36/2021

Útdráttur

Ágreiningur málsaðila laut að því hvort dánarbú SKLH ætti sem handhafi beins eignarréttar á jörðinni V rétt til eignarnámsbóta vegna eignarnáms K á jörðinni í fjögur skipti á árunum 1992, 1998, 2000 og 2007. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að kröfur vegna eignarnáms á árunum 1992, 1998 og 2000 væru fyrndar en að K bæri að greiða erfingjum SKLH bætur vegna eignarnámsins 2007.

Landsréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að kröfur vegna eignarnáms á jörðinni á árunum 1992, 1998 og 2000 væru fyrndar. Þá var rakið í dómi Landsréttar að með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967 hefði verið staðfest að einungis elsta syni ábúanda jarðarinnar V hverju sinni væri áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár MEH 4. janúar 1938. Við afmörkun á efnisinntaki beins eignarréttar sem tilheyrði dánarbúi SKLH og óbeinna eignarréttinda sem tilheyrðu ábúanda jarðarinnar V hverju sinni yrði því fyrst og fremst að líta til erfðaskrár MEH og vilja arfleifanda eftir því sem unnt yrði að ráða hann af erfðaskránni. Af erfðaskránni yrði meðal annars ráðið að ábúandi hverju sinni ætti rétt til að hirða allan arð sem félli til af eigninni, hvort sem það væri vegna búskapar eða annarra tekna auk þess sem kveðið væri á um það að ábúandi skyldi eiga tilkall til bóta fyrir landspjöll á jörðinni. Yrði því að ætla að það hefði verið vilji arfleifanda að bætur vegna eignarnáms rynnu almennt til ábúanda jarðarinnar hverju sinni. Þá væri í erfðaskránni ekki að finna neina ráðagerð um að arður af jörðinni V, bætur vegna landspjalla eða söluandvirði hennar rynni til annarra en ábúanda hverju sinni eða til styrktarsjóðs MEH. Með erfðaskránni hefði MEH ráðstafað hinum ríka afnota- og umráðarétti jarðarinnar til langrar framtíðar og rétturinn til að framselja eignina þannig verið slitinn frá hinum beina eignarrétti og fylgdi ekki heldur hinum óbeinu eignarréttindum. Af því mætti skýrlega ráða að það hefði verið vilji arfleifanda að öllum helstu eignarheimildum jarðarinnar, svo sem umráðarétti, hagnýtingarétti, ráðstöfunarrétti, skuldsetningar rétti, arfleiðslurétti og verndar rétti, yrði með erfðaskránni ráðstafað til annarra aðila en eigenda hins beina eignarréttar. Var því lagt til grundvallar í málinu að eigendur beina eignarréttarins sem nú tilheyrði dánarbúi SKLH gætu ekki vænst tekna af jörðinni um mjög langa framtíð og væri tekjuöflunarvirði beina eignarréttarins því ekkert. Þá væri sú forsenda matsmanna samkvæmt matsgerð sem lá fyrir í málinu að eigendur beina eignarréttarins kynnu að eiga einhvern framsalsrétt sem fæli í sér sérstakt virði við eignarnám hvorki í samræmi við efni erfðaskrárinnar og vilja arfleifanda né þá meginreglu að eignarnámsbætur skuli gera eignarnámsþola eins settan og hann var fyrir eignarnámið. Samkvæmt því voru erfingjar SKLH ekki taldir hafa sannað að þeir hafi orðið fyrir tjóni vegna eignarnámsins 2007. Var K því sýknaður af öllum kröfum þeirra.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf auk V-kk-ef H. V-kk-ef fyrrverandi landsréttardómara.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 18. janúar 2021. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 3. mars sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 12. sama mánaðar. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms 22. desember 2020 í málinu nr. E- 1362/2014.

2

Í aðalsök krefst aðaláfrýjandi þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjenda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. Í gagnsök gerir aðaláfrýjandi sömu kröfur og í aðalsök.

3

Gagnáfrýjendur óskuðu eftir leyfi Hæstaréttar til að áfrýja héraðsdómi 18. janúar 2021. Hæstiréttur hafnaði ósk um áfrýjun 9. febrúar sama ár. Þar sem Landsrétti barst ekki tilkynning innan viku um að málinu skyldi fram haldið fyrir réttinum, sbr. 2. mgr. 175. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, var málinu gagnáfrýjað 19. sama mánaðar.

4

Í aðalsök krefjast gagnáfrýjendur þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að frávísunarkröfu aðaláfrýjanda verði hafnað og hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

5

Í gagnsök krefjast gagnáfrýjendur þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef 74.811.389.954 krónur auk vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. maí 2013 til 5. nóvember 2014, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að aðaláfrýjanda verði gert að greiða dánarbúinu 47.558.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. janúar 2007 til 5. nóvember 2014, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu er þess krafist að aðaláfrýjanda verði gert að greiða dánarbúinu eigi lægri fjárhæð en 28.516.710.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. desember 2018 til greiðsludags. Að því frágengnu er þess krafist að aðaláfrýjanda verði gert að greiða dánarbúinu eigi lægri fjárhæð en 18.453.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. desember 2018 til greiðsludags. Að því frágengnu að aðaláfrýjanda verði gert að greiða dánarbúinu hæfilegar bætur að álitum ásamt vöxtum og dráttarvöxtum með upphafsdegi að ákvörðun dómsins til greiðsludags. Loks krefjast gagnáfrýjendur sýknu af dæmdri málskostnaðarkröfu stefnda, dánarbús Þ-kk-ef H-kk-ef.

6

Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál í þeim tilvikum er gagnáfrýjendur njóta gjafsóknar, auk útlagðs matskostnaðar að fjárhæð 30.000.000 króna.

7

Stefndi, dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef, krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um greiðslu málskostnaðar. Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi gagnáfrýjenda fyrir Landsrétti.

Málsatvik

8

Atvikum málsins er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar kemur fram var jörðin Vatnsendi í Kópavogi í eigu M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef sem lést 31. október 1940. M-kk-nf átti enga skylduerfingja en með erfðaskrá 4. janúar 1938, sem staðfest var af honum 29. október 1940, arfleiddi hann sonarson bróður síns, S-kk-þf K-kk-þf L-kk-þf H-kk-þf, að öllum eignum sínum, þar með talinni jörðinni Vatnsenda. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi á mál þetta rætur að rekja til ágreinings um túlkun erfðaskrárinnar í tengslum við kröfur til bóta vegna eignarnáms sem ítrekað hefur verið gert á jörðinni Vatnsenda.

9

S-kk-nf K-kk-nf lést 13. nóvember 1966 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 25. febrúar 1967. Við skiptin reis ágreiningur um hvernig fara ætti með réttindi yfir jörðinni Vatnsenda. Með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967 var staðfest niðurstaða skiptaréttar um að syni S-kk-ef, M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, væri áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við jörðinni Vatnsenda í Kópavogskaupstað til ábúðar og hagnýtingar, með þeim takmörkunum og skilmálum sem settir voru í fyrrgreindri erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. Að gengnum þeim dómi voru M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf afhent umráð og afnot jarðarinnar á skiptafundi í dánarbúinu 7. maí 1968 og var ákvörðun um það staðfest með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968.

10

Þann 8. maí 1992 voru M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf greiddar 31.000.000 króna í bætur vegna eignarnáms áfrýjanda á 20,5 hekturum af jörðinni, norðvestan við Elliðavatnsstíflu. Á grundvelli heimildar umhverfisráðherra 27. apríl 1998 tók áfrýjandi 54,5 hektara af jörðinni eignarnámi og með sáttargerð 13. maí sama ár sömdu M-kk-nf og áfrýjandi um að bætur vegna þess skyldu nema 180.000.000 krónum, auk byggingaréttar á tilgreindum svæðum til handa M-kk-þgf.

11

M-kk-nf lést 21. desember 1999 og voru erfingjar hans eiginkona og fjögur börn, þar á meðal Þ-kk-nf H-kk-nf. Erfingjar M-kk-ef gerðu skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000 þar sem meðal annars var kveðið á um yfirfærslu jarðarinnar Vatnsenda á nafn Þ-kk-ef H-kk-ef. Í yfirlýsingunni var sérstaklega vísað til fyrrgreindrar erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 1938 um að eignin ætti að ganga til elsta sonar M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef við fráfall hans. Var yfirlýsingunni þinglýst 12. desember 2000 og Þ-kk-nf var sagður „þinglýstur eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda í þinglýsingarvottorði 11. janúar 2012.

12

Á grundvelli heimildar umhverfisráðherra 13. mars 2000 tók áfrýjandi 90,5 hektara af jörðinni eignarnámi og með sáttargerð 1. ágúst sama ár var undirrituð sátt milli áfrýjanda og dánarbús M-kk-ef sem kvað á um að dánarbúinu skyldu greiddar bætur vegna eignarnámsins að fjárhæð 180.000.000 króna að frádregnum yfirteknum skuldum. Jafnframt skyldi áfrýjandi skipuleggja og úthluta lóðum til dánarbúsins, auk þess sem dánarbúið fengi nánar tilgreindar heimildir til að reisa byggingar án greiðslu gatnagerðargjalda.

13

Á grundvelli heimildar umhverfisráðherra 10. janúar 2007 fór svo fram eignarnám á 864 hekturum af jörðinni Vatnsenda 23. sama mánaðar og með sáttargerð 30. sama mánaðar sömdu Þ-kk-nf H-kk-nf og aðaláfrýjandi um greiðslu fyrir hið eignarnumda land. Samkvæmt sáttinni skyldu meðal annars greiddar með peningum 2.250.000.000 króna í bætur sem runnu að fullu til Þ-kk-ef á árinu 2007 en aðrar greiðslur samkvæmt sáttinni eru hins vegar ógreiddar.

14

Þar sem opinberum skiptum á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, sem hófust 25. febrúar 1967, var ekki lokið féllst Hæstiréttur á kröfu um skipun skiptastjóra með dómi 24. ágúst 2011 í máli nr. 375/2011. Í framhaldi af því kom upp ágreiningur við skiptin um hvort jörðin Vatnsendi væri enn í eigu dánarbúsins og gæti því ekki talist háð beinum eignarrétti Þ-kk-ef H-kk-ef. Með dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 var komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda hefði í kjölfar fráfalls M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef færst, á grundvelli erfðaskrárinnar 1938, til S-kk-ef K-kk-ef og væri enn á hendi dánarbús hans. Með dómi Hæstaréttar 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013 var í samræmi við þetta lagt fyrir sýslumann að færa nafn dánarbúsins í fasteignabók sem eiganda jarðarinnar og varð hann við því, svo sem nánar er rakið í dómi Hæstaréttar 12. mars 2015 í máli nr. 167/2015. Dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef hefur frá þeim tíma verið skráður eigandi jarðarinnar í þinglýsingabók.

15

Hæstiréttur komst síðar að þeirri niðurstöðu með dómi 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur jarðarinnar Vatnsenda gangi ekki að erfðum samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár M-kk-ef, heldur eftir lögerfðareglum. Samkvæmt því eigi að ráðstafa beinum eignarrétti jarðarinnar til erfingja S-kk-ef K-kk-ef í samræmi við ákvæði I. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Þá var í dómi Hæstaréttar 16. júní 2016 í máli nr. 408/2016 mælt fyrir um það í hvaða hlutföllum skyldi skipta eignum dánarbúsins milli tilgreindra lögerfingja.

16

Þ-kk-nf H-kk-nf höfðaði dómsmál á hendur aðaláfrýjanda 28. maí 2018 til heimtu ógreiddra eftirstöðva bóta vegna eignarnáms aðaláfrýjanda samkvæmt eignarnáminu 23. janúar 2007 og sáttargerðinni frá 30. sama mánaðar. Þ-kk-nf lést 12. desember 2018 og tók þá dánarbú hans við aðild málsins, en því máli er enn ólokið fyrir héraðsdómi.

17

Eftir andlát Þ-kk-ef lýsti sonur hans, M-kk-nf P-kk-nf H-kk-nf, kröfu í dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef 2. september 2019 og krafðist þess að það afhenti honum sem arf, samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938, beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymir. Ágreiningi þar að lútandi var vísað til héraðsdóms sem hafnaði kröfu M-kk-ef með úrskurði 24. júní 2020. Sú niðurstaða var staðfest með úrskurði Landsréttar 13. nóvember 2020 í máli nr. 421/2020. Þar kemur fram að af framangreindum dómum Hæstaréttar leiði að M-kk-nf geti ekki átt tilkall til beins eignarréttar að jörðinni á grundvelli erfðaskrárinnar. Hann hafi hins vegar, með stoð í henni, öðlast rétt til umráða og afnota af jörðinni við andlát föður síns, Þ-kk-ef H-kk-ef, 12. desember 2018.

18

Dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 23. október 2019. M-kk-nf P-kk-nf lýsti kröfu í dánarbú föður síns 1. nóvember 2019 og krafðist þess að skiptastjóri afhenti honum þá þegar „sem erfingja samkvæmt fyrirmælum 3. gr. erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 og 29. október 1940, jörðina Vatnsenda í Kópavogi landnúmer 116957, með öllu því sem henni fylgir og fylgja ber til ábúðar og hagnýtingar, umráða og afnota samkvæmt þeim réttindum sem honum væru áskilin sem erfingja samkvæmt erfðaskránni“. Krafðist hann þess jafnframt að ógreiddar bætur vegna eignarnáms aðaláfrýjanda úr landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild 10. janúar 2007 og sáttargerð 30. janúar 2007 teldust með umráða- og afnotarétti jarðar hans. Í kröfuskrá samþykkti skiptastjóri kröfu M-kk-ef P-kk-ef um afhendingu jarðarinnar Vatnsenda en hafnaði því að réttur til eignarnámsbóta samkvæmt fyrrgreindri sáttargerð félli þar undir. Litið væri svo á að kröfur um eignarnámsbætur tilheyrðu dánarbúinu.

19

Með úrskurði héraðsdóms Reykjaness 17. maí 2021 var viðurkennt að skiptastjóra þrotabús Þ-kk-ef H-kk-ef bæri að afhenda M-kk-þgf P-kk-þgf jörðina Vatnsenda til ábúðar, hagnýtingar, umráða og afnota í samræmi við fyrirmæli erfðaskrárinnar. Sú niðurstaða var staðfest með úrskurði Landsréttar 16. september 2021 í máli nr. 351/2021. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 9/2022 var svo viðurkennt að M-kk-þgf P-kk-þgf tilheyrði krafa um ógreiddar eftirstöðvar eignarnámsbóta vegna eignarnáms aðaláfrýjanda á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnáminu 23. janúar 2007 og sáttargerð 30. sama mánaðar, að undanskildum lið 2.2.3 í sáttargerðinni sem viðurkennt var að tilheyrði dánarbúi Þ-kk-ef H-kk-ef.

20

Auk þeirra fjögurra tilvika eignarnáms sem um er deilt í máli þessu liggja fyrir upplýsingar í málinu um að bætur hafi áður verið ákvarðaðar vegna landspjalla og eignarnáms á jörð Vatnsenda: a.

Fyrir liggur að á árinu 1944 hafi matsmenn ákvarðað bætur vegna skemmda er Rafmagnsveita Reykjavíkur hafi valdið á landi jarðarinnar Vatnsenda í tengslum við gerð Elliðavatnsstíflu. Í matsgerðinni kemur fram að bætur séu ákvarðaðar fyrir slægjumissi frá árinu 1941 og tekjumissi af sumarbústaðalöndum. Að auki var Rafmagnsveitu Reykjavíkur gert að koma í veg fyrir framhald á landbroti Vatnsendatúns. Í yfirmatsgerð eru tilteknar bætur sem greiddar skyldu L-kk-þgf P.

H-x-x fyrirsvarsmanns jarðarinnar Vatnsenda. Er tekið fram í yfirmatsgerðinni að með ársgreiðslunum „hafi átt að bæta öll spjöll, eins og þau urðu á þeim árum.“ Þá voru bætur samkvæmt yfirmatsgerð miðaðar við „að landspjöll aukist ekki til mjög mikilla muna frá því sem nú er.“ b.

Á árinu 1945 var spilda úr landi Vatnsenda sem var 69,68 hektarar að stærð tekin eignarnámi fyrir Landsíma Íslands (Póst- og fjarskiptastofnun) og voru með matsgerð ákvarðaðar bætur til eigenda jarðarinnar Vatnsenda. Samkvæmt afsali sem liggur fyrir í málinu afsalaði þáverandi ábúandi jarðarinnar, L-kk-nf H-kk-nf, spildunni til eignarnemans og lýsti því jafnframt yfir að eignarneminn hefði greitt ábúandanum matsverð hins eignarnumda lands. c.

Þá liggur fyrir að Reykjavíkurkaupstaður tók hluta Vatnsendajarðarinnar eignarnámi á grundvelli laga nr. 57/1942 undir friðland í Heiðmörk og var þeim hluta jarðarinnar, sem nam 689 hekturum, afsalað til eignarnemans af þáverandi ábúanda Vatnsenda, L-kk-þgf H-kk-þgf, 7. júní 1951. Í afsalinu lýsir ábúandinn því yfir að eignarneminn hafi staðið honum full skil á eignarnámsverði landsins. d.

Aðaláfrýjandi hefur lýst því að á árinu 1975 hafi M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf þáverandi ábúandi jarðarinnar tekið við bótum frá Vatnsveitu Reykjavíkur vegna vatnslagnar í landi jarðarinnar. e.

Á árinu 1988 tók Reykjavíkurborg 46,3 hektara lands úr jörðinni Vatnsenda eignarnámi til almenningsþarfa. Samkvæmt kaupsamningi sem gerður var í tengslum við eignarnámið var seljandi M-kk-nf H-kk-nf bóndi að Vatnsenda og tekið fram að greiðslur fyrir landið rynnu til seljanda. f.

Landsvirkjun tók hluta jarðarinnar Vatnsenda eignarnámi undir háspennulínu.

Samkvæmt matsgerð 28. júlí 2000 var stærð svæðisins sem helgað var línugerðinni talið 24,76 hektarar að stærð. Málinu lauk með sátt og greiðslu til eignarnámsþolans 5. október 2001.

21

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi voru Ó-kk-nf B-kk-nf lögmaður og löggiltur fasteignasali og D-kk-nf M-kk-nf K-kk-nf hagfræðingur dómkvaddir matmenn til þess að svara spurningum sem aðilar málsins settu fram í fjórum matsbeiðnum. Í matsgerðinni eru þær tilgreindar sem matsbeiðnir A, B, C og D. Matsgerðin er dagsett 20. desember 2018 og eru þar gefin svör við spurningum sem var að finna í matsbeiðnum A, B og D en spurningum í matsbeiðni C var ekki svarað. Matsbeiðni C var lögð fram af Þ-kk-þgf H-kk-þgf 17. ágúst 2016 en þar var spurt hvert væri söluvirði/marksvirði beins eignarréttar ef undan honum hefði varanlega verið skilin réttur til að nota landið og hvert væri söluvirði óbeina eignarréttarins svo og hvert væri söluvirði/markaðsvirði réttinda samkvæmt leigusamningi Vatna ehf. Ástæða þess að matsmenn birtu ekki svör sín við þessum spurningum var að dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef greiddi ekki kostnað vegna vinnu matsmanna við matsbeiðni C.

Niðurstöðum matsgerðarinnar er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi.

22

Í máli þessu er til úrlausnar hvort dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef eigi sem handhafi beins eignarréttar á jörðinni Vatnsenda rétt til eignarnámsbóta vegna eignarnáms aðaláfrýjanda í fjórgang á árunum 1992, 1998, 2000 og 2007. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að kröfur vegna eignarnáms 1992, 1998 og 2000 væru fyrndar en að aðaláfrýjanda bæri að greiða gagnáfrýjendum 968.000.000 króna í bætur vegna eignarnámsins 23. janúar 2007. Var sú niðurstaða reist á matsgerð sem liggur fyrir í málinu en þar var komist að þeirri niðurstöðu að virði hins beina eignarréttar að jörðinni Vatnsenda væri um 10 til 15% af markaðsvirði hins eignarnumda lands. Málsástæðum aðila er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi og eru ekki efni til að rekja málsástæður þeirra sérstaklega hér umfram það sem gert er í niðurstöðukafla dómsins.

Niðurstaða

Frávísunarkrafa aðaláfrýjanda

23

Aðaláfrýjandi gerir kröfu um að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi féllu gagnáfrýjendur frá öllum kröfum á hendur stefnda dánarbúi Þ-kk-ef H-kk-ef. Dánarbúinu var stefnt til vara í héraði og gerð krafa um að það greiddi gagnáfrýjendum 2.250.000.000 króna sem svarar til þeirrar fjárhæðar sem aðaláfrýjandi greiddi Þ-kk-þgf H-kk-þgf á grundvelli sáttargerðar vegna eignarnáms á hluta jarðarinnar í janúar 2007. Frávísunarkrafan byggir einkum á því að aðild dánarbúsins hafi verið nauðsynleg þar sem það telji sig eiga rétt til hluta af þeim eignarnámsbótum sem um er deilt í málinu. Vísar aðaláfrýjandi til þess að samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 beri að vísa máli frá dómi ef þeim sem bera óskipta skyldu er ekki öllum veittur kostur á að svara til sakar í máli.

24

Í málinu gera gagnáfrýjendur aðallega kröfu á hendur aðaláfrýjanda um að hann greiði dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef eignarnámsbætur vegna eignarnáms sem gert var í fjögur skipti á árunum 1992, 1998, 2000 og 2007 á þeim grundvelli að dánarbúið sé handhafi beins eignarréttar að jörðinni Vatnsenda og hafi ekki fengið greiddar eignarnámsbætur sem því hafi borið. Til vara byggja gagnáfrýjendur á því að aðaláfrýjandi sé skaðbótaskyldur gagnvart dánarbúinu þar sem hann hafi með saknæmum og ólögmætum hætti greitt handhafa óbeins eignarréttar að jörðinni Vatnsenda eignarnámsbætur. Kröfur gagnáfrýjenda fyrir héraðsdómi á hendur stefnda dánarbúi Þ-kk-ef H-kk-ef voru gerðar til vara á grundvelli heimildar í 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 og hefði sú krafa ekki komið til úrlausnar nema Kópavogsbær hefði verið sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda í héraði.

25

Þ-kk-nf H-kk-nf höfðaði meðalgöngusök í málinu með stefnu 6. desember 2016.

Þar krafðist hann þess að honum yrði heimiluð meðalganga í máli gagnáfrýjenda á hendur aðaláfrýjanda auk þess sem hann gerði kröfu um að aðaláfrýjandi greiddi honum fjárkröfu sem svaraði til þess sem hann taldi ógreitt af eignarnámsbótum samkvæmt eignarnáminu 23. janúar 2007 og sáttargerð 30. sama mánaðar. Með dómi Hæstaréttar 14. desember 2017 í máli nr. 711/2017 var kröfu Þ-kk-ef, um að honum yrði leyfð meðalganga í máli þessu sbr. 20. gr. laga nr. 91/1991, vísað frá dómi. Í forsendum dóms Hæstaréttar kemur meðal annars fram að þótt fjárkrafa Þ-kk-ef skarist að nokkru við kröfur gagnáfrýjenda á hendur aðaláfrýjanda og varakröfu á hendur Þ-kk-þgf eigi kröfurnar og málatilbúnaður að baki þeim ekki samleið, þótt þær eigi rætur að rekja til sömu atvika. Þ-kk-nf gæti því ekki gert kröfu um að sér yrði dæmt sakarefnið sem gagnáfrýjendur mótuðu með kröfugerð sinni og málsástæðum í málinu.

26

Eins og að framan er rakið reisa gagnáfrýjendur kröfur sínar á því að aðaláfrýjanda hafi borið að greiða þeim eignarnámsbætur. Ljóst er að sú skylda hvílir ekki á stefnda dánarbúi Þ-kk-ef H-kk-ef. Þá ber hið stefnda dánarbú ekki ábyrgð á meintri saknæmri og ólögmætri háttsemi aðaláfrýjanda, sem kann að leiða til sjálfstæðrar skaðabótaskyldu hans. Þar sem aðaláfrýjandi og hið stefnda dánarbú bera ekki óskipta skyldu gagnvart þeim kröfum sem gagnáfrýjendur hafa uppi í málinu leiðir niðurfelling kröfu á hendur varstefnda í héraði ekki til frávísunar málsins á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991.

27

Þá byggir aðaláfrýjandi á þvíað málið sé vanreifað þar sem gagnáfrýjendur hafi ekki sett fram kröfugerð sem byggir á matsgerðinni sem liggur fyrir í málinu. Í málatilbúnaði gagnáfrýjenda er byggt á því að verði ekki fallist á fjárhæðir krafna þeirra verði þeim dæmd lægri fjárhæð að mati dómsins. Málatilbúnaður þeirra er því nægjanlega skýr að þessu leyti og verður málinu ekki vísað frá af þessum sökum.

Ómerkingarkrafa gagnáfrýjenda

28

Gagnáfrýjendur gera kröfu um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Krafan er reist á því að nauðsynlegt hefði verið að kveðja til sérfróðan meðdómsmann í héraðsdóminn, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Í málinu sé deilt um matsgerð sem héraðsdómur byggir niðurstöðu sína á en í henni er fjallað um útreikninga á virði annars vegar beins eignarréttar og hins vegar afnotaréttar á þeim hlutum jarðarinnar Vatnsenda sem hafa verið teknir eignarnámi.

29

Svo sem nánar verður rakið hér á eftir veltur úrlausn á kröfum gagnáfrýjenda fyrst og fremst á lögfræðilegri túlkun á því hvaða eignarréttarlegu heimildir fylgja hinum beina eignarrétti sem dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef á í jörðinni Vatnsenda og hvaða eignarréttarlegu heimildir fylgja óbeinum eignarrétti ábúanda jarðarinnar. Að fenginni niðurstöðu um þau atriði kemur til skoðunar hvort þær forsendur, sem matsmenn leggja til grundvallar niðurstöðu sinni um virði hins óbeina eignarréttar, samræmist þeim meginreglum sem gilda um ákvörðun eignarnámsbóta og hverjir eigi rétt til þeirra. Af þessum sökum er ekki tilefni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm á þeim grundvelli að héraðsdómur hafi ekki verið skipaður sérfróðum meðdómsmanni.

Fyrning og tómlæti

30

Aðaláfrýjandi byggir á því að allar kröfur gagnáfrýjenda vegna eignarnáms í fjögur skipti séu fyrndar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að kröfur gagnáfrýjenda vegna eignarnáms á árunum 1992, 1998 og 2000 séu fyrndar. Krafa vegna eignarnámsins 23. janúar 2007 er á hinn bóginn ekki fyrnd. 31

Aðaláfrýjandi byggir jafnframt á því að þar sem sjö ár hafi liðið frá eignarnáminu 2007 þar til málið var höfðað sé krafa gagnáfrýjenda fallin niður fyrir tómlæti. Bendir áfrýjandi þessu til stuðnings á að hluti gagnáfrýjenda hafi fengið lögfræðiálit 14. ágúst 1990 þar sem fram komi að þeim séu ýmis úrræði tæk til að leita réttar síns vegna

Vatnsendajarðarinnar.

32

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi sendi S-kk-nf H-kk-nf lögmaður bréf til matsnefndar eignarnámsbóta 19. janúar 2007 þar sem fram kemur að erfingjar S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef telji sig eiga rétt til bóta vegna þess eignarnáms sem fyrirhugað var á þeim tíma. Var kröfu þeirra um aðild að eignarnámsmálinu hafnað, meðal annars á þeim grundvelli að Þ-kk-nf H-kk-nf væri þinglýstur eigandi jarðarinnar. Svo sem áður hefur komið fram féllst Hæstiréttur á kröfu erfingja í dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef um skipun skiptastjóra í dánarbúinu með dómi 24. ágúst 2011 í máli nr. 375/2011. Með dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 var síðan komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda hefði í kjölfar fráfalls M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef færst til S-kk-ef K-kk-ef, á grundvelli erfðaskrárinnar 1938, og væri enn á hendi dánarbús hans.

Samkvæmt framangreindu hafa gagnáfrýjendur í kjölfar eignarnámsins 2007 leitað eðlilegra leiða fyrir dómstólum til þess að fá skorið úr um réttarstöðu sína og dánarbús S-kk-ef K-kk-ef vegna kröfu þeirra til eignarnámsbóta. Gagnáfrýjendur hafa því ekki sýnt af sér tómlæti við að halda fram rétti sínum til bóta vegna eignarnámsins 23. janúar 2007.

Bætur greiddar í góðri trú til þinglýsts eiganda og hefð eignarréttinda

33

Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína um sýknu á því að hann hafi á hverjum tíma í góðri trú greitt þinglýstum eiganda jarðarinnar Vatnsenda eignarnámsbætur. Byggt er á því að samkvæmt 33. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 þurfi sá er hlýtur réttindi með samningi við þinglýstan eiganda að eign ekki að sæta þeirri mótbáru að heimildarbréf fyrirrennara hans sé ógilt, ef hann er grandlaus um ógildisatvikið, er hann öðlaðist réttindin. Þar sem aðaláfrýjandi hafi í góðri trú greitt eignarnámsbætur til þinglýsts eiganda jarðarinnar verði hann ekki krafinn um greiðslu þeirra bóta af aðilum sem síðar hafi fengið viðurkenndan eignarrétt að jörðinni.

34

Eins og áður er rakið sendi S-kk-nf H-kk-nf lögmaður bréf til matsnefndar eignarnámsbóta 19. janúar 2007 og gerði í framhaldi af því tilraunir til þess að halda fram rétti erfingja S-kk-ef K-kk-ef til eignarnámsbóta. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að aðaláfrýjandi hafi við eignarnámið og verður því hafnað að aðaláfrýjandi geti byggt sýknukröfu sína á 33. gr. þinglýsingalaga.

35

Þá er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að aðaláfrýjandi geti ekki borið fyrir sig að ábúandi jarðarinnar hafi eignast beinan eignarrétt að jörðinni á grundvelli hefðar enda hefur þegar verið skorið úr því með dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 að beinn eignarréttur að jörðinni tilheyri dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef.

Fjárkrafa gagnáfrýjenda vegna eignarnáms 23. janúar 2007

36

Í hinum áfrýjað dómi var komist að þeirri niðurstöðu að aðaláfrýjanda bæri að greiða gagnáfrýjendum 968.000.000 króna í bætur vegna eignarnámsins 23. janúar 2007. Var sú niðurstaða reist á matsgerð sem liggur fyrir í málinu en þar var komist að því að virði hins beina eignarréttar að jörðinni Vatnsenda væri um 10 til 15% af markaðsvirði hins eignarnumda lands eða 1.115.000.000 króna. Í forsendum dómsins kom fram að matsgerðinni hefði ekki verið hnekkt og bæri því að leggja niðurstöðu hennar til grundvallar við úrlausn málsins. Inni í framangreindri fjárhæð matsmanna var virði vatnsréttinda, sem eignarnámið tók einnig til, en matsmenn mátu þau sérstaklega á 147.000.000 króna og að þau hefðu að fullu tilheyrt eigendum beina eignarréttarins. Í hinum áfrýjaða dómi var á hinn bóginn lagt til grundvallar að vatnsréttindin tilheyrðu eiganda óbeinu eignarréttindanna og því var aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjendum upphæð sem nam virði hins beina eignarréttar á jörðinni samkvæmt niðurstöðu matsmanna, að frádregnu virði vatnsréttindanna.

37

Svo sem áður er rakið byggir aðaláfrýjandi sýknukröfu sína á því að hann hafi með sáttargerðinni 30. janúar 2007 þegar samið um greiðslu á fullum eignarnámsbótum til Þ-kk-ef H-kk-ef sem þá var ábúandi Vatnsendajarðarinnar. Öll fjárhagsleg réttindi sem tengjast jörðinni séu á hendi ábúanda hverju sinni. Þá hafi gagnáfrýjendur ekki sannað að dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef hafi orðið fyrir tjóni vegna eignarnámsins, enda sé með erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef 4. janúar 1938 búið að skilja allar efnislegar eignarréttarheimildir frá hinum beina eignarrétti. Eftir standi einungis formlegur beinn eignarréttur sem hafi ekkert fjárhagslegt virði. Þá mæli erfðaskráin sérstaklega fyrir um að bætur vegna landspjalla skuli renna til ábúanda hverju sinni en undir eignaspjöll falli eignarnám sem hafi það í för með sér að réttindi ábúanda til að hagnýta þá eign séu tekin af honum.

Gagnáfrýjendur byggja á hinn bóginn á því að sem eigendur beins eignarréttar að jörðinni eigi þeir rétt á öllum eignarnámsbótunum. Þar sem þáverandi ábúandi eða dánarbú hans séu ekki lengur aðilar að málinu beri að greiða dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef allar bæturnar. Að því marki sem dánarbú ábúanda telji sig eiga rétt til hlutdeildar í bótunum geti það lýst þeirri kröfu í dánarbú S-kk-ef K-kk-ef. Báðir málsaðilar mótmæla forsendum matsgerðarinnar og telja hana ekki byggja á lögmætum forsendum.

Eignarnámsbætur og sönnun tjóns

38

Með eignarnámi er maður sviptur eignarrétti sínum á grundvelli sérstakrar lagaheimildar í þágu almannahagsmuna. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar er eignarrétturinn friðhelgur og engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Í ákvæðinu er tekið fram að til þess að unnt sé að svipta mann eignarréttindum þurfi sérstök lagafyrirmæli og fullt verð að koma fyrir eignina. Í síðastnefnda skilyrðinu um að „fullt verð“ komi fyrir eign felst sú meginregla að eignarnámsþoli eigi að vera eins settur fjárhagslega og ef eignarnámið hefði ekki komið til.

39

Eignarnám Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda 23. janúar 2007, sbr. sáttargerð frá 30. sama mánaðar, var gert á grundvelli heimildar umhverfisráðherra samkvæmt 1. mgr. 32. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Samkvæmt ákvæðinu skyldi eignarnámið fara að lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Í 1. mgr. 3. gr. þeirra laga segir að með eignarnámi megi, ef eigi leiðir annað af heimildarlögum, afla eignarréttar að landi og mannvirkjum ásamt því sem þeim fylgir, skerða um ákveðinn tíma eða fyrir fullt og allt eignarrétt eða takmörkuð eignarréttindi yfir fasteign og stofna eða fella niður afnotaréttindi, ítaksréttindi og önnur takmörkuð eignarréttindi yfir fasteignum. Í 2. mgr. ákvæðisins er kveðið á um að þegar eignarréttar sé aflað með eignarnámi skuli öll takmörkuð eignarréttindi jafnframt afnumin, nema annað sé sérstaklega ákveðið. Þá segir í 2. mgr. 10. gr. laganna að eigi aðrir rétthafar en eigandi eignarnumins verðmætis rétt til eignarnámsbóta skuli meta og tilgreina sérstaklega þær bætur sem hverjum þeirra ber. Samkvæmt 8. gr. laganna skal eigendum og öðrum rétthöfum eignar sem er tekin eignarnámi gefinn kostur á að kynna sér öll gögn er eignarnámið varða og máli skipta við ákvörðun bótafjárhæðar.

40

Í dómi Hæstaréttar 16. mars 2016 í máli nr. 121/2016 kemur fram að óbein eignarréttindi á borð við afnotaréttindi veiti rétthafanum eingöngu takmarkaðar heimildir yfir eign þannig að handhafi hins beina eignarréttar njóti allra annarra heimilda sem í eignarrétti felist og eigninni fylgi. Af því leiði að sé eignin, eða hluti hennar, tekin eignarnámi þannig að með því séu þeir sem hafa á hendi beinan eignarrétt og óbeinan sviptir heimildum sínum fyrir fullt og allt, verði handhafi hinna takmörkuðu eignarréttinda að sýna fram á, rísi ágreiningur milli hans og handhafa hins beina eignarréttar, hve miklu fjárhagslegu tjóni hann hafi orðið fyrir sökum eignarnámsins.

41

Samkvæmt framangreindu ber eigendum hins óbeina eignarréttar almennt að sanna við eignarnám hversu víðtækar eignarheimildir hann hefur á hinu eignarnumda og það tjón sem hann hefur orðið fyrir. Þeir aðilar sem telja einnig til réttar yfir ógreiddum eftirstöðvum eignarnámsbóta samkvæmt sáttargerðinni 30. janúar 2007, annars vegar dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef og M-kk-nf P-kk-nf H-kk-nf, sbr. dóm Hæstaréttar 8. mars 2022 í máli nr. 9/2022, eru ekki aðilar að þessu dómsmáli. Hins vegar liggur fyrir að þeir telja til réttar til eignarnámsbóta sem samið var um með sáttargerðinni á grundvelli þess óbeina eignarréttar sem Þ-kk-nf H-kk-nf, þáverandi ábúandi Vatnsendajarðarinnar, naut á grundvelli erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. 42

Í málinu liggur fyrir matsgerð þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að markaðsvirði þess lands sem var tekið eignarnámi 23. janúar 2007 hafi verið 6.948.000.000 króna og að auki hafi markaðsvirði vatnsréttinda sem fylgdu hinu eignarnumda landi verið 147.000.000 króna. Í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta 14. febrúar 2007 í máli nr. 1/2007, þar sem úrskurðað var um kostnað eignarnámsþola vegna eignarnámsins í janúar 2007, var lagt til grundvallar að verðmæti sáttargerðarinnar væri á bilinu 6.500.000.000 til 8.000.000.000 króna. Þar sem niðurstöðu matsgerðarinnar um markaðsvirði hins eignarnumda hefur að þessu leyti ekki verið hnekkt verður lagt til grundvallar að gagnáfrýjendum hafi ekki tekist að sanna að verðmæti hins eignarnumda hafi numið hærri fjárhæð en þeirri sem matsmenn komust að niðurstöðu um.

Afmörkun á efnisinntaki beins og óbeins eignarréttar að Vatnsendajörðinni 43

Svo sem að framan er rakið er markmið eignarnámsbóta að gera eignarnámsþola eins settan fjárhagslega og ef eignarnámið hefði ekki komið til. Til úrlausnar í málinu er því að meta það tjón sem annars vegar dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef hafi orðið fyrir vegna eignarnámsins 2007 og hins vegar það tjón sem handhafi hinna óbeinu eignarréttinda varð fyrir. Nauðsynlegt er því að afmarka efnisinntak eignaheimilda hvors um sig.

44

Við afmörkun á efnisinntaki beins eignarréttar sem tilheyrir dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef og óbeinna eignarréttinda sem tilheyra ábúanda Vatnsendajarðarinnar hverju sinni verður fyrst og fremst að líta til erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef 4. janúar 1938 og vilja arfleifanda eftir því sem unnt er að ráða hann af erfðaskránni. Ríkulega dómaframkvæmd er að finna um gildi og efni erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef svo sem nánar er rakið í dómi Hæstaréttar í máli nr. 751/2014. Eins og þar kemur fram var strax með dómi réttarins 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967 staðfest að einungis elsta syni ábúanda hverju sinni væri áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda samkvæmt erfðaskránni.

45

Efni erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef 4. janúar 1938 er tekið upp í hinum áfrýjaða dómi. Af erfðaskránni verður ráðið að ábúandi hverju sinni eigi rétt til að hirða allan arð sem fellur til af eigninni, hvort sem það er vegna búskapar eða annarra tekna. Þannig er í grein 1. c sérstaklega mælt fyrir um að erfingi megi selja á leigu lóðir undir hús, leikvelli eða annað úr óræktuðu landi jarðarinnar gegn afgjaldi sem hæfilegt þykir á hverjum tíma. Þar er einnig tekið fram að leiga skuli goldin til ábúanda hverju sinni og að ekki megi veðsetja leigugreiðslur fyrr en þær hafi verið greiddar ábúanda. Þá er kveðið á um það í 2. mgr. 2. gr. að ábúandi skuli eiga tilkall til bóta fyrir „landspjöll“ á jörðinni. Þótt réttur erfingja til nýtingar á jörðinni og umráða yfir henni sé ríkur samkvæmt ákvæðum erfðaskrárinnar er sá réttur bundinn ýmsum takmörkunum og kvöðum. Þannig er erfingja bannað að ráðstafa jörðinni með löggerningi í lifanda lífi, auk þess sem heimild hans til veðsetningar hennar er takmörkuð, sbr. 1. gr. erfðaskrárinnar. Samkvæmt 1. gr. b og 4. gr. erfðaskrárinnar hvílir sú skylda á erfingja að hafa búsetu á jörðinni og reka þar búskap. Þá er mælt fyrir um það í 6. gr. hennar að sérhver erfingi verði að halda öll skilyrði hennar og að vanræksla á því leiði tafarlaust til réttindamissis. Í 7. gr. erfðaskrárinnar er svo mælt fyrir um það hvernig ráðstafa skuli þeim eignum sem hún tekur til ef sú aðstaða kemur upp að karlleggur L-kk-ef H-kk-ef deyi út. Í ákvæðinu segir að þá skuli selja eignirnar og stofna Styrktarsjóð Magnúsar Einarssonar Hjaltested sem andvirði eignanna renni í. Tilgangur sjóðsins skuli vera að styrkja ungmenni af ættlegg L-kk-ef

H-x-x til framhaldsmenntunar.

46

Á því er byggt af hálfu aðaláfrýjanda að erfðaskráin geri sérstaklega ráð fyrir að eignarnámsbætur skuli renna til ábúanda jarðarinnar hverju sinni. Þannig sé mælt fyrir um það í 2. mgr. 2. gr. erfðaskrárinnar að ábúandi skuli eiga tilkall til bóta fyrir „landspjöll“ á jörðinni en að með því orðlagi sé sé meðal annars átt við bætur vegna eignarnáms. Bendir aðaláfrýjandi á að bætur vegna margítrekaðs eignarnáms á jörðinni hafi ávallt runnið til ábúenda án athugasemda. Þá hafi Hæstiréttur Íslands í dómi 8. mars 2001 í máli nr. 58/2000 staðfest að Þ-kk-nf H-kk-nf þáverandi ábúandi á Vatnsendajörðinni hafi verið réttur aðili að máli vegna eignarnáms

Landsíma Íslands.

47

Áður er rakið að margsinnis hefur verið gert eignarnám á jörðinni Vatnsenda í gegnum tíðina af mismunandi aðilum og í ólíkum tilgangi. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að greiðslur bóta vegna landspjalla og eignarnáms hafi almennt verið greiddar til ábúanda jarðarinnar hverju sinni. Áður er rakið að á árinu 1944 hafi matsmenn ákvarðað bætur vegna skemmda er Rafmagnsveita Reykjavíkur hafi valdið á landi jarðarinnar Vatnsenda í tengslum við gerð Elliðavatnsstíflu. Í matsgerðinni kemur fram að bætur séu ákvarðaðar fyrir slægjumissi frá árinu 1941 og tekjumissi af sumarbústaðalöndum. Í úrskurði Landsréttar 16. desember 2021 í máli nr. 383/2021 kemur fram að M-kk-nf P-kk-nf H-kk-nf hafi lagt fyrir Landsrétt gögn sem þá hafi nýlega fundist á Borgarskjalasafni sem sýni að Elliðavatnsstífla hafi verið byggð áður en erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef var gerð en bætur ekki að fullu verið gerðar upp fyrr en síðar. Þetta hafi leitt til þess að Rafmagnsveita Reykjavíkur greiddi L-kk-þgf H-kk-þgf, sem var ábúandi jarðarinnar á árinu 1944, bætur fyrir að hafa valdið spjöllum á landi Vatnsendajarðarinnar þannig að ekki var unnt að nýta engi fyrir slátt og vegna tekjumissis af sumarbústaðalöndum. Í yfirmatsgerð er meðal annars tekið fram að bæturnar „hafi átt að bæta öll spjöll, eins og þau urðu á þeim árum.“ Þá er tekið fram í yfirmatsgerðinni að bætur séu miðaðar við „að landspjöll aukist ekki til mjög mikilla muna frá því sem nú er.“

48

Í 2. mgr. 2. gr. erfðaskrárinnar segir: „Allar bætur fyrir landspjöll, sem þegar eru orðin eða kunna að verða á jörðinni, af annarra völdum, og jörðinni ber, hefir L-kk-nf H-kk-nf eða næsti ábúandi rétt, til að krefja um og semja um, með lögsókn ef með þarf, sem tilheirandi jörðinni að mér látnum, ef ekki hefur verið fullkomlega um það samið áður.“ Þegar erfðaskráin er rituð á árinu 1938 voru framkvæmdir við gerð Elliðavatnsstíflu hafnar en bætur voru ekki að fullu upp gerðar fyrr en eftir andlát M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef sem lést 31. október 1940. Samkvæmt því sem að framan er rakið má ætla að arfleifandi hafi haft þetta tilvik í huga þegar hann tilgreindi í erfðaskrá að bætur vegna landspjalla skyldu renna til ábúanda. Eignarnám það sem hér er til úrlaunar svipar til þess tilviks þegar land var tekið af eiganda jarðarinnar þegar Elliðavatnsstíflan var byggð. Í báðum tilvikum var hluti jarðarinnar tekinn til annarrar notkunar í þágu almannahagsmuna. Bygging stíflunnar leiddi meðal annars til þess að landeigandi varð fyrir tekjumissi vegna sumarhúslóða sem fóru undir vatn, auk þess sem hann gat ekki lengur nýtt engi til sláttar. Með eignarnáminu 2007 var tekið undan jörðinni land sem hugsanlega hefði mátt nýta til búskapar og til að leigja út lóðir. Samkvæmt framangreindu má því ætla að það hafi verið vilji arfleifanda að bætur vegna eignarnáms rynnu almennt til ábúanda jarðarinnar hverju sinni.

49

Því var slegið föstu með áðurgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur að jörðinni sé ekki á hendi erfingja sem nýtur afnota- og umráðaréttar á jörðinni heldur skuli ráðstafa þeim rétti til lögerfingja S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef sem tók fyrstur arf samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef.

Hin beinu eignarréttindi liggja því hjá öðrum aðilum en þeim sem nýtur umráða- og afnotaréttar samkvæmt erfðaskránni. Í dóminum er tekið fram að í beinum eignarrétti felist almenn heimild til að hagnýta eignina og ráðstafa henni með þeim takmörkunum sem leiðir af lögum og óbeinum eða takmörkuðum eignarréttindum annarra. Um takmarkanir á hinum beina eignarrétti fer eftir því hvað verði ráðið af efni erfðaskrárinnar um vilja arfleifanda um hvað felist nánar í hinum óbeina eignarrétti til umráða og afnota jarðarinnar. Þá er tekið fram í dóminum að það sé ekki aðeins meginregla í íslenskum erfðarétti að skýra verði erfðaskrá með tilliti til vilja arfleifanda að því marki sem unnt er að ráða hann af gögnum heldur ber einnig að skýra hana þannig að hún geti haldið gildi sínu og verði framkvæmd eins og frekast er unnt.

50

Ljóst er að erfðaskráin gerir ráð fyrir því réttur ábúenda til þess að hirða arð af jörðinni sé víðtækur þótt kvaðir séu settar á þá um ráðstöfun og veðsetningu jarðarinnar. Þá er rétturinn til þess að hirða arð af jörðinni háður því að ábúandi búi á jörðinni og stundi þar búskap. Í erfðaskránni er ekki að finna neina ráðagerð um að arður af Vatnsendajörðinni, bætur vegna landspjalla eða söluandvirði hennar renni til annarra en elstu sona í beinan karllegg eða til styrktarsjóðs M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef.

Með erfðaskránni ráðstafaði M-kk-nf hinum ríka afnota- og umráðarétti Vatnsendajarðarinnar til langrar framtíðar. Rétturinn til að framselja eignina hefur þannig verið slitinn frá hinum beina eignarrétti og fylgir ekki heldur hinum óbeinu eignarréttindum. Ráðstöfunarrétturinn verður ekki virkur aftur nema allur karlleggur L-kk-ef H-kk-ef deyi út eða eftir atvikum afsali sér rétti til búsetu á jörðinni en við þær kringumstæður yrði réttindunum ráðstafað til hagsbóta fyrir styrktarsjóðinn. Af þessu má skýrlega ráða að það hafi verið vilji arfleifanda að öllum helstu eignarheimildum Vatnsendajarðarinnar, svo sem umráðarétti, hagnýtingarétti, ráðstöfunarrétti, skuldsetningar rétti, arfleiðslurétti og verndar rétti, yrði með erfðaskránni ráðstafað til annarra aðila en eigenda hins beina eignarréttar. Í raun eru því eignarréttindin sem felast í hinum beina eignarrétti dánarbús S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef mjög takmörkuð, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. júní 2019 í máli nr. 8/2019.

Forsendur og niðurstöður matsgerðar

51

Áður hefur komið fram að í hinum áfrýjaða dómi var byggt á því að niðurstaða matsmanna um virði hinna beinu eignarréttinda við eignarnámið yrði lagt til grundvallar þar sem matsgerðinni hafi ekki verið hnekkt.

52

Svo sem áður er rakið voru Ó-kk-nf B-kk-nf lögmaður og löggiltur fasteignasali og D-kk-nf M-kk-nf K-kk-nf hagfræðingur dómkvaddir matsmenn til þess að meta spurningar sem aðilar málsins settu fram í fjórum matsbeiðnum. Í svörum matsmanna við matsspurningum í matsbeiðni A sem tengdust eignarnáminu 23. janúar 2007 kemur fram að þeir telji rétta stærð hins eignarnumda lands vera 863,9 hektara og að markaðsvirði þess á verðlagi þess tíma sem landið var tekið eignarnámi hafi verið 6.948.000.000 króna. Svo sem áður er rakið mátu matsmenn vatnsréttindi sem fylgdu hinu eignarnumda landi sérstaklega á 147.000.000 króna. Í svörum matsmanna við spurningum í matsbeiðni B kemur fram að matsmenn telji að beinn eignarréttur dánarbús S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef í landi Vatnsenda hafi fjárhagslegt gildi. Töldu matsmenn að hlutdeild beina eignarréttarins í hinu eignarnumda landi lægi á bilinu 10- 15%. Virði hins beina eignarréttar að meðtöldum vatnsréttindum, sem matsmenn lögðu til grundvallar að tilheyrði hinum beina eignarrétti að fullu, hafi því verið 1.115.000.000 króna. Virði hins óbeina eignarréttar á grundvelli erfðaskrárinnar væri á hinn bóginn metin 85- 90% af heildarvirði landsins eða 5.980.000.000 króna.

Svar matsmanna við spurningu í matsbeiðni D um hvert hafi verið afrakstursverðmæti handhafa kvaðabundinna og takmarkaðra afnotaréttinda takmarkaðist við að upplýsa að lóðarleigutekjur á árinu 2006 hefðu verið 608.416 krónur.

53

Í kafla 7.2.1 í matsgerðinni koma fram röksemdir matsmanna fyrir niðurstöðum þeirra vegna spurninga í matsbeiðni B. Þar kemur fram að „meginforsenda fjárhagslegs gildis eignarréttar byggir á tekjum sem hafa má af eigninni, s. s. leigu lóða undir íbúðar- og atvinnuhúsnæði. Við virðismat eignar er verið að meta staðgreiðsluvirði framtíðartekna alls eignarréttar þess lands sem eignin nær til.“ Þá er rakið í kaflanum að ef í núvirðisútreikningi væri miðað við að gildistími leigusamninga væri 58 eða 70 ár og að við lok þeirra mundi eignarréttur að lóðum renna til eiganda beins eignarréttar, næmi núvirðið greiðslu 3,2% og 1,6% af upphaflegri fjárhæð eftir leigutíma. Matsmenn taka fram að miðað við þessar forsendur „væri fjárhagslegt gildi beins eignarréttar hér lítið, a. m. k. sem hlutfall af heildarverðmæti alls eignarréttarins“.

Þá segir í röksemdunum að „núvirði framtíðartekna þess sem eingöngu héldi á beina eignarréttinum, þegar hin óbeinu eignarréttindi sem felast í umráða- og afnotarétti hefur verið aðskilin, er mjög lítið og jafnvel nálægt því að vera núll við forsendur hárrar ávöxtunarkröfu og mikillar tímalengdar.“ Í svari matsmanna við spurningu um það hvort hinn beini eignarréttur hafi fjárhagslegt gildi er tekið fram að þótt virði hins beina eignarréttar sé nálægt því að vera núll þegar eignin er í höndum ábúanda breytist það þegar hið eignarnumda land er framselt til annars aðila sem getur aukið tekjumöguleika hennar. Þá segir í svari matsmanna: „Það er niðurstaða matsmanna hér að það land sem tekið var eignarnámi af Kópavogsbæ úr jörð Vatnsenda hafi einmitt orðið verðmætara við að komast í hendur bæjarins og þannig hefur þá beini eignarrétturinn fjárhagslegt gildi hér, a. m. k. hvað viðkemur eignarnáminu 2007.“54

Matsmenn komu fyrir héraðsdóm og gáfu skýrslur. Voru þeir meðal annars spurðir út í forsendur fyrir þeirri niðurstöðu að virði beina eignarréttar hins eignarnumda væri 10- 15% af eignarnámsbótum fyrir land úr Vatnsendajörðinni. Matsmaðurinn D-kk-nf M-kk-nf tók fram að í matinu væri ekki tekinn inn hagnaður sem aðaláfrýjandi fengi umfram það sem eigendur landsins hefðu getað fengið. Virði hins beina eignarréttar væri fenginn þannig að borin væru saman söluverðmæti óbeina eignarréttarins og söluvirði jarðar sem væri í hefðbundinni einkaeign. Munurinn væri virði hins beina eignarréttar. Þá tók matsmaðurinn fram að framsalið á beina eignarréttinum fengi virði við eignarnámið. Matsmaðurinn Ó-kk-nf svaraði því til að í framsalsrétti sem metin væri til 10 til 15% af eignarnámsbótum fælist ákveðin verðmæti sem verða til við að eignin fari í þessu tilviki til aðaláfrýjanda. Taldi matsmaðurinn að aldrei væri hægt að líta framhjá beinum eignarrétti í málinu. Nefndi hann að það væri „ákveðinn fræðilegur möguleiki á að handahafi beins eignarréttar gæti leyst eignina til sín í samningum og... ef að búskap algjörlega yrði hætt sko, þá er svona spurning hvort ... að það gæti á einhverjum punkti verið brostnar forsendur fyrir þessari erfðaskrá og ... mér finnst að ekki alveg hægt að slá því föstu að það sé útilokað að handhafi beins eignarréttar næði ekki rétti til baka.“

55

Af framangreindum forsendum matsmanna fyrir niðurstöðu um virði hins beina eignarréttar og framburðar þeirra fyrir dómi má ráða að þeir hafi lagt til grundvallar mati sínu að ef eingöngu væri horft til þeirra tekna sem eigendur beina og óbeina eignarréttarins gætu vænst af eigninni væri virði beina eignarréttarins „núll“ þar sem eigendur hans gætu ekki vænst neinna tekna í mjög langan tíma. Í núvirðisútreikningum matsmanna er miðað við að verðgildið væri mjög lítið, jafnvel þótt óbeinu eignarréttindin gætu fallið til handhafa beina eignarréttarins eftir 58 eða 70 ár. Niðurstaða matsmanna um að hinn beini eignarréttur hafi haft virði við eignarnámið 2007 byggir annars vegar á því að eigendur beina eignarréttarins gætu á síðari stigum leyst til sín hinn óbeina eignarrétt með samningum og þannig aukið verðgildi jarðarinnar í heild og hins vegar að við eignarnámið 2007 hefði orðið til virðisaukning sem tilheyrði einhverskonar framsalsrétti eiganda beina eignarréttarins.

Síðastnefndu tvær forsendur matsmanna eru háðar lögfræðilegu mati á því hvort mögulegt sé að eigendur beina eignarréttarins geti með samningum fengið hinn óbeina eignarrétt til sín og þannig aukið virði jarðarinnar sem einkaeignar með öllum réttindum sem henni tilheyra og hvort eigendur beina eignarréttarins eigi einhverskonar framsalsrétt sem verður að viðbótarvirði við eignarnám.

56

Ljóst er að í erfðaskránni er ekki að finna neina ráðagerð um að arður af Vatnsendajörðinni eða söluandvirði hennar renni til annarra en elstu sona í beinan karllegg eða til styrktarsjóðsins. Þá eru litlar líkur til þess að karlleggur L-kk-ef H-kk-ef deyi út en hann átti tvo syni til viðbótar við S-kk-þf K-kk-þf L-kk-þf H-kk-þf, þá G-kk-þf P-kk-þf H-kk-þf og J-kk-þf E-kk-þf H-kk-þf. Ef einhver erfingja hættir búskap á jörðinni og uppfyllir þannig ekki skilyrði erfðaskrárinnar gengur afnota- og umráðarétturinn til næsta erfingja í karlleg L-kk-ef H-kk-ef. Það er einungis við þær aðstæður að karlleggurinn deyi út eða enginn erfingjanna vilji búa á jörðinni að hin óbeinu eignarréttindi verða seld og eigendur hins beina eignarréttar gætu hugsanlega samið um kaup á honum og aukið virði eignarinnar. Vegna þeirra miklu fjárhagslegu hagsmuna sem fylgja Vatnsendajörðinni og lýsa sér meðal annars í eignarnámssáttinni frá 30. janúar 2007 um skipulagningu lóða til útleigu verður að telja afar ólíklegt að enginn erfingi nýti rétt sinn til að hirða arð af jörðinni með því að búa þar og stunda búskap. Þannig verður að leggja til grundvallar í málinu að eigendur beina eignarréttarins sem nú tilheyrir dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef geti ekki vænst tekna af jörðinni um mjög langa framtíð og er tekjuöflunarvirði beina eignarréttarins því ekkert. Möguleikar á að auka virði jarðarinnar með yfirtöku hins óbeina eignarréttar í framtíðinni verða einnig að teljast mjög ólíklegir.

57

Svo sem áður er rakið felst í því skilyrði 1. mgr. 72. stjórnarskrárinnar að „fullt verð“ komi fyrir eign sem tekin er eignarnámi sú meginregla að eignarnámsþoli eigi að vera eins settur fjárhagslega og ef eignarnámið hefði ekki farið fram. Eins og atvikum er hér háttað hvílir það á gagnáfrýjendum að sanna að þeir hafi orðið fyrir tjóni við eignarnám aðaláfrýjanda í janúar 2007. Niðurstöður matsmanna um að tekjuöflunarvirði beina eignarréttarins sé ekkert hefur ekki verið hnekkt af gagnáfrýjendum.

58

Með erfðaskránni var skýrlega mælt fyrir um það hvernig ráðstafa ætti afnota- og umráðarétti jarðarinnar. Þannig hefur ráðstöfunarrétturinn í raun bæði verið tekinn af eiganda hins beina eignarréttar og af ábúanda sem nýtur hinna óbeinu eignarréttinda á hverjum tíma. Ráðstöfunarréttur á jörðinni verður ekki virkur fyrr en karlleggur L-kk-ef H-kk-ef deyr út eða enginn þeirra nýtir sér réttinn til ábúðar á jörðinni. Sú forsenda matsmanna að eigendur beina eignarréttarins kunni að eiga einhvern framsalsrétt sem felur í sér sérstakt virði við eignarnám er því ekki í samræmi við efni erfðaskrárinnar og vilja arfleifanda. Þá er sú forsenda ekki í samræmi við þá meginreglu að eignarnámsbætur skuli gera eignarnámsþola eins settan og hann var fyrir eignarnámið. Samkvæmt þessu hafa gagnaáfrýjendur ekki sannað að þeir hafi orðið fyrir tjóni vegna eignarnámsins 23. janúar 2007.

59

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið verður aðaláfrýjandi sýknaður af öllum kröfum gagnáfrýjenda.

Málskostnaður

60

Erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef er um margt sérstök og eins og að framan er rakið hefur lengið verið deilt um það hvernig beri að túlka erfðaskrána. Þá hefur ekki áður verið með skýrum hætti skorið úr um það hvaða eignarréttarlegu heimildir fylgja annars vegar beina eignarréttinum yfir jörðinni og hins vegar óbeinum eignarréttindum. Í ljósi þessa þykir rétt að málsaðilar beri sjálfir kostnað við rekstur málsins í héraði og fyrir Landsrétti.

61

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjendanna M-kk-ef Í-kk-ef H-kk-ef, S-kvk-ef H-kvk-ef, G-kk-ef G-kk-ef, E-kvk-ef F-kvk-ef og G-kk-ef F-kk-ef skulu vera óröskuð. Um gjafsóknarkostnað þeirra og gagnáfrýjandans M-kvk-ef M-kvk-ef fyrir Landsrétti fer eins og í dómsorði greinir.

62

Með hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjendum gert að greiða stefnda, dánarbúi Þ-kk-ef H-kk-ef, 43.879.515 krónur í málskostnað. Gagnáfrýjendur byggja á því að dæmdur málskostnaður sé of hár auk þess sem tekinn hafi verið inn í fjárhæðina kostnaður við mat sem gagnáfrýjendur en ekki dánarbúið hafi greitt matsmönnum.

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi er tekinn inn í dæmdan málskostnað matskostnaður að fjárhæð kr. 14.700.000 krónur, auk áfallinna vaxta að fjárhæð kr. 232.374 krónur. Svo sem áður er rakið greiddi dánarbú Þ-kk-ef matsmönnum ekki þann þriðjung af matskostnaðinum sem kom í þess hlut að greiða þegar matsgerðin var gefin út. Samkvæmt samkomulagi á milli matsmanna og gagnáfrýjenda skuldbundu gagnáfrýjendur sig til að gefa út bankaábyrgð til tryggingar á greiðslu á hlut dánarbús Þ-kk-ef, auk þess sem þeir skuldbundu sig til að greiða fjárhæðina eigi síðar en 1. júlí 2020 ef dánarbúið stæði ekki skil á greiðslunni. Bæði gagnáfrýjendur og matsmenn lýstu kröfu vegna matskostnaðar í dánarbú Þ-kk-ef. Kröfu gagnáfrýjenda, sem lýst var sem almennri kröfu, var hafnað en krafa matsmanna var samþykkt sem almenn krafa í búið. Enn er óleystur ágreiningur um kröfu gagnáfrýjenda í dánarbú Þ-kk-ef. Gagnáfrýjendur upplýstu að þeir hefðu þegar greitt matskostnað dánarbúsins í samræmi við þá skuldbindingu sem þeir undirgengust með framangreindu samkomulagi við matsmenn. Þá liggur fyrir að dánarbúið hefur ekki greitt matsmönnum kostnaðinn en krafa þeirra er almenn krafa í dánarbúið.

Samkvæmt þessu er með öllu óvíst hvort eða að hvað miklu leyti dánarbúið muni greiða umkrafinn matskostnað og verður gagnáfrýjendum því ekki gert að greiða stefnda, dánarbúi Þ-kk-ef, hlut þess í matskostnaðinum. Eftir þessum úrslitum verður gagnáfrýjendum gert að greiða stefnda dánarbúi Þ-kk-ef 28.947.141 krónu í málskostnað í héraði en rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð :

Aðaláfrýjandi, Kópavogsbær, skal vera sýkn af kröfum gagnáfrýjenda, dánarbús F-kvk-ef B-kvk-ef G-kvk-ef, H-kvk-ef S-kvk-ef G-kvk-ef, E-kvk-ef F-kvk-ef, G-kk-ef F-kk-ef, G-kk-ef G-kk-ef, M-kvk-ef M-kvk-ef, K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, S-kk-ef K-kk-ef H-kk-ef, M-kk-ef Í-kk-ef H-kk-ef og S-kvk-ef

H-x-x.

Málskostnaður milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjenda í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Gagnáfrýjendur greiði stefnda dánarbúi Þ-kk-ef H-kk-ef 28.947.141 krónu í málskostnað fyrir héraði en málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Ákvæði hins áfrýjað dóms um gjafsóknarkostnað í héraði skulu vera óröskuð.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, E-kvk-ef F-kvk-ef, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, S-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 1.500.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, G-kk-ef F-kk-ef, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 1.500.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, G-kk-ef G-kk-ef, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, G-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 1.500.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, M-kvk-ef M-kvk-ef, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, G-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 1.500.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, M-kk-ef Í-kk-ef H-kk-ef, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, V-kk-ef K-kk-ef lögmanns, 1.500.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, S-kvk-ef H-kvk-ef, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, V-kk-ef K-kk-ef lögmanns, 1.500.000 krónur.

Sératkvæði

V-kk-ef H. V-kk-ef

1

Ég er sammála meirihluta dómenda um málsatvik.

2

Ég er ósammála meirihluta dómenda um sýknu aðaláfrýjanda af kröfum gagnáfrýjenda. Sú niðurstaða byggir að verulegu leyti á því mati meirihlutans að telja gagnáfrýjendur eiga að sanna að þeir hafi orðið fyrir tjóni við eignarnámið í janúar 2007.

3

Það mat er ekki í samræmi við fordæmi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 121/2016 milli sömu aðila. Í því máli komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að handhafi afnotaréttindanna bæri sönnunarbyrði fyrir verðmæti réttindanna við eignarnámið, sbr. kafla II í dóminum.

4

Héraðsdómur lagði matsgerð dómkvaddra matsmanna til grundvallar úrlausn sinni.

Þeirri matsgerð hefur ekki verið hnekkt. Önnur sönnunargögn um virði óbeinna eignarréttinda eða beinna eignarréttinda að Vatnsendajörðinni hafa ekki verið lögð fram í Landsrétti.

5

Að framangreindu virtu tel ég að staðfesta eigi hinn áfrýjaða dóm með vísan til forsendna hans.