697/2018

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu V hf. um að L hf. yrði gert að afhenda V hf. gögn, sem nánar voru tilgreind í tíu liðum, til framlagningar í dómsmáli sem hann ræki gegn LBI ehf. Í úrskurði Landsréttar kom fram að í kröfu V hf. um afhendingu þeirra upplýsinga sem taldar væru upp í 3. – 6. og 9. – 10. lið væri í öllum tilvikum vísað til „upplýsinga“ án nokkurrar tilgreiningar á skjali sem hefði að geyma þær upplýsingar. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefði verið lagt til grundvallar að ekki yrði stuðst við ákvæði 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, til að fá vörsluaðila skyldaðan til að afhenda „ótilgreind gögn, sem aðeins sé lýst undir sameiginlegu heiti með tilliti til tegundar þeirra eða ætlaðs efnis, og enn síður til að búa slík gögn til“, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 43/2017. Var kröfu V hf. um afhendingu þeirra gagna því hafnað. Hvað varðaði þann hluta gagnanna sem vísað væri til í 1. – 2. lið, og L hf. synjaði afhendingar á með vísan til viðskipta og einkahagsmuna viðskiptavina, tók Landsréttur fram að LBI ehf. hefði einnig neitað að afhenda umrædd skjöl þrátt fyrir áskorun V hf. þar um og af því leiddi að dómurinn gæti skýrt neitun félagsins þannig að það samþykkti frásögn hans um efni þeirra, yrði talið að þau hefðu eitthvert gildi í málinu, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem V hf. hefði ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að þessi leið fullnægði ekki þörfum hans við sönnunarfærslu í máli hans gegn LBI ehf. var kröfu hans um afhendingu þeirra gagna hafnað. Þá hafnaði Landsréttur kröfu V hf. um afhendingu þeirra gagna sem vísað væri til 7. – 8. lið. Tekið var fram að V hf. hefði ekki skorað á LBI ehf. að afhenda þau gögn og á meðan ekki væri ljóst hvort umrædd gögn væru í vörslum LBI ehf., eða hver yrðu viðbrögð félagsins við áskorun um framlagningu þeirra, yrði kröfu um afhendingu þeirra ekki beint að þriðja aðila, L hf.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 29. ágúst 2018 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. ágúst 2018, í málinu nr. X195/2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðili yrði með úrskurði skyldaður til að afhenda tiltekin gögn. Kæruheimild er í dlið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og varnaraðila gert skylt að afhenda gögn, sem nánar eru tilgreind í tíu liðum, til framlagningar í máli sem hann rekur gegn LBI ehf. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur auk kærumálskostnaðar.

4 Sóknaraðili beindi kröfu sinni um afhendingu gagna fyrir héraðsdómi einnig að hluta til að Landsvaka ehf., en upplýst var við fyrirtöku málsins í héraði 14. júní 2018 að slitum þess félags hefði lokið 28. desember 2017. Með hinum kærða úrskurði héraðsdóms var kröfu sóknaraðila á hendur Landsvaka ehf. vísað frá dómi vegna skorts á aðildarhæfi samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, en sú niðurstaða var ekki kærð til Landsréttar og sætir því ekki endurskoðun.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Krafa sóknaraðila um afhendingu gagna á rætur að rekja til ágreinings við slitameðferð LBI ehf. sem vísað var til héraðsdóms 11. nóvember 2015 og þingfest þar 4. mars 2016. Atvik máls eru nánar tiltekin þau að sóknaraðili lýsti kröfu við slitameðferð LBI ehf. 29. október 2009 að fjárhæð 334.687.559 krónur. Byggist krafan á því að sóknaraðila hafi, sem handhafa hlutdeildarskírteina í peningamarkaðssjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK, sem Landsvaki ehf., dótturfélag Landsbanka Íslands hf., starfrækti, verið mismunað í aðdraganda að lokun sjóðsins 6. október 2008. Í málatilbúnaði sínum á hendur LBI ehf. vísar sóknaraðili til þess að þeir sem innleystu hlutdeild sína frá 10. september 2008 til lokunar 6. október 2008 hafi fengið of hátt verð fyrir eignarhlut sinn í sjóðnum og það hafi leitt til þess að eign þeirra sem eftir sátu rýrnaði að sama skapi. Með þessu hafi LBI ehf. meðal annars ekki gætt jafnræðis hlutdeildarskírteinishafa eins og honum hafi verið skylt, sbr. meðal annars 2. mgr. 15. gr. þágildandi laga nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingasjóði, og þar með hafi hann bakað sér bótaskyldu gagnvart sóknaraðila. Sóknaraðili byggir á því að hann þurfi á þeim gögnum og upplýsingum að halda sem krafist er afhendingar á vegna þessa ágreinings. Varnaraðili á ekki aðild að máli sóknaraðila gegn LBI ehf. 6 Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var meðal annars eignarhaldi Landsbanka Íslands hf., nú LBI ehf., á dótturfélaginu Landsvaka hf. ráðstafað til varnaraðila. Samkvæmt ákvörðuninni yfirtók varnaraðili allar „óefnislegar“ eignir gamla bankans og réttindi, þar með talin gagnasöfn. Óumdeilt er að varnaraðili yfirtók á þessum tíma öll gögn sem gamli bankinn kann að hafa haft í sínum vörslum um dótturfélagið Landsvaka hf. og rekstur ýmissa sjóða á þess vegum þótt einhver gögn kunni jafnframt enn að vera í vörslum LBI ehf.

7 Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraði frá 22. júní 2016, sem varðar fyrrgreindan ágreining hans við LBI ehf., var gerð krafa um að LBI ehf. afhenti eftirtalin gögn og upplýsingar:

1. Upplýsingar um nafnvirði allra innlausna sem áttu sér stað úr sjóðnum á tímabilinu 1. ágúst 2008 til lokunar sjóðsins.

2. Upplýsingar um stöðulista sjóðsins á síðasta degi hvers mánaðar frá 31. desember 2007 fram að lokun sjóðsins.

3. Upplýsingar um eignir sjóðsins á tímabilinu 1. desember 2007 til lokunar sjóðsins.

4. Upplýsingar um stærð sjóðsins (heildarnafnverðseiningar) við lokun sjóðsins.

5. Samningur Landsvaka við LBI ehf. um eignastýringu, frá 20. ágúst 2005.

6. Greinargerð með lánsbeiðni BG Holding, frá 19. desember 2007.

7. Fundargerð lánanefndar Landsbankans, frá 9. janúar 2008.

8. Allar útgáfur af útboðslýsingu sjóðsins frá stofnun hans til slita.

9. Allar útgáfur af reglum sjóðsins frá stofnun hans til slita.

8 LBI ehf. lagði fram með greinargerð sinni í héraði 9. september 2016 þau gögn sem eru tilgreind í 8.–9. lið hér að framan en hafnaði framlagningu annarra gagna. Að því er varðar þau gögn og upplýsingar sem talin voru upp í 1.–4. lið og varða sjóðinn „Peningabréf Landsbankans ISK“ vísaði LBI ehf. til þess að „öll gögn“ sem vörðuðu Landsvaka hf. og kynnu að hafa verið í vörslum gamla bankans væru ekki í vörslum LBI ehf. heldur varnaraðila eftir fyrrgreinda ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008. Samningur um eignastýringu tilgreindur í 5. lið hefði ekki fundist og gögn tilgreind í 6.–7. lið vörðuðu viðskipta og einkahagsmuni viðskiptamanna og væru háð þagnarskyldu samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki.

9 Í þinghaldi 19. maí 2017 var lögð fram skrifleg krafa sóknaraðila um að dómari kvæði upp úrskurð um afhendingu gagna sem væru í vörslum varnaraðila og hann hefði með bréfi 1. nóvember 2016 neitað að afhenda. Náði sú krafa meðal annars til þeirra gagna og upplýsinga sem LBI ehf. hafði neitað að afhenda og tilgreind eru annars vegar í 1.–4. lið og hins vegar 6.–7. lið hér að framan. Um grundvöll kröfunnar vísaði sóknaraðili til 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Nánar tiltekið náði krafa sóknaraðila til afhendingar eftirtalinna gagna og upplýsinga, sem eru þau sömu og dómkrafa hans hér fyrir dómi nær til: 1. Greinargerð með lánsbeiðni BG Holding, frá. 19. desember 2007.

2. Fundargerð lánanefndar Landsbankans, frá 9. janúar 2008.

3. Upplýsingar um nafnvirði allra innlausna sem áttu sér stað úr sjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK á tímabilinu 1. ágúst 2008 til lokunar sjóðsins.

4. Upplýsingar um stöðulista sjóðsins á síðasta degi hvers mánaðar frá 31. desember 2007 fram að lokun sjóðsins.

5. Upplýsingar um eignir sjóðsins á tímabilinu 1. desember 2007 til lokunar sjóðsins.

6. Upplýsingar um stærð sjóðsins (heildarnafnverðseiningar) við lokun hans.

7. Mat KPMG sem gert var við sölu eigna sjóðsins fyrir slit hans.

8. Afrit af gögnum og mati PricewaterhouseCoopers um gengisútreikning og slit sjóðsins.

9. Upplýsingar um skiptingu eignasafns peningamarkaðssjóðsins vikuna 29. september til 3. október 2008 ásamt upplýsingum um innlausnir á sama tímabili.

10. Upplýsingar um verðmat á einstaka eignum sjóðsins 3. október 2008 „og eins á þeim tíma sem verðmat fór fram stuðst var við þegar útborgun fór fram úr honum.“

10 Af þeim gögnum og upplýsingum sem krafa sóknaraðila nær til, hefur LBI ehf. staðfest að þau gögn sem tilgreind eru í 1.–2. lið séu í vörslum félagsins en það hefur eins og fyrr greinir neitað að afhenda þau með vísan til viðskipta og einkahagsmuna viðskiptavina, sbr. 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Sem að framan greinir hefur LBI ehf. staðfest að þau gögn eða upplýsingar sem tilgreind eru í 3.–6. lið séu ekki í vörslum félagsins. Loks liggur fyrir að sóknaraðili hefur ekki óskað eftir að LBI ehf. afhendi þau gögn og upplýsingar sem talin eru í 7.–10. lið. Kröfu um afhendingu þeirra hefur eingöngu verið beint að varnaraðila og liggur því ekki fyrir hvort þau kunni að vera í vörslum LBI ehf.

11 Gögn þau sem eru tilgreind í 1.–2. lið eru jafnframt í vörslum varnaraðila, sem hefur á sama hátt og LBI ehf. neitað að afhenda þau með vísan til 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Auk þess hefur varnaraðili vísað til þess í sínum málatilbúnaði að krafa sóknaraðila samkvæmt 2. lið sé of víðtæk og feli í reynd í sér kröfu um afhendingu á ótilgreindum gögnum sem aðeins sé lýst undir sameiginlegu heiti.

12 Um þær upplýsingar sem eru taldar upp í 3.–6. og 9.–10. lið hefur varnaraðili vísað til þess að um sé að ræða „gögn“ sem sé mjög erfitt og jafnvel ómögulegt að nálgast í gagnagrunnum bankans auk þess sem hugsanlegt sé að einhverjum hluta af þeim hafi verið eytt. Þá hefur af hans hálfu verið vísað til þess að gögnin „fléttist inn í gögn“ sem varða einstaka viðskiptavini og lúti þar með þagnarskyldu samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Loks hefur hann vísað til þess að krafa um þessar upplýsingar feli í sér kröfu um afhendingu á ótilgreindum gögnum sem aðeins sé lýst undir sameiginlegu heiti með tilliti til tegundar þeirra og ætlaðs efnis. 13 Um þau gögn sem vísað er til í 7.–8. lið kröfu sóknaraðila hefur varnaraðili vísað til þess að ekki sé skilgreint á fullnægjandi hátt hvaða gögn sé átt við auk þess sem afla þurfi samþykkis þar tilgreindra aðila fyrir afhendingu gagnanna. Að lokum vísar hann til þess að óheimilt væri að afhenda gögnin samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002.

Niðurstaða

14 Fyrir liggur að varnaraðili á ekki aðild að því ágreiningsmáli sem sóknaraðili rekur nú fyrir héraðsdómi á hendur LBI ehf. Sóknaraðili beinir kröfum sínum að varnaraðila á þeim grundvelli að hann sé vörsluaðili þeirra gagna sem um ræðir og sé skylt að afhenda þau á grundvelli 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991.

15 Frumskilyrði kröfu um afhendingu skjals á grundvelli 67.–68. gr. laga nr. 91/1991 er að fyrir liggi sönnun um að viðkomandi skjal sé til og í tilviki 3. mgr. 67. gr. að það sé í vörslum þess aðila sem kröfu um afhendingu er beint að. Samkvæmt 4. mgr. 67. gr. laganna hvílir sönnunarbyrðin um þessi atriði á þeim aðila sem krefst afhendingar skjals. Slíka sönnun má færa fram með því að framvísa eftirriti skjals, sé þess kostur, en annars eftir föngum með lýsingu á efni þess með útskýringu á því hvað eigi að leiða í ljós með skjalinu, sbr. síðari málslið 4. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991.

16 Krafa sóknaraðila um afhendingu gagna samkvæmt 3.–6. og 9.–10. lið vísar í öllum tilvikum til „upplýsinga“ án nokkurrar tilgreiningar á skjali sem hafi að geyma þær upplýsingar. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið lagt til grundvallar að ekki verði stuðst við ákvæði 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 til að fá vörsluaðila skyldaðan til að afhenda „ótilgreind gögn, sem aðeins er lýst undir sameiginlegu heiti með tilliti til tegundar þeirra eða ætlaðs efnis, og enn síður til að búa slík gögn til“, sbr. dóm Hæstaréttar 13. mars 2017 í máli nr. 43/2017. Þar sem krafa sóknaraðila samkvæmt 3.–6. og 9.–10. lið fullnægir ekki þessu skilyrði verður henni þegar af þeirri ástæðu hafnað.

17 Ekki er ágreiningur um tilvist þeirra skjala sem vísað er til í 1.–2. lið kröfu sóknaraðila og að þau séu bæði í vörslum LBI ehf. og varnaraðila. Samkvæmt ákvæðum X. kafla laga nr. 91/1991 verða sönnur með skjölum og öðrum sýnilegum gögnum að meginreglu færðar í einkamáli með því að aðilar viðkomandi ágreinings leggi fram gögn sem þeir hafa sjálfir undir höndum, en heimildum 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. sömu laga til að leggja á þriðja mann skyldu til að afhenda gögn verður því aðeins beitt að hjá því verði ekki komist, sbr. dóm Hæstaréttar 27. janúar 2011 í máli nr. 699/2010. Eins og fyrr greinir hefur LBI ehf. neitað að afhenda þessi skjöl þrátt fyrir áskorun sóknaraðila um framlagningu þeirra. Af því leiðir að dómurinn getur skýrt neitun félagsins þannig að það samþykki frásögn hans um efni þeirra, verði talið að þau hafi eitthvert gildi í málinu, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili hefur ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að þessi leið fullnægi ekki þörfum hans við sönnunarfærslu í máli hans gegn LBI ehf. Verður kröfu hans um afhendingu gagna samkvæmt 1.–2. lið því hafnað. 18 Sem að framan er rakið hefur sóknaraðili ekki skorað á LBI ehf. að afhenda þau gögn sem vísað er til í 7.–8. lið. Eins og fyrr greinir verður heimildum 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 til að leggja á þriðja mann skyldu til að afhenda gögn því aðeins beitt að hjá því verði ekki komist. Á meðan ekki er ljóst hvort umrædd gögn séu í vörslum LBI ehf. og hver viðbrögð félagsins við áskorun um framlagningu þeirra verði, verður kröfu um afhendingu þeirra ekki beint að þriðja aðila. Samkvæmt því verður kröfu sóknaraðila um afhendingu þessara gagna hafnað.

19 Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um kröfu sóknaraðila um afhendingu gagna staðfest sem og niðurstaða hans um málskostnað. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Staðfest eru ákvæði héraðsdóms um að synja afhendingu gagna og um málskostnað.

Sóknaraðili, VBS eignasafn hf., greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 400.000 krónur í kærumálskostnað.