350/2022

Útdráttur

A krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna mistaka starfsmanna Í við skilmálabreytingu þriggja fasteignaveðlána sem A tók hjá Í og tryggð voru með veði í fasteign A. A taldi sig hafa orðið fyrir tjóni sem stafaði annars vegar af því að fasteign A var seld nauðungarsölu og hins vegar af því að honum hafi verið neitað um greiðsluskjól. Í dómi Landsréttar var meðal annars rakið að A aflaði yfirmatsgerðar til sönnunar á tjóni sem hann taldi sig hafa orðið fyrir þegar fasteign hans var seld nauðungarsölu. Samkvæmt þeirri matsgerð töldu yfirmatsmenn að markaðsvirði fasteignarinnar við nauðungarsölu hefði numið rúmum 25 milljónum króna og að eftirstöðvar lána sem á fasteigninni hvíldu hefðu verið hærri en sem því nam. Var hvorugum þessara atriða hnekkt af A og var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að A hefði ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni við nauðungarsölu fasteignarinnar. Þá komst Landsréttur að þeirri niðurstöðu að orsakir þess að A átti ekki kost á því úrræði sem fælist í greiðsluaðlögun á grundvelli laga nr. 101/2010 lægju ekki hjá Í við skilmálabreytingu lána A 2. mars 2009 heldur hjá A sjálfum. A hefði hvorki lagt fyrir fé meðan hann var í greiðsluskjóli né reyndi hann eftir getu að standa við skuldbindingar sínar eftir að hann kom úr því greiðsluskjóli svo sem honum bar. Þá var heldur ekki fallist á að ástæður þess að A hafi ekki staðið til boða greiðsluerfiðleikaaðstoð af hálfu Í, hafi verið að rekja til mistaka Í við skilmálabreytingu lána A 2. mars 2009, heldur hefði ástæðan fyrst og fremst verið sú að greiðsluvandi A var ekki tímabundinn. Hefði A ekki leitt líkur að því að skort hafi á viðeigandi ráðgjöf Í til handa A eða að Í hefði að öðru leyti sýnt af sér aðra saknæma háttsemi þannig að bótaskyldu varði. Var því staðfestur hinn áfrýjaði dómur að það yrði ekki rakið til Í að fasteign A hafi verið seld nauðungarsölu eða að honum hafi verið synjað um greiðsluaðlögun eða önnur greiðsluerfiðleikaúrræði.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf Ó-kk-nf H-kk-nf hagfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 31. maí 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2022 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi skaðabótaskylda stefnda vegna mistaka við útreikning lána nr. 1004- 74- [...], 1002- 74- [...] og 1002- 74- [...]vegna skilmálabreytinga sem gerðar voru 2. mars 2009. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Atvikum máls og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi.

5

Fyrir Landsrétti tefldi áfrýjandi fram þeirri málsástæðu að á réttarsviði skaðabóta innan samninga gildi meginregla um öfuga sönnunarbyrði. Stefndi andmælti þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Varðandi þessa málsástæðu er þess að gæta að í héraðsdómsstefnu er byggt á reglum skaðabótaréttar utan samninga. Málsástæðan er því of seint fram borin og kemst ekki að við úrlausn málsins samkvæmt 5. mgr. 101. gr. og 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

6

Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi sótti í ársbyrjun 2009 um breytingu á skilmálum þriggja lána sinna hjá stefnda. Annars vegar sótti hann um breytingu á fjölda gjalddaga á ári þannig að þeir yrðu 12 í stað fjögurra og hins vegar sótti hann um frystingu lánanna í tvö ár. Féllst stefndi á báðar skilmálabreytingarnar 2. mars 2009. Þannig skyldi ekki greitt af lánunum fyrr en 1. desember 2010 en síðasta afborgun hafði átt sér stað 1. nóvember 2008. Þá var árlegum afborgunum fjölgað í 12 í samræmi við umsókn áfrýjanda. Þau mistök urðu þó að það láðist á móti að auka heildarfjölda gjalddaga lánanna. Afleiðingar þess urðu að lánstími lánanna styttist og greiðslubyrði hækkaði í samræmi við það, svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Byggir áfrýjandi á því að vegna þessara mistaka stefnda hafi hann orðið fyrir tjóni sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á.

7

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti kom fram að þótt áfrýjandi byggði ekki lengur á því að stefndi hefði ekki enn leiðrétt framangreind mistök sín væri á því byggt að leiðréttingin hefði verið gerð síðar en 2. júní 2014 eins og stefndi héldi fram.

8

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi þá liggur fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns 13. nóvember 2017. Í matinu studdist matsmaður við neysluviðmið velferðarráðuneytis frá febrúar 2011 en þau viðmið hafi verið reiknuð miðað við gögn sem ráðuneytið aflaði í nóvember og desember 2010. Niðurstaða matsmannsins var að áfrýjandi hefði hvorki verið gjaldfær fyrir breytingu á lánsskilmálum 2. mars 2009 né eftir þá breytingu. Áfrýjandi hafi því verið ógjaldfær óháð þeim mistökum sem stefndi gerði við skilmálabreytinguna. Jafnframt liggur fyrir yfirmatsgerð 13. október 2020. Í þeirri matsgerð var stuðst við framfærsluviðmið umboðsmanns skuldara 2010 í samræmi við ósk áfrýjanda í matsbeiðni en yfirmatsmenn hafi talið það framfærsluviðmið viðeigandi. Komust þeir að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hefði ekki verið gjaldfær eftir skilmálabreytingarnar 2. mars 2009, þar sem eins og fram er komið, urðu mistök sem höfðu í för með sér þyngri greiðslubyrði. Ef hins vegar væri tekið tillit til þeirra mistaka hefði áfrýjandi verið gjaldfær. Í báðum matsgerðum var niðurstaða matsmanna sú að ekki hefði orðið nein eignamyndun af hálfu áfrýjanda í fasteign hans sem seld var nauðungarsölu 12. október 2015.

9

Svo sem greini rí hinum áfrýjaða dómi byggir áfrýjandi á því að hann hafi orðið fyrir tjóni þegar fasteign hans var seld nauðungarsölu. Eins og fyrr er rakið aflaði áfrýjandi meðal annars yfirmatsgerðar til sönnunar framangreindu tjóni sínu. Samkvæmt matsgerðinni töldu yfirmatsmenn að markaðsvirði fasteignarinnar við nauðungarsölu hefði numið rúmum 25 milljónum króna og að eftirstöðvar lána, sem á fasteigninni hvíldu, hefðu verið hærri en sem því nam. Hvorugu þessara atriða hefur verið hnekkt.

Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni við nauðungarsöluna.

10

Áfrýjandi byggir jafnframt á því að vegna mistaka stefnda hafi umboðsmaður skuldara synjað honum um heimild til greiðsluaðlögunar samkvæmt lögum nr. 1 01/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga.

11

Af framburði áfrýjanda í héraði verður ráðið að hann tók sjálfur ákvörðun um að hætta að greiða af lánum hjá stefnda en síðasta afborgun hans var, eins og fram er komið, 1. nóvember 2008. Þess í stað sótti hann um að lánin yrðu fryst í tvö ár meðan hann reyndi að leysa úr greiðsluvanda sínum með því að selja fasteign sína. Sú sala gekk ekki eftir. Stefndi féllst eins og fram er komið á þessa umsókn áfrýjanda. Fyrrum sambýliskona áfrýjanda staðfesti í skýrslu sinni í héraði að áfrýjandi hefði sjálfur tekið þessa ákvörðun.

12

Nokkrum mánuðum eftir að áfrýjandi skyldi hefja aftur greiðslu afborgana af lánum sínum hjá stefnda eða 17. mars 2011 sótti áfrýjandi um greiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara. Heimildin var veitt 10. maí 2011. Þar með hófst tímabundin frestun greiðslna, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 12. gr. laganna skal skuldari á meðan leitað er greiðsluaðlögunar leggja til hliðar af launum og öðrum tekjum sínum það fé sem er umfram það sem hann þarf til að sjá sér og fjölskyldu sinni farborða. Með ákvörðun 28. janúar 2013 felldi umboðsmaður skuldara niður heimild áfrýjanda til greiðsluaðlögunar á grundvelli 15. gr. laga nr. mgr. 12. gr. laganna „í námunda við 2.413.682 kr., að teknu tilliti til mánaðarlegrar meðalgreiðslugetu hans á því 20 mánaða tímabili sem greiðsluaðlögunarumleitanir stóðu yfir.“

13

Hinn 14. ágúst 2013 sótti áfrýjandi að nýju um greiðsluaðlögun. Umboðsmaður skuldara synjaði honum um það úrræði 14. febrúar 2014 með vísan til f-liðar 2. mgr. 6. gr. laga nr. 101/2010 sem kveður á um að heimilt sé að synja um heimild til greiðsluaðlögunar ef óhæfilegt þyki að veita hana. Við mat á slíku skuli taka sérstakt tillit til þess hvort skuldari hafi á ámælisverðan hátt látið undir höfuð leggjast að standa við skuldbindingar sínar eftir því sem honum var framast unnt. Kemur fram í ákvörðun umboðsmanns skuldara að miðað við fyrirliggjandi gögn teldist greiðslugeta umsækjanda vera 46.190 krónur á mánuði að teknu tilliti til framfærslu og annars kostnaðar en að ekki yrði séð af gögnum málsins að áfrýjandi hefði, þrátt fyrir nokkra greiðslugetu, greitt af áhvílandi skuldbindingum sínum frá því hann kom úr greiðsluskjóli við niðurfellingu fyrri umsóknar hans um greiðsluaðlögun 28. janúar 2013.

14

Samkvæmt framansögðu liggja orsakir þess að áfrýjandi átti ekki kost á því úrræði sem felst í greiðsluaðlögun á grundvelli laga nr. 101/2010 ekki í mistökum stefnda við skilmálabreytingu lána áfrýjanda 2. mars 2009 heldur hjá áfrýjanda sjálfum.

Þannig lagði áfrýjandi hvorki fé fyrir meðan hann var í greiðsluskjóli né reyndi hann eftir getu að standa við skuldbindingar sínar eftir að hann kom úr því greiðsluskjóli svo sem honum bar.

15

Áfrýjandi byggir einnig á því að ef ekki hefði verið fyrir þessi mistök stefnda hefði skuldavandi hans ekki litið jafn illa út. Það hefði svo aftur gert það að verkum að skuldavandann hefði ekki aðeins mátt leysa með greiðsluaðlögunarúrræði umboðsmanns skuldara heldur einnig öðrum greiðsluerfiðleikaúrræðum sem stefndi hafi haft yfir að ráða, svo sem frjálsum samningum.

16

Um heimildir stefnda til þess að bregðast við greiðsluvanda skuldara fer samkvæmt lögum nr. 44/1998 um húsnæðismál. Samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laganna eru heimildir stefnda til að skuldbreyta vanskilum á lánum hjá einstaklingum bundnar við að það sé gert í því skyni að leysa úr tímabundnum greiðsluerfiðleikum.

17

Samkvæmt gögnum málsins sótti á frýjandi fjórum sinnum um greiðsluerfiðleikaaðstoð hjá stefnda eftir að afborganir áttu að hefjast að nýju af lánum hans 1. desember 2010, í fyrsta sinn í upphafi árs 2011. Stefndi synjaði honum jafnoft um slíkt úrræði, eða 9. mars 2011, 8. maí 2013, 16. júlí sama ár og 4. nóvember 2015, á grundvelli þess að ástæður greiðsluvanda væru „ekki nægjanlegar og [féllu]því ekki undir 4. gr. reglugerðar [nr. 548/2001 um úrræði til að bregðast við greiðsluvanda vegna lána Íbúðalánasjóðs.] “ Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði 4. gr. reglugerðar nr. 548/2001 eru skilyrði greiðsluerfiðleikaaðstoðar að greiðsluerfiðleikar stafi af óvæntum tímabundnum erfiðleikum vegna veikinda, slysa, minni atvinnu, atvinnuleysi eða af öðrum ófyrirséðum atvikum.

18

Með hliðsjón af því sem fram er komið um takmarkaðar heimildir stefnda til þess að bregðast við greiðsluvanda áfrýjanda og því að stefndi sótti um slíkt úrræði strax í ársbyrjun 2011, nokkrum vikum eftir að frystingu lána hans hjá stefnda lauk 1. desember 2010, verður ekki fallist á að mistök stefnda við skilmálabreytingu lána áfrýjanda 2. mars 2009 hafi leitt til þess að áfrýjandi fékk ekki greiðsluerfiðleikaaðstoð hjá stefnda. Þess í stað hafi ástæðan fyrst og fremst verið sú að greiðsluvandi áfrýjanda var ekki tímabundinn. Fyrir liggur að stefndi hafði eins og fram er komið veitt áfrýjanda slíkt úrræði 2. mars 2009 í því skyni að selja fasteign sína til að leysa úr greiðsluvanda sínum. Þrátt fyrir það var fasteignin ekki seld en áfrýjandi hefur ekki gefið á því skýringar. Áfrýjandi greiddi aldrei af lánum sínum hjá stefnda eftir að þessu tímabundna úrræði lauk. Ekki heldur eftir að mistökin höfðu verið leiðrétt 2. júní 2014, eins og gögn málsins bera með sér, en eigi síðar en við birtingu greiðsluáskorunar 28. janúar 2015 mátti áfrýjanda vera ljóst að mistökin höfðu verið leiðrétt. Þá verður ekki fram hjá því litið, við mat á því hvaða áhrif mistök stefnda höfðu á greiðslugetu áfrýjanda, að yfirmatsmenn studdust í mati sínu við framfærsluviðmið umboðsmanns skuldara 2010 þrátt fyrir að í ársskýrslu embættisins 2013 komi fram að framfærsluviðmið embættisins séu ætluð til „styttri tíma en viðmið ýmissa annarra, til dæmis dæmigerð viðmið velferðarráðuneytisins.“ Þá kemur fram í skýrslu velferðarráðuneytis 2011 um íslensk neysluviðmið að skammtímaneysluviðmið taki aðeins til þeirra útgjalda sem almennt er ekki unnt að fresta um lengri tíma en níu mánuði. Af því leiðir að varhugavert er að slá því föstu að framangreint framfærsluviðmið, sem miðað var við í yfirmatsgerð, dugi til að reikna út greiðslugetu áfrýjanda til lengri tíma eins og gert var í matsgerðinni.

19

Samkvæmt framangreindu er ekki fallist á að ástæður þess, að áfrýjanda hafi ekki staðið til boða greiðsluerfiðleikaaðstoð af hálfu stefnda, sé að rekja til mistaka stefnda við skilmálabreytingu lána áfrýjanda 2. mars 2009.

20

Þá hefur áfrýjandi ekki leitt að því líkur að skort hafi á viðeigandi ráðgjöf stefnda til handa áfrýjanda eða að stefndi hafi að öðru leyti sýnt af sér aðra saknæma háttsemi þannig að bótaskyldu varði. Aðrar málsástæður sem áfrýjandi hefur borið fram, svo sem um brostnar forsendur, geta ekki breytt þessari niðurstöðu.

21

Verður samkvæmt öllu framansögðu ekki talið að það verði rakið til stefnda að fasteign áfrýjanda var seld nauðungarsölu eða að honum hafi verið synjað um greiðsluaðlögun eða önnur greiðsluerfiðleikaúrræði. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

22

Rétt þykir að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.