452/2021

Útdráttur

BR krafðist þess að A yrði svipt forsjá sonar síns á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með dómi héraðsdóms var fallist á kröfu BR.

Samhliða máli þessu var rekið mál varðandi kröfu BR um að A yrði svipt forsjá dóttur sinnar. Í dómi Landsréttar var meðal annars litið til matsgerða dómkvaddra matsmanna um forsjárhæfni og geðheilbrigði A og nýrra gagna um afskipti lögreglu af A. Var það niðurstaða fyrrnefndrar matsgerðar að A væri ekki hæf til að fara með forsjá barna sinna og niðurstaða þeirrar síðarnefndu að vegna geðrænna truflana gæti hún ekki sinnt þeim sem skyldi. Fyrir Landsrétti vísaði A til þess að hún hefði ekki fengið viðeigandi stuðning frá barnavernd til að bæta forsjárhæfni sína og að vægari úrræði hefðu ekki verið reynd. Talið var að þótt fallast mætti á að aðgerðir til að styðja fjölskylduna hefðu mátt vera markvissari á nánar tilgreindum tíma hefðu A staðið fjölmörg úrræði til boða allt frá fæðingu dóttur hennar. Aðgerðir barnaverndar hefðu ekki borið árangur og gögn málsins bæru ótvírætt með sér að börnin hefðu búið við óviðunandi aðstæður í umsjá A. Drengurinn dveldi nú hjá fósturforeldrum við góðar aðstæður og horfur væru á því að það fóstur gæti orðið til frambúðar. Var það mat Landsréttar að það væru brýnir hagsmunir drengsins að hann fengi að búa við öryggi og stöðugleika en því yrði ekki við komið færi A með forsjá hans. Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur um að A skyldi svipt forsjá sonar síns á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. barnaverndarlaga.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf og A-kk-nf S-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 8. júlí 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2021 í málinu nr. E- [...]/2021.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefndu auk málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Niðurstaða

4

Í máli þessu krefst stefnda, barnaverndarnefnd Reykjavíkur, þess að áfrýjandi, A, verði svipt forsjá sonar síns, B, á grundvelli ákvæða a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. B er fæddur [...]. Samhliða máli þessu er rekið mál sem varðar kröfu stefndu um að A verði svipt forsjá dóttur sinnar sem fædd er [...]. Telpan er hálfsystir B og beinist krafa stefndu í því máli jafnframt að föður hennar.

5

Í hinum áfrýjaða dómi eru rakin afskipti barnaverndar af málefnum barnanna og gögn um afskipti lögreglu af áfrýjanda. Hafa barnaverndaryfirvöld unnið að málinu allt frá fæðingu telpunnar. B fæddist [...].

6

Þá er í héraðsdómi gerð grein fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns, H sálfræðings, frá janúar 2020 um forsjárhæfni áfrýjanda. Þar kemur fram að sálfræðileg próf sem lögð voru fyrir hana hafi leitt í ljós einkenni sem samræmist [...]og vísbendingar um [...] auk fíknisjúkdóms. Var niðurstaða matsins sú að hún væri ekki hæf til að fara með forsjá barna sinna. Einnig er í héraðsdómi gerð grein fyrir matsgerð I geðlæknis frá maí 2021 um rannsókn á geðheilbrigði áfrýjanda. Var niðurstaða hins dómkvadda matsmanns sú að hún hefði [...] og gæti hún vegna geðrænna truflana ekki sinnt börnum sínum sem skyldi. Áfengisvandi geri persónuleikavanda hennar verri.

7

Í málinu liggur einnig fyrir læknabréf P geðlæknis vegna áfrýjanda frá nóvember 2020 þar sem kemur fram að hún hafi greinst með [...], [...] og [...] auk áfengismisnotkunar.

Þar segir einnig að upplýsingar um áfengisneyslu, reiði og markaleysi veki áhyggjur um velferð og uppeldisaðstæður barnanna. Ljóst sé að til þess að ástandið verði boðlegt þurfi að minnsta kosti að ná stjórn á neyslu áfengis.

8

Fyrir Landsrétt hafa verið lögð nokkur ný gögn, meðal annars um afskipti lögreglu af áfrýjanda á tímabilinu frá maí til ágústmánaðar síðastliðins en í öllum tilvikum er tekið fram að hún hafi þá verið í annarlegu ástandi. Fram kemur að hún hafi verið handtekin í maí eftir að hafa ruðst inn í íbúð og ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu á vettvangi. Í ágúst hafi hún verið handtekin fyrir líkamsárás með því að veitast að manni með [...] að vopni og hafi hún streist á móti við handtöku, sparkað og hrækt á lögreglumenn. Þá hafi lögregla haft afskipti af henni í júlí þar sem hún var að ónáða vegfarendur í miðborginni en hún hafi meðal annars [...] og [...]. Um miðjan ágúst hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu þar sem hún hafi verið með ólæti á skemmtistað og hafi hún ekki hlýtt fyrirmælum lögreglumanna sem komu á vettvang.

9

Einnig var lagt fyrir Landsrétt vottorð Q geðlæknis frá 14. október síðastliðnum þar sem fram kemur að áfrýjandi hafi dvalið á geðdeild Landspítala frá 22. september til 11. október síðastliðins en farið eftir það til frekari meðferðar að [...]. Þá gaf áfrýjandi viðbótarskýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti svo sem síðar verður rakið.

10

Með hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að forsjárhæfni áfrýjanda væri verulega skert og að hún væri ófær um að sinna daglegri umönnun og uppeldi drengsins, einkum með hliðsjón af aldri hans og þroska, sbr. a-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Þá var talið að líkamlegri og andlegri heilsu og þroska drengsins væri hætta búin fari áfrýjandi með forsjá hans, sbr. d-lið sömu málsgreinar. Fyrir Landsrétti vísar áfrýjandi til þess að hún hafi ekki fengið viðeigandi stuðning frá barnavernd til að bæta forsjárhæfni sína, einkum með hliðsjón af læknisfræðilegri greiningu hennar og niðurstöðum dómkvaddra matsmanna. Meðferðaráætlanir barnaverndar hafi verið ómarkvissar og úrræði sem gripið var til ekki til þess fallin að styrkja hana í uppeldishlutverki sínu. Telur hún að skilyrði 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til þess að krefjast forsjársviptingar í málinu hafi ekki verið uppfyllt þar sem vægari úrræði hafi ekki verið reynd, sbr. einnig 7. mgr. 4. gr. sömu laga.

11

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi dvaldi áfrýjandi með dóttur sinni í leiðbeiningar- og greiningarvistun á [...] frá 18. febrúar til 2. apríl 2020 en þá tók við svonefnd æfingavistun sem gert var ráð fyrir að stæði til 8. ágúst. B fæddist [...]. Í málinu liggja fyrir greinargerðir forstöðumanns og tveggja starfsmanna vistheimilisins þar sem kemur fram að æfingavistun áfrýjanda hafi lokið 17. júlí eftir að hún hafi gengist við því að hafa neytt áfengis inni á heimilinu. Börnin hafi þó dvalið þar áfram og hún haft umgengni við þau daglega frá klukkan átta að morgni til átta að kvöldi. Síðari greinargerðin er dagsett 4. ágúst 2020 en í niðurstöðukafla hennar segir eftirfarandi: „Það er mat starfsmanna að úrræðið á [...] sé fullreynt og ekki náist frekari árangur. Starfsmenn leggja það til að A fari heim með börn sín, fái tilsjón sem kemur til hennar á hverjum degi og óboðað eftirlit. Jafnframt leggja starfsmenn það til að B fái stuðningsfjölskyldu aðra hverja helgi og komist á ungbarnaleikskóla um leið og hann hefur aldur til. Mælt er með því að A haldi áfram að hitta P geðlækni. Mikilvægt er að þjónustumiðstöðin verði í góðu sambandi við A og aðstoði hana varðandi fjárhag og skipulagningu fjármála.“ Börnin dvöldu áfram á vistheimilinu til 21. ágúst en þá sótti áfrýjandi þau og fór með þau heim í íbúð sem hún hafði nýverið tekið á leigu.

12

Í málinu liggur fyrir meðferðaráætlun barnaverndar 16. september 2020, sbr. 23. gr. barnaverndarlaga, þar sem tilgreind eru nokkur markmið er miði að því að fylgjast með högum barnanna, styðja móður þeirra í uppeldishlutverki sínu og til að leita sér aðstoðar vegna andlegra veikinda og áfengisneyslu. Ekki er að sjá að þeirri áætlun og tillögum starfsmanna [...] hafi verið fylgt eftir að öðru leyti en því að starfsmenn barnaverndar fóru reglulega í óboðað eftirlit á heimilið. Í slíkri heimsókn 19. október urðu þau atvik sem leiddu til þess að börnin voru tekin af heimilinu og vistuð á vegum barnaverndar, svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi. Má fallast á að aðgerðir til að styðja fjölskylduna hafi mátt vera markvissari meðan áfrýjandi bjó ein með börnunum eftir dvölina á [...], ekkisíst með hliðsjón af velferð og öryggi barnanna.

13

Á hinn bóginn er til þess að líta að allt frá fæðingu dóttur áfrýjanda hefur barnavernd lagt sig fram um styrkja hana í uppeldis- og umönnunarhlutverki sínu og hafa henni staðið fjölmörg úrræði til boða, eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Þær aðgerðir hafa ekki borið árangur og bera gögn málsins ótvírætt með sér að börnin hafi búið við óviðunandi aðstæður í umsjá hennar. Hefur B reyndar verið í vistun á vegum barnaverndar frá fæðingu að frátöldu tveggja mánaða tímabili frá 21. ágúst til 19. október 2020. Í skýrslu áfrýjanda fyrir Landsrétti kom fram að hún væri nú reiðubúin að þiggja læknishjálp til að takast á við áfengisvanda og geðræn einkenni sem fjallað er um í matsgerðum og þiggja þá aðstoð sem barnavernd myndi veita henni til að gera henni kleift að rækja betur foreldrahlutverk sitt. Með hliðsjón af gögnum málsins og því sem að framan er rakið er þó ljóst að það ferli myndi taka langan tíma. Drengurinn dvelur nú hjá fósturforeldrum og kemur fram í gögnum málsins að aðstæður hans þar séu góðar. Eru jafnframt horfur á því að það fóstur geti orðið til frambúðar. Er það mat dómsins að það séu brýnir hagsmunir drengsins, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga, að hann fái að búa við öryggi og stöðugleika en því verði ekki við komið fari áfrýjandi með forsjá hans.

14

Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að uppfyllt hafi verið skilyrði 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, sbr. og 7. mgr. 4. gr. laganna, við meðferð málsins. Þá verður staðfest sú niðurstaða að svipta beri áfrýjanda forsjá sonar síns, B, á grundvelli a- og d - liða 1. mgr. 29. gr. laganna.

15

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skal vera óraskað.

16

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

17

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, G-kk-ef B-kk-ef, 800.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2021

Mál þetta, sem var dómtekið 11. júní sl., var höfðað 15. janúar sl.

Stefnandi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, vegna barnaverndarnefndar Reykjavíkur.

Stefnda er A, [...].

Stefnandi krefst þess að stefnda A, kt. [...], verði svipt forsjá B, kt. [...].

Stefnda krefst sýknu og málskostnaðar líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.

I

Stefnda er frá [...] en hefur búið hér á landi frá árinu [...]. Stefnda á tvö börn, þ. e. soninn B sem fæddur er [...] og dótturina C, sem er fædd [...]. Stefnda og fyrrum eiginmaður hennar, D, fara sameiginlega með forsjá stúlkunnar en lögheimili hennar hefur frá skilnaði verið hjá stefndu. Mál stúlkunnar hefur verið til vinnslu hjá barnaverndaryfirvöldum nánast frá fæðingu hennar. Er samhliða þessu rekið annað mál gegn stefndu og fyrrum eiginmanni hennar þar sem þess er krafist að þau verði svipt forsjá stúlkunnar. Við umfjöllun um málsatvik hins fyrirliggjandi máls er því nauðsynlegt að huga einnig að atvikum sem tengjast stefndu fyrir fæðingu sonar hennar. Ágreiningslaust er að stefnda á lítið sem ekkert bakland hér á landi.

Stefnda fór í innlögn á geðsvið Landspítalans á árinu 2018 og í kjölfarið var henni boðin meðferð í [...]Landspítalans sem hún sinnti ekki samkvæmt fyrirliggjandi bréfi Landspítala, dags. 9. júlí 2019.

Í málinu liggur fyrir tilkynning frá lögreglu um aðkomu að málefnum stúlkunnar. Þar kemur fram að 26. febrúar 2019 hafi fyrrum eiginmaður stefndu, hringt í lögreglu og sagt stefndu hafa hringt í sig og upplýst að hún hygðist stytta sér aldur og skilja stúlkuna eftir í íbúð sinni. Fram kemur að lögregla hafi farið á vettvang og náð tali af stefndu. Hún hafi sagt að hún hefði ekki í hyggju að skaða sjálfa sig, heldur hefði hún notað þá hótun til að fá D til að koma til sín.

Í bókun meðferðarfundar barnaverndar stefnanda, dags. 26. febrúar 2019, er vikið að framangreindu atviki og skráð að stefnda hafi ekki verið á heimilinu þegar lögreglu bar að garði, heldur hefði hún komið „hlaupandi að heimilinu“ þegar lögregla kom á vettvang. Haft er eftir stefndu að þyrmt hafi yfir hana og að hana vantaði stuðning. Haft hafi verið samband við D og hann beðinn um að taka stúlkuna en að hann hafi sagt að hann væri ekki í nægilega góðu andlegu ástandi til þess. Ákveðið hafi því verið að stúlkan færi á vistheimili barna, [...]. Þar dvaldi stúlkan til 15. mars þegar hún fór aftur í umsjá móður. Einn þeirra lögreglumanna sem mætti á vettvang umrætt sinn, E, lýsti því fyrir dómi að hann minntist þess að stefnda hefði verið utandyra þegar lögreglu hefði borið að garði. Ekki minntist hann þess hversu langt frá húsnæðinu stefnda hefði verið, en hún hefði gengið að húsinu. Stefnda hefði verið í mjög miklu uppnámi og því hefðu lögreglumennirnir ákveðið að gefa sér góðan tíma í verkefnið. Farið hefði verið inn í íbúðina. Lítil stúlka hefði verið vakandi og einn lögreglumannanna hefði hugað að barninu á meðan tveir aðrir lögreglumenn hefðu rætt við stefndu. Þegar starfsmenn barnaverndar-yfirvalda hefðu komið á heimilið hefði lögreglan yfirgefið vettvang.

Samkvæmt dagbók lögreglu barst tilkynning frá vínveitingastað í miðborg Reykjavíkur upp úr kl. 20:30 hinn 20. júní 2019 um stefndu og hún sögð ölvuð með lítið barn. Barnið sé eftirlitslaust og hafi verið undir verndarvæng annarra gesta. Fram kemur að lögregla hafi mætt á staðinn og stefnda þá sagst vera á leið heim með barn sitt. Þrátt fyrir ölvun stefndu hafi lögregla metið ástand hennar nægilega gott til að sinna barninu. Síðar um kvöldið hafi borist önnur tilkynning frá veitingastaðnum en stefnda hafi verið farin þegar lögreglu bar að garði 22:37. Sama dag barst barnavernd tilkynning frá leikskóla telpunnar þar sem raktar eru ýmsar misfellur í aðbúnaði barnsins, sem hafi meðal annars ekki átt skó, og að móðir hafi sofið og þess vegna ekki sótt stúlkuna í leikskólann.

Í dagbók lögreglu 29. júní 2019 er vikið að tilkynningu kl. 22:16 um að stefnda hafi verið ölvuð á vínveitingastað með dóttur sína meðferðis. Fram kemur að stefnda hafi verið æst þegar lögreglu bar að garði, gengið frá barninu og ekki látið sig það varða. Barnið hafi staðið fyrir utan barinn á þunnum bol og veriðað tína upp glerbrot og sígarettustubba. Stefnda hafi verið erfið í samskiptum, virst vera með ranghugmyndir og í andlegu ójafnvægi. Hún hafi ætlað að hlaupa burt með barnið eftir að hafa verið beðin um að ræða við lögreglumenn í lögreglubifreið. Stefnda hafi haft uppi svívirðingar í garð lögreglu og verið færð á lögreglustöð. Fram kemur að starfsmaður barnaverndarnefndar hafi í kjölfarið komið á lögreglustöð og farið með stúlkuna á [...].

Hinn 1. júlí 2019 er skráð í dagbók lögreglu að starfsmaður barnaverndaryfirvalda hafi haft samband og sagt stefndu hafa verið í viðtali en hafa síðan rokið út og hótað sjálfsskaða. Lögregla hafi haft uppi á stefndu og hún hafi þá sagst hafa verið í uppnámi en ekki hyggja á að skaða sjálfa sig.

D féllst á beiðni barnaverndaryfirvalda um að taka stúlkuna að sér frá ágúst 2019 og þar dvaldi hún fram til janúar 2020.

Hinn 29. janúar 2020 mun D hafa haft samband við barnaverndaryfirvöld og lýst því að hann hefði [...] kvöldið áður og aftur um morguninn. Samkvæmt bókun meðferðarfundar barnaverndar stefnanda, dags. 11. febrúar 2020, mun D þarna hafa óskað eftir því að stúlkan yrði vistuð á [...].

Í greinargerð velferðarsviðs stefnanda, dags. 3. ágúst 2020, kemur fram að stúlkan hafi fengið stuðningsfjölskyldu fyrr á árinu og fyrsta heimsókn hennar þangað hafi verið 8. mars 2020.

Hinn [...] fæddist B. Stefnda hafði þá búið á [...] frá 4. febrúar 2020 með C. Drengurinn fór einnig þangað með móður sinni.

Í bakvaktarskýrslu barnaverndar, dags. 9. júlí 2020, kemur fram að lögregla hafi að kvöldi dags fengið upplýsingar um stefndu ölvaða á kaffihúsi með barn með sér. Samkvæmt tilkynningu hafi hún ekið ölvuð bifreið af vettvangi án þess að þar væri viðeigandi öryggisbúnaður. Þegar lögreglu hafi borið að garði hafi stefnda verið á[...]. Stefnda hafi ekki verið sjáanlega undir áhrifum áfengis. Hún hafi þó neitað að blása í áfengismæli. Síðan hafi hún sagt að hún gæti hafa fengið sér eitt glas af áfengi eftir heimkomuna. Fram kemur að stefndu hafi verið vísað af [...] í kjölfarið með vísan til húsreglna sem banni áfengisneyslu. Af gögnum málsins verður ráðið að hún hafi fengið að koma aftur á [...] næsta dag.

Í greinargerð velferðarsviðs stefnanda, dags. 4. ágúst 2020, um tímabilið 3. apríl 2020 til 4. ágúst sama ár kemur fram að 17. júlí 2020 hafi æfingarvistun stefndu á [...] lokið þar sem hún hafi viðurkennt áfengisneyslu inni á [...] og farið sjálfviljug út. Börn hennar hefðu búið áfram á [...]. Mat starfsmanna hefði verið að stefndu hefði gengið illa að halda íbúð sinni hreinni á tímabilinu.

Síðar í ágúst 2020 fór stefnda með börnin sín af [...] og flutti aftur á heimili sitt með þau.

Í bakvaktarskýrslu barnaverndar stefnanda, dags. 22. ágúst 2020, kemur fram að D hafi haft samband eftir að sundlaugargestur hringdi í hann og upplýsti hann um að stefnda væri ölvuð með börnin í sundi í [...]. Þar hafi henni verið vísað úr lauginni og hafi hún síðan ekið á brott í annarlegu ástandi. Fram kemur að starfsmaður barnaverndar hafi farið að heimili stefndu en hún hafi neitað að hleypa starfsmanninum inn án þess að lögmaður hennar yrði viðstaddur.

Í bakvaktarskýrslu barnaverndar stefnanda, dags. 1. október 2020, kemur fram að lögregla hafi haft samband við bakvakt 30. september 2020. Að kvöldi þess dags hafi borist tilkynning um umferðaróhapp þar sem bifreið stefndu hefði verið ekið á barn. Stefnda hafi stuttu síðar tilkynnt bifreiðina stolna. Að sögn lögreglu samræmdist lýsing á útliti ökumanns stefndu.

Í tilkynningu til barnaverndar stefnanda, dags. 12. október 2020, kemur fram að F, faðir B, hafi hringt og lýst áhyggjum af stefndu. Hún væri að drekka og keyra með börnin. Hún hafi meðal annars sagt honum frá því að hún hefði nýlega keyrt á barn og flúið af vettvangi. Þess skal getið að í bréfi lögreglu, dags. 10. nóvember 2020, kemur fram að stefnda hafi síðar viðurkennt að hafa verið ökumaður bifreiðar þegar fyrrgreint slys varð. Hún hafi að eigin sögn ekki séð að rautt ljós logaði.

Í bókun meðferðarfundar barnaverndar stefnanda, dags. 3. nóvember 2020, kemur fram að bakvakt hafi farið í óboðað eftirlit að heimili stefndu kl. 19:00 hinn 19. október 2020. Stefnda hafi þá orðið mjög æst þegar hún var beðin að blása í áfengismæli. Síðan hafi hún sagt að hún hefði drukkið tvo bjóra. Hún hafi öskrað mikið og börn hennar orðið hrædd. Hún hafi kastað sér á vélarhlíf bifreiðar bakvaktarmanna og beðið þá að slást við sig. Þess skal getið að í gögnum málsins liggur fyrir lögregluskýrsla, dags. 20. október 2020, þar sem lögregla kveðst hafa mætt á vettvang og rætt við stefndu um framangreint atvik og hún hafi þá sagt að hún hefði hoppað á umrædda bifreið svo hún gæti sagt að bakvaktarstarfsmenn barnaverndar hefðu keyrt á sig.

Í bakvaktarskýrslu barnaverndar stefnanda, dags. 5. nóvember 2020, kemur fram að lögregla hafi haft samband þar sem stefnda hafi verið handtekin og vistuð í fangaklefa. Hún sé óviðræðuhæf vegna ölvunarástands.

Fyrir liggur greinargerð barnaverndar stefnanda, dags. 10. nóvember 2020, þar sem fram kemur að í fyrrgreindri vistun hjá lögreglu hafi stefnda [...]. Um sama atvik vitnar einnig bréf lögreglu, dags. 10. nóvember 2020. Einnig segir í greinargerðinni að fyrir umgengni við stúlkuna 8. nóvember 2020 hafi stefnda blásið í áfengismæli og reynst vera undir áhrifum áfengis. Haft er eftir stefndu 9. nóvember 2020 að hún sé reiðubúin að afsala sér forsjá en fram kemur að lögmaður hennar efist um andlega heilsu hennar til að taka þá ákvörðun.

Stefnandi tók þá ákvörðun á fundi 17. nóvember 2020 að B skyldi vistaður utan heimilis stefndu í tvo mánuði, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og kvað upp úrskurð þess efnis viku síðar, 24. nóvember sl. Stefnda kærði þann úrskurð til Héraðsdóms Reykjavíkur og staðfesti dómurinn þá niðurstöðu með úrskurði 15. janúar sl.

Í málinu liggur fyrir áætlun barnaverndar stefnanda samkvæmt 33. gr. laga nr. 80/2002 vegna varanlegs fósturs barnanna, dags. 26. nóvember.

Samantekið var systir B vistuð utan heimilis frá 30. ágúst til 3. september 2018 og síðan í um tvær vikur í byrjun árs 2019 var stúlkan vistuð á [...], vistheimili barna, vegna andlegs ójafnvægis stefndu. Þá var stúlkan vistuð á [...] að nýju 1. júlí 2019 vegna drykkju stefndu og ójafnvægis. Þaðan fór hún í umsjá D og var vistuð hjá honum samkvæmt 67. gr. laga nr. 80/2002 frá ágúst 2019 þar til í lok janúar 2020 eða í um sex mánuði svo unnt væri að meta forsjárhæfni stefndu. Undir lok framangreinds tímabils óskaði faðir stúlkunnar eftir því að barnavernd stefnanda tæki stúlkuna og færi með hana á [...]. Orðið var við þeirri beiðni. Síðan var stúlkan vistuð með stefndu á [...] frá 4. febrúar 2020 til 21. ágúst 2020, upphaflega í greiningar- og leiðbeiningarvistun en svo í sérhæfðri æfingarvistun í íbúð á [...]. Eins og áður er rakið fór stefnda úr þeirri vistun í júlí 2020, þ. e. á undan börnum sínum. Á [...] eignaðist stefnda drenginn B, sem einnig var vistaður á [...]. Hinn 19. október 2020 var stúlkan vistuð á nýjan leik á [...] en var flutt þremur dögum síðar til stuðningsfjölskyldu sinnar og var vistuð þar fram að höfðun málsins. Hvað B varðar þá dvaldi hann frá 19. október á [...] en fyrir liggur fyrir að í desember 2020 hófst aðlögun hans að dvöl hjá pari á grundvelli samnings við stefnanda um vistun drengsins samkvæmt 84. gr. laga nr. 80/2002. Hefur hann dvalið þar síðan. Í öðrum gögnum málsins er rakið að þetta par vilji hafa drenginn áfram hjá sér verði stefnda svipt forsjá drengsins. Ekki eru önnur börn á því heimili. Þess skal getið að í gögnum málsins er haft eftir föður drengsins, sem ekki hefur farið með forsjá hans, að hagsmunum drengsins sé best borgið í fóstri.

Samkvæmt dagbók lögreglu 1. mars sl. var lögregla kölluð niður í miðbæ Reykjavíkur vegna hávaða í stefndu. Hún hefði kastað áfengisflösku í átt að lögreglumönnum og verið handtekin í kjölfarið.

Í apríl sl. fór stefnda í meðferð á [...]. Var það í fyrsta sinn sem hún sótti sér meðferð vegna áfengisvanda frá því að afskipti barnaverndar af málefnum hennar hófust. Af framburði stefndu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins 11. júní sl. verður ráðið að hún hafi neytt áfengis í kjölfar meðferðar, en hún kvaðst þó ekki hafa drukkið síðustu tvær vikur fyrir aðalmeðferðina.

Fyrir liggur dagbók lögreglu, dags. 20. maí sl. Þar er bókað um handtöku stefndu. Fram kemur að hún hafi verið ölvuð og neitað að hlýða fyrirmælum lögreglu. Hún hafi sett fót fyrir bifreið lögreglu þannig að ekki hafi verið unnt að aka af vettvangi. Þá hafi hún reynt að sparka í lögreglumann.

Fyrir liggur vottorð G, dags. 25. maí sl., þar sem fram kemur að stefnda hafi aðstoðað hann sem sjálfboðaliði á [...]. Mæli hann eindregið með starfskröftum stefndu.

Stefnandi aflaði álitsgerðar H sálfræðings um forsjárhæfni stefndu fyrir höfðun málsins. Lá álitsgerðin fyrir 17. janúar 2020. Fram kemur að stefnda eigi við fremur djúpan sálrænan vanda að etja. Þrátt fyrir þetta búi hún einnig yfir styrkleikum. Fjallað er um áfengisneyslu stefndu, sem hafi sagst aldrei ætla að drekka áfengi aftur nærri börnum sínum. Matsmaður telji ávallt erfitt að spá fyrir um framvindu þegar fíkn sé annars vegar. Búsetuaðstæður séu ekki nægilega góðar sem og fjárhagsstaða. Þegar álitsgerðin var rituð gekk stefnda með B.

H sálfræðingur var síðar dómkvaddur sem matsmaður undir rekstri málsins og skilaði matsgerð um forsjárhæfni stefndu og tengd atriði, dags. 4. maí sl. Þar kemur fram að stefnda uppfylli án nokkurs vafa greiningarskilmerki fyrir áfengis- og vímuefnaröskun. Við gerð fyrra mats hafi stefnda viðurkennt áfengisvanda og lýst því að hún hygðist aldrei aftur drekka áfengi nærri börnum sínum. Í matsgerðinni segir að annað hafi komið á daginn. Þá hafi neysla áfengis aukist eftir að börnin voru tekin af stefndu haustið 2020. Nú sé svo komið að stefnda ráði ekki við vanda sinn og skerði það forsjárhæfni hennar svo mikið að ætli megi að börnunum geti stafað hætta af fíknivanda hennar. Í dag sé stefnda heimilislaus, með ótrygga framfærslu og takmarkaðan félagslegan stuðning. Tengsl við fjölskyldu hennar séu rofin og í sárum og sama megi segja um tengsl hennar við fólk sem hún hafi kynnst hér á landi. Innsæi hennar í þarfir barnanna sé mjög takmarkað. Börn stefndu séu á þeim aldri að þurfa mikið utanumhald, stöðugleika og fyrirsjáanleika. Þetta sé stefnda ófær um að veita eins og forsagan sýni auk þess sem félagsleg og andleg staða hennar sé nú mjög veik. Auk fíknivanda séu brestir í persónuleika hennar sem geri hana sveiflukennda og erfiða í samskiptum. Andlegri heilsu barnanna sé hætta búin við slíkar uppeldisaðstæður. Svokölluð sjálfshjálparplön stefndu séu ekki nægjanleg og í raun endurtekning á því sem á undan sé gengið þar sem stefnda ofmeti eigin getu og fari ekki eftir ráðleggingum fagfólks. Niðurstöður sálfræðilegra prófa leiði í ljós djúpstæðan vanda hennar. Einkennamynstrið samræmist [...] en einnig séu vísbendingar um mögulegan [...]. Ofan á allt þetta bætist síðan fyrrnefndur fíknivandi sem sé alvarlegur. Illa hafi gengið að veita henni aðstoð en ýmislegt hafi verið reynt í þeim efnum frá árinu 2018. Úthald stefndu við uppeldi barnanna sé takmarkað, eins og sjá megi af því hvernig hún hafi horfið úr því úrræði sem henni var búið á [...]. Samandregið hafi uppeldisaðstæður stefndu versnað frá fyrra mati. Hún sé nú húsnæðislaus og óljóst hvernig henni gangi að finna sér annað heimili sem hentað gæti henni og börnunum. Félagslegir þættir séu óstöðugir, þar á meðal framtíðarbúseta, vinna, nám og framfærsla. Þar að auki sé stefnda mjög einangruð þar sem hana skorti allt bakland. Eins og staðan sé um þessar mundir geti stefnda ekki boðið börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður. Matsmaður telji að stefnda sé ekki hæf til að fara með forsjá barna sinna.

Undir rekstri málsins var I geðlæknir dómkvaddur sem matsmaður. Vann hann geðheilbrigðisrannsókn á stefndu, dags. 4. maí 2021. Fram kemur að stefnda hafi [...] en hún sé einnig viðkvæm og stutt í væniskennd viðbrögð. Hún sé einnig með sögu um æsing og árásargjarna hegðun. Grunntengslahæfni við börn sé samt örugglega eðlileg. Það er niðurstaða matsins að vegna geðrænna truflana stefndu geti hún ekki sinnt daglegri umönnun og uppeldi barna sinna með hliðsjón af aldri þeirra og þroska. Hingað til hafi stefnda ekki náð að nýta sér meðferð við geðtruflunum sínum. Áfengisvandi geri [...] og persónuleikavanda hennar verri. Meðferðarheldni stefndu hafi verið léleg fram til þessa.

Eins og áður segir hefur annað mál verið rekið af stefnanda samhliða þessu máli gegn stefndu ásamt D, sem eins og áður segir er fyrrum eiginmaður stefndu, en saman eiga þau dótturina C. Þar er höfð uppi sú krafa að þau verði svipt forsjá stúlkunnar.

Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi stefnda, J, ráðgjafi hjá barnavernd stefnanda, K, ráðgjafi hjá barnavernd stefnanda, L, forstöðukona [...], M, starfsmaður [...], I geðlæknir, H sálfræðingur, N, verkefnastjóri verkefnis sem kennt er við [...], O, tilsjónaraðili stefndu, og E lögreglumaður.

II

Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að skilyrði a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 séu uppfyllt. Skilyrði a-liðar sé uppfyllt þar sem stefnda sé í virkri neyslu auk þess sem hún eigi við geðrænan vanda að etja og hafi átt um árabil. Stefnda sé því engan veginn í stakk búin til að sinna daglegri umönnun drengsins. Drengurinn sé einungis [...] og krefjist því mikillar umönnunar allan sólarhringinn. Hagsmunir drengsins séu ekki tryggðir hjá stefndu sem ekki hafi tekist að nýta sér sem skyldi þá aðstoð og stuðning sem henni hefur boðist allt frá árinu [...] er mál eldri systur drengsins hófst hjá barnavernd. Þá hafi stefndu verið veitt ríkuleg aðstoð á meðgöngunni og fyrstu mánuðina í lífi drengsins. Stefnda hafi ekki náð að nýta sér þessi úrræði. Drengurinn hafi ríka þörf fyrir stöðugleika. H ann sé á viðkvæmum aldri varðandi tengslamyndun og í brýnni þörf fyrir jákvæð og örugg tengsl við umönnunaraðila og stöðugleika til framtíðar.

Stefnandi telji jafnframt að skilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 séu uppfyllt í þessu máli þar sem fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu eða þroska drengsins sé hætta búin sökum vanhæfni stefndu, vegna neysluvanda hennar og geðræns vanda. Í gögnum málsins komi ítrekað fram að stefnda eigi erfitt með að taka leiðbeiningum um það sem betur megi fara í hegðun hennar og uppeldi. Þá hafi stefnda einnig afþakkað stuðning eða meðferð sem henni hafi boðist eða ekki sinnt sem skyldi. Innsæi stefndu í vanda sinn virðist takmarkað og hún því ekki reiðubúin að leita sér aðstoðar til að takast á við hann. Verði að telja að stefnda hafi með þessu framferði sínu valið að setja sína hagsmuni ofar hagsmunum drengsins. Stefnandi telji því að hafið sé yfir allan vafa að andlegri heilsu og þroska drengsins sé hætta búin í umsjá stefndu. Með vísan til framangreinds telji stefnandi að skilyrði a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 séu uppfyllt í málinu.

Drengurinn dvelji nú á heimili fósturforeldra þar sem vel sé hlúð að honum. Það þjóni hagsmunum drengsins best að þeim stöðugleika sem kominn sé á verði ekki raskað, enda sé það í fullu samræmi við meginreglu laga nr. 80/2002, sbr. 3. mgr. 4. gr. laganna, um að barnaverndarstarf skuli stuðla að því að stöðugleiki ríki í uppvexti barna. Krafa stefnanda byggi á því að of mikil og óforsvaranleg áhætta felist í því að láta stefndu fara með forsjá sonar síns.

Stuðningsaðgerðir í því skyni að bæta forsjárhæfni stefndu séu fullreyndar. Ýmis stuðningsúrræði hafa enda verið reynd allt frá árinu [...] er mál eldri systur drengsins hófst hjá barnavernd. Þá hafi verið reynt eftir fremsta megni að styðja stefndu á meðgöngunni og hún fengið ríkulega hjálp fyrstu mánuðina eftir að drengurinn hafi komið í heiminn. Þá hafi stefndu í kjölfarið verið veitt tækifæri til að fara heim með drenginn og eldri systur hans og standa á eigin fótum en mjög stuttu eftir heimkomu hafi borist alvarlegar tilkynningar um að aðstæðurnar sem börnin byggju við væru óforsvaranlegar. Vægari barnaverndarúrræði hafi því þegar verið reynd og nú sé forsjársvipting eina úrræðið sem sé tækt. Meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki hafi verið gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsyn hafi borið til.

Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða og þegar hagsmunir foreldris og barns vegist á, vegi hagsmunir barnsins þyngra á vogarskálunum.

III

Stefnda mótmælir því að fullnægt sé skilyrðum a- og d-liða 29. gr. laga nr. 80/2002 í málinu. Ekki verði séð af gögnum málsins að umönnun, uppeldi eða samskiptum stefndu og sonar hennar sé alvarlega ábótavant. Þá sé því hafnað að áfengisneysla stefndu geri það að verkum að skilyrði a-liðar 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 séu uppfyllt. Þá sé áfengisneysla stefndu ýkt verulega í málatilbúnaði stefnanda. Þá geti geðræn vandræði stefndu ein og sér ekki fullnægt skilyrðum a-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, heldur verði stefnandi að sýna fram á að veikindi stefndu valdi því að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant.

Stefnda hafi verið greind með geðræn vandamál. Því sé ljóst að hún búi við fötlun. Því þurfi að túlka ákvæði laga nr. 80/2002 með hliðsjón af meginreglu b-liðar 3. gr. samnings Sameinuðu Þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, þ. e. um bann við mismunun. Þá beri einnig að líta til 3. mgr. 23. gr. samningsins sem mæli fyrir um skyldu aðildarríkja til að „tryggja réttindi og ábyrgð fatlaðs fólks með tilliti til lögráðs, forráðs, fjárhalds eða ættleiðingar barna eða svipaðrar íhlutunar“. Í sömu grein komi auk þess fram aðaðildarríki skuli „veita fötluðu fólki viðeigandi aðstoð við að uppfylla skyldur sínar sem uppalendur barna“.

Stefnanda hafi mistekist að veita stefndu viðeigandi aðstoð við uppeldi barna sinna, en ýmis stuðningsúrræði sem stefnandi geti boðið upp á hafiekki verið nýtt þrátt fyrir að kallað hafi verið eftir þeim, bæði af meðferðaraðilum og stefndu sjálfri. Þá hafi stefnda heldur ekki fengið fullnægjandi aðstoð með geðræn vandamál sín.

Stefnda hafi einungis fengið takmarkaðar leiðbeiningar og ráðgjöf frá stefnanda, andstætt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 80/2002.

Skort hafi á þýðingar á málskjölum fyrir stefndu, sem sé mælt á [...], en þetta feli í sér að stefnandi hafi ekki gætt að andmælarétti stefndu samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að fullvíst sé að heilsu drengsins sé hætta búin vegna vanhæfis stefndu til að sjá um forsjá hans, enda beri gögn málsins það ekki með sér. Þá hafni stefnda því að allar þær tilkynningar vegna hennar sem stefnandi byggi kröfu sína á snúi að „áhyggjum af drengnum“ eins og haldið sé fram í stefnu.

Staðhæfingu um að stefnda hafi verið ölvuð með börn sín í sundi sé mótmælt sem rangri og ósannaðri.

Ljóst sé að fjölmargar tilkynningar um afskipti lögreglu af stefndu snúi ekki að háttsemi stefndu eða hæfni hennar sem foreldris og enginn grundvöllur sé fyrir því að byggja niðurstöðu um forsjársviptingu á þeim.

Gera verði ríkar kröfur til stefnanda um að gæta meðalhófs, sbr. 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002, sbr. 7. mgr. 4. gr. sömu laga, 12. gr. laga nr. 37/1993 og 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Öðrum og vægari úrræðum hafi aftur á móti ekki verið beitt gagnvart stefndu, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002.

Stefnandi hafi ítrekað látið hjá líða að sinna rannsóknarskyldum sínum samkvæmt 10. gr. laga nr. 37/1993 með fullnægjandi hætti við úrlausn mála stefndu. Þá liggi ekki fyrir nýlegt forsjárhæfnismat á stefndu.

IV

A

Í máli þessu er deilt um þá kröfu stefnanda að stefnda verði svipt forsjá sonar síns, sem nú er um [...] gamall. Samkvæmt gögnum málsins hefur drengurinn verið til skoðunar hjá læknum ásamt því að sæta sjúkraþjálfun vegna [...]. Fyrir liggur að stefnandi hefur haft málefni eldri systur drengsins meðferðar nánast frá fæðingu hennar, en hún er nú [...] gömul. Við höfðun málsins hafði sú stúlka verið vistuð með hléum utan heimilis foreldra sinna rúmlega fjórðung ævi sinnar, eins og nánar er rakið hér að framan. Þannig voru málefni stefndu til skoðunar hjá stefnanda meðan drengurinn var enn í móðurkviði. Er óhjákvæmilegt við úrlausn málsins að líta einnig til þess hvernig stefndu hefur gengið með eldra barn sitt.

Í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar segir að allir eigi rétt til friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis og þann rétt megi ekki skerða nema með lögum og ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr. ákvæðisins. Hliðstætt ákvæði er í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá er í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar mælt fyrir um að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.

Í athugasemdum við frumvarp til stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, þar sem lögfest voru framangreind ákvæði stjórnarskrárinnar, segir í skýringum við 3. mgr. 76. gr. að ákvæðið feli í sér vissa stefnuyfirlýsingu og sæki meðal annars fyrirmynd í 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá 20. nóvember 1989 og sé einkum gert ráð fyrir að lögð sé skylda á löggjafann til að setja lög sem veita börnum fyrrnefnda tryggingu. Í 3. tölulið 3. gr. samningsins, sem veitt var lagagildi með lögum nr. 19/2013, segir að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir varðandi börn. Þá er meðal annars í 2. og 6. gr. samningsins kveðið á um að aðildarríki hans skuli í hvívetna virða réttindi barnsins og tryggja af fremsta megni að börn megi lifa og þroskast. Eins og áður segir er friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis varin af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þá vernd verður þó að meta í samhengi við 3. mgr. 76. gr. hennar. Af því leiðir að sú grunnregla barnaréttar að hagsmunir barna skuli hafðir í fyrirrúmi, eftir því sem velferð þeirra krefst, nýtur verndar stjórnarskrárinnar. Samkvæmt þessu leiðir af stjórnarskránni að friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis verður að víkja þegar velferð barns er í húfi, sbr. dóm Hæstaréttar 10. mars 2020 í máli nr. 58/2019.

B

Krafa stefnanda er reist á því að uppfyllt séu skilyrði a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 til þess að svipta stefndu forsjá sonar síns. Hann er nú vistaður utan heimilis á vegum stefnanda samkvæmt 28. gr., sbr. upphaflega b-lið 1. mgr. 27. gr., en síðan 2. mgr. 28. gr., sömu laga í kjölfar úrskurðar héraðsdóms 15. janúar sl.

Samkvæmt a-lið 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annar eða báðir, skuli sviptir forsjá ef hún telur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri barnsins eða þroska, og samkvæmt d-lið ef fullvíst er að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar eru augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Þá segir í 2. mgr. sömu lagagreinar að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs.

Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. barnalaga nr. 76/2003 á barn rétt á forsjá foreldra sinna, annars eða beggja, uns það verður sjálfráða og eru þeir forsjárskyldir við það. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar ber foreldrum að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum.

Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 80/2002 er mælt fyrir um að börn eigi rétt á vernd og umönnun. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. ber foreldrum að sýna börnum sínum umhyggju og nærfærni og gegna forsjár- og uppeldisskyldum við börn sín svo sem best hentar hag og þörfum þeirra.

Í 1. mgr. 2. gr. sömu laga kemur fram það markmið laganna að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður fái viðunandi aðstoð. Skuli leitast við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við. Í þessu felst meðal annars að barni sé fyrir bestu að alast upp hjá kynforeldrum sínum, sbr. athugasemdir við ákvæðið í frumvarpi að barnaverndarlögum. Þá ber í barnaverndarstarfi ávallt að beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrir bestu, sbr. ákvæði 1. mgr. 4. gr. laga nr. 80/2002. Vísar þessi regla til sjálfstæðs réttar barnsins þar sem hagsmunum þess skuli skipað í öndvegi. Aðrir hagsmunir, svo sem hagsmunir foreldra, verði þar af leiðandi að víkja ef þeir stangast á við hagsmuni barnsins, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 58/2019.

Samkvæmt 7. mgr. 4. gr. laga nr. 80/2002 skulu barnaverndaryfirvöld eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þau skulu ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Því aðeins skuli gera ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru vægara móti.

C

Stefnda gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Við það tækifæri voru borin undir hana ummæli hennar fyrir dómi 8. janúar sl., þ. e. þegar héraðsdómur hafði til umfjöllunar þá kröfu hennar að felld yrði úr gildi ákvörðun um tímabundna vistun drengsins utan heimilis. Ummælin voru á þá leið að hún teldi afskipti barnaverndaryfirvalda í málinu ekki hafa átt rétt á sér. Var stefnda spurð að því við aðalmeðferð málsins hvort hún væri enn þeirrar skoðunar. Staðfesti hún að svo væri. Aðspurð hvort hún myndi notfæra sér aðstoð barnaverndaryfirvalda ef hún héldi forsjá barna sinna svaraði stefnda því til að það hygðist hún ekki gera þar sem hún hefði enga trú á þeim. Engu að síður myndi hún þiggja aðstoð stuðningsfjölskyldu dóttur sinnar, en eins og áður segir er annað dómsmál rekið gegn stefndu vegna kröfu stefnanda um stefnda verði svipt forsjá stúlkunnar. Aðspurð hver væri meginvandi hennar varðandi forsjárhæfni svaraði stefnda að hún þjáðist af [...] eftir sambúð sína með föður C. Fram kom að stefnda hefði hætt að sækja bæði [...]meðferð og meðferð hjá geðlækni en hvort tveggja hafði barnavernd útvegað henni.

Eins og áður er rakið var H sálfræðingur dómkvaddur sem matsmaður undir rekstri málsins og skilaði matsgerð um forsjárhæfni stefndu og tengd atriði, dags. 4. maí 2021. Þar kemur fram að stefnda uppfylli án nokkurs vafa greiningarskilmerki fyrir áfengis- og vímuefnaröskun. Við gerð fyrra mats, sem rakið er hér að framan, hefði stefnda viðurkennt áfengisvanda og lýst því að hún hygðist aldrei aftur drekka áfengi nærri börnum sínum. Í matsgerðinni segir að annað hafi komið á daginn. Þá hafi neysla áfengis aukist eftir að börnin voru tekin af stefndu haustið 2020. Nú sé svo komið að stefnda ráði ekki við vanda sinn og skerði það forsjárhæfni hennar svo mikið að ætla megi að börnunum geti stafað hætta af fíknivanda hennar. Í dag sé stefnda heimilislaus, með ótrygga framfærslu og takmarkaðan félagslegan stuðning. Tengsl við fjölskyldu hennar séu rofin og í sárum og sama megi segja um tengsl hennar við aðila sem hún hafi kynnst hér á landi. Innsæi hennar í þarfir barnanna sé mjög takmarkað. Börn stefndu séu á þeim aldri að þurfa mikið utanumhald, stöðugleika og fyrirsjáanleika. Þetta sé stefnda ófær um að veita eins og forsagan sýni auk þess sem félagsleg og andleg staða hennar sé nú mjög veik. Auk fíknivanda séu brestir í persónuleika hennar sem geri hana sveiflukennda og erfiða í samskiptum. Andlegri heilsu barnanna sé hætta búin við slíkar uppeldisaðstæður. Svokölluð sjálfshjálparplön stefndu séu ekki nægjanleg og í raun endurtekning á því sem á undan sé gengið þar sem stefnda ofmeti eigin getu og fari ekki eftir ráðleggingum fagfólks. Niðurstöður sálfræðilegra prófa leiði í ljós djúpstæðan vanda hennar. Einkennamynstrið samræmist [...] en einnig séu vísbendingar um mögulegan [...]. Ofan á allt þetta bætist síðan fyrrnefndur fíknivandi sem sé alvarlegur. Illa hafi gengið að veita henni aðstoð en ýmislegt hafi verið reynt í þeim efnum frá árinu 2018. Úthald stefndu við uppeldi barnanna sé takmarkað, eins og sjá megi af því hvernig hún hafi horfið úr því úrræði sem henni var búið á [...]. Samandregið hafi uppeldisaðstæður stefndu versnað frá fyrra mati. Hún sé nú húsnæðislaus og óljóst hvernig henni gangi að finna sér annað heimili sem hentað gæti henni og börnunum. Félagslegir þættir séu óstöðugir, þar á meðal framtíðarbúseta, vinna, nám og framfærsla. Þar að auki sé stefnda mjög einangruð þar sem hana skorti allt bakland. Eins og staðan sé um þessar mundir geti stefnda ekki boðið börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður. Matsmaður telji að stefnda sé ekki hæf til að fara með forsjá barna sinna.

Að mati dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómsmanni, er matsgerðin sannfærandi, vel rökstudd og samræmist öðrum gögnum málsins, þar með talið geðheilbrigðisrannsókn, sem I geðlæknir var dómkvaddur til að framkvæma. Fyrir dómi báru báðir matsmenn um það að meginvandi stefndu væri mikill virkur áfengisvandi og [...]sem ætti grunn í æsku auk þess sem grunur væri um [...]. Stefnda hefði ekki mælst með [...]á neinum mælitækjum en hún hafi nokkra þekkingu á sálfræði, greini sjálfa sig og vilji stjórna meðferð sinni sjálf. Þetta hindraði innsæi hennar og að hún þæði meðferð sem henni hefði þó boðist ítrekað. Meðferð á vanda stefndu myndi líklega taka nokkur ár og grunnforsenda væri að hún gengist við vanda sínum, hætti að drekka og þæði síðan bæði lyfja- og samtalsmeðferð til langs tíma. Þess skal getið í þessu samhengi að stefnda undirgekkst áfengismeðferð í apríl sl. en hefur viðurkennt fyrir dómi að hafa drukkið í kjölfar meðferðarinnar auk þess sem gögn frá lögreglu bera merki um áframhaldandi áfengisvanda hennar.

Þá ályktun verður að draga að langvarandi og víðtæk aðstoð við stefndu hafi ekki borið tilætlaðan árangur og hún hafi ekki náð að efla forsjárhæfni sína. Einnig verður að hafna þeim málatilbúnaði stefndu að yfirvöld hafi ekki aðstoðað hana nægilega. Hún hefur tekið þátt í virkniúrræði [...], sem kennt er við [...], um lengri tíma, þ. e. allt frá apríl 2019. Þá hefur hún notið fullrar fjárhagsaðstoðar frá stefnanda frá árinu 2018. Einnig hefur hún notið búsetustyrks. Samkvæmt framburði N, verkefnastjóra [...], var stefndu veitt frekari aðstoð. Til dæmis hefði verið sótt um allar svokallaðar undanþágugreiðslur fyrir hana, svo sem fyrir húsgögnum fyrir börn, tannlæknakostnaði og leikskóla greiðslum. Vitnið kvaðst vita að stefnda hefði sótt mikið til hjálparsamtaka og fengið matarkort. Stefnda hafi einnig fengið mikla ráðgjöf og stuðning, meðal annars varðandi dvalarleyfi, umsókn um félagslegt húsnæði og önnur hagnýt mál en afar erfitt hafi verið að fá hana til að skila inn þeim gögnum og umsóknum sem til þurfti og hún hafi ekki getað haldið utan um fjármál sín. Við þetta bætist aðstoð stuðningsfjölskyldu fyrir dóttur stefndu. Þá dvaldi stefnda sjálf ásamt börnum sínum langdvölum hjá [...], vistheimili barna, en þar er veittur uppeldistengdur stuðningur. Raunar bar J, ráðgjafi hjá barnavernd stefnanda, fyrir dómi að hún þekkti ekki nokkur dæmi þess að foreldri hefði fengið að dvelja jafn lengi á [...]. Til viðbótar naut stefnda aðstoðar á vegum [...], stuðningsþjónustu fyrir fjölskyldur í formi tilsjónar á heimili. Hjá félagsþjónustu hefðu verið viðvarandi áhyggjur af geðrænum vanda stefndu og aðstæðum barna hennar. Barnavernd hefur einnig reynt ýmis úrræði til að veita stefndu stuðning vegna geðræns vanda, henni hefur verið vísað í [...], sálfræðiviðtöl, til geðlæknis og í áfengismeðferð án þess að nokkur árangur hafi orðið af.

Að öllu framangreindu virtu telst stefnandi hafa uppfyllt þá skyldu sína samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002, sbr. einnig 7. mgr. 4. gr. sömu laga, að krefjast þess ekki að foreldri sé svipt forsjá barns fyrr en sýnt þyki að öðrum og vægari úrræðum verði ekki beitt til úrbóta eða þau hafi verið reynd án viðunandi árangurs. Geta og vilji foreldra til þess að þiggja stuðning og innsæi þeirra í vandann skiptir máli við þetta mat, sbr. dóm Landsréttar 14. desember 2018 í máli nr. 635/2018. Verður því að hafna þeirri röksemd stefndu að úrræðið á [...] hafi ekki verið fullreynt þegar hún fór með börnin af heimilinu í ágúst 2020. Þá hafnar dómurinn þeirri röksemd stefndu að brotið hafi verið gegn 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hvað varðar rétt stefndu til aðstoðar sem uppalandi barns. Þannig bera gögn málsins skýrlega með sér að stefndu hafi staðið til boða fjölmörg úrræði og mikið hafi verið reynt að aðstoða hana, eins og ítarlega er rakið hér að framan. Allt að einu hefur hún ekki náð að nýta sér þau úrræði.

Að virtum öllum gögnum málsins og aldri barnsins er það mat dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómsmanni, að forsjárhæfni stefndu sé verulega skert og að hún sé ófær um að sinna daglegri umönnun og uppeldi barnsins, einkum með hliðsjón af aldri og þroska þess, sbr. a-lið 1. mgr. 29. gr. sömu laga. Telur dómurinn fullvíst að líkamlegri og andlegri heilsu barnsins og þroska sé hætta búin fari stefnda með forsjá þess, sbr. d-lið 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002.

Með vísan til þess er að framan greinir, einkum þeirrar grunnreglu barnaréttar að hagsmunir barna skuli hafðir í fyrirrúmi, eftir því sem velferð þeirra krefst, verða hagsmunir stefndu af áframhaldandi forsjá barnsins að víkja. Er því hafnað þeirri málsástæðu hennar að það brjóti í bága við 71. gr. stjórnarskrárinnar að svipta hana forsjá barnsins. Þá ber að hafna því að þeir hnökrar séu á málsmeðferð stefnanda, sbr. þær reglur stjórnsýsluréttarins og sérreglur laga nr. 80/2002 sem stefnda vísar til í málatilbúnaði sínum, að haft geti áhrif á úrlausn málsins, sbr. einnig sjónarmið stefndu um skort á leiðbeiningum og að skortur á þýðingu málskjala hafi komið niður á andmælarétti hennar. Í þessu samhengi skal þess einnig getið að stefnda hefur notið aðstoðar lögmanns fyrir höfðun málsins. Hróflar það ekki við þessari niðurstöðu þótt fyrirliggjandi meðferðaráætlanir hefðu mátt vera hnitmiðaðri.

Í samræmi við framangreinda niðurstöðu ber að fallast á þá kröfu stefnanda að stefnda verði svipt forsjá sonar síns, B.

Stefnandi krefst ekki málskostnaðar. Að þessu virtu og í ljósi atvika málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður milli stefnanda og stefndu. Stefnda nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, dags. 10. febrúar sl. Allur gjafsóknarkostnaður hennar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, eins og nánar greinir í dómsorði, en sú þóknun er í samræmi við dómvenju ákveðin án tillits til virðisaukaskatts. Við ákvörðun þóknunar er tekið tillit til þess að rekin eru tvö samkynja mál um bæði börn stefndu A.

Af hálfu stefnanda flutti málið K-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður.

Af hálfu stefndu flutti málið S-kvk-nf B-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður.

Dóm þennan kveða upp A-kk-nf H-kk-nf, héraðsdómari og dómsformaður, I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari og G-kvk-nf O-kvk-nf sálfræðingur.

D Ó M S O R Ð:

Stefnda, A, er svipt forsjá sonar síns, B, kt. [...].

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, S-kvk-ef B-kvk-ef S-kvk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 1.700.000 krónur.