312/2023

Útdráttur

Ágreiningur í málinu laut að gildi og túlkun erfðaskrár I þar sem hann ráðstafaði eignarhlut sínum í jörðinni P til sjö barnabarna sinna. Óumdeilt var í málinu að sú ráðstöfun hans hefði verið umtalsvert umfram heimild arfleifanda samkvæmt 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962 til að ráðstafa 1/3 hluta eigna sinna með erfðaskrá, en ágreiningslaust var að verðmæti hins umdeilda eignarhluta væri 300.000.000 króna og að teknu tilliti til hans væri verðmæti heildareigna dánarbús I ríflega 387.000.000 króna. Var það niðurstaða Landsréttar að það samræmdist best vilja I, að því marki sem unnt yrði að ráða hann af gögnum málsins, að leggja til grundvallar við dánarbúskipti I erfðaskrá hans um ráðstöfun á eignarhluta hans í jörðinni P til barnabarna hans að því er varðaði 1/3 hluta þeirra eigna sem I hefði mátt ráðstafa samkvæmt 35. gr. erfðalaga, enda hefði A ekki lagt fram nein gögn sem renndu stoðum undir að vilji I hefði staðið til annars ef fyrir hefði legið að hann gæti ekki ráðstafað öllum eignarhlutanum til barnabarna sinna svo sem hann hefði gert með erfðaskránni.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 28. apríl 2023. Greinargerð varnaraðilanna B, C og D barst réttinum 19. maí 2023. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. apríl 2023 í málinu nr. Q- [...]/2022 þar sem kveðið var á um að erfðaskrá I skyldi lögð til grundvallar við dánarbússkipti hans þannig að bréferfingjar skyldu erfa að jöfnu 1/3 hluta heildareigna arfláta á formi eignarhlutar arfláta í jörðinni P í [...]með öllu sem fylgir og fylgja ber, þar með talin veiðiréttindi og íbúðarhús. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

2

Sóknaraðili krefst þess að erfðaskrá I 16. desember 2013 um ráðstöfun á eignarhluta hans í jörðinni P í [...] ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber, þar með talin veiðiréttindi og íbúðarhús, til barnabarna hans verði metin ógild og því ekki lögð til grundvallar við skipti eigna í dánarbúi hans. Til vara er þess krafist að fyrrgreind erfðaskrá verði einungis metin gild að því er varðar 1/3 hluta jarðarinnar P óskiptri ásamt öllu er jörðinni tilheyrir. Að því frágengnu er þess krafist að erfðaskráin verði einungis metin gild að því er varðar 1/3 hluta eigna sem hinn látni mátti ráðstafa samkvæmt 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti úr hendi varnaraðilanna B, C og D.

3

Varnaraðilarnir B, C og D krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Landsrétti en verði fallist á kröfur sóknaraðila að hann falli niður.

4

Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

5

Sakarefni máls varðar gildi og túlkun erfðaskrár sem I, sem lést [...]. febrúar 2020, gerði í viðurvist lögbókanda 16. desember 2013 þar sem hann ráðstafaði eignarhlut sínum í jörðinni P í [...] til sjö barnabarna sinna. Óumdeilt er að sú ráðstöfun var umfram heimild arfleifanda samkvæmt 35. gr. erfðalaga. Átti I fjögur börn sem öll eru lögerfingjar hans, nánar tiltekið sóknaraðila, J, K og L. Þrjú síðastnefndu börn I eiga ekki aðild að málinu en varnaraðilar málsins eru börn þeirra. Nánar tiltekið eru varnaraðilarnir B, C og D börn L. Varnaraðilinn E er barn J og varnaraðilarnir F, G og H börn K. Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði hafa fyrrgreind börn L einungis látið málið til sín taka en af hálfu annarra varnaraðila var því lýst yfir við þingfestingu málsins í héraði að þau hefðu ekki í hyggju að láta það til sín taka.

6

Bú I var tekið til opinberra skipta með úrskurði héraðsdóms [...]. október 2020 samkvæmt kröfu sóknaraðila og fyrrgreindra sona hans J og K. Komu engin mótmæli fram við kröfu um opinber skipti.

7

Af gögnum máls verður ekki ráðið að þær eignir sem falla til dánarbúsins hafi verið skráðar og metnar til verðs í samræmi við ákvæði 17. til 23. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 3. mgr. 105. gr. sömu laga. Hins vegar liggur fyrir verðmat á eignarhlut dánarbúsins í P. Er þar annars vegar um að ræða verðmat M 31. febrúar 2022 þar sem eignarhluturinn var metinn 325.000.000 króna virði og hins vegar „matsgjörð“ N og O 8. júní 2020 sem mátu virði hans 80.000.000 króna. Var fyrri matsgerðin unnin að beiðni Ó lögmanns en hin síðari að beiðni K. Þá liggur fyrir að kauptilboð var gert í eignarhlutinn 16. desember 2021 að fjárhæð 265.000.000 króna en það var ekki samþykkt. Við meðferð málsins í héraði lagði sóknaraðili fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns til að meta verðmæti eignarhlutans en hann féll frá beiðninni í kjölfar þess að málsaðilar sammæltust um það í þinghaldi 26. janúar 2023 að miða við að verðmæti hans væri 300.000.000 króna „út frá gögnum málsins“.

8

Auk eignarhlutar dánarbúsins í P munu eignir þess vera söluandvirði fasteignarinnar [...]í Reykjavík að fjárhæð 59.431.301 króna eftir frádrátt áhvílandi lána og kostnaðar.

Auk þess mun dánarbúið eiga kröfur á hendur L og syni hennar samtals að fjárhæð ríflega 30.000.000 króna auk vaxta. Mun vera ágreiningslaust að verðmæti heildareigna dánarbúsins sé ríflega 387.000.000 króna sé tekið mið af því að verðmæti eignarhlutarins í P sé 300.000.000 króna.

9

Samkvæmt framangreindu er ágreiningslaust að ráðstöfun I með erfðaskránni 16. desember 2013 var umtalsvert umfram arfleiðsluheimild hans samkvæmt 35. gr. erfðalaga. Liggur því fyrir að erfðaskráin getur ekki komið til framkvæmda samkvæmt orðanna hljóðan.

10

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að hvorki séu efni til að fallast á aðalkröfu sóknaraðila um ógildingu erfðaskrárinnar né varakröfu hans um að við skipti dánarbúsins skuli miða við að varnaraðilar fái 1/3 hluta eignarhlutans í P. Er sú niðurstaða héraðsdóms staðfest að sú túlkun erfðaskrárinnar sem leiðir af þrautavarakröfu sóknaraðila samræmist best vilja I að því marki sem unnt er að ráða hann af gögnum málsins. Hefur sóknaraðili ekki lagt fram nein gögn í málinu sem renna stoðum undir að vilji hans hefði staðið til annars ef fyrir hefði legið að hann gæti ekki ráðstafað öllum eignarhlutanum til barnabarna sinna svo sem hann gerði með erfðaskránni. Samræmist þessi niðurstaða jafnframt kröfu þeirra varnaraðila sem létu málið til sín taka um að við skiptin skuli taka mið af þrautavarakröfu sóknaraðila. Þótt fyrir liggi að þessi niðurstaða hafi í för með sér að horfa verði til hlutdeildar varnaraðila í heildareignum dánarbúsins, en ekki einungis þeirra sem erfðaskráin tekur til samkvæmt orðanna hljóðan, er ljóst að hún hefur einungis þau áhrif að varnaraðilar fá hlutdeild í P sem erfðaskráin gerði ráð fyrir að þau fengju að öllu leyti í sinn hlut. Þykir af þeim sökum ekki koma að sök þótt lögerfingjarnir J, K og L eigi ekki aðild að málinu. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem greinir í úrskurðarorði.

11

Rétt þykir að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður.

12

Það athugast að samkvæmt 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 skal þegar fleiri aðilar en einn eru til sóknar eða varnar ákveða hverjum þeirra fyrir sig málskostnað, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt því átti ekki að ákveða varnaraðilunum B, C og D málskostnað í einu lagi svo sem gert var í hinum kærða úrskurði.

Úrskurðarorð :

Erfðaskrá I 16. desember 2013 um ráðstöfun á eignarhluta hans í jörðinni P í [...], ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber, þar með talin veiðiréttindi og íbúðarhús, til barnabarna hans skal lögð til grundvallar við dánarbússkipti hans að því er varðar 1/3 hluta eigna sem hann mátti ráðstafa samkvæmt 35. gr. erfðalaga nr.8/1962.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.