797/2021

Útdráttur

L ehf. krafðist þess að verða með beinni aðfarargerð sett inn í umferðarrétt fyrir nánar tilgreind lögbýli og var krafan reist á 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Í úrskurði Landsréttar var rakið að ákvæðið lyti að því að unnt sé að krefjast þess að tilteknum skyldum verði fullnægt með aðfarargerð þótt aðfararheimild samkvæmt 1. gr. laganna liggi ekki fyrir, sé manni með ólögmætum hætti aftrað að neyta réttinda sem hann tjáir sig eiga svo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verði samkvæmt 83. gr. sömu laga. Tilvist réttindanna verði þannig að vera auðsönnuð með fyrirliggjandi gögnum án frekari sönnunarfærslu fyrir dómi. Taldi rétturinn að fyrirliggjandi gögn væru ekki svo skýr að þau væru til þess fallin að skera með óyggjandi hætti úr um meintan umferðarrétt án frekari sönnunarfærslu fyrir dómi í almennu einkamáli. Með hliðsjón af framangreindu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var niðurstaða hans staðfest um að hafna kröfu L ehf.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 22. desember 2021. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 12. janúar 2022. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. desember 2021 í málinu nr. A- 226/2021 þar sem kröfu sóknaraðila um beina aðfarargerð var hafnað. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 9 0 /1989 um aðför.

2

Sóknaraðili krefst þess að hann verði með beinni aðfarargerð settur inn í umferðarrétt fyrir lögbýlin Héðins gerði, landnúmer 205112, Mýrarholt, landnúmer 212078, og Móholt, landnúmer 212079, um um það bil 30 metra langan vegslóða sem lá frá Langholtsvegi nr. 318, nyrst um lóðina Langholt I, landnúmer 197706, sunnan merkjaskurðar við Langholt III, að lögbýlinu Héðins gerði, landnúmer 205112, austan Langholtsvegar nr. 318. Að auki krefst sóknaraðili þess að fjarlægðar verði með beinni aðfarargerð hvers konar hindranir af umferðarrétti þessum, þar með talin girðing. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að greiða honum málskostnað í héraði auk kærumálskostnaðar og að fjárnám verði heimilað fyrir málskostnaði og kostnaði af væntanlegri gerð í fasteigninni að Langholti I, lóð, landnúmer 197706.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4

Með hinum kærða úrskurði var hafnað kröfu sóknaraðila um að varnaraðilar yrðu með beinni aðfarargerð settir inn í umferðarrétt fyrir lögbýli þau sem greinir í kröfugerð málsins. Þá var einnig hafnað kröfu sóknaraðila um að fjarlægðar yrðu hvers konar hindranir sem stæðu í vegi fyrir því að umferðarrétturinn yrði nýttur, þar með talin girðing. Eigandi lögbýlanna þriggja er sóknaraðili. Varnaraðili er eigandi lóðarinnar Langholts I, en fyrrum eigandi hennar, H-kk-nf H-kk-nf, afsalaði henni til varnaraðila 1. nóvember 2004. Fyrirsvarsmaður varnaraðila er V-kvk-nf H-kvk-nf

H-kvk-nf.

5

Um atvik málsins og málsástæður aðila er vísað til hins kærða úrskurðar. Meginatriði þeirra eru að með kaupsamningi 20. janúar 2006 keypti sóknaraðili 96,7 hektara spildu úr jörðinni Langholti I I af R-kk-þgf V-kk-þgf B-kk-þgf. Með landskiptagerð 20. apríl 2007 urðu til lögbýlin Héðins gerði, Mýrarholt og Móholt og eru þau í eigu sóknaraðila. Fljótlega í kjölfar kaupa sóknaraðila á spildu þessari reis ágreiningur með þeim H-kk-þgf H-kk-þgf, sem verður að ætla að hafi komið fram fyrir varnaraðila, og R-kk-þgf V-kk-þgf B-kk-þgf, seljanda spildunnar, um umferðarrétt eigenda spildunnar um vegslóða þann sem lýst er í kröfugerð. Ekki náðust sammæli milli aðila um umferðar réttinn. Fór svo að varnaraðili girti fyrir innkeyrsluna að vegslóðanum og setti aðrar hindranir sem standa í vegi fyrir því að ætlaður umferðarréttur verði nýttur. Lýtur krafa sóknaraðila að því að hann verði með beinni aðfarargerð settur inn í umferðarréttinn sem og að því að varnaraðili ryðji úr vegi hindrunum fyrir því að hann verði nýttur.

Niðurstaða

6

Krafa sóknaraðila um innsetningu í hinn umdeilda umferðarrétt er reist á 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989. Í ákvæðinu segir að sé manni með ólögmætum hætti aftrað að neyta réttinda sem hann tjáir sig eiga og telur svo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verður samkvæmt 83. gr. laganna, sé honum heimilt að beina til héraðsdómara beiðni um að skyldu þess efnis, sem getur í 72. eða 73. gr., verði fullnægt með aðfarargerð þótt aðfararheimild samkvæmt 1. gr. laganna liggi ekki fyrir. Þá segir að þegar héraðsdómara hefur borist beiðni samkvæmt 1. mgr. 78. gr. og hann telur að lög leiði ekki til þess að henni verði þegar vísað á bug skuli hann fara með beiðnina eftir þeim reglum sem mælt er fyrir um í 13. kafla laganna. Í á kvæði 79. gr. laganna kemur fram að ekki standi í vegi aðfarargerðar samkvæmt 78. gr. þótt dómsmál sé jafnframt rekið milli sömu aðila um önnur atriði sem varða réttarsamband þeirra.

7

Ákvæði 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 hefur að geyma heimild til að fullnægja rétti gerðarbeiðanda til að nýta tiltekin réttindi, í þessu tilviki umferðarrétt, með innsetningu þótt aðfararheimildar hafi ekki verið aflað eftir almennum reglum.

Skilyrði þess að gerð nái fram að ganga á þessum grundvelli er að réttindi gerðarbeiðanda séu svo ljós að sönnun verði færð fyrir þeim með gögnum sem má afla fyrir dómi samkvæmt reglum 83. gr. laganna. Í þessu felst að gerðarbeiðandi sé réttur aðili að kröfu um gerðina og að honum sé unnt að sanna að réttindin séu til staðar með gögnum sem 83. gr. heimilar honum að styðja mál sitt við fyrir dómi.

8

Í 1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 kemur fram að sé þing sótt af hálfu gerðarþola og varnir, sem ekki verður þegar vísað á bug, koma fram gegn aðfararbeiðni skuli málsaðilum veittur skammur frestur til greinargerða og öflunar sýnilegra sönnunargagna um ágreiningsefnið. Ef sátt tekst ekki skal málið síðan sótt og varið munnlega en vitnaleiðslur og mats- og skoðunargerðir skulu að jafnaði ekki fram fara.

Í 2. mgr. greinarinnar kemur fram að varnir verði ekki hafðar uppi gegn aðfararbeiðni um atriði sem dómstóll hefur áður tekið afstöðu til. Þá segir í 3. mgr. greinarinnar að héraðsdómari kveði upp úrskurð um hvort eða að hverju leyti gerðin nái fram að ganga samkvæmt skýrslum og málflutningi aðila og framkomnum skjölum. Í niðurlagi 3. mgr. segir að aðfararbeiðni skuli hafnað ef varhugavert verður talið að gerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirra sönnunargagna sem heimilt er að afla samkvæmt áðursögðu.

9

Skilyrði 78. gr. laganr. 90/1989 um skýrleika réttinda lýtur að því að unnt sé að sýna fram á réttindin með takmarkaðri sönnunarfærslu. Tilvist réttindanna verður þannig að vera auðsönnuð með þeim gögnum sem lögð eru fram með beiðni án frekari sönnunarfærslu fyrir dómi, svo sem með framburði vitna eða mats- og skoðunargerðum. Að sama skapi verður að gera talsverðar kröfur um skýrleika og styrkleika þeirra gagna sem fyrir liggja og beiðnin er reist á. Þá verður ályktað af dómaframkvæmd eins og hún hefur þróast að ágreiningur sem stofnað kann að verða til í slíku máli um skýringu laga- eða samningsákvæða leiðir ekki einn og sér til þess að kröfu verði hafnað.

10

Sóknaraðili byggir sem fyrr segir á því að umferðarréttinn leiði af samningum þeirra við fyrri eiganda spildunnar. Í því er meðal annars vísað til þess að í kaupsamningi sé tilgreindk vöð um umferðarrétt landeiganda um vegslóða sem liggur milli punkta nr. 1 til 3, að túnspildum sínum austantil um miðbik hins selda lands. Eftir orðum sínum og samkvæmt korti því sem vísað er til vísar kvöðin eingöngu til vegslóða innan þess lands sem áður tilheyrði Langholti II en ekki til þess hluta slóðans sem um er deilt í málinu og liggur um land varnaraðila. Verður kvöðin fyrst og fremst skilin þannig að um sé að ræða umferðarrétt innan þess svæðis sem áður var hluti Langholts II. Í öllu falli eru tilvitnuð orð ekki svo skýr að úr ágreiningi um túlkun þeirra verði skorið í máli sem rekið er samkvæmt nefndum ákvæðum laga nr. 90/1989. Tilvísun varnaraðila sjálfs til gamals samnings við fyrri landeigendur, með fyrirvara um notkun landsins til landbúnaðar, er ekki til þess fallin að skera með öruggum hætti úr um túlkun samningsins að þessu leyti. Þá er þess að geta að í eldri afsalsbréfum fyrir Langholt II sem liggja frammi í málinu er ekki vísað berum orðum til þess umferðar réttar sem um er deilt.

11

Sóknaraðili byggir einnig rétt sinn til umferðar réttarins á hefð. Í gögnum málsins liggja fyrir yfirlýsingar fyrri ábúenda og íbúa að Langholti II, þeirra S-kk-ef E-kk-ef, R-kk-ef V-kk-ef B-kk-ef, L-kvk-ef E-kvk-ef og Þ-kk-ef H-kk-ef, sem ætlað er að styðja við að umferðarrétturinn hafi verið viðurkenndur um langa hríð. Þessi gögn eru þess eðlis að varhugavert verður með vísan til meginreglna laga nr. 90/1989 að telja að þau styðji nógu skýrlega við þá málsástæðu sóknaraðila að rétturinn verði byggður á hefð án frekari sönnunarfærslu fyrir dómi. Enn er þess að gæta að ágreiningur er í málinu um hvort hefð, hafi hún verið til staðar, hafi verið slitið með því að sóknaraðili hafði ekki nýtt umferðarréttinn í um 15 ár þegar gerðarbeiðni hans var lögð fyrir héraðsdóm. Reynir þar meðal annars á ágreining um skýringu laga nr. 46/1905 um hefð sem ekki verður, eins og atvikum er háttað, leiddur til lykta í máli sem rekið er samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 90/1989. Loks er af gögnum málsins óljóst hvort og að hvaða marki vegslóðinn, að svo miklu leyti sem hann er enn til, er fær umferð en þetta er atriði sem unnt ætti að vera mögulegt að skera úr um með skýrari hætti í almennum einkamáli með vettvangsgöngu eða eftir atvikum frekari sönnunarfærslu.

12

Að framangreindu áréttuðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður, eins og atvikum máls þessa er háttað, að telja varhugavert að gerðin nái fram að ganga ánþess að fyrst gangi dómur um viðurkenningu á hinum umdeilda umferðarrétti í almennu einkamáli á grundvelli sönnunarfærslu af hálfu aðila sem kostur er við meðferð slíks máls samkvæmt ákvæðum laga nr. 91/1991. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.

13

Um kærumálskostnað fer sem í dóms orði greinir.

14

Eftir að aðilar lögðu fram greinargerðir fyrir Landsrétti bárust réttinum athugasemdir sóknaraðila við greinargerð varnaraðila. Fyrir þessum skriflega málflutningi er ekki heimild og er þetta aðfinnsluvert, sbr. úrskurð Landsréttar í málinu nr. 669/2020 frá 19. janúar 2020.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Langholtsspildur ehf., greiði varnaraðila, Hvítár hestum/River horses ehf., 300.000 krónurí kærumálskostnað.