502/2018

Útdráttur

N höfðaði mál á hendur A til efnda á kaupsamningi um iðnaðarhúsnæði í Árborg. Að virtum læknisvottorðum og framburði vitna um ástand A á kaupsamningsdegi var talið sannað að A hefði á þeim tíma er hann undirritaði kaupsamninginn ekki verið andlega fær, sökum oflætis með ranghugmyndum, um að skilja og takast á hendur þá fjárhagslegu skuldbindingu sem fólst í kaupsamningnum. Með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga var kaupsamningi aðila vikið til hliðar. Var A því sýknaður af kröfum N.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og I-kvk-nf E-kvk-nf og K-kk-nf T-kk-nf geðlæknir.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 19. júní 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2018 í málinu nr. E1944/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 17.000.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. apríl 2017 til greiðsludags, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Málsatvik og sönnunarfærsla.

4 Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti gáfu skýrslu B og C.

5 Forsaga máls þessa er sú að stefndi, sem þá var á […]. aldursári, gekkst undir opna hjartaaðgerð til kransæðaskipta í lok desember árið 2016. Í kjölfar þess fór hann í endurhæfingu hjá heilsustofnun NLFÍ í Hveragerði, þar sem hann dvaldi frá […] 2017. Hinn 19. apríl sama ár festi hann kaup á iðnaðarhúsnæði í Árborg, sem mál þetta er rakið til. Krafa áfrýjanda er um greiðslu þess hluta kaupverðs eignarinnar er greiðast skyldi við undirritun kaupsamningsins.

6 Yfirlæknir heilsustofnunarinnar, D geðlæknir, ritaði 29. maí 2017 læknisvottorð um heilsufar stefnda á þeim tíma sem hann dvaldi þar, en það er ritað í tilefni af kröfu um sviptingu fjárræðis hans. Í vottorðinu er rakið að fljótlega eftir að stefndi hafi komið á heilsustofnunina hafi farið að bera á breyttri hegðun hjá honum. Hann hafi verið ör, pirraður og talað mikið. Hann hafi verið með þrálátar hugsanir um eiginkonu sína og hafi trúað því að hún væri að njósna um sig. Hann hafi verið hvatvís og innsæislaus í samtölum og óraunhæfur á getu sína. Þá hafi hann sýnt af sér óviðeigandi framkomu gagnvart starfsmönnum og dvalargestum. Hann hafi fest kaup á iðnaðarhúsnæði meðan á dvölinni stóð og haft mjög óraunhæfar hugmyndir um fjármuni í sinni eigu. Þá hafi hann ekki rætt við neina varðandi verðið sem sett var upp fyrir eignina. Hafi læknirinn aftur rætt við hann 26. maí 2017 og hafi hann þá verið rólegri í tali. Hafi hann enn viljað kaupa iðnaðarhúsnæðið og sagst eiga fyrir því.

7 Í niðurlagi vottorðs læknisins segir að ekki sé fyrri saga um andlega erfiðleika hjá stefnda og líklegt sé að hann hafi orðið fyrir einhverri skerðingu í hjartaaðgerðinni sem hann gekkst undir í lok desember 2016. Sterkur grunur sé um örlæti (geðhvarfasjúkdóm) og vægan heilaskaða eftir svæfingu. Jafnframt segir þar að læknirinn telji að þegar stefndi skrifaði undir kaupsamninginn 19. apríl 2017 hafi hann verið ófær um að gera það vegna andlegra veikinda. Innsæi hans í eigin vanda sé mjög takmarkað og hann haldi áfram að reyna að eyða verulegum upphæðum án samráðs við eiginkonu sína. Sé það í andstöðu við hans fyrri hegðun.

8 Læknirinn kom fyrir héraðsdóm og staðfesti vottorð sitt. Hann kvað stefnda hafa verið mjög veikan þá daga sem hann dvaldi á heilsustofnuninni. Hann kvað þær upplýsingar sem fram koma í vottorðinu byggðar á sínum eigin viðtölum og upplýsingum frá starfsfólki á meðan stefndi dvaldi þar.

9 Í málinu liggur einnig fyrir vottorð heimilislæknis stefnda 5. júlí 2017, sem einnig var ritað í tilefni af kröfu aðstandenda stefnda um sviptingu fjárræðis hans. Í samantekt vottorðs hennar segir að skýr breyting á hegðun hans hafi orðið þegar hann dvaldi á heilsustofnun NLFÍ í apríl og þá,,miðað við sögu“ hafi verið greinileg merki um,,maníu“, svo sem ranghugmyndir, kaupgleði, aukinn talþrýsting og aukna trú á eigin getu. Í sumum viðtölum við lækninn hafi hann átt erfitt með að sitja kyrr og hafi verið nokkuð á iði. Hann hafi lýst einkennum, svo sem eirðarleysi, minnistapi, erfiðleikum með einbeitingu, svefnvanda og þyngdartapi sem allt bendi til oflætis. Frásögn hans um dvölina á heilsustofnun NLFÍ samrýmdist ekki frásögn eiginkonu hans og því sem haft hafði verið eftir yfirlækni stofnunarinnar um stefnda. Heimilislæknirinn kom fyrir héraðsdóm og staðfesti vottorð sitt. 10 Þá liggur fyrir læknisvottorð E öldrunarlæknis 14. nóvember 2017. Í niðurlagi vottorðsins kemur fram að er stefndi kom til læknisins 27. júní 2017 hafi borið nokkuð á oflætiseinkennum. Hann hafi verið órólegur í sæti, talað töluvert að eigin frumkvæði og ekki alltaf í samhengi við umræðuefnið. Við seinni komu 12. september sama ár hafi borið minna á þessum einkennum og hann hafi ekki verið með skýr einkenni oflætis. Eftir að hafa skoðað heilamynd sem tekin hafi verið af stefnda telji læknirinn líklegt að oflætiseinkenni sem lýst hafi verið, meðal annars í öðrum læknisvottorðum, og sem verið hafi áberandi um vorið 2017 hafi verið afleiðing af blóðtappa í heila. Eftir því sem tíminn líði frá þessu áfalli gangi einkennin að miklu leyti til baka, en eftir sitji vitræn skerðing. Af þessu sé ljóst að stefndi hafi ekki verið fær um að taka ákvarðanir um fjármál þegar þessi einkenni hafi verið hvað mest áberandi, um vorið 2017. Læknirinn staðfesti vottorð sitt fyrir héraðsdómi.

11 F, uppeldisbróðir stefnda, kom fyrir héraðsdóm. Hann kvað stefnda hafa haft samband við sig þegar stefndi dvaldi á heilsustofnuninni í Hveragerði og viljað festa kaup á iðnaðarhúsnæði. Hafi vitnið leitað eftir því á netinu og fundið eina fasteign. Hafi stefndi viljað fara strax að skoða fasteignina og vitnið farið með honum. Hafi vitnið beðið stefnda um að fá son sinn til þess að skoða eignina með sér og hafi stefndi jánkað því. Hafi fyrirsvarsmaður áfrýjanda og eiginmaður hennar sýnt þeim húsnæðið, en stefndi hafi varið mestum tíma í að tala um lífshlaup sitt við þau. Hafi stefndi verið óvenju ör, en vitnið hafi þó ekki áttað sig á því. Hafi vitnið tjáð stefnda að húsnæðið væri of dýrt, einkum í ljósi þess að stefndi hafi eingöngu ætlað sér að geyma þar gamla jeppabifreið. Í kjölfar skoðunar húsnæðisins hafi vitnið að beiðni stefnda hringt í fasteignasölu þá sem hafði eignina á sölu og stefndi hitt sölumann næsta dag. Hafi vitnið síðan frétt frá stefnda að hann hefði skrifað undir kaupsamning um fasteignina. Hafi vitnið þá spurt stefnda hvort sonur hans hafi haft vitneskju um það og stefndi þá sagt að svo væri ekki. Vitnið kvað stefnda hafa verið mun örari eftir að hann skrifaði undir kaupsamninginn, en hann hefði verið er þeir skoðuðu húsnæðið. Hafi eiginkona vitnisins haft orð á því að stefndi væri mjög ólíkur sjálfum sér. Eftir þetta hafi stefndi tjáð vitninu að hann þyrfti líka að kaupa vörubifreið og síðan hafi eitt tekið við af öðru. Hafi stefndi sagst ætla að kaupa jörð, traktor, íbúð og Audi fólksbíl upp á 12 milljónir. Vitnið kvað stefnda hafa verið mjög ólíkan sjálfum sér á þeim tíma er kaup tókust um fasteignina.

12 Ágreiningslaust er að stefndi gerði munnlegt tilboð í fasteignina að fjárhæð 18.000.000 króna, þar af áttu 17.000.000 króna að greiðast við undirritun kaupsamnings. Sá sem kom á sölu fyrir hönd fasteignasölu þeirrar er hafði eignina til sölumeðferðar, bar fyrir héraðsdómi að stefndi hefði viljað staðgreiða eignina en honum hefði verið ráðlagt að halda einhverju eftir af kaupverði. Hafi orðið úr að hann hafi haldið einni milljón eftir. Löggiltur fasteignasali, sem stóð að gerð kaupsamnings um fasteignina bar fyrir héraðsdómi að hann hefði ekki rætt við stefnda áður en gengið var frá kaupsamningi og ekki hitt stefnda áður en kom að kaupsamningi. Þar sem gleymst hafi að boða stefnda til samningsgerðar hafi fyrirsvarsmaður áfrýjanda undirritað samninginn áður en stefndi kom á fasteignasöluna og undirritaði hann fyrir sitt leyti. Vitnið kvaðst ekki hafa veitt stefnda neinar ráðleggingar varðandi efni kaupsamningsins, en rætt hefði verið um að stefndi myndi ganga frá greiðslu daginn eftir að kaupsamningur var undirritaður.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

13 Áfrýjandi byggir á því að stefnda beri að efna kaupsamning sem komist hafi á milli aðila 19. apríl 2017. Byggir hann á því að ósannað sé að stefndi hafi verið andlega ófær um að gangast undir þær skuldbindingar sem kaupsamningurinn fól í sér, ósanngjarnt yrði í garð áfrýjanda að samningurinn yrði ógiltur og viðskiptaöryggi ógnað.

Málsástæður stefnda

14 Stefndi byggir á því að hann hafi verið ófær sökum heilsufars síns um að standa að kaupsamningnum. Hann tekur undir forsendur héraðsdóms um að sýkna beri hann af fjárkröfum áfrýjanda á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en ella á grundvelli 31. eða 33. gr. sömu laga.

Niðurstaða

15 Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat um það skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til.

16 Í málinu hafa verið lögð fram vottorð þriggja lækna um andlegt heilsufar stefnda á þeim tíma er hann ritaði undir kaupsamning þann sem mál þetta á rót að rekja til, þar á meðal vottorð D geðlæknis sem hefur þá sérstöðu að stefndi dvaldi á heilsustofnun NLFÍ, þar sem D gegndi yfirlæknisstöðu, á þeim tíma er stefndi undirritaði kaupsamning aðila. Eins og rakið hefur verið taldi læknirinn að stefndi hefði á þeim tíma verið hvatvís og haft óraunhæfar hugmyndir um fjármuni í sinni eigu. Hann hafi verið algjörlega innsæislaus í eigin aðstæður og með ranghugmyndir. Hafi stefndi á þessum tíma verið ófær um að takast á hendur þá fjárhagslegu skuldbindingu sem kaupsamningurinn fól í sér.

17 Stefndi gerði munnlegt tilboð í fasteign 19. apríl 2017 og undirritun kaupsamnings fór fram sama dag en það var degi eftir að hann skoðaði eignina fyrst. Greiðsluskilmálar kaupsamningsins voru óvenjulegir, þar sem nær allt kaupverðið skyldi greitt við undirritun hans. Þá er fram komið að stefndi naut engra ráðlegginga um efni samningsins frá fasteignasala þeim er bar ábyrgð á gerð hans.

18 Með framangreindum læknisvottorðum, sem engin efni eru til að bera brigður á og staðfest hafa verið fyrir dómi, sem og vætti uppeldisbróður stefnda, sem gat borið um ástand stefnda á kaupsamningsdegi, er sannað að stefndi var á þeim tíma er hann undirritaði kaupsamning milli aðila ekki andlega fær, sökum oflætis með ranghugmyndum, um að skilja og takast á hendur þá fjárhagslegu skuldbindingu sem fólst í kaupsamningi aðila. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er hann staðfestur.

19 Rétt er að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður en um gjafsóknarkostnað stefnda fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 1.200.000 krónur.