150/2021

Útdráttur

AG höfðaði mál á hendur F og krafðist þess að hann greiddi henni 5.068.851 krónu með dráttarvöxtum frá 28. nóvember 2019. AG seldi fasteign sína í byrjun árs 2001 með aðstoð F, sem var fasteignasali. Á fasteigninni hvíldi lífeyrissjóðslán sem kaupendur yfirtóku ekki og skyldi aflétt af fasteigninni. AG féllst á beiðni F um að hann yfirtæki lánið gegn því að andvirði þess rynni til hans við sölu á fasteigninni. Var lánið flutt á fasteign í eigu tengdaforeldra AG sem einnig voru tengdaforeldrar F áþeim tíma. Síðar kom í ljós að lánveitandi heimilaði ekki yfirtöku F á láninu og komst þá á það fyrirkomulag að F skráði sig sem umboðsmann vegna lánsins hjá lífeyrissjóðnum og fékk greiðsluseðla vegna lánsins senda til sín. AG var eftir sem áður skuldari að láninu gagnvart lífeyrissjóðnum. F hélt láninu í skilum í 18 ár en þó með tíðum skilmálabreytingum. Við skipti á dánarbúi tengdaföður AG reis ágreiningur um hver bæri ábyrgð á greiðslu áðurgreinds láns sem enn hvíldi á fasteign hins látna. F hafnaði allri ábyrgð á greiðslu lánsins og hætti að greiða af því. Að kröfu skiptastjóra í dánarbúinu og vegna innheimtuaðgerða lífeyrissjóðsins gagnvart AG samþykktu AG og eiginmaður hennar að lánið yrði greitt upp með því að draga andvirði þess frá arfshlut eiginmannsins í dánarbúinu. Málsástæða F um sýknu vegna aðildarskorts taldist of seint fram komin við meðferð málsins í héraði og kom því ekki til greina við úrlausn málsins. Talið var sannað að með aðilum hefði komist á munnlegur samningur um að F héldi AG skaðlausri af endurgreiðslu lánsins, enda hefði hann fengið andvirði þess í sinn hlut við sölu á fasteign AG á árinu 2001. Með því að hætta að greiða af láninu vanefndi F samning aðila með þeim afleiðingum að AG neyddist til að greiða lánið upp til að forðast frekari innheimtuaðgerðir, enda hvíldi skuldbinding vegna lánsins á AG gagnvart lánveitanda. Voru kröfur AG um að F greiddi henni fjárhæð sem næmi andvirði lánsins við uppgreiðslu þess teknar til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 9. mars 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2021 í málinu nr. E- 6924/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda 5.068.851 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 28. nóvember 2019 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi á mál þetta rætur að rekja til sölu á fasteign í eigu áfrýjanda í byrjun árs 2001. Á þeim tíma tengdust málsaðilar fjölskylduböndum en eiginmaður áfrýjanda og þáverandi sambýliskona stefnda, sem nú er látin, voru systkini.

Vegna þessara vensla tók stefndi að sér sem fasteignasali frágang skjala vegna sölunnar.

Af gögnum málsins má þó ráða að hann hafi einnig haft milligöngu um kaupsamningsgreiðslur og millifært þær á bankareikning áfrýjanda. Á meðal lána sem hvíldu á fasteigninni var lán sem áfrýjandi hafði tekið hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins haustið áður, nr. [...], upphaflega að fjárhæð 2.800.000 krónur. Samkvæmt kaupsamningi yfirtóku kaupendur ekki það lán og skyldi því aflétt af fasteigninni. Að sögn áfrýjanda stóð til af hennar hálfu að greiða lánið upp en stefndi hafi óskað eftir að taka það yfir þar sem hann hafi talið að um mjög hagstætt lán væri að ræða. Hafi hún orðið við þeirri beiðni stefnda að lánið yrði fær tá hans nafn og að hann héldi eftir þeim hluta söluandvirðis fasteignarinnar sem að öðrum kosti hefði verið nýtt til uppgreiðslu á láninu. Í millitíðinni hafi lánið verið flutt yfir á fasteign í eigu tengdaforeldra áfrýjanda, sem þá voru einnig tengdaforeldrar stefnda. Síðar hafi komið í ljós að reglur lífeyrissjóðsins heimiluðu ekki að stefndi tæki lánið yfir þar sem hann var ekki aðili að sjóðnum.

5

Samkvæmt gögnum málsins var stefndi skráður umboðsmaður vegna lánsins hjá lífeyrissjóðnum og voru greiðsluseðlar vegna afborgana af því sendir til hans að minnsta kosti frá árinu 2005. Af tæknilegum ástæðum hefur lífeyrissjóðurinn ekki getað staðfest hvernig þessu var háttað fyrir þann tíma. Áfrýjandi heldur því fram að hún hafi ekki greitt af láninu frá því að aðilar sömdu um að stefndi tæki það yfir. Hefur stefndi staðfest að hafa greitt af láninu frá árinu 2005 og jafnvel lengur. Aftók hann raunar ekki í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að hann hefði greitt af láninu í 18 ár. Stefndi hélt láninu í skilum en þó með nokkuð tíðum skilmálabreytingum.

6

Tengdafaðir áfrýjanda lést í mars 2018 og við skipti á dánarbúi hans reis ágreiningur á milli erfingja hans um hver bæri ábyrgð á greiðslu áðurgreinds lífeyrisjóðsláns sem hvíldi á fasteign hins látna. Stefndi hafnaði allri ábyrgð á greiðslu lánsins og óskaði eftir því í desember 2018 að hann yrði afskráður sem umboðsmaður vegna lánsins hjá lífeyrissjóðnum og að greiðsluseðlar vegna afborgana af því yrðu ekki sendir í heimabanka hans. Var lánið í vanskilum frá nóvember 2018 þar til því var komið í skil 12. júní 2019 eða sama dag og fyrra mál áfrýjanda á hendur stefnda vegna sama ágreinings var flutt um frávísunarkröfu stefnda. Var því máli vísað frá dómi með úrskurði 14. júní 2019, meðal annars með þeim rökum að lánið væri í skilum. Að kröfu skiptastjóra í dánarbúi tengdaföður áfrýjanda og vegna innheimtuaðgerða lífeyrissjóðsins sem beindust gegn henni var umþrætt lán greitt upp 11. október 2019 með arfshluta eiginmanns hennar í dánarbúinu. Hafði lánið þá verið í vanskilum frá 20. júní sama ár og námu eftirstöðvar þess við uppgreiðslu 5.068.851 krónu. Höfðaði áfrýjandi mál að nýju á hendur stefnda í nóvember 2019 og krafði hann um greiðslu þeirrar fjárhæðar.

7

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gaf áfrýjandi viðbótarskýrslu.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

8

Áfrýjandi byggir aðallega á því að með aðilum hafi stofnast munnlegur samningur, í fyrstu um að stefndi yfirtæki lánið og færði það yfir á sitt nafn. Síðar, þegar í ljós kom að ekki var hægt að færa lánið yfir á nafn stefnda, hafi áfrýjandi lofað að halda láninu í skilum, útvega veð til tryggingar á greiðslu þess og að halda þannig áfrýjanda skaðlausri af greiðslu lánsins, enda hafi hann fengið andvirði þess í sinn hlut við sölu á fasteign áfrýjanda á árinu 2001. Byggir áfrýjandi kröfu sína á meginreglu samninga- og kröfuréttarins um efndir í samræmi við aðalefni samnings. Stefndi hafi hætt að greiða af láninu og neitað að flytja það á annað veðandlag til tryggingar greiðslu á því.

Áfrýjandi hafi því neyðst til að greiða lánið upp þar sem hún hafi verið ábyrg fyrir greiðslu þess gagnvart lánveitanda. Hún krefji stefnda nú um endurgreiðslu uppgreiðsluvirðis lánsins og þar með um efndir á samningi þeirra um að stefndi héldi henni skaðlausri af endurgreiðslu þess.

9

Áfrýjandi byggir einnig á meginreglum samninga- og kröfuréttar um skaðabætur innan samninga. Stefnda hafi borið að halda áfrýjanda tjónlausri með því að greiða lánið upp eða flytja það yfir á aðra fasteign þegar í ljós hafi komið að það gat ekki lengur hvílt á fasteign í dánarbúi tengdaföður áfrýjanda vegna skipta á búinu. Tjón áfrýjanda vegna vanefnda stefnda nemi þeirri fjárhæð sem hún hafi orðið að inna af hendi við uppgreiðslu lánsins 10. október 2019 til að forðast frekari innheimtuaðgerðir.

10

T il vara byggir áfrýjandi að því að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart henni á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttarins um skaðabætur utan samninga. Með því að halda eftir hluta kaupverðs fasteignar áfrýjanda og nýta í eigin þágu hafi stefndi brotið gegn starfsskyldum sínum sem fasteignasali, sbr. 10. gr. þágildandi laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu og hugsanlega einnig gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með framferði sínu hafi stefndi misnotað aðstöðu sína sem fasteignasali og sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við meðferð fjármuna áfrýjanda. Stefndi hafi þó haldið láninu í skilum í 18 ár og af þeim sökum hafi tjón stefnda ekki komið fram fyrr en á árinu 2019 er áfrýjandi hafi orðið að greiða lánið upp.

Með því að hætta að greiða af láninu og neita að gera það upp eða flytja það yfir á aðra fasteign hafi stefndi á ný gerst sekur um saknæma og ólögmæta háttsemi sem leitt hafi til þess að kröfu vegna lánsins hafi verið beint að áfrýjanda. Nemi tjón hennar sömu fjárhæð og áður er getið.

Málsástæður stefnda

11

Stefndi kveður ósannað að stofnast hafi til samnings á milli aðila um að stefndi ábyrgðist endurgreiðslu áðurgreinds lífeyrissjóðsláns. Þá beri áfrýjandi sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni að sá hluti söluandvirðis fasteignar hennar, sem numið hafi andvirði lánsins hafi runnið til stefnda. Þeirri fullyrðingu sé mótmælt sem rangri og ósannaðri. Heldur stefndi því fram að hann hafi greitt af láninu í því skyni að verja veð fyrrum tengdaföður síns. Þá mótmælir stefndi því að bótaskylda, hvort heldur er innan eða utan samninga, sé fyrir hendi í málinu. Loks hafi áfrýjandi fyrirgert ætluðum rétti sínum til bóta vegna tómlætis.

Niðurstaða

12

Aðalmeðferð málsins í héraði fór fram 1. október 2020 og voru þá teknar skýrslur af aðilum og vitnum. Með úrskurði héraðsdóms 28. október 2020 var málinu vísað frá dómi án kröfu vegna annmarka sem þóttu vera á málatilbúnaði áfrýjanda. Úrskurðurinn var kærður til Landsréttar sem felldi hann úr gildi með úrskurði 14. desember 2020 og lagði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Var málið flutt að nýju í héraði 5. febrúar 2021 án þess að teknar væru frekari skýrslur af aðilum eða vitnum.

13

Við aðalmeðferðina 1. október 2020 kom fram hjá vitninu Á-kvk-þgf B-kvk-þgf S-kvk-þgf, lögmanni og fulltrúa skiptastjóra í dánarbúi tengdaföður áfrýjanda, að eiginmaður áfrýjanda hefði samþykkt að lífeyrissjóðslánið yrði greitt upp með því að draga andvirði þess frá arfshluta hans í dánarbúinu. Þegar málið var flutt öðru sinni 5. febrúar 2021 byggði stefndi sýknukröfu sína meðal annars á aðildarskorti og vísaði til þess að fram hefði komið í skýrslu áðurgreinds vitnis að áfrýjandi hefði ekki greitt lánið upp sjálf heldur hefði andvirði þess verið dregið frá arfshluta eiginmanns hennar í dánarbúinu.

Áfrýjandi mótmælti framangreindri málsástæðu stefnda sem of seint fram kominni. Af gögnum málsins verður ekki séð að málsástæðunni hafi verið hreyft við fyrri flutning málsins 1. október 2020. Var hún því of seint fram komin og kemur ekki til greina við úrlausn málsins vegna ákvæðis 5. mgr. 101. gr., sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

14

Óumdeilt er að stefndi skráði sig sem umboðsmann vegna lánsins hjá lífeyrissjóðnum og því voru greiðsluseðlar vegna afborgana af því sendir til hans. Bar stefndi um það fyrir héraðsdómi að hafa greitt af láninu að minnsta kosti frá árinu 2005 og jafnvel lengur. Nánar aðspurður kvað hann vel geta staðist að hann hefði greitt af láninu í 18 ár.

Á meðal gagna málsins er einnig bréf sem ber með sér að vera frá stefnda en það er dagsett 12. febrúar 2011 og fannst í fórum Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi viðurkenndi stefndi að hafa sent lífeyrissjóðnum bréfið vegna umrædds láns. Í upphafi bréfsins kom eftirfarandi fram: „Lán frá lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins nr. [...]sem ég yfirtók árið 2002 hefur verið í frystingu frá því mitt ár 2009. Áður greiðandi A-kvk-nf G-kvk-nf G-kvk-nf...“ Fór stefndi síðan fram á að lánið yrði afskrifað vegna aðstæðna sinna og veðsala þar sem hann hefði verið atvinnulaus og tekjulítill í langan tíma og veðsali væri maður á níræðisaldri. Þykir efni þessa bréfs bera skýrt með sér að stefndi leit svo á að hann hefði yfirtekið lánið og bæri ábyrgð á greiðslu þess.

15

Þá voru á árunum 2002 til 2012 gerðar sex skilmálabreytingar á láninu. Undir þau skjöl ritaði stefndi sem vottur að réttri dagsetningu, undirskrift og fjárræði áfrýjanda sem lántaka og tengdaforeldra hennar og síðar tengdaföður sem veðsala. Styrkir það framburð áfrýjanda um að skilmálabreytingarnar hafi verið gerðar að frumkvæði stefnda þar sem hann hafi borið ábyrgð á greiðslu lánsins gagnvart henni. Á hinn bóginn er ljóst að ekki varð hjá því komist að áfrýjandi undirritaði skjölin sem lántaki þar sem lánið var enn á hennar nafni hjá lífeyrissjóðnum.

16

Jafnframt liggur fyrir í gögnum málsins útprentun af samskiptum áfrýjanda og erfingja í dánarbúi tengdaföður hennar en þar á meðal var fyrrverandi sambýliskona stefnda.

Fram hefur komið að þau slitu samvistum í lok árs 2004. Þar ræddi sambýliskonan fyrrverandi ítrekað um umþrætt lífeyrisjóðslán sem „lán F-kk-ef“, og að hún vissi ekki betur en að hann ætlaði að greiða „LSR- lánið“. Einnig að stefndi hlyti að redda láninu, greiða það upp eða flytja það annað. Þá kom fram hjá henni að „[l]án F-kk-ef [væri] um 5 millj.“ Síðar lýsti hún því yfir að ef stefndi gæti ekki aflétt láninu af fasteign dánarbúsins mætti draga andvirði þess frá hennar arfshluta en hún myndi síðan beina endurkröfu að stefnda. Fyrrverandi sambýliskona stefnda var alvarlega veik á þessum tíma og lést áður en gengið var frá skiptum á búinu.

17

Loks hefur áfrýjandi lagt fram yfirlit yfir ráðstöfun söluandvirðis fasteignar hennar á árinu 2001 og færslur inn á bankareikninga hennar vegna greiðslu kaupverðs. Þá hefur hún jafnframt lagt fram reikningsyfirlit þriggja bankareikninga hennar vegna ársins 2001 en aðra bankareikninga kveðst áfrýjandi ekki hafa átt á þessum tíma. Af gögnum málsins er og ljóst að gengið hafði verið frá öllum greiðslum vegna sölu fasteignarinnar fyrir mitt ár 2001 og að afsal var gefið út 1. ágúst sama ár. Eins og áður greinir er ljóst af framlögðum gögnum að fasteignasala stefnda hafði milligöngu um kaupsamningsgreiðslur. Samkvæmt kaupsamningnum yfirtók kaupandi tvö byggingarsjóðslán sem hvíldu á fasteigninni. Andvirði þeirra lána, að viðbættum kaupsamningsgreiðslum sem áfrýjanda bárust vegna sölunnar, nema samtals 5.746.173 krónum og þegar sú fjárhæð er dregin frá kaupverðinu, 8.600.000 krónum, nemur mismunurinn sömu fjárhæð og eftirstöðvar lífeyrissjóðslánsins samkvæmt kaupsamningi svo aðeins skeikar 3.585 krónum.

18

Í héraðsdómsstefnu og með framlagðri bókun við meðferð málsins í héraði skoraði áfrýjandi á stefnda að leggja fram gögn um að hann hefði skilað andvirði lífeyrissjóðslánsins, 2.857.412 krónum, til áfrýjanda á árinu 2001. Hefur stefndi ekki orðið við þeirri áskorun. Þá eru fullyrðingar hans um greiðsluerfiðleika og vanskil áfrýjanda á þeim tíma er sala á fasteigninni fór fram engum gögnum studdar og fá heldur ekki samrýmst gögnum málsins sem sýna þvert á móti að hrein eign áfrýjanda í fasteigninni nam tæpum 4.000.000 króna.

19

Með hliðsjón af framlögðum gögnum áfrýjanda sem áður hafa verið rakin og áskorunum sem áfrýjandi hefur beint til stefnda um framlagningu frekari gagna, hefur flust yfir á stefnda sönnunarbyrðin um hvert sá hluti söluandvirðis fasteignarinnar rann sem nam eftirstöðvum lífeyrissjóðslánsins. Hefur stefndi engin gögn lagt fram í málinu sem sýna að áðurgreindum fjármunum hafi verið ráðstafað í þágu áfrýjanda eins og hann hélt fram í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi. Eins og sönnunarstöðu í málinu er háttað þykir það standa stefnda nær en áfrýjanda að sýna fram á hvert áðurgreindir fjármunir runnu.

20

Áfrýjandi hefur borið um að upphaflega hafi hún samþykkt að lífeyrissjóðslánið yrði fært yfir á nafn stefnda en síðar hafi komið í ljós að reglur lífeyrissjóðsins heimiluðu það ekki. Hafi því komist á það fyrirkomulag á endurgreiðslu lánsins sem áður greinir og þetta „dankast“ bara svona, eins og áfrýjandi orðaði það í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi. Í skýrslu sinni fyrir Landsrétti kvaðst áfrýjandi hafa rætt þetta nokkrum sinnum við stefnda í síma en hann hefði ekki brugðist vel við þegar málið bar á góma.

Kvaðst áfrýjandi hafa vitað um aðstæður stefnda, sem hefði á þessum tíma [...]. Þá hefði fasteignasala hans orðið gjaldþrota. Hún hefði því gert sér grein fyrir að stefndi hefði hvorki bolmagn til að greiða lánið upp né getað flutt það annað.

21

Með hliðsjón af öllu framangreindu þykir áfrýjandi hafa sýnt fram á að svo hafi um samist í verki á árinu 2001 að stefndi greiddi afborganir af láninu og héldi því í skilum, enda hefði hann fengið andvirði þess í sinn hlut við sölu á fasteign áfrýjanda. Þann samning vanefndi stefndi þegar hann lét afskrá sig hjá lífeyrissjóðnum sem umboðsmann vegna lánsins og hætti að greiða af því. Vanskil á láninu leiddu til þess að áfrýjandi neyddist til að greiða það upp að kröfu skiptastjóra í dánarbúi tengdaföður hennar og vegna innheimtuaðgerða lífeyrissjóðsins, enda hvíldi skuldbinding vegna lánsins gagnvart lánveitanda á henni. Nam tjón áfrýjanda vegna vanefnda stefnda andvirði lánsins við uppgreiðslu þess 10. október 2019 eða stefnufjárhæð málsins.

Verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda þá fjárhæð með vöxtum eins og greinir í dómsorði.

22

Samkvæmt úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Stefndi, F-kk-nf K-kk-nf, greiði áfrýjanda, Ö-kvk-þgf G-kvk-þgf G-kvk-þgf, 5.068.851 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. nóvember 2019 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda 3.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.