68/2021

Útdráttur

Í málinu krafðist A aðallega lögskilnaðar frá B á grundvelli 1. mgr. 40. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Byggði A á því að hún hefði reglulega orðið að þola líkamlegt ofbeldi af hendi B. Landsréttur tók fram að A bæri sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni að hún hefði sætt ofbeldi af hálfu B en í greinargerð sinni til héraðsdóms mótmælti B málavaxtalýsingu A og kvaðst ekki hafa beitt hana ofbeldi með neinum hætti. Ekki yrði ráðið af málatilbúnaði A hvort sakamál hefði verið höfðað gegn B vegna þeirra atvika sem hún hafi lýst eða hvort lögregla hefði aflað frekari sönnunargagna um þau. Var talið að A hefði ekki tekist sönnun þess að hún hefði orðið fyrir líkamsárás af hálfu B og var hann því sýknaður af kröfu A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf og H-kvk-nf B-x-x, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 3. febrúar 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að henni verði veittur lögskilnaður frá stefnda en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi hefur ekki tekið til varna fyrir Landsrétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að líta svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms.

4

Áfrýjanda var með tölvubréfi Landsréttar 18. mars 2021 veittur frestur til að ljúka gagnaöflun í málinu. Með vísan til fyrrgreinds lagaákvæðis er kveðinn upp dómur í málinu á grundvelli fyrirliggjandi gagna og án munnlegs málflutnings.

Niðurstaða

5

Í stefnu málsins til héraðsdóms krafðist áfrýjandi aðallega lögskilnaðar frá stefnda en til vara skilnaðar að borði og sæng. Stefndi tók til varna og í greinargerð hans til héraðsdóms krafðist hann sýknu af aðalkröfu áfrýjanda en samþykkti varakröfu hennar um skilnað að borði og sæng. Með hinum áfrýjaða dómi var leyst efnislega úr aðalkröfu áfrýjanda en varakröfu hennar var vísað frá dómi með vísan til þess að ekki lægi fyrir yfirlýsing beggja hjóna um eignaleysi, staðfest fyrir sýslumanni eða dómara, eins og áskilið væri í fjórða málslið 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sbr. 1. mgr. 44. gr. sömu laga. Áfrýjandi kærði ákvæði héraðsdóms um frávísun varakröfu hennar til Landsréttar og með úrskurði réttarins 12. febrúar 2021 í máli nr. 41/2021 var ákvæðið fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þann þátt málsins til efnismeðferðar. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2021 var fallist á kröfu áfrýjanda um skilnað að borði og sæng.

6

Áfrýjandi krefst þess í varakröfu að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur á þeim grundvelli að með réttu hefði krafa hennar um lögskilnað átt að sæta frávísun á sama hátt og krafa hennar um skilnað að borði og sæng sem var sem fyrr greinir upphaflega vísað frá héraðsdómi. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga skal, áður en skilnaður er veittur, annað tveggja vera samkomulag milli hjóna um fjárskipti eða opinber skipti hafin vegna fjárslita en séu hjón eignalaus skal yfirlýsing þeirra þar að lútandi staðfest af þeim eða umboðsmönnum þeirra fyrir sýslumanni eða dómara eftir því hvar skilnaðarmálið er til meðferðar. Þessi regla gildir bæði um skilnað að borði og sæng og lögskilnað. Hvorki lá slík yfirlýsing fyrir né voru opinber skipti hafin við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms. Niðurstaða héraðsdóms var þó ekki á því reist að þeim skilyrðum væri ekki fullnægt, heldur var lögskilnaðarkröfunni hafnað þar sem gögn málsins voru ekki talin bera með sér að öðrum skilyrðum fyrir veitingu lögskilnaðar væri fullnægt. Verður af þessum sökum ekki fallist á ómerkingarkröfu áfrýjanda.

7

Áfrýjandi hefur lagt fyrir Landsrétt endurrit úr hjónaskilnaðarbók sýslumanns 4. febrúar 2021 þar sem fram kemur að áfrýjandi og stefndi hafi náð samkomulagi um ráðstöfun þriggja bifreiða í þeirra eigu, en að öðru leyti hafi þau lýst yfir eignaleysi búsins. Áfrýjandi hefur einnig lagt fram meðal annars lögregluskýrslur 6. og 7. desember 2018 og 10. ágúst 2020, staðfestingu á þjónustu [...] 20. júlí 2020, bakvaktarskýrslu Barnaverndar Reykjavíkur 6. desember 2018 og tilkynningar um aðkomu lögreglu að málefnum ólögráða ungmennis [...]desember 2018 og [...]júní 2020.

8

Fram kemur í 1. mgr. 40. gr. hjúskaparlaga að hafi annað hjóna orðið uppvíst að líkamsárás eða kynferðisbroti er bitnar á hinu eða barni sem býr hjá þeim geti hitt krafist lögskilnaðar, enda sé verknaður framinn af ásettu ráði og valdi tjóni á líkama eða heilbrigði þess er fyrir verður ef líkamsárás er til að dreifa. Þá segir í 3. mgr. að höfða skuli mál eða setja fram kröfu um leyfi til lögskilnaðar innan sex mánaða frá því að maka varð kunnugt um verknaðinn og þó eigi síðar en innan tveggja ára frá því að hann var framinn.

9

Í stefnu málsins er rakið að líkamlegt ofbeldi stefnda gegn áfrýjanda hafi byrjað í júní 2018 með atviki sem þar er nánar lýst. Eftir það atvik hafi áfrýjandi reglulega þurft að þola líkamlegt ofbeldi af hendi stefnda og hlotið af því áverka. Lögregla hafi komið á heimili aðila í desember 2018 en fyrr sama dag hafi stefndi beitt áfrýjanda líkamlegu ofbeldi. Lögregla hafi einnig komið á heimili aðila [...]júní 2020 er stefndi hafi misst stjórn á skapi sínu. Áfrýjandi og móðir hennar, er þá var í heimsókn á heimilinu, hafi þá orðið verulega óttaslegnar og móðir áfrýjanda [...]en hún hafi ekki enn náð sér að fullu.

10

Krafa áfrýjanda um lögskilnað frá stefnda var tekin fyrir hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu 13. ágúst 2019. Hinn 17. janúar 2020 var málinu vísað frá sýslumanni þar sem stefndi hafði hafnað kröfu áfrýjanda um lögskilnað. Ekki verður séð af gögnum málsins hvenær áfrýjandi setti kröfuna fram en þegar hún var tekin fyrir var sex mánaða frestur 3. mgr. 40. gr. hjúskaparlaga liðinn varðandi þau atvik sem lýst er í stefnu að hafi gerst á árinu 2018. Þar sem ekki liggur fyrir að krafan hafi verið sett fram innan þess frests verður krafa áfrýjanda þegar af þeirri ástæðu ekki byggð á þeim atvikum.

11

Áfrýjandi gaf skýrslu hjá lögreglu 10. ágúst 2020. Í lögregluskýrslu sem rituð var af því tilefni er meðal annars haft eftir áfrýjanda að [...]júní sama ár hafi stefndi ýtt við henni svo að hún hafi lent með bakið á,, hurðar gafli“ og fundið til eymsla í bakinu við höggið. Á þeim tíma sem skýrslan var tekin hafi áfrýjandi enn fundið til og hafi hún farið á Læknavaktina vikuna áður til skoðunar. Í annarri skýrslu lögreglu er því lýst að eftir [...] hafi lögreglumenn rætt við dóttur áfrýjanda. Stúlkan hafi lýst því að stefndi hefði beitt áfrýjanda ofbeldi, en mikil læti hefðu verið heima fyrir og amma barnsins hefði komið að sækja þær. Í skýrslunni er einnig haft eftir áfrýjanda að hún hefði svarað játandi spurningu um hvort hún hefði orðið fyrir líkamlegu ofbeldi þann dag en hefði frosið þegar hún var beðin um að lýsa því.

12

Í athugasemdum við 40. gr. frumvarps sem varð að hjúskaparlögum segir meðal annars að verknaður verði að vera sannaður og sönnunarbyrði hvíli almennt á þeim er krefjist lögskilnaðar. Í samræmi við þetta ber áfrýjandi sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni að hún hafi orðið fyrir líkamsárás af hálfu stefnda [...]júní 2020. Í greinargerð sinni til héraðsdóms mótmælti stefndi málavaxtalýsingu áfrýjanda sem rangri og ósannaðri og kvaðst ekki hafa beitt hana ofbeldi með neinum hætti. Ekki verður ráðið af málatilbúnaði áfrýjanda hvort sakamál hafi verið höfðað á hendur stefnda vegna þeirra atvika sem hún hefur lýst eða hvort lögregla hafi aflað frekari sönnunargagna um þau. Til dæmis liggur ekki fyrir hvort stefndi hafi gefið skýrslu hjá lögreglu vegna þess atviks sem hún lýsir að hafi gerst [...]júní 2020. Hefur áfrýjanda ekki tekist sönnun þess að hún hafi orðið fyrir líkamsárás þann dag af hálfu stefnda.

Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

13

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkisjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, E-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef, 350.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2021

Mál þetta, sem var dómtekið 9. desember 2020, var höfðað 22. júní sama ár af A, [...]í Reykjavík, gegn B, sem er ekki með skráð lögheimili hér á landi.

Stefnandi krefst þess aðallega að henni verði með dómi veittur lögskilnaður frá stefnda, en til vara skilnaður að borði og sæng. Þá krefst hún málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Af hálfu stefnda var skilað greinargerð 29. september 2020. Þar var krafist sýknu af aðalkröfu stefnanda, en tekið fram að fallist væri á varakröfuna. Þess var krafist að málskostnaður á milli aðila félli niður.

Þegar málið var tekið fyrir 9. desember 2020 var ekki mætt af hálfu stefnda. Daginn áður hafði lögmaður stefnanda upplýst dóminn um að hann hefði látið af hagsmunagæslu fyrir stefnda, en skýrt fyrir stefnda að hann þyrfti að mæta við fyrirtökuna eða leita til lögmanns sem gæti mætt fyrir hann. Bókað var í þingbók að þar sem stefndi hefði lagt fram greinargerð en þingsókn af hans hálfu nú fallið niður ætti stefnandi kost á að svara vörnum stefnda í skriflegri sókn, sbr. 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi óskaði ekki eftir að nýta þá heimild, heldur eftir því að málið yrði tekið til dóms. Málið var dómtekið sbr. 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991.

Eftir fyrirtökuna bárust dómara upplýsingar um að stefndi kynni að hafa haft lögmæt forföll þegar málið var dómtekið. Honum var gefið sérstakt færi á að koma á framfæri upplýsingum um eðli slíkra forfalla og hvort hann óskaði eftir því að málið yrði tekið upp að nýju, sbr. til hliðsjónar 4. mgr. 97. gr. laga nr. 91/1991. Ekki var brugðist við þessu af hálfu stefnda.

Samkvæmt þessu verður málið dæmt eftir framkomnum kröfum og gögnum með tilliti til þess sem hefur komið fram af hálfu stefnda, sbr. seinni málslið 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991.

I

Helstu málsatvik

Aðilar málsins kynntust á árinu 2017. Stefndi, sem er frá [...], bjó á þeim tíma á [...], en stefnandi á Íslandi. Stefndi kom til Íslands í desember 2017 og gengu aðilar í hjúskap [...] janúar 2018. Stefnandi kveður framkomu stefnda hafa gjörbreyst eftir að þau gengu í hjúskap og hafi hann beitt hana og börn hennar andlegu ofbeldi. Þá hafi stefnandi þurft að þola líkamlegt ofbeldi af hálfu stefnda frá júní 2018. Þessu hefur verið mótmælt af hálfu stefnda sem kveðst aldrei hafa beitt stefnanda ofbeldi.

Það liggur fyrir að í ágúst 2019 mætti stefnandi á skrifstofu sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu og krafðist lögskilnaðar vegna hjúskaparbrots stefnda, sbr. 39. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Fram kemur í endurriti úr hjónaskilnaðarbók frá 13. ágúst 2019 að stefnandi sé einnig reiðubúin til þess að viðurkenna hjúskaparbrot fari stefndi fram á lögskilnað á þeim grundvelli og samþykki að lögskilnaðarleyfi verði gefið út á þeim grundvelli. Þá krefjist hún til vara lögskilnaðar vegna líkamsárásar stefnda, sbr. 40. gr. hjúskaparlaga. Fram kom að hjónin ættu ekki saman börn undir 18 ára aldri. Þá lýsti stefnandi yfir eignaleysi búsins. Málinu var frestað til fyrirtöku með stefnda og var honum send boðun til viðtals.

Með bréfi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 17. janúar 2020 var stefnanda tilkynnt um frávísun skilnaðarmálsins. Því til stuðnings var vísað til þess að stefndi hefði hafnað beiðni um lögskilnað og gæti sýslumaðurinn ekki veitt leyfi til skilnaðar, sbr. 2. mgr. 41. gr. hjúskaparlaga. Bent var á að hægt væri að gera kröfu um lögskilnað eða skilnað að borði og sæng fyrir dómstólum væru hjónin ekki sammála um að leita skilnaðar hjá sýslumanni.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína um lögskilnað á 1. mgr. 40. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 þar sem fram kemur að hafi annað hjóna orðið uppvíst að líkamsárás eða kynferðisbroti sem bitni á hinu eða barni sem búi hjá þeim þá geti hitt krafist lögskilnaðar, enda sé verknaðurinn framinn af ásettu ráði og valdi tjóni á líkama og heilbrigði þess er fyrir verður ef líkamsárás er til að dreifa. Vísað er til þess að stefnandi hafi þurft að sæta andlegu og líkamlegu ofbeldi af hálfu stefnda frá því að þau hafi gengið í hjúskap í janúar 2018. Hið líkamlega ofbeldi hafi hafist í júní 2018 og hafi stefnandi meðal annars kýlt stefnanda með krepptum hnefa í andlitið. Stefnandi hafi búið við langvarandi ótta við stefnda sem hafi óspart notfært sér líkamlega yfirburði sína til kúga og beita hana líkamlegu ofbeldi. Ofbeldið hafi átt sér stað á heimili stefnanda þar sem börn hennar búi. Síðast hafi stefndi beitt stefnanda ofbeldi um tveimur vikum áður en málið var höfðað og séu því uppfyllt skilyrði 3. mgr. 40. gr. hjúskaparlaga. Tekið er fram að aðilar eigi ekki börn saman og að eignarstaða þeirra sé neikvæð.

Stefnandi styður varakröfu sína um leyfi til skilnaðar að borði og sæng við 1. mgr. 34. gr. hjúskaparlaga, sem og 3. mgr. 41. gr. laganna. Í ákvæðinu sé skýrt kveðið á um að sá maki sem telji sig ekki geta haldið áfram hjúskap eigi rétt á skilnaði að borði og sæng. Það sé ljóst að stefnandi hafi ekki áhuga á að halda hjónabandi aðila áfram. Krafan sé að öðru leyti reist á sömu málsástæðum og aðalkrafan.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Í greinargerð stefnda kemur fram að hann hafi ekki beitt stefnanda ofbeldi með neinum hætti, hvorki fyrr né síðar. Byggt er á því að stefnandi hafi ekki lagt fram sannanir fyrir fullyrðingum sínum, en ekki hafi af hennar hálfu verið vísað til lögregluskýrslna, ákæra, dóms eða annars sem sýni fram á að stefndi hafi beitt hana ofbeldi. Séu skilyrði 40. gr. hjúskaparlaga því ekki uppfyllt. Þá séu skilyrði 1. mgr. 36. gr. laganna ekki heldur uppfyllt, en aðilar hafi ekki verið skilin að borði og sæng.

IV

Niðurstaða

Til úrlausnar er krafa stefnanda um að henni verði með dómi aðallega veittur lögskilnaður frá stefnda, en til vara skilnaður að borði og sæng. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. hjúskaparlaga getur annað hjóna krafist lögskilnaðar hafi hitt orðið uppvíst að líkamsárás eða kynferðisbroti sem bitnar á því eða barni sem býr hjá þeim, enda hafi verknaðurinn verið framinn af ásettu ráði og valdið tjóni á líkama eða heilbrigði þess er fyrir verður hafi líkamsárás verið til að dreifa. Til stuðnings því að uppfyllt séu skilyrði ákvæðisins hefur stefnandi vísað til þess að stefndi hafi ítrekað beitt hana andlegu og líkamlegu ofbeldi frá júní 2018. Af hálfu stefnanda hafa ekki verið lögð fram gögn þessu til stuðnings önnur en ljósmyndir sem hún kveður vera af áverkum sínum, en óljóst er hvenær þær voru teknar. Eins og rakið hefur verið hefur stefndi mótmælt því að hafa beitt stefnanda ofbeldi og lagt áhersluá að engin gögn liggi fyrir sem renni stoðum undir staðhæfingar hennar. Að mati dómsins hefur að virtum málatilbúnaði aðila og framlögðum gögnum ekki verið sýnt fram á að stefndi hafi orðið uppvís að líkamsárás gegn stefnanda þannig að uppfyllt séu skilyrði 1. mgr. 40. gr. hjúskaparlaga til að veita stefnanda lögskilnað. Krafa stefnanda um lögskilnað er ekki reist á öðrum málsástæðum eða lagarökum. Þegar af þessari ástæðu verður að hafna aðalkröfu stefnanda.

Varakrafa stefnanda um að henni verði veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng er byggð á 1. mgr. 34. gr. hjúskaparlaga þar sem fram kemur að maki sem telji sig ekki geta haldið áfram hjúskap eigi rétt á skilnaði að borði og sæng. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 31/1993 skal annað tveggja vera, samkomulag milli hjóna um fjárskipti eða opinber skipti hafin vegna fjárslita, áður en skilnaður er veittur. Þá kemur fram í 95. gr. laganna að hjón geti ráðið fjárskiptum sínum vegna skilnaðar til lykta með fjárskiptasamningi. Séu hjón eignalaus skuli yfirlýsing þeirra þar að lútandi staðfest af þeim eða umboðsmönnum þeirra fyrir sýslumanni eða dómara eftir því hvar skilnaðarmálið er til meðferðar. Eins og hér er ástatt liggur ekki fyrir samkomulag milli aðila um fjárskipti og hafa ekki heldur verið hafin opinber skipti vegna fjárslita þeirra. Fram kemur í stefnu að eignastaða aðila sé neikvæð og segir, eins og áður greinir, í endurriti úr hjónaskilnaðarbók sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 13. ágúst 2019 að stefnandi lýsi yfir eignaleysi búsins. Aftur á móti liggja ekki fyrir nein gögn sem varða eignastöðu aðila og staðfesta eftir atvikum eignaleysi þeirra, en ekki dugar yfirlýsing annars hjóna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 25. maí 2017 í máli nr. 213/2017. Það er því ekki uppfyllt fyrrgreint skilyrði 1. mgr. 44. gr. hjúskaparlaga og gildir einu þó að stefndi hafi ekki mótmælt kröfunni. Að þessu virtu verður að vísa varakröfu stefnanda frá dómi.

Að virtum atvikum telur dómurinn rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins 20. október 2020 var stefnanda veitt gjafsókn í málinu. Gjafsóknin var takmörkuð við réttargjöld og þóknun lögmanns, sbr. þó 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu greiðist gjafsóknarkostnaður stefnanda úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, sem þykir með hliðsjón af eðli og umfangi málsins, sem og að nokkru með hliðsjón af tímaskýrslu, hæfilega ákveðin 400.000 krónur. Þóknunin er í samræmi við dómvenju ákveðin án tillits til virðisaukaskatts, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 11. apríl 2017 í máli nr. 678/2016.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Kröfu stefnanda, A, um lögskilnað milli hennar og stefnda, B, er hafnað.

Kröfu stefnanda um skilnað að borði og sæng er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, L-kvk-ef B-kvk-ef Á-kvk-ef, 400.000 krónur.