eiginleika sem vélknúins ökutækis, sbr. dóm Hæstaréttar frá 31. mars 2015 í máli nr. 671/2014 og þá dóma sem þar er vitnað til. Af þeirri dómaframkvæmd verður bersýnilega ráðið að slys sem verða á ökumönnum þegar þeir hrasa við að stíga út úr kyrrstæðri bifreið eru hvorki talin eiga sér stað við stjórn ökutækis, né rakin til notkunar þess, sbr. einnig dóm Hæstaréttar frá 15. júní 2000 í málinr. 50/2000 sem birtur er á bls. 1791 í dómasafni réttarins það ár.

Með vísan til þess sem að framan er rakið verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Í samræmi við dómvenju verður málskostnaður felldur niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi dómsmálaráðuneytisins sem gefið var út 13. nóvember 2019. Í samræmi við það greiðist allur gjafsóknarkostnaður stefnanda úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, H-kk-ef H-kk-ef H-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 620.000 kr.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

Dómsorð :

Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýknaður af kröfu stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður en gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, H-kk-ef H-kk-ef H-kk-ef, 620.000 krónur.