369/2023

Útdráttur

B kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að sérfróði meðdómsmaðurinn J viki sæti í máli M gegn honum. Krafa B byggði annars vegar á því að J hefði á árinu 2015 aðstoðað endurskoðunarfyrirtækið P ehf. í tilteknum atriðum í málsvörn félagsins í máli sem slitastjórn L hf. höfðaði á hendur því. Hins vegar hefði J borið ábyrgð á eftirliti ársreikningaskrár með reikningsskilum L hf. á árunum 2005 til 2007. Í úrskurði Landsréttar var vísað til þess að M byggði mál sitt á hendur B á því að vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi B hafi ársreikningar og árshlutareikningar L hf. frá útgáfu ársreiknings fyrir rekstrarárið 2005 gefið ranga mynd af áhættu bankans vegna tengsla við B og félag í hans eigu. Lá fyrir að málatilbúnaður M beindist að ársreikningum L hf. fyrir fall bankans í október 2008 en á þeim tíma var P ehf. endurskoðandi bankans og áritaði reikninga hans. Ekki var talið útilokað að það myndi reyna á störf P ehf. og áritun endurskoðenda þess á reikninga bankans við úrlausn málsins. Taldi Landsréttur að ekki væri hægt að útiloka að J hefði við aðstoð og ráðgjöf við málsvörn P ehf. í máli slitastjórnar L hf. gegn félaginu vegna endurskoðunar þess á reikningum bankans þegar myndað sér skoðun á reikningsskilum bankans. Í ljósi aðkomu og ráðgjöf J í tengslum við málsvörn P ehf. sem varðaði endurskoðun bankans og áritun ársreikninga var talið að draga mætti með réttu í efa óhlutdrægni hans við úrlausn málsins. Hið sama ætti við um starf hans sem yfirmanns eftirlits með beitingu alþjóðlegra reikningsstaðla hjá ársreikningaskrá. Var J því gert að víkja sæti í málinu með vísan til g-liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 11. maí 2023. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2023 í málinu nr. E- 3653/2016 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að J-kk-nf A-kk-nf B-kk-ef, löggiltur endurskoðandi, tæki ekki sæti í dóminum sem sérfróður meðdómsmaður við upphaf aðalmeðferðar í málinu.

Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður „verði ómerktur“ og úrskurðað verði að J-kk-nf A-kk-nf B-kk-ef, löggiltur endurskoðandi, taki ekki sæti sem sérfróður meðdómsmaður í málinu. Láti varnaraðili málið til sín taka krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti.

Málsatvik og ágreiningsefni

4

Málsatvik eru rakin í hinum kærða úrskurði svo og helstu málsástæður aðila til að varpa ljósi á sakarefni málsins. Í máli þessu krefst varnaraðili þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda sóknaraðila á tjóni félagsmanna varnaraðila sem fólst í því að hlutabréf, sem þeir eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslands hf. fyrir 27. janúar 2006 urðu verðlaus 7. október 2008. Sóknaraðili krefst sýknu af kröfum varnaraðila.

5

Í þessum þætti málsins er til úrlausnar krafa sóknaraðila um að tilkvaddur áðurnefndur meðdómsmaður skuli víkja sæti í málinu, sbr. ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/1991.

Byggir krafan á því að hann sé vanhæfur til að dæma í málinu, sbr. b-, c- og g- lið 5. gr. sömu laga. Varnaraðili hefur ekki tekið afstöðu til kröfunnar, hvorki við meðferð málsins í héraði né fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

6

Í þinghaldi í málinu 25. október 2022 upplýsti héraðsdómari að J-kk-nf A-kk-nf B-kk-ef, löggiltur endurskoðandi, myndi ásamt nafngreindum héraðsdómara taka sæti í dóminum við upphaf aðalmeðferðar. Var málinu frestað til aðalmeðferðar sem skyldi hefjast 17. apríl 2023. Eftirfarandi var bókað í þingbók málsins 13. apríl sama ár:

Upplýst var núna í morgun að J-kk-nf A-kk-nf B-kk-ef, löggiltur endurskoðandi, sem fyrirhugað er að taki sæti í dóminum sem sérfróður meðdómsmaður við upphaf aðalmeðferðar hafi unnið greinargerð fyrir Lex lögmannsstofu sem hafi gætt hagsmuna PWC í máli sem slitastjórn Landsbankans höfðaði gegn PWC en stefna í því máli liggur fyrir í málinu. Hefur jafnframt verið upplýst að greinargerð þessi hafi snúið að framsetningu eigin hluta í Landsbanka Íslands hf. á LI- Hedge í reikningsskilum bankans 31. desember 2007 og 30. júní 2008. Lögmenn telja að þessar upplýsingar kalli á það að dómurinn taki afstöðu til hæfis hins sérfróða meðdómsmanns til að taka sæti í dóminum með úrskurði.

7

Við svo búið var aðalmeðferð málsins frestað ótiltekið meðan leyst var úr því álitaefni sem upp var komið. Var málið flutt um álitaefnið 19. apríl 2023. Í þingbók málsins þann dag er svofelld bókun:

Lögmaður [varnaraðila] upplýsir að eitt vitna af vitnalista [varnaraðila] hafi haft samband við hann og vakið athygli á því að sérfróður meðdómsmaður hafi á árunum 2005 og 2007 verið yfirmaður eftirlits með beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla (IFRS) hjá Ársreikningaskrá. Samkvæmt upplýsingum frá sérfróðum meðdómsmanni er þetta rétt en hann kom þó að eigin sögn ekki að skoðun á reikningsskilum Landsbanka Íslands hf. á þessum tíma né heldur starfsmenn sem undir hann heyrðu.

Mótmælti lögmaður sóknaraðila því að hinn sérfróði meðdómsmaðurt æki sæti í dómi og krafðist úrskurðar þess efnis.

8

Ekki hafa verið bornar brigður á það af málsaðilum að hinn tilkvaddi sérfróði meðdómsmaður búi yfir menntun, reynslu eða færni til setu í dómi í málinu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Eins og ráða má af ákvæðinu hafa aðilar einkamáls ekki forræði á því hverjir skipa dóm í málum sem þeir eiga aðild að. Málsaðilum er á hinn bóginn heimilt að gera athugasemdir við val héraðsdómara á meðdómsmanni eða eftir atvikum meðdómsmönnum, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna, svo sem lögmenn gerðu með fyrrnefndri bókun 13. apríl 2023.

9

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að hinn sérfróði meðdómsmaður sé ekki vanhæfur til setu í málinu á grundvelli b- og c- liða 5. gr. laga nr. 91/1991.

10

Kemur þá til skoðunar hvort ákvæði g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 standi því í vegi að áðurgreindur endurskoðandi taki sæti í dóminum við upphaf aðalmeðferðar.

Samkvæmt ákvæðinu er dómari, þar á meðal sérfróður meðdómsmaður, vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður en í stafliðum a- f greinir sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa.

11

Svo sem fram er komið eru athugasemdir sóknaraðila um hæfi hins sérfróða meðdómsmanns tvíþættar. Annars vegar lúta þær að því að hann hafi á árinu 2015 aðstoðað endurskoðunarfyrirtækið Pricewaterhouse Coopers ehf. í tilteknum atriðum í málsvörn félagsins í máli sem slitastjórn Landsbanka Íslands hf. höfðaði á hendur því. Aðstoðin var veitt fyrir milligöngu lögmannsstofu og fólst í samningu greinargerðar um framsetningu eigin hluta Landsbanka Íslands hf. á LI- Hedge reikningi í reikningsskilum bankans 31. desember 2007 og 30. júní 2008. Hins vegar lúta athugasemdir sóknaraðila að því að hinn tilkvaddi meðdómsmaður hafi borið ábyrgð á eftirliti ársreikningaskrár með reikningsskilum Landsbanka Íslands hf. á árunum 2005 til 2007.

12

Í hinum kærða úrskurði er meðal annars rakið að í dómsmáli slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. 7. mars 2012 hafi komið fram að hlutabréf í bankanum hafi verið færð á LI- Hedge reikning hjá bankanum eins og skylt hafi verið að gera samkvæmt alþjóðlegum reikningsskilmálum og að ráðgjöf hins sérfróða meðdómsmanns hafi tengst þessu atriði, en um „eitt afmarkað verkefni [hafi verið] að ræða, en ekki viðvarandi ráðningarsamband.“ Þá hafi í stefnu slitastjórnar enn fremur verið vísað til þess að Pricewaterhouse Coopers ehf. hefði brotið þýðingarmiklar reglur sem giltu um starfsemi félagsins, meðal annars með því að láta hjá líða að geta um stórfelldar lánveitingar bankans til sóknaraðila og félaga honum tengdum. Tekið er fram að hinn sérfróði meðdómsmaður hafi enga ráðgjöf veitt um þau atriði eða önnur sem tengdust reikningsskilum bankans, að því undanskildu sem áður segi um framsetningu eigin hluta á LI- Hedge reikningi í reikningsskilum bankans.

13

Um það atriði að hinn sérfróði meðdómsmaður hafi á árunum 2005 til 2007 verið yfirmaður eftirlits hjá ársreikningaskrá með félögum sem hafi beitt alþjóðlegum reikningsskilastöðlum við reikningsskil, en þar á meðal hafi verið Landsbanki Íslands hf., segir í hinum kærða úrskurði að sakarefni málsins lúti að ætlaðri saknæmri og ólögmætri háttsemi sóknaraðila en ekki að háttsemi endurskoðenda bankans eða stjórnenda hans og enn síður að framkvæmd ársreikningaskrár. Þá hafi verið upplýst að hvorki hinn sérfróði meðdómsmaður né starfsmenn hans hafi komið að eftirliti með reikningsskilum Landsbanka Íslands hf. á starfstíma hins sérfróða meðdómsmanns hjá ársreikningaskrá. Þá hafi hann ekki hagsmuni af niðurstöðunni.

14

Varnaraðili byggir mál sitt á hendur sóknaraðila á því að vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sóknaraðila hafi ársreikningar og árshlutareikningar Landsbanka Íslands hf. frá útgáfu ársreiknings fyrir rekstrarárið 2005 gefið ranga mynd af áhættu bankans vegna tengsla við sóknaraðila og félag hans Samson. Hafi þessi háttsemi sóknaraðila leitt til þess að ekki hafi verið birtar upplýsingar í reikningum bankans um lánveitingar Landsbanka Íslands hf. til sóknaraðila og félaga tengdum honum en þær hafi verið mjög umfangsmiklar og að mati Fjármálaeftirlitsins langt umfram leyfilegt hámark um stórar áhættuskuldbindingar. Heldur varnaraðili því fram að hin ætlaða saknæma og ólögmæta háttsemi sóknaraðila hafi falist í því að leyna áhrifum sínum í félagi sínu Samson og stuðla að því að þau yrðu ranglega metin þegar bankinn lagði mat á hvort sóknaraðili teldist aðili tengdur bankanum.

15

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið liggur fyrir að málatilbúnaður varnaraðila beinist að ársreikningum Landsbanka Íslands hf. fyrir fall bankans í október 2008 en á þeim tíma var Pricewaterhouse Coopers ehf. endurskoðandi bankans og áritaði reikninga hans. Fyrirfram verður ekki útilokað að ekki reyni á störf endurskoðunarfyrirtækisins og áritun endurskoðenda þess á reikninga bankans við úrlausn málsins. Upplýst er að hinn sérfróði meðdómsmaður veitti Pricewaterhouse Coopers ehf. aðstoð og ráðgjöf við málsvörn félagsins í máli slitastjórnar bankans gegn félaginu vegna endurskoðunar þess á reikningum bankans, þar á meðal um framsetningu eigin hluta Landsbanka Íslands hf. á LI- Hedge reikningi í reikningsskilum bankans 31. desember 2007 og 30. júní 2008. Þá reyndi í áðurgreindu máli á svipaðar málsástæður um ætlaða annmarka á ársreikningi bankans og þær sem varnaraðili teflir fram í máli sínu gegn sóknaraðila. Ekki er hægt að útiloka að hinn sérfróði meðdómsmaður hafi við þá aðstoð og ráðgjöf sem hann veitti samkvæmt framangreindu þegar myndað sér skoðun á reikningsskilum bankans.

16

Þegar virt eru þau atriði sem rakin eru að framan um aðkomu og ráðgjöf hins sérfróða meðdómsmanns í tengslum við málsvörn Pricewaterhouse Coopers ehf. sem varðaði endurskoðun bankans og áritun ársreikninga verður talið að draga megi með réttu í efa óhlutdrægni hans við úrlausn málsins. Sama má segja um starf hans sem yfirmanns eftirlits með beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla hjá ársreikningaskrá. Breytir þá engu þótt hann hafi, að eigin sögn, hvorki komið að skoðun á reikningsskilum Landsbanka Íslands hf. né starfsmenn sem undir hann heyrðu, en varnaraðilar byggja á því að annmarkar hafi verið á ársreikningum bankans í aðdraganda þess að hannféll haustið 2008. Samkvæmt öllu framangreindu telst hinn tilkvaddi, sérfróði meðdómsmaður því vanhæfur til að fara með og dæma málið, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Ber honum því að víkja sæti í málinu.

17

Svo sem fram er komið hefur varnaraðili ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti og úrskurðast kærumálskostnaður því ekki.

Úrskurðarorð :

Meðdómsmaðurinn, J-kk-nf A-kk-nf B-kk-ef, skal víkja sæti í máli þessu.