677/2023

Útdráttur

A krafðist þess að dómkvaddir yrðu tveir yfirmatsmenn til að framkvæma yfirmat á forsjárhæfni aðila og tengdum atriðum. Að virtum atvikum málsins var ekki talið að það væri augljóslega óþarft að afla yfirmatsgerðar og að öflun slíks gagns væri þýðingarlaus fyrir efnislega úrlausn málsins. Þótt mikilvægt væri að flýta meðferð málsins var ekki heldur fallist á að hagsmunir barnsins af skjótri úrlausn máls væru þess eðlis að hafna bæri kröfu sóknaraðila. Var krafa A því tekin til greina.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Á-kvk-nf R-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf og K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 3. október 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. september 2023 í málinu nr. E- [...]/2022 þar sem beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu yfirmatsmanna var hafnað. Kæruheimild er í c-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hnekkt og að dómkvaddir verði matsmenn til að framkvæma yfirmat í samræmi við yfirmatsbeiðni hennar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og að honum verði úrskurðaður kærumálskostnaðar.

Málsatvik og málástæður aðila

4

Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði var mál þetta höfðað í desember 2022 af varnaraðila og krefst hann þess að lögheimili dóttur aðila, sem er fædd árið 2015, verði hjá honum. Aðilar slitu samvistir í júní 2021 og hefur stúlkan búið hjá sóknaraðila frá þeim tíma. Aðilar fara sameiginlega með forsjá stúlkunnar en lögheimili hennar er hjá sóknaraðila. Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu úrskurðaði 10. nóvember 2021 um hvernig umgengni varnaraðila við stúlkuna skyldi háttað til bráðabirgða. Að lokinni aðlögun var gert ráð fyrir því að regluleg umgengni yrði aðra hverja helgi frá lokum skóla á föstudegi til sunnudags, sem og eftir skóla á þriðjudegi til klukkan 19. Samkvæmt gögnum málsins fór varnaraðili þess á leit við sýslumann 17. maí 2022 að lagðar yrðu á sóknaraðila dagsektir vegna tálmana á umgengni. Það var niðurstaða sýslumanns með úrskurði 27. október 2022 að sóknaraðili hefði ekki tálmað umgengni varnaraðila við barnið í skilningi 48. gr. barnalaga nr. 76/2003. Var kröfunni því hafnað.

5

Í þinghaldi undir rekstri málsins 13. febrúar 2023 var C sálfræðingur dómkvödd til að leggja mat á ýmsa þætti sem lúta að forsjárhæfni aðila og tengdum atriðum.

Samkvæmt matsgerð 10. ágúst 2023 taldi matsmaður að það væri stúlkunni fyrir bestu að lögheimili hennar yrði hjá varnaraðila. Þá var talið réttast að stúlkan færi í grunnskóla á M þar sem varnaraðili býr, en hún stundar nú nám við grunnskóla í N í námunda við heimili sóknaraðila. Talið var að umgengni yrði best háttað þannig að stúlkan dveldi hjá sóknaraðila frá skólalokum á fimmtudegi eða föstudegi til skólabyrjunar á mánudegi aðra hverja viku.

6

Matsgerðin var lögð fram við fyrirtöku málsins í héraðsdómi 25. ágúst 2023. Í sama þinghaldi lagði lögmaður sóknaraðila fram beiðni um dómkvaðningu yfirmatsmanna.

Varnaraðili mótmælti því að dómkvaðning færi fram. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila hafnað með vísan til þess að flýta bæri rekstri málsins eins og kostur væri. Þá gæti sóknaraðili lagt spurningar fyrir dómkvaddan matsmann við aðalmeðferð málsins auk þess sem sérfróður meðdómsmaður myndi skipa dóminn og svara þeim spurningum sem sóknaraðili vildi beina til yfirmatsmanna.

7

Til stuðnings kröfu sóknaraðila er vísað til þess að matsgerð dómkvadds matsmanns sé haldin annmörkum, svo sem þar sem hlutlægni hafi ekki verið gætt. Jafnframt virðist matsmaður leggja til grundvallar að sóknaraðili hafi tálmað umgengni en það sé í andstöðu við úrskurð sýslumanns, sem að framan greinir. Því er mótmælt að öflun yfirmatsgerðar gangi gegn hagsmunum barnsins og lögð áhersla á að mikilvægt sé að fullnægjandi skoðun fari fram áður en tekin sé ákvörðun um hvað sé barninu fyrir bestu. Þá beri að skýra þröngt þá takmörkun á rétti aðila til að afla sönnunargagna sem felist í 3. mgr. 42. gr. barnalaga.

8

Varnaraðili byggir á því að mikilvægt sé að hraða meðferð málsins þar sem barnið glími við kvíða sem sóknaraðili viðhaldi. Sóknaraðili hafi ítrekað tálmað umgengni hans við barnið og sé varnaraðili betur til þess fallinn að takast á við vandamál þess.

Þá sé matsgerð dómkvadds matsmanns ekki haldin annmörkum og lúti athugasemdir varnaraðila að atriðum sem dómari taki sjálfur afstöðu til eða matsmaður geri grein fyrir við skýrslutöku fyrir dómi. Telur varnaraðili því uppfyllt skilyrði 3. mgr. 42. gr. barnalaga til þess að hafna beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu yfirmatsmanna, enda gangi það gegn hagsmunum barnsins og sé augljóslega óþarft.

Niðurstaða

9

Í 1. mgr. 38. gr. barnalaga er kveðið á um að mál vegna ágreinings um forsjá eða lögheimili barns verði rekin eftir ákvæðum laga nr. 91/1991 nema að því leyti sem mælt er fyrir á annan veg í barnalögum. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 hefur aðili forræði á því hverra gagna hann aflar til stuðnings kröfum sínum fyrir dómi. Forræði aðila á sönnunarfærslu sætir takmörkunum samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis á þann veg að dómari getur meinað aðila um sönnunarfærslu telji hann bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar.

10

Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. barnalaga fylgist dómari með öflun sönnunargagna og getur hann ákveðið að afla sjálfur gagna sem hann telur nauðsynleg til að leggja megi dóm á mál, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Þá getur hann lagt fyrir aðila að afla sérfræðilegrar álitsgerðar ef hann telur þörf á, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Samkvæmt sömu málsgrein, eins og ákvæðinu var breytt með lögum nr. 61/2012, getur dómari hafnað kröfu um dómkvaðningu eða kröfu um yfirmat telji hann öflun sérfræðilegrar álitsgerðar ganga gegn hagsmunum barns eða augljóslega óþarfa. Í athugasemdum með frumvarpi til breytingarlaganna kemur fram að matsgerðir dómkvaddra matsmanna séu án efa mikilvægustu sönnunargögnin í forsjármálum. Í sumum tilvikum verði að telja slíkar matsgerðir óþarfar, svo sem ef dómari telur augljóst að annað foreldri sé óhæft til að fara með forsjá barns, ef fyrir liggur nýleg skýrsla sérfræðings eða um er að ræða stálpað barn með ákveðna og afgerandi skoðun á því hvar það vill búa. Dómkvaðning matsmanns og framkvæmd yfirmats geti verið íþyngjandi fyrir barn, til dæmis með tilliti til þess tíma sem mál tekur. Þyki rétt að taka sérstaklega fram að dómari geti hafnað því að dómkveðja matsmann eða yfirmatsmenn, enda telji hann öflun matsgerðar ganga gegn hagsmunum barns eða augljóslega óþarfa.

11

Í máli þessu er deilt um hvort lögheimili dóttur aðila, sem hefur verið hjá sóknaraðila frá samvistarslitum, skuli flutt til varnaraðila. Svo sem áður greinir liggur fyrir matsgerð þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að það sé stúlkunni fyrir bestu að lögheimili hennar verði hjá varnaraðila. Sóknaraðili reisir kröfu sína meðal annars á því að ágallar séu á matsgerðinni, svo sem sá að hún sé að hluta til reist á röngum forsendum, og sé mikilvægt að afla yfirmatsgerðar til að málið sé sem best upplýst.

12

Við mat á því hvort fallast skuli á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu yfirmatsmanna skipta ekki síst máli þeir ríku hagsmunir sem barn hefur af því að aflað sé fullnægjandi gagna áður en ákvörðun er tekin um það mikilsverða málefni hvar lögheimili þess skuli vera. Að virtum atvikum er ekki unnt að slá því föstu að það sé augljóslega óþarft að afla yfirmatsgerðar og að öflun slíks gagns sé þýðingarlaus fyrir efnislega úrlausn málsins. Þótt mikilvægt sé að flýta meðferð málsins verður ekki heldur fallist á að hagsmunir barnsins af skjótri úrlausn málsins séu þess eðlis að hafna beri kröfu sóknaraðila. Þá getur heimild dómara samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 til að kveðja sérfróðan meðdómsmann til að taka sæti í dómi í málinu ekki staðið í vegi fyrir því að fallist verði á kröfu sóknaraðila um öflun yfirmatsgerðar. Er þá að líta til þess að kunnátta sérfróðs meðdómsmanns getur ekki komið í stað sönnunarfærslu af hendi aðilanna, heldur er það hlutverk meðdómsmanns að þessu leyti að taka ásamt öðrum dómurum afstöðu til sönnunargagna varðandi sérhæfð atriði máls.

13

Að framangreindu gættu og að virtum öllum atvikum telur rétturinn því ekki ástæðu til að meina sóknaraðila umbeðna sönnunarfærslu, sbr. 3. mgr. 42. gr. barnalaga.

Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og krafa sóknaraðila um dómkvaðningu yfirmatsmanna á grundvelli matsbeiðni hennar tekin til greina.

14

Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

15

Sóknaraðili hefur ekki fengið gjafsókn vegna reksturs málsins fyrir Landsrétti og verður henni því ekki úrskurðaður gjafsóknarkostnaður.

Úrskurðarorð :

Umbeðin dómkvaðning yfirmatsmanna skal fara fram samkvæmt matsbeiðni sóknaraðila, A, sem var lögð fram á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness 22. ágúst 2023.

Kærumálskostnaður fellur niður.