337/2019

Útdráttur

Með héraðsdómi voru A og fyrrverandi sambýlismaður hennar svipt forsjá barna sinna fjögurra með vísan tila, b og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Fyrir Landsrétti krafðist A sýknu af kröfu um forsjársviptingu þar sem BK hefði ekki gætt meðalhófs við meðferð málsins, rannsóknarreglu hefði ekki verið fullnægt og sú ráðstöfun að svipta hana forsjá barnanna hefði þannig verið ótímabær. Þá hefði hún sætt mismunun sem seinfær, erlend kona sem hafi takmörkuð tök á íslensku og ensku enda hefði ekki verið tekið mið af því af hálfu BK við mat á stuðningsúrræðum. Landsréttur taldi að með mati á forsjárhæfni hefði verið staðfest að A hefði geðrænar og vitsmunalegar takmarkanir sem gerðu hana vanhæfa til að sinna börnunum og taka leiðbeiningum fagfólks, auk þess sem hún hefði tilhneigingu til ofbeldis og að ástandið á heimilinu hefði verið grafalvarlegt. Jafnframt væri ljóst að fjölskyldan hefði fengið óvenjumikinn stuðning og að sá stuðningur hefði með fullnægjandi hætti tekið mið af takmörkunum A og þörfum barna hennar. Vangetu A til að nýta stuðningsúrræðin sem henni voru veitt hefði mátt rekja til skorts hennar á innsæi og öðrum persónulegum þáttum sem ólíklegt væri að hægt væri að breyta. Var niðurstaða héraðsdóms um að svipta A forsjá barna hennar því staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og G-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, sálfræðingur og sérfræðingur í fötlunarsálfræði, sem sérfróður meðdómsmaður.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 10. maí 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 29. apríl 2019 í málinu nr. E[…]/2019.

2 Áfrýjandi krefst þess að dómi héraðsdóms verði hrundið og breytt á þá leið að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og niðurfellingar málskostnaðar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar kom fram beiðni um að upptökur af framburði aðila og vitna fyrir héraðsdómi yrðu spilaðar við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti. Í undirbúningsþinghaldi í Landsrétti var af hálfu áfrýjanda fallið frá þessari beiðni. Þar sem rétturinn taldi heldur ekki nauðsynlegt að spila upptökurnar er endurskoðun hins áfrýjaða dóms byggð á endurritum af framburði í héraði.

Niðurstaða

5 Upphaflegar dómkröfur stefnda fyrir héraðsdómi í máli þessu lutu að því að áfrýjandi yrði svipt forsjá fjögurra barna sinna og jafnframt að fyrrverandi sambýlismaður áfrýjanda og […]yrði sviptur forsjá þeirra. Tvö af […] börnum þeirra eru með […] og þarfnast mikillar umönnunar vegna fötlunar sinnar. Undir rekstri málsins í héraði samþykkti faðirinn kröfu stefnda um að hann yrði sviptur forsjá barnanna [...] og hefur hann ekki áfrýjað niðurstöðu dómsins.

6 Langvarandi afskiptum barnaverndaryfirvalda í […] af áfrýjanda og elsta barni […] og síðar barnaverndaryfirvalda stefnda af áfrýjanda, þáverandi sambýlismanni hennar og börnunum fjórum er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Einnig er þar lýst tveimur niðurstöðum sálfræðilegra matsgerða á forsjárhæfni þeirra, þeirri fyrri frá október […] og þeirri síðari frá nóvember […]. Þá er lýst þeim stuðningsúrræðum sem áfrýjandi hefur notið af hálfu stefnda. Einnig er þar gerð grein fyrir framburði aðila og vitna fyrir héraðsdómi, þar á meðal matsmanns og ýmissa þeirra sem veitt hafa áfrýjanda og fjölskyldu hennar stuðning.

7 Af hálfu áfrýjanda er því einkum haldið fram í málinu fyrir Landsrétti að áfrýjandi hafi sætt mismunun sem erlend kona sem hafi takmörkuð tök á íslensku og ensku, að úrræði stefnda til stuðnings áfrýjanda og fjölskyldu hennar hafi ekki tekið mið af þeirri staðreynd að hún sé seinfær, að ekki hafi verið sýnt fram á að skilyrði séu til að svipta hana forsjá allra fjögurra barna sinna og loks að meðalhófs hafi ekki verið gætt með því að krefjast forsjársviptingar í stað áframhaldandi vistunar barnanna utan heimilis. Af hálfu áfrýjanda er sérstaklega á það bent, til stuðnings því að úrræði stefnda hafi ekki tekið mið að því að hún væri seinfær, að sú greining hafi fyrst komið fram í mati sálfræðings 31. október […] en 2. nóvember sama ár hafi börnin verið vistuð utan heimilis með samþykki hennar.

8 Efnisleg skilyrði forsjársviptingar koma fram í 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 en af hálfu stefnda hefur krafa um að áfrýjandi verði svipt forsjá barna sinna verið reist áa, b og dlið 1. mgr. þeirrar greinar. Í alið segir að barnaverndarnefnd sé heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annar þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá ef hún telur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska en samkvæmt blið er slík krafa heimil ef barni sem er sjúkt eða fatlað er ekki tryggð viðeigandi meðferð, þjálfun eða kennsla. Samkvæmt dlið er einnig heimilt að krefjast forsjársviptingar ef barnaverndarnefnd telur fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Í 2. mgr. 29. gr. kemur fram sú meðalhófsregla að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs.

9 Forsjársvipting er í eðli sínu það lögmælta úrræði í barnaverndarstarfi sem gengur lengst við að skerða friðhelgi fjölskyldulífs, en sú friðhelgi nýtur verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Ríkar ástæður, er taka mið af hagsmunum og þörfum barnsins, þurfa að réttlæta þá skerðingu.

10 Í 4. gr. barnarverndarlaga eru raktar meginreglur barnaverndarstarfs en í 1. tölulið ákvæðisins kemur fram sú meginregla að í barnaverndarstarfi skuli beita þeim ráðstöfunum sem ætla megi að barni séu fyrir bestu og að hagsmunir barna skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Í 7. og síðasta tölulið greinarinnar segir á hinn bóginn að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Því aðeins skuli gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti.

11 Þótt hagsmunir barna séu samkvæmt framansögðu leiðarljós í barnaverndarstarfi og það sjónarmið sem mestu máli skiptir við mat á því hvort forsjáraðili barns skuli sviptur forsjá þess er nauðsynlegt að taka jafnframt tillit til stjórnarskrárákvæða og annarra réttarreglna sem ætlað er að tryggja jafnræði og vernda réttindi forsjáraðila sem tilheyra hópum sem eiga undir högg að sækja í samfélaginu. Sérstaklega á þetta við um mat á því hvort við val á úrræðum og öðrum ráðstöfunum til stuðnings viðkomandi fjölskyldu hafi verið tekið nægilegt tillit til takmarkana forsjáraðila, svo sem vegna tungumálaörðugleika eða fötlunar.

12 Í forsjárhæfnimati sálfræðings sem lá fyrir í október […] kom fram að ástand á heimili áfrýjanda væri grafalvarlegt og að öll börnin væru vanrækt eða í hættu við óbreyttar aðstæður. Áfrýjandi og barnsfaðir hennar væru með [...] sem gerðu þau vanhæf til að sinna börnum sínum og taka leiðbeiningum fagfólks. Í forsjárhæfnimati annars sálfræðings sem lá fyrir í nóvember […] kom meðal annars fram að áfrýjandi væri með [...]. Hún hefði litla innsýn í eigin getu, takmarkað úthald, sjálfstjórn og dómgreind svo og tilhneigingu til ofbeldis, sérstaklega undir álagi. Innsæi hennar til að mæta þörfum barnanna væri verulega skert og færni til að veita þeim þá athygli og örvun sem þeim væri nauðsynleg ekki til staðar. Hann staðfesti mat sitt fyrir héraðsdómi og er framburður hans rakinn í aðalatriðum í hinum áfrýjaða dómi. Ekkert er fram komið í málinu fyrir Landsrétti sem hnekkir því mati hins áfrýjaða dóms að forsjárhæfni áfrýjanda sé verulega skert og að hún sé ekki nægilega hæf til að sinna forsjárskyldum gagnvart börnum sínum.

13 Kemur þá til skoðunar hvort fyrrgreindu skilyrði um meðalhóf sé fullnægt og þá með sérstöku tilliti til þeirrar niðurstöðu matsmanna að áfrýjandi sé með væga þroskahömlun. Eins og fram kemur í 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga verður í því sambandi að meta annars vegar hvort vægari inngrip í formi stuðnings hafi verið reynd og hver árangur þess hafi orðið og hins vegar hvort ætla megi að frekari stuðningsúrræði geti tryggt barni viðunandi aðstæður og þroskaskilyrði. Geta og vilji foreldra til þess að taka við stuðningi og innsæi þeirra í vandann skiptir máli við þetta mat.

14 Af gögnum málsins og framburði vitna fyrir héraðsdómi, sem ítarleg grein er gerð fyrir í hinum áfrýjaða dómi, verður ráðið að skert forsjárhæfni áfrýjanda felist í samanlögðum áhrifum […], sem hafi áhrif á skap hennar og skapstillingu, og slakrar greindar en við það bætist skortur á innsæi hvað varðar hegðun og tilfinningalíf.

15 Enda þótt ekki sé að finna í gögnum málsins upplýsingar um að áfrýjandi væri með væga þroskahömlun fyrr en mjög skömmu áður en gripið var til þess úrræðis að vista börn hennar utan heimilis með samþykki hennar verður ráðið af gögnum málsins og framburði starfsmanna stefnda og annarra sem veittu fjölskyldunni stuðning að þeir sem stuðninginn veittu hafi gert sér grein fyrir umræddum takmörkunum áfrýjanda og að stuðningsúrræðin hafi tekið nægilegt mið af þeim. Á þetta sérstaklega við um aðstoð sem áfrýjandi fékk frá […], þar sem beitt var aðferðafræði sem sérsniðin er að seinfærum foreldrum og heimilisaðstoð sem […] veitti á heimili áfrýjanda en hjá […] starfa þroskaþjálfar með reynslu af seinfærum foreldrum.

16 Við mat á því hvort stefndi hafi valið réttu úrræðin til stuðnings áfrýjanda og fjölskyldu hennar og hvort slík úrræði hafi verið fullreynd, sérstaklega með tilliti til þess að hún er erlend kona sem greind hefur verið með væga þroskahömlun, verður að líta til þess að þótt áfrýjandi sé af erlendu bergi brotin hefur hún búið hér á landi í um […] ár. Þá hefur hún starfað á almennum vinnumarkaði nær allan tímann sem hún hefur dvalið hér á landi en auk þess tekið að sér […] og […]. Hún hefur þannig að mörgu leyti sýnt dugnað og framtakssemi innan og utan heimilis og hin væga þroskahömlun virðist ekki hafa hindrað fulla og að flestu leyti árangursríka samfélagsþátttöku áfrýjanda.

17 Af gögnum málsins og framburði þeirra sem veittu áfrýjanda og fjölskyldu hennar stuðning meðan börnin voru enn á heimili hennar verður ráðið að fjölskyldan hafi fengið óvenjulega mikinn stuðning og að sá stuðningur hafi með fullnægjandi hætti tekið mið af takmörkunum áfrýjanda og þörfum barna hennar. Áfrýjandi hafi hins vegar ekki nýtt nægilega þau stuðningsúrræði sem staðið hafi til boða og jafnvel unnið gegn sumum þeirra. Af gögnum málsins og framburði vitna má ráða að orsök þess hversu illa áfrýjanda gekk að nýta sér stuðningsúrræðin hafi verið skortur hennar á innsæi og aðrir persónulegir þættir sem ólíklegt sé að hægt verði að breyta. Með hliðsjón af því og öðru því sem fram er komið í málinu verður að fallast á með stefnda að áframhaldandi tímabundin vistun barnanna utan heimilis sé ekki tækt úrræði með hliðsjón af velferð þeirra.

18 Samkvæmt framansögðu er ekkert fram komið í málinu fyrir Landsrétti sem hnekkir því mati tveggja sálfræðinga og hins áfrýjaða dóms að möguleg stuðningsúrræði við áfrýjanda, sem tryggt geti börnum hennar viðunandi aðstæður og þroskaskilyrði í forsjá hennar, og önnur vægari úrræði en svipting forsjár, hafi verið fullreynd. Á það jafnt við um öll fjögur börn áfrýjanda en í gögnum málsins og hinum áfrýjaða dómi er gerð fullnægjandi grein fyrir því hvernig forsjársviptingin horfir við hverju barnanna fyrir sig.

19 Með skírskotun til alls framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti verður hann staðfestur.

20 Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.200.000 krónur.