204/2022

Útdráttur

BR krafðist þess að A yrði svipt forsjá sonar síns á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með dómi héraðsdóms var fallist á kröfu BR. Í dómi héraðsdóms var skírskotað til forsjárhæfnismats og gagna sem fyrir lægju í málinu. Vísaði héraðsdómur til þess að vegna langvarandi vímuefnavanda A og erfiðleika hennar við að halda sig frá neyslu slíkra efna og sökum skorts á innsæi í eigin vanda og vanda drengsins væri afar ólíklegt að hún yrði um sinn fær um að vinna bug á þeim annmörkum sem drægju úr hæfni hennar til að bera ábyrgð á barni.

Þegar litið væri til þarfar sonar A fyrir stöðugt umhverfi taldi héraðsdómur enn fremur liggja fyrir að ekki væri unnt að beita tímabundinni vistun eða öðrum vægari úrræðum en forsjársviptingu til að tryggja velferð drengsins. Í dómi Landsréttar var rakið að A hefði um tíu mánaða skeið haldið sig frá vímuefnum, ef frá væri talið eitt skipti. Jafnframt lægi ekki annað fyrir en að A hefði sinnt umönnun nýfæddrar dóttur sinnar á fullnægjandi hátt. Þá hefði drengurinn, samkvæmt gögnum málsins, miklar sérþarfir og ætti við flókinn vanda að etja sem hann þyrfti hjálp við frá uppalendum og fagfólki. Með hliðsjón af forsögu A, langvarandi vímuefnaneyslu og sálræns vanda hennar þótti ekki komin nægileg reynsla á edrúmennsku hennar og frammistöðu við barnauppeldi til þess að raunhæft væri að fela henni hið vandasama og krefjandi verkefni að annast uppeldi sonar síns samhliða uppeldi og umönnun nýfæddrar dóttur sinnar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var því staðfest niðurstaða hans um að ekki væri forsvaranlegt að raska því mikilvæga jafnvægi sem nú hefði loks verið komið á í lífi drengsins og að hagmunir hans þyrftu að ganga framar óskum A, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að A var svipt forsjá sonar síns.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf G-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 8. apríl 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2022 í málinu nr. E- [...]/2021.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda um sviptingu forsjár barnsins B. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Jafnframt krefst hún þess að fjárhæð gjafsóknarkostnaðar í héraði verði hækkuð.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

4

Fyrir Landsrétt hafa verið lögð nokkur ný gögn sem orðið hafa til eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms um stöðu áfrýjanda en áfrýjandi fæddi stúlkubarn [...] 2022.

Kemur meðal annars fram í þeim gögnum að vel gangi hjá áfrýjanda og að starfsmenn stefnda hafi lokið könnun máls [...] 2022 á grundvelli 21. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og telji að svo stöddu ekki þörf á frekari aðkomu barnaverndar að máli stúlkubarnsins.

Niðurstaða

5

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi bera gögn málsins með sér að áfrýjandi glími við alvarlegan fíknivanda. Samkvæmt matsgerð sálfræðings, sem liggur fyrir í málinu, er vandi áfrýjanda „af langvarandi og samsettum toga og virðist hingað til verið viðhaldið með undirliggjandi samslætti áfallastreitu- og fíkni röskunar, þunglyndi og samsettum kvíðavanda sem einkennist af mikilli forðun og skömm.“ Kemur þar fram að með tilliti til „samsettrar einkenna myndar“ teljist meðferðarþörf áfrýjanda aðkallandi og mælir sálfræðingurinn með fíknimeðferð samhliða meðferð við áfallastreitu.

6

Áfrýjandi hefur nú um tíu mánaða skeið haldið sig frá vímuefnum, ef frá er talið eitt skipti 26. janúar 2022 er hún mældist jákvæð fyrir bensódíazepíni. Þá liggur ekki annað fyrir en að hún hafi sinnt umönnun nýfæddrar dóttur sinnar á fullnægjandi hátt en starfsmenn stefnda töldu ekki tilefni til afskipta af áfrýjanda og dóttur hennar eins og áður er rakið.

7

Sonur áfrýjanda glímir við „flókna þroskastöðu þar sem einkenni á einhverfurófi, málhömlun og ADHD einkenni eru afar hamlandi. [...] Umönnun hans er krefjandi og erfitt að setja honum mörk.“ Þá má ráða af gögnum máls að hann bjó við mikinn óstöðugleika og vanrækslu af hálfu áfrýjanda í rúm fimm ár, sem hefur haft áhrif á þroska hans og líðan og að stöðugleiki hafi fyrst komist á í lífi hans eftir að hann fór í vistun til móðurömmu í júní 2020. Sýna málsgögn að síðan þá hafa orðið miklar framfarir hjá drengnum, sem án efa má rekja til þess að andlegum og líkamlegum þörfum hans og daglegri umönnun er nú sinnt vel og í samræmi við þarfir hans. Þrátt fyrir það er það álit starfsmanna þess skóla, sem drengurinn gengur í, að hann þurfi meira aðhald en hinn almenni skóli geti veitt honum og að þörfum hans verði betur mætt í sértæku skólaúrræði.

8

Þótt vel hafi gengið hjá áfrýjanda undanfarna mánuði við að halda sig frá áfengi og öðrum vímuefnum liggur fyrir að hún hefur ekki farið í langtíma fíknimeðferð en áfrýjandi hefur í gegnum tíðina verið fráhverf slíkri meðferð og ítrekað fallið í neyslu eftir bindindi í skemmri tíma. Þá eru engin gögn í málinu um að hún hafi leitað sér viðeigandi aðstoðar við þeim sálræna vanda sem hún glímir við. Gögn sýna að hana hefur skort innsæi í samsettan vanda sinn sem greinst hefur og ítrekað komið sér hjá því að nýta ýmiskonar faglegan stuðning og meðferð sem henni hefur staðið til boða.

9

Samkvæmt gögnum málsins hefur drengurinn miklar sérþarfir og á við flókinn vanda að etja sem hann þarf hjálp við frá uppalendum og fagfólki. Þar kemur fram að áfrýjanda hefur skort innsæi í þroskastöðu drengsins og sálrænan vanda almennt, auk þess að hafa verið treg til að þiggja faglega ráðgjöf og sinna samvinnu við sérfræðinga og fleiri stuðningsaðila. Telja verður að úrvinnsla á flóknum vanda drengsins krefjist meiri færni og eljusemi af forsjáraðila en áfrýjandi hefur sýnt sig hafa til að bera. Fyrir liggur að eftir að drengurinn var vistaður utan heimilis á vegum stefnda og fékk stöðugleika í líf sitt hóf hann að sýna miklar framfarir. Mikilvægt er að raska ekki því ferli heldur hlúa að því og tryggja drengnum áfram öryggi og stöðugleika.

10

Telja verður reynslutímann frá því í janúar á þessu ári, sem áfrýjandi hefur verið óvirk í neyslu áfengis og annarra vímuefna, vera stuttan en fram kom í skýrslu matsmanns í héraði að líta bæri til tveggja til fjögurra ára við mat á því hvort stöðugleiki væri kominn á vímuefnabindindi. Einnig telst stuttur sá tími sem áfrýjandi hefur sinnt umgengni við drenginn. Með hliðsjón af forsögu áfrýjanda, langvarandi vímuefnaneyslu og sálræns vanda hennar þykir ekki komin nægileg reynsla á edrúmennsku hennar og frammistöðu við barnauppeldi til þess að raunhæft sé að fela henni hið vandasama og krefjandi verkefni að annast uppeldi sonar síns samhliða uppeldi og umönnun nýfæddrar dóttur sinnar.

11

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður því staðfest niðurstaða hans um að ekki sé forsvaranlegt að raska því mikilvæga jafnvægi sem nú er loks komið á í lífi drengsins og að hagsmunir hans þurfi að ganga framar óskum áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga.

12

Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en gjafsóknarkostnað en um hann fer samkvæmt því sem í dómsorði segir.

13

Málskostnaður fyrir Landsrétti verður ekki dæmdur en um gjafsóknarkostnað fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en gjafsóknarkostnað.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Á-kvk-ef L-kvk-ef L-kvk-ef, að fjárhæð 1.462.500 krónur. Þá greiðist úr ríkissjóði allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Þ-kk-ef

Þ-kk-ef, 1.125.000 krónur.