552/2018

Útdráttur

L hf. höfðaði mál á hendur G til heimtu skuldar sem var tilkomin vegna lánssamnings sem L hf., G og A, fyrrum eiginmaður G, gerðu með sér í ársbyrjun 2012. Lánasamningurinn var gerður á grundvelli uppgjörssamkomulags aðila þar sem fram kom að L hf. gaf eftir um það bil þriðjung af kröfum sínum á hendur G og A. Kröfur G í málinu voru meðal annars reistar á því að með uppgjörssamkomulaginu og lánasamningnum hafi hún verið látin taka á sig skuldbindingar sem tilheyrðu ekki henni heldur fyrrverandi eiginmanni hennar og að greiðslumat hefði ekki farið fram vegna hluta þeirra skulda sem gerðar voru upp með samkomulaginu. Í dóminum var komist að þeirri niðurstöðu að talsverður hluti af skuldunum sem gerðar voru upp með samkomulaginu tengdust G beint eða óbeint. Í dómi Landsréttar kom meðal annars fram að þegar tilteknir þættir samkomulagsins væru metnir saman og horft til tilurðar þess og stöðu aðila að öðru leyti yrði ekki fallist á það með G að ósanngjarnt væri eða andstætt góðri viðskiptavenju að L hf. bæri það fyrir sig. Þá yrði ekki ráðið af atvikum málsins að L hf. hefði nýtt sér stöðu sína til að ná fram ósanngjörnu skuldauppgjöri eða beitt G eða A óhæfilegum þrýstingi við samningsgerðina. Því yrði kröfu G um að samkomulaginu yrði vikið til hliðar að hluta eða í heild hafnað. Var krafa L hf. því tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 4. júlí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2018 í málinu nr. E53/2017. 2 Aðaláfrýjandi krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða honum 44.140.189 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júní 2013 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 13. júní 2014 að fjárhæð 918.439 krónur, sem dragast skuli frá kröfunni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. september 2018. Hún krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda en til vara lækkunar á henni. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Við rekstur málsins fyrir Landsrétti lagði aðaláfrýjandi fram ný gögn, meðal annars forsendur og niðurstöðu fyrir greiðslumati 30. nóvember 2004 sem gagnáfrýjandi undirritaði vegna láns að fjárhæð 15.500.000 krónur sem þáverandi maki hennar, A, tók hjá aðaláfrýjanda sama dag. Þá lagði aðaláfrýjandi fram forsendur fyrir greiðslumati 15. mars 2007 sem gagnáfrýjandi undirritaði vegna láns að fjárhæð 10.000.000 króna sem gefið var út af A til aðaláfrýjanda sama dag. Síðarnefnda greiðslumatið lá fyrir í héraði en ekki hið fyrra.

5 Gagnáfrýjandi lagði einnig fram ný gögn fyrir Landsrétti, meðal annars samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 en til þess samkomulags er vísað í forsendum hins áfrýjaða dóms um skyldu fjármálafyrirtækja til að meta greiðslugetu greiðanda þegar veitt er ábyrgð eða veð sett til tryggingar fyrir láni. Þá lagði gagnáfrýjandi fram skilnaðarsamning á milli hennar og fyrrverandi maka síns þar sem fram kemur að þau hafi ákveðið að setja fasteign sína að Bakkastöðum 17 í Reykjavík á sölu og að ábyrgð beggja á skuld við aðaláfrýjanda haldist óbreytt þar til eignin verði seld. Þá kemur fram í samningnum að fyrrverandi maki gagnáfrýjanda kaupi hlut hennar í Víkurvögnum ehf.

6 Samkvæmt héraðsdómsstefnu beindi aðaláfrýjandi framangreindri kröfu sinni óskipt að gagnáfrýjanda og A. Bú A var tekið til gjaldþrotaskipta 14. desember 2016 og féll aðaláfrýjanda frá kröfum á hendur honum í þinghaldi í málinu 28. apríl 2017.

Niðurstaða

7 Í málinu er deilt um hvort ógilda beri uppgjörssamkomulag sem gagnáfrýjandi og þáverandi maki hennar gerðu við aðaláfrýjanda 9. mars 2012 um skuldir sem námu 61.421.599 krónum eftir endurútreikning gengistryggðra lána. Samið var um að gagnáfrýjandi og fyrrverandi maki hennar skyldu gera upp skuldirnar með nýju láni til 25 ára að fjárhæð 41.250.000 krónur. Að auki skyldi tryggingarbréf sem fyrrverandi maki gagnáfrýjanda hafði gefið út 13. apríl 2005 með veði í fasteign þeirra að fjárhæð 24.000.000 króna standa til tryggingar hinu nýja láni.

8 Gagnáfrýjandi byggir kröfur sínar á því að víkja beri samkomulaginu og láninu sem veitt var samkvæmt því til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Meginröksemd gagnáfrýjanda fyrir þeirri kröfu er að flestar skuldirnar sem verið var að gera upp hafi verið henni óviðkomandi og tilheyrt fyrrverandi maka hennar. Skuldirnar hafi að mestu verið tilkomnar vegna reksturs fyrirtækis sem hann átti og áhættufjárfestinga hans. Þá byggir gagnáfrýjandi á því að ekki hafi verið framkvæmt greiðslumat þegar lán voru tekin og eigi sú vanræksla að leiða til þess að víkja beri samkomulaginu til hliðar í heild eða að hluta. Að auki reisir gagnáfrýjandi kröfur sínar á því að aðaláfrýjandi hafi verið í yfirburðastöðu við samningsgerðina og beitt þau hjónin miklum þrýstingi til að ná samningnum fram.

9 Eins og lýst er í hinum áfrýjaða dómi tekur samkomulagið til uppgjörs á fimm fjárskuldbindingum. Ekki er um það deilt að skuld samkvæmt hlaupareikningi að fjárhæð 1.738.469 krónur var vegna reiknings gagnáfrýjanda en skuld samkvæmt hlaupareikningi að fjárhæð 3.008.873 krónur tilheyrði fyrrverandi maka hennar. Þá er ekki um það deilt að gagnáfrýjandi var skuldari víxils sem gerður var upp samkvæmt samkomulaginu með 6.571.590 krónum. Í dómi héraðsdóms er byggt á því að víxilskuldin tilheyri gagnáfrýjanda þar sem í málinu lægju ekki fyrir gögn sem sýndu hvernig fjármunum sem fengust við útgáfu víxilsins var ráðstafað. Fallist er á þessa niðurstöðu héraðsdóms.

10 Með samkomulaginu voru, auk framangreindra þriggja fjárskuldbindinga, gerð upp tvö gengistryggð lán sem fyrrverandi maki gagnáfrýjanda tók hjá aðaláfrýjanda. Bæði þessi lán voru tryggð með veði í fasteign gagnáfrýjanda og fyrrverandi maka hennar að Bakkastöðum 17 í Reykjavík. Krafa vegna fyrra lánsins nam við gerð samkomulagsins 32.682.766 krónum en lánsfjárhæð var við töku þess 13. apríl 2005 20.000.000 króna. Gagnáfrýjandi hafði sem maki og þinglýstur eigandi samþykkt veðsetningu samkvæmt tryggingarbréfi frá 13. apríl 2005 að fjárhæð 24.000.000 króna. Ekki liggja fyrir upplýsingar um það í málinu að greiðslumat hafi farið fram þegar framangreint lán var veitt og tryggingarbréfið gefið út. Andvirði lánsins var greitt inn á hlaupareikning fyrrverandi eiginmanns gagnáfrýjanda en hluti þess, 15.719.315 krónur, fór til uppgreiðslu á veðskuldabréfi sem gefið hafði verið út af fyrrverandi maka gagnaáfrýjanda 30. nóvember 2004 að fjárhæð 15.500.000 krónur svo sem síðar verður vikið að.

11 Krafa samkvæmt seinna láninu sem gerð var upp með samkomulaginu nam þá 17.419.901 króna en sú krafa var samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu 28. mars 2007 að fjárhæð 10.000.000 króna. Gagnáfrýjandi hafði ritað undir veðskuldabréfið sem hvíldi á 2. veðrétti fasteigninni Bakkastöðum 17 sem maki útgefanda. Við þessa lántöku fór fram greiðslumat sem gagnáfrýjandi skrifaði undir. Upplýsingar um greiðslumat þetta lágu ekki fyrir við meðferð málsins í héraði eins og áður er getið. Af forsendum greiðslumatsins má sjá að yfirdráttarskuld á hlaupareikningi fyrrverandi maka gagnáfrýjanda var 7.000.000 króna þegar lánið var tekið. Gagnáfrýjandi byggir sérstaklega á því að þessi lántaka hafi verið til uppgjörs á áhættufjárfestingum fyrrverandi maka hennar. Bendir hún einnig á að lánið hafi verið gefið út til eins árs þótt greiðslumatið hafi miðað við lán til 40 ára. Samkvæmt viðaukum við lánasamninginn liggur fyrir að lánið var framlengt þrisvar sinnum á árunum 2008 til 2009. Ekki liggja fyrir upplýsingar í málinu um ráðstöfun á andvirði lánsins eða hvernig stofnað hafði verið til yfirdráttarskuldarinnar.

12 Eins og að framan er rakið var fyrrnefnda láninu, sem upphaflega var að fjárhæð 20.000.000 króna, varið til að greiða upp veðskuldabréf sem fyrrverandi maki gagnáfrýjanda gaf út til aðaláfrýjanda 30. nóvember 2004 að höfuðstól 15.500.000 krónur. Það veðskuldabréf hafði einnig verið tryggt með veði í fasteigninni Bakkastöðum 17 í Reykjavík og við útgáfu þess fór fram greiðslumat sem gagnáfrýjandi skrifaði undir. Gagnáfrýjandi hafði einnig skrifað undir veðskuldabréfið og samþykkt veðsetninguna sem maki þinglýsts eiganda. Í málinu liggja fyrir gögn sem sýna að andvirði lánsins var ráðstafað inn á reikning fyrrverandi maka gagnáfrýjanda. Af þeirri fjárhæð fóru 12.375.719 krónur til greiðslu tveggja áhvílandi lána Íbúðalánasjóðs að fjárhæð 9.123.792 krónur og eins áhvílandi láns Landsbanka Íslands að fjárhæð 3.032.934 krónur. Óumdeilt er að lánin hjá Íbúðalánasjóði voru upphaflega tekin árið 1999 við kaup á fasteigninni Bakkastöðum 17. Ekki liggja fyrir upplýsingar í málinu um ráðstöfun á öðrum hluta lánsins.

13 Svo sem fram er komið fór greiðslumat fram við lántökuna 30. nóvember 2004 og einnig við lántökuna 28. mars 2007 í samræmi við ákvæði samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Við lántökuna og útgáfu tryggingarbréfsins 13. apríl 2005 fór ekki fram greiðslumat.

14 Samkvæmt dómafordæmum verður samningur aðila um ábyrgð ekki ógiltur í heild eða að hluta af þeirri ástæðu einni að fjármálastofnun hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt samkomulaginu frá árinu 2001. Ef leysa á gagnáfrýjanda undan skuldbindingu sinni samkvæmt uppgjörssamkomulaginu við aðaláfrýjanda verður því að finna slíkri ógildingu stoð í reglum samningaréttar.

15 Þegar metið er hvort beita eigi 36. gr. laga nr. 7/1936 og víkja tiltekinni skuldbindingu til hliðar þarf að fullnægja þeim skilyrðum að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera loforð fyrir sig. Skal við mat á því líta til efnis samnings, atvika við samningsgerð, stöðu aðila við hana og atvika, sem síðar koma til.

16 Samkomulag aðila frá 9. mars 2012 fól í sér bindandi samning um heildaruppgjör krafna aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda og fyrrverandi maka hennar. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er talsverður hluti þeirra skuldbindinga sem uppgjörið tekur til, eða 17.386.757 krónur, skuldbindingar gagnáfrýjanda. Í þeirri fjárhæð eru skuldbindingar vegna uppgreiðslu lána hjá Íbúðalánasjóði tilgreindar 9.076.698 krónur og er þar miðað við stöðu þeirra við uppgreiðslu 7. desember 2004. Ljóst er að á þeim degi sem samkomulagið var gert á árinu 2012, eða rúmum sjö árum síðar, höfðu lán sem tekin voru til uppgreiðslu eldri lána hækkað verulega. Skuldir samkvæmt samkomulaginu sem tengjast gagnáfrýjanda beint voru því talsvert hærri.

17 Þá liggur fyrir að gagnáfrýjandi samþykkti að tryggingarbréf að fjárhæð 24.000.000 króna hvíldi á hennar eignarhluta í fasteign þeirra hjóna. Þá hafði hún samþykkt veðskuldabréf að fjárhæð 10.000.000 króna sem maki skuldara.

18 Samkomulagið um uppgjör var reist á þeirri forsendu að skuldir þeirra hjóna yrðu lækkaðar niður í 110% af virði fasteignar þeirra. Samkvæmt samkomulaginu gaf aðaláfrýjandi eftir um það bil þriðjung af kröfunum sem að baki uppgjörinu lágu eða 20.171.599 krónur. Þá er til þess að líta að miðað var við stöðu þessara krafna 1. janúar 2011 og 23. nóvember 2011 eða nokkru áður en uppgjörið fór fram. Miðað var við verðmat á fasteigninni sem var gert í febrúar 2010 að fjárhæð 37.500.000 krónur eða um tveimur árum áður en gengið var til uppgjörsins. Samkvæmt þessu liggur fyrir að afskriftir krafna voru í reynd nokkuð hærri en áðurgreindur þriðjungur.

19 Forsendur samningsins um lækkun skulda miðað við svonefnda 110% leið var þekkt úrræði í skuldauppgjörum eftir fall bankakerfisins. Umtalsverð eftirgjöf var veitt á skuldum gagnáfrýjanda og fyrrverandi maka hennar við aðaláfrýjanda með umræddu samkomulagi og að auki má ætla að þau muni njóta hækkunar á verði fasteignarinnar frá því mati sem lá til grundvallar því. Fjárskuldbindingarnar sem uppgjörið tók til voru tryggðar með veði í sameiginlegri fasteign gagnáfrýjanda og fyrrverandi maka hennar auk þess sem umtalsverður hluti þeirra tengist gagnáfrýjanda beint. Þótt af gögnum málsins megi ráða að einhver hluti af skuldum fyrrverandi maka gagnáfrýjanda samkvæmt samkomulaginu sé vegna atvinnurekstrar hans og áhættufjárfestinga hefur gagnáfrýjandi ekki fært nægar sönnur fyrir því hvernig lánum fyrrverandi eiginmanns hennar var ráðstafað. Þá er til þess að líta að ekki hefur heldur verið gerð grein fyrir tekjum aðila af atvinnurekstrinum auk þess sem óvissa er um tengsl gagnáfrýjanda við hann. Þá liggur fyrir að sú eftirgjöf á skuldum sem veitt var með samkomulaginu nam svipaðri fjárhæð og lánið sem fyrrverandi maki gagnáfrýjanda tók 28. mars 2007 og skuld hans á hlaupareikningi, sem samkvæmt því námu samtals 20.428.774 krónum. Þegar framangreindir þættir í samkomulaginu eru metnir saman og horft til tilurðar þess og stöðu aðila að öðru leyti verður ekki fallist á að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að aðaláfrýjandi beri það fyrir sig. Þá er jafnframt til þess að líta að af atvikum málsins verður ekki ráðið að aðaláfrýjandi hafi nýtt sér stöðu sína til að ná fram ósanngjörnu skuldauppgjöri eða beitt gagnáfrýjanda eða fyrrverandi maka hennar óhæfilegum þrýstingi við samningsgerðina. Verður kröfu gagnáfrýjanda um að samkomulaginu verði vikið til hliðar að hluta eða í heild því hafnað.

20 Samkvæmt öllu framangreindu verður fallist á kröfu aðaláfrýjanda en ekki er tölulegur ágreiningur um hana. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir. 21 Málsaðilar eru sammála um að mál þetta snúist eingöngu um innheimtu aðaláfrýjanda á skuld samkvæmt samkomulagi þeirra og voru því ekki efni til að taka afstöðu til efnis tryggingarbréfs svo sem gert var í héraðsdómi.

22 Málskostnaður verður ákveðinn í einu lagi á báðum dómstigum eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjandi, G-kvk-nf H-kvk-nf J-kvk-nf, greiði aðaláfrýjanda, Landsbankanum hf., 44.140.189 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júní 2013 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 13. júní 2014 að fjárhæð 918.439 krónur.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 1.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.