461/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu A um að B yrði svipt lögræði var hafnað. Í úrskurði Landsréttar var staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að B væri ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum og fé, sem byggði á niðurstöðu tveggja matsgerða dómkvaddra matsmanna. Þá kom einnig fram að óvissa væri uppi um það hvort fjármunum B hefði verið ráðstafað með hagsmuni hennar í huga. Í ljósi þess var talið að brýn þörf stæði til þess að B yrði svipt lögræði. Að þessu og öðru gættu og með hliðsjón af 1. mgr. 12. gr. lögræðislaga var B svipt lögræði í 12 mánuði.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 19. júní 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 6. júní 2023 í málinu nr. L- [...]/2023 þar sem kröfu sóknaraðila um að varnaraðili yrði svipt lögræði var hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr.71/1997.

2

Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að fallist verði á kröfu hans um lögræðissviptingu varnaraðila en til vara að varnaraðili verði svipt fjárræði sínu. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar sem greiðist úr ríkissjóði.

Niðurstaða

4

Sóknaraðili, sem er sonur varnaraðila, lagði fram kröfu fyrir Héraðsdómi Suðurlands 15. febrúar 2023 um að varnaraðili yrði með úrskurði dómsins svipt sjálfræði og fjárræði sínu. Varnaraðili krafðist þess að kröfu sóknaraðila yrði hafnað.

5

Atvik málsins eru ítarlega rakin í hinum kærða úrskurði. Kemur þar fram að varnaraðili, sem er fædd [...], sitji í óskiptu búi eftir eiginmann sinn sem lést á árinu [...]. Hún var greind með Alzheimer- sjúkdóm á árinu 2018. Fyrir liggur að dóttir varnaraðila, C, hefur séð um fjármál varnaraðila og aðstoðað hana í hennar daglega lífi um nokkurt skeið. Varnaraðili gaf 19. júní 2014 út afsal til dóttur sinnar C vegna sölu á fasteign sinni að [...]. Þá veitti varnaraðili dóttur sinni 5. apríl 2017 fullt og ótakmarkað umboð til úttektar á bankareikningum sínum í Arion banka og jafnframt aðgang að netbanka sínum þar. Í málinu liggja fyrir þrjár yfirlýsingar sóknaraðila, dagsettar 17. júlí og 3. september 2014 og 1. mars 2015 þar sem fram kemur að sóknaraðili hafi tekið við alls þremur milljónum króna fyrir eignarhluta hans í fasteigninni að [...]. Um hafi verið að ræða föðurarf sóknaraðila.

6

Sóknaraðili byggir á því varnaraðili sé ófær um að fara með fjármál sín og taka aðrar mikilvægar ákvarðanir auk þess sem hún sé útsett fyrir misneytingu. Um nauðsyn þess að varnaraðili verði svipt lögræði vísar sóknaraðili til þess að framangreindir fjármálagerningar orki tvímælis og séu beinlínis ólöglegir. Varnaraðila hafi verið óheimilt að rýra eignir dánarbúsins og telur sóknaraðili að ólíklegt sé að hún hafi á sínum tíma áttað sig á merkingu afsalsins og þýðingu þess. Í greinargerð sinni til Landsréttar byggir sóknaraðili á því að það sé andsætt hagsmunum varnaraðila að dóttir hennar sjái um fjármál hennar og taki ákvarðanir um heilsu hennar og samskipti við aðra. Þá telur sóknaraðili að sterkar vísbendingar séu um fjárhagslega misneytingu af hálfu dóttur varnaraðila og vísar til þess að á sundurliðunarblöðum með skattframtölum 2021 og 2022 komi fram að bankainnstæður hennar hafi rýrnað um rúmar fimm milljónir króna árið 2021. Vísar sóknaraðili til þess að engar skýringar hafi fengist á þeirri rýrnun þrátt fyrir fyrirspurnir til dóttur varnaraðila og að þegar sóknaraðili hafi innt hana eftir skýringum hafi hún breytt veflykli á vefsíðu skattsins til þess að varna sóknaraðila aðgangi að upplýsingum.

7

Varnaraðili byggir á því að hún telji engar forsendur vera til lögræðissviptingar. Hún búi á heimili sínu og fái aðstoð við allar nauðsynlegar athafnir. Þannig sé öryggi hennar best tryggt með aðstoð dóttur hennar enda þarfnist hún engrar þjónustu heldur einungis aðstoðar til að geta búið áfram á heimili sínu. Varnaraðili byggir á því að hún hafi ekki ekki rýrt eignir búsins á nokkurn hátt heldur hafi þær þvert á móti aukist á undanförnumárum. Fasteignina að [...]hafi hún selt dóttur sinni og tengdasyni og því eðlilega þinglýst afsalinu eins og lög gera ráð fyrir. Kaupverðið hafi verið eðlilegt og að fullu greitt árið 2014. Varnaraðili hafi á engu stigi mótmælt sölunni og hafi í raun séðum að fá aðila til að útbúa afsal vegna sölunnar og útbúa önnur skjöl, til að mynda þau sem kveða á um greiddan föðurarf. Varnaraðili byggir á því að fjármál hennar séu í góðum höndum og hefur því til stuðnings lagt fram afrit af stöðu bankareikninga sinna.

8

Í málinu liggja fyrir tvær matsgerðir dómkvaddra matsmanna, annars vegar undirmatsgerð D geð- og embættislæknis og hins vegar yfirmatsgerð geðlæknanna E og F. Í undirmatsgerðinni kemur meðal annars fram að varnaraðili hafi fundið fyrir vaxandi minniserfiðleikum frá árinu 2015. Á svipuðum tíma hafi hún fengið verulega [...] og sé nú [...]. Hún hafi verið greind með Alzheimer- sjúkdóm og hafi þá vaknað áhyggjur um færni hennar til að búa ein og ljóst sé að hún þurfi stýringu og hvatningu með allar athafnir daglegs lífs. Samkvæmt matsgerðinni er varnaraðili með slæma heilabilun, óáttuð og ófær um að sjá um sig sjálf án mikillar hjálpar og telur matsmaður ljóst að hún sé illfær um að ráða högum sínum og taka afstöðu til búsetu sinnar og hvernig ráðstafa beri eignum og fjármunum. Niðurstaða matsmannsins er sú að varnaraðili sé ófær um að ráða persónulegum högum sínum og fé vegna ellisljóleika (heilabilunar). Matsmaðurinn gaf skýrslu fyrir héraðsdómi og staðfesti framangreinda matsgerð og niðurstöður hennar.

9

Í yfirmatsgerð geðlæknanna E og F kemur fram að varnaraðili sé lífsglöð kona með alvarlega minnisbilun. Samkvæmt heimildum sé ljóst að ástand hennar sveiflist talsvert milli daga. Niðurstaða yfirmatsmannanna er sú að gögn málsins, skoðun og viðtöl staðfesti að varnaraðili sé með alvarlega minnistruflun (Alzheimer).

Sjúkdómurinn sé ólæknandi, leiði af sér mjög skerta hæfni til að skilja og meta hluti og til að hafa stjórn á persónulegum högum. Þá muni sjúkdómurinn ágerast. Að mati yfirmatsmanna eru skilyrði fyrir lögræðissviptingu varnaraðila uppfyllt.

Matsmennirnir gáfu skýrslu í héraði og staðfestu efni og niðurstöður yfirmatsgerðarinnar.

10

Samkvæmt a-lið 1. mgr. 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 er heimilt að svipta mann tímabundið lögræði standi brýn þörf til, enda hafi önnur og vægari úrræði í formi aðstoðar verið fullreynd, ef hann er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eða vegna annars konar alvarlegs heilsubrests. Í hinum kærða úrskurði var talið hafið yfir allan vafa að varnaraðili væri ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum og fé og því væru skilyrði a-liðar 1. mgr. 4. gr. laganna að því leyti uppfyllt. Á hinn bóginn var ekki fallist á það í hinum kærða úrskurði að brýn nauðsyn stæði til lögræðissviptingar þar sem ekkert lægi fyrir um að sú aðstoð sem varnaraðili nyti frá dóttur sinni væri hverfandi eða á undanhaldi. Þá benti ekkert til þess að dóttir varnaraðila hefði misnotað sér aðstöðu sína sem umboðsmaður hennar eða hindrað sóknaraðila í því að eiga eðlileg samskipti við varnaraðila.

11

Sóknaraðili hefur lagt fyrir Landsrétt sundurliðunarblöð með skattframtölum varnaraðila 2021 og 2022. Á sundurliðunarblaði með skattframtali ársins 2021 kemur fram að bankainnstæður varnaraðila í árslok 2020 hafi verið 6.133.884 krónur en á sundurliðunarblaði með skattframtali ársins 2022 eru þær sagðar vera 971.516 krónur í árslok 2021. Telur sóknaraðili að þetta sýni rýrnun á bankainnstæðum varnaraðila upp á 5.162.368 krónur sem ekki hafi fengist neinar skýringar á.

12

Í greinargerð varnaraðila til Landsréttar er því hafnað að bankainnstæður hafi rýrnað og á því byggt að þær hafi þvert á móti aukist síðustu ár. Þessu til stuðnings hefur varnaraðili lagt fram yfirlit yfir stöðu bankareikninga sinna semhún telur sýna að frá árslokum 2016 til ársins 2023 hafi þær hennar hækkað úr 704.363 krónum 30. desember 2016 í 7.382.989 krónur 26. maí 2023. Varnaraðili hafi þannig lagt fyrir hluta tekna sinna á þessu tímabili, að meðaltali 800.000 krónur á ári. Þessu til stuðnings hefur varnaraðili lagt fram gögn sem eiga að sýna stöðu á tilteknum bankareikningum á mismunandi tíma. Meðal þessara gagna er staða á ótilgreindum bankareikningi 30. desember 2016 að fjárhæð 704.363 krónur, hreyfingar á ótilgreindum bankareikningi sem sýna að bankainnstæða hafi hækkað úr 2.700.000 krónum í 6.200.000 krónur á tímabilinu 22. febrúar 2021 til 27. maí sama ár. Þá hefur varnaraðili lagt fram upplýsingar um stöðu á bankareikningi sínum nr. [...]að fjárhæð 783.082 krónur 31. maí 2023. Að endingu hefur hún lagt fram yfirlit yfir stöðu bankareiknings nr. [...] að fjárhæð 23.382.989 krónur en á því yfirliti er engin dagsetning.

13

Varnaraðili hefur ekki vefengt að þær upplýsingar sem sóknaraðili hefur lagt fram úr skattframtölum hennar árin 2021 og 2022 og sýna stöðu á bankareikningum hennar í árslok 2020 og 2021 séu réttar. Samkvæmt því verður lagt til grundvallar að sannað sé að bankainnstæður varnaraðila hafi á árinu 2021 rýrnað um 5.162.368 krónur.

Varnaraðili hefur ekki leitast við aðútskýra hvernig þessum fjármunum var ráðstafað en fullyrðir á hinn bóginn að bankainnstæður hennar hafi ekki rýrnað heldur þvert á móti aukist þegar horft sé til tímabilsins frá árslokum 2016 til 2023. Fullyrðing varnaraðila um að bankainnstæður hennar hafi aukist úr 704.363 krónum á árinu 2016 í 7.882.898 krónur á árinu 2023 vegna reglubundins sparnaðar eru ekki studdar gögnum svo sem staðfestum yfirlitum yfir hreyfingar á bankareikningum hennar á þessu tímabili. Að auki stangast sú fullyrðing varnaraðila á við upplýsingar úr skattframtali hennar sem sýnir að við árslok 2021 hafi bankainnstæður hennar numið 971.516 krónum. Eins og áður er rakið hefur varnaraðili lagt fram yfirlit yfir stöðu á bankareikningi nr. [...] að fjárhæð 23.382.989 krónur en í skattframtali varnaraðila á árinu 2021 er innstæða á þeim reikningi sögð vera 2.804.910 krónur við lok árs 2020. 14

Ljóst er að varnaraðila hefur ekki tekist að hnekkja þeirri staðhæfingu sóknaraðila að bankainnstæður varnaraðila hafi á árinu 2021 lækkað umtalsvert auk þess sem ekki liggja fyrir skýringar á því hvert þeir fjármunir hafi runnið. Þá liggur fyrir í málinu að á einhverju tímamarki hafa verið 23.382.989 krónur inn á bankareikningi varnaraðila nr. [...] án þess að það hafi verið verið útskýrt hvenær þeir fjármunir komu inn á reikninginn, hvaðan þeir komu og þá hvort þeir séu til staðar í dag.

15

Að framangreindu virtu og með vísan til niðurstöðu tveggja matsgerða dómkvaddra matsmanna, sem að framan greinir, verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að varnaraðili sé ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum og fé. Fyrir liggur að ágreiningur er á milli barna varnaraðila um það hvernig fjármálum hennar og umönnun verði best háttað með tilliti til þeirrar veiku stöðu sem hún er í. Að framan hefur verið rakið að sóknaraðili hefur fært fyrir því sannfærandi rök að óvissa sé uppi um það hvort fjármunum varnaraðila hafi verið ráðstafað með hagmuni hennar í huga.

Í þessu ljósi verður talið að brýn þörf standi til þess að varnaraðili verði svipt lögræði.

16

Að öllu framangreindu virtu er fallist á með sóknaraðila að skilyrði a-liðar 1. mgr. 4. gr. lögræðislaga séu uppfyllt og að brýnt sé að varnaraðili verði svipt lögræði sínu tímabundið. Með hliðsjón af 1. mgr. 12. gr. lögræðislaga, sbr. 1. mgr. 5. gr. sömu laga, þykir rétt að lögræðissviptingunni verði markaður 12 mánaða tími frá uppkvaðningu úrskurðar þessa.

17

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila og skipaðs verjanda varnaraðila úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Varnaraðili, B, er svipt lögræði í 12 mánuði.

Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, A, E-kvk-ef H-kvk-ef lögmanns, 361.584 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Kærumálskostnaður varnaraðila, þar með talin þóknun skipaðs verjanda hennar, S-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 361.584 krónur og 13.915 krónur í ferðakostnað, greiðist úr ríkissjóði.