480/2021

Útdráttur

A höfðaði mál til endurgreiðslu á peningaeign sem L hf. hafði notað til niðurgreiðslu á skuld eiginmanns hennar sem var tryggð með veði í fasteign hennar á grundvelli nánar tilgreindra tryggingarbréfa frá 2004 og 2005. Var fasteignin á þeim tíma í jafnri eigu A og B, eiginmanns hennar, en A keypti hans eignarhluta árið 2008 og greiddi fyrir hann með yfirtöku allra áhvílandi veðskulda, þar með talið þeirra sem tryggðar voru með fyrrgreindum tryggingarbréfum. A seldi fasteignina árið 2011 og var söluandvirði hennar ráðstafað beint inn á bankareikning L hf. Í kjölfarið aflýsti bankinn tryggingarbréfunum og ráðstafaði öllu söluandvirðinu til niðurgreiðslu á áhvílandi veðskuldum. Byggði krafa A á því að L hf. hafi eingöngu verið heimilt að ráðstafa helmingi söluandvirðisins til niðurgreiðslu á skuld eiginmanns hennar þar sem veðsetningin hefði ekki náð til hennar eignarhlutar í fasteigninni. Yrði ekki fallist á það byggði hún á því að stofnun veðsetningarinnar hefði verið ógild þar sem óumdeilt væri að vanrækt hafi verið að framkvæma greiðslumat á B og fylgja að öðru leyti ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Hafi þannig veðsetningin verið ógild yrði á annað borð talið að til hennar hefði stofnast í hennar eignarhlut. Landsréttur komst að þeirri niðurstöðu að veðsetningin hefði náð til allrar fasteignarinnar og að A hafi með áritun sinni á tryggingarbréfin samþykkt að veðsetja sinn eignarhluta. Þá var talið rétt að virtum málsatvikum í heild og að því gættu að A hafi fyrst 13 til 15 árum eftir að hún veitti samþykki sitt fyrir veðsetningunni uppi andmæli gegn gildi hennar að hún yrði látin bera hallann af sönnunarskorti um að gerð greiðslumats á umræddum tíma hefði einhver áhrif haft á vilja hennar til að stofna til veðsetningarinnar. Var því ekki fallist á að stofnun veðsetningarinnar væri ógild. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur og L hf. sýknaður af kröfum A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 16. júlí 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2021 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefndi greiði sér 57.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. ágúst 2011 til 29. mars 2019 en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum eða lækkaður.

3

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að endurgreiðslukrafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann í báðum tilvikum málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4

Krafa áfrýjanda er á því reist að stefndi hafi án heimildar 24. ágúst 2011 ráðstafað peningaeign í hennar eigu að fjárhæð 57.500.000 krónur til niðurgreiðslu á skuld eiginmanns hennar. Umræddir fjármunir hafi verið helmingur af söluandvirði fasteignar hennar, Ö, sem kaupandi eignarinnar hafi sama dag greitt inn á bankareikning stefnda. Hafi áfrýjandi sem eigandi fasteignarinnar engin fyrirmæli gefið um að ráðstafa mætti þessum fjármunum með þessum hætti en veðtrygging stefnda í fasteigninni samkvæmt fjórum nánar tilgreindum tryggingarbréfum frá árunum 2004 og 2005 hafi eingöngu náð til helmings fasteignarinnar. Hafi hún á þeim tíma sem stofnað var til veðtryggingarinnar eingöngu samþykkt að eiginmaður hennar mætti veðsetja eigin eignarhlut í fasteigninni en eignina áttu þau þá að jöfnu. Verði ekki á það fallist sé samþykki hennar fyrir veðsetningunni í öllu falli ógilt þar sem fyrir liggi að Landsbanki Íslands hf. sem stefndi leiði rétt sinn frá hafi vanrækt að framkvæma greiðslumat og gæta að öðru leyti að ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Hafi stefnda samkvæmt framangreindu skort heimild til að ráðstafa öllu söluandvirði fasteignarinnar til innborgunar á umræddu láni eiginmanns hennar. Hafi sú heimild ekki getað náð lengra en til helmings söluandvirðisins.

5

Í málatilbúnaði áfrýjanda er vísað til þess að krafa hennar byggi á „meginreglu kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár og einnig meginreglu íslensks réttar um endurgreiðslu oftekins fjár“. Verði ekki fallist á kröfuna á þeim grundvelli sé á því byggt að áfrýjandi „eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda“ sem sé ófyrnd. Þá er um ógildi veðsetningarinnar einkum vísað til 30. gr., 33. gr., 36. gr. og 36. gr. a tilc laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og 19. gr. þágildandi laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.

6

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að veðsetningin samkvæmt fyrrgreindum tryggingarbréfum hafi ótvírætt náð til allrar fasteignarinnar og að áfrýjandi hafi samþykkt að veðsetja sinn eignarhluta með áritun á tryggingarbréfin. Þá byggir hann á því að ekki séu forsendur til að ógilda samþykki hennar fyrir þeirri veðsetningu þrátt fyrir að Landsbanki Íslands hf. hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt samkomulaginu frá 2001. Hafi áfrýjandi samþykkt yfirtöku skulda eiginmanns síns sem hvíldu á eigninni er hún keypti eignarhlut hans 15. desember 2008. Þá hafi hún er hún seldi fasteignina 24. ágúst 2011 gefið fyrirmæli um að söluandvirðið skyldi greitt inn á umræddan reikning stefnda. Forsendan fyrir því að stefndi hafi aflýst tryggingarbréfunum í framhaldi af því hafi ótvírætt verið að öllu söluandvirðinu yrði ráðstafað inn á lán sem nutu tryggingar samkvæmt þeim en eftirstöðvar lánanna hefðu numið umtalsvert hærri fjárhæð en söluandvirði eignarinnar. Þá byggir stefndi á því að áfrýjandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti og staðfest í verki að hún hafi sjálf litið svo á að veðtryggingin næði til allrar eignarinnar og að nota ætti allt söluandvirði hennar til niðurgreiðslu á láni eiginmanns hennar. Hafi hún verið grandsöm um að stefndi hefði ekki samþykkt að aflétta tryggingarbréfunum nema gegn greiðslu áhvílandi veðskulda sem hún hafi vitað eða mátt vita að næmu hærri fjárhæð en söluandvirði eignarinnar. Þá sé krafa áfrýjanda fyrnd.

7

Málsatvik eru að öðru leyti reifuð í hinum áfrýjaða dómi að því marki sem ekki verður að þeim vikið í niðurstöðukafla dómsins.

Niðurstaða

8

Sem fyrr greinir byggir áfrýjandi á því að veðsetning samkvæmt fyrrgreindum fjórum tryggingarbréfum frá 2004 og 2005 hafi eingöngu náð til eignarhlutar eiginmanns hennar í Ö en ekki hennar. Fyrir liggur að á þeim tíma áttu þau fasteignina að jöfnu.

Um þessa málsástæðu vísar áfrýjandi til þess að með áritun sinni á tryggingarbréfin hafi hún eingöngu verið að samþykkja veðsetninguna sem maki hans, sbr. áskilnað 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Í áritun hennar hafi hins vegar ekki falist samþykki fyrir veðsetningu eignarhluta hennar.

9

Fyrsta tryggingarbréfið sem um ræðir var gefið út af eiginmanni áfrýjanda 29. apríl 2004 til tryggingar skuldum hans við Landsbanka Íslands hf. allt að 45.000.000 króna.

Segir í bréfinu að heildareignin Ö sé veðsett, efri og neðri hæð ásamt bílskúr. Sé eignin veðsett ásamt öllu því sem henni fylgir og fylgja ber. Í áritun áfrýjanda á bréfið segir orðrétt: „Samþ. með eig. hinnar veðsettu eignar“. Annað tryggingarbréf var gefið út af eiginmanni áfrýjanda 28. janúar 2005 til trygginga skulda allt að fjárhæð 15.000.000 króna. Um veðandlag segir að fasteignin Ö sé veðsett ásamt öllu því sem henni fylgir og fylgja ber. Í áritun áfrýjanda segir: „Samþ. með eig. Ö “. Þriðja tryggingarbréfið var gefið út af eiginmanni áfrýjanda sama dag til tryggingar skuldum allt að 13.000.000 króna. Er veðandlagið þar afmarkað með sama hætti sem og áritun áfrýjanda. Loks gaf eiginmaður áfrýjanda út tryggingarbréf 24. október 2005 til tryggingar skuldum við bankann allt að 40.000.000 króna. Er veðandlag ið afmarkað þar með sama hætti og í síðastnefndum tveimur tryggingarbréfum og er áritun áfrýjanda sama efnis og í fyrsta bréfinu.

10

Af efni framangreindra tryggingarbréfa má skýrlega ráða að veðsetningin náði til allrar fasteignarinnar en ekki eingöngu eignarhlutar eiginmanns áfrýjanda. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að tryggingarbréfunum hafi því til samræmis verið þinglýst á alla eignina, en ekki eingöngu eignarhluta eiginmanns áfrýjanda. Þá verður talið að áfrýjandi hafi með framangreindum áritunum á tryggingarbréfin samþykkt að hennar eignarhluti yrði jafnframt veðsettur en orðalag áritunarinnar um samþykki hennar sem „með eiganda“ verður ekki skilið á annan veg. Verður eðli máls samkvæmt að líta svo á að með því hafi hún jafnframt samþykkt veðsetningu eiginmanns síns á hans eignarhluta. Þá verður ekki framhjá því litið að af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að áfrýjandi hafi fyrst við höfðun máls þessa gert reka að því að hún hafi með áritun sinni á tryggingarbréfin eingöngu verið að samþykkja veðsetningu á eignarhluta eiginmanns hennar. Voru þá liðin á bilinu 13 til 15 ár frá útgáfu bréfanna. Þá keypti hún eignarhluta eiginmanns síns 15. desember 2008 sem hún greiddi fyrir með yfirtöku allra áhvílandi veðskulda, þar með talið þeirra skulda sem tryggð voru með umræddum tryggingarbréfum. Rennir framangreint stoðum undir að áfrýjandi hafi sjálf litið svo á að hún hafi með áritunum sínum á tryggingarbréfin 2004 og 2005 verið að samþykkja veðsetningu á sínum eignarhluta samhliða eignarhluta eiginmanns síns. Verður ekki talið hafa þýðingu í þessu sambandi þótt áfrýjandi hafi ekki leitað eftir því að fá að yfirtaka veðskuldirnar gagnvart Landsbanka Íslands hf. eða síðar stefnda.

11

Verður samkvæmt framangreindu ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að veðtrygging stefnda samkvæmt fyrrgreindum tryggingarbréfum hafi eingöngu náð til helmings fasteignarinnar og að honum hafi af þeirri ástæðu ekki verið heimilt að ráðstafa öllu söluandvirði eignarinnar til niðurgreiðslu á áhvílandi veðskuldum.

12

Óumdeilt er að Landsbanki Íslands hf. sem stefndi leiðir rétt sinn frá átti aðild að samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Í 1. gr. samkomulagsins segir að markmið þess sé að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga en þess í stað verði lánveitingar miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Í 2. gr. segir að samkomulagið taki bæði til allra sjálfskuldarábyrgða og tilvika þegar einstaklingur gefur leyfi til þess að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars manns. Er ágreiningslaust með aðilum að samkomulagið eigi við í málinu.

13

Í 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins er kveðið á um skyldu fjármálafyrirtækis til að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar er fjármálafyrirtæki þó ávallt skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en 1.000.000 króna. Í 1. mgr. 4. gr. er mælt fyrir um skyldu fjármálafyrirtækis til að veita þeim sem gengst í ábyrgð fyrir annan mann eða heimilar veðsetningu til tryggingar skuldum hans tilteknar upplýsingar áður en undirritun fer fram. Samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis skal tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér greiðslumat áður en hann gengst í ábyrgðina enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Bendi niðurstaða greiðslumats til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir þvíað lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega. Óumdeilt er að ekki var gætt að framangreindum ákvæðum samkomulagsins er áfrýjandi veðsetti eignarhluta sinn í fasteigninni.

14

Þótt fyrir liggi samkvæmt framangreindu að ekki hafi verið farið eftir samkomulaginu frá 2001 er stofnað var til umræddra veðsetninga 2004 og 2005 verður það ekki talið hafa þýðingu þegar litið er heildstætt á málsatvik eins og þeim er lýst að öðru leyti en að framan greinir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þeim háttar og að því gættu að áfrýjandi hafði fyrst 13 til 15 árum eftir að hún veitti samþykki sitt fyrir veðsetningunni uppi andmæli gegn gildi hennar þykir rétt að hún verði látin bera hallann af sönnunarskorti um að gerð greiðslumats á umræddum tíma hefði einhver áhrif haft á vilja hennar til að stofna til veðsetningarinnar. Samkvæmt því verður ekki fallist á að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hana fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Af sömu ástæðu verður ekki fallist á að önnur lagaákvæði sem áfrýjandi hefur vísað til í málatilbúnaði sínum geti eins og atvikum máls háttar leitt til ógildingar veðsetningarinnar eða að stefndi hafi með saknæmum hætti valdið áfrýjanda tjóni. Loks verður ekki talið að reglur kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár hafi þýðingu í málinu.

15

Samkvæmt öllu framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þar með talið um málskostnað.

16

Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað svo sem nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, A, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 700.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.