364/2021

Útdráttur

Sakarefni málsins varðaði það álitaefni hvort S ses. bæri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem A kvaðst hafa orðið fyrir við störf sín hjá S ses. í september og október 2015 vegna myglu í húsinu Brautarholti að Sólheimum. A hafði verið veitt gjafsóknarleyfi sem lagt var fram í héraði við þingfestingu málsins. Í úrskurði Landsréttar kom fram að í hinum áfrýjaða dómi væri ekkert vikið að framangreindri gjafsókn en að réttu hefði átt að kveða á um að málskostnaðinn skyldi greiða í ríkissjóð en ekki til A, að því marki sem ekki væri um að ræða kostnað sem hann hefði sjálfur haft af málinu, sbr. síðari málslið 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvorki hefði verið tekin afstaða til þess hvað ætti að greiða stefnda vegna málflutningsþóknunar lögmanns hans né mælt fyrir um skyldu til að greiða annan gjafsóknarkostnað úr ríkissjóði. Þá var fjallað um að ágreiningur ríkti milli málsaðila um hvort mygla hefði verið til staðar í húsnæði S ses. Af því tilefni hefði A aflað matsgerðar. Í úrskurði Landsréttar kom fram að héraðsdómara hefði verið ófært að fjalla nægilega um ágreiningsatriði málsins á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar. Hefði héraðsdómara borið að kveðja til sérfróða menn til dómstarfa samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 til að leggja mat á gögn málsins og eftir atvikum spyrja þá sérfróðu menn sem unnið hefðu matsgerðir í því.

Vegna framangreindra galla á hinum áfrýjaða dómi var óhjákvæmilegt að ómerkja hann og vísa heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 2. júní 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 7. maí 2021 í málinu nr. E - [...]/2018.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hann sýknu af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

4

Málið var flutt um formhlið þess 25. apríl 2022.

Niðurstaða

5

Sakarefni málsins varðar það álitaefni hvort áfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem stefndi kveðst hafa orðið fyrir við störf sín hjá áfrýjanda í september og október 2015 vegna myglu í húsinu Brautarholti að Sólheimum.

6

Málið var höfðað með birtingu stefnu 13. desember 2018 sem gefin var út þremur dögum fyrr, 10. desember sama ár. Var stefnda veitt gjafsóknarleyfi 11. desember 2018 sem lagt var fram í héraði við þingfestingu málsins 19. sama mánaðar.

7

Í héraðsdómi var fallist á kröfu stefnda um viðurkenningu á bótaskyldu áfrýjanda og honum gert að greiða stefnda málskostnað að fjárhæð 4.942.639 krónur. Í dóminum var ekkert vikið að framangreindri gjafsókn en að réttu hefði átt að kveða á um að málskostnaðinn skyldi greiða í ríkissjóð en ekki til stefnda, að því marki sem ekki væri um að ræða kostnað sem hannhefði sjálfur haft af málinu, sbr. síðari málslið 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvorki var tekin afstaða til þess hvað ætti að greiða stefnda vegna málflutningsþóknunar lögmanns hans né mælt fyrir um skyldu til að greiða annan gjafsóknarkostnað úr ríkissjóði.

8

Ágreiningur ríkir milli málsaðila um hvort mygla hafi verið til staðar í húsnæði áfrýjanda. Af því tilefni aflaði stefndi matsgerðar sem liggur fyrir í gögnum málsins.

Í henni kemur fram að af ljósmyndum megi ráða að mygla hafi verið til staðar í húsnæðinu. Af matsgerðinni verður hins vegar hvorki ráðið hvers eðlis myglan var né hvert umfang hennar teldist. Um það og skaðlega eiginleika myglunnar hefur stefndi meðal annars vísað til skýrslna sem teknar voru fyrir héraðsdómi. Þá liggja fyrir í gögnum málsins undir- og yfirmatsgerð um líkamstjón stefnda.

9

Í héraðsdómi er því slegið föstu að andlitsgrímur sem sannað þótti að hefðu verið stefnda tiltækar væru ekki fullnægjandi „þegar unnið [væri] við myglusýkt efni og notandi [væri] útsettur fyrir mygluryki“. Taldi dómurinn ljóst að hvort heldur sem stefnda hefði verið útveguð gríma eða ekki hafi hann ekki fengið „fullnægjandi grímu til að nota við verk sitt“. Í málinu liggur hins vegar hvorki fyrir matsgerð né annað nothæft sönnunargagn um notkunargildi umræddra gríma sem áfrýjandi byggir á að hafi átt að veita stefnda fullnægjandi vernd gegn mengun frá myglu.

10

Að virtu því sem að framan er rakið og gögnum málsins verður að telja að héraðsdómara hafi verið ófært að fjalla nægilega um ágreiningsatriði málsins á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar. Bar héraðsdómara því að kveðja til sérfróða menn til dómstarfa samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 til að leggja mat á gögn málsins og eftir atvikum spyrja þá sérfróðu menn sem unnið hafa matsgerðir í því.

11

Vegna framangreindra galla á hinum áfrýjaða dómi er óhjákvæmilegt að ómerkja hann og vísa heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný.

12

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

13

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, sem ákveðin er eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðar or ð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Suðurlands 7. maí 2021

Mál þetta er höfðað með stefnu, birtri 13. desember 2018.

Stefnandi er A, kt. [...], [...].

Stefndi er Sólheimar ses., kt. [...], Sólheimum, Bláskógabyggð.

Dómkröfur stefnanda eru að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir við störf hjá stefnda í september og október 2015. Þá krefst stefnandi þess að hið stefnda félag verði dæmt til greiðslu málskostnaðar stefnanda að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti.

Dómkröfur stefnda voru aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi. Til vara krefst stefndi þess að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda.

Í öllum tilvikum er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Með úrskurði dómsins þann 12. júní 2019 var frávísunarkröfu stefnda hafnað.

Aðalmeðferð fór fram 15. mars 2021 og var málið dómtekið að henni lokinni.

Fyrir uppkvaðningu dóms var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Við aðalmeðferð gaf stefnandi skýrslu, sem og vitnin B, C, D, E, F, G, H, I og J.

Málavextir

Stefnandi er húsasmiður en stefndi er sjálfseignarstofnun sem rekur starfsemi að Sólheimum í Grímsnesi. Nánar tiltekið kveður stefndi starfsemi sína vera félagsþjónustu þar sem einstaklingum með fötlun er veitt þjálfun og leiðsögn með það að markmiði að gera þeim kleift að lifa eðlilegu lífi og hasla sér völl í samfélagi þar sem hverjum og einum vegnar best.

Haustið 2015 starfaði stefndi hjá stefnda, en ráðningarsamningur hefur verið lagður fram og er hann um tímabundið starf stefnanda með 80% starfshlutfalli með vinnutíma á virkum dögum frá kl. 8-17. Samkvæmt samningnum skyldi starfstími stefnanda hefjast 1. september 2015 og ljúka 30. nóvember sama ár.

Meðal þeirra verka sem stefnandi vann hjá stefnda var framkvæmdir við húsið Brautarholt, sem mun hafa staðið autt um nokkurt skeið áður en stefnandi hóf störf. Stefnandi lýsir starfi sínu við Brautarholt svo að í því hafi meðal annars falist að rífa innan úr húsinu vegna mikillar myglu og að klórþvo húsnæðið eftir að niðurrifi var lokið. Stefndi kveður þessa lýsingu ekki rétta og hið rétta sé að til hafi staðið að breyta innra skipulagi hússins og hafi starf stefnanda m. a. falist í því.

Óumdeilt er hins vegar að í starfinu fólst m. a. að rífa upp gamlan linoleum gólfdúk og saga og brjóta niður milliveggi, sem munu hafa verið úr spónaplötum. Stefnandi kveður að undir gólfdúknum og í spónaplötuveggjunum hafi verið mikil mygla sem hann hafi verið óvarinn fyrir, en stefndi hefur ekki kannast við mygluna, en í framburði C, yfirmanns stefnanda, viðhaldsstjóra og starfsmanns stefnda kom þó fram að þarna hafi verið vatnsskemmdir, sem nú til dags séu gjarnan kallaðar mygla.

Stefndi kveður að við vinnu þessa hafi hann beðið um að fá öndunargrímur til hlífðar vitum sér, en engar slíkar hafi hann þó fengið. Þessu neitar stefndi og kveður að stefnandi hafi fengið grímur og verið hvattur til að nota slíkan búnað.

Þegar stefnandi var við þessi störf kveðst hann hafa fundið fyrir mæði og óþægindum í öndunarfærum við störf sín og kvartað til yfirmanns síns C.

Síðasti starfsdagur stefnanda var fimmtudagurinn 15. október 2015, [...]. Kveðst stefnandi þá hafa fundið fyrir umræddum óþægindum í öndunarfærum, en hafa gert ráð fyrir að hrista það af sér yfir helgina og mæta fullfrískur á mánudagsmorgni. Hins vegar kveður hann að heilsa hans hafi versnað yfir helgina og mætti hann ekki til vinnu á mánudagsmorgninum 19. október 2015.

Stefnandi fór til læknis á [...]og í læknisvottorði K, dags. 22. október 2015, segir að stefnandi sé óvinnufær frá 19. október 2015 vegna sjúkdóms og óvíst sé hversu lengi það muni vara. Þá segir að stefnandi geti ekki unnið í umhverfi sem sé sýkt af myglu. Þessu læknisvottorði kveðst stefnandi þegar hafa komið á framfæri við C yfirmann sinn og að hann gæti ekki unnið vegna veikinda, en þetta kannast stefndi ekki við og bar C fyrir dómi að hann hafi ekki vitað um veikindi stefnanda fyrr en eftir á og kvað stefnanda hafa hætt störfum vegna persónulegra ástæðna, þ. e. að vinnan hentaði honum ekki vegna fjölskylduaðstæðna.

Er skemmst frá því að segja að stefnandi hefur verið meira og minna óvinnufær eftir þetta vegna öndunarfærasjúkdóms sem hann rekur til þessa og hefur hann m. a. verið greindur með þindarlömun. Í nótu L, sérfræðings í ofnæmis- og ónæmislækningum, dags. 1. júní 2016, kemur fram að fellipróf hjá stefnanda hafi reynst jákvætt m. a. fyrir aspergillus, sem er ein tegund myglusvepps.

Í matsgerð dómkvadds matsmanns, H byggingatæknifræðings og húsasmíðameistara, dags. 28. nóvember 2019, kemur fram að matsmaður telur að sjá megi ummerki um myglu á framlögðum ljósmyndum sem teknar voru í Brautarholti þegar stefnandi vann við niðurrif í húsinu.

Í matsgerð I sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum og mati á líkamstjóni, dags. 4. maí 2020, kemur fram að stefnandi hafi orðið fyrir heilsutjóni við framangreind störf sín sem muni há honum verulega við störf í framtíðinni og verði ekki séð að hann muni hfa líkamsburði til að vinna við iðn sína sem húsasmiður. Er varanleg örorka stefnanda metin 70%, auk varanlegs miska 45 stig. Þá er metið tímabundið atvinnutjón og tímabil þjáningabóta án rúmlegu á tímabilinu 19. október 2015 – 24. júní 2015 en þann dag er stöðugleikapunktur ákvarðaður.

Í yfirmatsgerð dómkvaddra yfirmatsmanna, J prófessors í lögfræði og G prófessors í lyflækningum og lungnasjúkdómum, dags. 2. október 2020, kemur fram að ljóst sé að stefnandi hafi orðið fyrir alvarlegum innöndunarskaða við vinnu sína dagana 12. – 15. október 2015. Byrjunareinkennin, hósti og andnauð hafi versnað næstu daga þrátt fyrir leyfi og algera hvíld og megi ætla að stefnandi hafi verið í öndunarbilun þessa helgi. Segir jafnframt að yfirgnæfandi líkur séu á að myglumengun í veggjum sem stefnandi var að saga og rífa hafi orsakað þessi veikindi. Þá hafi þessi innöndunarskaði leitt til varanlegra breytinga í öndunarfæraslímhúð stefnanda sem lýsi sér sem mikil viðkvæmni fyrir öllu ryki og mengun í umhverfinu. Hætt sé við því að þessi vandamál muni fylgja honum í framtíðinni. Ljóst sé að stefnandi geti ekki sinnt líkamlega erfiðri vinnu og enn fremur sé líkamlegt þrek hans til starfa almennt verulega skert vegna afleiðinga líkamstjónsins. Loks segir að tímabundið atvinnutjón og tímabil þjáningabóta sé metið frá 19. október 2015 – 24. júní 2016, varanlegur miski vegna atburðanna í október 2015 sé metinn 50 stig og varanleg örorka vegna atburðanna í október 2015 metin 60%.

Stefnandi hafði enga aðkomu að húsinu Brautarholti eftir að hann lauk vinnu sinni.

Í málinu hefur verið lagt fram minnisblað Eflu verkfræðistofu, dags. 18. desember 2015, sem unnið var að beiðni stefnda. Er minnisblaðið unnið af E og B og ber með sér að hafa verið látið í té D, þáverandi framkvæmdastjóra stefnda. Í þeim hluta minnisblaðsins sem fjallar um Brautarholt segir að verið sé að gera húsið upp og breyta því í 3 íbúðir. Er umsögninni skipt í neðri pall og efri pall, en húsið mun vera á 2 pöllum. Um neðri pall segir að vatnstjón eða leki frá ofni hafi orðið í húsinu nokkrum mánuðum áður og hafi húsið staðið autt og vatnið því náð að liggja fyrir í einhvern tíma áður en þess hafi orðið vart. Búið sé að fjarlægja dúka af gólfum nema í anddyri á neðri palli. Fjarlægja þurfi dúk af anddyri. Saga þurfi neðan af öllum inn- og útveggjum þar sem vatn hafi legið. Ummerki séu í lími þar sem dúkur hafi verið fjarlægður og á spónaplötum. Mælt sé með því að steinslípa og fjarlægja lím og kanna hvort og þá hversu djúpt mygla hafi mögulega náð að vaxa ofan í steinsteypu. Um efri pall segir að dúkur sé enn á gólfum, en þangað hafi ekki lekið. Á áætlun sé að setja parket og sé alltaf mælt með að fjarlægja eldri gólfefni og steinslípa gólf og gnga úr skugga um að raki sé innan vikmarka áður en lögð eru ný. Þá segir að raki mælist í gólfi kringum þar sem áður hafi verið sturta. Ummerki séu í timbri í veggjum í kringum þar sem sturta og baðkar hafi verið. Þá mælist raki í gólfi í þvottahúsi. Rakaskemmdir séu neðan við glugga í þvottahúsi. Eru gerðar þær tillögur til úrbóta að fjarlægja allan dúk þar sem tjónið hafi verið, fjarlægja lím og steinslípa eða brjóta múr eftir þörfum. Fjarlægja rakaskemmt timbur þar sem áður hafi verið sturta og baðkar á efri palli. Mynda lagnir eða finna ástæðu raka í gólfi og opna vegg neðan glugga í þvottahúsi.

Stefndi kveður að einum glugga Brautarholts hafi verið skipt út fyrir viftu eða blásara á meðan á framkvæmdunum stóð, sem hafi haft þann tilgang að draga út loft og tryggja þannig góða loftræstingu rýmisins. Þá hafi byggingarstjóri gert starfsmönnunum grein fyrir ástandi hússins og mikilvægi þess að notast væri við viðeigandi hlífðarbúnað og að gluggar væru ávallt opnir.

Í gögnum málsins liggja fyrir ýmis skjöl um andlitsgrímur, einkum af þeim gerðum sem nefndar eru P2 og P3.

Þá liggja fyrir gögn frá Vinnueftirlitinu um ýmsar athugasemdir sem gerðar voru við starfsemi stefnda, s. s að ekki hafi verið skipaður öryggistrúnaðarmaður eða öryggisvörður þrátt fyrir lagaskyldu og tilmæli Vinnueftirlitsins þar um. Í takmarkaðri úttekt sem gerð var á Sólheimum 18. janúar 2016, þar sem starfsmaður stefnda C verkstjóri var þáttakandi, segir að í Brautarholti hafi fundist mygla þegar unnið hafi verið að endurbótum sumarið áður, en að framkvæmdir hafi legið niðri eftir það og sé verkinu ekki lokið.

Stefnandi krafðist viðurkenningar á bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu stefnda með bréfi til tryggingafélags stefnda dags. 18. ágúst 2016. Kröfu stefnanda var hafnað með bréfi stefnda dags. 29. mars 2017. Eftir frekari gagnaöflun og bréfasamskipti milli lögmanns stefnanda og tryggingafélagsins skaut stefnandi afstöðu tryggingafélagsins til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði ekki sannað að mygla hafi verið í húsinu.

Engin sýni voru tekin úr umræddu húsi og hefur ekki verið staðfest með sýnatöku að mygla hafi verið í húsinu.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveðst byggja skaðabótaábyrgð stefnda á meginreglum skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð auk þess sem stefndi beri ábyrgð sem eigandi hins myglusýkta húsnæðis. Byggir stefnandi á því að tjón hans hafi orsakast af vanrækslu stefnda á því að framkvæma áhættumat og öryggis-og heilbrigðisáætlun, skipa öryggisvörð og láta kjósa öryggistrúnaðarmann, grípa til nauðsynlegra forvarna og láta starfsmönnum og Vinnueftirliti ríkisins í té viðeigandi upplýsingar um varasama myglu á vinnustaðnum, áhrif á heilsu og öryggi sem og aðrar nauðsynlegar upplýsingar. Þá hafi stefnda einnig borið að tryggja að starfsmenn fengju viðeigandi leiðbeiningar og nægilega þjálfun um hugsanleg heilsutjón, varúðarráðstafanir, hreinlætiskröfur, notkun hlífa og hlífðarfatnaðar og ráðstafanir í tilefni af einkennum sem upp kynnu að koma.

Kveður stefnandi að lögum nr. 46/1980 sé ætlað að tryggja öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi og tryggja skilyrði fyrir því að innan vinnustaða sé hægt að leysa öryggis- og heilbrigðisvandamál í samræmi við gildandi lög og reglur. Til að ná þeim markmiðum sé kveðið á um það í II. kafla laganna, n. t. t. 5. og 6. gr., að atvinnurekendum sé skylt að tilnefna öryggisvörð og öryggistrúnaðarmann en þar sem starfsmenn séu 50 eða fleiri skuli stofna öryggisnefnd á vinnustaðnum. Vinnueftirlitið hafi upplýst að stefndi hafi ekki tilnefnt neinn öryggisvörð eða öryggistrúnaðarmann og að ekki hafi verið stofnuð öryggisnefnd þrátt fyrir að Vinnueftirlitið hafi þann 5. júlí 2011 gert kröfu um það að stefndi tilefndi öryggisvörð og öryggistrúnaðarmann. Vinnueftirlitið hafi ítrekað þá kröfu sína tvisvar sinnum en stefndi hafi ekki orðið við kröfum Vinnueftirlitsins fyrr en eftir veikindi stefnanda árið 2016. Stefnandi telur að tilvist öryggisvarðar og öryggistrúnaðarmanns á vinnustaðnum hefði komið í veg fyrir tjón hans og að með athafnaleysi sínu hafi yfirmenn hjá stefnda brotið lagareglur, virt tilmæli eftirlits um það að vettugi og þannig sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og skeytingarleysi um öryggi og heilsu starfsmanna að Sólheimum.

Kveður stefnandi að samkvæmt 95. gr. laganna skuli hver sá sem hefur með höndum starfsemi, sem lögin gilda um, hafa sérstakt starfsleyfi Vinnueftirlits ríkisins til tryggingar því að starfsemi fullnægi viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða, svo og fyrirmælum Vinnueftirlits ríkisins að því er aðbúnað og hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum snertir. Stefnandi telur að stefndi hafi engin leyfi haft fyrir því verki sem honum var falið, hvorki frá Vinnueftirliti ríkisins né frá byggingaryfirvöldum viðkomandi sveitarfélags. Stefnandi telur að starfsleyfi og byggingarleyfi hefðu aukið líkur á því að aðstæður stefnda hefðu verið metnar og greindar. Hefðu þá fullnægjandi grímur verið á staðnum fyrir stefnanda og hann þannig ekki settur í þær aðstæður sem hafi valdið veikindum hans. Vanræksla yfirmanna á því að afla tilskilinna leyfa flokkist sem stórkostlegt gáleysi.

Byggir stefnandi á því að um verk það sem stefndi hafi falið stefnanda gildi reglur nr. 547/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð. Markmið reglnanna sé að samræma öryggis- og heilbrigðisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð. Samkvæmt 5. gr. þeirra reglna hafi stefnda borið að undirbúa verkið og gera ráðstafanir sem tryggja að við framkvæmd verksins væri unnt að gæta fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Stefnda hafi borið að sjá til þess að gerð yrði öryggis- og heilbrigðisáætlun þar sem settar væru fram reglur sem giltu á byggingarvinnustaðnum. Í þeirri áætlun hafi átt að mæla fyrir um sérstakar ráðstafanir um vinnu sem fellur undir flokka sem tilgreindir séu í II. viðauka. Í II. viðauka sé skrá yfir verk sem hafa í för með sér hættur fyrir starfsmenn og snerta öryggi og heilbrigði og sé þar í 2. tl. tilgreind vinna sem stofnar starfsmönnum í hættu vegna efna- eða líffræðilegra áhrifavalda og er starfsmönnum sérstaklega hættuleg með tilliti til öryggis- og heilsu eða felur í sér lagaskyldu um eftirlit. Samkvæmt 8. gr. reglnanna hafi stefnda borið að tryggja öryggi og heilsu starfsmanna á byggingarvinnustaðnum með ráðstöfunum sem samræmdust kröfum sem settar séu fram í IV. viðauka. Í IV. viðauka sé fjallað um lágmarkskröfur um öryggi og heilsuvernd fyrir byggingarsvæði. Í 6. gr. um loftræstingu komi fram að gera skuli ráðstafanir til að tryggja að nægilegt ferskt loft sé á vinnustöðum innandyra, útblástursviftum skuli haldið í lagi og nota búnað sem veitir viðvörun um allar bilanir ef þess er þörf með tilliti til heilsu starfsmanna. Í 9. gr. sé fjallað um persónuhlífar og þar komi fram að starfsmenn skuli nota öryggishjálm, öryggisskó og aðrar persónuhlífar við vinnu sína eftir því sem nauðsynlegt getur talist svo sem öndunargrímur. Slíkar persónuhlífar leggi atvinnurekandi til og skuli starfsmönnum skylt að nota þær. Þá komi fram í 5. mgr. 28. gr. viðaukans að starfsmenn skuli nota viðeigandi persónuhlífar við niðurrif bygginga og byggingahluta. Samkvæmt 9. og 10. gr. reglnanna hafi stefnda borið að upplýsa starfsmenn á skilmerkilegan hátt um öryggis- og heilbrigðisráðstafanir á byggingarvinnustað og hafa samráð við starfsmenn um ráðstafanir er stuðla að bættu öryggi og heilsu þeirra á vinnustað sbr. ákvæði laga nr. 46/1980 og gildandi reglur um heilbrigðis- og öryggisstarfsemi innan fyrirtækja.

Þá kveður stefnandi að um notkun persónuhlífa gildi reglur 497/1994. Um skyldur atvinnurekanda sé fjallað í 4-8. gr. reglnanna. Persónuhlífar skuli uppfylla gildandi reglur á evrópska efnahagssvæðinu um gerð, hönnun og framleiðslu og verði þær að henta til varnar þeirri áhættu sem um er að ræða, hæfa ríkjandi aðstæðum á vinnustað, miðast við vinnuvistfræðilegar kröfur og heilsu starfsmannsins. Atvinnurekanda beri að ákvarða við hvaða skilyrði ber að nota persónuhlífar á grundvelli þess hve mikil áhættan er, hve oft menn þurfa að starfa við hana, aðbúnaður hvers og eins starfsmanns við vinnu svo og þess hversu mikla vernd persónuhlífarnar veita. Persónuhlífar séu skv. 4. tl. 4. gr. eðli sínu samkvæmt ætlaðar til einstaklingsnota. Krefjist aðstæður þess að persónuhlíf sé notuð af fleiri en einum manni skuli atvinnurekandi gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að slík notkun hafi ekki skaðleg áhrif á notendur hvað varðar heilsu og hreinlæti. Samkvæmt 5. tl. skuli atvinnurekandi sjá fyrir nægilegum upplýsingum um hverja gerð persónuhlífa og þær hafðar handbærar innan fyrirtækisins eða stofnunarinnar. Í töluliðum 6 -9 sé fjallað frekar um skyldu atvinnurekanda til að upplýsa og þjálfa starfsmenn um notkun persónuhlífa. Í 5. gr. reglnanna komi fram að atvinnurekanda beri að meta hvort persónuhlífar sem hann hyggst nota fullnægi kröfum áður en hann velur persónuhlífar. Mat atvinnurekanda á þessu skuli fela í sér að áhætta sem ekki er hægt að forðast með öðru móti sé greind og metin, að eiginleikar sem persónuhlífar þurfa að hafa til að koma að gagni sem vörn gegn áhættu séu skilgreindir og að gerðir persónuhlífa, sem fáanlegar eru og hafa þá eiginleika sem um getur, séu bornar saman.

Stefnandi kveður að við mat á því hvort stefndi hafi sýnt af sér gáleysislega háttsemi eða saknæmt athafnaleysi sé litið til þess hvort háttsemi viðkomandi hafi á einhvern hátt verið frábrugðin þeim hátternisreglum sem gilda á viðkomandi sviði. Hafi atvinnurekandinn fylgt settum hátternisreglum verði taldar minni líkur á því að saknæmisskilyrði séu uppfyllt en hafi hann ekki fylgt þeim verði taldar meiri líkur á því að um gáleysislega háttsemi hafi verið að ræða. Fullnægjandi gögn liggi fyrir um að stefndi hafi ekki framfylgt neinum þeim skyldum sem að ofan hafi verið nefndar úr lögum og reglum sem hafi gilt um starfsemina. Ekkert mat hafi farið fram, hvorki á áhættu né þörf á persónuhlífum og reikningar og kvittanir sýni að engar öndunargrímur hafi verið keyptar fyrir verkefnið heldur á það treyst að ótilgreind loftræsting, sem komið hafi verið fyrir í glugga, væri fullnægjandi og í engu hafi verið brugðist við þegar yfirmönnum hafi mátt vera ljóst að svo væri ekki. Sönnunarbyrði um að stefndi hafi uppfyllt lagalegar skyldur sínar til tryggingar á öryggi og heilsu stefnanda sem starfsmanns hvíli á stefnda en ekki á stefnanda. Þessi brot stefnda á hátternisreglum, sem settar séu á grundvelli laga til tryggingar á öryggi starfsmanna, eitt og sér leiði til þeirrar niðurstöðu að um saknæmt og ólögmætt athafnaleysi hafi verið að ræða og leiði það til bótaskyldu gagnvart stefnanda.

Stefnandi kveður að þegar hann vann verk það sem honum var falið hafi hann talið sig þurfa grímu vegna ófullnægjandi loftgæða. Stefnandi kveðst þá hafa leitað að grímu þar sem hann hafi talið mögulegt að finna mætti grímu á Sólheimum en hann hafi ekki fundið neina grímu. Hann hafi spurst fyrir og verið bent á Ólageymslu þar sem hugsanlega væru gamlar og notaðar grímur. Kveðst stefnandi hafa farið inn á skrifstofu yfirmanns og óskað enn og aftur eftir fullnægjandi grímum vegna myglu í húsnæðinu. Á skrifstofunni hafi verið yfirmaður og verkstjóri og annar hafi litið á hinn án þess að svara stefnanda. Hvorugur hafi svarað stefnanda og af viðbrögðum þeirra hafi verið ljóst að þeim þætti stefnandi með óþarfa kröfur og smámunasemi. Stefnandi hafi hvorki fengið svör né grímu og hafi hann því haldið áfram að vinna verkið og notað bol sinn fyrir vitum sér auk þess sem hann hafi skipst á við samstarfsmann að vera inni í húsnæðinu að rífa niður og fyrir utan húsnæðið að henda sýktu byggingarefni.

Kveður stefnandi óumdeilt að þær aðstæður sem stefnandi vann við hafi aldrei verið teknar út eða skoðaðar af Vinnueftirlitinu en fyrir liggi takmörkuð úttekt dags. 18. janúar 2016 þar sem yfirmaður hafi fullyrt að vandaðar grímur hefðu verið notaðar en óvíst sé hvað yfirmaður telji vera vandaðar grímur en engar grímur hafi verið metnar eða skoðaðar á vettvangi af Vinnueftirlitinu. Stefnandi telur ljóst að yfirmaðurinn vísi þar til gasgrímu sem hann hafi fengið þegar hús hafi verið þvegið með klór til að fjarlægja mygluna.

Kveður stefnandi að beiðni lögmanns stefnanda hafi tryggingafélag stefnda aflað upplýsinga frá stefnda um það hvaða grímur hefðu verið keyptar inn á Sólheimum. Fyrir liggi kvittanir og reikningar frá tímabilinu 4. febrúar 2014 til 3. mars 2016, frá Wurth á Íslandi ehf. og Dynjanda á nafni stefnda en frá Húsasmiðjunni á nafni Styrktarsjóðs Sólheima, kt. [...].

Þá kveður stefnandi að samkvæmt reikningi dags. 4. febrúar 2014 frá Wurth á Íslandi ehf. hafi Cf. h. stefnda pantað þá 20 stk. af P1 rykgrímum. Rykgrímum sé skipt upp í þrjá flokka eftir þéttleika þeirra og veiti P1 grímur þar minnstu vörn fyrir öndunarfæri. Með einfaldri fyrirspurn til söluaðila sé upplýst að það eigi að nota P3 filter gegn myglugróum. Augljóst sé að þessar P1 grímur sem keyptar hafi verið þann 4. febrúar 2014 hafi ekki verið keyptar í tilefni af því verkefni sem stefnanda hafi verið falið 1. september 2015 en hafi ekki allar 20 grímurnar verið notaðar og ónýtar þegar stefnandi vann við niðurrif myglusýkts húsnæðis þá hefðu grímurnar hvort sem er ekki komið í veg fyrir það tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir þar sem þéttleiki gegn myglugróum sé ófullnægjandi í P1 grímum.

Þá kveður stefnandi að samkvæmt reikningi dags. 15. maí 2015 frá Dynjanda hafi C keypt gasgrímu og 1 par af A2 síum. Stefnandi hafi lýst því að þegar hann hafi þvegið húsnæðið með klór að niðurrifi loknu þá hafi hann fengið afhenta gasgrímu. Þessa grímu hafi hann ekki fengið við niðurrifið en A2 síur séu vörn gegn lakki, málningu, límþynni og fleiri gastegundum. Með fyrirspurn lögmanns til söluaðila hafi þeirri fyrirspurn verið svarað neitandi hvort A2 sía væri næg vörn gegn myglugróum. Svarið hafi borist samdægurs og hefði verið um að ræða undirbúningsaðgerð sem hefði tekið yfirmann hjá stefnda 10-30 sekúndur.

Byggir stefnandi á því að ekki hafi verið aðrar grímur á verkstað þegar stefnandi hafi starfað að niðurrifi húsnæðisins. Framlagt afrit reiknings dags. 6. október 2015 beri hins vegar með sér að M f. h. Styrktarsjóðs Sólheima hafi keypt P2 rykgrímur vegna Gamla mötuneytisins. Smiðir í Gamla mötuneytinu á Sólheimum hafi unnið að öðru verki en stefnandi, sem hafi unnið að verki í Brautarholti á Sólheimum. Stefnandi hafi ekki fengið að vita af kaupum á þessum grímum og hafi hann aldrei fengið afhenta slíka grímu, enda hafi yfirmaður stefnanda verið C en ekki M. Kveður stefnandi að þó svo að M hefði einhverrahluta vegna afhent smiðum í Brautarholti P2 grímur sem hann keypti þá hefðu þær grímur ekki veitt fullnægjandi þéttleika gegn myglugróum og komið í veg fyrir tjón stefnanda.

Þá vísar stefnandi til þess að stefndi hafi að síðustu lagt fram annan reikning Styrktarsjóðs Sólheima sem beri með sér að vera vegna beiðni frá M fyrir Brekkukot, íbúð nr. 4. Reikningurinn sé dagsettur 3. mars 2016 og hafi þá aftur verið keyptar P2 grímur. Á þessum tíma hafi verið liðnir um 4,5 mánuðir frá því að stefnandi veiktist.

Kveður stefnandi að ekki liggi annað fyrir en að vandaðar grímur gegn myglugróum geti ekki verið lakari grímur en CE vottaðar grímur með P3 filter. Óumdeilt sé að P3 grímur hafi ekki staðið stefnanda til boða við niðurrifið enda virðist slíkar grímur aldrei hafa verið til hjá stefnda. Yfirmaður stefnanda hafi þannig ekki gætt fyllsta öryggis og ekki fái því breytt þó svo keyptar hafi verið grímur í góðri trú um að þær væru fullnægjandi eða að yfirmenn hafi mátt treysta því að þeir fengju grímur sem hentuðu fyrir umþrætt verk. Yfirmenn hafi einfaldlega ekki keypt neinar grímur fyrir umþrætt verk og sé því ekki um að ræða góða trú eða lausn undan ábyrgð vegna trausts sem yfirmenn hafi lagt á fagaðila í sölu á grímum. Á fagaðila verði ekki lögð ábyrgð á kaupum stefnda á fullnægjandi grímum. Enn fremur hafi fagaðilinn aldrei verið spurður um grímur gegn myglugróum. Lagaleg skylda til þess að haga og framkvæma verk þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta hvíli á stefnda og hafi stefnda borið að áhættugreina og meta fullnægjandi grímur en það hafi aldrei verið gert, hvorki sjálfstætt né með fyrirspurn til söluaðila. Stefnandi telur að yfirmaður hafi að þessu leyti sýnt af sér stórkostlegt gáleysi.

Þá vísar stefnandi til þess að í sjúkraskrá hans komi fram að þann 19. október 2015 hafi stefnandi lýst því að hann hafi fundið fyrir andþyngslum deginum áður eftir að hafa unnið við hreinsun myglu. Þann 22. október komi fram að hann sé mun betri en honum hafi tekist að hósta upp úr sér einhverjum óþverra og hafi þar verið um að ræða myglu og slím. Samkvæmt lækninum hafi stefnandi verið metinn óvinnufær frá 19. október 2015 með lýsingunni „Getur ekki unnið í umhverfi, sem er sýkt af miglu [svo]“. Þá komi fram í sjúkraskrá á bls. 19 frá 6. nóvember 2015 að fyrir liggi eldri rannsókn frá 28. nóvember 2004 og þá hafi engar sjúklegar breytingar verið og ekkert sem skýri ástandið í heilsufarssögu frá þeim tíma. Í skráningu 20. nóvember 2015 komi fram að stefnandi sé andlega heilbrigður og hann hafi veikst við að rífa innan úr húsi sem var sýkt af myglu. Í skráningu í sjúkraskrá 26. júní 2016 á bls. 6 komi fram að aspergillus couture próf hafi verið jákvætt, ástand stefnanda sé mun betra eftir háskammta barkstera og að vera ekki lengur í húsnæði sem er heilsuspillandi. Ljóst að hann hafi verið útsettur fyrir myglu í rakaskemmdu húsnæði á vinnustað. Hann hafi borið töluvert heilsutjón vegna þessa. Í skráningu í sjúkraskrá 21. september 2016 komi fram að stefnandi sé allur annar. Hann hafi verið útsettur fyrir myglu og með mikil öndunarfæraeinkenni í kjölfarið og fengið greininguna occupational exposure to other air contaminants og paralysis of diaphragm. Stefnandi telur það sem hér kemur fram úr sjúkraskrá vera fullnægjandi sönnun þess að mygla á verkstað hafi verið orsakavaldur veikindanna enda komi þar fram að heilsufarssaga skýri ekki veikindin og að hann sé að jafna sig eftir að hafa hætt störfum og fengið læknismeðferð.

Byggir stefnandi á því að í vinnuréttarsambandi stefnda og stefnanda verði sú skylda ekki lögð á stefnanda að afla gagna um aðstæður á verkstað stefnda. Stefndi hafi vanrækt lagaskyldu sína til greiningar á verkinu og framkvæmd á skriflegu og nákvæmu áhættumati eins og áður sé rakið en hefði stefndi ekki vanrækt þessar skyldur sínar, til þess að veita stefnanda öruggt starfsumhverfi sem ekki var heilsuspillandi, þá hefðu orðið til samtímagögn sem hefðu sönnunargildi um aðstæður á verkstað. Sú skylda verði ekki lögð á starfsmenn atvinnurekanda að þeir tryggi að atvinnurekendur afli samtímagagna um aðstæður á verkstað og uppfylli lagalegar skyldur sínar gagnvart starfsmönnum en vanræki atvinnurekandi þá skyldu sína beri starfsmenn ábyrgð á því að útbúa slík gögn ella hafi þeir ekki fullnægt sönnunarbyrði sinni um hinar hættulegu aðstæður. Það liggi atvinnurekanda nær að afla gagna um aðstæður á verkstað og atvinnurekandi beri hallann af skorti á slíkum gögnum, m. a. þegar áhættumat er ekki framkvæmt og atvik ekki tilkynnt til Vinnueftirlitsins til úttektar í tæka tíð til þess að leggja mat á aðstæður.

Vísar stefnandi til þess að í málinu liggi fyrir að áhættumat og greining á verkinu hafi ekki farið fram áður en vinna hófst. Stefndi hafi engar skyldur skyldur sínar uppfyllt til varnar heilsu starfsmanna. Gögn frá stefnda beri með sér að hann hafi aldrei átt eða keypt P3 grímur og sé það óumdeilt. Fyrir liggi að fagaðili í sölu á grímum til Styrktarsjóðs Sólheima telji þörf á P3 grímum gegn myglugróum. Óumdeilt sé að stefnandi hafi fengið gamla og notaða P1 grímu eftir þrábeiðnir og svo grímu með A2 síu fyrir klórþvott. Þá liggi fyrir að P2 grímur hafi verið keyptar af öðrum lögaðila á svæðinu af öðrum en yfirmanni stefnanda vegna annars verks 11 dögum áður en stefnandi hafi verið orðinn svo veikur að hann hafi ekki getað mætt til vinnu. Stefnandi hafi aldrei fengið P2 grímu. Stefnandi telur að stefnda hafi ekki tekist sönnun þess að hann hafi fengið vandaða og fullnægjandi grímu til þess að verja hann gegn myglugróum við niðurrif í húsnæðinu að Brautarholti í Sólheimum.

Um lagarök vísar stefnandi til heimildar í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi byggir á ákvæðum laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980, einkum 14., 21., 23. og 37. gr., reglugerðar um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum nr. 920/2006 og reglugerðar 553/2004. Stefnandi byggir á reglum nr. 547/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð; reglum nr. 501/1994 um gerð persónuhlífa og nr. 497/1994 um notkun persónuhlífa. Þá byggir stefnandi á meginreglum skaðabótaréttar og meginreglum vinnuréttar. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 33. og 42. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda.

Stefndi kveður að í sýknukröfu hans felist jafnframt krafa um að einungis verði viðurkennd skaðabótaskylda stefnda að hluta, þ. e. að ábyrgð verði skipt, verði ekki fallist á sýknukröfu að öllu leyti.

Stefndi kveður að skilyrði séu ekki uppfyllt til að unnt sé að láta stefnda bera skaðabótaábyrgð á meintu tjóni stefnanda, hvort sem er á grundvelli reglunnar um vinnuveitendaábyrgð eða sem eigandi „hins myglusýkta húsnæðis“. Telur stefndi að á skorti að stefnandi hafi sýnt fram á tjón sitt, saknæma háttsemi stefnda eða starfsmanna stefnda, og orsakatengsl þar á milli. Meint tjón stefnanda, sem sé ósannað, eigi hvorki rót að rekja til saknæmrar háttsemi stefnda né starfsmanna stefnda, skorts á verkstjórn eða leiðbeiningum, ófullnægjandi vinnuaðstæðna né annarra ástæðna sem stefndi beri ábyrgð á.

Stefndi byggir á því að það sé rangt og ósannað að skaðleg mygla hafi verið til staðar í húsinu Brautarholti þegar stefnandi vann umrætt verk, enda liggi engin gögn fyrir í málinu sem staðfesti að svo hafi verið. Að mati stefnda fá fullyrðingar stefnanda um skaðlega myglu í viðkomandi húsi, og orsakatengsl þess við veikindi stefnanda, ekki stoð í skýrslu Eflu verkfræðistofu eða úttekt Vinnueftirlitsins. Hér vísar stefndi jafnframt til niðurstöðu úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, í máli nr. 38/2018, dags. 22. maí 2018, þar sem úrskurðarnefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti ekki rétt á bótum úr ábyrgðartryggingu stefnda, þar sem engin gögn hafi legið fyrir í málinu sem staðfestu að mygla hefði verið í umræddu húsi. Hafi meint tjón stefnanda því ekki verið talið bótaskylt úr ábyrgðartryggingu stefnda. Kveður stefndi að virðist liggja fyrir að þrátt fyrir að niðurstaða tryggingafélags stefnda og úrskurðarnefndar vátryggingarmála hafi verið sú að hafna kröfu stefnanda, m. a. á grundvelli ófullnægjandi sönnunar, hafi stefnandi ekki gripið til viðhlítandi ráðstafana til að afla fullnægjandi sönnunar fyrir kröfu sinni, áður en mál þetta var höfðað. Af því verði stefnandi að bera allan halla. Kveðst stefndi í þessu sambandi mótmæla því sem hann kveður að virðist haldið fram í stefnu, að á stefnda hvíli að sanna að skaðlega myglu hafi ekkiverið að finna í viðkomandi húsi, á þeim tíma sem hér skiptir máli.

Kveður stefndi að aðstæður séu þær sömu nú og voru þegar úrskurðarnefnd vátryggingarmála fjallaði um málið. Geti þeir tölvupóstar og myndir, sem stefnandi hafi lagt fram í málinu, engu breytt í þessu sambandi, þar sem þeir geti ekki talist fela í sér fullnægjandi sönnun á tilvist skaðlegrar myglu í húsnæðinu, á þeim tíma sem hér skiptir máli. Í tölvupósti N, sveppafræðings hjá [...], komi m. a. annars fram að eftir skoðun á myndum, sem hún fékk sendar frá stefnanda, geti hún staðfest að „á þeim [sjáist] mikil mygla“. Bendir stefndi sérstaklega á að til grundvallar þessari afstöðu N hafi aðeins legið ljósmyndir, teknar af stefnanda. Mótmælir stefndi því að þetta geti talist fullnægjandi greining og þar með sönnun, enda sé tæplega unnt að bera kennsl á skaðlega myglu með óyggjandi hætti, nema sýni séu tekin og send írannsókn. Í þessu sambandi tekur stefndi fram að nefndar ljósmyndir hafi verið teknar án aðkomu stefnda, en eins og áður segir hafi stefnandi ekki upplýst stefnda um veikindi sín eða meint tengsl þeirra við verkið eða húsið Brautarholt fyrr en eftir að stefnandi hætti störfum.

Með vísan til framangreinds telur stefndi að ekki liggi fyrir að skaðleg mygla hafi verið til staðar í húsinu á þeim tíma sem hér skiptir máli. Þegar af þeim sökum sé ósannað að veikindi eða meint tjón stefnanda megi rekja til starfs stefnanda hjá stefnda eða við húsið Brautarholt og/eða skorts á verkstjórn eða leiðbeiningum, ófullnægjandi vinnuaðstæðna né annarra ástæðna sem stefndi beri ábyrgð á. Þegar af þessari ástæðu verður stefnda ekki gert að bera skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda.

Kveður stefndi að við mat á því hvort fallast skuli á málatilbúnað stefnanda skipti hér máli að stefnandi hafi verið ráðinn til stefnda sem smiður til að sinna tilteknum verkum. Sem lærður smiður eigi stefnandi að búa yfir nauðsynlegri þekkingu og kunnáttu, meðal annars varðandi aðstæður og aðbúnað á verkstað. Vísar stefndi í þessu sambandi til þess að í stefnu lýsi stefnandi því verki sem mál þetta snýst um þannig að honum hafi verið falið „að rífa innan úr húsi vegna mikillar myglu“. Þrátt fyrir að stefndi mótmæli þessari verklýsingu, sbr. framangreint, þá beri þessi lýsing af hálfu stefnanda með sér að honum hafi ekki getað dulist að hann þyrfti að gæta sérstakrar varkárni við framkvæmd verksins. Í því sambandi vísar stefndi til þess að stefnandi sé lærður smiður og eigi sér sögu um öndunarfærasjúkdóma, eftir því sem best verði ráðið af framlögðum gögnum hans í málinu. Auk þessa sé í stefnu sérstaklega tekið fram að stefnandi hafi talið sig þurfa grímu vegna ófullnægjandi loftgæða, en að stefnandi hafi ákveðið, þrátt fyrir allt, að vinna verkið án þess að notast við grímu. Hafi stefnanda mátt vera ljóst, samkvæmt eigin málatilbúnaði, að honum væri nauðsynlegt að gæta sérstakrar varúðar við verkið, meðal annars með notkun nauðsynlegs hlífðarbúnaðar, sem hann hafi þó kosið að gera ekki. Þvert á móti hafi stefndi kosið að vinna verkið án nokkurs hlífðarbúnaðar, eða eingöngu með bol fyrir vitum sér, eins og fram komi í stefnu, þrátt fyrir að honum hafi ekki getað verið annað en ljóst að slíkt dygði skammt sem vörn gegn skaðlegri myglu, sem hann haldi fram að hafi verið til staðar í húsnæðinu. Af þessu verði stefnandi að bera allan halla.

Þrátt fyrir framangreindan málatilbúnað stefnanda, kveðst stefndi mótmæla fullyrðingum í stefnu um að stefnandi hafi ekki fengið fullnægjandi grímu og að beiðnum hans þar um hafi ekki verið svarað. Þá hafi samstarfsmaður stefnanda staðfest að notaður hafi verið hlífðarfatnaður, grímur, vettlingar og vinnuskór við vinnuna, sbr. framlagðan tölvupóst O frá 17. mars 2017, sbr. og fyrrnefnd niðurstaða úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum. Stefndi mótmælir enn fremur fullyrðingum í stefnu að því er varðar grímur til handa öðrum smiðum á svæðinu, og að „smiðir í Gamla mötuneytinu á Sólheimum unnu að öðru verki en stefnandi, sem vann að verki í Brautarholti á Sólheimum.“ Hið sama eigi við um fullyrðingar í stefnu um að stefnandi hafi ekki fengið að vita af kaupum á grímum eða ekki fengið grímu afhenta. Raunin sé sú að smiðir á Sólheimum, þ. m. t. stefnandi, hafi allir unnið að fleiri verkum en einu og hafi búnaður eða aðföng ekki verið eyrnamerktur einstökum verkum. Þannig hafi stefnandi sjálfur bæði unnið að verkinu í Gamla mötuneytinu og að breytingum á húsinu Brautarholti, auk annarra tilfallandi verka, og haft við þau verk aðgang að sama búnaði og aðföngum og aðrir starfsmenn í sambærilegum störfum hjá stefnda. G-kk-nf, hlífðarbúnaður og annar útbúnaður hafi af þeim sökum eðli máls samkvæmt verið nýttur af öllum starfsmönnum, sem á því þurftu að halda, óháð því hvar á svæðinu þeir unnu hverju sinni. Því séu fullyrðingar í stefnu um að tilteknar grímur hafi einungis verið keyptar handa tilteknum smiðum er unnu að öðrum tilteknum verkum rangar og er þeim sérstaklega mótmælt.

Stefndi byggir jafnframt á því að í tengslum við umrætt verk hafi verið gripið til allra eðlilegra og nauðsynlegra ráðstafana samkvæmt viðeigandi lögum og reglum, þ. á m. lögum nr. 46/1980 um aðbúnað hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglugerðum í því sambandi, til að tryggja öryggi og hollustuhætti á verkstað. Þess utan telur stefndi ósannað að nokkuð orsakasamband sé á milli annars vegar meintra brota á slíkum skyldum stefnda, sbr. fullyrðingar í stefnu, að því marki sem slíkar skyldur hafi átt við stefnda, og hins vegar meints tjóns stefnanda. Að mati stefnda sé ljóst að eins og atvikum máls er háttað, og því hvernig stefnandi hafi kosið að framkvæma verkið, hefðu frekari ráðstafanir stefnda í þessu sambandi engu breytt um meint tjón stefnanda. Þannig sé t. a. m. vandséð hvaða áhrif það hefði haft í þessu sambandi þótt stefndi hefði, á þeim tíma sem hér skiptir máli, tilnefnt öryggisvörð eða öryggistrúnaðarmann, eða stofnað öryggisnefnd.

Í þessu sambandi áréttar stefndi að hann hafi vissulega gripið til ráðstafana til að tryggja að nægilegt ferskt loft væri á vinnustaðnum, auk þess sem fyrir liggi að á Sólheimum hafi verið til staðar grímur fyrir starfsmenn til afnota. Í því sambandi mótmælir stefndi því að þær grímur sem voru til staðar, sbr. það sem fram kemur í stefnu og gögnum málsins, hafi verið ófullnægjandi í þessu sambandi. Kveður stefndi að stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að þær grímur sem stóðu starfsmönnum, þ. á m. stefnanda, til afnota hefðu ekki nægt til að tryggja nægilega öryggi og heilsufar starfsmanna við þessar aðstæður. Í því sambandi beri að horfa sérstaklega til þess, sem fyrr, hvernig stefnandi hafi kosið að haga störfum sínum, m. a. með því að notast ekki þó við þær grímur sem þó hafi verið til staðar, þrátt fyrir að stefnandi vilji nú meina að þær hafi verið allskostar ófullnægjandi.

Þá kveðst stefndi enn fremur mótmæla fullyrðingum í stefnu, um að stefndi hafi ekki haft viðeigandi leyfi fyrir því verki sem hér um ræðir, bæði sem röngum og þýðingarlausum. Kveður stefndi að fyrir liggi að stefndi hafi haft undir höndum tilkynningu byggingarfulltrúa um samþykkt byggingaráforma, dags. 1. mars 2011. Jafnvel þótt slík tilkynning jafngildi ekki útgefnu byggingarleyfi, þá sé ljóst að útgáfa slíks leyfis, til viðbótar framangreindri tilkynningu byggingarfulltrúa, hefði engu breytt um meint tjón stefnanda. Í því sambandi beri sérstaklega til þess að líta hvernig stefnandi hafi kosið að haga störfum sínum, sbr. framangreint.

Stefndi kveður að stefnandi vísi jafnframt til þess í stefnu að stefndi beri skaðabótaábyrgð á meintu tjóni stefnanda, sem eigandi „hins myglusýkta húsnæðis“, án þess að þetta sé rökstutt nánar. Stefndi mótmælir allt að einu þessari fullyrðingu og ítrekar að engin skaðleg mygla hafi verið staðfest í umræddu húsnæði. Vísar stefndi til fyrri umfjöllunar, eftir því sem við á. Þegar af þeim ástæðum sem fram hafa komið geti stefndi ekki borið ábyrgð á meintu tjóni stefnanda sem eigandi „hins myglusýkta húsnæðis“. Vísar stefndi og til þess að sakarreglan hafi verið talin gilda um skaðabótaábyrgð fasteignareigenda á muna- og líkamstjóni, sem verður vegna fasteignar. Þegar af þeirri ástæðu kveður stefndi að meint tjón stefnanda falli ekki undir skaðabótaábyrgð stefnda, sem eiganda umræddrar fasteignar, enda hafi ekki verið sýnt fram á tjón stefnanda, saknæma stefnda eða starfsmanna stefnda eða orsakatengsl þar á milli. Þar sem stefnandi fjalli ekki frekar um þessa málsástæðu í stefnu sé stefnda örðugt að halda uppi frekari vörnum hvað þetta varðar. Kveðst stefndi því mótmæla þessari málsástæðu stefnanda og áskilja sér allan rétt tilað koma að frekari sjónarmiðum í því sambandi á síðari stigum.

Jafnframt kveður stefndi, svo sem áður segir, að í sýknukröfu stefnda felist jafnframt krafa um að einungis sé unnt að fallast á skaðabótaábyrgð stefnda að hluta, en að stefnandi verði látinn bera tjón sitt sjálfur að hluta vegna eigin sakar, sbr. 1. mgr. 23. gr. a. skaðabótalaga nr. 50/1993. Telur stefndi ljóst að hér hafi a. m. k. verið um eigin sök stefnanda að ræða, sem verði að teljast hafa sýnt af sér stórfellt gáleysi við framkvæmd þess verks sem hann var ráðinn til að vinna. Hafi stefnanda, sem lærðum smiði og þar með sérfræðingi á sínu sviði, mátt vera ljóst að alls kostar ófullnægjandi væri að framkvæma verkið með þeim hætti sem hann hafi gert og lýst sé í stefnu. Um málsástæður stefnda í þessu sambandi vísar hann til alls framangreinds, sem eigi jafnt við til stuðnings kröfu stefnda um skiptingu sakar.

Þá kveðst stefndi krefjast þess að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað, samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins.

Um lagarök vísar stefndi til skaðabótalaga nr. 50/1993, laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglugerða settum á grundvelli þeirra laga, auk meginreglna skaðabótaréttar. Um málskostnaðarkröfu stefnda er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. laganna.

Forsendur og niðurstaða

Í máli þessu gerir stefnandi kröfur sínar um að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna tjóns sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir við störf hjá stefnda í september og október 2015. Heimild til slíkrar viðurkenningarkröfu er í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, en á þeirri lagaheimild byggir stefnandi málshöfðun sína.

Samkvæmt því sem stefnandi hefur sjálfur lýst varð hann veikur við vinnu sína hjá stefnda og styðst það við gögn málsins, m. a. vottorð K læknis 22. október 2015, sem og önnur læknisfræðileg gögn í málinu. Liggur fyrir skv. gögnum málsins að stefnandi hefur síðan verið meira og minna óvinnufær og búið við langvarandi heilsutjón. Þetta er jafnframt staðfest í yfirmatsgerð G og J. Hefur stefnandi fært fyrir því fullnægjandi sönnur að hann hafi orðið fyrir umræddu heilsutjóni. Þá liggur ekkert annað fyrir en að heilsutjón hans megi rekja bent til starfa hans hjá stefnda haustið 2015, en ekkert hefur komið fram sem geti skýrt umrætt heilsutjón annað en það sem stefnandi hefur sjálfur lýst. Undir rekstri málsins lagði stefndi fram áskorun um að stefnandi legði fram gögn og upplýsingar um heimili stefnanda og hvort þar hafi fundist eða greinst mygla. Ekkert hefur verið lagt fram um þetta. Í málinu hefur hins vegar ekki verið rennt neinum stoðum undir það að mygla eða annað heilsuspillandi umhverfi hafi verið á heimili stefnanda, eða annars staðar í umhverfi hans, nema á Sólheimum. Þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki brugðist við áskoruninni með framlagningu slíkra gagna þykir það ekki geta breytt því að sannað er að heilsutjón stefnanda megi rekja til starfa hans hjá stefnda.

Stefnandi hefur byggt á því að heilsutjónið verði rakið til þess að við störf sín hjá stefnda, á Sólheimum, hafi hann verið útsettur fyrir myglu í miklum mæli, en stefndi hefur mótmælt þessu og kveður að ekki hafi verið færðar neinar sönnur á að mygla hafi verið í vinnuumhverfi stefnanda á Sólheimum. Um þetta vísar stefndi til þess að ekki hafi verið tekin nein sýni og mygla ekki verið staðfest með greiningu slíkra sýna. Við mat á þessu ber að líta til þess að stefnandi hafði enga aðkomu að Sólheimum eftir að hann lauk þar störfum og var það þannig ekki í hans valdi að taka sýni eða láta taka sýni á Sólheimum, en um Sólheima og sýnatöku þar hafði hann ekkert að segja. Það var hins vegar á valdi stefnda að láta taka sýni og greina þau, en til þess hafði stefndi fullt tilefni, en um það má vísa til minnisblaðs Eflu 18. desember 2015. Í minnisblaðinu kemur fram að ummerki og rakaskemmdir hafi sést í Brautarholti, en viðstaddur skoðun þeirra B og E, starfsmanna Eflu, var C starfsmaður stefnda. Í framburði C kom fram að honum væri vel ljóst að það sem hann kallaði rakaskemmdir væri nú iðulega kallað mygla eins og hann orðaði það. Í framburði B og E við aðalmeðferð kom fram að þau hafi verið fengin til verksins sem myglusérfræðingar. Lýstu þau því að þarna hafi verið greinileg ummerki um myglu, bæði út frá sjónskoðun og auk þess hafi lyktin veitt um það vísbendingar. Kom fram hjá E að þau hafi látið vita um að þarna hafi verið mygla og að þau hafi farið yfir minnisblaðið með C. Í framburði B kom fram að hann minnti að við skoðunina hafi komið fram að starfsmaður hafi veikst við störf þarna. Var þannig fullt tilefni fyrir stefnda til að láta kanna þetta frekar og þá eftir atvikum með sýnatöku, en í framburði þeirra B og E kom fram að ekki hafi verið óskað eftir sýnatöku, en að það hefði verið í verkahring verkkaupans að gera það, en stefndi var verkkaupinn. Sá vafi sem stefndi kveður að sé um að mygla hafi verið í umræddu húsi verður því að skrifast á stefnda og hann að bera hallann af honum. Auk þess liggur fyrir að í matsgerð H, sem og framburði hans fyrir dómi, kemur fram að greinileg og sýnileg mygla hafi verið í húsinu þegar þau skoðuðu það. Hér má jafnframt geta þess að fyrir dómi staðfesti N sveppafræðingur tölvupóst sinn til stefnanda þar sem hún staðfesti að ljósmyndir, sem hann tók í Brautarholti og sendi N, sýndu mikla myglu. Er fullsannað að mikil mygla hafi verið í Brautarholti þegar stefnandi var þar við störf.

Stefnandi byggir á því að honum hafi ekki verið látinn í té viðeigandi hlífðarbúnaður vegna myglunnar, þá einkum viðeigandi andlitsgrímur, þrátt fyrir að hafa ítrekað óskað eftir slíkum búnaði. Stefndi mótmælir því að grímur hafi ekki verið til staðar og að stefnanda hafi verið synjað um viðeigandi grímur. Er fullyrt af hálfu stefnda, sem kom fram í framburði C, að viðeigandi grímur hafi verið til á Sólheimum og að starfsmenn hafi verið hvattir til að nota þær ef þörf var á og að grímurnar hafi verið aðgengilegar. Stendur hér orð á móti orði. Ekki þykir unnt að útiloka að grímur hafi verið til á Sólheimum, en fyrir liggur skv. gögnum málsins að þann 6. október 2015 voru keyptar grímur, en jafnframt liggur fyrir að stefnandi varað vinna við hið myglusýkta byggingarefni daginn áður skv. ljósmyndum sem hann tók af því. Hins vegar liggur fyrir að þær grímur, sem keyptar voru eða sem voru til, voru ekki af gerðinni P3 heldur voru þær af gerðinni P2. Samkvæmt upplýsingum frá seljanda og framleiðanda duga slíkar P2 grímur ekki og eru ekki fullnægjandi þegar unnið er við myglusýkt efni og notandi er útsettur fyrir mygluryki. Þetta kom jafnframt skýrlega fram hjá vitninu E, sem er starfsmaður Eflu og kvað hún eitt verkefna sinna vera að veita atvinnurekendum ráðgjöf í þessum efnum. Í framburði C kom fram að ekki hafi verið keyptar aðrar grímur en P2 og hafi þær ávallt verið notaðar. Þá kemur fram í gögnum málsins að ekki hafi verið aflað leiðbeininga um val og notkun á grímum, þrátt fyrir að vitað hafi verið um að vatnsskemdir hefðu orðið á húsinu sem gera átti við og því mætti búast þar við mygluskemmdum. Er ljóst að hvort heldur sem stefnandi fékk grímu eða ekki þá fékk hann ekki fullnægjandi grímu til að nota við verk sitt.

Það var á ábyrgð stefnda að láta stefnanda í té viðeigandi og fullnægjandi persónuhlífar, þ. m. t. rykgrímur, sem væru fullnægjandi við það starf sem hann vann umrætt sinn. Er ljóst að það var ekki gert og á því ber stefndi ábyrgð, en það var ekki í verkahring stefnanda sjálfs að útvega sér slíkar persónuhlífar. Sá sem hefur starfsemi með höndum, í þessu tilviki stefndi, ber ábyrgð á því að láta starfsmönnum sínum slíkt í té.

Fyrir liggur í gögnum málsins og kom jafnframt fram í framburði F eftirlitsmanns hjá Vinnueftirlitinu, að hjá stefnda var verulegur misbrestur á því að fylgt væri öryggisreglum sem settar eru á grundvelli laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þannig vantaði að skipa öryggisvörð og öryggistrúnaðarmann, en jafnframt var ekki gerð áætlun um öryggi, heilbrigði og áhættumat um það verk sem stefndi vann. Á þessu ber stefndi ábyrgð, en ætla má að hefði þessari skyldu verið sinnt þá hefði verið betur hugað að því að stefnandi hefði aðgang að fullnægjandi grímum og að betur hefði verið staðið að framkvæmd þess verks sem hann vann. Það verður því virt starfsmönnum og stjórnendum stefnda til sakar að stefnandi hafi ekki fengið fullnægjandi persónuhlífar til að nota við starf sitt, en ekki hefur verið sýnt fram á að hann hefði allt að einu orðið veikur ef slíkt hefði verið gert.

Samkvæmt framansögðu verður fallist á kröfu stefnanda um að stefndi beri skaðabótaskyldu vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir við störf hjá stefnda í september og október 2015.

Af hálfu stefnda hefur þess verið krafist að verði fallist á skaðabótaskyldu stefnda þá verði stefnanda allt að einu gert að bera hluta tjónsins sjálfur vegna þess að hann hafi notast við bol sinn til að hlífa vitum sínum fyrir myglumettuðu ryki við vinnu sína. Í framburði stefnanda kom fram að hann hafi haft tvo kosti. Annars vegar að vinna verkið sem honum var sett fyrir, með ófullnægjandi eða engan hlífðarbúnað, eða missa vinnuna. Stefndi var því settur í þrönga stöðu og reyndi hann, skv. eigin frásögn, að hlífa vitum sínum sem best hann gat með því að halda bol fyrir vitum sínum. Verður ekki fallist á að þetta leiði til þess að hann verði að bera tjón sitt sjálfur eða hluta þess. Í fyrsta lagi var það í verkahring stefnda að útvega hlífðarbúnaðinn og í öðru lagi verður ekki lögð á starfsmanninn sú skylda að fórna atvinnu sinni með því að neita að vinna það verk sem fyrir hann er lagt í slíkum aðstæðum.

Að þessari niðurstöðu fenginni ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað og er hann ákveðinn kr. 4.942.639 og hefur þá verið litið til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

S-kk-nf G. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Viðurkennt er að stefndi, Sólheimar ses., ber skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda, A, vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir við störf hjá stefnda í september og október 2015.

Stefndi greiði stefnanda kr. 4.942.639 í málskostnað.