149/2020

Útdráttur

A höfðaði mál á hendur Í til að fá felldan úr gildi úrskurð K þess efnis að staðfesta ákvörðun Ú um að synja A um alþjóðlega vernd hér á landi á grundvelli 40. gr., sbr. 37. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga eða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða í skilningi 74. gr. sömu laga. Í dómi Landsréttar kom fram að K hefði í úrskurði sínum ekki rökstutt mat sitt á trúverðugleika frásagnar A með fullnægjandi hætti, í andstöðu við 22. og 31. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Að teknu tilliti til gagna málsins væri jafnframt óhjákvæmilegt að álykta að mat K á aðstæðum á Sri Lanka á þeim tíma er A kvaðst hafa sætt þar pyndingum hafi verið ófullnægjandi, en af úrskurði K mætti ráða að þetta atriði hefði haft rík áhrif á trúverðugleikamatið.

Í ljósi gagna málsins og þeirra sönnunarreglna sem gilda um mat á trúverðugleika frásagnar A um alþjóðlega vernd var það mat K, að frásögn A af því að hafa sætt pyndingum á árinu 2015 væri ótrúverðug, jafnframt haldið verulegum efnisannmörkum. Í rökstuðningi K fyrir úrskurði sínum kom einnig fram að jafnvel þótt frásögn A um varðhald og pyndingar væri lögð til grundvallar myndi það ekki raska þeirri niðurstöðu að hann uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016.

Taldi Landsréttur að slíkir annmarkar væru á þessum rökstuðningi K að ógilda yrði úrskurðinn, enda hefði Í ekki sýnt fram á það fyrir dómi að aðstæður í heimaríki A væru þannig að hann væri ekki í hættu á að sæta þar pyndingum yrði hann sendur þangað.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. mars 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. febrúar 2020 í málinu nr. E- [...]/2018.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af dómkröfum stefnda hvað varðar úrskurð kærunefndar útlendingamála í máli nr. [...]/2018. Þá er þess aðallega krafist að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að áfrýjanda verði gert að greiða honum málskostnað fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Meðferð máls stefnda hjá íslenskum stjórnvöldum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er nánar frá greint framvísaði stefndi vegabréfi annars manns við komu sína hingað til lands [...] mars 2017. Þá var í upphafi einungis til umfjöllunar hjá íslenskum stjórnvöldum hvort umsókn stefnda um alþjóðlega vernd yrði tekin til efnismeðferðar hér á landi eða hvort senda ætti hann til [...]á grundvelli hinnar svokölluðu Dyflinnarreglugerðar þar sem hann hefði áður sótt um alþjóðlega vernd þar. Með úrskurði kærunefndar útlendingamála 15. ágúst 2017 var felld úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar 24. maí sama árum að umsókn stefnda um alþjóðlega vernd yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi.

5

Með ákvörðun 4. apríl 2018 komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu að stefnda skyldi synjað um alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða hér á landi. Mat stofnunin frásögn stefnda af aðstæðum sínum trúverðuga og tók meðal annars fram í því sambandi að á Sri Lanka hefðu fjölmargir einstaklingar verið teknir höndum á grundvelli hryðjuverkalaga, settir í fangabúðir og pyndaðir, margir af handahófi. Aftur á móti hefði mikið breyst til batnaðar í landinu á síðustu árum og væri stefndi því ekki í hættu sneri hann aftur þangað.

6

Kærunefnd útlendingamála staðfesti framangreinda ákvörðun Útlendingastofnunar með úrskurði 17. ágúst 2018. Mat kærunefndin frásögn stefnda af því að hafa sætt varðhaldi og pyndingum ótrúverðuga en taldi hann hafa gert nægilega líklegt að hann væri af tamílskum uppruna og að í heimaríki hans kynni hann að vera talinn hafa haft tengsl við LTTE- samtökin (e. Liberation Tigers of Tamil Ealam) í borgarastríðinu sem þar var háð á árunum 1983 til 2009. Hvað varðar aðstæður í heimalandi stefnda byggði nefndin á því að aðstæður Tamíla og þeirra sem væru grunaðir um tengsl við LTTE- samtökin hefðu breyst verulega til batnaðar á síðustu árum og væri stefndi því ekki í hættu sneri hann þangað. Var jafnframt tekið fram að það myndi ekki raska niðurstöðu nefndarinnar „jafnvel þó að frásögn kæranda um varðhald og pyndingar yrði lögð til grundvallar“.

7

Í fyrsta viðtali sínu hjá Útlendingastofnun 20. mars 2017 greindi stefndi svo frá, þegar hann var spurður hvort hann hefði verið handtekinn og hvers vegna, að hann hefði verið handtekinn á Sri Lanka vegna þess að bróðir hans hefði verið í LTTE- samtökunum. Í þeim hluta viðtalsins sem varðar ástæður flótta kemur fram að stefndi hafi verið beðinn um að gefa stutt svör þar sem hann myndi fá tækifæri til þess að gefa nánari skýringar síðar ef umsókn hans um alþjóðlega vernd yrði tekin til efnismeðferðar hér á landi. Greindi stefndi þá svo frá að framangreindur bróðir hans hefði verið settur í pyndingarbúðir í þrjá mánuði eftir stríðið á Sri Lanka og síðan verið komið undan til [...]. Árið 2013 hefði herinn komið heim til hans að leita að bróðurnum en þegar fjölskyldan hefði sagtað hún vissi ekki um hann hefði elsti bróðir stefnda verið handtekinn. Síðan hefði ekkert til hans spurst. Meðan á stríðinu stóð hefðu LTTE- samtökin verið með búðir í húsi fjölskyldunnar og hefði húsið verið jafnað við jörðu. Teldi hann fjölskyldu sína ekki örugga á Sri Lanka. Viðtalið er skráð á eyðublað Útlendingastofnunar en þar kemur fram í upphafi að ástæða viðtalsins sé „[t]he service, the legal status, etc.“. Jafnframt kemur þar fram að stefndi hafi ekki notið aðstoðar talsmanns í viðtalinu.

8

Næst var stefndi boðaður til viðtals hjá Útlendingastofnun 26. apríl 2017. Viðtalið er skráð á eyðublað Útlendingastofnunar en þar kemur fram í upphafi að ástæða viðtalsins sé „að fá frásögn umsækjanda á því af hverju hann vilji ekki fara aftur til [...]á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar“. Voru ástæður flótta hans frá Sri Lanka ekki til umfjöllunar þar. Spurður um heilsufar sitt greindi stefndi frá bágri andlegri heilsu og nefndi að hann hugsaði mikið um fortíðina. Spurður um einstaka atburði sem hefðu áhrif í því sambandi nefndi hann hvarf bróður síns og aðstæður sínar meðan hann var á [...].

9

Samkvæmt samskiptagögnum frá göngudeild sóttvarna kvartaði stefndi undan kvíða og streitu í viðtali við hjúkrunarfræðing 29. mars 2017 og óskaði eftir því að hitta sálfræðing. Kemur þar fram að hann hafi hitt sálfræðing fjórum sinnum á tímabilinu frá 28. apríl til 21. ágúst 2017. Í fimmta sálfræðiviðtalinu 11. september 2017 ritar sálfræðingurinn í lýsingu samskipta: „[A] nær í þessum tíma að segja frá hræðilegri meðferð sem hann varð fyrir og hefur ekki áður geta tjáð. Grætur mikið og er niðurbrotinn. Tekur hann góða stund að geta mælt.“

10

Næst fór stefndi í viðtal hjá Útlendingastofnun 13. september 2017. Viðtalið er skráð á eyðublað stofnunarinnar en þar kemur fram í upphafi að ástæða þess sé „að fá frásögn umsækjanda um heilsufar hans“. Spurður hvort einhverjir atburðir í lífi hans hefðu áhrif á andlega eða líkamlega heilsu hans greindi hann frá því meðal annars að herinn á Sri Lanka hefði handtekið hann og haldið honum í þrjá daga. Hefði hann verið settur í myrkan einangrunarklefa og haldið þar í á annan sólarhring. Einnig hefði verið farið með hann í kjallaraherbergi þar sem honum hafi verið skipað úr fötunum, hendur hans bundnar fyrir aftan bak, hann þvingaður niður á hné og [...]. Jafnframt hefði hann verið barinn með plaströri á iljarnar. Þá greindi hann meðal annars frá því á ný að elsti bróðir hans hefði verið pyndaður og handtekinn í návist hans og að ekki hefði til hans spurst síðan. Jafnframt að vinur hans hefði verið numinn á brott og lík hans fundist þremur dögum síðar. Loks greindi hann frá því að faðir hans hefði verið drepinn af hernum á Sri Lanka stuttu eftir að stefndi fæddist og því væri síðan haldið fram að honum fylgdi ólán.

11

Síðasta viðtal stefnda hjá Útlendingastofnun fór fram 1. mars 2018 en tilgangur þess var að fá fram frásögn hans af þeim atburðum sem ollu því að hann flúði Sri Lanka. Í því viðtali endurtók stefndi fyrri frásögn af bræðrum sínum og vini og skýrði frá því að herbúðir LTTE í húsi fjölskyldunnar hefðu verið stórar og vopn fundist þar eftir stríðið. Hann kvað þann bróður sinn sem var í LTTE- samtökunum ekki hafa verið yfirmann þar og greindi svo frá að elsti bróðirinn hefði ekki verið meðlimur í samtökunum. Þá skýrði hann frá handtöku sinni með ítarlegri hætti en áður, meðal annars því að hermenn hefðu leitað á heimili hans og tekið öll hans skjöl (e. all my documents) áður en hann var fluttur í varðhald. Jafnframt skýrði hann frá meðferð sinni í varðhaldi með sama hætti og fyrr, nema haft er eftir honum að hann hafi bæði verið barinn á iljar og bak með áhaldi úr tré. Einnig hefði verið sparkað í höfuð hans og honum hvorki gefinn matur né vatn í tvo daga. Kvaðst hann hafa verið handtekinn í kjölfar þess að hann tók þátt í mótmælum gegn ólöglegum mannshvörfum á Sri Lanka. Jafnframt greindi hann frá því að hann hefði umrætt sinn verið þvingaður til að skrifa undir pappíra á öðru tungumáli en hans eigin. Þegar hann hefði spurt hvað stæði þar hefði hann verið barinn á höndina og [...]. Þannig hefði hann verið þvingaður til að játa að hafa tilheyrt LTTE- samtökunum en á grundvelli þeirrar játningar hefði meðferð hersins á honum verið lögleg með vísan til löggjafar um varnir gegn hryðjuverkum. Kvað hann móður sína hafa greitt fyrir lausn hans úr haldi og að þau hefðu farið í felur í fjóra til fimm mánuði þar á eftir. Atvikið þegar vinur hans hvarf hefði komið upp þar sem þau voru í felum. Þessi vinur hefði líka tekið þátt í mótmælunum og verið í sambærilegri stöðu og stefndi. Daginn eftir að vinurinn hefði verið numinn á brott hefði stefndi haft samband við mann sem aðstoðaði hann við að komast úr landi. Lík vinar hans hefði síðan fundist einhverjum dögum síðar. Kvaðst stefndi hafa farið úr landi á árinu 2015.

12

Fyrir Landsrétti var lagt fram endurrit af viðtali sem kærunefnd útlendingamála tók við stefnda 19. júlí 2018. Í viðtalinu var stefndi ekki beðinn um að gefa sjálfstæða lýsingu á þeirri meðferð sem hann hefði sætt af hálfu stjórnarhersins á Sri Lanka.

Spurður hvenær hún hefði átt sér stað kvað hann það hafa verið í maí 2015. Þá var stefndi spurður út í þá frásögn sína að herinn hefði tekið öll hans skjöl og inntur eftir því hvernig hann hefði þá komist úr landi án vegabréfs eða persónuskilríkja. Kvaðst stefndi þá hafa farið til Indlands með ólöglegum hætti á bát. Spurður hvort hann hefði leitað til læknis vegna [...] kvaðst stefndi ekki hafa gert það. Inntur eftir því hvers vegna frásögn hans af því að hann hefði orðið fyrir pyndingum hefði ekki komið fyrr fram hjá Útlendingastofnun kvaðst stefndi hafa nefnt að herinn væri að leita að sér og að hann teldi að hann yrði drepinn eða pyndaður ef hann sneri til baka en gaf að öðru leyti þá skýringu að hann hefði verið beðinn um að svara í stuttu máli. Hann kvaðst ekki hafa verið beðinn að greina ítarlega frá atburðum á Sri Lanka þegar mál hans var til meðferðar á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar.

13

Meðal gagna málsins er skjal frá 18. apríl 2011, sem óumdeilt er að stafar frá stjórnvöldum á Sri Lanka, þar sem fram kemur að hús F og fjölskyldu hennar hafi eyðilagst í stríðinu. Land fjölskyldunnar sé hernumið og geti hún því ekki snúið heim fyrr en herinn afhendi það.

14

Meðal gagna málsins er einnig yfirlýsing 4. mars 2014, frá E þingmanni á Sri Lanka fyrir [...]- hérað, hvaðan stefndi kveðst vera, sem staðfestir frásögn stefnda af afdrifum þess bróður sem var meðlimur LTTE- samtakanna og því að samtökin hafi haft hús fjölskyldunnar til umráða. Jafnframt kemur þar fram að fjölskyldumeðlimir sæti hótunum frá hernum. Telji hann bróður stefnda vera í lífshættu ef hann snúi aftur til Sri Lanka. Í annarri yfirlýsingu þingmannsins, frá 6. október 2017, kemur fram að fjölskylda stefnda hafi orðið fyrir mörgum lífsógnandi hótunum af hálfu hersins og rannsóknarlögreglu ríkisins, einkum frá stríðslokum árið 2009. Jafnvel eftir að stefndi hafi yfirgefið landið hafi þessir aðilar leitað hans og hótað móður hans. Jafnframt staðfestir þingmaðurinn og lýsir yfir að stefndi sé í alvarlegri hættu snúi hann aftur til

Sri Lanka.

15

Fyrir héraðsdómi var lagt fram handritað bréf 27. maí 2019, undirritað af 17 einstaklingum, þar sem fram kemur að nágranna þeirra, frú F hafi verið hótað af hernum á Sri Lanka og sé hótað enn í dag. Þá þurfi hún leyfi hersins til að yfirgefa þorpið. Jafnframt heimsæki herinn þorpið hennar og spyrji hana út í son hennar, A, og hvar hann sé niðurkominn í dag. Eftir nýlega sprengjuárás í [...] 21. apríl hefði herinn oft heimsótt hana og sé hún því hrædd við að vera heima hjá sér. Fólk eins og hún sé ennþá „á radar“ hjá her Sri Lanka.

16

Við aðalmeðferð í Landsrétti var spiluð í hljóði og mynd upptaka af framburði stefnda í héraði. Stefndi greindi þar svo frá að LTTE- samtökin hefðu notað hús fjölskyldu hans sem búðir meðan á stríðinu stóð, meðal annars hefðu verið þar vopnageymslur.

Þá sýndi hann [...] þar sem hann kvaðst hafa verið [...]. Jafnframt greindi hann svo frá að lögreglan eða herinn hefði komið heim til móður hans að spyrja um hann eftir „páska sprenginguna“ árið áður. Þá greindi hann frá handtöku sinni og meðferð hersins á sér með sambærilegum hætti og áður en kvaðst ekki muna dagsetninguna sem það hefði gerst. Spurður hvers vegna hann hefði ekki greint frá pyndingum í fyrsta viðtali hjá Útlendingastofnun kvað hann stúlkuna sem tók viðtalið hafa sagt honum að segja frá í stuttu máli auk þess sem í menningu hans væri ekki til siðs að tala við ókunnugar stúlkur. Því hefði honum þótt óþægilegt að segja henni frá þessu. Kvaðst hann hér á landi fyrst hafa sagt lögmanni sínum hjá Rauða krossinum frá því að hann hefði sætt pyndingum en áður hefði hann verið búinn að segja frá því í heimalandi sínu auk þess sem hann hefði sagt geðlækni í [...]frá reynslu sinni. Lögmaðurinn væri kona en hann hefði þá verið búinn að hitta hana oft og kynnast henni.

17

Vitnið B var talsmaður stefnda meðan til umfjöllunar var hjá íslenskum stjórnvöldum hvort umsókn hans um alþjóðlega vernd yrði tekin til efnismeðferðar hér á landi. Í héraði greindi hún svo frá að framangreint fyrsta viðtal umsækjanda um alþjóðlega vernd væri svokallað þjónustuviðtal og að enginn lögfræðingur væri viðstaddur þar, hvorki af hálfu útlendingastofnunar né umsækjanda. Á þeim tíma sem þjónustuviðtal við stefnda fór fram hefði heldur ekki verið lagt fyrir umsækjendur próf til að skima fyrir því hvort þeir hefðu orðið fyrir pyndingum eða öðrum áföllum. Verkferlum hefði síðar verið breytt þannig að nú væri skimað fyrir því hvort umsækjendur hefðu orðið fyrir slíku. Þá kvað hún stefnda hafa sagt sér frá því, eftir að úrskurður kærunefndar útlendingamála gekk í ágúst 2017, að hann hefði sætt pyndingum. Hefði augljóslega verið mjög átakanlegt fyrir hann að greina frá reynslu sinni og hún hvatt hann í framhaldinu til að fá hjálp hjá sálfræðingi við að vinna úr henni.

18

Vitnið C sálfræðingur gaf einnig skýrslu í héraði og staðfesti vottorð sitt 14. júní 2018 um að stefndi hefði sótt hjá honum fimm tíma í meðferð við áfallastreitu vegna misþyrminga sem hann hefði sætt í varðhaldi á Sri Lanka. Kvaðst hann telja frásögn stefnda trúverðuga og ekki hafa áður séð skjólstæðing skora jafn hátt á „tékklista“ fyrir einkenni áfallastreituröskunar. Jafnframt kvað hann umsækjendum um alþjóðlega vernd vera úthlutað ákveðnum fjölda viðtala hjá sálfræðingi en hann hefði ekki talið forsvaranlegt annað en að veita stefnda fleiri viðtöl til að fylgja honum betur eftir.

19

Fyrir Landsrétti voru lögðfram ný gögn um heilsufar stefnda. Þar kemur meðal annars fram að stefndi hafi [...] og greint geðlækni svo frá að sama dag hafi hann fengið fregnir frá lögfræðingi sínum um áfrýjun máls þessa til Landsréttar. Fyrir Landsrétti voru einnig lögð fram ný gögn um þróun geðheilbrigðiskerfisins á Sri Lanka. Að öðru leyti hafa við meðferð málsins í Landsrétti ekki verið lögð fram ný dómskjöl um aðstæður í landinu.

Málsástæður aðila

20

Aðilar málsins una þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að vísa frá dómi kröfu stefnda um að felld verði úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar 4. apríl 2018 í máli stefnda.

Eftir stendur krafa stefnda um að ógiltur verði með dómi úrskurður kærunefndar útlendingamála 17. ágúst 2018, þar sem staðfest var framangreind ákvörðun Útlendingastofnunar um að synja honum um alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða hér á landi.

21

Stefndi byggir á því að ýmsir formgallar hafi verið á málsmeðferð kærunefndar útlendingamála auk þess sem úrskurðurinn sé haldinn annmörkum að efni til. Vísar hann í þessu sambandi einkum til þess að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá eigi hann á hættu að verða fyrir ofsóknum á Sri Lanka, í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga, vegna þess að hann sé Tamíli auk þess sem hann sé af hálfu yfirvalda þar talinn hafa tengsl við LTTE- samtökin. Stefndi hafi vegna þeirrar stöðu sinnar sætt pyndingum af hálfu yfirvalda á Sri Lanka á árinu 2015. Sé það mat kærunefndar útlendingamála að telja frásögn hans af þessum aðstæðum sínum ótrúverðuga rangt og ómálefnalegt. Jafnframt byggir stefndi á því að hann eigi á hættu að verða fyrir illri meðferð af því tagi sem 2. mgr. einnig beri að leiða til þess að honum sé veitt alþjóðleg vernd hér á landi samkvæmt því lagaákvæði auk þess sem hann eigi rétt á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 80/2016. Þá hafi kærunefnd útlendingamála lagt rangt mat á aðstæður á Sri Lanka auk þess sem úrskurður nefndarinnar hafi ekki verið nægilega rökstuddur, sbr. 22. gr. stjórnsýslulaga.

22

Áfrýjandi byggir á því að hvorki séu form- né efnisgallar á úrskurði kærunefndar útlendingamála og að stefndi eigi hvorki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi né dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða.

23

Að öðru leyti en að framan greinir vísast um málsástæður aðila til hins áfrýjaða dóms.

Niðurstaða

24

Í 37. gr. laga nr. 80/2016 er kveðið á um hver grundvöllur alþjóðlegrar verndar hér á landi getur verið. Í 1. mgr. ákvæðisins segir að flóttamaður teljist vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands, sbr. A- lið 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 og bókun við samninginn frá 31. janúar 1967. Sama gildi um þann sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur. Í 2. mgr. sama ákvæðis er kveðið á um svokallaða viðbótarvernd en þar kemur fram að flóttamaður geti einnig verið útlendingur sem ekki telst flóttamaður samkvæmt A- lið 1. gr. framangreinds alþjóðasamnings, ef raunhæf ástæða er til að ætla að hann eigi á hættu að sæta dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu eða hann verði fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka verði hann sendur aftur til heimalands síns. Sama gildi um ríkisfangslausan einstakling.

25

Hugtakið ofsóknir í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 er nánar skýrt í 38. gr. laganna.

Þar segir að ofsóknir séu þær athafnir sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar feli í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingu án laga. Hið sama eigi við um samsafn athafna, þar með talið ólögmæta mismunun, sem hafi eða geti haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

26

Í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 80/2016 segir að flóttamaður samkvæmt 37. gr. laganna, sem er hér á landi eða kemur hér að landi, hafi samkvæmt umsókn rétt til að fá hér alþjóðlega vernd. Í 2. mgr. sama ákvæðis er þó kveðið á um ákveðnar undantekningar frá þeim rétti, en ekki er á því byggt að þær eigi við í máli þessu.

27

Stefndi byggir meðal annars á því að brotið hafi verið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga við meðferð máls hans hjá kærunefnd útlendingamála. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að kærunefnd útlendingamála hafi uppfyllt rannsóknarskyldu sína samkvæmt framangreindu lagaákvæði.

28

Stefndi byggir sem fyrr greinir einnig á því að það mat kærunefndar útlendingamála sé rangt og ómálefnalegt að telja ótrúverðuga frásögn hans af því að hann hafi verið handtekinn og pyndaður af stjórnarhernum á Sri Lanka á árinu 2015 auk þess sem úrskurður nefndarinnar sé svo illa rökstuddur að gangi í berhögg við 22. og 31. gr. stjórnsýslulaga.

29

Í málum sem varða umsækjendur um alþjóðlega vernd hefur verið talið unnt að leiða ákveðin viðmið um sönnun af reglum um bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu samkvæmt 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 62/1994, sbr. til hliðsjónar dóm yfirdeildar Mannréttindadómstóls Evrópu 23. ágúst 2016 í máli J. K. og fleiri gegn Svíþjóð. Samkvæmt því hvílir á umsækjanda að sýna fram á að rökstudd ástæða sé til að ætla að aðstæður hans séu með þeim hætti að hann eigi raunverulega á hættu að verða fyrir meðferð af því tagi sem 37. gr. laga nr. 80/2016 tekur til. Sýni umsækjandi fram á þetta flyst sönnunarbyrðin yfir á ríkið, sem þá ber að eyða vafa um það hvort viðkomandi sé í slíkri hættu verði honum synjað um vernd hér á landi. Réttilega kemur fram í úrskurði kærunefndar útlendingamála að frásögn umsækjanda samkvæmt framangreindu þurfi almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um aðstæður í heimaríki hans. Í þessu sambandi athugast þó að meðan það stendur umsækjanda sjálfum nær að afla gagna um persónulegar aðstæður sínar stendur það ríkinu nær að afla gagna um aðstæður í heimaríki hans, þar með talið um að yfirvöld þar geti veitt honum fullnægjandi vernd.

30

Við mat á því hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd hafi fært fram nægar sönnur samkvæmt framangreindu berjafnframtað hafa í huga að sönnunarkröfur mega ekki vera svo ríkar að viðkomandi njóti ekki raunhæfrar verndar gegn alvarlegum mannréttindabrotum. Í því sambandi ber að líta til þess að það getur verið háð umtalsverðum vandkvæðum fyrir fólk á flótta að tryggja sönnunargögn frá því landi sem það flýr. Skortur á skriflegum gögnum getur því ekki ráðið úrslitum við sönnunarmatið. Vegna sérstakra aðstæðna fólks á flótta getur jafnframt verið nauðsynlegt að meta vafa þeim í hag þegar kemur að því að meta trúverðugleika frásagnar þeirra og þeirra gagna sem lögð eru fram til stuðnings henni.

31

Við mat á hættu á illri meðferð ber enn fremur bæði að líta til einstaklingsbundinna aðstæðna og aðstæðna í heimaríki umsækjanda, meðal annars þess hvort rökstudd ástæða sé til að ætla að umsækjandi hafi áður sætt illri meðferð eða hvort hann sé talinn tilheyra hópi sem sætir þar ofsóknum. Trúverðug frásögn umsækjanda af því að hafa áður orðið fyrir illri meðferð af því tagi sem 37. gr. laga nr. 80/2016 tekur til, sem er í samræmi við heimildir um aðstæður í viðkomandi landi, verður talin veita sterkar líkur fyrir því að viðkomandi sé í hættu á að sæta slíkri meðferð á ný verði honum synjað um vernd hér á landi.

32

Þá athugast að þegar dómstólar meta hvort stjórnvöld hafi lagt rétt mat á einstaklingsbundnar aðstæður umsækjanda og aðstæður í heimaríki hans ber þeim að horfa til þeirra upplýsinga sem liggja fyrir við umfjöllun þeirra um málið, en ekkitil þess sem lá fyrir við töku hinna umdeildu stjórnvaldsákvarðana. Verður það einnig talið felast í banni við pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu í skilningi 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og leiðir af mikilvægi þeirra réttinda, sbr. til hliðsjónar dóm yfirdeildar Mannréttindadómstóls Evrópu 23. mars 2016 í máli F. G. gegn Svíþjóð. Samkvæmt því verður litið til allra framlagðra gagna málsins við mat dómsins á kröfu stefnda um ógildingu úrskurðar kærunefndar útlendingamála.

33

Fyrir Landsrétti var lagt fram endurrit af viðtali sem kærunefnd útlendingamála tók við stefnda 19. júlí 2018. Í endurritinu kemur ítrekað fram að nefndin hafi við töku viðtalsins ekki talið stefnda hafa greint frá því í fyrsta viðtali sínu hjá Útlendingastofnun 20. mars 2017 að hann hefði verið handtekinn vegna tengsla bróður hans við LTTE- samtökin. Frá því er þó greint í úrskurði kærunefndarinnar 17. ágúst 2018.

34

Kærunefndin mat frásögn stefnda allt að einu ótrúverðuga í úrskurði sínum á þeim grundvelli að „frásögn hans varðandi varðhald sem hann kveðst hafa sætt og pyndingar af hálfu yfirvalda í Sri Lanka kom ekki fram hjá stjórnvöldum fyrr en í viðtali hjá Útlendingastofnun þann 13. september 2017“. Þá hefði stefndi ekki lagt fram frekari gögnsem styddu þessa frásögn auk þess sem skýrslur sem nefndin hefði kynnt sér bentu „eindregið til þess að árið 2015, sem kærandi kveðst hafa orðið fyrir umræddum atburðum, hafi tilvik eins og kærandi lýsir verið afar sjaldgæf“. Tók nefndin jafnframt sérstaklega fram að tvö bréf frá þingmanni í heimaríki stefnda hefðu ekki sérstaka þýðingu við úrlausn málsins „í ljósi framburðar kæranda um þekkingu þingmannsins á aðstæðum kæranda“. Aftur á móti var lagt til grundvallar að stefndi væri af tamílskum uppruna og að „í heimaríki hans kunni að vera litið svo á að hann hafi haft tengsl við LTTE- samtökin í borgarastríðinu“.

35

Samkvæmt framangreindu lagði kærunefndin ekki mat á það hvort stefndi hefði verið reikull í svörum eða samkvæmur sjálfum sér í frásögn sinni af því að hafa sætt illri meðferð af hálfu stjórnarhersins á Sri Lanka og byggði rökstuðning sinn þess í stað einungis á því að frásögn hans af þeim atvikum hefði ekki komið nægilega snemma fram fyrir stjórnvöldum hér á landi. Nefndinni bar þó að leggja rökstutt mat á hið fyrrnefnda í ljósi þess að um grundvallarþátt í mati á trúverðugleika framburðar er að ræða.

36

Í úrskurði kærunefndar útlendingamála er heldur ekki lagt rökstutt mat á þær skýringar sem stefndi gaf á því hvers vegna hann sagði í fyrsta viðtali sínu hjá Útlendingastofnun 20. mars 2017 aðeins frá því að hafa verið handtekinn vegna tengsla bróður síns við LTTE- samtökin, en ekki nánar frá þeirri illu meðferð sem hann kveðst hafa sætt í varðhaldi. Verður talið að kærunefndin hafi þó haft ríkt tilefni til þess í ljósi þess að um var að ræða svokallað þjónustuviðtal þar sem stefndi naut hvorki aðstoðar löglærðs talsmanns né var sérstaklega spurður um það hvort hann hefði sætt illri meðferð. Samkvæmt eyðublaði Útlendingastofnunar, sem viðtalið var skráð á, var stefndi auk þess beðinn um að hafa svör sín um ástæður flótta stutt þar sem hann myndi síðar fá tækifæri til að greina nánar frá atvikum. Þá fjallaði næsta viðtal stefnda hjá Útlendingastofnun, sem fram fór 26. apríl 2017, ekki um reynslu hans á Sri Lanka. Jafnframt athugast að samkvæmt framburði vitnisins B var á þeim tíma sem stefndi fór í fyrsta viðtal sitt hjá Útlendingastofnun ekki skimað fyrir því hvort umsækjendur hefðu orðið fyrir pyndingum eða öðrum áföllum líkt og nú mun vera gert. Einnig lét kærunefndin í þessu sambandi hjá líða að taka afstöðu til samtímagagna frá göngudeild sóttvarna um það hversu erfitt stefnda reyndist að greina sálfræðingi frá reynslu sinni í fyrsta sinn 11. september 2017. Verður í þessu sambandi ekki fallist á það með áfrýjanda að nokkru breyti þótt tekið sé fram á eyðublöðum Útlendingastofnunar að stefnda hafi undir lok framangreindra viðtala einnig verið boðið að bæta einhverju við það sem áður var fram komið.

37

Við mat á trúverðugleika þeirrar frásagnar stefnda að hann hefði sætt pyndingum af hálfu stjórnarhersins á Sri Lanka árið 2015 bar kærunefnd útlendingamála einnig að leggja mat á hvort hún væri í samræmi við þau gögn sem stefndi lagði fram um persónulegar aðstæður sínar. Í viðtali sem kærunefndin tók við stefnda greindi hann svo frá að hann þekkti ekki þingmanninn sem ritaði tvö bréf sem hann lagði fram hjá henni, en að móðir hans hefði aflað bréfanna. Spurður nánar hvort þingmaðurinn þekkti til aðstæðna stefnda kvað hann svo vera þar sem þingmaðurinn vissi vel af aðstæðum tengdum húsi fjölskyldunnar þar sem LTTE- samtökin hefðu haft stórar búðir. Inntur eftir því hvort þingmaðurinn þekkti nánar til persónulegra aðstæðna stefnda greindi hann svo frá að móðir hans hefði útskýrt þær fyrir honum. Í málinu liggur einnig fyrir bréf 18. apríl 2011, sem óumdeilt er að stafar frá stjórnvöldum á Sri Lanka, þar sem fram kemur að hús fjölskyldu stefnda hafi eyðilagst í stríðinu og að land fjölskyldunnar sé hernumið. Kærunefnd útlendingamála leit í úrskurði sínum með öllu fram hjá framangreindum gögnum. Þótt sönnunargildi þeirra sé vissulega takmarkað verður talið að þau veiti þeirri frásögn stefnda stoð að hann og fjölskylda hans séu af stjórnvöldum á Sri Lanka talin hafa rík tengsl við LTTE- samtökin. Í ljósi þeirra sönnunarreglna sem beita ber í málum af þessu tagi verður það ekki talið hafa verið rétt af hálfu kærunefndarinnar að telja að framburður stefnda um að framangreindur þingmaður þekki af eigin raun ekki til annars en þess að samtökin hafi haft stórar búðir í húsi fjölskyldunnar dragi úr sönnunargildi þeirra að því leyti. Þá athugast að fyrir héraðsdómi var lagt fram nýtt skjal 27. maí 2019 þar sem 17 nágrannar móður stefnda staðfesta að herinn á Sri Lanka fylgist enn með henni og hafi meðal annars íapríl árið 2019 komið til hennar í leit að stefnda.

38

Við mat á trúverðugleika frásagnar stefnda bar kærunefnd útlendingamála jafnframt að meta hvort hún samræmdist gögnum um aðstæður í heimaríki hans. Sem fyrr greinir taldi kærunefndin í úrskurði sínum að gögn um aðstæður á Sri Lanka bæru með sér að tilvik eins og þau sem stefndi hefur lýst hefðu verið „afar sjaldgæf“ á árinu 2015. Stjórnarskipti urðu á Sri Lanka í september árið 2015 en samkvæmt gögnum málsins hétu ný stjórnvöld því að nema hryðjuverkalöggjöf úr gildi og bæta ástand mannréttindamála í landinu. Eins og að framan greinir hefur stefndi ekki getað gefið upp nákvæma dagsetningu varðhaldsins sem hann sætti umfram það að hann nefndi í viðtali við kærunefndina að það hefði verið í maí árið 2015.

39

Meðal gagna málsins eru ýmis gögn um aðstæður á Sri Lanka, sem ekki lágu fyrir við meðferð málsins hjá kærunefnd útlendingamála, en úrskurður nefndarinnar var sem fyrr greinir kveðinn upp 17. ágúst 2018. Þar á meðal er skýrsla mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna frá 8. febrúar 2019 en samkvæmt henni hafði framangreindri hryðjuverkalöggjöf þá ekki enn verið breytt. Jafnframt hefur verið lögð fram í málinu skýrsla sérstaks erindreka Sameinuðu þjóðanna um vernd mannréttinda í baráttu gegn hryðjuverkum frá 14. desember 2018. Greinir hann þar svo frá að pyndingum sé enn beitt með kerfisbundnum hætti gagnvart þeim sem handteknir séu á grundvelli hryðjuverkalöggjafarinnar. Jafnframt kemur þar fram að á síðari hluta ársins 2016 og fyrri hluta ársins 2017 hafi verið greint frá pyndingum í 80- 90% þeirra mála sem vörðuðu einstaklinga sem handteknir hefðu verið á grundvelli þeirrar löggjafar. Eftir að erindrekinn hefði heimsótt Sri Lanka í júlí 2017 hefðu enn fremur komið fram frásagnir af því að í það minnsta 50 Tamílar hefðu verið pyndaðir frá því að stjórnarskiptin árið 2015 áttu sér stað en ekki hefði þó reynst unnt að staðreyna þær.

Hvað hið síðastgreinda varðar athugast þó að meðal gagna málsins er einnig skýrsla samtakanna Freedom from Torture frá febrúar 2019 þar sem fram kemur að samtökin hafi greint mál 16 einstaklinga á grundvelli meðal annars læknisfræðilegra gagna og ályktað að þeir hefðu verið pyndaðir í varðhaldi á árabilinu frá 2015 til 2017. Allir hefðu þeir verið Tamílar og flestir sakaðir um tengsl við LTTE- samtökin.

40

Í ljósi þess að stefndi kveðst hafa sætt pyndingum fyrir stjórnarskiptin á Sri Lanka í september 2015, og að teknu tilliti til framangreindra gagna málsins, er óhjákvæmilegt að álykta að mat kærunefndarinnar á aðstæðum á Sri Lanka á þeim tíma er stefndi kveðst hafa sætt þar pyndingum hafi verið ófullnægjandi, en af úrskurði nefndarinnar má ráða að þetta atriði hafi haft rík áhrif á mat hennar á trúverðugleika frásagnar hans. 41

Samkvæmt 22. og 31. gr. stjórnsýslulaga ber að rökstyðja niðurstöðu úrskurða í kærumálum. Í rökstuðningi skal vísa til þeirra réttarreglna sem ákvörðun stjórnvalds er byggð á. Jafnframt skal, að því marki sem ákvörðun byggist á mati, gera grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem ráðandi voru við matið. Í skýringum með frumvarpi til stjórnsýslulaga segir jafnframt í þessu sambandi að rétt sé að rökstyðja ítarlega þær ákvarðanir sem eru mjög íþyngjandi. Í ljósi þeirra mikilvægu mannréttinda sem í húfi eru í máli þessu verður samkvæmt framangreindu að gera ríkar kröfur til rökstuðnings kærunefndar útlendingamála fyrir því mati nefndarinnar að frásögn stefnda af því að hafa sætt pyndingum á Sri Lanka sé ótrúverðug.

42

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að kærunefnd útlendingamála hafi ekki rökstutt mat sitt á trúverðugleika frásagnar stefnda með fullnægjandi hætti, í andstöðu við 22. og 31. gr. stjórnsýslulaga. Í ljósi gagna málsins og þeirra sönnunarreglna sem gilda um mat á trúverðugleika frásagnar umsækjanda um alþjóðlega vernd verður jafnframt talið að það mat kærunefndarinnar, að frásögn stefnda af því að hafa sætt pyndingum á árinu 2015 sé ótrúverðug, sé haldið verulegum efnisannmörkum.

43

Kemur þá til skoðunar sá hluti rökstuðnings kærunefndarinnar fyrir niðurstöðu sinni að jafnvel þótt frásögn stefnda um varðhald og pyndingar væri lögð til grundvallar myndi það ekki raska þeirri niðurstöðu nefndarinnar að kærandi uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016. Stefndi byggir sem fyrr greinir meðal annars á því að þessi rökstuðningur nefndarinnar gangi í berhögg við 22. og 31. gr. stjórnsýslulaga.

Þessi ályktun kærunefndarinnar er sett fram undir lok rökstuðnings hennar um það hvort stefndi eigi rétt á vernd hér á landi á framangreindum grundvelli en af úrskurðinum verður ráðið að þetta hafi nefndin byggt á undanfarandi rökstuðningi sínum um aðstæður í heima ríki stefnda. Í því sambandi var einkum vísað til þess að gögn sýndu að stjórnarskipti hefðu orðið á Sri Lanka í september 2015 og að ástandið í landinu hefði batnað eftir það. Meðal annars hefðu stjórnvöld lýst yfir vilja til að „breyta alræmdri löggjöf um varnir gegn hryðjuverkum, en þeirri löggjöf hafi verið beitt til að hneppa einstaklinga sem grunaðir hafi verið um tengsl við LTTE- samtökin í varðhald þar sem þeir hafi verið beittir ofbeldi“ auk þess sem í landinu sé nú starfandi sjálfstæð mannréttindanefnd sem hafi eftirlit með því að mannréttindi séu þar virt. Þó séu enn dæmi um að einstaklingar sem komi til landsins án vegabréfs sæti illri meðferð af hálfu rannsóknarlögreglu ríkisins en þar sé fyrst og fremst um að ræða einstaklinga sem grunaðir hafi verið um tengsl við LTTE- samtökin. Af framangreindum ástæðum hafi stefndi ekki ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 verði honum gert að snúa aftur til Sri Lanka. Af sömu ástæðum taldi kærunefndin stefnda ekki uppfylla skilyrði 2. mgr. 37. gr. laganna um viðbótarvernd og að hann ætti þar með ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi samkvæmt 40. gr. sömu laga.

44

Ef frásögn stefnda um að hafa sætt pyndingum árið 2015 er metin trúverðug verður að leggja hana til grundvallar úrlausn málsins, þar með talið að herinn hafi tekið persónuskilríki hans og að hann hafi undir pyndingum árið 2015 skrifað undir játningu um að hafa tilheyrt LTTE- samtökunum. Þá gefa gögn málsins eins og áður segir til kynna að stjórnvöld á Sri Lanka telji hann og fjölskyldu hans hafa rík tengsl við samtökin. Sé framangreint lagt til grundvallar við úrlausn máls stefnda bar kærunefndinni sem fyrr greinir að líta svo á að það veittisterkarlíkur fyrir því að hann væri í hættu á að sæta pyndingum á ný yrði honum synjað um vernd hér á landi.

Nefnd innibar jafnframt að rökstyðja úrskurð sinn með ítarlegum hætti, sbr. 22. og 31. gr. stjórnsýslulaga, og þannig að vafa um hvort stefndi væri í hættu á að sæta pyndingum væri eytt.

45

Fallist verður á það með stefnda að rökstuðningur kærunefndar útlendingamála hafi verið ófullnægjandi að þessu leyti, sbr. 22. og 31. gr. stjórnsýslulaga. Er þá litið til þeirra ríku krafna sem verða samkvæmt framangreindu gerðar til rökstuðnings nefndarinnar. Jafnframt er í þessu sambandi litið til þess að kærunefndin byggir á því í rökstuðningi sínum að dæmi séu um að einstaklingar sem komi til Sri Lanka án vegabréfs og séu grunaðir um tengsl við LTTE- samtökin sæti illri meðferð af hálfu rannsóknarlögreglu ríkisins, án þess að rökstutt sé hvernig það má vera að stefndi eigi það ekki á hættu í ljósi frásagnar sinnar.

46

Þá athugast að samkvæmt gögnum málsins, sem áður hafa verið rakin, verður að leggja til grundvallar að einstaklingar í sömu stöðu og stefndi hafi á árabilinu 2015 til 2017 enn átt á hættu að sæta pyndingum í varðhaldi á Sri Lanka. Meðal gagna málsins er einnig skýrsla frá bandaríska innanríkisráðuneytinu um mannréttindi á Sri Lanka árið 2018 en þar kemur fram að stjórnvöld hafi lýst því yfir að frestað skyldi handtökum á grundvelli hryðjuverkalöggjafarinnar þar í landi. Þó þekktust þess enn dæmi auk þess sem pyndingar væru enn algengar af hálfu lögreglunnar. Einnig bærust enn fregnir af handahófskenndum handtökum og varðhaldi sem og því að her eða lögregla fylgdist með og áreitti Tamíla sem grunaðir væru um tengsl við LTTE - samtökin. Ekki hafa af hálfu áfrýjanda verið lögð fram fyrir dómi frekari gögn varðandi aðstæður á Sri Lanka sem eytt geta vafa um það hvort stefndi eigi á hættu að verða pyndaður snúi hann aftur þangað.

47

Að framangreindu virtu verða taldir slíkir annmarkar á rökstuðningi kærunefndarinnar fyrir því að stefndi uppfylli ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 að ógilda verði úrskurð nefndarinnar, enda hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á það hér fyrir dómi að aðstæður í heimaríki stefnda séu þannig að hann sé ekki í hættu á að sæta þar pyndingum. Að fenginni þeirri niðurstöðu eru engin efni til að fjalla um aðrar málsástæður sem stefndi hefur haft uppi í málinu.

48

Mál þetta var í upphafi höfðað á hendur áfrýjanda, íslenska ríkinu, vegna ákvörðunar Útlendingastofnunar 4. apríl 2018 annars vegar og úrskurðar kærunefndar útlendingamála 17. ágúst 2018 hins vegar. Aðilar una sem fyrr greinir þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að vísa af sjálfsdáðum frá dómi þeim þætti málsins sem varðaði kröfu stefnda um að framangreind ákvörðun Útlendingastofnunar yrði ógilt.

Máli stefnda gegn áfrýjanda var aftur á móti ekki vísað frá dómi og á 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því ekki við um málskostnaðarákvörðun í því. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarkostnað í héraði staðfest.

49

Eftir atvikum málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 fellur málskostnaður fyrir Landsrétti niður. Um gjafsóknarkostnað stefnda fer eins og í dómsorði greinir en þóknun lögmanns hans er þar ákveðin án virðisaukaskatts í samræmi við venju.

Dómsorð :

Úrskurður kærunefndar útlendingamála 17. ágúst 2018 í máli nr. [...]/2018, þar sem stefnda, A, var synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða er ógiltur.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað í héraði skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef A-kk-ef B-kk-ef lögmanns, 1.500.000 krónur.

Dómur Héraðsdómur Reykjavíkur 14. febrúar 2020

Mál þetta, sem dómtekið var 8. janúar 2020, höfðaði A, ríkisborgari Srí Lanka, [...] hinn 12. október 2018 á hendur Útlendingastofnun, Dalvegi 18, Kópavogi, og íslenska ríkinu, „til ógildingar úrskurðar kærunefndar útlendingamála og ákvörðunar Útlendingastofnunar“.

Stefnandi krefst þess að ógiltur verði með dómi úrskurður kærunefndar útlendingamála frá 17. ágúst 2018 í máli nr. [...]/2018 og að felld verði úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar frá 4. apríl 2018 í máli nr. 2017-[...], þar sem stefnanda var synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndu krefjast sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Þá er þess krafist að málskostnaður milli aðila verði látinn niður falla.

I

Málsatvik

Stefnandi, sem er ríkisborgari Srí Lanka, kom hingað til lands [...] 2017, eftir að hafa verið stöðvaður í Flugstöð Leifs Eiríkssonar á leið í flug til [...], er hann framvísaði vegabréfi annars manns. Hann sótti um alþjóðlega vernd hér á landi [...] s. á. og mætti í framhaldi þess í tvö viðtöl hjá Útlendingastofnun, 20. mars og 26. apríl 2017.

Hinn 24. maí s. á. ákvað Útlendingastofnun, á grundvelli svokallaðrar Dyflinnarreglugerðar, að umsókn stefnanda yrði ekki tekin til efnismeðferðar og að hann skyldi endursendur til [...], þar sem yfirvöld höfðu samþykkt viðtöku hans á grundvelli fyrri umsóknar hans þar í landi um alþjóðlega vernd. Þeirri ákvörðun sneri kærunefnd útlendingamála við með úrskurði 15. ágúst 2017 og lagði fyrir Útlendingastofnun að taka málið fyrir að nýju, þar sem á rannsókn málsins hefði skort. Byggðist sú niðurstaða einkum á því að Útlendingastofnun hefði vanrækt að afla læknisfræðilegra gagna um andlega heilsu stefnanda eða leiðbeina honum um þýðingu þess að leggja upplýsingarnar fram áður en stofnunin tók ákvörðun í máli hans. Taldi kærunefndin ekki hægt að bæta ákærustigi úr þeim ágalla sem tengdist skorti á rannsókn á því hvort stefnandi væri einstaklingur í sérstaklega viðkvæmri stöðu og hvort það hefði áhrif á niðurstöðu í máli hans.

Mál stefnanda var í kjölfarið tekið til efnismeðferðar hjá Útlendingastofnun og mætti hann þar til viðtals, fyrst 13. september 2017 og aftur 1. mars 2018, ásamt talsmanni sínum. Í þeim viðtölum skýrði hann frá því að hann hefði verið fangelsaður og sætt pyndingum í heimalandi sínu.

Með ákvörðun 4. apríl 2018 komst Útlendingastofnun að þeirri niðurstöðu að stefnandi væri ekki flóttamaður og að honum skyldi synjað um réttarstöðu flóttamanns og viðbótarvernd á Íslandi, jafnframt því að synja umsókn hans um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Í ákvörðuninni kemur fram að frásögn stefnanda, um að hann hefði sætt varðhaldi og pyndingum af hálfu öryggissveita í heimalandi sínu á árinu 2015, var metin trúverðug og lögð til grundvallar. Þá var það mat stofnunarinnar að taka bæri mið af viðkvæmri stöðu stefnanda, sem fælist í heilbrigðisaðstæðum hans, þ. e. áfallastreituröskun, [...], [...] og svefnröskunum. Stofnunin taldi á skorta að ótti stefnanda við ofsóknir gæti talist ástæðuríkur í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, m. a. með eftirfarandi rökstuðningi: „Eins og staðan er í dag er ekki talið að umsækjandi eigi á hættu ofsóknir eða meðferð í heimalandi sínu sem jafnað verði til ofsókna. Umsækjandi tilheyrir ekki þeim hópi Tamíla sem hafa talað fyrir aðskilnaðarstefnunni, frjálsu ríki Tamíla eða reynt að koma á óstöðugleika í Srí Lanka. Umsækjandi var ekki meðlimur í LTTEen bróðir hans sem búsettur er í [...]gegndi almennri og lágri stöðu innan samtakanna. Með vísun í framangreint er ekki talið að yfirvöld í Srí Lanka hafi áhuga á umsækjanda í dag né líti á hann sem ógn.“ Þá féllst stofnunin ekki á að skilyrði 2. mgr. sömu lagagreinar um viðbótarvernd ættu við í tilviki stefnanda. Enn fremur taldi stofnunin að aðstæður stefnanda næðu ekki því alvarleikastigi sem nauðsynlegt væri til að fallist yrði á veitingu dvalarleyfis af mannúðarástæðum vegna heilbrigðisástæðna, auk þess sem stofnunin taldi ekki að sú heilbrigðisþjónusta sem honum væri nauðsynleg væri honum óaðgengileg í heimalandi sínu. Þá voru ekki talin skilyrði til veitingar dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða vegna erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki stefnanda. Loks taldi stofnunin ekki hátta svo til í málinu að endursending stefnanda bryti gegn 42. gr. laga um útlendinga.

Stefnandi kærði ákvörðun Útlendingastofnunar til kærunefndar útlendingamála. Kærunefndin staðfesti ákvörðunina með úrskurði 17. ágúst 2018 og lagði fyrir stefnanda að hverfa sjálfviljugur af landi brott innan 30 daga. Kærunefndin ákvað 26. september s. á. að verða við beiðni stefnanda um að fresta réttaráhrifum úrskurðarins á meðan hann ræki mál sitt fyrir dómstólum.

Í úrskurði kærunefndarinnar kemur fram að nefndin taldi ekki unnt að byggja á frásögn stefnanda um að hafa sætt varðhaldi og pyndingum af hálfu stjórnvalda í Srí Lanka. Hefði „ákveðins misræmis“ gæt tí frásögn stefnanda um ástæður flótta hans milli viðtala sem tekin voru við hann hjá Útlendingastofnun í mars og apríl 2017 og síðari viðtala, en það hafi verið fyrst í viðtali 13. september 2017, eftir að mál hans hafði verið tekið til nýrrar meðferðar hjá Útlendingastofnun, sem frásögn hans um að hann hefði sjálfur sætt varðhaldi og pyndingum kom fram. Stefnandi hefði ekki minnst á þessa atburði í viðtölum við lækna og í samtali við sálfræðing vorið og sumarið 2017 og ekki hefði verið vikið að þessu í greinargerðum sem talsmaður hans lagði fram fyrir hans hönd á báðum stjórnsýslustigum. Þá bentu skýrslur sem kærunefnd hefði kynnt sér eindregið til þess að árið 2015 hefðu tilvik eins og stefnandi lýsti verið „afar sjaldgæf“. Stefnandi hefði ekki lagt fram frekari gögn sem gætu stutt frásögn hans. Lagði kærunefndin þó til grundvallar, líkt og Útlendingastofnun, að stefnandi hefði með framburði sínum gert nægilega líklegt að hann væri af tamílskum uppruna og að í heimaríki hans kynni að vera litið svo á að hann hafi haft tengsl við LTTE-samtökin í borgarastríðinu í Srí Lanka.

Í úrskurðinum kemur fram að skýrslur sem kærunefnd hafi kynnt sér, og þar eru taldar upp, bendi til þess að ástandið í landinu hafi batnað eftir breytingar á stjórn landsins árið 2015. Kosningar árið 2015 hafi markað nokkur tímamót, en þá hafi tekið við völdum stjórnvöld sem lögðu áherslu á sameiningu þjóðarinnar og aukna virðingu fyrir mannréttindum. Bendi skýrslur ekki til annars en að þessi þróun haldi áfram í sömu átt. Telji nefndin heimildir ekki bera með sér að ofsóknir viðgangist almennt í landinu gegn Tamílum eða einstaklingum sem hafi, eða grunaðir séu um að hafa, tengsl við LTTE-samtökin. Þá bendi heimildir ekki til þess að Tamílar og/eða einstaklingar sem hafi haft tengsl við LTTE-samtökin sæti áreiti af hálfu stjórnvalda, lögreglu eða hersins í Srí Lanka sem nái því alvarleikastigi að geta talist ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. útlendingalaga. Var það því niðurstaða kærunefndar að stefnandi hefði ekki með rökstuddum hætti leitt líkur að því að hann hefði ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr., sbr. 1. mgr. 38. gr., laganna, sneri hann til heimaríkis.

Í úrskurði kærunefndar er tekið fram að með hliðsjón af þeim umbótum sem hafi átt sér stað í Srí Lanka ogþeim breyttu aðstæðum sem Tamílar búi við, þ. m. t. þeir sem grunaðir séu um tengsl við LTTE, telji kærunefnd að „jafnvel þó að frásögn kæranda um varðhald og pyndingar yrði lögð til grundvallar myndi það ekki raska ofangreindri niðurstöðu nefndarinnar“. Taldi kærunefnd því ljóst að stefnandi uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér í landi. Með vísan til sama rökstuðnings taldi kærunefndin ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. sömu lagagreinar um viðbótarvernd og þar með að stefnandi ætti ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laganna. Kærunefndin lagði til grundvallar að stefnandi ætti við andlega erfiðleika að stríða, en taldi á grundvelli heildstæðs mats á aðstæðum hans að hann gæti fengið aðgang að meðferðum og lyfjum sem hann þyrfti á að halda í heimaríki sínu og að aðstæður hans næðu ekki því alvarleikastigi að hann hefði ríka þörf fyrir vernd, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Var niðurstaða Útlendingastofnunar um synjun dvalarleyfis af mannúðarástæðum því staðfest.

Loks taldi nefndin ákvæði 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga ekki standa í vegi fyrir endursendingu stefnanda til heimaríkis, þar sem þær aðstæður sem ákvæðið tekur til ættu ekki við í máli hans.

Við aðalmeðferð máls þessa gaf stefnandi aðilaskýrslu með aðstoð túlks. Þá gáfu skýrslu sem vitni B, ráðgjafi hjá Rauða krossi Íslands, C sálfræðingur og D, vinkona stefnanda. Að framburði aðila og vitna verður vikið eftir þörfum í niðurstöðukafla (IV).

II

Málsástæður stefnanda

Þar sem vísað er til „stefndu“ í fleirtölu í bæði stefnu og greinargerð er augljóst að átt er við Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála. Verður það orðalag látið halda sér í köflum II og III til hægðarauka, þrátt fyrir að íslenska ríkinu sé stefnt en ekki kærunefndinni.

Stefnandi byggir á því að bæði form- og efnisgallar hafi verið á meðferð máls hans hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála og að af þeim sökum beri að ógilda úrskurð kærunefndar frá 17. ágúst 2018 og ákvörðun Útlendingastofnunar frá 4. apríl 2018 sem dómkröfur hans lúta að. Stefnandi kveður dómkröfur sínar styðjast við allar þær málsástæður og þau lagarök sem færð hafi verið fram í greinargerðum stefnanda til Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála og vísar til þeirra gagna hvað varðar stöðu mannréttindamála í Srí Lanka og ástæður þess að stefnandi óttast um líf sitt og heilsu þar.

Stefnandi lýsir því svo að frá lokum borgarastyrjaldarinnar í Srí Lanka hafi ýmis alþjóðasamtök haft miklar áhyggjur af ástandinu í landinu og varað við aðgerðum hersins og stjórnvalda gagnvart minnihlutahópum þar, m. a. þeim sem stefnandi tilheyri. Fram komi í nýrri skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins frá 20. apríl 2018 að Tamílar í landinu haldi áfram að greina frá kerfisbundinni mismunun sem þeir sæti er varðar aðgang að menntun, atvinnu, húsnæði, heilbrigðisþjónustu og notkun á eigin tungumáli, tamílsku. Tamílar um allt land, einkum í norður- og austurhluta landsins, sæti eftirliti og áreiti af hálfu öryggissveita hersins, þá sérstaklega aðgerðasinnar og einstaklingar sem voru meðlimir í LTTE eða eru grunaðir um að hafa verið meðlimir í LTTE. Í sömu skýrslu greini frá því að pyndingar viðgangist í Srí Lanka og að löggæsluyfirvöld og ríkishersveitir pyndi og beiti borgara kynferðisofbeldi, m. a. oft í þeim tilgangi að þvinga fram játningar á ætluðum brotum viðkomandi. Einnig komi fram að Mannréttindanefnd Srí Lanka hafi lýst því yfir að pyndingar í landinu séu kerfisbundnar og hafi verið viðvarandi um allt land og að þeir aðilar sem grunaðir eru um tengsl við LTTE, eins og stefnandi, séu í sérstakri hættu.

Í ársskýrslu Amnesty International frá því í febrúar síðastliðnum [2018] greini að löggæsluyfirvöld hafi beitt tamílska minnihlutann í landinu, sérstaklega fyrrum meðlimi LTTE, áframhaldandi mismunun og áreitni, auk þess sem Tamílar séu undir ströngu eftirliti stjórnvalda á grundvelli þjóðernis (e. surveillance and ethnic profiling). Í sömu skýrslu sé greint frá því að þvinguð mannshvörf, aftökur án aðkomu dómstóla, pyndingar og önnur alvarleg mannréttindabrot viðgangist enn í landinu í skjóli refsileysis líkt og þau hafi gert áður en, á meðan og eftir að vopnuðum átökum á milli hersveita ríkisins og LTTE lauk árið 2009. Stjórnvöld hafi á síðasta ári haldið áfram frelsissviptingum á Tamílum sem grunaðir séu um tengsl við LTTE í skjóli laga um varnir gegn hryðjuverkum (e. the Prevention of Terrorism Act, PTA). PTA-löggjöfin veiti stjórnvöldum rúma heimild til frelsissviptinga og leggi sönnunarbyrði um pyndingar og aðra ómannúðlega meðferð á einstaklinga í haldi sem halda fram slíkri meðferð. Þá hermi heimildir að pyndingar og önnur ill meðferð í varðhaldi og í fangelsum landsins viðgangist. Mannréttindanefnd Srí Lanka hafi greint frá áframhaldandi útbreiddu ofbeldi gegn þeim sem sæta varðhaldi, þ. á m. pyndingum og annarri illri meðferð, og hafi því verið lýst sem kerfisbundnu og afar útbreiddu, sérstaklega af hendi lögregluyfirvalda. Þá segi jafnframt að stjórnvöld beiti óhóflegu valdi í garð mótmælenda í skjóli refsileysis. Ekki hafi enn verið saksótt vegna morða hersins á óvopnuðum mótmælendum sem kröfðust hreins drykkjarvatns í mótmælum árið 2013. Þá segi jafnframt í skýrslunni að mótmælendur og réttindabaráttufólk af þjóðarbroti Tamíla, þ. m. t. ættingjar einstaklinga sem hafa horfið, hafi lýst áframhaldandi eftirliti og áreiti af hálfu löggæsluyfirvalda.

Stefnandi vísar til 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 og byggir á því að þar sem hann og fjölskylda hans hafi sætt ofsóknum í heimalandi sínu sé ljóst að grundvallarmannréttindi hans séu ekki tryggð af hálfu stjórnvalda þar. Stefnandi eigi því rétt á alþjóðlegri vernd, skv. 40. gr. laganna, enda eigi ekkert af undanþáguákvæðum 2. mgr. ákvæðisins við í tilviki stefnanda og þær ofsóknir sem hann hafi mátt þola eigi sér stoð í ákvæði 38. gr. laganna. Stefnandi hafi, að mati stefndu Útlendingastofnunar, verið trúverðugur í frásögnum sínum af þeim ofsóknum sem hann hafi mátt þola og lýst þeim með skýrum og greinargóðum hætti. Þá fái frásögn stefnanda stoð í öllum þeim rannsóknum sem alþjóðasamfélagið hafi gert á aðstæðum í heimalandi hans. Þar sem einsýnt sé að stefnandi uppfylli skilyrði 1. mgr. 37. gr. laganna sé ljóst að niðurstaða stefndu í málum hans sé efnislega röng, enda hafi stjórnsýslumeðferðin á máli hans verið gölluð í veigamiklum atriðum.

Stefnandi byggir á því að aðstæður í heimalandi hans, bæði almennt séð og í tilviki hans sjálfs, hafi ekki verið kannaðar nægjanlega vel og málið hafi því ekki verið upplýst eins og frekast var unnt að gera áður en ákvörðun var tekin í máli hans. Stefnandi bendir á að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafi víðtækar rannsóknarheimildir lögum samkvæmt sem leggi enn ríkari skyldu á þær stofnanir að upplýsa mál áður en ákvörðun er tekin. Telur stefnandi að með því hafi stefndu brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. m. a. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Stefnandi bendir á að ákvörðun stefndu Útlendingastofnunar um synjun á alþjóðlegri vernd virðist aðeins byggja á tilvísun í eina skýrslu breska innanríkisráðuneytisins (Tamil separatism) frá júní 2017. Einnig sé tilgreint í ákvörðun stofnunarinnar að margar af þeim heimildum sem fjalli um ástandið í heimalandi stefnanda séu „tiltölulega gamlar og úreltar“ án þess að það sé rökstutt nánar eða með fullnægjandi hætti. Þessar „gömlu og úreltu heimildir“ sem stefnandi hafi byggt mál sitt á fyrir nefndinni séu frá árunum 2017– 2018 og séu byggðar á rannsóknum þeirra alþjóðlegu eftirlitsaðila sem helst sé hægt að treysta í þessum málum. Þá hafi niðurstaða stefndu Útlendingastofnunar einnig verið byggð á því að ný stjórnvöld í heimalandi stefnanda hefðu lofað bót og betrun og af þeim sökum væri ástandið þar í landi mun betra en áður hafði verið, þrátt fyrir að þau gögn sem stefnandi hafði lagt fram segðu annað. Fullyrðingar stefndu Útlendingastofnunar í ákvörðun sinni um ástandið í landinu séu því að mati stefnanda rangar, enda hafi stefnda ekki kannað með viðhlítandi hætti hvert ástandið í landinu væri í raun og veru.

Með þeirri ákvörðun stefndu að hafna kröfum hans verði stefnandi sendur aftur til Srí Lanka. Með því sé brotið gróflega gegn meginreglunni um „non-refoulement“, sem lögfest sé í ákvæði 42. gr. laga nr. 80/2016, auk þess sem ákvörðunin brjóti gegn réttindum stefnanda sem tryggð séu samkvæmt 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar, 2. gr. og 3. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), 6. gr. og 7. gr. samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi (SBSR) og 33. gr. flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Í ljósi þess hvernig túlka beri ástæðuríkan ótta við ofsóknir vegna þjóðernis, vegna aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi og vegna stjórnmálaofsókna í 1. mgr. 37. gr. og 38. gr. laga nr. 80/2016, með hliðsjón af því sem fram komi í athugasemdum með frumvarpi til laganna, í handbók og leiðbeiningareglum Flóttamannastofnunar, framburði stefnanda og landaupplýsingum um Srí Lanka telji stefnandi einsýnt að aðstæður hans falli þar undir. Því hafi íslenskum yfirvöldum borið að veita honum alþjóðlega vernd hér á landi með vísan til 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016. Stefndu Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafi borið að líta til þessara atriða við úrlausn á máli stefnda en hafi ekki gert það.

Stefnandi telji einnig að fella eigi ákvörðun og úrskurð stefndu úr gildi þar sem hann eigi rétt á viðbótarvernd samkvæmt ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016. Ákvæðið um viðbótarvernd hafi verið lögfest með lögum nr. 115/2010, um breytingu á þágildandi lögum um útlendinga. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 115/2010 segi að orðalag 2. mgr. 44. gr. [þágildandi] laga nr. 96/2002 taki mið af skilgreiningu og afmörkun viðbótarverndar í 2. gr. e og 15. gr. tilskipunar Evrópubandalagsins nr. 2004/83/EB frá 29. apríl 2004 (hér eftir nefnd tilskipunin), um lágmarksskilyrði fyrir því að ríkisborgarar þriðju landa eða ríkisfangslausir einstaklingar teljist flóttamenn eða menn sem að öðru leyti þarfnast alþjóðlegrar verndar og um inntak slíkrar verndar. Þar segi einnig að við túlkun ákvæðisins skuli taka tillit til þeirra alþjóðlegu mannréttindasamninga og annarra alþjóðareglna sem reglan um viðbótarvernd byggist á og Ísland er skuldbundið af. Sé þar einkum um að ræða 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, 7. gr. samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 3. gr. samnings gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Samningar þessir verndi einstaklinga gegn meðferð hins opinbera og einnig gegn aðgerðum annarra ef opinberir aðilar veita ekki nægilega vernd gegn brotum á þessum grundvallarréttindum. Samkvæmt e-lið 2. gr. fyrrgreindrar tilskipunar sé einstaklingur sem nýtur viðbótarverndar ríkisborgari þriðja lands eða ríkisfangslaus einstaklingur, sem uppfyllir ekki skilyrði sem sett eru varðandi flóttamann en þó er rökstudd ástæða til að ætla að verði honum vísað til heimalands síns eða þess lands þar sem hann hafði reglulegt aðsetur sé honum raunhæf hætta búin að verða fyrir alvarlegum skaða vegna brota á nokkrum grundvallarréttindum. Í 15. gr. tilskipunarinnar sé nánar skilgreint hvað felist í hugtakinu alvarlegur skaði (e. serious harm) en samkvæmt b-lið ákvæðisins felist í hugtakinu pyndingar eða önnur ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð einstaklings í heimalandi.

Í II. kafla tilskipunarinnar séu talin upp þau viðmið sem hafa beri til hliðsjónar við mat á þörf einstaklings fyrir alþjóðlega vernd. Í 3. mgr. 4. gr. tilskipunarinnar komi fram að mat á umsókn einstaklings um alþjóðlega vernd skuli fara fram á einstaklingsgrundvelli og meðal atriða sem hafa beri í huga við matið séu öll viðeigandi gögn um það land sem um ræðir, framlögð gögn umsækjanda og hvort hægt sé með sanngjörnum hætti að ætlast til að umsækjandi leiti verndar stjórnvalda í viðkomandi ríki. Í 4. mgr. 4. gr. segi að sú staðreynd að einstaklingur hafi þegar orðið fyrir ofsóknum eða alvarlegum skaða eða beinum hótunum um slíkar ofsóknar eða skaða sé alvarleg vísbending um raunverulega hættu af því að verða fyrir alvarlegum skaða. Varðandi framangreint vísar stefnandi til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli JK o. fl. gegn Svíþjóð frá 23. ágúst 2016.

Stefnandi hafi lýst pyndingum af hálfu hermanna og þeirri ómannúðlegu meðferð sem hann og fjölskylda hans hafi mátt þola frá yfirvöldum í heimalandi sínu. Þá eigi hann einnig á hættu á að verða hnepptur í varðhald þar á grundvelli PTA- laganna í vegna fjölskyldutengsla sinna við LTTE og sæta þar pyndingum og ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Það sé því ljóst að stefnandi sé í raunverulegri hættu á alvarlegum skaða verði honum gert að snúa aftur til heimalands síns, sbr. 4. mgr. 4. gr. framangreindrar tilskipunar. Þá sé ekki raunhæft að stefnandi geti leitað nokkurrar verndar hjá yfirvöldum, enda sé hann að flýja ofsóknir þeirra.

Stefnandi glími við verulegan heilsubrest vegna þeirrar meðferðar sem hann þurfti að þola í heimalandinu. Flóttamenn sem glími við slíkar afleiðingar eigi rétt á viðbótarvernd, þrátt fyrir að ástandið í heimaríkinu hafi breyst og ekki sé lengur hætta á pyndingum. Í þessu efni bendir stefnandi á dóm Mannréttindadómstóls Evrópu [sic; Evrópudómstólsins] sem kveðinn var upp 24. apríl 2018 í máli nr. C-353/16. Eins og gögn málsins beri með sér glími stefnandi enn við andlegar afleiðingar þeirra ofsókna sem hann sætti í heimalandinu og óttinn við að vera sendur aftur í þessar aðstæður hafi þar mikil áhrif.

Þá telji stefnandi einsýnt að hann muni ekki njóta viðeigandi læknismeðferðar í heimalandi sínu. Stefnandi þjáist af áfallastreituröskun og [...]sem rekja megi beint til þeirra aðstæðna sem hann komi úr og þess ótta sem hann búi við, um að þurfa mögulega að snúa aftur til heimalands síns. Hin sterku einkenni áfallastreituröskunar sem stefnandi glími við séu verulega hamlandi í daglegu lífi. Hann þjáist jafnframt af [...], einbeitingarleysi, svefnleysi, þreytu og lystarleysi, glími við öndunarerfiðleika og fái svitaköst.

Stefnandi hafi vegna þessa ítrekað leitað sér læknisaðstoðar auk þess að fá sálfræðimeðferð hjá sálfræðingi á vegum félagsþjónustu Reykjavíkurborgar. Þá hafi honum verið ávísað [...]. Fram komi á samskiptaseðli göngudeildar sóttvarna, dags. 30. apríl 2018, að stefnandi geti hvorki sofið né borðað. Stefnandi kveðst fremur vilja deyja en að fara aftur til heimalandsins.

Að virtri 2. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016, þeim lögskýringargögnum sem að baki ákvæðinu standa, tilskipun nr. 2011/95/ESB og öðrum gögnum sem hér hafa verið reifuð, sé ljóst að stefnandi uppfylli öll skilyrði þess að hljóta viðbótarvernd þar sem hann sé í raunverulegri hættuá að verða fyrir pyndingum og ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð af hendi yfirvalda í Srí Lanka.

Jafnvel þótt ekki yrði fallist á að stefnandi eigi á hættu að verða fyrir endurtekinni illri meðferð við endursendingu séu aðstæður hans og þau alvarlegu veikindi sem hann glími við, vegna þeirrar ómannúðlegu og vanvirðandi meðferðar og pyndinga sem hann sætti í heimaríki sínu af hálfu stjórnvalda, slík að hann þurfi á viðeigandi og stöðugri læknismeðferð að halda sem ljóst sé að honum muni ekki veitast í heimalandi sínu. Auk þess sem rakið sé í tilvitnuðum dómi Evrópudómstólsins um geðheilbrigðiskerfið í Srí Lanka árétti stefnandi það sem fram kemur í skýrslu sérstaks mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna um málefni minnihlutahópa þar sem er fjallað um andleg veikindi sem bæði einstaklingar og samfélög í landinu glíma við eftir að borgarastríðinu lauk, og skort á læknishjálp þar að lútandi. Stefnandi uppfylli greinilega skilyrði til þess að hljóta viðbótarvernd þar sem ljóst sé að hann eigi á hættu að stjórnvöld í Srí Lanka hafi hvorki vilja né getu til að veita honum viðeigandi læknismeðferð við þeim alvarlegu andlegu veikindum sem hann þjáist af vegna þeirrar meðferðar sem hann sætti af hálfu yfirvalda í Srí Lanka. Ljóst sé því að stefnandi sé í bráðri [...]hættu verði hann sendur aftur til Srí Lanka. Þar sem stefnandi hafi verið metinn skýr og trúverðugur af stefndu Útlendingastofnun í frásögn sinni af þeirri meðferð sem hann sætti af hálfu yfirvalda í Srí Lanka sé niðurstaða stefndu efnislega röng og byggð á röngum og ómálefnalegum forsendum og beri því að fella hana úr gildi.

Stefnandi byggir enn fremur á því að hann hafi átt rétt á dvalarleyfi hér á landi af mannúðarástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 80/2016. Í greinargerð með frumvarpi til laganna komi fram að tekið skuli mið af svipuðum sjónarmiðum og gert sé við mat á öðrum ákvæðum kaflans (IV. kafla um flóttamenn og vernd gegn ofsóknum), svo sem almennra aðstæðna í heimalandi eða því landi sem viðkomandi yrði sendur til, þar á meðal hvort grundvallarmannréttindi séu tryggð. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið uppfylli stefnandi öll skilyrði 74. gr. til að fá dvalarleyfi hér á landi á grundvelli mannúðarsjónarmiða.

Þá byggir stefnandi á því að hann geti ekki fengið raunverulega vernd í öðrum landshlutum í heimalandi sínu, sbr. 4. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016, enda þyrfti hann að fara huldu höfðu, hvar sem hann væri í landinu.

Þrátt fyrir að stefnda Útlendingastofnun hafi metið framburð stefnanda trúverðugan hafi framburður hans verið dreginn í efa hjá kærunefnd útlendingamála. Ástæða þess sé sú að stefnandi greindi ekki frá öllum sínum raunum strax í fyrsta viðtali hjá Útlendingastofnun. Bendir stefnandi á að málefni hans hafi þá verið til afgreiðslu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og hafi honum verið uppálagt fyrir viðtalið að vera skýr og gagnorður. Hafi hann því ekki talið þörf á því að rekja ævisögu sína, þvert á fyrirmæli. Eftir sem áður hafi allir þeir aðilar sem komið hafi að málefnum stefnanda, lögmaður hans, talsmaður hans hjá Rauða krossinum, læknar, sálfræðingar og starfsmenn Útlendingastofnunar, greint skýra, greinargóða og heiðarlega frásögn stefnanda af þeim þrekraunum sem hann hafi mátt þola. Sú skoðun kærunefndar að stefnandi sé ótrúverðugur í frásögn vegna þess að hann rakti ekki lífsferil sinn í Dyflinnarviðtalinu sé röng. Það að byggja niðurstöðu í kærumáli á stjórnsýslustigi á þeim fullyrðingum sé ómálefnalegt og óvönduð stjórnsýsla. Þá sé niðurstaða stefndu Útlendingastofnunar og kærunefndar illa rökstudd og byggð á veikum grunni. Gangi öll stjórnsýslumeðferðin í berhögg við meginreglur og ákvæði laga nr. 37/1993, m. a. 7., 9., 10., 12. og 13. gr. 22. gr., 30. og 31. gr., sem og réttmætis- og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins.

III

Málsástæður stefndu

Stefndu hafna öllum málsástæðum stefnanda og mótmæla því að slíkir form- og efnisgallar hafi verið á meðferð stjórnvalda á máli stefnanda að varði ógildingu ákvörðunar Útlendingastofnunar og úrskurðar kærunefndar útlendingamála.

Almennt – aðstæður í Srí Lanka Stefndu benda á að Srí Lanka hafi á árum áður verið bresk nýlenda og á meðan Bretar réðu ríkjum í landinu hafi Tamílar fengið ívilnandi meðferð, til að mynda hvað viðkom menntun og atvinnutækifærum. Srí Lanka hafi öðlast sjálfstæði árið 1948 og í kjölfarið hafi komist til valda ríkisstjórn sem skipuð var aðilum úr Sinhala- þjóðarbrotinu. Hafi sú ríkisstjórn innleitt ýmsa mismunun gagnvart Tamílum. Sinhala varð eina opinbera tungumál landsins og aðgengi Tamíla að menntun varð mjög takmarkað. Mismununin sem Tamílar urðu fyrir í kjölfar sjálfstæðis Srí Lanka hafi orðið til þess að kröfur um sjálfstætt ríki Tamíla, Tamíl Elam, í Norður- og Austur-Srí Lanka urðu sífellt háværari. Í júlí 1983 hafi brotist út átök á milli stjórnarhers Srí Lanka og skæruliðahreyfingar aðskilnaðarsinna sem kölluðu sig Tamíltígra (e. Liberation Tigers of Tamil Eelam, LTTE). Umrædd átök hafi markað upphafið að blóðugri borgarastyrjöld sem kostaði tugi þúsunda manna lífið og neyddi hundruð þúsunda til að yfirgefa heimili sín. Á meðan á borgarastyrjöldinni stóð hafi bæði stjórnvöld í Srí Lanka og LTTE gerst sek um mannréttindabrot og stríðsglæpi. Í maí 2009 hafi borgarastyrjöldinni lokið og ríkisstjórn Srí Lanka tilkynnt um sigur sinn yfir LTTE.

Hryðjuverkalög Srí Lanka (e. Prevention of Terrorism Act, PTA) hafi verið sett árið 1979 í því skyni að vinna gegn LTTE. Heimildir hermi að eftir lok borgarastyrjaldarinnar árið 2009 hafi stjórnvöld í Srí Lanka dregið úr beitingu hryðjuverkalaganna. Engu að síður hafi verið mörg dæmi um að stjórnvöld næmu fólk á brott, pynduðu það og fangelsuðu, jafnvel árum saman. Heimildir beri með sér að löggæsluyfirvöld í Srí Lanka hafi beitt pyndingum í störfum sínum gagnvart þeim sem tilheyrðu eða voru grunaðir um að tilheyra LTTE og einnig séu dæmi um að einstaklingar hafi verið pyndaðir vegna aðildar fjölskyldumeðlima þeirra að samtökunum. Þá beri heimildir einnig með sér að stjórnvöld hafi tekið mögulega andófsmenn af lífi án dóms og laga. Einnig séu heimildir um tilvik þar sem aðilar, sem kvörtuðu undan misrétti og mannréttindabrotum til lögreglu, hafi verið áreittir og neyddir til að draga kvartanir til baka. Hryðjuverkalögin heimili dómurum að taka yfirlýsingar og játningar frá sakborningum gildar á öllum stigum máls, jafnvel þær sem fengnar hafi verið á þvingaðan hátt með pyndingum. Stjórnvöld hafi gefið út tilmæli í júní 2016 um að þeir sem handteknir séu af öryggissveitum landsins skuli njóta ákveðinna grundvallarmannréttinda. Hryðjuverkalögin séu þó enn í gildi og hafi ekki verið afnumin, en heimildir hermi hins vegar að þeim hafi ekki verið beitt á árinu 2017.

Árið 2015 hafi farið fram þingkosningar í Srí Lanka og stjórnarskipti orðið í kjölfarið þegar Frelsisflokkurinn með M-x-x S-x-x í fararbroddi vann kosningasigur. Nýja ríkisstjórnin hafi að mörgu leyti horfið frá ólýðræðislegum starfsháttum fyrri ríkisstjórnar og boðað breytingar með áherslu á aukið frelsi og mannréttindi. Nýja ríkisstjórnin hafi hafið umbótastarf sem feli m. a. í sér að draga úr völdum framkvæmdavaldsins, tryggja sjálfstæði ýmissa nefnda og stofnana, ásamt því að kynna nýja upplýsingalöggjöf. Þá hafi nýja ríkisstjórnin hafið ferli við innleiðingu nýrrar stjórnarskrár sem viðurkenni tamílsku sem opinbert tungumál landsins og fjalli um ýmis grundvallarmannréttindi fyrir alla ríkisborgara landsins. Almennt beri heimildir með sér að eftir að nýja ríkisstjórnin tók við völdum hafi ástand mannréttinda í Srí Lanka batnað til muna. Núverandi ríkisstjórn Srí Lanka hafi lagt mikla áherslu á að skapa sátt í samfélaginu og heimildir hermi að nú þegar hafi hluta þess landsvæðis sem herinn gerði upptækt í stríðinu verið skilað til upphaflegra eigenda sinna og stefnt sé að því að halda áfram að koma umræddum svæðum til réttmætra eigenda.

Heimildir beri einnig með sér að heilbrigðisþjónusta í Srí Lanka sé ókeypis, þar á meðal aðgerðir og lyf. Heilbrigðisþjónusta sé almennt góðí [...], en á landsbyggðinni í norðurhluta Srí Lanka sé enn verið að vinna að nauðsynlegum umbótum á heilbrigðiskerfinu. Meðal þeirra vandamála sem norðurhluti Srí Lanka glími við þegar komi að heilbrigðisþjónustu sé skortur á sérfræðilæknum, skortur á fullnægjandi aðstöðu og fjárskortur. Þrátt fyrir það sé almennt talið að ástand heilbrigðisþjónustu í landinu sé viðunandi. Sérstakar geðdeildir séu á mörgum spítölum og hafi orðið vitundarvakning í þessum efnum hjá stjórnvöldum landsins, sem séu meðvituð um það tjón sem borgarastyrjöldin hafi valdið á geðheilsu margra íbúa, sérstaklega í norðurhluta landsins. Srí Lanka hafi til að mynda þegið styrki erlendis frá sem settir hafi verið í uppbyggingu á geðhjálparstöðvum í bæjunum [...]og [...], sem séu í Norður- Srí Lanka.

Þrátt fyrir að ástand mannréttindamála hafi farið batnandi í landinu, einkum frá því að ný ríkisstjórn komst til valda á árinu 2015, þá beri heimildir með sér að mismunun gagnvart Tamílum í Srí Lanka sé enn útbreidd. Heimildum beri saman um að staða þeirra sé að vissu leyti lakari en staða annarra ríkisborgara landsins, til að mynda þegar komi að ráðningu í háttsett störf innan stjórnkerfisins og aðgengi að menntun. Ýmis mannréttindabrot séu enn framin í landinu, þrátt fyrir mikla umbótavinnu. Heimildir hermi að helstu mannréttindabrot í Srí Lanka í dag séu m. a. ólöglegar og handahófskenndar handtökur, langvarandi varðhald, takmarkanir á tjáningarfrelsi, svo sem handtökur blaðamanna, og ill meðferð af hálfu löggæsluyfirvalda.

Engu að síður hafi það verið mat stefndu, með vísan til heimilda, að það að hafa tengsl við LTTE eða hafa verið meðlimur samtakanna væri ekki grundvöllur alþjóðlegrar verndar, nema viðkomandi hefði eða væri talinn hafa gegnt æðstu stöðum innan samtakanna, verið að öðru leyti mikilvægur meðlimur LTTE eða að hann hefði tekið þátt í starfsemi aðskilnaðarsinna á erlendri grundu eftir stríð. Heimildir beri ekki með sér að stjórnvöld í Srí Lanka hafi það að markmiði að útrýma hinum tamílska minnihluta landsins, eins og stefnandi haldi fram. Þvert á móti, með vísan til fyrirliggjandi heimilda, hafi það verið mat stefndu að stjórnvöld landsins reyni nú að koma á sátt í landinu milli allra þjóðarbrota og tryggja grundvallarmannréttindi fyrir alla borgara landsins. Sem dæmi um þetta megi nefna að á þjóðhátíðardaginn í febrúar 2016 hafi þjóðsöngur landsins í fyrsta sinn síðan á sjöunda áratugnum verið sunginn á bæði sinhala og tamílsku. Í kjölfarið hafi leiðtogi Tamíla í norðri heimsótt Búddahofið í [...]. Þann 15. janúar 2016 hafi komið framí ræðu forsætisráðherra landsins að stefnt væri að því að draga verulega úr viðveru stjórnarhersins í norðurhluta landsins og gera tamílsku að opinberu tungumáli landsins.

Rannsókn á stjórnsýslustigi

Stefndu hafna því alfarið að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins og byggja þvert á móti á því að málið hafi verið ítarlega rannsakað á báðum stjórnsýslustigum. Í ákvörðun stefndu Útlendingastofnunar, bls. 8– 9, séu taldar upp þær heimildir, gögn og skýrslur, sem stofnunin byggði á við rannsókn málsins. Það sé því beinlínis rangt að stofnunin hafi einungis byggt á tilvísun í eina skýrslu breska innanríkisráðuneytisins frá júní 2017 þegar ákvörðun var tekin í máli stefnanda. Allar helstu heimildir um stöðu mannréttinda í Srí Lanka, sem aðgengilegar voru á þeim tíma, hafi verið rannsakaðar ítarlega við vinnslu málsins. Umrædd skýrsla breska innanríkisráðuneytisins hafi engu að síður verið sú heimild sem Útlendingastofnun studdist hvað mest við, enda nýjasta skýrslan í alþjóðlegum gæðaflokki á þeim tíma sem vinnsla málsins stóð yfir hjá stofnuninni, sem fjallaði sérstaklega um aðstæður fyrrum Tamíltígra (LTTE) í Srí Lanka og aðila tengdra þeim. Þá sé rétt að árétta að með tilvísun í „margar og úreltar“ heimildir í ákvörðun UTL hafi verið átt við að aðstæður í Srí Lanka hafi á margan hátt breyst mjög hratt á undanförnum árum, frá því að borgarastyrjöldinni lauk árið 2009 og fram til dagsins í dag, þó einkum eftir stjórnarskiptin 2015. Af þeim sökum séu margar heimildir sem fjalli um stöðu mannréttinda í landinu í raun „úreltar“ og ekki unnt að byggja á þeim við ákvarðanatöku. Hins vegar skuli einnig áréttað að með þessu orðalagi hafi ekki verið átt við sömu heimildir og vísað var til í ákvörðun stofnunarinnar.

Í úrskurði kærunefndar, bls. 7– 8, sé einnig listi yfir helstu heimildir sem hafi verið rannsakaðar við meðferð málsins hjá nefndinni. Þar séu taldar upp um 20 skýrslur frá stjórnvöldum í ýmsum ríkjum, alþjóðlegum samtökum og frjálsum félagasamtökum og séu þar einnig skýrslur sem ekki höfðu verið gefnar út þegar mál stefnanda var til meðferðar á lægra stjórnsýslustigi. Í rökstuðningi úrskurðar kærunefndarinnar séu þau atriði sem þóttu sérstaklega skipta máli reifuð stuttlega. Þá hafi gögn sem urðu til við meðferð máls stefnanda hjá Útlendingastofnun og kærunefnd frá upphafi meðferðar á umsókn stefnanda um alþjóðlega vernd verið rannsökuð. Stefnandi hafi verið kallaður til viðtals hjá kærunefndinni til þess að fá frekari upplýsingar um málsatvik, sem og að gefa honum færi á að koma afstöðu sinni og athugasemdum um meðferð málsins, milliliðalaust á framfæri við nefndina. Stefnandi hafi auk þess notið aðstoðar talsmanns við málsmeðferðina á báðum stjórnsýslustigum, sem lagði fram greinargerðir fyrir hans hönd, þar sem málsástæðum og afstöðu stefnanda voru nánar gerð skil. Stefnandi hafi einnig fengið færi á að koma að gögnum og upplýsingum, bæði hjá Útlendingastofnun og kærunefnd. Hafi það verið mat stefndu að mál stefnanda hefði með þessu verið rannsakað og upplýst með fullnægjandi hætti, bæði hjá stofnuninni og hjá nefndinni, til þess að hægt væri að komast að efnislega réttri niðurstöðu í því.

Stefndu vísi einnig til framlagðs lista yfir helstu heimildir sem stefndu byggðu á ákvörðun sína í máli stefnanda, auk tengla á heimasíður þar sem heimildirnar sé að finna á vefnum. Stefndu hafi hagað rannsókn málsins þannig að unnt væri að varpa upp hlutlægri mynd af aðstæðum í Srí Lanka. Það sé hlutverk stefndu sem úrskurðaraðila í málum er varða alþjóðlega vernd að skoða hvert og eitt mál hlutlægt og leggja mat á einstaklingsbundna þætti sem eiga við í hverju máli. Mál stefnanda hafi verið skoðað á sama hátt og öll önnur mál sem stefndu hafa til umfjöllunar, allar tiltækar heimildir skoðaðar og afstaða tekin til einstaklingsbundinna þátta sem gátu haft áhrif á niðurstöðu málsins. Raunar megi segja að mál stefnanda hafi verið skoðað enn ítarlegar, t. d. með því að kalla stefnanda til viðtals hjá kærunefndinni, en það sé ekki gert nema í undantekningartilvikum, þegar talin sé sérstök þörf á að fá fram afstöðu viðkomandi milliliðalaust fyrir nefndinni. Ekki hafi verið færð nein rök fyrir því af hálfu stefnanda hvernig rannsókn stefndu hefði getað verið með öðrum eða betri hætti.

Með hliðsjón af öllu framansögðu telji stefndu að málið hafi verið ítarlega og vandlega rannsakað áður en tekin var ákvörðun og síðar kveðinn upp úrskurður í því á stjórnsýslustigi. Hafi rannsóknarreglur 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 þannig verið virtar í hvívetna að mati stefndu.

Alþjóðleg vernd – 1. mgr. 37. gr. útlendingalaga Að mati stefndu hafi verið ákveðið misræmi milli frásagnar stefnanda af ástæðum flótta frá heimaríki, frá komu hans til landsins og þetta misræmi hafi dregið úr trúverðugleika frásagnar hans um að hann hefði sætt varðhaldi og orðið fyrir illri meðferð þar. Stefndu telji það draga úr trúverðugleika frásagnar stefnanda af þeim pyndingum sem hann segist hafa orðið fyrir að hann minntist ekki á þessa meðferð við málsmeðferð Útlendingastofnunar eða hjá læknum og talsmanni fyrr en um hálfu ári eftir að hann lagði fyrst fram umsókn sína um alþjóðlega vernd hér á landi. Dragi það verulega úr trúverðugleika frásagnar stefnanda að hann minntist ekki á svo veigamikinn þátt í flótta sínum frá heimaríki fyrr.

Þegar komist sé að niðurstöðu um hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd eigi rétt á henni sé litið til ýmissa sjónarmiða og byggt á þeim gögnum sem liggja fyrir, en framburður umsækjanda um ástæður flótta frá heimaríki sé kjarni málsins. Litið sé til gagna sem umsækjandi leggur fram til stuðnings frásögn sinni, ef einhver eru, og þá sé jafnframt stuðst við skýrslur alþjóðlegra stofnana og samtaka um aðstæður í heimaríki hans, eins og rakið hefur verið hér að framan. Við mat á trúverðugleika frásagnar umsækjanda um ástæðu umsóknar um alþjóðlega vernd sé litið til þess hvort hún fái stuðning í gögnum málsins, bæði almennum gögnum um aðstæður í heimaríki umsækjanda og þeim gögnum sem varða hann persónulega. Einnig sé horft til þess hve nákvæm frásögn hans sé og hvort samræmi sé í henni, bæði innbyrðis í hverri frásögn og milli þeirra skipta sem umsækjandi hefur sagt sögu sína. Við úrlausn málsins sé aðeins byggt á þeim atriðum sem metin séu trúverðug og við mat á þessum trúverðugleika byggi stefndu m. a. á skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, Beyond Proof: Credibility Assessment in EU Asylum Systems, og tilmælum um trúverðugleikamat sem í henni sé að finna.

Eftir yfirferð gagna í máli stefnanda hjá Útlendingastofnun og kærunefnd hafi það verið mat nefndarinnar að ástæða væri til að bjóða stefnanda að koma til viðtals hjá nefndinni. Stefnandi hafi í því viðtali m. a. verið spurður að því hvers vegna hann hefði ekki skýrt frá því [fyrr] að hafa verið handtekinn og settur í varðhald og beittur pyndingum. Hafi svör stefnanda verið á þann veg að upphaflegt viðtal við hann hafi verið þjónustuviðtal sem sé stutt og ekki tekið af lögfræðingi.

Þegar einstaklingar sækja um vernd lúti fyrstu viðtöl sem tekin eru að því að kanna réttarstöðu þeirra, persónulega hagi og þjónustuþörf. Séu þeir m. a. spurðir um trú þeirra, hvort þeir hafi gegnt herþjónustu eða verið handteknir. Þá séu umsækjendur jafnframt spurðir um ástæðu flótta frá heimaríki, en áður en þeir svara þeirri spurningu séu þeim kynntar staðlaðar leiðbeiningar um að þeir skuli svara í stuttu máli þar sem þeir fái tækifæri til að tjá sig ítarlega um ástæðurnar ef umsókn þeirra verður tekin til efnismeðferðar. Þjónustuviðtal við stefnanda hafi verið tekið hjá Útlendingastofnun þann 20. mars 2017. Aðspurður hafi stefnandi sagst hafa verið handtekinn í heimaríki vegna þess að bróðir hans hefði verið í LTTE-samtökunum. Þá hafi hann sagst vera líkamlega og andlega heilsuhraustur og ekki þurfa á lyfjum að halda. Aðspurður um það hver ástæða hans væri fyrir umsókn um alþjóðlega vernd hafi stefnandi greint frá því að það væri vegna atburða sem tengdust bróður hans, en hann hefði verið í LTTE-samtökunum og verið handtekinn af hernum og sendur í pyndingarbúðir. Þegar sá bróðir stefnanda hafi náð að flýja land, þá hafi herinn handtekið hinn bróður hans og hafi ekkert spurst til hans síðan. Í kjölfarið hafi móðir stefnanda sagt honum að fara úr landi því næst yrði hann handtekinn. Í svörum sínum hafi stefnandi ekki minnst á atvik sem snertu hann persónulega, að því undanskildu að hannværi mjög líklega í hættu eins og bræður hans og því hefði hann flúið land.

Annað viðtal hafi verið tekið við stefnanda hjá Útlendingastofnun þann 26. apríl 2017 og hafi það lotið að því að fá útskýringar hans á því af hverju hann vildi ekki fara aftur til [...] á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Sjá megi í endurriti viðtalsins að stefnanda hafi verið gefnar staðlaðar upplýsingar í fimm liðum um það hvaða áhrif vitnisburður hans gæti haft á umsókn hans um alþjóðlega vernd. Sé stefnandi m. a. hvattur tilað upplýsa um allt sem hann telji að geti haft þýðingu varðandi umsókn hans um alþjóðlega vernd, jafnvel þótt hann sé ekki sérstaklega spurður um það. Þá sé stefnandi í viðtalinu hvattur til að segja satt og rétt frá. Stefnandi hafi sagst eiga erfitt með svefn og sagst aðspurður ekki vita ástæðuna fyrir því, en hann væri alltaf að hugsa um eitthvað úr fortíðinni. Aðspurður um hvort hann vildi tjá sig um einhverja atburði úr lífi sínu sem hefðu haft áhrif á líkamlega eða andlega heilsu hans greindi hann fráþví að herinn hefði tekið bróður hans og hann væri horfinn. Í lok viðtalsins bætti stefnandi við þeim athugasemdum að hann vildi komast til [...]til fjölskyldunnar sem hefði alið hann upp og að hann vildi frekar fara til Srí Lanka en [...].

Í greinargerð sem talsmaður stefnanda skilaði til Útlendingastofnunar fyrir hans hönd hafi stefnandi byggt kröfu sína um að mál hans yrði tekið til efnismeðferðar hér á landi m. a. á því að í málinu væru fyrir hendi sérstakar ástæður skv. 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga. Í rökstuðningi fyrir því segi að í viðtölum hafi stefnandi greint frá því að hann ætti erfitt með svefn vegna hugsana sem sæktu á hann úr fortíðinni. Stefnandi hafi greint frá því í þjónustu viðtalinu að bróðir hans hefði verið numinn brott af hernum í Srí Lanka og hefði ekkert spurst til hans síðan. Þá hafi stefnandi dvalið á götum [...]í nokkra mánuði og þangað vilji hann ekki fara aftur. Þá segi enn fremur í greinargerðinni að stefnandi hafi óskað eftir ráðgjafarviðtali við talsmann sinn til að greina betur frá andlegri og líkamlegri heilsu sinni, en hann teldi sig ekki hafa náð að greina frá því nægilega vel í viðtölum hjá Útlendingastofnun. Hafi stefnandi í ráðgjafarviðtalinu tjáð talsmanninum að hann tæki [...]við andlegum vandamálum sínum.

Í málinu liggi fyrir læknisfræðileg gögn sem urðu til á fyrstu stigum meðferðar máls stefnanda hjá íslenskum stjórnvöldum. Þar komi m. a. fram að í viðtölum við lækna og sálfræðinga hafi stefnandi greint frá ótta við að fara aftur til heimaríkis síns vegna tengsla hans við Tamíltígrana og þá hafi hann minnst á að hann hefði séð hermenn koma og taka bróður sinn. Eins og fram hafi komið í viðtölum hjá Útlendingastofnun, þá hafi undirstaða ótta stefnanda verið tengsl hans við LTTE-samtökin og þeir atburðir sem hann hafði lýst varðandi bræður sína.

Í greinargerð stefnanda til kærunefndar hafi sömu málsatvik verið reifuð og reifuð voru í greinargerð hans til UTL. Vísað hafi verið til þess sem fram hefði komið í viðtölum við Útlendingastofnun og í ráðgjafarviðtali við talsmann, auk þess sem lögð hafi verið fram læknisfræðileg gögn, sem flest lutu að andlegri heilsu stefnanda.

Það hafi hins vegar ekki verið fyrr en í viðtali hjá Útlendingastofnun þann 13. september 2017, tæpum sex mánuðum eftir upphaflegt viðtal, að stefnandi sá ástæðu til að greina frá því að hann hefði verið verið settur í varðhald og pyndaður. Stefnandi hafi gefið þær skýringar að það væri vegna þess að hann hefði verið beðinn að vera stuttorður í svörum um ástæðu flótta í þjónustu viðtalinu. Þá komi jafnframt fram í viðbótarathugasemdum stefnanda, dags. 31. júlí 2018, sem lagðar voru fram eftir viðtal við stefnanda hjá kærunefnd, að stefnandi hafi ekki vitað að hann ætti að greina frá pyndingum í upphaflegu viðtali og ekki hafi verið hægt að ætlast til þess að hann greindi frá pyndingum við ókunnugan einstakling í ókunnugu landi. Síðara viðtalið hafi svo snúist um það hvort ástæða væri til að taka mál stefnanda til efnismeðferðar hér á landi eða hvort vísa ætti honum aftur til [...]á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar.

Stefndu telji ekki hægt að fallast á framangreindar skýringar stefnanda á misræmi í frásögn hans um ástæður flótta. Eins og sjá megi í endurriti þjónustuviðtalsins í svörum um ástæðu fyrir umsókn um alþjóðlega vernd, þá hafi stefnandi fengið ráðrúm til að koma frásögn sinni að í ágætlega löngu máli og ekki að sjá að hann hafi verið stöðvaður í þeirri frásögn. Frásögn hans frá fyrsta viðtali 20. mars 2017 þar til í viðtali þann 13. september sama ár lúti með einum eða öðrum hætti að atvikum sem tengist bræðrum hans, en ekki atburðum sem tengist honum sjálfum, en það sé kjarni umsóknar um alþjóðlega vernd. Þá hafi þetta ekki verið í fyrsta skipti sem stefnandi hafi lagt fram umsókn um alþjóðlega vernd, en fyrir liggi að hann hafði lagt fram slíkar umsóknir bæði í [...]og á [...].

Stefnandi hafi haft fjöldamörg tækifæri til að koma á framfæri frásögn sinni um varðhald og pyndingar sem hann kveðst hafa sætt í heimaríki, m. a. í tveimur viðtölum hjá Útlendingastofnun og hjá sálfræðingum og læknum sem hann ræddi við á þessum tíma. Þá virðist stefnandi, samkvæmt því sem komi fram í viðbótarathugasemdum, hafa greint talsmanni sínum frá þessum atburðum í ráðgjafaviðtali. Hvergi hafi hins vegar verið minnst á þetta mikilvæga atriði í frásögn stefnanda, hvorki í greinargerð hans til Útlendingastofnunar, dags. 16. maí 2017, né í greinargerð til kærunefndar, dags. 3. júlí 2017, þar sem kröfur voru aðallega byggðar á sérstaklega viðkvæmri stöðu stefnanda.

Í máli stefnanda hafi einnig legið fyrir tvö bréf rituð af stjórnmálamanni í Srí Lanka að nafni E. Annars vegar sé um að ræða bréf, dags. 4. mars 2014, sem stjórnmálamaðurinn skrifar um aðstæður bróður stefnanda sem flóttamanns. Hins vegar sé um að ræða bréf, dags. 6. október 2017, sem fjallar um aðstæður stefnanda sem flóttamanns. Í bréfinu um bróður stefnanda sé því lýst að vegna tengsla bróðurins við LTTE-samtökin hafi herinn handtekið hann og sett í varðhald, þar sem hann hafi verið yfirheyrður og pyndaður. Þá sé því lýst að eftir að bróður stefnanda var sleppt úr haldi hafi hann farið í felur og að lokum flúið heimaríkið. Í bréfi þingmannsins um stefnanda megi hins vegar lesa að hann telji öryggi stefnanda í hættu í heimaríki vegna tengsla hans við LTTE-samtökin. Hvergi sé þar minnst á þær raunir sem stefnandi hefur vísað til, þrátt fyrir að fullt tilefni hefði verið til þess, eins og í bréfinu um bróður stefnanda.

Með hliðsjón af öllu því sem hér hefur verið rakið telji stefndu að ósamræmi hafi verið í frásögn stefnanda um ástæður flótta hans frá heimaríki og að hann hafi ekki gefið haldbærar skýringar á því. Stefndu telji að framangreint ósamræmi dragi úr trúverðugleika frásagnar stefnanda um að hann hafi sætt varðhaldi og þeirri meðferð sem hann kveðst hafa orðið fyrir af hálfu yfirvalda í Srí Lanka. Þá hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn sem styðji frásögn hans um varðhald og pyndingar. Stefndu telji að almennar skýrslur og gögn um heimaríki stefnanda bendi til þess að á árinu 2015, en þá kveðst stefnandi hafa orðið fyrir umræddum atburðum, hafi tilvik eins og stefnandi lýsir verið afar sjaldgæf. Sé því að mati stefndu ekki hægt að byggja á frásögn stefnanda um að hann hafi sætt varðhaldi og pyndingum af hálfu stjórnvalda í Srí Lanka, enda hafi hann ekki lagt fram önnur gögn sem styðji þennan hluta frásagnar hans.

Í 1. mgr. 37. gr. útlendingalaga sé hugtakið flóttamaður skilgreint, en þá stöðu hafi þeir sem hafa ástæðuríkan ótta við að vera ofsóttir, m. a. vegna þjóðernis og aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi. Mat á því hvort ótti umsækjanda um alþjóðlega vernd sé ástæðuríkur geti verið byggt á persónulegri reynslu viðkomandi, sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Einstaklingur sem hefur sýnt fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki, sbr. 1. mgr. 38. gr. útlendingalaga, eða beinum og marktækum hótunum um slíkar ofsóknir, yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir, nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t. d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hefðu breyst. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verði hann með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjandans og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verði því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríkið og ástandið þar.

Stefndu telji að stefnandi hafi ekki með rökstuddum hætti leitt líkur að því eða fært fram sönnur fyrir því að hann hafi verið settur í varðhald og sætt pyndingum og ómannúðlegri meðferð í Srí Lanka. Þá bendi heimildir til þess að staða mannréttindamála hafi batnað til mikilla muna eftir að ný stjórn tók til valda á árinu 2015 og að mati stefndu hafi ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. útlendingalaga. Þar með uppfylli hann ekki skilyrði ákvæðisins fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi.

Viðbótarvernd – 2. mgr. 37. gr. útlendingalaga Stefndu benda á að til stuðnings þeirri málsástæðu að stefnandi eigi rétt á viðbótarvernd samkvæmt 2. mgr. 37. gr. útlendingalaga vísi hann til dóms Evrópudómstólsins í máli nr. C-353/16 frá 24. apríl 2018 máli sínu til stuðnings. Í því máli fjalli dómstóllinn um spurningu frá Hæstarétti Bretlands er lúti einkum að túlkun ákvæða e-liðar 2. gr. og b-liðar 15. gr. í tilskipun Evrópusambandsins nr. 2004/83/ESB um lágmarksskilyrði til að ríkisborgarar þriðju landa eða ríkisfangslausir einstaklingar teljist flóttamenn eða menn sem að öðru leyti þarfnist alþjóðlegrar verndar og um inntak slíkrar verndar (tilskipunin hafi verið uppfærð með tilskipun sambandsins nr. 2011/95/ESB). Fyrrgreind tilskipun hafi ekki lagagildi hér á landi og hafi því framangreindur dómur takmarkað fordæmisgildi við túlkun ákvæða laga um útlendinga.

Í fyrrgreindu máli hafi aðstæður að einhverju leyti verið svipaðar þeim sem stefnandi segist hafa þurft að þola. Um hafi verið að ræða einstakling frá Srí Lanka, sem óumdeilt virðist að hafi sætt varðhaldi og pyndingum í heimaríki vegna aðildar sinnar að LTTE-samtökunum. Einnig hafi aðili þess máls glímt við alvarlega andlega erfiðleika vegna þessa, m. a. áfallastreituröskun, [...]. Það hafi verið mat breskra dómstóla á árinu 2013 að ólíklegt væri að aðili ætti á hættu pyndingar vegna aðildar sinnar að LTTE-samtökunum á tímum borgarastyrjaldarinnar og því félli hann ekki undir ákvæði Flóttamannasamningsins eða fyrrgreindrar tilskipunar og ætti ekki rétt á vernd. Dómstóllinn hafi þó talið það brjóta gegn 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) að senda aðilann aftur til Srí Lanka vegna þess að hann myndi ekki fá fullnægjandi geðheilbrigðisþjónustu í heimaríki og yrði í mikilli hættu [...]. Hafi dómstóllinn byggt á gögnum frá geðlækni um andlega líðan aðilans og læknum um líkamlegar afleiðingar pyndinga í heimaríki. Þá hafi verið stuðst við gögn um Srí Lanka frá 2012 við mat á þeirri heilbrigðisþjónustu sem í boði væri og aðstæðum aðila tengdra LTTE-samtökunum. Spurning Hæstaréttar Bretlands hafi lotið að því hvort þær aðstæður sem uppi voru í málinu vegna heilsu aðilans væru slíkar að þær yrðu taldar falla undir skilgreiningu e-liðar 2. gr. tilskipunarinnar væri hún lesin með b-lið 15. gr. sömu tilskipunar og að aðili ætti þar með rétt á viðbótarvernd í Bretlandi. Evrópudómstóllinn fjalli í dóminum um inntak tilskipunarinnar og líti til pyndingarhugtaksins út frá samningi Sameinuðu þjóðanna um bann gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð og tilgangi þess samnings. Niðurstaða Evrópudómstólsins hafi orðið sú að það væri dómstóla aðildarríkja að meta í hvert einstakt skipti hvort aðstæður væru þannig í heimaríki aðila, eða því landi sem senda ætti hann til, að hann ætti á hættu að vera sviptur eða hamlað aðgengi að viðeigandi meðferð við andlegum veikindum sínum og væri af þeim sökum í hættu á að verða fyrir raunverulegum skaða, sbr. ákvæði 15. gr. tilskipunarinnar.

Við mat á því hvort aðstæður stefnanda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. beri að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Mannréttindadómstóll Evrópu (MDE) hafi fjallað um það mat sem þurfi að fara fram þegar metið er hvort einstaklingur sé í raunverulegri hættu á að verða fyrir meðferð sem falli undir 3. gr. sáttmálans, sem bannar pyndingar og ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Viðkomandi einstaklingur verði að geta sýnt fram á að gildar ástæður séu til að ætla að um raunverulega hættu sé að ræða og að stjórnvöld í ríkinu séu ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Samkvæmt þessu sé ekki nóg að aðeins sé um að ræða möguleika á illri meðferð og verði frásögn viðkomandi að fá stuðning í öðrum gögnum máls.

Í ljósi þess sem rakið hafi verið hér að framan, m. a. að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi sjálfur sætt varðhaldi og pyndingum í heimalandi sínu, auk þess sem gögn bendi eindregið til þess að aðstæður í heimaríki stefnanda hafi breyst verulega til batnaðar hvað varðar geðheilbrigðisþjónustu og að stjórnmálaástandið hafi batnað á síðustu árum, þá sé það mat stefndu að aðstæður stefnanda séu ekki þannig að þær falli undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. útlendingalaga. Hann eigi því ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. laga um útlendinga.

Dvalarleyfi af mannúðarástæðum – 74. gr. útlendingalaga Samkvæmt 6. mgr. 37. gr. laga um útlendinga skuli stjórnvald, sem kemst að því að ákvæði 1. eða 2. mgr. 37. gr. laganna eigi ekki við um útlending, að eigin frumkvæði taka til skoðunar hvort veita eigi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða skv. 74. gr. sömu laga. Með vísan til orðalags ákvæðis 1. mgr. 74. gr. um „ríka þörf fyrir vernd“ telji stefndu að dvalarleyfi á grundvelli ákvæðisins verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar með tilliti til heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem vísað er til í ákvæðinu, nái tilteknu alvarleikastigi þegar málið er virt í heild. Í athugasemdum með 74. gr. í greinargerð með frumvarpi til laga um útlendinga segi að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum sé m. a. miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm sé að ræða og meðferð við honum sé aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Í þessu sambandi komi jafnframt fram að meðferð teljist ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana, heldur sé hér átt við þau tilvik þar sem meðferð sé til í heimaríkinu en viðkomandi eigi ekki rétt á henni. Þá kunni að falla undir ákvæðið sjúkdómar sem teljist ekki lífshættulegir, t. d. ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni eða óbærilegum þjáningum. Ef um langvarandi sjúkdóm er að ræða væru ríkari verndarsjónarmið fyrir hendi ef sjúkdómur væri á lokastigi. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hefði hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, sem og til atriða sem varði félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

Við mat á heilsu stefnanda og því hvort hann gæti átt rétt á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða vegna hennar hafi stefndu litið til framlagðra heilsufarsupplýsinga, svo sem vottorða sálfræðinga, vottorðs læknis á göngudeild geðsviðs Landspítalans og útskrifta dagnóta frá göngudeild sóttvarna. Þar komi m. a. fram að stefnandi hafi sýnt einkenni áfallastreituröskunar og þurfi á meðferð að halda til að vinna frekar með einkennin og vanlíðan sem tengist þeim. Í vottorði sálfræðings frá 17. maí 2018 komi fram að stefnandi sé [...], auk þess sem hann glími við [...] og sé félagslega einangraður. Í vottorði sálfræðings frá 14. júní 2018 komi fram að stefnandi glími við flókin og erfið einkenni áfallastreitu og að stuðst hafi verið við svokallað CPT- meðferðarferli við meðferð hans. Í gögnum málsins komi einnig fram að stefnandi hafi fengið lyf vegna þessara andlegu veikinda.

Við meðferð málsins á stjórnsýslustigi hafi stefndu skoðað sérstaklega gögn um heilbrigðisþjónustu í heimaríki stefnanda, einkum geðheilbrigðisþjónustu. Hafi það verið mat stefndu að nýjar og nýlegar skýrslur bentu til þess að þróun í geðheilbrigðismálum í Srí Lanka væri á réttri leið og að stjórnvöld ynnu hörðum höndum að því að bæta hana í samstarfi við frjáls félagasamtök og alþjóðastofnanir, m. a. Alþjóðaheilbrigðisstofnunina (e. WHO). Hafi sú uppbygging átt sér stað frá lokum borgarastyrjaldarinnar 2009 og borið nokkuð góðan árangur. Þrátt fyrir að fallast mætti á að sú þjónusta sem standi stefnanda til boða í heimaríki hans sé ekki sambærileg þeirri þjónustu sem stæði honum til boða hér á landi, þá sé fyrir hendi í heimaríki sú meðferð og þau lyf sem hann þurfi á að halda. Gögn málsins bendi ekki heldur til þess að aðgengi stefnanda væri takmarkað að þessari þjónustu vegna uppruna hans eða tengsla við LTTE-samtökin.

Með hliðsjón af framansögðu telji stefndu að stefnandi hafi ekki sýnt fram á aðstæður sem nái því alvarleikastigi að hann teljist hafa ríka þörf á vernd, eins og kveðið er á um í 1. mgr. 74. gr. útlendingalaga. Beri því að hafna þessari málsástæðu stefnanda.

Bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. útlendingalaga – non refoulement Með vísan til þeirrar umfjöllunar sem rakin hafi verið að framan um núverandi aðstæður í Srí Lanka og í ljósi þess að stefnandi verði ekki talinn eiga á hættu að sæta pyndingum eða ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð í heimalandinu, né heldur að hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir í skilningi 38. gr. laganna, telji stefndu alveg ljóst að ákvæði 42. gr. útlendingalaga standi ekki í vegi fyrir endursendingu stefnanda þangað.

Samantekið sé byggt á því að málsmeðferð stefndu hafi verið í samræmi við lög og reglur, einkum ákvæði laga nr. 80/2016 um útlendinga, reglugerð nr. 540/2017 um útlendinga, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Jafnframt hafi verið litið til ákvæða alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka við samninginn frá 1967, auk annarra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda, eftir því sem tilefni var til. Stefndu hafi rannsakað mál stefnanda rækilega og gætt hafi verið að öllum málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga og útlendingalaga, auk þess sem stefnanda hafi gefist kostur á að koma öllum sjónarmiðum sínum að á báðum stjórnsýslustigum, m. a. beint með viðtali við kærunefndina.

Stefndu hafi réttilega komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi uppfyllti ekki skilyrði laga um alþjóðlega vernd og veitingu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða á Íslandi. Af öllu framangreindu telji stefndu ljóst að úrskurður kærunefndar útlendingamála frá 17. ágúst 2018 og ákvörðun Útlendingastofnunar frá 4. apríl 2018 séu lögmætar og gildar ákvarðanir í máli stefnanda. Beri því að sýkna stefndu.

IV

Niðurstaða

Við skýrslugjöf fyrir dómi lýsti stefnandi ástæðum flótta síns frá heimaríki sínu, þar á meðal pyndingum sem bróðir hans með tengsl við LTTE-samtökin sætti og óupplýstu hvarfi annars bróður síns. Þá skýrði hann frá handtöku og varðhaldi sem hann sætti í heimalandi sínu í þrjá til fjóra daga á árinu 2015, en hann kvaðst ekki muna nákvæmlega hvenær. Kvaðst hann hafa verið handtekinn um miðja nótt, bundið hefði verið fyrir augu hans og hann hafður í dimmu herbergi. Er hann bað um vatn hafi varðmenn [...]. Eftir u. þ. b. einn til tvo daga hafi hann verið færður í annað herbergi þar sem hann var afklæddur og krúnurakaður. Þar hafi honum verið skipað að skrifa undir skjal á tungumáli sem hann skildi ekki og er hann spurði hvað stæði í skjalinu hefði verið [...]. Hafi hann þá skrifað undir skjalið. Sýndi stefnandi fyrir dómi [...]. [...] þar sem hann hefði ekki þorað að leita sér læknisaðstoðar, af ótta við að ljóstrað yrði upp um hann þar sem augljóst var af krúnurökuðu höfði hans að hann hefði verið í haldi. Hann hefði farið huldu höfði eftir að hann slapp úr varðhaldinu uns hann yfirgaf landið. Hann kvaðst ekki hafa sagt neinum hér á landi frá framangreindum atvikum, uns hann sagði löglærðum talsmanni sínum loks frá, eftir aðhafa hitt hana nokkuð oft og verið farinn að treysta henni. Hann kvaðst hafa sýnt [...]í viðtali við kærunefnd útlendingamála, en þess hefði ekki verið óskað að hann sætti læknisrannsókn af þeim sökum. Hann kvaðst ekki geta snúið aftur til heimalands síns og vísaði m. a. til þess að á síðasta ári hefði hans síðast verið leitað heima hjá móður hans í tengslum við hryðjuverkaárásir sem áttu sér stað með sprengingum á nokkrum stöðum í Srí Lanka um páska 2019. Þá vísaði hann til þess að í kosningum í desember síðastliðnum hefði verið kjörinn forseti í Srí Lanka maður sem hefði gegnt embætti varnarmálaráðherra meðan á borgarastríðinu í Srí Lanka stóð.

Eins og rakið hefur verið var ákvörðun Útlendingastofnunar frá 4. apríl 2018 í máli stefnanda staðfest með úrskurði kærunefndar útlendingamála 17. ágúst s. á. Þótt kærunefndin staðfesti niðurstöðu stofnunarinnar í öllum atriðum um það hvort einstök lagaskilyrði væru uppfyllt tók hún ekki undir það mat stofnunarinnar að frásögn stefnanda af varðhaldi og pyndingum sem hann sætti væri trúverðug. Nefndin taldi hann engu að síður hafa með framburði sínum gert nægilega líklegt að hann væri af tamílskum uppruna og að í heimaríki hans kynni að vera litið svo á að hann hefði haft tengsl við LTTE-samtökin í borgarastríðinu í Srí Lanka.

Stefnandi byggir einkum á því að skort hafi á að stjórnvöld uppfylltu rannsóknarskyldu sína við meðferð máls hans. Í því efni greinir aðila einkum á um það hvort stjórnvöld hafi dregið forsvaranlegar og réttar ályktanir af þeim skýrslum um ástandið í Srí Lanka sem fyrir lágu. Leggur stefnandi megináherslu á að ekki sé sýnt fram á að svo sé, auk þess sem mat kærunefndar á trúverðugleika hans hafi verið rangt.

Í upphafi skal tekið fram að í ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurði kærunefndar útlendingamála er vísað til fjölda erlendra skýrslna er varða ástand mannréttindamála í Srí Lanka, að því er virðist eins nýlegra og unnt var að afla á hverjum tíma. Verður ekki annað séð en að stjórnvöld, einkum kærunefndin, hafi risið undir rannsóknarskyldu sinni hvað varðar öflun gagna um ástandið í landinu.

Í úrskurðinum fjallar nefndin um almennt ástand í Srí Lanka á grundvelli upplýsinga í hinum ýmsu erlendu skýrslum sem taldar eru upp í úrskurðinum. Kemur fram að aðstæður í Srí Lanka hafi verið „sérstaklega erfiðar“ meðan á borgarastríðinu stóð 1983 til 2009. Þá hafi aðstæður í landinu eftir borgarastríðið verið „að nokkru leyti varhugaverðar, einkum fyrir einstaklinga af tamílskum uppruna og þá sem taldir voru meðlimir LTTE-samtakanna, grunaðir um aðild að þeim eða taldir tengjast þeim með einhverjum hætti“. Skýrslur alþjóðastofnana, mannréttindasamtaka, eftirlitsaðila o. fl. renni stoðum undir þá frásögn stefnanda að einstaklingar sem hafi fallið í framangreinda hópa hafi verið, oft og tíðum handahófskennt, áreittir, þeim hótað og þeir beittir ofbeldi af lögreglu og hernum. Á hinn bóginn telji nefndin ljóst, þegar litið sé til framangreindra skýrslna, að aðstæður T-kk-ef og þeirra sem grunaðir hafi verið um tengsl við LTTE hafi breyst verulega til batnaðar á síðustu árum. Kosningar árið 2015 hafi markað nokkur tímamót en í september það ár hafi tekið við völdum stjórnvöld sem lögðu áherslu á sameiningu þjóðarinnar og aukna virðingu fyrir mannréttindum. Bendi skýrslur ekki til annars en að þessi þróun haldi á fram í sömu átt. Vísar nefndin í þessu sambandi til stofnunar skrifstofu sameiningar og sáttar, vilja stjórnvalda til að breyta alræmdri löggjöf um varnir gegn hryðjuverkum og að starfandi sé í Srí Lanka sjálfstæð mannréttindaefnd sem taki m. a. við kvörtunum vegna mannréttindabrota og rannsaki þau. Telur nefndin heimildir ekki bera með sér að ofsóknir viðgangist almennt í landinu gegn Tamílum eða einstaklingum sem hafi, eða grunaðir séu um að hafa, tengsl við LTTE-samtökin, eða að þeir sæti áreiti af hálfu stjórnvalda, lögreglu eða hersins í Srí Lanka sem „nái því alvarleikastigi að geta talist ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga“.

Engu að síður kemur fram fyrr í niðurstöðukafla úrskurðarins að gögn málsins beri þó með sér að „enn sé tilkynnt um að lögreglan beiti sakborninga pyndingum og annarri ómannúðlegri meðferð til að knýja fram játningu, bæði í sakamálum og málum er varði þjóðaröryggi, þrátt fyrir að stjórnarskrá landsins banni pyndingar og ómannúðlega meðferð“ og að „flestir þeirra sem tilkynnt hafi pyndingar séu karlmenn af tamílskum uppruna“. Einnig kemur þar fram að þótt unnið hafi verið að því að uppræta spillingu á meðal lögreglu og öryggissveita séu engu að síður dæmi um að rannsóknarlögregla ríkisins hafi „beitt einstaklinga sem komið hafi til landsins án vegabréfs illri meðferð“, einkum einstaklinga sem „taldir voru tengjast LTTE-samtökunum“ eða voru grunaðir um hryðjuverk.

Í úrskurðinum er sérstaklega tekið fram að með hliðsjón af þeim umbótum sem átt hafi sér stað í Srí Lanka og þeim breyttu aðstæðum sem Tamílar búi við, þ. m. t. þeir sem grunaðir séu um tengsl við LTTE, telji kærunefnd að „jafnvel þó að frásögn kæranda um varðhald og pyndingar yrði lögð til grundvallar myndi það ekki raska ofangreindri niðurstöðu nefndarinnar“. Vísaði kærunefnd þar til þeirrar niðurstöðu að stefnandi hefði „ekki með rökstuddum hætti leitt líkur að því að hann hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 38. gr. laganna, snúi hann til heimaríkis“.

Helstu röksemdir kærunefndar fyrir þeirri niðurstöðu að framburður stefnanda um varðhald og pyndingar á árinu 2015 teljist ekki trúverðugur eru raktar í kafla I hér að framan. Verður af úrskurði nefndarinnar ráðið að innbyrðis misræmi í framburði stefnanda hafi ráðið mestu um þá niðurstöðu, þ. e. hversu seint hann skýrði frá þeim atburðum, en einnig hafi skipt máli að kærunefnd taldi atvik af því tagi sem hann lýsti hafa verið afar sjaldgæf í landinu árið 2015. Í úrskurðinum er tekið fram að bréf þingmanns, sem vísað er til í greinargerð stefndu, hafi ekki sérstaka þýðingu við úrlausn málsins. Verður því ekki séð að framburður stefnanda hafi verið talinn vera í ósamræmi við það bréf þannig að áhrif hafi haft á trúverðugleikamat kærunefndar.

Í úrskurðinum er hvergi minnst á að stefnandi hafi sýnt nefndinni [...] en um það atriði nýtur aðeins við framburðar hans sjálfs. Ætla má að það atriði hefði verið talið til þess fallið að styðja framburð stefnanda um pyndingar, fremur en hitt, og hugsanlega getað orðið kærunefndinni tilefni til þess að óska þess að læknisrannsókn færi fram á [...]stefnanda.

Ljóst er að mat á trúverðugleika framburðar umsækjanda um hæli er oft á tíðum afar vandasamt verkefni. Þótt sönnunarbyrði um einstaklingsbundin atvik hvíli að jafnaði á umsækjanda um alþjóðlega vernd er viðurkennt að taka þurfi tillit til þess að umsækjendur eru gjarnan ekki í aðstöðu til að afla sönnunargagna til að styðja mál sitt. Er gengið út frá því í réttarframkvæmd að sönnunarbyrðin megi ekki verða svo þung að réttarvernd 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verði í reynd óvirk. Þegar ekki er unnt að afla sönnunargagna um einstaklingsbundin atvik er almennt viðurkennt að umsækjandi eigi að njóta vafans, ef frásögn hans virðist trúverðug og samræmast upplýsingum um almennt ástand í viðkomandi landi á viðkomandi tíma, nema góðar og gildar ástæður mæli á móti því.

Ljóst er að stefnandi skýrði strax frá því í fyrsta viðtali hjá Útlendingastofnun, 20. mars 2017, svokölluðu þjónustu viðtali, að hann hefði verið handtekinn í Srí Lanka vegna tengsla bróður hans við LTTE samtökin, þótt hann skýrði ekki nánar frá atvikum í þeirri fangelsun fyrr en í þriðja viðtali í september sama ár. Löglærður talsmaður stefnanda, B, bar fyrir dómi að það hefði auðsjáanlega verið honum afar þungbært er hann skýrði henni frá umræddum atvikum eftir að málið hafði verið tekið til efnismeðferðar og varð af framburði hennar ráðið að hún teldi frásögn hans trúverðuga. Hún bar einnig um að svokölluð Dyflinnar viðtöl, sem stefnandi fór í 26. apríl 2017, væru „allt annars eðlis“ en hælis viðtöl. Umsækjandi sé upplýstur snemma í því viðtali að áherslan sé á viðtökuríkið, þ. e. hvers vegna hann vilji ekki fara til þess ríkis sem hafi samþykkt að taka við honum. Honum sé kynnt að fari mál hans í efnismeðferð muni hann fá að segja nánar frá ástæðum flótta frá heimaríki. Í þessum viðtölum sé umsækjandi ekki spurður beint um ástæður flótta og aðstæður í heimaríki. Hún tók fram að skimunarprófum fyrir pyndingar hefði ekki verið beitt í máli stefnanda, en slík próf hefðu fyrst verið tekin upp hjá Útlendingastofnun í ársbyrjun 2018, í kjölfar ábendinga kærunefndar vegna leiðbeininga frá Sameinuðu þjóðunum.

Sálfræðingur stefnanda sem gaf skýrslu fyrir dómi telur ekkert komið fram sem dragi úr trúverðugleika frásagnar hans. Tók hann fram að ríkur þáttur í meðferð við áfallastreitu væriað ræða þá atburði sem voru rót vandans.

Aðilaskýrsla stefnanda fyrir dómi var trúverðug að mati dómara, jafnt um það varðhald og illu meðferð sem hann sætti á árinu 2015, sem og þær skýringar sem hann gaf á því hvers vegna hann skýrði ekki fyrr frá umræddum atvikum.

Að áliti dómsins er í úrskurði kærunefndar óhæfilega mikil áhersla lögð á innbyrðis misræmi milli skýrslna stefnanda hjá Útlendingastofnun og er í úrskurðinum lítið sem ekkert mark tekið á þeim skýringum sem stefnandi hefur gefið á því hvers vegna hann skýrði ekki fyrr frá þeim atvikum. Ekki er þar á því byggt að framburður hans hafi verið metinn óstöðugur, þótt þar ræði um misræmi. Verður ekki talið að svo sé af þeim sökum einum að hann dró það að skýra frá tilteknum, þungbærum atburðum. Telur dómurinn það almennt viðurkennt á þessu réttarsviði að gjalda verði varhug við því að leggja of mikið upp úr því sem kemur ekki fram í fyrstu viðtölum, sem fram fara áður en ákvörðun liggur fyrir um að taka mál til efnismeðferðar, oft án viðvistar löglærðs talsmanns. Þá verði að líta til þess hvernig tilgangur viðtals er kynntur fyrir umsækjanda. Í skýrslu um fyrsta viðtal stefnanda hjá Útlendingastofnun 20. mars 2017 kemur fram að stefnanda var leiðbeint um að gefa svör sín í stuttu máli og að honum myndi síðar gefast færi á að útskýra aðstæður nánar, ef umsókn hans yrði tekin til efnismeðferðar. Áður var vikið að framburði talsmanns stefnanda um kynningu fyrir umsækjendum á tilgangi Dyflinnarviðtala.

Þá er ekki útskýrt í úrskurðinum hvernig sú ályktun er dregin af „skýrslum“, án frekari tilgreiningar, að tilvik eins og stefnandi lýsti hafi verið „afar sjaldgæf“ árið 2015. Ekki liggur fyrir hvenær á árinu 2015 stefnandi sætti því varðhaldi sem hann lýsir, en ljóst er að kærunefndin miðar í úrskurði sínum við að ástandið í landinu hafi ekki farið að breytast verulega til batnaðar fyrr en eftir stjórnarskiptin í september 2015. Þá kemur, eins og fyrr sagði, fram í úrskurðinum, á bls. 9, að enn beri á því að lögreglan í Srí Lanka beiti pyndingum og annarri ómannúðlegri meðferð og að flestir þeirra sem tilkynnt hafi pyndingar séu tamílskir karlmenn. Virðist framangreind ályktun þannig í nokkru ósamræmi við það sem fram kemur í úrskurðinum að öðru leyti og skortir á nánari rökstuðning fyrir henni.

Með vísan til alls framanritaðs telur dómurinn ekki sýnt að mat kærunefndar á trúverðugleika framburðar stefnanda hafi verið málefnalegt og forsvaranlegt. Er úrskurður nefndarinnar haldinn annmarka að þessu leyti, sem telja verður til efnisannmarka, en efnisannmarkar leiða iðulega til ógildingar stjórnvaldsákvarðana.

Til þess er að líta að í úrskurði kærunefndar er hafður uppi sá fyrirvari að það breyti engu um niðurstöðu nefndarinnar þótt umræddur framburður stefnanda um varðhald og pyndingar yrði lagður til grundvallar. Framangreindum fyrirvara fylgir þó enginn rökstuðningur eða nánari umfjöllun. Verður það að teljast annmarki á rökstuðningi kærunefndar, eins og stefnandi byggir á, og uppfyllir rökstuðningur hennar ekki fyllilega þær kröfur sem gera verður til úrskurðar í kærumáli, samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttar, sbr. 22. og 31. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Slíkur annmarki, þótt hann teljist formannmarki, tengist náið efni máls, og leiðir til þess að örðugt er að ganga úr skugga um það hvort kærunefnd hafi, að framangreindri forsendu breyttri, gætt að öðru leyti málefnalegra sjónarmiða og hvort beiting hennar á reglum um sönnun og sönnunarbyrði hafi verið forsvaranleg og í samræmi við dómaframkvæmd.

Þrátt fyrir að sönnunarbyrðin um einstaklingsbundin atvik hvíli aðjafnaði á þeim einstaklingi sem byggir á því að hann skuli njóta alþjóðlegrar verndar, þá hefur í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu verið viðurkennt að sé það lagt til grundvallar sem staðreynd að viðkomandi hafi sætt illri meðferð í fortíð, í andstöðu við 3. gr. mannréttindasáttmálans, veiti það sterka vísbendingu um raunhæfa hættu á að viðkomandi sæti illri meðferð í framtíð, verði hann endursendur til heimaríkis. Hefur þannig verið lagt til grundvallar að það hvíli á stjórnvöldum að aflétta öllum vafa um þá hættu („dispel any doubts about that risk“), þegar umsækjandi um alþjóðlega vernd hefur skýrt frá atvikum með trúverðugum hætti og þau atvik samræmast traustum og hlutlægum heimildum um almennt ástand í landinu. Má hér til hliðsjónar vísa til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. ágúst 2016 (Case of J. K. and others v. Sweden, application nr. 59166/12), málsgreina 99 til 102.

Í úrskurði kærunefndar, bls. 10, er tekið fram að umsækjandi um alþjóðlega vernd sem sýnt hefur fram á að hann hafi þegar orðið fyrir ofsóknum í heimaríki yrði almennt talinn hafa sýnt fram á ástæðuríkan ótta við slíkar ofsóknir, snúi hann til heimaríkis, „nema talið verði að miklar líkur séu á því að slíkar ofsóknir yrðu ekki endurteknar, t. d. þar sem aðstæður í heimaríki hans hafi breyst“. Tekur nefndin fram að þótt umsækjandinn „skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki“ verði hann „með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki“. Verður ekki séð að túlkun kærunefndar á sönnunarbyrði samræmist fyllilega dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu um sönnunarbyrði, þegar lagt er til grundvallar sem staðreynd að umsækjandi hafi sætt pyndingum, sbr. framanritað. Í ljósi framangreinds annmarka á mati kærunefndar á trúverðugleika stefnanda felur þetta einnig í sér annmarka að efni til á úrskurði kærunefndar.

Af því sem rakið hefur verið um framangreinda annmarka á úrskurði kærunefndar leiðir að óljóst er hvort niðurstaða kærunefndar um mat á því hvort skilyrði 1. og 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga eigi við í tilviki stefnanda hefði orðið sú sama hefði þessara annmarka ekki gætt. Ljóst þykir af þeim erlendu skýrslum sem liggja fyrir í málinu að mat stjórnvalda á því hvort ástand í Srí Lanka hafi batnað svo verulega að ekki séu skilyrði til að veita stefnanda alþjóðlega vernd, þrátt fyrir trúverðuga frásögn hans, getur ekki verið einhlítt. Stefndu hafa ekki borið því við að íslensk stjórnvöld þekki sérstaklega vel til ástandsins í Srí Lanka, svo sem vegna fjölda umsókna hælisleitenda þaðan. Fá ár hafa liðið frá því að ástandið í landinu fór að batna, eftir að ný ríkisstjórn komst til valda í september 2015. Af þeim skýrslum sem liggja fyrir í málinu virðist a. m. k. ljóst að umbætur stjórnvalda á undanförnum árum hafa gengið hægar en vonast var til af hálfu mannréttindasamtaka, þrátt fyrir yfirlýstan vilja stjórnvalda. Þá verður af gögnum málsins ráðið að Tamílar sæti enn mismunun og séu líklegri til að þurfa að þola áreiti og ofbeldi af hálfu lögreglu og öryggissveita, sérstaklega þeir sem tengsl eru taldir hafa við LTTE-samtökin. Þá kom fram við munnlegan málflutning að blikur kunni að vera á lofti vegna nýlegra stjórnarskipta í landinu, þótt því verði ekki ljáð vægi við niðurstöðu þessa máls.

Þegar framangreindir annmarkar á úrskurði kærunefndarinnar að formi og efni til eru virtir í ljósi alls framanritaðs telur dómurinn að þegar af þeim ástæðum verði að fallast á kröfu stefnanda um að úrskurður kærunefndar útlendingamála verði ógiltur, eins og krafist er. Er þá einnig horft til þeirra hagsmuna sem í húfi eru fyrir stefnanda og hve íþyngjandi niðurstaða stjórnvalda er fyrir hann.

Í stefnu er ekki útskýrt hvaða lögvörðu hagsmuni stefnandi telur sig eiga af því að fá jafnframt ógilta ákvörðun Útlendingastofnunar sem staðfest var með úrskurði kærunefndarinnar í öllum atriðum, að vísu að nokkru leyti með öðrum rökstuðningi, sbr. fyrri umfjöllun um mat á trúverðugleika. Má hér til hliðsjónar vísa til málsgreinar nr. 22 í úrskurði Landsréttar í máli nr. 260/2019, frá 20. desember 2019, þar sem fundið var að viðlíka kröfugerð. Þótt þeirri kröfu hafi ekki verið andælt af hálfu stefndu er hún svo vanreifuð að óhjákvæmilegt er að vísa henni frá dómi, án kröfu.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Telur dómari ákvæði 2. mgr. sömu greinar ekki standa því í vegi að málskostnaður milli stefnanda og Útlendingastofnunar sé felldur niður, eins og vörnum stefndu var sameiginlega háttað í málinu, þrátt fyrir frávísun hluta dómkrafna.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, útgefnu 2. apríl 2019. Með vísan til 127. gr. sömu laga ber að greiða allan gjafsóknarkostnað málsins úr ríkissjóði, þ. m. t. þóknun lögmanns stefnanda, Ó-kk-ef A-kk-ef B-kk-ef, semþykir hæfilega ákveðin eins og í dómsorði greinir, að virtu efni og umfangi málsins og tímaskýrslu lögmannsins. Í samræmi við dómvenju er ekki tekið mið af virðisaukaskatti við ákvörðun gjafsóknarþóknunar.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð :

Úrskurður kærunefndar útlendingamála frá 17. ágúst 2018 í máli nr. [...]/2018 þar sem stefnanda, A, var synjað um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, er ógiltur.

Kröfu stefnanda um að felld verði úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar frá 4. apríl 2018, í máli nr. 2017-[...], er vísað frá dómi, án kröfu.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. gjafsóknarþóknun lögmanns stefnanda, Ó-kk-ef A-kk-ef B-kk-ef, 2.300.000 krónur.