28/2019

Útdráttur

DH höfðaði mál gegn fimm af 14 systkinum sínum til viðurkenningar á eignarhaldi að neðri hæð íbúðarhúss á Hallgeirsstöðum í Jökulsárhlíð. Ágreiningur málsins laut einkum að því hvort DH hefði ásamt systkinum sínum fengið hæðina að gjöf með munnlegum gjafagerningi frá HE föður þeirra árið 1988 eða hvort HE hefði þá þegar ráðstafað eigninni, ásamt öðru, til BÓH sonar síns með afsali í árslok 1983. Gjöfin var skráð í fundargerðabók svonefnds Landeigendafélags Tunguáss 11. ágúst 1988, en það félag var stofnað áður en landspildunni Tunguási var skipt út úr jörðinni Hallgeirsstöðum í júní sama ár. HE lést árið 1989 og var framangreindu afsali þinglýst 4. apríl 1990. Sama dag framseldi BÓH eignarhlut sinn í jörðinni Hallgeirsstöðum til ÞH bróður síns, en samkvæmt afsali fylgdi eignarhluti hans í íbúðarhúsinu ekki með í sölunni. Í dómi Landsréttar var meðal annars vísað til þess að fyrir hendi væru vísbendingar um að eigi síðar en árið 1988 hefði sú staða verið komin upp að því er varðar neðri hæð íbúðarhússins að HE hafi litið svo á að hann væri með sama hætti og við átti um spilduna Tunguás ekki lengur bundinn af því ákvæði afsalsins frá 1983 sem að henni laut en því hafði þá enn ekki verið þinglýst. Að teknu tilliti til þeirra atvika væri á hinn bóginn ekkert komið fram í málinu sem renndi viðhlítandi stoðum undir að HE hefði með réttu mátt líta svo á að honum bæri ekki að virða réttindi BÓH samkvæmt afsalinu. Væru þannig ekki forsendur til að álykta á þann veg út frá því sem fyrir lægi um málsatvik að HE hefði verið heimilt án samþykkis BÓH að ráðstafa neðri hæð íbúðarhússins á þann hátt sem málatilbúnaður DH tæki mið af að HE hefði gert. Þá var á það fallist með héraðsdómi að ekki hefði verið sýnt fram á að BÓH hefði veitt samþykki fyrir því að þessum hluta íbúðarhússins yrði ráðstafað til systkina hans með þeim hætti sem kröfugerð DH fæli í sér. Niðurstaða héraðsdóms um sýknu var því staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 9. janúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Austurlands 14. desember 2018 í málinu nr. E62/2017.

2 Aðaláfrýjandi krefst þess „að eignarhlutum í fasteign að Hallgeirsstöðum í Fljótsdalshéraði, þ.e. neðri hæð íbúðarhúss, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, fasteignanúmer F2172273, rými 200101, landeignanúmer L156860, verði skipt í eftirfarandi hlutföllum á milli“ hans, gagnáfrýjenda og stefndu: Aðaláfrýjandi 10/15, gagnáfrýjandi B-kk-nf Ó-kk-nf H-kk-nf 1/15, stefndi E-kk-nf J. H-kk-nf 1/15, stefnda V-kvk-nf V-kvk-nf 1/15, gagnáfrýjandi Þ-kk-nf H-kk-nf 1/15 og stefnda Á-kvk-nf H-kvk-nf 1/15. Þá krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjendur verði óskipt dæmdir til að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 22. mars 2019. Þeir krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað. Gagnáfrýjandi B-kk-nf Ó-kk-nf krefst málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjanda í héraði. Gagnáfrýjandi Þ-kk-nf krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér hærri málskostnað en honum var ákveðinn í héraði. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4 Stefndu hafa ekki látið málið til sín taka. Þess ber að geta að aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta upphaflega gegn gagnáfrýjendum, stefndu E-kk-þgf J-kk-þgf og Á-kvk-þgf, og O-kk-þgf H-kk-þgf. O-kk-nf lést 26. september 2019. V-kvk-nf V-kvk-nf ekkja hans fékk leyfi til setu í óskiptu búi 22. október 2019 og hefur tekið við aðild að málinu.

Málsatvik og málsástæður

5 Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi voru upphaflegir málsaðilar hluti af fimmtán systkina hópi. Er á því byggt af hálfu aðaláfrýjanda að hvert þeirra hafi samkvæmt ákvörðun foreldra þeirra, hjónanna H-kk-ef E-kk-ef og L-kvk-ef S-kvk-ef, eignast 1/15 hlut í neðri hæð íbúðarhússins að Hallgeirsstöðum í Jökulsárhlíð. Níu þeirra hafi afsalað sínum eignarhlut til hans 11. júní og 23. ágúst 2017. Þeim fimm sem hafi ekki gert það hafi hann stefnt til að þola dóm um dómkröfur sínar.

6 Í málinu er ekki um það deilt að H-kk-nf E-kk-nf hafi 31. desember 1983 afsalað hluta jarðarinnar Hallgeirsstaða og hluta íbúðarhúss sem á jörðinni stendur, nánar tiltekið neðri hæð þess, til sonar síns, gagnáfrýjanda B-kk-ef Ó-kk-ef. Í afsalinu kom fram að kaupverð skyldi greiðast að fullu með skuldabréfi til næstu fimm ára. Sama dag afsalaði H-kk-nf hinum hluta jarðarinnar og efri hæð íbúðarhússins til sonar síns B-kk-ef. Því afsali var þinglýst 4. febrúar 1985. Afsali fyrir hlut gagnáfrýjanda var á hinn bóginn ekki þinglýst fyrr en 4. apríl 1990 eða rúmum sex árum eftir að það var undirritað. Hefur hann gefið þá skýringu á því að um slóðaskap af hans hálfu hafi verið að ræða. Aðaláfrýjandi staðhæfir aftur á móti að vegna vanefnda gagnáfrýjanda á greiðslu kaupverðs hafi kaup hans á þeim hluta jarðarinnar og íbúðarhúss sem afsalið tók til í reynd aldrei komist til framkvæmda. Faðir þeirra hafi aldrei látið afsalið af hendi til gagnáfrýjanda en láðst að farga því. Gagnáfrýjandi hafi síðan komist yfir það eftir að faðir þeirra lést. Þessu hefur gagnáfrýjandi alfarið mótmælt.

7 Samkvæmt gögnum málsins veitti H-kk-nf gagnáfrýjanda heimild 6. febrúar 1985 til að veðsetja jörðina vegna lántöku hjá Stofnlánadeild landbúnaðarins.

8 Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi gaf H-kk-nf, með samþykki eiginkonu sinnar, 8. júní 1988 fimmtán börnum sínum land úr jörðinni Hallgeirsstöðum. Landið sem í gjafaafsali var nefnt Tunguás var sagt 90 hektarar að stærð og gefið „til skógræktar og sumarbústaðabyggingar“. Fellur það að hluta innan þess lands sem áður hafði verið afsalað til gagnáfrýjanda B-kk-ef Ó-kk-ef. Munu gjafþegar hafa stofnað með sér félag, Landeigendafélag Tunguáss, tæpu einu ári áður, en tilgangur þess samkvæmt samþykktum var að „gæta þess að sem skipulegast verði unnið að uppbyggingu lands þess er Tunguás í Hallgeirsstaðalandi nefnist og fengið var að gjöf frá L-kvk-þgf og H-kk-þgf“. Hefur gagnáfrýjandi lýst því yfir að hann hafi ekki dregið í efa heimild H-kk-ef til að gefa Tunguás til barna sinna en ágreiningur hafi þó verið um stærð þeirrar spildu sem gefin var. Engar heimildir hafi verið fyrir hendi til að ráðstafa eignarhlut gagnáfrýjanda í íbúðarhúsinu með sambærilegum hætti.

9 Gagnáfrýjandi B-kk-nf Ó-kk-nf mun hafa hætt búskap á Hallgeirsstöðum og flust búferlum og hafið búrekstur á jörðinni StóraBakka í NorðurMúlasýslu vorið 1988. Í tengslum við þann flutning gerðu gagnáfrýjandi og faðir hans með sér samning 9. nóvember 1988 þar sem sá síðarnefndi sem leigusali leyfði flutning á 42.647 lítra fullvirðisrétti til mjólkurframleiðslu, ásamt samsvarandi búmarki, frá „ábúðarjörð“ sinni, Hallgeirsstöðum, til ábúðarjarðar gagnáfrýjanda frá og með 1. september 1988. Kveðið var á um það í samningnum að leigusali fengi fullvirðisréttinn fluttan til ábúðarjarðar sinnar að nýju ásamt tilheyrandi búmarki við lok umsamins leigutíma 1. september 1990. Af hálfu gagnáfrýjanda hefur því verið haldið fram án viðhlítandi skýringa að um málamyndagerning hafi verið að ræða. 10 Samkvæmt gögnum málsins og svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi stóð hugur hjónanna H-kk-ef og L-kvk-ef til þess árið 1988 að neðri hæð íbúðarhússins á Hallgeirsstöðum kæmi í hlut barna þeirra. Í fundargerðabók Landeigendafélags Tunguáss kemur fram um fund sem var haldinn 15. júlí 1988 að L-kvk-nf og H-kk-nf hefðu boðað til hans og þar tilkynnt „að systkinum og mökum yrði gefin húseignin á Hallgeirsstöðum, neðri hæð og það sem henni fylgir til sameignar“. Samkvæmt fundargerð sátu gagnáfrýjendur þennan fund. Málið kom að nýju til umræðu á aðalfundi landeigendafélagsins 11. ágúst 1988. Á dagskrá fundarins samkvæmt fundargerð var „[gjöf] H-kk-ef og L-kvk-ef til barna sinna, neðri hæð Hallgeirsstaða“, umgengnisreglur og viðhald hússins. Um hið fyrsttalda segir meðal annars í fundargerð: „Samþykkt var að þakka vel fyrir þessa gjöf og vonandi verða öll systkinin með, en með það opið að hugsanlega geta ábúendur nýtt húsið til ferðamannaþjónustu, með samþykki eigenda.“ Samkvæmt fundargerðinni mætti gagnáfrýjandi B-kk-nf Ó-kk-nf ekki á þennan fund. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst hann ekkert hafa vitað um þessi áform og fundargerðir landeigendafélagsins hefði hann ekki séð fyrr en mörgum árum síðar. Er í öllu falli á því byggt af hans hálfu að hann hafi haft undir höndum gilt afsal fyrir neðri hæðinni og föður hans hafi ekki verið heimilt að ráðstafa henni án þess að virða réttindi hans samkvæmt því.

11 H-kk-nf E-kk-nf lést 9. apríl 1989.

12 Hinn 4. apríl 1990 seldi gagnáfrýjandi B-kk-nf Ó-kk-nf gagnáfrýjanda Þ-kk-þgf eignarhlut sinn í jörðinni Hallgeirsstöðum. Í afsali kemur fram að eignarhluti seljanda í íbúðarhúsi fylgi ekki með í sölunni. Gaf B-kk-nf Ó-kk-nf þá skýringu á þessu við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi að vitað hefði verið að Þ-kk-nf myndi ekki nýta neðri hæðina og við þetta hefði kaupverðið lækkað. Í skýrslu sinni svaraði Þ-kk-nf spurningu sem að þessu laut á þann veg að það hefði átt „að leyfa þessu að þróast hvernig menn vildu gera þetta, hvort að þetta eignarhaldsfélag okkar ætlaði að taka við þessari eign eins og Tunguásnum“. Ekki hefði komið til þess. Þá er þess að geta að í afsalinu er um eignarheimild B-kk-ef Ó-kk-ef vísað til afsals frá 17. febrúar 1984 sem er meðal gagna málsins. Samkvæmt efni þess afsalar H-kk-nf E-kk-nf jörðinni Hallgeirsstöðum til þeirra B-kk-ef Ó-kk-ef og B-kk-ef, þó að undanskilinni landspildunni Tunguási. Þá skyldi efri hæð íbúðarhússins koma í hlut B-kk-ef en neðri hæðin í hlut B-kk-ef Ó-kk-ef. Undir þetta afsal ritar gagnáfrýjandi einn. Fyrir héraðsdómi lýsti hann því að systir hans hefði látið hann fá þetta skjal til undirritunar frá föður þeirra. Það hefði eingöngu verið útbúið til að undanskilja „þennan reit í Tunguásnum“ og aldrei verið klárað. Fyrir mistök hefði verið vísað til þess í afsalinu til Þ-kk-ef.

13 Í ágúst 1990 undirrituðu gagnáfrýjendur svohljóðandi yfirlýsingu: „Neðri hæð íbúðarhúss að Hallgeirsstöðum sem nú er þinglýst eign B-kk-ef Ó-kk-ef, verði eign barna L-kvk-ef og H-kk-ef, samkvæmt gjafabréfi þeirra frá 05.08.1988. Við það skal miða að eignarhlutur barna L-kvk-ef og H-kk-ef, fellur burt við lát hvers barna þeirra gangi eignarhlutur þá til þess aðila sem þá á þann hluta jarðarinnar sem íbúðin áður tilheyrði. Á tímabilinu er óheimilt að veðsetja eða selja áður nefnda eign.“ Þá er á meðal gagna málsins skjal sem gagnáfrýjandi B-kk-nf Ó-kk-nf mun hafa undirritað 20. september 2011 og hefur að geyma samhljóða yfirlýsingu. Þegar leitað var skýringa á efni þessara yfirlýsinga við skýrslugjöf gagnáfrýjanda fyrir héraðsdómi svaraði hann því til að með þeim hefði hann verið að veita systkinum sínum afnotarétt af neðri hæð íbúðarhússins „vegna þess að eignarhluturinn dettur út við andlát hvers og eins“ og erfist þannig ekki. Þetta hefði verið hans hugmynd og aldrei hefði verið inni í myndinni af hans hálfu að láta eignarrétt sinn af hendi.

14 L-kvk-nf S-kvk-nf lést 30. október 2009.

15 Um málsatvik og málsástæður vísast að öðru leyti til hins áfrýjaða dóms.

16 Upphaflega tók kröfugerð aðaláfrýjanda til þess að foreldrar hans hefðu gefið öllum börnum sínum þann hluta jarðarinnar Hallgeirsstaða og íbúðarhússins sem áður hefði verið afsalað til gagnáfrýjanda B-kk-ef Ó-kk-ef. Það hefðu þau gert með fyrrnefndu gjafaafsali 8. júní 1988 að því er jörðina varðar og með yfirlýsingu á fundi í Landeigendafélagi Tunguáss í ágúst sama ár vegna íbúðarhússins, enda hefði þá legið fyrir að kaup gagnáfrýjanda B-kk-ef Ó-kk-ef myndu ekki ganga eftir. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var kröfugerð breytt og er hún, svo sem fram er komið, nú bundin við íbúðarhúsið. Samhliða breyttri kröfugerð styður aðaláfrýjandi tilkall sitt til íbúðarhússins ekki aðeins við framangreinda yfirlýsingu foreldra sinna heldur jafnframt við yfirlýsingar gagnáfrýjenda sem áður er getið.

17 Niðurstöðu um sýknu gagnáfrýjenda af kröfu aðaláfrýjanda reisti héraðsdómur annars vegar á því að gagnáfrýjandi B-kk-nf Ó-kk-nf hefði með afsali 31. desember 1983 orðið réttur og löglegur eigandi helmings lands jarðarinnar Hallgeirsstaða og neðri hæðar íbúðarhúss á henni. Hefði faðir hans sem afsalsgjafi þaðan í frá ekki haft efnislegan rétt til að ráðstafa jörðinni eða einstökum hlutum hennar. Hins vegar var ekki á það fallist með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hefði fyrir sitt leyti samþykkt að hlutur hans í íbúðarhúsinu gengi til systkina hans. Var í þeim efnum meðal annars litið svo á að efnisákvæði yfirlýsinga gagnáfrýjanda frá árunum 1990 og 2011, sem að framan er getið, hefðu ekki verið „fyllilega skýr þegar litið er til þeirra í heild og í ljósi atvika máls þannig að þau geti tekið af skarið um staðfestingu á samþykki fyrir gjöf eða gildum eignarrétti“.

Niðurstaða

18 Svo sem fram er komið er ekki ágreiningur um að H-kk-nf E-kk-nf hafi 31. desember 1983 afsalað neðri hæð íbúðarhússins á jörðinni Hallgeirsstöðum í Jökulsárhlíð til sonar síns, gagnáfrýjanda B-kk-ef Ó-kk-ef. Ekki liggur annað fyrir en að þessum gerningi, sem jafnframt tók til hluta jarðarinnar, hafi í öndverðu verið ætlað að hafa réttaráhrif eftir efni sínu. Í því sambandi er þó til þess að líta að ýmislegt bendir til þess að ekki löngu seinna hafi verið um það rætt á milli þeirra sem hlut áttu að máli að undanskilin í kaupum gagnáfrýjanda og bróður hans B-kk-ef á jörðinni væri landspilda sem gengur undir nafninu Tunguás. Fór svo að H-kk-nf ráðstafaði þessum hluta jarðarinnar til fimmtán barna sinna með gjafaafsali 8. júní 1988 og þar með í andstöðu við framangreint afsal til gagnáfrýjanda og sölu á hinum hluta jarðarinnar til bróður hans. Í dómsmáli sem höfðað var 6. maí 2015 var höfð uppi krafa um að öllu því landi sem ráðstöfun þessi tók til yrði skipt á milli sameigenda þess á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Undir rekstri þess máls og svo sem áður hefur verið vikið að lýstu gagnáfrýjendur því yfir að af þeirra hálfu væri ekki dregin í efa heimild föður þeirra til að gefa spildu úr Tunguási til barna sinna en ágreiningur væri um stærð og takmörk hennar. Var það í ljósi þessa niðurstaða héraðsdóms að ráðstöfun spildunnar hefði ekki farið fram í „algjöru heimildarleysi“ gagnáfrýjenda, en svo sem fram er komið leiðir gagnáfrýjandi Þ-kk-nf rétt sinn til jarðarinnar Hallgeirsstaða frá gagnáfrýjanda B-kk-þgf Ó-kk-þgf.

19 Þegar horft er til þeirra málsatvika sem áður eru rakin eru fyrir hendi vísbendingar um að eigi síðar en árið 1988 hafi sú staða verið komin upp að því er varðar neðri hæð íbúðarhússins að H-kk-nf liti svo á að hann væri með sama hætti og við átti um Tunguás ekki lengur bundinn af því ákvæði afsalsins frá 1983 sem að henni laut en því hafði þá enn ekki verið þinglýst. Að teknu tilliti til þessara atvika er á hinn bóginn ekkert komið fram í málinu sem rennir viðhlítandi stoðum undir að H-kk-nf hafi með réttu mátt líta svo á að honum bæri ekki að virða réttindi gagnáfrýjanda samkvæmt afsalinu að þessu leyti. Þannig eru ekki forsendur til að álykta á þann veg út frá því sem fyrir liggur um málsatvik að honum hafi verið heimilt án samþykkis gagnáfrýjanda að ráðstafa neðri hæð íbúðarhússins á þann hátt sem málatilbúnaður aðaláfrýjanda tekur mið af að hann hafi gert.

20 Að gættu því sem að framan er rakið en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sýknu gagnáfrýjenda og stefndu af kröfu aðaláfrýjanda, svo og um málskostnað. Er þannig á það fallist með héraðsdómi að ekki hafi verið sýnt fram á að aðaláfrýjandi njóti beins eignarréttar að hluta íbúðarhússins en á því grundvallast kröfugerð hans í málinu.

21 Með því að verulegur vafi þykir hafa verið um ýmsa þætti málsins verður málskostnaður fyrir Landsrétti felldur niður með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.