113/2018

Útdráttur

Með vísan til forsendna héraðsdóms var staðfest niðurstaða hans um forsjá barna aðila og meðlag áfrýjanda. Með hliðsjón af niðurstöðu sérfræðilegrar matsgerðar, sem aflað var undir rekstri málsins fyrir Landsrétti, var ekki talið að umgengni barna aðila við áfrýjanda þyrfti að vera undir eftirliti. Með dómi Landsréttar var því kveðið á um umgengni barna aðila án sérstaks eftirlits.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir I-kvk-nf E-kvk-nf og J-kk-nf F-kk-nf og Þ-kk-nf M-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Máli þessu var skotið til Landsréttar 23. janúar 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2017 í málinu nr. E[...]/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að forsjá barna aðila, C og D, verði sameiginleg og þau eigi lögheimili hjá stefndu. Þá krefst áfrýjandi „umgengni við börnin aðra hverja helgi frá fimmtudegi eftir skóla til mánudagsmorguns“. Jafnframt krefst áfrýjandi þess að „umgengni í sumarleyfi verði fjórar vikur og umgengni um hátíðar verði skipt milli aðila“. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Málsatvik eru ítarlega rakin í héraðsdómi. aðila aðra hverja helgi auk ákveðinnar tilhögunar umgengni í sumarleyfi og um hátíðir. Börn aðila eiga lögheimili hjá stefndu.

6 Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var G sálfræðingur dómkvaddur til að vinna matsgerð í málinu um forsjárhæfni aðila. Skilaði hann matsgerð sinni 28. október 2017. Þar sagði meðal annars að miklar breytingar hefðu orðið á aðstæðum áfrýjanda frá samvistarslitum við stefndu árið 2016, en hann byggi nú [...] ásamt núverandi sambýliskonu sinni og [...]. [...]. Bæði áfrýjandi og núverandi sambýliskona hans hafi glímt við langvarandi óstöðugleika í tilfinningalífi, [...]. Í viðtali matsmannsins við núverandi sambýliskonu áfrýjanda kom fram að hún hefði aldrei hitt börn hans. Jafnframt sagði í matsgerðinni að áfrýjandi byggi nú við framandi aðstæður í huga barnanna, [...]. Forsendur áfrýjanda til að skapa börnum sínum vernd og öryggi við þessar aðstæður virtust því engan veginn þjóna hagsmunum þeirra. Í niðurstöðu matsgerðarinnar kom fram að þegar tekið væri mið af hagsmunum barnanna bæri nauðsyn til að stöðugleiki ríkti í lífi þeirra og yrði hann best tryggður með því að lögheimili og forsjá barnanna yrði í höndum stefndu, sem hefði að mati matsmanns mun sterkari stöðu hvað forsjárhæfni varðaði. Jafnframt sagði í matsgerð hans að með tilliti til umgengni og tengsla barna við áfrýjanda væri áríðandi að þeim yrði viðhaldið með reglulegri umgengni þegar börnin hefðu náð tilfinningalegum stöðugleika.

7 Að beiðni áfrýjanda var F sálfræðingur dómkvödd til að vinna viðbótarmat, þar sem kannaður yrði aðbúnaður barnanna, hagir þeirra og líðan í umgengni við áfrýjanda. Jafnframt var henni falið að leggja mat á hvort nauðsyn bæri til að umgengni yrði undir eftirliti. Fylgdist matsmaður með umgengni annars vegar 4. júní 2018 og hins vegar 11. sama mánaðar á heimili móður áfrýjanda, en umgengni stóð yfir í 90 mínútur í hvort sinn. Í niðurstöðu matsgerðarinnar 16. júlí 2018 sagði að áfrýjandi hefði verið rólegur og sinnt börnunum á afslappaðan hátt. Börnin hafi verið nokkuð óörugg við upphaf umgengni sem átt hafi sér stað eftir langt hlé. Áberandi munur hafi verið á fyrri og seinni umgengni þar sem drengurinn, C, hafi slakað mun betur á og telpan, D, hafi nálgast áfrýjanda ákveðnar. Bæði börnin hafi sótt mikið í föður sinn allan þann tíma sem umgengni stóð yfir, þau hafi bæði viljað tala við hann og sótt í nálægð og nánd við hann. Var það niðurstaða matsmans að ekkert hafi komið fram sem hafi krafist afskipta af samskiptum áfrýjanda og barnanna og benti til þess að umgengni þeirra þyrfti að vera undir eftirliti. Staðfesti matsmaður matsgerð sína fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

8 Í ljósi niðurstöðu hinnar fyrri matsgerðar 28. október 2017 um að hagur barna aðila yrði best tryggður með því að forsjá þeirra yrði í höndum stefndu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um það atriði sem og um greiðslu áfrýjanda á meðlagi. nr. 76/2003 á barn rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá enda sé það ekki andstætt hagsmunum þess.

10 Í ljósi þeirrar niðurstöðu matsgerðarinnar 28. október 2017 að mikilvægt sé að umgengni barnanna við áfrýjanda verði viðhaldið reglulega, þegar börnin hafa náð tilfinningalegum stöðugleika, og að virtri ályktun F sálfræðings samkvæmt matsgerð 16. júlí 2018, um að ekkert benti til þess að umgengni áfrýjanda við börnin þyrfti að vera undir eftirliti, verður ekki séð að hagsmunum þeirra sé stefnt í hættu með því að umgengni verði án sérstaks eftirlits. Með tilliti til þarfa og hagsmuna barnanna, sem ekki hafa hitt núverandi sambýliskonu áfrýjanda og með hliðsjón af niðurstöðu matsgerðar 28. október 2017, að áfrýjandi búi nú við framandi aðstæður í huga barnanna, verður ekki talið að umgengni á hinu nýja heimili áfrýjanda, í umhverfi sem börnin þekkja ekki, þjóni hagsmunum þeirra að svo stöddu, heldur beri að ákveða umgengni barnanna við áfrýjanda eins og verið hefur í sveitarfélagi þar sem börnin eiga lögheimili. Verður umgengni þeirra við áfrýjanda ákveðin tvisvar í mánuði, sólarhring í senn frá hádegi á laugardegi til hádegis á sunnudegi.

11 Umgengni barnanna við áfrýjanda hefur verið stopul undanfarin ár. Í því ljósi er farsælast fyrir börnin að ekki verði of geyst farið í byrjun reglulegrar umgengni og því ekki forsendur að svo komnu til að kveða á um umgengni í sumarleyfum og um hátíðir.

12 Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms skal vera óraskað, sem og ákvæði hans um gjafsóknarkostnað.

13 Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Landsrétti en um gjafsóknarkostnað stefndu fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð Héraðsdómur skal vera óraskaður um forsjá barna aðila, þeirra C og D, og um greiðslu áfrýjanda, A, á meðlagi með börnunum.

Börnin skulu hafa umgengni við áfrýjanda tvisvar í mánuði, sólarhring í senn frá hádegi á laugardegi til hádegis á sunnudegi, án eftirlits í sveitarfélagi þar sem börnin eiga lögheimili.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hennar, Ó-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 800.000 krónur.

2017, af A, […], […], áður til heimils að […], […], á hendur B, […],[…].

Kröfur aðila

Endanleg kröfugerð stefnanda í málinu er að stefnandi og stefnda fari áfram sameiginlega með forsjá barnanna C, kt. […] og D, kt. […] og að börnin eigi áfram lögheimili hjá stefndu. Þá krefst stefnandi þess að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar barnanna við stefnanda. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu að mati réttarins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Af hálfu stefndu er þess krafist að henni verði með dómi falin forsjá barna aðila, C, kt. […], og D, kt. […]. Til vara gerir stefnda þá kröfu að forsjá aðila verði áfram sameiginleg og að börnin verði áfram með lögheimili hjá stefndu. Þá krefst stefnda þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða einfalt meðlag með börnunum báðum eins og það ákvarðist af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni, frá dómsuppsögu til fullnaðs 18 ára aldurs hvors um sig. Þá krefst stefnda þess að dómurinn ákveði inntak umgengni þess foreldris sem ekki fái forsjá eða lögheimili. Þá sé þess krafist að umgengni stefnanda við börnin fari tímabundið fram undir eftirliti en verði síðar endurskoðuð og mögulega rýmkuð. Þá sé gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda að viðbættum virðisaukaskatti eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

Atvik máls

Aðilar máls þessa munu hafa hafið sambúð á árinu 2007. Þau eignuðust soninn C, […] og dótturina D, […]. Fyrir átti stefnandi synina E og F og eru þeir báðir búsettir hjá móður sinni í […]. Aðilar munu hafa búið í nokkra mánuði hjá móður stefnanda að […] í […] áður en þau festu kaup á íbúð í […] í […] á árinu 2007. Þann 29. október 2012 staðfestu aðilar samkomulag hjá sýslumanninun í Reykjavík um að þau færu áfram með sameiginlega forsjá barnanna, eftir að skráðri sambúð þeirra hefði lokið, 1. október 2012, að börnin skyldu eiga lögheimili hjá móður og faðir greiða með þeim einfalt meðlag frá 1. nóvember 2012 til 18 ára aldurs þeirra. Mun stefnda í framhaldi sambúðarslitanna hafa flutt með börnin til foreldra sinna, sem bjuggu í […]. Sumarið 2013 tóku aðilar aftur upp sambúð og settust að í […] í […], þar sem þau bjuggu til sumarsins 2015, er þau fluttu að […] í […] en þar bjuggu þau í óskráðri sambúð til 10. mars 2016. Þá flutti stefnda, vegna meints ofbeldis af hálfu stefnanda, út af heimilinu með börnin og fór í Kvennaathvarfið í Reykjavík. Þann 16. mars 2016 ákvað lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, vegna meintra hótana stefnanda í garð stefndu, að heimila henni að fá svonefndan neyðarhnapp frá Securitas. Stefnda gaf skýrslu hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, 21. mars 2016, þar sem hún kærði stefnanda fyrir ítrekuð ofbeldis og kynferðisbrot allt aftur til ársins 2007 eða 2008. Þá sakaði hún stefnanda um að hafa beitt börn þeirra ofbeldi. Þann 11. maí 2016 ákvað lögreglustjóri að stefnandi skyldi sæta nálgunarbanni í sex mánuði gagnvart stefndu. Var sú ákvörðun staðfest með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 18. maí 2016, og dómi Hæstaréttar, 23. maí 2016. Hinn 27. maí 2016 fór stefnda fram á ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu varðandi umgengi stefnanda við börn þeirra. Með úrskurði sýslumanns uppkveðnum, 17. október 2016, var ákveðið að regluleg umgengni stefnanda við börnin skyldi vera einu sinni í viku, undir eftirliti sérfræðings í málefnum barna, í tvær klukkustundir í senn, í 46 skipti. Nánari útfærsla á fjölda skipta, stað og tímasetningum skyldi fara eftir ákvörðun sérfræðings sem sinnti eftirliti með umgengninni. Átti umgengnin sér stað alls sex sinnum á árinu 2016 þ.e. 22. nóvember, 29. nóvember, 6. desember, 13. desember, 20. desember og 30. desember. Þann 8. september 2016 gaf sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu út vottorð vegna árangurslausra sáttatilrauna vegna ágreinings stefnanda og stefndu um forsjá barnanna, lögheimili og umgengni. Var þeim ágreiningi vísað frá sýslumanni s.d. Með aðfararbeiðni, sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur, 1. febrúar 2017, fór stefnda þess á leit að nánar tilteknir 207 lausafjármunir, sem hún ætti í vörslum stefnanda, yrðu teknir úr hans vörslum með beinni aðfarargerð. Var fallist á beiðnina með úrskurði, 22. mars 2017. Hinn 28. apríl 2017 vísaði sérfræðings í málefnum barna, í fjórar klukkustundir í senn. Nánari útfærsla á stað og tímasetningu skyldi fara eftir ákvörðun sérfræðingsins, sem sinnti eftirliti með umgengninni. Umgengni á grundvelli úrskurðarins mun hafa farið fram einu sinni þ.e. 20. október. 2017.

Með bréfum, dags. 21. júní og 1. september 2017, tilkynnti lögreglustjórinn á suðurnesjum stefnanda að rannsóknir á meintum brotum hans á hendur stefndu hefðu verið felldar niður með vísan annars vegar til 4. mgr. 52. gr og hins vegar 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Undir rekstri málsins var G sálfræðingur dómkvaddur til að meta m.a. forsjárhæfi aðila. Skilaði hann matsgerð, 28. október 2017.

Í máli þessu deila aðilar um forsjá barna sinna þeirra C og D og umgengi með börnunum.

Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi hefur í stefnu, til stuðnings kröfugerð sinni í málinu, vísað til barnalaga nr. 76/2003, einkum 28. og 34. gr. sem og V. kafla laganna. Málið sé höfðað á heimilisvarnarþingi barnanna, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 76/2003. Krafa um málskostnað byggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggi á lögum nr. 60/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnandi máls þessa sé ekki virðisaukaskattsskyldur og sé honum því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefndu.

Málsástæður stefndu og tilvísun til réttarheimilda Stefnda byggir á því að forsendur sameiginlegrar forsjár séu brostnar milli aðila og því nauðsynlegt að dómurinn feli öðru foreldrinu að fara með forsjá barnanna. Forsendur sameiginlegrar forsjár séu þær að foreldrar geti í samvinnu alið önn fyrir börnunum, en ofbeldi stefnanda í garð stefndu, léleg samskiptahæfni hans, veikindi og aðrir persónulegir þættir í fari hans komi í veg fyrir að þau geti saman staðið að ákvarðanatöku er varði börnin. Framkoma stefnanda gagnvart stefndu hafi verið svo yfirdrifin og alvarleg að hann hafi m.a. verið látinn sæta nálgunarbanni og stefndu gert að ganga með neyðarhnapp. Augljóst sé að áframhaldandi sameiginleg forsjá brjóti gróflega gegn hagsmunum barnanna. Krafa stefndu um óskipta forsjá byggi á því að það sé börnunum fyrir bestu að hún fari með forsjá þeirra. Börnin hafi notið umönnunar stefndu óslitið frá fæðingu og séu bæði vön henni og háð, auk þess að vera tengdari henni en öðrum. Þau búi við mikla festu og öryggi á heimili stefndu og þar séu þau örugg og þeim líði vel. Stefnda hafi í reynd farið með fulla forsjá barnanna frá upphafi auk þess að taka ein flestar ákvarðanir er börnin varði, stór sem smá. Hún hafi besta innsýn í þarfir þeirra og hjá henni líði þeim augljóslega best. Þessu til stuðnings megi nefna að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafi óskað eftir upplýsingum frá Þjónustumiðstöð [...] um systkinin þann 9. júní 2016. Í svari þjónustumiðstöðvarinnar hafi komið fram að stefnda byggi með tvö ung börn sín í Kvennaathvarfinu og að þau sæktu hvorki skóla né leikskóla. Þrátt fyrir það hefðu þau engar áhyggjur af líðan, velferð né uppeldisaðstæðum barnanna í þáverandi aðstæðum. Hvað fyrri líðan barnanna varði hafi á sínum tíma komið fram hjá leikskólanum […] að drengurinn mætti seint á leikskólann og kæmi þá inn í miðja dagskrá, sem reyndist honum erfitt. Á þeim tíma hafi stefnandi aðallega komið með börnin í leikskólann. Þá hafði starfsfólk leikskólans haft áhyggjur af hegðun drengsins, reiði hans, hvatvísi, skapsveiflum og hversu stjórnsamur hann væri. Lagt hafi verið til að hann færi til barnasálfræðings. Í umsögn […] komi fram að allur aðbúnaður og umhirða drengsins sé til fyrirmyndar. Stefnda sé í miklu og reglulegu sambandi við skólann og öll samskipti við hana hafi verið jákvæð og hún sýnt skilning á skólaumhverfinu og þeim kröfum sem til drengsins séu gerðar. Þá staðfesti H umsjónakennari hans að hún hafi séð merkjanlegar breytingar á hegðun drengsins á meðan umgengni við föður undir eftirliti hafi staðið. Barnið hafi farið að eiga erfitt með einbeitingu, byrjað hafi að bera á [...], sem kennari hafi ekki séð áður, og ofbeldisfullri hegðun og blóti. Þá segi hún að eftir áramót halda börnunum utan við deilur sínar við bæði stefndu og fyrri barnsmóður sína. Stefnda sé auk þess líklegri til þess að viðhalda samskiptum barnanna við systkini sín og fjölskyldu stefnanda megin. Stefnandi hafi átt í slæmum samskiptum við stærstan hluta náfjölskyldu stefndu og samband hans við [...] og [...] verið stopult, óreglulegt og mjög erfitt. Af öllu framangreindu sögðu sé ljóst að hagsmunum barnanna sé best borgið hjá stefndu. Stefnda geri kröfu um að ákveðið verði með dómi hvernig umgengni barnanna verði við það foreldri sem ekki fari með forsjá, og vilji stefnda að börnin njóti reglulegrar umgengni við stefnanda, eins og þarfir þeirra og vilji standi til hverju sinni þannig að hagsmunum þeirra sé sannarlega best borgið. Krafa stefnanda um meðlag byggist á framfærsluskyldu beggja foreldra við börnin og sé fjárhæð kröfunnar miðuð við tekjur stefnda sem stefnandi telji fullnægjandi til greiðslu einfalds meðlags.

Krafa stefndu um forsjá barnanna, lögheimili og umgengni sé byggð á barnalögum nr. 76/2003, einkum 34. gr., sbr. 28. gr. og 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Þá sé byggt á barnalögum í heild svo og meginreglum þeirra og undirstöðurökum. Stefnda byggi kröfur sínar um meðlag úr hendi stefnanda á 4. mgr. 34. gr. barnalaga sem og ákvæðum laganna um framfærsluskyldu foreldris, skv. 53. gr., sbr. 6. mgr. 57. gr. laganna. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988.

Forsendur og niðurstaða

Í máli þessu deila aðilar um forsjá barna sinna þeirra C, sem fæddur er […] og D, sem fædd er […]. Þá deila aðilar um umgengni við börnin. Aðilar hafa haft sameiginlega forsjá yfir börnunum frá frá fæðingu þeirra. Hafa börnin haft lögheimili hjá stefnda en umgengni við stefnanda, eftir sambúðarslit á árinu 2013.

Þá hefur stefnandi greitt meðalmeðlag með þeim frá sambúðarslitunum.

Við ágreining um forsjá barns skal dómari kveða á um hjá hvoru foreldra forsjá barns verði, eftir því sem barni er fyrir bestu, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laganna er að finna leiðbeiningar um mat á því hvað barni sé fyrir bestu. Samkvæmt þeim ber einkum að líta til tengsla barns við hvort foreldri fyrir sig, atriða er varða daglega umönnun og umsjá, persónulegra eiginleika foreldra, aðstæðna hvors foreldris um sig og barnsins, óska barnsins, kyns og aldurs barns, sjónarmiða er lúta að tengslum barnsins við systkini, húsnæðismál, liðsinni vandamanna, breytinga á umhverfi og hvað séð verði um líkindi þess að það foreldri sem fái forsjá sé líklegt til að virða rétt barnsins til umgengni við hitt foreldrið.

Undir rekstri málsins var G sálfræðingur, að beiðni stefnanda, dómkvaddur til að leggja mat á persónulega eiginleika og hagi aðila og barnanna, tengsl aðila við börnin, umgengni stefnanda við börnin og önnur þau atriði sem upp eru talin í athugasemdum með 34. gr. í frumvarpi til barnalaga og að framan eru rakin. Þá var þess óskað að við skoðun og mat á framangreindum atriðum yrðu eftir atvikum lögð fyrir aðila og börnin hefðbundin sálfræðileg próf.

Hinn dómkvaddi matsmaður skilaði ítarlegri matsgerð, 28. október 2017. Í henni kemur fram sú skoðun matsmannsins að stefnda virðist hafa gott innsæi gagnvart þörfum barna sinna og færni, getu og vilja til að sýna þeim ást og umhyggju. Hún hafi fengið jákvæðar umsagnir bæði frá leikskóla og skóla barnanna fyrir að vera umhyggjusamt foreldri, jákvæð í samvinnu og tilbúin til að taka leiðsögn. Þá sé hún fær um að tjá nútímaleg viðhorf til uppeldis og sé áhugasöm um að afla sér frekari þekkingar til að styrkja sig í foreldrahlutverkinu. Fylgst hafi verið með umgengni á heimili stefndu og barnanna. Börnin sem og stefnda hafi verið yfirveguð og róleg og sýnlegt að tengslin séu trygg og byggð á ást og umhyggju. Stefnda virðist í dag hafa náð að búa börnum sínum öruggar uppeldisaðstæður þar sem vernd og öryggi séu til staðar. Hún hafi yfir að ráða rúmgóðu og öruggu húsnæði í barnvænu hverfi. Þá hafi hún fengið góða umsögn frá kennurum barnanna hvað varði viðeigandi aðbúnað klæðnað og þrif. Stefnda virðist hafa gott innsæi gagnvart þörfum barna sinna í dag og geri sér vel grein fyrir mismunandi þörfum þeirra sem ólíkra einstaklinga á mismunandi þroskastigum. Hún sé virk með börnunum, leiki við þau og fari með þau í sund agslega virkni og örvun barnanna. Ekki verði annað séð en stefnda leggi sig í dag fram við að vera börnunum góð fyrirmynd og hafi allar forsendur til að vera það áfram. Góður stöðugleiki hafi náðst í lífi stefndu og séu góðar forsendur til staðar til að byggja áfram upp góðan stöðugleika. Matsmanni hafi ekki gefist tækifæri til að fylgjast með umgengni stefnanda við börnin, þar sem umgengnin hafi verið takmörkuð allt yfirstandandi ár. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum, þar sem fylgst hafi verið með umgengi af eftirlitsaðila komi hins vegar fram að faðir hafi átt jákvæð samskipti og tengsl við börnin og að þau séu hænd að honum. Það liggi hins vegar fyrir og komi fram hjá ólíkum aðilum, m.a. frá fagaðilum í Barnahúsi að börnin hafi verið hrædd og óörugg í kringum föður sinn. Sambærilegar upplýsingar hafi komið fram frá kennurum beggja barnanna, sem vitni um óöryggi barnanna gagnvart föður. Matsmaður sé ekki í nokkrum vafa um að faðir beri ástríkar og hlýjar tilfinningar til barna sinna og sé vafalítið tilfinningalega tengdur þeim. Í ljósi geðrænna einkenna, sem faðir hafi glímt við, einkenna sem lýsi sér m.a. með skertu streitu og álagsþoli, tilfinninganæmni og skertri tilfinningastjórn, þá hafi hann á álagstímum verið líklegur til að missa stjórn á skapi sínu og þar með haft neikvæð áhrif á samskipti við börnin. Stefnandi hafi ákveðnar skoðanir á aga og uppeldi og virðist hafa lagt sig fram um að skapa trygga ramma, sem virðist þó á köflum hafa verið of stífir og ósveigjanlegir. Hann geti tjáð sig af innsæi um viðurkenndar uppeldisaðferðir, þar sem áhersla sé lögð á umbun fyrir jákvæða og æskilega hegðun. Málsgögn bendi hins vegar til þess að eftirfylgni þessa hafa farið úr böndunum í framkvæmd og hafi skapað meira óöryggi hjá börnunum en öryggi. Með tilliti til verndar og öryggis barnanna, félags og tilfinningalegra þarfa þeirra verði ekki séð að faðir geti við núverandi aðstæður boðið börnum sínum upp á þann stöðugleika og aðhald, sem þau þurfi á að halda. Hann búi nú við mjög framandi aðstæður í huga barnanna en hann sé fluttur í annan landshluta með nýrri konu og þremur börnum hennar. Forsendur föður til að skapa börnum sínum vernd og öryggi við þessar aðstæður virðist því engan veginn þjóna hagsmunum þeirra. Hins vegar sé ekkert sem bendi til annars en að faðir sé fær um geta sinnt líkamlegri umönnun og atlæti barnanna með viðunandi heilsuvernd, matarræði og þrifum. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum frá skóla og meðferðaraðilum C þá sé hann viðkvæmur drengur, sem haft hafi þörf fyrir aðhald og stuðning og teljist enn í náms, félags og tilfinningalegri meðferðarþörf. Samkvæmt forsögu hafi stefnandi vafalítið reynt að gera sitt besta hvað hvatningu og örvun varði en fyrir liggi að hann hafi með afdrifaríkum hætti misst stjórn á sér og beitt drenginn líkamlegu ofbeldi með því að sparka í hann. Hafi það verið staðfest í Barnahúsi. Með tilliti til veikleika föður, skerts álags og streituþols, skap og persónuleikabresta sem og veikleika drengsins, sem teljist í áframhaldandi meðferðarþörf séu auknar líkur á að til slíkra átaka geti aftur komið. Teljist slíkt ekki til örvandi eða hvetjandi uppeldisskilyrða. Í viðtölum við stefnanda hafi komið fram að hann hafi mikinn metnað fyrir börn sín og hafi á tímum, þegar vel hafi gengið, verið bæði styðjandi og hvetjandi fyrir þau. Hins vegar liggi fyrir að stefnanda hafi gengið erfiðlega að vera börnum sínum góð fyrirmynd þar sem hann með endurteknum hætti hafi sýnt af sér ábyrgðarlausa og ógnandi hegðun, sem skapað hafi óöryggi hjá börnunum. Í niðurstöðu matsgerðarinnar segir m.a.:

„Mál foreldra hefur verið til vinnslu hjá matsmanni í þrjá mánuði. Fyrirliggjandi er mikið magn málsgagna sem endurspeglar illvíga deilu foreldra. Þar kemur m.a. fram að foreldrar hafi átt í stormasömu sambandi á tíu ára tímabili, [...] og sakar móðir föður um gróft ofbeldi gagnvart sér sérstaklega og harðræði gagnvart börnunum sem sönnur hafa verið færðar á, m.a. í Barnahúsi. Móðir var sex mánuði í Kvennaathvarfinu eftir skilnað og lagði á því tímabili fram kærur á hendur föður aftur í tímann sem Héraðssaksóknari vísaði að hluta til frá vegna ónægjanlegra sönnunargagna. Faðir hefur alfarið vísað ásökunum um ofbeldi á bug og sakar móður um andlegt ofbeldi á sambúðartíma. Þá hefur hann hugleitt málsókn á hendur móður fyrir rangar sakargiftir. Mikið hefur gengið á í samskiptum foreldra eftir skilnað sem tíundað hefur verið í matsgerð en faðir hefur haft takmarkaða umgengni við börnin frá því þau slitu sambúð. Hann fer nú fram á forræði yfir börnunum. Það liggur fyrir að miklar breytingar hafa orðið á aðstæðum föður frá skilnaði sem lýst hefur verið en hann býr nú [...] ásamt núverandi sambýliskonu sinni og [...] og [...]. Þá liggur fyrir tilliti til hagsmuna barnanna í þessu samhengi er eindregið mælst til þess að áframhaldandi stöðugleika verði viðhaldið í lífi barnanna og að lögheimili og forsjá barnanna verði í höndum móður sem að mati matsmanns telst hafa mun sterkari stöðu hvað forsjárhæfni varðar. Með tilliti til umgengi og tengsla barna við föður er áríðandi að þeim sé viðhaldið en verði áfram undir eftirliti.“

Samkvæmt endanlegri kröfugerð stefnanda í máli þessu krefst hann þess að ákveðið verði að aðilar fari áfram með sameiginlega forsjá barna sinna þeirra C og D. Af hálfu stefndu er þess hins vegar krafist að henni verði einni dæmd forsjá barnanna.

Ljóst er að veigamikil rök geta mælt með því að forsjá barna sé eftir sambúðarslit eða skilnað foreldra sameiginleg enda getur slíkt fyrirkomulag forsjár í reynd stuðlað að sameiginlegri ábyrgð foreldra á uppeldi barna og umönnum. Það er hins vegar jafnljóst að gott samstarf foreldra er alla jafna forsenda þess að vel takist til með sameiginlega forsjá foreldra, sem búa ekki saman, og að farsæl sameiginleg forsjá byggist, ef vel á að vera, á stöðugu samstarfi foreldra, sveigjanleika og gagnkvæmri virðingu og tillitssemi enda verða foreldrar að vera vera í stakk búnir til að hafa jákvæð og uppbyggileg samskipti til að takast á við aðstæður og breytilegar þarfir barns hverju sinni.

Líkt og gögn málsins, þ.m.t. fyrirliggjandi matsgerð, bera glöggt með sér og undirstrikað var í skýrslum aðila við aðalmeðferð málsins var sambúð aðila lengst af afar stormasöm. Þá hafa samskipti þeirra eftir sambúðarslit einkennst af miklum átökum og ósamkomulagi. Nægir í þeim efnum að vísa til dvalar stefndu í Kvennaathvarfinu í framhaldi af sambúðarslitum hennar og stefnanda um sex mánaða skeið á árinu 2016, atviks sem varð í [...], 27. mars 2016, þegar stefnandi tók börnin úr vörslum stefndu með valdi, nálgunarbanns, sem stefnanda var gert að hlýta með dómi Hæstaréttar, 23. maí 2016, og lögreglukæru stefndu, 21. mars 2016.

Það er mat dómsins að það þjóni engan veginn hagsmunum barnanna, með hliðsjón af samskiptasögu stefnanda og stefndu, að þau fari sameiginlega með forsjá þeirra enda megi telja að sameiginleg forsjá m.v. núverandi aðstæður sé líkleg til að skaða börnin og draga úr möguleikum þeirra á að alast upp við þroskavænleg skilyrði.

Það er jafnframt mat dómsins að stefnda sé, að teknu tilliti til styrkleika hennar og aðstæðna, sem lýst er ítarlega í framangreindri matsgerð og tengsla barnanna við hana og hennar við þau, hæfari til að fara með forsjá barnanna.

Aðilar eru sammála um að lögheimili barnanna skuli áfram vera hjá stefndu. Er það börnunum fyrir bestu að mati dómsins.

Eins og áður hefur verið rakið var umgengni stefnanda við börnin á árinu 2016 undir eftirliti, sbr. úrskurð sýslumannsins í Reykjavík, 17. október 2016. Samkvæmt fyrirliggjandi skýrslum eftirlitsaðila gekk umgengnin vel. Á árinu 2017 hefur stefnandi einu sinni haft umgengi við börnin og þá einnig undir eftirliti, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur, 23. júní 2017.

Í fyrirliggjandi gögnum kemur fram að faðir hafi til lengri tíma glímt við geðræna erfiðleika en hann var [...]. Fram kemur að sveiflukennd líðan föður hafi haft langvarandi og alvarleg áhrif á félagslega aðlögun og líðan og hefur hann nýlega fengið [...] vegna geðrænna erfiðleika. Í gögnum kemur fram að einkenni stefnanda hafi haft veruleg áhrif á [...] hans í gegnum tíðina.

Eins og rakið hefur verið býr stefnandi nú ásamt sambýliskonu sinni og [...]. [...]. Eins og lýst er í fyrirliggjandi matsgerð hafa bæði stefnandi og sambýliskona hans glímt við langvarandi óstöðugleika í tilfinningalífi, [...]. Miklar breytingar hafa orðið á lífi föður síðustu misserin og lítil reynsla komin á núverandi aðstæður, aðstæður sem eru bæði álagsvaldandi og ýta undir óvissu. Við þessar aðstæður og að teknu tilliti til þess að verulegum erfiðleikum er bundið að umgengni stefnanda við jafn ung börn og hér um ræðir eigi sér stað [...], telur dómurinn rétt að mæla svo fyrir að stefnandi skuli eiga rétt á umgengni við börnin í fjórar klukkustundir í mánuði og að umgengni skuli fara fram í því sveitarfélagi, sem börnin barnanna C og D. Umgengi stefnanda með börnunum skal vera einu sinni í mánuði í fjórar klukkustundir í senn, í fyrsta sinn í janúar 2018. Um eftirlit með umgengninni skal fara samkvæmt úrskurði sýslumanns. Aðilar eru sammála um að lögheimili barnanna skuli áfram vera hjá stefndu. Með vísan til þess verður stefnandi dæmdur, að kröfu stefndu, til að greiða með þeim meðlag, eins og barnalífeyrir er á hverjum tíma, til 18 ára aldurs þeirra.

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu samkvæmt gjafsóknarleyfi, útg. 12. maí 2017. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Þ-kvk-ef B-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Stefnda hefur gjafsókn í máli þessu samkvæmt gjafsóknarleyfi, útg. 21. mars 2017. Allur gjafsóknarkostnaður hennar, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, S-kvk-ef J-kvk-ef héraðsdómslögmanns, 2.000.000 króna, greiðist úr ríkissjóði og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Dóm þennan kveða upp Þ-kk-nf S. G-kk-nf héraðsdómari og meðdómsmennirnir G-kvk-nf E-kvk-nf sálfræðingur og O-kk-nf E-kk-nf sálfræðingur.

Dómsorð:

Stefnda, B, skal hafa forsjá barnanna, C, kt. […], og D kt. […]. Stefnanda er heimil umgengni við börnin einu sinni í mánuði, í fyrsta sinn í janúar 2018, í fjórar klukkustundir í senn. Um eftirlit með umgengninni fer samkvæmt úrskurði sýslumanns. Stefnandi greiði meðlag með börnunum, eins og barnalífeyrir er ákveðinn á hverjum tíma, til 18 ára aldurs þeirra. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Þ-kvk-ef B-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 1.600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, S-kvk-ef J-kvk-ef héraðsdómslögmanns, 2.000.000 króna, greiðist úr ríkissjóði. Áfrýjun dóms þessa frestar ekki réttaráhrifum hans.