673/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L ehf. og H ehf. um dómkvaðningu matsmanns til að meta með nánar tilgreindum hætti umhverfisáhrif af fyrirhuguðu svínabúi. Í úrskurði Landsréttar kom meðal annars fram að þrátt fyrir að með matsbeiðninni væri meðal annars leitað álits á þáttum sem öðrum þræði snertu lagaleg atriði, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, þá myndi niðurstaða þar um í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengja svigrúm hans eða skyldu til að meta þau endanlega sjálfur. Auk þess bæri matsbeiðandi hallann af þýðingu matsgerðar og þá því ef sönnunargildi hennar yrði rýrara en ella. Var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmann í samræmi við beiðni L ehf. og H ehf.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, A-kvk-nf E-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 26. nóvember 2020. Greinargerð varnaraðilans Eyjafjarðarsveitar barst réttinum 15. desember 2020 og barst greinargerð varnaraðilanna Skipulagsstofnunar og íslenska ríkisins réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2020 í málinu nr. M4347/2020 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í clið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka kröfur sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns til greina. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðilarnir Skipulagsstofnun og íslenska ríkið krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

4 Varnaraðilinn Eyjafjarðarsveit krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

5 Varnaraðilinn Stefán Þórðarson ehf. hefur ekki látið málið til sín taka.

6 Fyrir héraðsdómi krafðist varnaraðilinn Eyjafjarðarsveit aðallega frávísunar á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns en þeirri kröfu var hafnað í hinum kærða úrskurði. Í ljósi fyrrgreindrar kröfugerðar hans um staðfestingu á úrskurði héraðsdóms kemur sú krafa ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi.

Niðurstaða

7 Samkvæmt lögum nr. 91/1991 eiga aðilar að meginstefnu rétt á því að afla þeirra sönnunargagna sem þeir telja þörf á. Það er því hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Af þeim sökum ber dómara almennt að verða við beiðni um dómkvaðningu matsmanns. Þær spurningar sem lagðar eru fyrir matsmenn þurfa þó að fullnægja vissum lágmarksskilyrðum, hvort sem matsbeiðni byggist á IX. eða XII. kafla laganna. Þau skilyrði má í meginatriðum greina í þrennt. Í fyrsta lagi þarf matsspurning að vera skýr um hvað meta eigi. Í öðru lagi þarf matsspurning að vera um annað en það sem kemur í hlut dómara að meta samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laganna. Það hefur þó ekki verið talið hindra framgang matsbeiðni að matið varði öðrum þræði lagaleg atriði, svo fremi sem önnur sérfræðileg álitaefni en lögfræðileg eru þar í forgrunni, sem ekki verður slegið föstu að dómara sé fært að meta sjálfur, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 30. ágúst 2012 í máli nr. 487/2012 og 13. október 2009 í máli nr. 472/2009. Á hinn bóginn verður matsbeiðni hafnað ef ekki verður séð að verið sé að leita eftir mati á öðrum sérfræðilegum álitaefnum en lögfræðilegum eða ef spurningarnar teljast á annan hátt þrungnar lagalegum álitaefnum. Í þriðja lagi má matsspurning ekki vera bersýnilega þýðingarlaus, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.

8 Líkt og rakið er í hinum kærða úrskurði deila málsaðilar um hvort heimilt sé að verða við beiðni sóknaraðila 30. júní 2020 um dómkvaðningu matsmanns til að meta með nánar tilgreindum hætti umhverfisáhrif af fyrirhuguðu svínabúi að Torfum í Eyjafjarðarsveit. Munu sóknaraðilar vera eigendur jarðanna Grundar I og Grundar IIa sem liggja að jörðinni Torfum. Með fyrirhugaðri matsgerð hafa sóknaraðilar í hyggju að færa fram sönnur á að hið fyrirhugaða svínabú hafi jafn mikil eða meiri umhverfisáhrif og svínabú af þeirri stærðargráðu sem verða undantekningarlaust að lúta mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Verði niðurstaðan sú hafa sóknaraðilar í hyggju að höfða mál á hendur varnaraðilum til ógildingar á ákvörðun Skipulagsstofnunar 12. mars 2019 um að ekki sé þörf á mati á umhverfisáhrifum og ákvörðun sveitarstjórnar Eyjafjarðarsveitar 21. nóvember 2019 um að samþykkja deiliskipulag vegna svínabúsins.

9 Með hinum kærða úrskurði var fyrrgreindri beiðni sóknaraðila hafnað á þeim grundvelli að um lögfræðilegt álitaefni væri að ræða sem dómstólum bæri að skera úr um en ekki matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Þá var jafnframt talið að fyrirhuguð matsgerð hefði auk þess enga þýðingu miðað við þær lagalegu forsendur sem ágreiningur væri um, sbr. 3. mgr. 46. gr. sömu laga.

10 Samkvæmt 1. gr. laga nr. 106/2000 hafa þau meðal annars það markmið að tryggja að áður en leyfi er veitt fyrir framkvæmd sem fellur undir lögin fari fram umhverfismat þegar hún kann vegna staðsetningar, starfsemi sem henni fylgir, eðlis eða umfangs að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Í III. kafla laganna er að finna ákvæði um hvenær sé skylt að viðhafa slíkt mat á umhverfisáhrifum en þar er greint á milli framkvæmda sem ávallt eru háðar mati á umhverfisáhrifum samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna og þeirra sem einungis eru háðar slíku mati ef talið verður að þær geti haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Við mat á því hvort svo sé skal horft til viðmiða sem sett eru fram í 1.3. tölulið 2. viðauka við lög nr. 106/2000. Fyrrnefndu framkvæmdirnar sem ávallt kalla á mat á umhverfisáhrifum eru felldar undir flokk A í viðauka 1 með lögunum en þær síðarnefndu undir flokk B eða C í sama viðauka.

11 Fyrir liggur að fyrirhugað svínabú að Torfum telst,,framkvæmd“ í skilningi laga nr. 106/2000 og telst fela í sér „þauleldi svína“ í skilningi 1. viðauka við lögin. Samkvæmt lið 1.09 í síðastnefndum viðauka fellur slíkt eldi með að minnsta kosti 3.000 stæði fyrir alisvín (yfir 30 kg) eða 900 stæði fyrir gyltur undir flokk A. Þauleldi svína undir þeim viðmiðunarmörkum fellur hins vegar samkvæmt lið 1.10 í sama viðauka undir flokk B og kallar því ekki á mat á umhverfisáhrifum nema telja megi að framkvæmdin geti haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000 og þau viðmið sem koma fram í 2. viðauka við lögin.

12 Skipulagsstofnun barst tilkynning frá varnaraðila Stefáni Þórðarsyni ehf. 8. janúar 2019 um hið fyrirhugaða svínabú að Torfum en samkvæmt henni er um að ræða þauleldi með 2.400 alisvínum, 400 gyltum og rúmlega 1.000 smágrísum á hverjum tíma. Í tilkynningunni var fyrirhuguð framkvæmd felld undir fyrrgreindan flokk B. Af hálfu Skipulagsstofnunar var ekki gerð athugasemd við það og fór í kjölfarið fram mat stofnunarinnar á því hvort framkvæmdin væri líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, sbr. fyrrgreindan áskilnað 1. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000 og þau viðmið sem koma fram í 2. viðauka við lögin. Með ákvörðun Skipulagsstofnunar 12. mars 2019 var komist að þeirri niðurstöðu að framkvæmdin væri ekki líkleg til að hafa slík áhrif og væri hún því ekki háð mati á umhverfisáhrifum.

13 Sem fyrr greinir hafa sóknaraðilar í hyggju að færa fram sönnur á að hið fyrirhugaða svínabú að Torfum hafi jafn mikil eða meiri umhverfisáhrif og svínabú af þeirri stærðargráðu sem verða undantekningarlaust að lúta mati á umhverfisáhrifum samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000, sbr. lið 1.09 í 1. viðauka við lögin. Eru spurningarnar í fyrirliggjandi matsbeiðni eftirfarandi:

„1. Að teknu tilliti til allra þátta búrekstrar mun hið fyrirhugaða svínabú að Torfum í Eyjafjarðarsveit hafa jafnmikil eða meiri umhverfisáhrif en búrekstur svínabús sem inniheldur einungis 3.000 stæði fyrir alisvín (yfir 30 kg.)?

2. Að teknu tilliti til allra þátta búrekstrar mun hið fyrirhugaða svínabú að Torfum í Eyjafjarðarsveit hafa jafnmikil eða meiri umhverfisáhrif en búrekstur svínabús sem inniheldur einungis 900 stæði fyrir [gyltur]?

Ef spurningu nr. 1 er svarað játandi:

3. Hversu mikið meiri eru umhverfisáhrif hins fyrirhugaða svínabús líkleg til að vera að teknu tilliti til allra þátta hins fyrirhugaða búrekstrar miðað við þröskuldsviðmiðunarstærð fyrir umhverfismat í ii. lið (3.000 alisvín yfir 30 kg.) í flokki 1.09 í 1. viðauka laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum?

Ef spurningu nr. 2 er svarað játandi:

4. Hversu mikið meiri eru umhverfisáhrif hins fyrirhugaða svínabús líkleg til að vera að teknu tilliti til allra þátta hins fyrirhugaða búrekstrar miðað við þröskuldsviðmiðunarstærð fyrir umhverfismat í iii. lið (900 gyltur) í flokki 1.09 í 1. viðauka laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum?“

14 Ljóst er af framangreindum spurningum að sóknaraðilar hafa í hyggju með fyrirhugaðri matsgerð að freista þess að afla sér sönnunar um að fyrrgreind ákvörðun Skipulagsstofnunar 12. mars 2019 sé haldin efnislegum annmörkum. Við blasir að ekki er á færi dómara að leggja mat á þau álitaefni sem felast í spurningunum. Á hinn bóginn er það dómara að meta hvort niðurstaða matsgerðar geti haft áhrif á gildi fyrrgreindrar ákvörðunar Skipulagsstofnunar og eftir atvikum ákvörðun sveitarstjórnar um samþykki deiliskipulagsins. Þótt með matsbeiðni í máli þessu sé leitað álits á þáttum sem öðrum þræði snerta lagaleg atriði myndi niðurstaða þar um í matsgerð ekki binda hendur dómara eða þrengja svigrúm hans eða skyldu til að meta þau endanlega sjálfur, þar með talið um hvort og þá að hvaða marki dómstólar geti tekið til endurskoðunar sérfræðilegt mat Skipulagsstofnunar sem ákvörðun þess 12. mars 2019 byggðist á. Hið sama gildir um mat á því til hvaða forsendna sé heimilt að líta þegar metið er hvort þörf sé á mati á umhverfisáhrifum samkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000, sbr. 2. viðauka sömu laga. Er þess jafnframt að gæta að sóknaraðilar bera hallann af þýðingu matsgerðar og þá því ef sönnunargildi hennar verður rýrara en ella vegna þess að lögð hefur verið til grundvallar mati forsenda sem reynist ekki eiga við rök að styðjast. Verður sóknaraðilum því ekki meinað að afla matsgerðar um þessar spurningar, enda bera þeir sjálfir kostnað af henni og áhættu af því hvort hún komi þeim að notum. Spurningarnar verða ekki taldar það óskýrar að efni séu til að hafna beiðni um dómkvaðningu af þeim sökum og verður ekki fallist á að þær séu bersýnilega þýðingarlausar þótt alls sé óvíst á þessu stigi hvort matsgerð muni í reynd koma sóknaraðilum að nokkrum notum.

15 Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann í samræmi við beiðni sóknaraðila.

16 Varnaraðilarnir Skipulagsstofnun, íslenska ríkið og Eyjafjarðarsveit verða dæmdir til að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann til að svara spurningum samkvæmt matsbeiðni sóknaraðila, Ljósaborgar ehf. og Holts ehf., 30. júní 2020.

Varnaraðilar, Skipulagsstofnun, íslenska ríkið og Eyjafjarðarsveit, greiði sóknaraðilum, Ljósaborg ehf. og Holti ehf., hvorum um sig, óskipt 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.