546/2021

Útdráttur

M ehf. höfðaði mál á hendur KJ og krafðist ómerkingar á ummælum sem hann hafði látið falla í sjónvarpsþætti um skóla sem M ehf. rak, auk skaðabóta. Byggði M ehf. á því að skilja mætti ummælin á þann veg að leiðsögumannanám á vegum skólans væri ekki kennt samkvæmt námskrá menntamálaráðuneytisins. Í dómi Landsréttar var rakið að ummælin hefðu verið hluti af opinberri umræðu um menntamál leiðsögumanna sem var í gangi á þeim tíma. Þá hefðu ummælin beinst að atvinnufyrirtæki sem bauð almenningi þjónustu en ekki einstaklingi og yrðu slík fyrirtæki að þola meiri gagnrýni með hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar og mannréttindadómstóls Evrópu. Að lokum yrði að meta ummælin heildstætt sem gildisdóm sem hefði átt sér næga stoð í staðreyndum og hefði gefið til kynna andstöðu KJ við að ekki hefðu verið gerðar meiri eða skýrari kröfur til þeirra sem útskrifuðust úr náminu. Að framangreindu virtu var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu KJ af kröfum M ehf.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 6. september 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. ágúst 2021 í málinu nr. E- 6360/2019.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess að eftirfarandi ummæli sem gagnáfrýjandi viðhafði 4. nóvember 2016 í sjónvarpsþættinum „Ferðalag“ á sjónvarpsstöðinni Hringbraut verð dæmd dauð og ómerk:

„... okkur finnst dálítið skrítið af hverju þessi skóli getur ekki kennt samkvæmt námskrá menntamálaráðuneytisins.“

Þá krefst aðaláfrýjandi skaðabóta að fjárhæð 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. nóvember 2016 til 5. janúar 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að lokum krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 3. nóvember 2021. Gagnáfrýjandi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti en því að aðaláfrýjanda verði gert að greiða honum málskostnað í héraði, auk þess sem hann krefst málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar greinir rekur aðaláfrýjandi Ferðamálaskóla Íslands. Gagnáfrýjandi lét hin umdeildu ummæli, sem ómerkingarkrafa aðaláfrýjanda lýtur að og varða Ferðamannaskóla Ísland, falla í viðtali í þættinum,, Ferðalagið“ á sjónvarpsstöðinni Hringbraut 4. nóvember 2016.

Var umræddur þáttur kynntur á sjónvarpsstöðinni með þeim hætti að ræða ætti um leiðsögumenn og þá sérstaklega þá sem enga menntun hefðu til að gegna leiðsögumennsku. Viðmælendur þáttastjórnandans voru tveir. Gagnáfrýjandi annars vegar, sem meðstjórnandi í Félagi leiðsögumanna, og hins vegar starfandi formaður félagsins. Var þess meðal annars getið í kynningu á þættinum að viðmælendurnir gagnrýndu að ekki væri búið að löggilda starfsheiti leiðsögumanna.

5

Hin umdeildu ummæli lét gagnáfrýjandi falla í tilefni af spurningu þáttastjórnandans um hvort Ferðamálaskóli Íslands hefði hlotið viðurkenningu menntamálaráðuneytisins. Gagnáfrýjandi svaraði spurningunni þannig:,, Nei, já, okkur hefur gengið illa að ná sambandi við forystumenn þess skóla en það getur verið að það séu margir hæfir og góðir menn sem að kenna þar og allt það en okkur sárnar það og okkur finnst dálítið skrítið af hverju getur þessi skóli ekki kennt samkvæmt námskrá menntamálaráðuneytisins.“

6

Upptaka af umræddum sjónvarpsþætti var sett inn á You Tube- rás Hringbrautar sama dag. Eins var upptakan gerð aðgengileg á vefsíðu Hringbrautar 7. nóvember 2016. Þá var þátturinn sýndur nokkrum sinnum á dag á sjónvarpsstöðinni í um það bil tvær vikur í maímánuði 2017.

Niðurstaða

7

Tjáningarfrelsi gagnáfrýjanda nýtur verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Takmarkanir á tjáningarfrelsi verða að byggjast á nauðsyn í lýðræðisþjóðfélagi, meðal annars vegna hagsmuna annarra. Þegar tjáningarfrelsinu eru settar skorður verður því að gæta meðalhófs.

8

Í dómaframkvæmd í málum sem varða tjáningarfrelsið er gerður greinarmunur á því hvort umdeild ummæli hafi falið í sér gildisdóm eða staðhæfingu um staðreynd.

Gildisdóm er ekki unnt að sanna þótt gera verði þá kröfu, misríka eftir aðstæðum, að sýnt sé að hann eigi sér einhverja stoð í staðreyndum. Um staðhæfingu um staðreynd, sem unnt á að vera að sanna, gilda einnig misríkar sönnunarkröfur eftir atvikum og eðli máls. Þegar svo háttar til að erfitt er að koma við sönnun er gjarnan litið til þess hvort viðkomandi hafi verið í góðri trú um réttmæti ummæla sinna þegar hann lét þau falla. Þá verður ráðið af dómaframkvæmd að við mat á því hvort um gildisdóm eða staðhæfingu um staðreynd sé að ræða verði að skoða heildarsamhengi og framsetningu hinna umdeildu ummæla. Í því sambandi getur haft þýðingu hvort ummælin eru liður í mikilvægri þjóðfélagsumræðu og hvort þau feli í sér aðdróttun um refsiverða háttsemi.

9

Hvort sem um er að ræða gildisdóma eða staðhæfingar um staðreyndir verður í málum sem þessum að leggja mat á það á grundvelli sjónarmiða um meðalhóf hvort tjáningarfrelsi verði takmarkað í þágu hagsmuna annarra. Í því sambandi verður litið til þess hvort ummælin feli í sér framlag til þjóðfélagsumræðu, hverjum þau beinast að, hvert viðfangsefni þeirra er og hvort háttsemi viðkomandi eigi þátt í því að ummælin voru sett fram. Þá verður eftir atvikum litið til þess hvernig upplýsinga, sem lágu til grundvallar ummælunum, var aflað og hvort þær voru áreiðanlegar, til innihalds og framsetningar ummælanna, sem og þess hverjar afleiðingar þeirra voru.

Verða ummæli gangáfrýjanda metin heildstætt út frá framangreindum sjónarmiðum.

10

Þau ummæli sem aðaláfrýjandi krefst ómerkingar á og gagnáfrýjandi viðhafði í sjónvarpsþætti 4. nóvember 2016 eru eftirfarandi: „[O]kkur finnst dálítið skrítið af hverju getur þessi skóli ekki kennt samkvæmt námskrá menntamálaráðuneytisins“. Á árinu 2016 lá fyrir Alþingi frumvarp til laga um leiðsögumenn. Af því tilefni beindu Félag leiðsögumanna og nemendur í Ferðamálaskóla Íslands fyrirspurnum til menntamálaráðuneytisins um hvort í gildi væru námsbrautarlýsingar um leiðsögumannanám. Svaraði ráðuneytið því neitandi. Eins kom ráðuneytið á framfæri við atvinnuveganefnd Alþingis sjónarmiðum um það atriði. Um mitt það ár birtust á síðum fjölmiðla umfjallanir um leiðsögumannanám þar sem gagnrýnt var hvernig málefnum leiðsögumanna væri háttað. Þar á meðal kom fram gagnrýni á að Félag leiðsögumanna viðurkenndi ekki menntun frá Ferðamálaskóla Íslands og að það félag héldi á lofti því sjónarmiði að í gildi væri námskrá fyrir leiðsögumannanám sem Ferðamálaskóli Íslands færi ekki eftir. Var þessum sjónarmiðum svarað á síðum fjölmiðla, auk þess sem ýmis önnur atriði komu inn í þá umræðu. Samkvæmt þessu voru ummæli þau sem krafist er ómerkingar á hluti af opinberri umræðu um menntamál leiðsögumanna sem fór fram á árinu 2016.

11

Þar sem um framlag til opinberrar þjóðfélagsumræðu um menntamál leiðsögumanna var að ræða verður að játa gagnáfrýjanda nokkuð vítt svigrúm til tjáningar. Þá ber að hafa í huga að ummælin beindust að atvinnufyrirtæki sem bauð almenningi þjónustu sína en ekki einstaklingi, en telja verður að slík fyrirtæki verði að þola meiri gagnrýni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 16. febrúar 1995 í máli nr. 122/1992 og lið 66 í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu 8. september 2020 í máli nr. 22649/08, OOO

Regnum gegn Rússlandi.

12

Við mat á því hvort í ummælum gagnáfrýjanda felist aðdróttun sem varpi rýrð á orðstír og viðskiptaheiður Ferðamálaskóla Íslands verður að meta þau í því samhengi sem þau birtust. S á hluti ummæla gagnáfrýjanda sem vísar til mats hans á þeirri kennslu sem boðin var í Ferðamálaskóla Íslands er ótvírætt gildisdómur sem honum var frjálst að setja fram. Í síðari hluta ummælanna felst aftur á móti einnig fullyrðing þess efnis að Ferðamálaskóli Íslands kenni ekki samkvæmt námskrá menntamálaráðuneytisins.

Óumdeilt er í málinu að sú staðhæfing er í sjálfu sér sönn. Aðaláfrýjandi byggir aftur á móti á því að ummælin hafi verið meiðandi þar sem með þeim hafi verið ýjað að því að Ferðamálaskóli Íslands bryti gegn opinberum reglum þótt engin slík námskrá hafi verið í gildi á þessum tíma.

13

Engin námskrá var í gildi fyrir leiðsögunám þegar hin umdeildu ummæli voru viðhöfð, auk þess sem Ferðamálaskóli Íslands er einkaskóli sem er í sjálfsvald sett hvort hann leiti opinberrar staðfestingar á námsframboði sínu. Á hinn bóginn verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að aðrir skólar sem menntuðu leiðsögumenn hafi á þessum tíma almennt gert ríkari menntunarkröfur við inntöku í nám til leiðsögumanns og í þeim efnum í megindráttum fylgt hinni niðurfelldu námskrá menntamálaráðuneytisins frá 2004. Þessi munur var jafnframt ástæða þess að nemendur frá Ferðamálaskóla Íslands fengu ekki inngöngu í fagdeild Félags leiðsögumanna, sem stofnuð var stuttu eftir tilkomu skólans, og þáttur í hinni opinberu umræðu um menntunarmál leiðsögumanna sem fram fór á þeim tíma sem ummæli gagnáfrýjanda voru sett fram. Í því ljósi, og þrátt fyrir ónákvæmni í framsetningu ummæla gagnáfrýjanda um námskrá menntamálaráðuneytisins, verður að meta ummælin heild stætt sem gildisdóm sem átti sér næga stoð í staðreyndum og gaf til kynna andstöðu gagnáfrýjanda við að ekki væru gerðar meiri eða skýrari kröfur til þeirra sem útskrifuðust frá Ferðamálaskóla Íslands.

14

Að öllu framangreindu virtu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað.

15

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Aðaláfrýjandi, Menntamiðstöðin ehf., greiði gagnáfrýjanda, K-kk-þgf J-kk-þgf, 2.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.