723/2019

Útdráttur

B o.fl. höfðuðu mál gegn L og kröfðust viðurkenningar á beinum eignarrétti þeirra, að tiltölu (90,635%), á 20 sekúndulítrum skiljuvatns sem kemur frá háhitaborholum í landi Reykjahlíðar og rekja megi til samnings landeigenda við íslenska ríkið frá árinu 1971. Að því frágengnu kröfðust þau viðurkenningar á skaðabótaskyldu L vegna heimildalausrar hagnýtingar L á skiljuvatninu. Í niðurstöðu Landsréttar kom fram að með dómi Hæstaréttar nr. 560/2009 hefði verið tekin bein afstaða til þess sakarefnis sem fælist í meginkröfu B o.fl. og bæri því að vísa þeirri kröfu og síðari kröfu sömu aðila, sem af henni leiðir, frá dómi með vísan til 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Með hliðsjón af því var hinn kærði frávísunarúrskurður staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 29. október 2019, sem barst réttinum sama dag. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 18. nóvember 2019. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. október 2019 í málinu nr. E979/2019 þar sem málinu var vísað frá dómi. Kæruheimild er í jlið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði vegna þessa hluta málsins og kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4 Í samningi landeigenda Reykjahlíðar og íslenska ríkisins 18. mars 1971 var mælt fyrir um að „[j]arðhitaréttindi í landi Reykjahlíðar á jarðhitasvæði því, sem afmarkað er á viðfestum uppdrætti og landamerkjalýsingu, ásamt jarðhita þeim, sem þar er að finna, og aðstaða til mannvirkjagerðar til nýtingar hans, eru héðan í frá ríkissjóði til frjálsra umráða og ráðstöfunar“. Samkvæmt samningnum var endurgjald fyrir þessi réttindi meðal annars heitt vatn og segir um það: „Úr aðalæð hitaveitu þeirrar, sem getið er undir A hér að framan ber eigendum jarðarinnar Reykjahlíðar allt að 20 l/sek af heitu vatni en 5 l/sek hefur ríkissjóður til ráðstöfunar handa væntanlegri hitaveitu fyrir Vogahverfi í Skútustaðahreppi, SuðurÞingeyjarsýslu. Vatnið er skiljuvatn frá borholum…“

5 Í dómi Hæstaréttar 29. apríl 2010 í máli nr. 560/2009, þar sem meðal annars var til meðferðar krafa landeigenda um ógildingu fyrrgreinds samnings, segir í forsendum að samningurinn hafi falið í sér fullnaðarafsal eigenda Reykjahlíðar til íslenska ríkisins fyrir beinum eignarrétti að jarðhitaréttindum á svæðinu, sem um ræðir, jarðhita sem þar fyndist og aðstöðu til mannvirkjagerðar til nýtingar hans. Í forsendum dómsins segir enn fremur um afhendingu til eigenda Reykjahlíðar á þeim 20 sekúndulítrum af heitu vatni sem mál þetta varðar: „[V]erður óhjákvæmilega að skýra samninginn svo að með honum hafi stefndi íslenska ríkið skuldbundið sig til að fella kvöð á réttindin, sem hann keypti, um varanlegt tilkall viðsemjanda síns til tiltekinnar hlutdeildar í þeim.“

6 Aðilar umrædds hæstaréttarmáls voru annars vegar Landeigendafélag Reykjahlíðar ehf., en þáverandi eigendur jarðarinnar höfðu veitt félaginu málsóknarumboð, og hins vegar varnaraðili og íslenska ríkið. Sóknaraðilar þessa máls eru stærstur hluti núverandi eigenda Reykjahlíðar og því að hluta til þeir sömu og áfrýjendur í hæstaréttarmáli nr. 560/2009 eða hafa komið í þeirra stað.

7 Neikvæð réttaráhrif dóms taka ekki aðeins til niðurstöðu um kröfu eins og hún birtist í dómsorði heldur einnig til forsendna að baki kröfu að því leyti sem bein afstaða hefur verið tekin til þeirra í dómi.

8 Í fyrrgreindu hæstaréttarmáli var í framangreindum forsendum dómsins tekin bein afstaða til þess sakarefnis sem felst í meginkröfu sóknaraðila um viðurkenningu á beinum eignarrétti þeirra að tiltölu að 20 sekúndulítrum skiljuvatns sem kemur frá háhitaborholum varnaraðila í Bjarnarflagi í landi Reykjahlíðar. Viðurkenningarkrafa sóknaraðila hefur því verið dæmd að efni til og ber því að vísa þeirri kröfu og síðari kröfu sóknaraðila sem af henni leiðir frá dómi með vísan til 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.

9 Það athugast að sóknaraðilar virðast öðrum þræði byggja á því að framangreind kvöð feli í sér afhendingu á 20 sekúndulítrum skiljuvatns til landeigenda Reykjahlíðar. Líkt og greinir í hinum kærða úrskurði er kröfugerð þeirra í stefnu ekki í samræmi við þá málsástæðu.

10 Það athugast enn fremur að ekki verður talið að 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 sé því til fyrirstöðu að sóknaraðilar, sem eiga samtals 90,6250% eignarhlut í jörðinni Reykjahlíð, sem er í óskiptri sameign, geti án atbeina sameigenda sinna staðið að viðurkenningarkröfu sem aðeins tekur til hlutdeildar þeirra í þeim hagsmunum sem þeir krefjast viðurkenningar á.

11 Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

12 Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðilum gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, B-kvk-nf J-kvk-nf, F-kk-nf S-kk-nf I-kk-nf, G-kk-nf F-kk-nf, G-kk-nf S-kk-nf, G-kvk-nf M-kvk-nf V-kvk-nf, H-kk-nf F-kk-nf, K-kvk-nf Þ. S-kvk-nf, R3 ehf., S-kk-nf B-kk-nf, S-kk-nf J-kk-nf Þ-kk-nf og S-kvk-nf Ó-kvk-nf I-kvk-nf greiði óskipt varnaraðila, Landsvirkjun, 350.000 krónur í kærumálskostnað.