727/2018

Útdráttur

X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn tveimur dætrum sínum. Voru brotin talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var hann auk þess sakfelldur fyrir að hafa tvívegis brotið gegn nálgunarbanni sem hann sætti gagnvart annarri þeirra í tengslum við lögreglurannsókn málsins. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að X var í málinu sakfelldur fyrir gróf kynferðisbrot gegn tveimur barnungum dætrum sínum, auk þess sem hann hafði áður verið dæmdur fyrir kynferðisbrot gegn elstu dóttur sinni. Var því litið til 1., 2., og 5. töluliðar 1. mgr. 70. gr., 3. mgr. sömu greinar, aliðar 195. gr. og 5. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. og 77. gr. sömu laga. Þótti refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í sjö ár. Þá var X gert að greiða dætrum sínum miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 29. ágúst 2018 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Austurlands 2. ágúst 2018 í málinu nr. S[…]/2018.

2 Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæruliðum I.1 og I.3 og að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu samkvæmt ákæruliðum I.2, II.5, II.6 og III.7. Þá er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst þess aðallega að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa vegna þeirrar háttsemi sem lýst er í ákæruliðum II.5 og II.6. Þá krefst hann sýknu af ákæruliðum I.2 og III.7. Til vara krefst ákærði þess að refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð og hún skilorðsbundin að öllu leyti. Jafnframt er þess krafist að einkaréttarkröfum verði vísað frá dómi en að því frágengnu að fjárhæð þeirra verði lækkuð verulega.

4 Brotaþoli, A, krefst þess að ákærða verði gert að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 3.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. september 2005 til þess dags er mánuður var liðinn frá birtingu bótakröfu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

5 Af hálfu B er þess krafist að ákærða verði gert að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 3.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. september 2008 til þess dags er mánuður var liðinn frá birtingu bótakröfu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málsatvik og sönnunarfærsla

6 Málsatvik eru skilmerkilega rakin í hinum áfrýjaða dómi.

7 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti var spiluð mynd og hljóðupptaka af skýrslu ákærða fyrir héraðsdómi. Þá gáfu brotaþolinn A og vitnið U viðbótarskýrslur fyrir Landsrétti auk þess sem vitnið V gaf þar skýrslu, en hún kom ekki fyrir dóm í héraði.

Niðurstaða

8 Ákæruvaldið unir niðurstöðu héraðsdóms um að sýkna ákærða af sakargiftum samkvæmt ákærulið I.4 og sætir hún því ekki endurskoðun hér fyrir dómi.

9 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu háttsemi til refsiákvæða samkvæmt ákæruliðum I.2, II.5, II.6 og III.7 en ákæruvaldið unir niðurstöðu héraðsdóms um síðastgreindan ákærulið. Um brot ákærða framin í […] og […] fer eftir íslenskum lögum, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 5. gr. almennra hegningarlaga.

10 Í ákærulið I.1 eru ákærða gefin að sök kynferðisbrot gegn dóttur sinni A á heimili þeirra í […] en þangað flutti ákærði með dætrum sínum og móður þeirra, þáverandi eiginkonu sinni, […]. Er háttsemi ákærða í þessum ákærulið nánar lýst svo að hann hafi nýtt sér yfirburði sína og traust stúlkunnar og trúnað til hans sem föður með því að hafa, þegar stúlkan var fimm eða sex ára til tíu eða ellefu ára gömul, í allt að tíu skipti, káfað á henni, þar á meðal á kynfærum, og haft við hana samræði í leggöng. Þá er ákærða í ákærulið I.3 gefið að sök að hafa, 21. eða 22. nóvember […], í herbergi á tilgreindu gistiheimili […], þegar stúlkan var tólf ára gömul, káfað á henni, þar á meðal á kynfærum og haft við hana samræði í leggöng. Er háttsemi ákærða samkvæmt báðum ákæruliðum talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þó aðeins síðarnefnda ákvæðið að því er varðar ætluð brot framin fyrir gildistöku laga nr. 60/2007 þann 4. apríl 2007.

11 Með dómi héraðsdóms var ákærði sýknaður af ákæruliðum I.1 og I.3, þótt frásögn brotaþola væri að áliti dómsins trúverðug sem slík. Um röksemdir vísaði héraðsdómari einkum til þess að frásögn brotaþola fyrir dómi, og að einhverju leyti fyrir lögreglu, hafi ekki verið alveg eindregin, nákvæm eða afdráttarlaus. Þóttu spurningar lögreglu til hennar jafnframt leiðandi á köflum, einkum í upphafi rannsóknarinnar. Þá hafi ekki verið unnt að afla læknisfræðilegra gagna við lögreglurannsóknina. Gegn eindreginni neitun ákærða þótti varhugavert að telja sök hans sannaða og var hann því sýknaður af sakargiftum samkvæmt þessum ákæruliðum.

12 Skýrslum brotaþola A hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi eru gerð greinargóð skil í hinum áfrýjaða dómi. Sem að framan greinir gaf stúlkan viðbótarskýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti. Greindi hún þar frá því að faðir hennar hefði fyrst brotið gegn henni eftir að sambandi hans við móður hennar lauk. Brotaþoli og systir hennar, B, hefðu þá flutt með föður sínum […] og hefðu þau deilt rúmi þar. Kvaðst brotaþoli hafa vaknað upp nótt eina við að ákærði var að snerta hana á kynfærasvæðinu, „eins og að nudda snípinn“. Daginn eftir hefði hann beðið hana fyrirgefningar og sagt henni að segja ekki neinum frá þessu því að þá myndi hann lenda í vondum málum.

13 Spurð hvort ákærði hefði gert eitthvað meira þarna svaraði brotaþoli: „Ég man það ekki en ég geri ráð fyrir því að hann hafi sett það í leggöngin líka.“ Hann hefði gert það oft og hún þá yfirleitt vaknað þegar hann var að „koma inn“. Hún hefði þá þóst vera sofandi en hann byrjað að spyrja hana hvort henni þætti þetta gott. Þetta hefði gerst í um tíu skipti, hugsanlega oftar. Hún kvaðst ekki muna eftir að hafa fundið fyrir sársauka við þetta og ekki minnast þess að hafa blætt þegar ákærði gerði þetta við hana. Hann hefði brotið gegn henni í íbúðinni […] og í […] þar sem þau bjuggu síðar en einni á hóteli í […]. Hún kvaðst muna eftir því að þetta hefði gerst einu sinni á hótelinu í […] en ákærði hefði þurft að fara þangað til að […] og tekið hana með í ferðina. Kvaðst hún hafa vaknað um nóttina við að ákærði lá ofan á henni „og kominn með typpið sitt í leggöngin mín“. Brotaþoli áréttaði að þegar hún hefði upphaflega greint frá þessum atvikum hefði hún talið að þau hefðu fyrst átt sér stað þegar hún var fimm eða sex ára en hefði síðan gert sér grein fyrir því að hún hafi verið sjö eða átta ára […].

14 Spurð hvort hún hafi munað atvik verr þegar hún gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins í héraði svaraði brotaþoli: „Ég veit það ekki. Ég er bara að láta þetta flæða.“ Þegar hún gaf skýrslu fyrir héraðsdómi hefði verið „pressa og allir að horfa á mig“. Henni hefði liðið eins og hún þyrfti að „ýta því út en ég get ekki undir pressu“. Þetta hefði verið „eins og að fara í próf, að muna ekkert eftir hvað þú last“. Hún hefði verið stressuð og ekki viljað láta minna sig á þessi atvik enn á ný. 15 Brotaþoli var spurð hvers vegna hún hefði ekki greint frá ætluðum kynferðisbrotum ákærða fyrr en við skýrslutöku hjá lögreglu aðfaranótt 2. apríl […]. Hún kvaðst hafa óttast það sem myndi gerast og hvernig fólk myndi bregðast við frásögn hennar. Þessi atvik hefðu farið að rifjast upp fyrir henni þegar stjúpmóðir hennar fór út af heimilinu er hún sætti brottvísun og nálgunarbanni vegna gruns um ofbeldisbrot gagnvart þeim börnunum í mars […]. Dag einn eftir að stjúpmóðirin fór af heimilinu hefðu þau ákærði verið tvö ein heima og hefði hún haft á orði að hún væri þreytt. Ákærði hefði þá sagt: „Já, viltu ekki koma að lúlla með mér í rúminu?“ Þá hefði þetta allt „komið upp“ og hún hefði hlaupið niður til ömmu sinnar sem bjó á hæðinni fyrir neðan.

16 Sem að framan greinir skýrði brotaþoli A frá ætluðum kynferðisbrotum ákærða við skýrslutöku hjá lögreglu aðfaranótt 2. apríl […]. Í frumskýrslu lögreglu er lýst aðdraganda skýrslutökunnar og kemur þar fram að í samtali við lögreglumenn hafi stúlkan greint frá því að faðir hennar hefði beitt hana kynferðislegu ofbeldi þegar þau bjuggu […] og hafi hún meðal annars svarað því játandi að ákærði hefði sett lim sinn í leggöng hennar. Þótt fallast megi á það með héraðsdómara að sumar spurningar sem lögreglumaður beindi til brotaþola við þessa fyrstu skýrslutöku hafi verið nokkuð leiðandi þykir verða að virða skýrslugjöf stúlkunnar í ljósi þess að hún hafði áður tjáð sig að einhverju marki um atvik í óformlegu samtali við lögreglumanninn.

17 Sem fyrr greinir bar brotaþoli við upphaf lögreglurannsóknar að hún hefði verið fimm eða sex ára þegar ákærði braut fyrst gegn henni á heimili þeirra […], eins og honum er gefið að sök í ákærulið I.1. Nánar spurð kvað hún það hafa verið eftir að foreldrar hennar skildu, sem mun hafa verið í […], þegar hún var á áttunda aldursári. Var framburður hennar í héraði og fyrir Landsrétti skýr um að brotin hefðu hafist eftir skilnað foreldranna. Þá bar brotaþoli hjá lögreglu og við aðalmeðferð málsins í héraði að síðasta brotið sem lýst er í þessum lið ákæru hefði átt sér stað í kjölfar þess atviks sem lýst er í ákærulið I.2, og ákærði hefur verið fundinn sekur um. Var framburður hennar á þann veg að eftir að hún var gengin til náða að kvöldi þessa dags hafi hún vaknað við að ákærði var að hafa við hana samfarir, nánar tiltekið að hann hefði verið að „fara með typpið sitt inn í leggöngin mín“. Fyrir héraðsdómi bar hún jafnframt að þetta hefði verið eina skiptið sem hún myndi eftir því að ákærði hefði farið með lim sinn í leggöng hennar.

18 Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi bar brotaþoli margoft fyrir sig minnisleysi er hún gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins í héraði. Skýrslan var tekin upp í hljóði og mynd og verður af þeirri upptöku ráðið að skýrslugjöfin hafi gengið nærri stúlkunni. Fyrir Landsrétti lýsti hún því jafnframt að hún hefði verið mjög taugaóstyrk og liðið illa. Er það mat dómsins að vanlíðan brotaþola hafi haft áhrif á framburð hennar fyrir héraðsdómi. Í skýrslu sinni fyrir Landsrétti lýsti brotaþoli því að ákærði hefði káfað á kynfærum hennar og sett lim sinn í leggöng hennar, ekki sjaldnar en í tíu skipti, þar á meðal í eitt skipti á gistihúsi í […], en samkvæmt gögnum málsins dvaldi ákærði þar með stúlkunni 21. til 22. nóvember […], sbr. ákærulið I.3. 19 Hér að framan, sem og í hinum áfrýjaða dómi, er vikið að því sem brotaþoli hefur tjáð sig um við meðferð málsins um tildrög þess að hún skýrði frá ætluðum brotum ákærða gegn sér og hvers vegna hún hefði ekki greint frá atvikum fyrr. Vitnið I, fósturmóðir brotaþola, lýsti því fyrir héraðsdómi hvernig brotaþoli hefði farið að segja henni sögu sína, bæði um ofbeldi sem hún hefði orðið fyrir af hendi stjúpmóður sinnar og kynferðisbrotum af hálfu ákærða. Hefði henni virst atvik vera að rifjast upp fyrir stúlkunni smám saman og hefði frásögnin fengið mjög á hana. Í héraðsdómi eru einnig rakin vottorð sálfræðinganna T og U, en brotaþoli sótti viðtöl hjá þeim á árunum […]. Í vottorðunum, sem sálfræðingarnir staðfestu fyrir héraðsdómi, kemur fram að stúlkan hafi haft mikla sektarkennd yfir því að hafa eyðilagt fjölskyldu sína með því að skýra frá ætluðum brotum ákærða. Í vitnisburði T kom jafnframt fram að A hefði engan ávinning haft af því að segja frá ætluðum brotum föður síns. Þvert á móti hefði hún misst allt við það og í raun orðið munaðarlaus.

20 Í málinu háttar svo til að ákærði hefur verið fundinn sekur um kynferðisbrot gegn yngri systur brotaþola, B, á tilgreindu gistiheimili í […] í tvígang árin […] og […], sbr. ákærulið III.7. Um er að ræða sams konar háttsemi og brotaþoli A ber að ákærði hafi viðhaft gagnvart sér, meðal annars á sama gistiheimili, sbr. ákæruliði I.1 og I.3. Í hinum áfrýjaða dómi eru raktar skýrslur B við rannsókn málsins en hún greindi frá brotum ákærða í október […], eða um einu og hálfu ári eftir að A gaf fyrst skýrslu hjá lögreglu vegna málsins. Hafði B áður neitað því að nokkuð slíkt hefði gerst. Kom skýrt fram í framburði sálfræðinganna T og U að ekkert benti til þess að stúlkurnar hefðu sammælst um að bera sakir á ákærða. Var það jafnframt niðurstaða héraðsdóms um þetta atriði. Er og á það mat fallist hér fyrir dómi.

21 Ákærði var árið […] sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn eldri hálfsystur A og B, eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Við rannsókn málsins og fyrir héraðsdómi játaði hann jafnframt að hafa brotið gegn þeirri stúlku á ný á þeim tíma er hann beið afplánunar dómsins. Ákærði neitaði því alfarið fyrir héraðsdómi að hann væri haldinn barnagirnd en lýsti því að hann hefði mikla kynhvöt og bar eiginkona hans, C, á sama veg í því efni. Verður framburður ákærða fyrir héraðsdómi skilinn svo að hann telji brot þau er hann varð uppvís að gagnvart elstu dóttur sinni öðrum þræði til þessa að rekja. Þá var á honum að skilja að hann hefði brotið gegn stúlkunni í svefni eða svefnrofum og hefði verið um óviljaverk að ræða, utan síðastnefnda tilvikið sem hann gaf aðrar skýringar á.

22 Að fyrirlagi barnaverndaryfirvalda sótti ákærði viðtöl hjá P sálfræðingi eftir að mál þetta kom upp í apríl […]. Í vottorði sálfræðingsins frá í ágúst […] kemur fram að ákærði hafi í viðtölum gengist við að minnsta kosti hluta þeirrar háttsemi sem honum hafi verið gefin að sök gagnvart brotaþola A. Þá kemur fram að áhættuþættir ákærða felist fyrst og fremst í því að hann virðist hafa talsverðar hugsanaskekkjur þegar kemur að því af hverju hann hafi sýnt af sér óviðeigandi kynhegðun gegn börnum þótt hann gangist ekki við því að hafa kynferðislegar langanir til barna. Í vitnisburði sínum fyrir héraðsdómi lýsti sálfræðingurinn því að ákærði hefði í fyrstu viðtölum þeirra sagst ekki minnast þess að hafa brotið gegn A. Eftir því sem leið á viðtölin hafi hann hins vegar rætt að „eitthvað óviðeigandi“ hefði gerst af hans hálfu gagnvart stúlkunni.

23 Sem að framan greinir gaf brotaþoli A viðbótarskýrslu fyrir Landsrétti en mynd og hljóðupptaka af skýrslu hennar fyrir héraðsdómi liggur einnig fyrir, sem og upptökur af skýrslum hennar hjá lögreglu. Er það mat dómsins að stúlkan hafi verið trúverðug í framburði sínum við meðferð málsins. Hefur frásögn hennar frá upphafi verið varfærin og skýrslugjöfin sýnilega gengið nærri henni á köflum. Ber frásögn hennar þess jafnframt merki að atvik hafi rifjast upp fyrir henni eftir að rannsókn málsins vatt fram. Ekkert er fram komið í málinu, annað en neitun ákærða, sem getur bent til þess að brotaþoli beri rangt um brot hans. Er jafnframt að þessu leyti vísað til vitnisburðar fósturmóður stúlkunnar og vættis og vottorða sálfræðinga sem áttu viðtöl við hana vegna málsins, sem rakið hefur verið. Þá styður það sem fram er komið um hvatir ákærða framburð hennar. Vísast um það til kynferðisbrota sem ákærði hefur orðið uppvís að gagnvart elstu dóttur sinni, sem og brotaþola B í máli þessu. Einnig til framburðar ákærða sjálfs og eiginkonu hans um mikla kynþörf hans, sem og vitnisburðar sálfræðingsins P í því sambandi. Kom einnig fram hjá sálfræðingnum að ákærði hefði í viðtölum gengist við „óviðeigandi“ háttsemi gagnvart brotaþola A. Ákærði hefur einnig verið fundinn sekur um kynferðisbrot gagnvart stúlkunni sem honum eru gefin að sök í ákærulið I. 2.

24 Að öllu þessu virtu verður framburður brotaþola A lagður til grundvallar í málinu og er sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi framið kynferðisbrot gagnvart henni eins og honum er gefið að sök í ákæruliðum I.1 og I.3. Hvað varðar ákærulið I.1 verður þó með hliðsjón af framburði brotaþola við það miðað að ákærði hafi fyrst brotið gegn henni snemma árs […], er hún var sjö ára. Í báðum ákæruliðum er ákærða gefið að sök að hafa káfað á stúlkunni, þar á meðal á kynfærum, og haft við hana samræði í leggöng. Með hliðsjón af framburði brotaþola, sem að framan greinir, er sannað að ákærði hafi haft samræði við hana á heimili þeirra í […] í eitt skipti þegar hún var tíu eða ellefu ára gömul og á gistiheimili í […] þegar hún var tólf ára gömul, sbr. ákæruliði I.1 og I.3. Um háttsemi ákærða samkvæmt fyrri ákæruliðnum verður að öðru leyti lagt til grundvallar að um hafi verið að ræða önnur kynferðismök. Er þá litið til þess að framburður brotaþola hefur ekki verið alveg skýr um hvers konar háttsemi ákærði viðhafði þegar hún var mjög ung að árum. Að þessu gættu verður ákærði sakfelldur samkvæmt báðum ákæruliðum og er háttsemi hans þar réttilega færð til refsiákvæða.

25 Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir gróf kynferðisbrot gegn tveimur barnungum dætrum sínum, auk þess að hafa tvívegis brotið gegn nálgunarbanni sem hann sætti gagnvart annarri þeirra í tengslum við lögreglurannsókn málsins. Þá var ákærði á árinu […] dæmdur til tíu mánaða fangelsisrefsingar fyrir kynferðisbrot gegn elstu dóttur sinni, hálfsystur brotaþola í þessu máli, og varðaði háttsemin við þágildandi 202. gr., sbr. 1. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt framangreindu verður refsing ákærða ákveðin með vísan til 1., 2., og 5. töluliðar 1. mgr. 70. gr., 3. mgr. sömu greinar, aliðar 195. gr. og 5. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. og 77. gr. sömu laga. Er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í sjö ár. Gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt við meðferð málsins kemur til frádráttar refsingu eins og í dómsorði greinir.

26 A á rétt á miskabótum úr hendi ákærða, sbr. blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með hliðsjón af málsatvikum og sérfræðigögnum sem liggja fyrir í málinu um líðan brotaþola vegna brota ákærða þykir krafa hennar um miskabætur að fjárhæð 3.500.000 krónur hæfileg. Verður krafan því dæmd eins og hún er fram sett með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

27 Ákvæði hins áfrýjaða dóms um ákvörðun miskabóta til handa B skal vera óraskað, en þær greiðist til skipaðs fjárhaldsmanns hennar, A-kk-ef K-kk-ef F-kk-ef lögmanns, fyrir hennar hönd.

28 Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins á báðum dómstigum, eins og rakið er í dómsorði. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Dómsorð:

Ákærði, X, sæti fangelsi í sjö ár. Gæsluvarðhald ákærða frá 4. til 6. apríl […] og síðan óslitið frá 2. nóvember […] kemur til frádráttar refsingu.

Ákærði greiði A 3.500.000 krónur í miskabætur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. janúar […] til 13. mars […], en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um miskabætur til handa B skal vera óraskað.

Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Landsrétti, 9.049.589 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, G-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, 3.255.000 krónur, auk útlagðs kostnaðar, 354.118 krónur, þóknun verjanda á rannsóknarstigi S-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 1.607.307 krónur, þóknun réttargæslumanns beggja brotaþola í héraði, J-kvk-ef G-kvk-ef lögmanns, 1.707.480 krónur, auk útlagðs kostnaðar, 184.476 krónur, og þóknun réttargæslumanns beggja brotaþola fyrir Landsrétti, A-kk-ef K-kk-ef F-kk-ef lögmanns, 843.200 krónur.