496/2019

Útdráttur

V krafðist þess meðal annars að viðurkennt yrði að félagsmenn hans, sem urðu fyrir því að atvinnuleysisbætur til þeirra voru skertar með óheimilum hætti á grundvelli 14. gr., sbr. elið 30. gr. laga nr. 125/2014, frá og með 1. janúar 2015, ættu kröfu til dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af hinum vangoldnu bótagreiðslum. Í málinu gerði J jafnframt fjárkröfu á sama grundvelli. Í dómi Landsréttar kom fram að samkvæmt orðalagi 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 og lögskýringargögnum með ákvæðinu yrði ályktað að sú vaxtaregla sem þar kæmi fram tæki til allra tilvika þar sem hinum tryggða hefði ekki verið greiddar allar þær bætur sem hann átti rétt á samkvæmt lögunum, hver svo sem ástæða þess væri. Efni ákvæðisins væri skýrt að þessu leyti og gengi það sem sérregla framar ákvæðum laga nr. 38/2001. Var því hvorki fallist á fjárkröfu J né viðurkenningarkröfu V og þegar af þeirri ástæðu var jafnframt hafnað kröfu V um viðurkenningu á því að með málsókninni væri fyrningu slíkra dráttarvaxtarkrafna gagnvart viðkomandi félagsmönnum V slitið.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og Á-kvk-nf Ó-kvk-nf prófessor.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 1. júlí 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2019 í málinu nr. E4339/2018.

2 Áfrýjandi krefst sýknu af öllum kröfum stefndu og að stefndu verði gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að áfrýjanda verði gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Atvik máls þessa eru óumdeild og er þeim lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ekki er heldur deilt um fjárhæð kröfu stefnda J-kk-ef H-kk-ef K-kk-ef. Í málinu er einungis deilt um skýringu 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar og samspil þess ákvæðis við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Málsástæður aðila

5 Með dómi Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 501/2016 var komist að þeirri niðurstöðu að gagnvart stefnda J-kk-þgf H-kk-þgf og bótaþegum í sambærilegri stöðu hefði löggjafanum með vísan til 72. gr. stjórnarskrárinnar ekki verið heimilt að stytta bótatímabil atvinnuleysisbóta úr 36 mánuðum í 30 mánuði með þeim hætti sem gert var með 14. gr., sbr. elið 30. gr. laga nr. 125/2014. Áfrýjandi telur að þær atvinnuleysisbætur sem í kjölfar dómsins reyndust vangreiddar skuli bera vexti samkvæmt 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006, sem eru jafnháir vöxtum af skaðabótakröfum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. Byggir hann á því að efni 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 sé skýrt og feli í sér sérreglu sem gangi framar almennum reglum laga nr. 38/2001.

6 Stefndu byggja á því að umræddar atvinnuleysisbætur skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Vísa þeir einkum til þess að ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um dráttarvexti feli í sér meginreglu. Skýra beri allar undantekningar frá henni þröngt og velja þann skýringarkost sem sé bótaþega hagfelldastur. Ákvæði 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 taki einungis til þeirra tilvika er atvinnuleysisbætur hafi verið greiddar að hluta en séu síðan leiðréttar af stjórnvöldum á grundvelli þeirra laga. Ekki sé um þá aðstöðu að ræða í málinu heldur dóm Hæstaréttar sem feli í sér að viðkomandi bótaþegar hafi átt gjaldfallnar kröfur til atvinnuleysisbóta á fyrir fram lögákveðnum gjalddögum sem áfrýjandi hafi vanefnt greiðslu á. Beri áfrýjanda því að greiða dráttarvexti eftir almennum reglum en stefndu telja að önnur niðurstaða myndi brjóta í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar.

Niðurstaða

7 Kveðið er á um skilyrði fyrir atvinnuleysistryggingum launamanna og sjálfstætt starfandi einstaklinga í III. og IV. kafla laga nr. 54/2006. Séu þau skilyrði uppfyllt, meðal annars um aldur og virka atvinnuleit, öðlast hinn tryggði rétt til atvinnuleysisbóta í hlutfalli við fyrra starfshlutfall og starfstíma eftir nánari reglum þessara kafla laganna. Jafnframt nýtur hann þá bóta í ákveðinn tíma sem nánar er skilgreindur í 29. gr. og öðrum ákvæðum VI. kafla laganna. Í V. kafla laganna er auk þess að finna sérreglur um „tilvik er leiða til þess að atvinnuleysistryggingar geymast“ en samkvæmt ákvæðum þess kafla getur hinn tryggði við ákveðnar aðstæður, svo sem vegna náms eða töku fæðingarorlofs, geymt þegar áunna atvinnuleysistryggingu í ákveðinn tíma. Fjárhæð atvinnuleysisbóta getur verið breytileg eftir aðstæðum bótaþega en bæturnar samanstanda af svokölluðum grunnatvinnuleysisbótum samkvæmt 33. gr. laga nr. 54/2006, tekjutengdum atvinnuleysisbótum samkvæmt 32. gr. laganna og atvinnuleysisbótum vegna framfærsluskyldu gagnvart börnum samkvæmt 34. gr. þeirra. Í 36. gr. laganna er jafnframt kveðið á um frádráttarreglur vegna tekna sem hinn tryggði aflar sér samhliða greiðslu atvinnuleysisbóta.

8 Í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 54/2006 er kveðið á um að atvinnuleysisbætur skuli greiddar fyrsta virka dag hvers mánaðar fyrir undanfarandi mánuð eða hluta úr mánuði. Er gjalddagi atvinnuleysisbóta þannig fyrir fram ákveðinn að lögum. Af öðrum ákvæðum laganna, sem vísað er til hér að framan, er aftur á móti ljóst að réttur til atvinnuleysisbóta og fjárhæð þeirra eru að lögum háð ýmsum ytri þáttum sem geta breyst eða fyrst komið í ljós eftir að hinum tryggða hafa upphaflega verið ákvarðaðar bætur og hann hefur töku þeirra.

9 Í samræmi við framangreint er í 39. gr. laga nr. 54/2006 fjallað um leiðréttingar á atvinnuleysisbótum. Í 1. mgr. 39. gr. er kveðið á um að leiðrétta skuli tekjutengdar atvinnuleysisbætur samkvæmt 32. gr. laganna til samræmis við álagningu skattyfirvalda. Í 2. mgr. 39. gr. greinir að hafi hinn tryggði fengið hærri atvinnuleysisbætur samkvæmt 32. eða 33. gr. laganna en hann átti rétt á „samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða öðrum ástæðum“ beri honum að endurgreiða þá fjárhæð sem ofgreidd var og gildi hið sama hafi hann fengið greiddar atvinnuleysisbætur fyrir tímabil er hann uppfyllti ekki skilyrði laganna. Fjárhæðina skuli endurgreiða að viðbættu 15% álagi nema hinum tryggða verði ekki kennt um þá annmarka er leiddu til ákvörðunar Vinnumálastofnunar. Í 3., 4. og 6. mgr. 39. gr. er síðan kveðið nánar á um atriði tengd endurgreiðslunni. Í 5. mgr. 39. gr. laganna, sem mál þetta varðar, er með sambærilegum hætti kveðið á um að hafi hinn tryggði fengið lægri atvinnuleysisbætur en honum bar „samkvæmt álagningu skattyfirvalda eða öðrum ástæðum“ beri Vinnumálastofnun að greiða þá fjárhæð sem vangreidd var ásamt vöxtum fyrir það tímabil sem féð var í vörslu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Jafnframt greinir í ákvæðinu að vextir þessir skuli vera jafnháir vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 og að sama eigi við þegar niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála leiði til þess að hinni tryggði hafi átt rétt á atvinnuleysisbótum sem honum hefði áður verið synjað um eða hærri bótum en ákvarðaðar hefðu verið. Þó skuli vextir falla niður ef bætur eru vangreiddar vegna skorts á upplýsingum frá hinum tryggða.

10 Í skýringum með 39. gr. í frumvarpi sem varð að lögum nr. 54/2006 segir að ákvæðið eigi við „um öll tilvik sem kunna að valda því að hinn tryggði hafi fengið ofgreitt úr Atvinnuleysistryggingasjóði“. Jafnframt greinir að „með sama hætti“ sé gert ráð fyrir að Vinnumálastofnun greiði vangreiddar bætur til hins tryggða. Í því tilviki verði greiddir vextir fyrir tímabilið „frá því að féð hefði átt að vera greitt úr sjóðnum“ til þess tíma er greiðsla fór fram.

11 Með 10. gr. laga nr. 134/2009 var tveimur nýjum málsgreinum, 2. og 3. mgr., bætt við 35. gr. laga nr. 54/2006 og Vinnumálastofnun heimilað að halda eftir greiðslu atvinnuleysisbóta sem hinum tryggða hefði áður verið ákvörðuð í allt að einn mánuð frá því að greiðsluna átti að inna af hendi þegar stofnunin hefur rökstuddan grun um að hinn tryggði uppfylli ekki lengur skilyrði laganna eða hafi þegar fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Í skýringum með 10. gr. í frumvarpi til laga nr. 134/2009 greinir að tilgangur heimildarinnar sé sá að koma í veg fyrir að stofnunin greiði út atvinnuleysisbætur við þessar aðstæður og setji fram endurgreiðslukröfu síðar með tilheyrandi aukakostnaði fyrir stofnunina og þann sem í hlut á. Reynist hinn tryggði að betur athuguðu máli hafa hafa átt rétt á þeirri greiðslu sem þannig var haldið eftir, að hluta eða öllu leyti, ber stofnuninni samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 54/2006 aftur á móti að greiða þá fjárhæð í síðasta lagi á næsta gjalddaga samkvæmt 1. mgr. sama ákvæðis ásamt vöxtum fyrir það tímabil sem féð var í vörslu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Skulu þeir vextir vera jafnháir vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, líkt og einnig er kveðið á um í 5. mgr. 39. gr. laganna.

12 Með 14. gr., sbr. elið 30. gr. laga nr. 125/2014 var tímabil bótaréttar samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006 stytt úr 36 mánuðum í 30 mánuði. Með dómi Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 501/2016 var þeirri lagabreytingu vikið til hliðar að því leyti sem hún tæki til einstaklinga sem nutu bóta eða áttu virkan rétt til þeirra fyrir gildistöku hennar. Eftir uppkvaðningu dómsins áttu framangreindir aðilar kröfu um að fá atvinnuleysisbætur greiddar eftir lögum nr. 54/2006 eins og lagabreytingin hefði ekki verið gerð. Réttur til bóta og fjárhæð þeirra ákvarðast aftur á móti sem fyrr af ákvæðum laganna. Verður ekki fallist á það með stefndu að af framangreindum dómi Hæstaréttar leiði kröfuréttindi sem séu annars eðlis og hafi sem slík í för með sér að vaxtakrafa bótaþega geti ekki farið eftir ákvæðum laganna.

13 Með vísan til þess sem áður er rakið um orðalag 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 og lögskýringargagna með ákvæðinu verður ályktað að sú vaxtaregla sem þar kemur fram taki til allra tilvika þar sem hinum tryggða hafa ekki verið greiddar allar þær bætur sem hann átti rétt á samkvæmt lögunum, hver svo sem ástæða þess er. Er efni ákvæðisins skýrt að þessu leyti og gengur það sem sérregla framar ákvæðum laga nr. 38/2001.

14 Stefndu byggja einnig á því að beiting 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 um þær kröfur sem málið varðar brjóti í bága við friðhelgi eignarréttar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Með dómi Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 501/2016 var komist að þeirri niðurstöðu að krafa launamanns til atvinnuleysisbóta, sem er allsherjarréttarlegs eðlis, njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Við skýringu mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar verður meðal annars litið til þess hvernig Mannréttindadómstóll Evrópu hefur skýrt samsvarandi ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt því verður talið að andlag þeirrar stjórnarskrárverndar sem kveðið var á um í framangreindum dómi Hæstaréttar sé krafa til atvinnuleysisbóta að svo miklu leyti sem kveðið er á um hana í lögum, sbr. til hliðsjónar efnisgrein 41 í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu frá 16. september 1996 í máli G-x-x gegn Austurríki. Af stjórnarskrárvernd kröfunnar verður þannig ekki leiddur sjálfstæður réttur til þess að atvinnuleysisbætur séu með tilteknum hætti eða að þeir vextir sem krafa til greiðslu þeirra ber séu aðrir en kveðið er á um í viðeigandi löggjöf, sbr. einnig til hliðsjónar efnisgreinar 82 og 84 í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu frá 13. desember 2016 í máli B-x-x N-x-x gegn Ungverjalandi. Verður því ekki fallist á það með stefndu að 72. gr. stjórnarskrárinnar eða meðalhófsregla stjórnskipunarréttar hafi áhrif á túlkun eða beitingu 5. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 í málinu.

15 Með vísan til alls sem að framan er rakið verður hvorki fallist á fjárkröfu stefnda J-kk-ef H-kk-ef K-kk-ef né viðurkenningarkröfu VR þess efnis að þeir félagsmenn VR sem málsóknin varðar eigi rétt á dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af atvinnuleysisbótum sem skertar voru með óheimilum hætti á grundvelli 14. gr., sbr. elið 30. gr. laga nr. 125/2014. Þegar af þeirri ástæðu verður jafnframt hafnað kröfu stefnda VR um viðurkenningu á því að með málsókninni sé, gagnvart viðkomandi félagsmönnum þessa stefnda, slitið fyrningu slíkra dráttarvaxtakrafna.

16 Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að aðilar málsins beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Atvinnuleysistryggingasjóður, er sýkn af kröfum stefndu VR og J-kk-ef H-kk-ef K-kk-ef.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.