260/2021

Útdráttur

BK krafðist þess að A yrði svipt forsjá dóttur sinnar B á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Héraðsdómur féllst ekki á að skilyrðum framangreindra ákvæða væri fullnægt þar sem vægari úrræði hefðu ekki verið fullreynd. Var A því sýknuð af kröfum BK. Í dómi Landsréttar kom fram að áður en mál þetta var höfðað hefði A falið móður sinni forsjá B með samningi á grundvelli 3. mgr. 32. gr. barnalaga nr. 76/2003. Gera yrði þá kröfu til barnaverndarnefndar áður en tekin væri íþyngjandi ákvörðun á grundvelli barnaverndarlaga að allar aðstæður væru með þeim hætti að ótvírætt mætti telja að slík ákvörðun væri nauðsynleg til að tryggja hagsmuni og velferð barnsins, meðal annars með rannsókn á því hvort beita mætti öðrum vægari úrræðum en forsjársviptingu. Slík rannsókn yrði ekki einskorðuð við athugun á þeim sérgreindu barnaverndarúrræðum sem talin væru upp í barnaverndarlögum. Telja yrði að nefndur samningur A og móður hennar um forsjá B fæli í sér vægari leið gagnvart A og Ben forsjársvipting enda lægi ekkert fyrir sem gæfi tilefni til að ætla að slík tilhögun forsjár gengi gegn hagsmunum og velferð barnsins. Engin gögn hefðu verið lögð fram í málinu sem renndu stoðum undir að hagsmunum B kynni að vera ógnað færi hún í forsjá móðurömmu sinnar. Með vísan til 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga, reglna um meðalhóf og fyrirliggjandi gagna um hæfni móður A til þess að taka að sér forsjá B var ekki fallist á að BK hefði haft forsendur til þess að taka ákvörðun um höfðun forsjársviptingarmáls. Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur um sýknu A af kröfum BK.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 19. apríl 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 9. apríl 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði svipt forsjá barnsins B.

3

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

4

K, skipaður talsmaður dóttur stefndu, og L, tilsjónarmaður stefndu, gáfu skýrslu við upphaf aðalmeðferðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

5

Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir njóta friðhelgi fjölskyldu en ákvæði sama efnis er að finna í 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Er ákvæðum þessum meðal annars ætlað að vernda rétt fjölskyldu til að búa saman á heimili, þar með talið rétt foreldra til að fara með forsjá og annast uppeldi barna sinna án utanaðkomandi afskipta frá stjórnvöldum.

6

Samkvæmt 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar má takmarka friðhelgi fjölskyldu með sérstakri lagaheimild ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. mannréttindas áttmálans er jafnframt heimilt að skerða þennan rétt ef mælt er fyrir um það í lögum og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi. Rétturinn til friðhelgi fjölskyldu takmarkast einnig af 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.

7

Í lögum er að finna ýmis ákvæði sem veita stjórnvöldum heimildir til afskipta af fjölskyldulífi með það að markmiði að vernda réttindi barna þegar talið er að velferð þeirra sé í hættu. Ákvæði um síðastnefnt er einkum að finna í barnaverndarlögum nr. 80/2002 og barnalögum nr. 76/2003 en í þeim er að finna ýmis ákvæði sem er ætlað að tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Ákvæði um síðastnefnt er einnig að finna í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem öðlaðist lagagildi hér á landi við setningu laga nr. 19/2013. Var samningurinn og viðaukar við hann birtur sem fylgiskjal með lögunum.

8

Við túlkun framangreindra lagaákvæða verður að horfa til þess að þau fela í sér frávik frá fyrrgreindri meginreglu 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálans. Af því leiðir meðal annars að lagaheimild til inngrips þarf að vera skýr og afdráttarlaus auk þess sem aðstæður í hverju tilviki þurfa að bera skýrt með sér að þarfir barns kalli á inngrip stjórnvalda. Því meira íþyngjandi sem inngripið er hverju sinni því meiri kröfur verða gerðar um að sýnt sé fram á nauðsyn þess.

9

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi tók áfrýjandi ákvörðun 21. október 2020 um að höfða mál á hendur stefndu til sviptingar á forsjá dóttur hennar, sbr. 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Byggist krafan einkum á því að stefnda geti ekki sinnt daglegri umönnun barnsins, sbr. nánar a-lið 1. mgr. 29. gr. Jafnframt er á því byggt að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu barnsins eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að stefnda sé augljóslega vanhæf til að fara með forsjána, sbr. d-lið sömu lagagreinar. Byggir áfrýjandi á því að önnur og vægari úrræði hafi verið reynd til þrautar án árangurs og því standi 2. mgr. 29. gr. og ýmsar meginreglur 4. gr. laganna því ekki í vegi að stefnda verði svipt forsjánni.

10

Fyrir liggur að áður en áfrýjandi tók ákvörðun um að höfða forsjársviptingarmálið á hendur stefndu hafði hún tekið ákvörðun um að fela móður sinni forsjá barnsins.

Nánar tiltekið var það gert með samningi 8. október 2020 en þar kemur fram að það sé skýlaus vilji hennar að [...] ára gömul móðir hennar hennarsem búsett er í [...], E, fari með forsjá barnsins til 18 ára aldurs þess. Á sama hátt lýsir móðir stefndu því yfir í samningnum að þetta sé skýlaus vilji hennar. Staðfestu þær þann vilja sinn í skýrslutöku fyrir héraðsdómi. Samningurinn var gerður á grundvelli 3. mgr. 32. gr. barnalaga sem kveður á um heimild foreldra til að fela öðrum forsjá barns með samningi. Hefur stefnda óskað eftir staðfestingu sýslumanns á samningnum í samræmi við áskilnað 2. mgr. 29. gr. a barnalaga, sbr. 32. gr. sömu laga. Við aðalmeðferð málsins hér fyrir dómi kom fram að afstaða sýslumanns liggi ekki enn fyrir en samkvæmt gögnum málsins var málið tekið fyrir hjá honum 26. október 2020. 11

Ótvírætt er að ákvörðun um að skilja barn til frambúðar frá foreldri gegn vilja þess síðarnefnda er með veigameiri ákvörðunum sem tekin verður á grundvelli barnaverndarlaga. Af því leiðir óhjákvæmilega að gera verður þá kröfu til barnaverndarnefndar áður en slík ákvörðun er tekin að allar aðstæður séu með þeim hætti að ótvírætt megi telja að hún sé nauðsynleg til að tryggja hagsmuni og velferð barnsins. Við skoðun á því hvort svo sé þarf meðal annars að horfa til þess hvort grípa megi til vægari úrræða samkvæmt barnaverndarlögum sem geti tryggt velferð barnsins, sbr. 2. málslið 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Rannsókn barnaverndarnefndar á því hvort aðrar leiðir en forsjársvipting séu færar verður ekki einskorðuð við athugun á þeim sérgreindu barnaverndarúrræðum sem talin eru upp í barnaverndarlögum. Í því samhengi er meðal annars til þess að líta að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna, sbr. lög nr. 19/2013, skal það „sem barni er fyrir bestu... ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn“. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. barnalaga skal það sem barni er fyrir bestu ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess. Af síðastnefndum lagareglum leiðir óhjákvæmilega að séu aðstæður með þeim hætti að unnt sé að tryggja hagsmuni og velferð barns með öðrum hætti en forsjársviptingu er barnaverndarnefnd óheimilt að krefjast forsjársviptingar.

12

Telja verður að fyrirliggjandi samningur stefndu og móður hennar um forsjá barnsins feli í sér vægari leið gagnvart henni og barninu en forsjársvipting, enda liggur ekkert fyrir sem gefur tilefni til að ætla að slík tilhögun forsjár gangi gegn hagsmunum og velferð barnsins. Er hún jafnframt í samræmi við þau sjónarmið um velferð barna sem birtast í 3. mgr. 20. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, um mikilvægi þess að horfa til þjóðlegs, trúarlegs og menningarlegs uppruna barns og tungumáls þegar verið er að ráðstafa því í fóstur, til ættleiðingar eða til vistunar á stofnun.

13

Af hálfu áfrýjanda hafa engin gögn verið lögð fram í málinu sem renna stoðum undir að hagsmunum barns stefndu kunni að vera ógnað fari það í forsjá móðurömmu sinnar í [...]. Fyrir liggur álitsgerð [...] sálfræðings um hæfni móður stefndu til að „gerast náskylt fósturforeldri“ dóttur stefndu. Byggist álitsgerðin á mati sem fór fram í [...] í [...]17. nóvember 2020, tæplega mánuði eftir að áfrýjandi tók ákvörðun um að höfða forsjársviptingarmál á hendur stefndu. Er það niðurstaða álitsgerðarinnar að „metnaður“, „persónuleikaeinkenni“ og „foreldrahæfni“ móður stefndu sé „fullnægjandi til að veita henni leyfi til þess að taka við barni í fóstur“. Er því jafnframt slegið þar föstu að hún uppfylli „þau skilyrði sem teljast nauðsynleg til að geta sinnt hlutverki fósturforeldris“ og að ákvörðun hennar um að „sinna hlutverki fósturforeldris fyrir dótturdóttur sína... sé upplýst og meðvituð“. Í tilefni af þessari álitsgerð var lögmaður áfrýjanda spurð hér fyrir dómi hvort hæfni móður stefndu til að fara með forsjá barnsins væri dregin í efa af hálfu áfrýjanda. Var því svarað neitandi. Spurð í skýrslutöku fyrir héraðsdómi svaraði móðir stefndu að hún væri reiðubúin að koma í „hæfnismat“ hjá áfrýjanda hér á landi ef þess væri óskað. Af gögnum málsins verður hins vegarekki ráðið að eftir því hafi verið leitað.

14

Fyrir héraðsdómi gaf skýrslu H, forstöðukona miðstöðvar fósturheimila í [...], sem er heimabær móður stefndu í [...]. Kom fram í skýrslu hennar að búið væri að undirbúa „allt sem varðar það að [móðir stefndu] gæti verið fósturfjölskylda eða forsjárfjölskylda... fyrir [barn stefndu] sem er líka barnabarnið hennar“. Jafnframt kom fram að búið væri að fara í heimsókn til móður stefndu „og að það [væri] í raun og veru allt gott að segja, það [væri] ekkert sem myndi að einhverju leyti sýna fram á að það [væri] ekki góð ákvörðun að senda barn þar“. Fram kom að íbúðin hennar væri ekki stór en hún væri mjög hrein og liti bara vel út. Væri „ekkert sem myndi koma í veg fyrir það að hún mætti ekki sjá um þetta barn“.

15

Samkvæmt 1. mgr. 56. gr. barnaverndarlaga ber barnaverndarnefnd að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en mál er höfðað til sviptingar forsjár samkvæmt 29. gr. sömu laga. Í lögskýringargögnum kemur fram um þetta ákvæði að barnaverndarnefnd skuli ekki höfða slíkt mál „nema eftir ítarlegan undirbúning og að vandlega athuguðu máli“. Í síðastnefndu ákvæði felst meðal annars að áfrýjanda bar að kynna sér vandlega hvort hagsmunir barns stefndu krefðust þess að höfðað væri forsjársviptingarmál þegar fyrir lá að húnhafði gert samning við móður sína um forsjá þess. Við þá athugun bar áfrýjanda meðal annars að gæta að fyrrgreindum reglum um meðalhóf. Af gögnum málsins má ráða að athugun áfrýjandi í tilefni samningsins hafi fyrst og fremst lotið að því að kanna hvort unnt væri að flytja barnverndarmálstefndutil [...] yfirvalda í stað þess að kanna forsjárhæfni móður stefndu. Á grundvelli þess sem fyrr hefur verið rakið um þau gögn sem liggja fyrir um hæfni móður stefndu til að taka að sér forsjá barns hennar verður ekki talið að áfrýjandi hafi gætt að þessu á fullnægjandi hátt en í því sambandi er jafnframt til þess að líta að ekkert hefur komið fram í málinu sem gefur tilefni til að ætla að barnaverndaryfirvöld í [...] muni ekki hafa fullnægjandi eftirlit með hagsmunum og velferð barnsins ef og þegar til þess kemur að barnið fari til móðurömmu sinnar. Verður samkvæmt öllu framangreindu ekki fallist á að forsendur hafi verið til þess af hálfu áfrýjanda að taka ákvörðun um höfðun forsjársviptingarmáls 21. október 2020.

16

Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þar með talið um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

17

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður en um gjafsóknarkostnað stefndu fyrir Landsrétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, U-kk-ef S-kk-ef B-kk-ef, 800.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjaness 9. apríl 2021

Mál þetta var höfðað með birtingu réttarstefnu þann 13. nóvember 2020 og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð þann 17. mars 2021.

Stefnandi er barnaverndarnefnd Kópavogs, kt. [...], Fannborg 6, Kópavogi.

Stefnda er A, kt. [...],[...], Kópavogi.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði svipt forsjá barnsins B, kt. [...]. Stefnandi krefst ekki málskostnaðar.

Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda. Að auki krefst stefnda málskostnaðar sér að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning að viðbættum virðisaukaskatti.

Málavextir og sönnunarfærsla:

Þann [...] 2020 fæddist stúlkubarnið B á Landspítala-Háskólasjúkrahúsi. Foreldrar barnsins eru stefnda, A og C, sem bæði eru [...] ríkisborgarar. A og C voru í óskráðri sambúð hér á landi á meðgöngutíma barnsins og líklega eitthvað fyrr. Þá þykir upplýst að stefnda hafi komið hingað til lands [...], í þeim erindum að passa barn fyrir [...] frænda sinn.

Strax eftir fæðingu B þurfti hún vegna sýkingar að liggja á vökudeild í viku, og á meðan dvöldu foreldrar hennar á sængurkvennadeild. Í þeirri viku bárust tvær tilkynningar til stefnanda frá Landspítalanum um áhyggjur af stöðu foreldra og miklar áhyggjur af getu foreldra til að annast ungbarn án verulegrar aðstoðar. Þau hafi ekki valdið gjöfum, bleiuskiptum og annarri grunnumönnun barnsins, svo sem að taka stúlkuna í fangið, gefa henni að drekka eða bregðast við gráti. Foreldrar hafi spurt mikið en átt erfitt með að tileinka sér ráðleggingar sem starfsfólk gaf þeim. Stefnda hafi fljótt misst þolinmæði gagnvart stúlkunni, verið hjálparlaus og þurft gríðarlega hvatningu og hjálp við að róa sig niður. Mat starfsfólks Landspítala var að foreldrar barnsins þyrftu áframhaldandi sólarhringsaðstoð í foreldrahlutverkinu og mikla kennslu í almennri umönnun ungbarns.

Í [...] 2020, eða áður en barnið fæddist, hafði borist tilkynning frá mæðravernd heilsugæslunnar, þar sem áhyggjur ljósmóður hafi lotið að litlu stuðningsneti stefndu hér á landi, og að hún ætti erfitt með að halda utan um daglegt skipulag og tjái vanlíðan, þá búi hún við erfiðar aðstæður og sé í andlegu ójafnvægi, og hafi mætingar í mæðravernd verið stopular. Könnun barnaverndar hafi sýnt að stefnda og barnsfaðir hennar væru lítið sem ekkert undirbúin undir komu barnsins. Hafi foreldrar því fengið aðstoð þannig að stefndu hafi verið hjálpað við að halda utan um fjármálin og að komast í skoðanir hjá ljósmóður. [...] tilsjónaraðili hafi verið fenginn til starfsins. Í skýrslu hans komi fram að þrátt fyrir að vel hafi verið farið yfir hlutverk tilsjónaraðila hafi stefnda misskilið hlutverk hennar, og talið hana eiga að sjá um þrif fyrir sig. Tilsjónaraðili hafi einnig hjálpað stefndu að versla í matinn, enda svo virst sem stefndu skorti þar kunnáttu.

Í bakvaktarskýrslu stefnanda, dags. 13. júní 2020, segir að starfsfólk meðgöngu- og sængurlegudeildar hafi ekki treyst móður til að sinna barninu sem skyldi yfir nótt. Áhyggjur hafi verið af líðan og heilsu barnsins yrði það skilið eftir svo lengi eitt með móður sinni, jafnvel þótt reglulegt innlit yrði frá starfsfólki. Vegna þessa hafi verið gerð áætlun um meðferð máls, skv. 23. gr. barnaverndarlaga, dags. 12. júní 2020, þar sem talið var að barnið gæti ekki farið með foreldrum af fæðingardeild og að foreldrar þyrftu að fá þjálfun til að annast stúlkuna á Vistheimili barnaverndar. Með samþykki foreldra hófst sú vistun 15. júní 2020, fyrst með báðum foreldrum en með móður frá lokum júní, eftir að faðirinn fór til [...].

Um faðir barnsins, C, er upplýst að hann sé [...] vegna [...] veikinda, og þar sem hann hafi ekki verið með íslenska kennitölu hafi hann ekki getað sýnt fram á framfærslu á Íslandi og ekki átt rétt á frekari aðstoð hér á landi, og því farið til [...] 27. júní 2020 að sækja sér læknisaðstoð. Engar upplýsingar liggja fyrir í málinu um frekari aðkomu eða afstöðu hans til framkominnar kröfu um forsjársviptingu.

Stefnda fékk eftir komu á vistheimilið leiðbeiningar og stuðning frá starfsfólki allan sólarhringinn og auk þess Skref fyrir skref (e. Step-by-step) foreldraþjálfun frá [...]. Samkvæmt gögnum málsins hafi stefnda þurft kennslu við alla umönnun stúlkunnar, til að mynda hvernig eigi að passa upp á höfuðið, láta hana ropa, skipta á bleiu, róa hana og gefa henni að drekka. Stefnda hafi ekki náð að læra að hafa stúlkuna á brjósti og drekki barnið þurrmjólk. Þrátt fyrir ítrekaðar leiðbeiningar hafi stefnda átt erfitt með að fara eftir fyrirmælum og gefist upp á að gefa stúlkunni mjólk eftir ákveðinn tíma. Þurft hafi að ráða inn starfsfólk á næturvaktir á vistheimilið þar sem þörf hafi verið á því að hafa eftirlit og stuðning allan sólarhringinn og grípa inn í ef illa gengi. Langan tíma hafi tekið fyrir stefndu að læra að passa upp á höfuðið á barninu eða láta stúlkuna ropa.

Ný áætlun um meðferð máls var gerð þann 1. júlí 2020, þar sem stefnda samþykkti að dvelja á vistheimilinu til 15. september 2020. Í skýrslu fortöðukonu heimilisins fyrir dómi kom fram að miklar áhyggjur hafi verið af öryggi barnsins í umsjá stefndu. Ekki hafi tekist að kenna henni að lesa í aðstæður og þarfir barnsins, og að hún hefði ekki skynbragð á hvenær barnið væri þreytt eða svangt. Starfsfólk vistheimilisins hafi ítrekað þurft að grípa inn í aðstæður. Stefnda komist í uppnám og bregðist illa við mótlæti.

D sálfræðingur var fenginn til þess þegar í byrjun júlí 2020 af hálfu stefnanda að meta forsjárhæfni stefndu og skilaði hann matsgerð þann 24. ágúst 2020. Bar hann fyrir dómi að stefnda ætti í erfiðleikum með vitsmunaþroska, ætti ekki beint við greindarskerðingu að etja en hún fegri hlutina, skorti innsæi og lesi ekki rétt í aðstæður. Tengsl við barnið hafi að hans mati verið í lagi, og stefnda natin við barnið. Niðurstaða matsins hafi verið sú að færni stefndu gæti ekki talist nægjanleg eða nauðsynleg til að stefnda gæti sinnt dóttur sinni án verulegs eftirlits og stuðnings, sem yrði líklegast að hafa næstu árin, mögulega alla tíð. Byggðist sú niðurstaða hans á viðtölum við þá aðila sem hefðu komið að málum stefndu og barnsins fram að því. Matsmaður bar jafnframt fyrir dómi að í raun hafi hann bara verið beðinn um að svara einni matsspurningu, þ. e. um hæfni stefndu. Spurður hvort matið gæti talist fullnægjandi bar matsmaður að hann hefði ekki haft miklar upplýsingar, svo sem um bakgrunn eða sögu stefndu, eða tengslanet hennar, heilsu, uppeldi eða menntun. Aðstæður stefndu hafi ekki verið ákjósanlegar á þessum tímapunkti til að fara í mat, svo sem vegna kvíða. Þá sé hún í framandi landi og tali ekki málið, og barnsfaðir hennar farinn úr landi. Hann hafi ekki fengið neinar upplýsingar frá því að hann lauk við gerð matsins og hefði því ekki skoðun á því hvort skilyrði væru fyrir forsjársviptingu í stað þess að veita aðstoð. Í svari ungbarnaverndar heilsugæslunnar í [...], dags. 9. september 2020, vegna fyrirspurnar stefnanda, kemur fram að líðan stúlkunnar virðist almennt góð og sé stúlkan vær og dafni og þroskist eðlilega. Í öllum skoðunum sem heilsugæslan hafi sinnt hafi barnið verið vel hirt og aðbúnaður í lagi. Fram komi að greinilegt sé að stefndu þyki mjög vænt um dóttur sína og sé að gera sitt besta til að fara eftir leiðbeiningum og ráðgjöf, en þrátt fyrir ítrekaðar leiðbeiningar og ráðgjöf er varði umönnun stúlkunnar nái stefnda þó ekki að tileinka sér þá færni í umönnun sem ætlast sé til að foreldrar nái að tileinka sér á þessum tíma. Tengslamyndun virðist þó góð.

Í áætlun stefnanda um meðferð máls, dags. 11. september 2020, samþykkti stefnda að dvelja áfram á vistheimilinu til 15. október 2020, og fram kemur að það sé vegna athugunar á möguleika þess að málið yrði flutt til barnaverndaryfirvalda í [...].

Stefnda hafði gefið það í skyn að hún vildi fara til [...] með barnið, og ef hún stæðist ekki forsjárhæfnismat þá vildi hún að forsjá barnsins færðist yfir til móður hennar í [...]. Stefnandi setti sig því í samband við Barnaverndarstofu 27. ágúst 2020. Í svari Barnaverndarstofu kom fram að hvorki Barnaverndarstofa né barnaverndarnefndir gætu með fullnægjandi hætti sinnt lögbundnum skyldum sínum og eftirliti með heimilum sem staðsett væru utan Íslands. Barnaverndarstofa gæti því ekki veitt leyfi vegna fósturheimila/vistforeldra sem búsettir væru erlendis. Virðist af svarinu að spurt hafi verið um mögulega vistun barnsins í [...], en ekki um þá beiðni stefndu að forsjá barnsins færðist yfir til móður hennar.

Móðir stefndu, E, kom hingað til lands um miðjan september 2020 til þess að aðstoða dóttur sína, og dvaldi hún mikið með henni á vistheimilinu. Eins og greinir í gögnum málsins þá var fundað af hálfu stefnanda með stefndu, móður stefndu og F konsúl frá [...] sendiráðinu þann 15. september 2020. Á þeim fundi hafi komið fram að móðir stefndu væri komin til landsins til þess að sækja dóttur sína og barnabarn og að til stæði að forsjá barnsins færðist yfir til móður stefndu. Þótt ómótaðar hugmyndir hafi í fyrstu legið fyrir um þá forsjá, þá hafi stefnda síðar á fundinum sagt að það væri hennar vilji að forsjá barnsins færðist yfir til móður hennar.

Að ábendingu F hafði starfsmaður stefnanda símasamband við G, sem mun vera forstjóri stofnunar um réttindi barna í [...], sambærilegt umboðsmanni barna. Ljóst þykir af því sem fram kemur í greinargerð stefnanda, sem lögð var fyrir á fundi barnaverndarnefndar þann 14. október 2020, að G hafi verið óviss um það hvernig möguleg málsmeðferð yrði um flutning barnsins til [...], enda aldrei fengið slíka fyrirspurn fyrr. Í tölvupósti hennar til starfsmanns stefnanda eftir símafundinn kom hins vegar fram að hún hefði haft samband við dómsmálaráðuneytið í [...] um það hvernig rétt væri að haga málum er varðaði komu barnsins til [...]. Hafi hún fengið þau svör að um leið og barnið kæmi til [...] yrði haft samband við „family court“ en ógjörningur væri fyrir [...] yfirvöld að aðhafast nokkuð fyrr en fjölskylda barnsins væri komin til [...]. Í skýrslu starfsmanns stefnanda kom fram að aðeins hafi verið um þetta eina símtal að ræða við umboðsmann barna í [...], varðandi mögulegan flutning málsins til [...] barnaverndaryfirvalda.

Haldinn var fundur með stefndu, lögmanni hennar sem og móður hennar og frænku þann 28. september 2020, þar sem fram kom af hálfu stefnanda að svör frá [...] yfirvöldum hafi verið það óljós að ekki væri mögulegt að flytja mál hennar til [...]. Var þar vísað til bókunar á meðferðarfundi þann 24. september 2020 um að ákveðið hefði verið að flytja mál B ekki til [...].

B litlu var skipaður talsmaður. Í skýrslu hennar, dags. 4. október 2020, kemur fram að dagleg rútína barnsins sé í góðum farvegi, að því er virðist vegna utanumhalds og skipulags á vistheimilinu, og sé gripið inn í af þeirra hálfu eða af hálfu móður stefndu eftir að hún kom.

Þann 8. október 2020 rituðu stefnda og móður hennar undir samning um forsjá barnsins B, þannig að móðir stefndu færi með forsjá barnsins til 18 ára aldurs hennar. Var skjalið formlega vottað og í niðurlagi þess kemur fram að þess sé óskað að samkomulagið verði staðfest af sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu í samræmi við 2. mgr. 29. gr. a, sbr. 32. gr. barnalaga nr. 76/2003. Móðir stefndu fór aftur til [...] í október 2020, vegna vinnu.

Á fundi barnaverndarnefndar 21. október 2020 kom fram að nefndin teldi lagaskilyrði til þess að svipta stefndu forsjá barnsins. Slík ráðstöfun væri nauðsynleg til þess að tryggja öryggi og velferð stúlkunnar og svo að hún mætti njóta þess réttar að búa við þroskavænleg uppeldisskilyrði. Sé stefnda ófær um að veita barninu þau skilyrði vegna skorts á innsæi og vitsmunalegri getu til þess að fara með forsjárskyldur. Var lögmanni nefndarinnar falið að höfða mál til forsjársviptingar. Á sama fundi lagði lögmaður stefndu fram þýðingu á tölvupóstssamskiptum konsúls [...] við H, sem starfi hjá félagsþjónustunni í [...], heimabæ móður stefndu, varðandi möguleika þess að móðir stefndu tæki við forsjá barnsins. Í forsendum úrskurðar stefnanda, dags. 21. október 2020, kemur fram að sá póstur hafi að geyma allt aðrar upplýsingar en fengust frá G.

Eftir úrskurð nefndarinnar flutti stefnda af vistheimilinu og býr nú á [...] sem stefnandi hefur samþykkt að greiða fyrir fyrst um sinn. Þá verður ætlað af gögnum málsins að barninu hafi í framhaldi þessa verið komið fyrir í fóstri hjá fósturforeldrum þann 24. nóvember 2020, og hafi stefnda umgengni við barnið tvisvar í viku og fái styrk til að greiða fyrir strætó til að komast í þá umgengni og úr henni.

Beiðni stefndu um staðfestingu á samningi hennar og móður hennar um forsjá barnsins var tekin fyrir hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu 26. október 2020. Þar kemur fram að sýslumaður kunni að óska umsagnar sérfræðings í málefnum barna, skv. 74. gr. barnalaga. Þá voru lögð fyrir sýslumann gögn er höfðu verið lögð fram á fundi barnaverndar þann 21. október 2020 af hálfu stefndu. Í lok fyrirtökunnar kemur fram að sýslumaður taki sér frest til þess að ákvarða næstu skref í málinu. Ekkert liggur fyrir um það hver áform sýslumanns um næstu skref eru, en E bar fyrir dómi að hún myndi koma til Íslands ef þess væri óskað að könnun eða mat færi fram á hennar aðstæðum.

Eftir að móðir stefndu fór aftur til [...] hóf hún undirbúning fyrir komu barnsins til landsins, m. a. með samskiptum við miðstöð fósturheimila í heimabæ hennar en auk þess höfðaði hún mál gegn stefndu og barnsföður hennar um forsjá stúlkunnar, og hafi það mál verið höfðað sama dag og þetta mál fyrir viðeigandi dómstól í [...]. Málið hafi síðan verið fært til dómstóls í [...] vegna þess að það varðaði samskipti á milli ríkja.

Í skýrslu H fyrir dóminum kvaðst hún vera forstöðumaður framangreindrar miðstöðvar fósturheimila sem starfi eins og barnavernd. Sé verkefni hennar að finna fósturfjölskyldur, meta aðstæður þeirra og aðstoða. Hafi hún skoðað aðstöðu E, og mælt með henni sem forsjáraðila, og því veitt henni aðstoð við málshöfðun forsjármálsins í [...]. Væri aðkoma hennar í samræmi við lög [...] þar um.

Í skýrslu F, konsúls [...] sendiráðsins, fyrir dómi kom fram hann hefði frá september 2020 verið að aðstoða stefndu og móður hennar varðandi forsjá barnsins B, enda væru þau öll [...] ríkisborgarar, og stefnda hefði talið að stefnandi væri að reyna að taka af henni barnið. Hafi hann því sett sig í samband við umboðsmann barna í [...], G, og þá stofnun sem H stýrir, og taldi hann að starfsmaður stefnanda hefði sett sig í samband við þær báðar. Hafi hann skilið það sem svo að neitun stefnanda fyrir því að barnið færi til [...] væri byggð á því að stefnandi teldi að málið fengi enga framfylgni þar í landi. Það væri rangt af hálfu stefnanda, enda hefði það komið skýrt fram að framangreindir aðilar ætluðu að koma að málum um leið og fjölskyldan væri komin til [...]. Erfitt hafi verið að átta sig á því hvers stefnandi hafi ætlast til af sendiráðinu og líklegt væri að stefnandi hafi ekki áttað sig á lögum og reglum [...] um þessi mál. Vilji væri hins vegar til staðar fyrir því að barnið færi til [...] þar sem það fengi uppeldi í samræmi við [...] menningu og trú.

Stefnandi leggur fram tilkynningar til barnaverndar, meðferðaráætlanir, bakvaktarskýrslu, skýrslu tilsjónarmanns, skýrslu talsmanns barnsins, skýrslu [...], umsögn og tölvupóst forstöðumanns vistheimilisins, upplýsingar frá ungbarnavernd og geðsviði LSH, tölvupóst frá G, dagála, greinargerð starfsmanns til barnaverndarnefndar, tölvupóst frá fósturforeldrum og úrskurð barnaverndarnefndar frá 21. október 2020.

Stefnda lagði fram bókun á fundi með stefnanda, dags. 21. október 2020, tölvupóst frá konsúl [...] og tölvupóst lögmanns til starfsmanns stefnanda, dags. 8. október 2020, samning um forsjá, upplýsingar frá Miðstöð fósturheimila í [...], [...], endurrit úr sifjamálabók sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, beiðni E til héraðsdóms [...] í [...], dags. 5. nóvember 2020, sálfræðilega matsgerð vegna E send héraðsdómi [...] í [...], dags. 30. nóvember 2020, bréf sendiherra [...] á Íslandi til dómsins, dags. 1. desember 2020, bréf sendiherra [...] á Íslandi til stefnanda, dags. 1. desember 2020, meðmælabréf fyrir E, dómsákvarðanir frá [...], dags. 4. desember 2020 og 21. janúar 2021, auk gjafsóknarleyfis.

Stefnda gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Vitnaskýrslur gáfu D sálfræðingur og matsmaður, I, starfsmaður stefnanda, J, forstöðukona vistheimilisins og F, konsúll [...] sendiráðsins á Íslandi. Vitnaskýrslur í gegnum fjarfundarbúnað gáfu E, móðir stefndu, og H, forstöðukona Miðstöðvar fósturheimila í heimabæ stefndu í [...].

Málsástæður og lagarök stefnanda:

Stefnandi telur að forsjárhæfni stefndu sé verulega skert og nauðsyn beri til að svipta hana forsjá dóttur sinnar á grundvelli a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Stefnandi vísar til þess að daglegri umönnun og uppeldi stúlkunnar sé verulega ábótavant og fullvíst að andlegri heilsu og þroska hennar sé hætta búin vegna vanhæfni stefndu. Áhyggjur hafi verið af getu stefndu á Landspítalanum, bæði á vökudeild og á sængurkvennadeild, og svo virst sem stefnda hefði ekki skilning á umönnun barnsins og þyrfti mikinn stuðning og hvatningu við umönnun hennar. Á vistheimili barnaverndar hafi stefnda verið með sólarhringsstuðning og eftirlit en auk þess verið með tilsjónaraðila og fengið Step-by- step þjálfun.

Stefnandi vísar til niðurstöðu forsjárhæfnismats. Matsmaður hafi átt þrjú viðtöl við stefndu og lagt fyrir hana sálfræðilegt próf. Viðtöl og prófanir hafi farið fram með aðstoð túlks. Stefnda lýsi í viðtölum að hún hafi enga þörf fyrir stuðning, hún kunni vel að hugsa um stúlkuna og það séu engin vandamál. Hún telur sig í góðum tengslum við stúlkuna og að stúlkunni líði vel hjá sér. Matsmaður hafi lagt greiningarviðtal og sálfræðilegt próf fyrir stefndu auk þess sem tekin hafi verið saman saga hennar og farið yfir heilsufar og geðheilsu. Að mati matsmannsins sé ljóst að stefnda hafi reynt að fegra sjálfa sig, líðan sína og eigin getu í viðtölum. Lýsingar hennar á eigin getu hafi í engu samræmi verið við gögn málsins og ljóst að stefndu skortir innsæi í eigin getu. Á þroskaprófum sé ljóst að móðir eigi við töluverða greindarfarslega erfiðleika að etja, líklegast með væga þroskaskerðingu eða á tornæmisstigi. Valdi það erfiðleikum með getu hennar til að taka við ráðgjöf og kennslu og eigi hún erfitt með að yfirfæra lærða þekkingu yfir á nýjar og daglegar aðstæður. Þá geti þekking, sem ekki sé haldið reglulega við, glatast og byrja þurfi upp á nýtt með suma hluti. Aðlögunarfærni stefndu sé einnig skert í samræmi við þroskamælingar, hún hafi ekki náð að halda sér í vinnu og sjá fyrir sér fjárhagslega og ekki náð að skapa sér viðeigandi búsetu. Í dag sé stefnda ekki með vinnu eða húsnæði og ljóst að hún muni þurfa alla aðstoð varðandi það og framfærslu ásamt öðrum stuðningi við daglegt líf. Án eftirlits og stuðnings geti móðir ekki séð um stúlkuna. Áhyggjur hafi einnig verið af getu móður til að mæta þörfum stúlkunnar og að mynda við hana tilfinningatengsl. Veikleikar móður felist í vitsmunalegum erfiðleikum, mótþróa og slöku innsæi í eigin getu og ljóst sé að þrátt fyrir mikinn stuðning nú fyrstu mánuðina þá séu ennþá alvarlegir erfiðleikar til staðar. Þegar móður sé bent á hluti þá upplifi hún bjargarleysi vegna vanskilnings og fari í uppnám og/eða mótþróa. Það séu hennar bjargráð en hún virðist hafa takmarkað innsæi í hvaða aðrar aðferðir hún gæti notað þrátt fyrir góða og ítarlega kennslu í því. Loka niðurstaða matsins sé að stefnda geti ekki talist með nægjanlega eða nauðsynlega hæfni til að sinna dóttur sinni án verulegs eftirlits og stuðnings, sem yrði líklegast að vera til staðar næstu árin, mögulega alla tíð.

Stefnandi hafi veitt stefndu stuðning allt frá meðgöngu og gert þrjár meðferðaráætlanir. Stuðningur hafi verið í formi [...] tilsjónaraðila, styrkja og dvalar á vistheimili þar sem hún hafi notið sólarhrings stuðnings og leiðbeininga m. a. með sérúrræði [...], sem ætlað sé seinfærum foreldum (Step-by-step). Þessi stuðningsúrræði hafi ekki skilað þeim árangri að óhætt sé að draga úr eftirliti með því að barnið sé öruggt í umsjá stefndu.

Fram komi í skýrslu frá ráðgjafa [...] að hún hafi í heildina farið í 21 skipti í vitjun á tímabilinu 18. júní til 23. september 2020. Stuðst hafi verið við túlk í öllum heimsóknum, fyrir utan fyrstu heimsókn. Fram komi í skýrslu ráðgjafans að stefnda hafi átt erfitt með að lesa í merki barnsins um svengd og þegar barnið sýni merki þess að vera búið að drekka nóg, ásamt þáttum sem koma að tengslum. Farið hafi verið yfir það með stefndu hvernig hún gæti gefið sig meira að stúlkunni og átt í eðlilegum samskiptum við hana en stefnda hafi ekki verið að sýna stúlkunni líkamlega hlýju, horfa í augu stúlkunnar og bregðast við hljóðum frá henni. Stefnda hafi ekki á þeim tíma sem athuganir áttu sér stað bætt sig að neinu marki varðandi umhyggju og hlýju í garð stúlkunnar en gerðar hafi verið sjö athuganir á tímabilinu frá fyrstu athugun þann 20. júlí til 1. september. Í skýrslunni komi fram áhyggjur af því að tengslaröskun geti orðið ef ekki verði bót á samskiptum þeirra mæðgna.

Þá sé einnig vísað til þess að í skýrslu ráðgjafa [...] og forstöðukonu vistheimilisins komi fram að stefnda eigi líka í erfiðleikum með praktíska hluti eins og að átta sig á því að föt stúlkunnar séu orðin of lítil. Við bleiuskipti hafi verið áhyggjur af því að stefnda athugi ekki nægilega reglulega hvort skipta þurfi um bleiu á stúlkunni, hún hafi ekki alltaf aðra höndina á barninu í bleiuskiptum og þurrki ekki af kynfærum og rassi með þurrum klút eftir þrif á bleiusvæði. Við böðun hafi hún skilið stúlkuna eftir eina á skiptiborði og talið sig ekki vera að gera rangt þar sem hún hafi ekki farið langt frá stúlkunni og að stúlkan væri svo lítil að hún væri hvort sem er ekki að fara neitt. Erfitt hafi reynst fyrir stefndu að tileinka sér nýja rútínu og að aðlaga sig að breyttum þörfum stúlkunnar í takt við aldur hennar og þroska. Í þau skipti sem stefnda hafi sýnt framfarir hafi ekki verið hægt að segja með vissu að þær framfarir myndu haldast þar sem mikill dagamunur gat verið á getu hennar.

Stefnandi vísar til þess að stúlkunni hefði verið skipaður talsmaður sem skilaði áliti þann 4. október 2020. Þar sé tekið undir áhyggjur fagaðila af vangetu stefndu. Talsmaður stúlkunnar meti það sem svo að öryggi hennar sé ekki tryggt ef stefnda fái ekki þjónustu allan sólarhringinn með umönnun stúlkunnar. Í ljósi þess að hún virðist ekki bera skynbragð á þarfir stúlkunnar eða geta brugðist við þörfum hennar á viðeigandi hátt, sé nauðsynlegt að fleiri aðilar komi að umönnun stúlkunnar þegar stefnda annist hana. Samkvæmt upplýsingum frá vistheimilinu þurfi starfsmenn þar mikið að grípa inn í alla þætti umönnunar þegar stefnda sé með stúlkuna. Stefnda eigi það einnig til að taka því illa og verða reið ef athugasemdir eru gerðar við aðferðir hennar eða ef hún fær leiðbeiningar um hvað mætti betur fara. Stefnda virðist enn fremur ekki tengja við þá rútínu sem dóttir hennar sé í þörf fyrir og vangeta hennar til að geta greint frá því hvernig dagleg rútína gangi fyrir sig gefi mynd af því að hún búi í dag ekki yfir færni til að sinna slíkri daglegri umsjá með viðunandi hætti. Talsmaður barnsins taki fram að ungbörn tjái þarfir sínar og líðan í gegnum hegðun og grát. Það þurfi því að leggja mikla áherslu á mikilvægi getu og færni umönnunaraðila til að sjá og bregðast við þörfum barns. Umönnunaraðili þurfi einnig að geta brugðist við út frá forsendum barnsins, en ekki forsendum umönnunaraðila og/eða umhverfis. Þarfir stúlkunnar miðast við aldur og þroska og að henni séu skapaðar reglubundnar aðstæður og öryggi hennar tryggt, þroski hennar fái að dafna og að henni sé sinnt af alúð, hlýju og umhyggju.

Með vísan til þeirra umsagna, sem aflað hafi verið og vísað sé til hér, sé það mat stefnanda að lagaskilyrði a- og d-liðar 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt og að önnur vægari úrræði séu ekki fyrir hendi og stuðningsúrræði fullreynd. Virðist stefnda ennþá eiga mjög erfitt með að sinna grunnþörfum stúlkunnar og daglegri umönnun hennar s. s. bleiuskiptum, mjólkurgjöfum og þrifnaði. Hún virðist ekki meðtaka þær leiðbeiningar sem húnhafi fengið eða verið í mótþróa og ekki viljað fara eftir þeim. Þá virðist hún ekki lesa í þarfir stúlkunnar og þurfi mikla hvatningu og eftirlit við umönnun hennar. Stúlkan hafi nú búið alla sína ævi á vistheimili barna þar sem margir aðilar sinni henni á vaktaskiptum. Mikilvægt sé að huga að þörfum stúlkunnar hvað varðar stöðugleika og samfellu í umhverfi hennar. Öryggi barna á þessum aldri felist alla jafna í rútínu og að umönnun þeirra sé í höndum lykilaðila í lífi þeirra. Það sé því brýnt að mati stefnanda að málefnum stúlkunnar verði komið í farveg sem allra fyrst svo að koma megi aftur á öryggi í umönnun hennar og halda áfram að vinna að getu og færni hennar til að mynda tengsl. Um sé að ræða mjög mikilvægan mótunartíma barnsins sem brýnt sé að tryggja stöðugleika í sem allra fyrst.

Stefnandi bendir á að honum beri samkvæmt barnaverndarlögum að tryggja börnum þennan stöðugleika og öryggi í uppeldi þegar foreldri hafi ekki hæfni eða getu til þess og ávallt skuli hafa hagsmuni barna í fyrirrúmi, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Réttur barna til þess að njóta viðunandi uppeldis og umönnunarskilyrða skuli vega þyngra en forsjárréttur foreldra. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og endurspeglist í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé skylt að veita börnum þá vernd sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár Íslands, barnaverndarlögum og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Um lagastoð er vísað til a- og d-liðar 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Ekki sé krafist málskostnaðar úr hendi stefndu.

Málsástæður og lagarök stefndu:

Stefnda byggir sýknukröfu sína einkum á 1., 4., 5., 6. og 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Stefnda telur að krafa um forsjársviptingu sé ekki í samræmi við 7. mgr. greinarinnar, sem kveði á um að ávallt skuli miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Þá telur hún að hagsmunum dóttur sinnar sé best borgið í umsjá móður stefndu, E, sem hafi lýst eindregnum vilja sínum til að taka stúlkuna að sér. Bæði stefnda og móðir hennar hafi undirritað forsjársamning, sem lagður hafi verið fram hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu til staðfestingar, en í honum felist að stefnda afsali sér forsjá dóttur sinnar til móðurömmu stúlkunnar til 18 ára aldurs hennar. Þá hafi móðir stefndu höfðað dómsmál fyrir [...], heimabæ mæðgnanna, gegn stefndu og barnsföður hennar, með það að markmiði að takmarka forsjárrétt foreldranna á þann veg að stúlkunni verði komið fyrir í fóstri hjá móður stefndu. Í tengslum við málsmeðferðina ytra hafi farið fram mat á hæfni móður stefndu, af sálfræðingi á vegum framangreindrar miðstöðvar fósturheimila, sem metin sé hæf til að sinna uppeldi stúlkunnar. Málið sé höfðað fyrir dómstóli í [...] þar sem allir aðilar þess séu [...] ríkisborgarar, þar á meðal dóttir stefndu.

Í þessu tilliti sé mikilvægt að ítreka 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 sem kveði á um að kröfu um sviptingu forsjár skuli aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum eða að slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án árangurs, sbr. einnig 7. mgr. 4. gr. laganna. Móðir barnsins hafi hingað til alltaf samþykkt vistun og þegið alla þá aðstoð sem í boði hefur verið. Á fundi stefnanda hafi stefnda óskað eftir því að málið yrði flutt til [...] til þóknanlegrar meðferðar. Á fundinn hafi mætt F, konsúll [...], f. h. [...] sendiráðsins. Fyrir hafi legið allar nauðsynlegar upplýsingar svo að flytja mætti málið til [...] auk vilja [...] sendiráðsins til að auðvelda ferlið. Stuðningur stefnanda sé kærkominn en afskipti óþörf, enda hafi stefnda þegar falið móður sinni forsjá stúlkunnar og yfirvöldum ytra verið veittar upplýsingar um málið. Vera stefndu hér á landi sl. mánuði hafi haft verulega slæm áhrif á andlega heilsu hennar, hún upplifi sig sem fanga og þoli illa að henni sé vantreyst sem móður. Þá sé ljóst að tungumálaörðugleikar hafi aukið enn á vandann, eðli málsins samkvæmt. Á því sé byggt að aðstoð og stuðningur í heimalandi stefndu sé mun líklegri til árangurs, móðu rog barni báðum til góðs, en ljóst þykir að þar fái þær góðan stuðning bæði frá fjölskyldu og hinu opinbera.

Stefndu og móður hennar sé mikið í mun að dóttir stefndu fái að flytja heim til [...] og alast þar upp í faðmi fjölskyldunnar. Móðuramma barnsins starfi sem [...] í um 10 mínútna göngufæri frá heimili sínu, sem sé íbúð í einkaeigu. Aðstæður séu góðar og hafi móðuramma þegar sett sig í samband við miðstöð fósturheimila í heimabæ sínum og komi til með að njóta stuðnings þeirra ef til þess kemur að stúlkan fái að búa hjá henni.

Stefnda og móðir hennar hafi jafnframt leitað til [...] sendiráðsins á Íslandi og njóta fulltingis þeirra í málinu, enda séu báðar þjóðirnar bundnar af Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og barnaverndarkerfi ríkjanna tveggja áþekk. Forstöðukona Miðstöðvar fósturheimila í heimabæ mæðgnanna, sem svipi til barnaverndarnefnda og Barnaverndarstofu hér á landi, hafi enn fremur lýst því yfir að hún muni taka ábyrgð á málefnum dóttur stefndu þar í landi og fylgja málinu eftir.

Á því sé byggt að ekkert í lögum komi í veg fyrir samvinnu ríkjanna tveggja að þessu leyti, þvert á móti styðji alþjóðlegar skuldbindingar ríkin til samvinnu í málinu. Í viljaleysi stefnanda til samvinnu við [...] barnaverndaryfirvöld felist mismunun, sem hvorki samrýmist 2. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, né Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, eða öðrum alþjóðlegum skuldbindingum íslenska ríkisins.

Enn fremur sé byggt á rétti barnsins til að þekkja uppruna sinn, þ. á. m. foreldra sína skv. 1. gr. a í barnalögum nr. 76/2003, sbr. einnig 1. mgr. 7. gr., 18. gr., 3. mgr. 20. gr. og b-lið 1. mgr. 21. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Stefnda telur ljóst að hagsmunum stúlkunnar sé best borgið fái hún að alast upp í heimalandi fjölskyldu sinnar og að stefnanda beri að stuðla að því að svo megi verða.

Kröfur stefndu séu byggðar á barnaverndarlögum nr. 80/2002, einkum 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. laganna. Þá sé sérstaklega vísað til Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, og Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Hvað varðar málskostnaðarkröfu stefndu er vísað til XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála og 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Forsendur og niðurstaða:

Samkvæmt a- og d-liðum 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess að foreldrar, annað þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá ef nefndin telur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri barns og þroska, og að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess aðforeldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða.

Til þess að réttlætanlegt sé að beita framangreindu úrræði þurfa að vera sérstaklega ríkar ástæður, sem taka mið af hagsmunum og þörfum barnsins, en auk þess þarf að liggja fyrir að vægara úrræði hafi ekki dugað til. Samkvæmt 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 verður krafa um sviptingu forsjár þvíaðeins gerð að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða að slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs.

Um skilyrði a-liðar 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 þá ber gögnum málsins ekki saman um tengslamyndun stefndu við barnið. Verður af skýrslu [...] og forstöðumanns vistheimilisins ráðið að tengslamyndun hafi ekki verið góð, en af skýrslu D matsmanns og ungbarnaverndar Heilsugæslunnar í [...] verður á hinn bóginn ætlað að tengsl stefndu við barnið hafi verið í lagi, og stefnda verið natin við barnið. Verður stefnda látin njóta þess vafa. Á hinn bóginn þykir ekki hægt að líta framhjá gögnum málsins að því leyti að strax eftir fæðingu barnsins eru gerðar alvarlegar athugasemdir um hæfni stefndu í móðurhlutverkinu, með brjóstagjöf, bleiuskipti og aðrar grunnþarfir barnsins eins og að bregðast við gráti þess. Verður ráðið að sú hæfni stefndu, hvað varðar daglega umönnun stefndu á barninu, hafi ekki mikið breyst þrátt fyrir mikla aðstoð á vistheimilinu, svo sem frá [...] með Step-by-step. Að mati dómsins eru með vísan til framangreinds uppfyllt skilyrði a-liðar 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002, á þann hátt að daglegri umönnun barnsins væri alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska, ef ekki nyti við aðstoðar af hálfu stefnanda.

Hvað varðar skilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 þá er með engum hætti fram komið að stefnda sé vanhæf sem forsjáraðili barnsins vegna vímuefnaneyslu eða ofbeldis, og ekki er á því byggt að stefnda eigi við geðrænar truflanir að stríða sem valdi vanhæfi. Stefnda á samkvæmt mati D í erfiðleikum vitsmunalega en mælist ekki greindarskert. Þá er óskýrt hvaða háttsemi stefndu vísað sé til um að líkamlegri eða andlegri heilsu barnsins eða þroska þess sé hætta búin, eða hvaða breytni stefndu sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða, annað en það sem fram er komið um hæfni hennar, sbr. a-lið ákvæðisins. Ósannað er því að mati dómsins að uppfyllt séu skilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002. Vinna við gerð sálfræðilegs mats hófst innan við mánuði eftir fæðingu barnsins, og var stefnda þá nýkomin á vistheimilið, og án nokkurs stuðnings ættingja eftir að sambýlismaður hennar fór til [...]. Forsendur vistunar hennar á vistheimilinu voru þær að hún ætti það á hættu að missa barnið, enda var búið að tilkynna henni það þegar á fæðingardeildinni að til þess gæti komið og hefur hún því búið við kvíða, enda fékk hún lyf því tengd. Þá er um að ræða fyrsta barn stefndu og hún er í framandi landi og talar ekki tungumálið. Allt framangreint hlýtur að hafa áhrif á mat á þeirri hæfni sem sýna átti fram á með matinu svo skömmu eftir fæðingu barnsins. Matsmaður var spurður hvort matið gæti talist fullnægjandi til forsjársviptingar og bar hann að hann hefði ekki forsendur til þess að segja til um það, og að hann hefði ekki haft veigamiklar upplýsingar til að vinna úr og skipt gætu máli, svo sem um fjölskyldutengsl stefndu, bakgrunn eða sögu, heilsu, uppeldi og menntun.

Koma þá til skoðunar málsástæður um meðalhóf og könnun stefnanda á þeim möguleika að barnið færi til [...], og hvort vægari ráðstafanir hafi verið fullreyndar.

Eins og fram er komið þykir sýnt að stefnda hafi ekki náð að sinna ákveðnum grunnþörfum barnsins sem kornabarns, sem kann að einhverju leyti að ráðast af þeim aðstæðum sem húnvar í strax eftir fæðingu þess og áður er getið um. Stefnda hafi þó náð að mynda tengsl við barnið, hún elski barnið, og þá hafi henni tekist að læra sumt þótt það hafi tekið langan tíma, eins og að passa upp á höfuð barnsins og láta barnið ropa. Ljóst erað B verður ekki ungbarn nema í nokkra mánuði og af gögnum málsins verður engan veginn ráðið hvort stefnda sé óhæf sem forsjáraðili þegar því skeiði barnsins líkur eða um alla tíð eins og strax virðist hafa verið ætlað. Er því mögulegt að um tímabundna vanhæfni stefndu sé að ræða. Matsgerð sem hefði verið gerð að fenginni meiri reynslu af umönnun stefndu, og að fengnum betri upplýsingum um bakgrunn, heilsu, sögu og menntun, hefði mögulega getað leitt betur í ljós forsjárhæfni stefndu. Að þessu leyti eru gögn málsins ekki fullnægjandi að mati dómsins, og er því ekki útilokað að unnt hefði verið að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002, í stað þess að beita því ákvæði sem lengst gengur, og miðar í reynd að því að slíta tengsl barnsins við foreldra sína.

Óumdeilt er að stefnda hafi fljótlega eftir að matsvinna hófst leitað eftir því að fara með barnið til síns heimalands, [...], og stæðist hún ekki forsjárhæfnismat þá vildi hún að forsjá barnsins flyttist til móður sinnar. Á fundi stefnanda með stefndu, móður stefndu og F, konsúl [...] sendiráðsins, 15. september 2020 kom fram að móðir stefndu væri komin til landsins til þess að sækja dóttur sína og barnabarn og að það væri vilji stefndu að forsjá barnsins færðist til móður hennar. Stefnandi kannaði þann möguleika að barnið færi með móður stefndu til [...] tveimur dögum síðar, með því að hringa í G, umboðsmann barna í [...]. Var G óviss um mögulega málsmeðferð, enda aldrei fengið slíka fyrirspurn áður, en upplýsti að fengi hún gögn málsins yrðu þau send til félagsmálayfirvalda í sveitarfélagi móður stefndu.

Á meðferðarfundi stefnanda viku síðar eða 24. september 2020 var tekin sú ákvörðun að flytja mál B ekki til [...], þar sem svörin frá [...] hefðu verið óljós, og var stefndu, móður hennar sem og lögmanni tilkynnt sú ákvörðun á fundi fjórum dögum eftir það. Á fundi barnaverndar 21. október 2020 lagði lögmaður stefndu fram þýðingu á tölvupóstsamskiptum konsúls [...] við H, sem starfar við félagsþjónustu í heimabæ móður stefndu, og mun að sögn stefndu vera stofnun sambærileg barnavernd hér á landi. Í þeim pósti kemur fram að móðir stefndu gæti sótt um að gerast fósturforeldri og fengi aðstoð við það ferli, og sagðist H ekki sjá neitt fyrir sér sem aftrað gæti því að móðirin yrði samþykkt sem slík. Þá kom fram í skýrslu hennar fyrir dómi að samkvæmt lögum [...] fengi stefnda ekki að búa hjá móður sinni ef hún yrði samþykkt sem fósturforeldri. Virðast framlagðar upplýsingar ekki hafa fengið neina könnun af hálfu stefnanda, en skráð var að um væri að ræða allt aðrar upplýsingar en fengist hefðu frá G, og í beinu framhaldi þess var kveðinn upp úrskurður um að höfðað skyldi forsjársviptingarmál.

Dómurinn telur að sé þess nokkur kostur þá beri að kanna möguleika þess að barnið komist í fóstur hjá nánum aðstandanda þannig að barnið haldi í uppruna sinn og fjölskyldutengsl í stað þess að vera sett í hendur vandalausra hér á landi. Framangreind könnun með einu símtali þar sem móttakandinn var ekki viss um mögulega málsmeðferð, enda aldrei fengið slíka fyrirspurn fyrr, og með því að gera ekki nokkurn reka að því að kanna framlagðar upplýsingar á fundi barnaverndar þann 21. október 2020, er að mati dómsins ekki í samræmi við meginreglur barnaverndarstarfs, sbr. 4. gr. laga nr. 80/2002 og þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Íslands er aðili að, sbr. meðal annars 3. mgr. 20. gr. laga um samning Sameinuðu þjóðanna nr. 19/2003 um réttindi barna, þar sem kveðið er á um, að þegar lausna er leitað skuli tekið tilhlýðilegt tillit til þess að æskilegt er að stöðugleiki verði í uppeldi barns og til þjóðlegs, trúarlegs og menningarlegs uppruna þess og tungumáls.

Óútskýrt er af hálfu stefnanda á hvern hátt svör frá [...] hafi verið misvísandi, eins og nú er byggt á, þegar formleg ákvörðun var tekin af hálfu stefnanda um að barnið færi ekki til [...], enda lágu þá eingöngu fyrir fyrrgreind samskipti við G. Einnig vekur athygli dómsins að með engum hætti virðist hafi verið reynt að leita eftir afstöðu föður barnsins, sem fór til [...] í lok júní 2020 til þess að leita sér læknisaðstoðar, en var fram að því þátttakandi í meðgöngu, fæðingu og uppeldi barnsins.

Óumdeilt er að stefnda hafði ritað undir samning þar sem forsjá barnsins var færð til móður stefndu til 18 ára aldurs barnsins áður en úrskurður stefnanda var kveðinn upp um að höfða mál til forsjársviptingar, og þá var búið að leita eftir staðfestingu sýslumanns á þeim samningi eins og lög gera ráð fyrir. Möguleg framganga málsins um forsjá barnsins á grundvelli barnalaga nr. 76/2003 var stöðvuð að því er virðist vegna afstöðu stefnanda. Í máli stefnanda kom enda fram að hann muni ekki samþykkja móður stefndu sem forsjáraðila, en óljóst er með öllu á hvaða forsendum sú neitun byggist, enda kvaðst stefnandi ekki hafa neinar forsendur til þess að bera brigður á það að móðir stefndu væri forsjárhæf. Sjálfsagt þykir, og fellur að mati dómsins undir vægari aðgerðir í skilningi 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002, að ef forsjá barnsins getur færst yfir til nákomins ættingja með framangreindum lögmætum hætti, þá beri að kanna þann möguleika til fulls áður en gripið er til forsjársviptingar.

Eins og gat um þurfa að vera sérstaklega ríkar ástæður fyrir forsjársviptingu barna, og aðeins skal gert ráð fyrir svo íþyngjandi ráðstöfun að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Að öllu framansögðu virtu hafa þau markmið og vægari aðgerðir að mati dómsins ekki verið fullreynd, og verður stefnda því sýknuð af kröfu stefnanda í máli þessu.

Stefnandi gerir ekki kröfu um málskostnað og rétt þykir að málskostnaður á milli aðila falli niður. Stefndu var veitt gjafsóknarleyfi frá dómsmálaráðuneytinu þann 18. desember 2020 með vísan til 60. gr. laga nr. 80/2002. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, sem þykir að teknu tilliti til tímaskýrslu lögmannsins og að meðtöldum virðisaukaskatti hæfilega ákveðinn eins og í dómsorði greinir.

Dóm þennan kveður upp B-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómsmönnunum H-kvk-þgf Á-kvk-þgf héraðsdómara og Þ-kk-þgf M-kk-þgf sálfræðingi.

Dómsorð:

Stefnda, A, er sýkn af kröfu stefnanda, barnaverndarnefndar Kópavogs.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin 900.000 króna þóknun lögmanns hennar, Á-kvk-ef B-kvk-ef E-kvk-ef lögmanns, greiðist úr ríkissjóði.