128/2021

Útdráttur

A varð fyrir slysi við húsbyggingu í starfi sínu hjá H ehf. er hann féll úr 2,65 metra hæð og hlaut varanlegt líkamstjón. A höfðaði mál til heimtu bóta annars vegar úr frjálsri ábyrgðartryggingu T ehf. vegna J ehf. og I ehf. og hins vegar úr tryggingu V hf. vegna H ehf. og K ehf. Í málinu lá fyrir að félögin I ehf., K ehf. og H ehf. stóðu sameiginlega að stofnun félagsins J ehf. sem var verktaki að byggingu hússins og hafi vitnið B verið sameiginlegur yfirverkstjóri fyrir öll félögin. Í dómi Landsréttar kom fram að fyrrgreind félög, að svo miklu leyti sem aðstæðum eða verkstjórn hefði verið ábótavant á vinnustaðnum í umrætt sinn, yrðu sem atvinnurekendur í skilningi 1. mgr. 17. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, talin bera ábyrgð á því sameiginlega og óskipt. Þáttur A í tjónsatburðinum var að hluta metinn honum til stórkostlegs gáleysis, sbr. 23. gr. a skaðabótalaga nr. 50/1993, í ljósi menntunar hans og starfsreynslu. Var hann því látinn bera tjón sitt sjálfur að 1/3 hluta. Voru T ehf. og V ehf. dæmd til að greiða A óskipt 2/3 hluta af kröfu hans, að frádregnu tjóni sem A hefði þegar fengið bætt.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 26. febrúar 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. febrúar 2021 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að að stefndu verði dæmdir til að greiða honum óskipt 20.573.155 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, af 3.121.730 krónum frá 28. janúar 2016 til 28. mars 2017, en frá þeim degi af 20.573.155 krónum til 9. febrúar 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádreginni greiðslu 27. júní 2018 að fjárhæð 1.441.350 krónur frá Sjúkratryggingum Íslands og gagnvart stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. að frádregnum 2.102.962 krónum sem greiddar voru 27. nóvember 2017. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

3

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms, auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Áfrýjandi varð fyrir vinnuslysi 28. janúar 2016 þegar hann starfaði við byggingu fjöleignarhúsinu við [...] á Akureyri og féll úr 2,65 metra hæð. Við fallið brotnaði vinstra hælbein áfrýjanda og varð hann fyrir varanlegu líkamstjóni. Slysið var tilkynnt klukkan 18 sama dagtil lögreglu, sem tilkynnti það til Vinnueftirlits ríkisins skömmu síðar.

5

Umsögn vinnueftirlitsins liggur fyrir í málinu. Um nánari atvik segir þar að áfrýjandi hafi ásamt vinnufélaga sínum verið að taka á móti forsteyptum loftaplötum til að loka lofti herbergis á þriðju hæð í norðurenda hússins. Notaður var byggingakrani til að hífa plöturnar. Einni plötu hafði verið komið fyrir austan megin í herberginu og hefðu áfrýjandi og vinnufélagi hans verið að færa sig yfir í vesturenda rýmisins. Vinnufélagi áfrýjanda hafi verið farinn niður í herbergið og hafi notað til þess stiga sem staðið hafi við syðri enda loftaplötunnar niður með vegg rafmagnsinntaks. Á frýjandi hugðist fara sömu leið niður þegar hann hafi stigið út fyrir loftaplötuna á hálan trébita, sem hvílt hafi á tveimur uppistöðum sem komið hafði verið fyrir að hluta til sem burðarbita undir loftaplötunni. Þegar á frýjandi hafi stigið út á burðarbitann hafi hann misst fótanna og fallið niður á gólf herbergisins. Burðarbitinn hafi verið laus vegna þess að ekki hafi verið kominn þungi á hann nema að litlu leyti. Bitinn hafi fallið niður á eftir áfrýjanda, en án þess að skaða hann. Fallhæðin hafi mælst 2,65 metrar.

6

Í umsögn vinnueftirlitsins kemur einnig fram að unnin hefði verið skrifleg áætlun um öryggi og heilbrigði fyrir vinnustaðinn, þar með talið áhættumat og áætlun um forvarnir. Á hinn bóginn hafi ekki verið gert skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir er varði umrædda vinnu. Þá segir að áfrýjandi hafi verið í sýnileikafatnaði, öryggisskóm, vettlingum og með öryggishjálm. Þá segir í umsögninni að enginn fallvarnarbúnaður hafi verið notaður við verkið. Í niðurstöðum vinnueftirlitsins segir að með hliðsjón af framangreindu megi rekja orsök slyssins til þess að áfrýjandi hafi stigið út fyrir loftaplötuna á hálan burðarbitann, runnið til og fallið á gólfið og enginn fallvarnarbúnaður hafi verið notaður við verkið. Þá kemur fram að samverkandi þáttur hafi verið að ekki hafi legið fyrir skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir er v örðuðu umrædda vinnu.

7

Þegar slysið varð var áfrýjandi starfsmaður H ehf. Sá er starfaði með honum að umræddu verkefni var starfsmaður I ehf. Yfirverkstjóri þeirra var einnig starfsmaður I ehf. Verktaki við bygginguna var J ehf., sem var stofnað af H ehf., I ehf. og K ehf. Stofnendur voru jafnframt undirverktakar í verkinu. Byggingarkraninn var ábyrgðartryggður hjá stefnda TM tryggingum hf. og I ehf. einnig. H ehf. og K ehf. voru með ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf.

8

C, fyrirsvarsmaður og annar eiganda I ehf., gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Í skýrslu hans kom fram að J ehf. hefði verið stofnað í því skyni að sameina krafta þriggja félaga þannig að þeim væri unnt að taka að sér stærri verkefni. J ehf. sem félag hafi sem slíkt fáar eignir átt. K ehf. hafi átt tækin og tólin, hin fyrirtækin hafi átt minni vélar og þekkingin hafi verið hjá þeim. Fyrirtækin hafi skaffað menn inn í J ehf. og enginn hafi verið á launaskrá hjá J ehf. til að byrja með. Í þessu verki hafi verið ákveðið að C sem verkefnisstjóri tæki að sér að vera byggingastjóri verksinsog félagi hans og meðeigandi í I ehf., B yrði yfirverkstjóri. Ástæður þessa hafi einkum verið þær að þeir hefðu áður starfað lengi hjá stóru byggingafyrirtæki og höfðu þannig reynslu af því að stýra stórum verkum. Samvinna félaganna hafi verið þannig að þau hefðu lagt til menn og þeim hefði verið skipað til starfa í samræmi við það sem þeir kunnu best. Ekki hafi verið um að ræða að félögin hafi hvert fyrir sig tekið að sér fyrirfram ákveðna verkþætti. Starfsmenn félaganna þriggja hafi unnið saman og gengið til þeirra verka sem best hentaði hverju sinni. Fyrirtækin hafi komið fram sem ein heild í öllum verkum á vinnustaðnum. Aðspurður um fallvarnir kvað C að það væri ekki venjan að nota þær við þennan verklið og að það ætti raunar ekki við. Aðspurður hvort hægt væri að nota fallvarnir kvað hann svo vera, en menn væru þá alltaf að fara í og úr búnaðinum. Hafi verið látið óátalið þótt menn notuðu ekki fallvarnir við þennan verklið. Þá kom fram hjá C að slysið hafi orðið tilefni til að gerð yrði ný öryggis- og heilbrigðisáætlun.

9

B gaf einnig skýrslu fyrir dómi, en hann var fyrirsvaramaður og annar eigenda I ehf. og yfirverkstjóri verksins. Hann lýsti samstarfi félaganna þriggja með áþekkum hætti og C. Hann hafi verið yfirverkstjóri heildarverkefnisins, þótt hann hafi ekki alltaf verið á staðnum. Hann hafi við upphaf vinnudags gefið fyrirmæli um hvaða verk skyldi vinna og af hverjum. Hann kvaðst þó ekki muna sérstaklega eftir því, að áfrýjandi hafi tekist á hendur verk það sem hann vann umræddan dag samkvæmt fyrirmælum frá honum. Aðspurður um notkun fallvarnar belta kvað hann það ekki tíðkast í þessu verki og slíkur búnaður hentaði ekki verkinu. Þá kom fram hjá honum að hann hefði verið yfirmaður áfrýjanda þegar slysið varð.

10

D gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Hann var framkvæmdastjóri og eigandi H ehf. þegar slysið varð. Fram kemur í skýrslu hans að á f-kk-þgf, sem var starfsmaður H ehf., hafi verið undirmaður yfirverkstjóra, sem hafi verið B. Aðspurður hver hefði haft umsjón með og stjórn á því að tryggja öryggi á verkstað kvað hann það hafa verið í höndum yfirverkstjóra og flokksstjóra. Aðspurður hvort þörf hafi verið á að nota fallvarnir eða eitthvað slíkt við verkið svaraði hann því til að að undir venjulegum kringumstæðum væru ekki notaðar fallvarnir við að koma loftaplötunum upp, en það væri alveg hægt að gera það og menn gætu gert það. Það hafi „alveg eins“ verið ákvörðun áfrýjanda sjálfs að gera það ekki. Í framburði D kom jafnframt fram að fallvarnir hefðu getað hjálpað áfrýjanda og mönnum væri almennt uppálagt að nota fallvarnir þegar unnið væri í hæð, en ekki við þetta tiltekna verk. Aðspurður um hvort félögin þrjú hafi borið sameiginlega ábyrgð á öllum verkþáttum og öryggisráðstöfunum og öðru, það er hvort þau og fyrirsvars menn þeirra hafi komið fram sem ein heild, svaraði hann játandi. Kvað hann fyrirkomulagið hafa verið þannig að fyrirtækin hafi sent starfsmenn á vettvang og á verkstað hafi verkstjóri stýrt þeim og úthlutað verkefnum.

11

Loks kom fyrir dóminn L, fyrirsvarsmaður K ehf. Lýsti hann samstarfi félagana þriggja á sama veg og fram er komið. Hann kvaðst ekki hafa verið á staðnum og ekki vera kunnugt um aðstæður. Hann kvað þó að fallvarnir hefðu örugglega getað hjálpað og ætlast hefði verið til að fallvarnir sem voru á staðnum væru notaðar.

12

Þegar slysið varð var H ehf. og K ehf., hvort um sig, með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Þá var I ehf. með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda TM tryggingum hf. þegar atvik urðu. Loks var J ehf. með í gildi frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda TM tryggingum hf. þegar slysið varð. Í skilmálum þeirrar tryggingar segir í grein 3.1. að vátryggingin taki til skaðabótaábyrgðar sem falli á vátryggðan vegna líkamstjóns eða skemmda á munum vegna starfsemi þeirrar sem getið er í skírteini eða iðgjaldskvittun. Þá kemur fram í vátryggingarskírteini að tryggt sé vegna starfsemi byggingarkrana með skráningarnúmeri [...]. Er starfsemi sem tryggð er lýst með orðunum„Byggingarkrani. Vinnuvélastjórn.“

13

Með bréfi 13. febrúar 2017 óskaði áfrýjandi eftir afstöðu stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., til skaðabótaskyldu vegna H ehf. sem vátryggingartaka. Félagið hafnaði bótaskyldu með bréfi 3. mars 2017. Áfrýjandi skaut þeirri synjun til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem kvað upp úrskurð 23. maí 2017. Í álitinu kemur fram að áfrýjandi hafi verið á leið ofan af loftaplötunni niður stiga þegar hann hafi fallið og slasast. Þá segir að ekki verði séð að fallvarnir gætu hafa komið að haldi, enda enginn rökstuðningur í umsögn vinnueftirlitsins hvað þann þátt varði. Þegar litið sé til menntunar áfrýjanda og stöðu hans sem flokksstjóra verði ekki talið að slysið megi rekja til þess að skriflegt áhættumat hafi skort. Samkvæmt þessu ætti áfrýjandi ekki rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu H ehf. hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf.

14

Með bréfi 8. maí 2017 óskaði áfrýjandi eftir afstöðu stefnda TM Trygginga hf. til bótaskyldu vegna J ehf., sem vátryggingartaka, en J ehf. var með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá þessum stefnda. Aftur skaut áfrýjandi synjuninni til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum 17. október 2017 sem í áliti sínu 28. nóvember 2017 komst að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi ætti ekki rétt á bótum. Álit hennar var að á vátryggingarskírteini kæmi fram að starfsemi væri,, Byggingarkrani“ og skráningarnúmer tilgreint. Í grein 3.1 í vátryggingarskilmálum kæmi fram að vátryggingin tæki til skaðabótaábyrgðar sem félli á vátryggðan vegna starfsemi þeirrar sem getið væri í vátryggingarskírteini. Ekki yrði skýrt séð hvort kraninn hefði verið í notkun þegar slysið varð, en ekki yrði annað séð en að stuttur tími hefði þá verið liðinn frá notkun. Þegar auk þess væri litið til skráningar starfsemi J ehf. í fyrirtækjaskrá,,,41.20.0 Bygging íbúðar- og atvinnuhúsnæðis“, yrði með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 312/2012 talinn vera slíkur vafi um skilgreiningu gildissviðs ábyrgðartryggingarinnar að J ehf. yrði að bera hallann af. Þá yrði að skera úr um hvort sannað væri að J ehf. bæru skaðabótaábyrgð vegna afleiðinga slyss áfrýjanda. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins kæmi fram að það teldi orsök slyssins meðal annar svera skort á fallvörnum og að áfrýjandi teldi að farið hefði verið gegn fyrirmælum í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og skortur hafi verið á verkstjórn á vettvangi. Þegar litið væri til gagna málsins yrði ekki glögglega greint hver það væri sem stýrði verkinu. Áfrýjandi hafi ekki verið starfsmaður J ehf. heldur annars fyrirtækis. Á meðan ekki lægi fyrir nægilega skýr sönnun þess hver hefði borið ábyrgð á aðbúnaði á vinnustað og með hliðsjón af því að ekki lægi heldur nægilega skýrt fyrir að orsakatengsl hefðu verið milli slyss áfrýjanda og þess að farið hefði verið gegn fyrirmælum um öryggi á vinnustöðum yrði ekki fullyrt um skaðabótaábyrgð J ehf. og ekki yrði séð að það bæri ábyrgð á slysi áfrýjanda af öðrum ástæðum. Ætti hann því ekki rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu J ehf. hjá stefnda TMtryggingumhf.

15

Loks var með bréfi 4. janúar 2018 óskað eftir afstöðu stefnda TMtrygginga hf. vegna I ehf. Með bréfi þessa stefnda 4. október 2018 var bótaábyrgð hafnað.

16

Áfrýjandi fékk E lækni og F lögmann til að meta líkamstjón sitt. Samkvæmt niðurstöðu þeirra var 16. nóvember 2017 var varanlegur miski áfrýjanda var metinn til 15 stiga og varanleg örorka 25%. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi áfrýjanda bætur úr slysatryggingu launþega sem vinnuveitandi hans, H ehf., hafði keypt af þessum stefnda, samtals 2.102.962 krónur. Áfrýjandi krafði báða stefndu um frekari skaðabætur, en þeir höfnuðu greiðslu bóta. Höfðaði áfrýjandi því mál þetta.

17

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti var spiluð hljóð- og myndupptaka af skýrslu sem B gaf fyrir héraðsdómi.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

18

Áfrýjandi reisir kröfu sína á því að H ehf., I ehf., K ehf. og J ehf. beri fulla og óskipta skaðabótaábyrgð vegna slyss áfrýjanda. Áfrýjandi byggir á því að ekki sé deilt um að enginn skriflegur verksamningur sé til milli félaganna þriggja vegna verksins. Stefndi TM tryggingar hf. hafi upplýst að J ehf., yfirverktakinn, hafi verið stofnað af undirverktökunum þremur, I ehf., K ehf. og H ehf. Undirverktakarnir hafi ekki haft sinn verkþátt hver, heldur hafi starfsmenn þeirra unnið að heildarverkinu í sameiningu. Telur áfrýjandi ljóst að öll fyrirtækin hafi starfað sem einn og sami aðilinn á vinnusvæðinu og því borið sameiginlega ábyrgð á aðbúnaði, öryggisráðstöfunum og verkstjórn. Sé TM tryggingum hf. einum stefnt vegna J ehf. og I ehf. með heimild í 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga og Vátryggingafélagi Íslands hf. sé á grundvelli sömu heimildar stefnt vegna H ehf. og K ehf. Byggt sé á frjálsum ábyrgðartryggingum félaganna, sem hafi verið í gildi hjá viðkomandi stefndu á slysdegi.

19

Áfrýjandi heldur því fram að slysið verði rakið til þess að honum hafi verið gert að vinna verkið án fallvarna. Yfir- og undirverktakar beri á því óskipta ábyrgð. Samkvæmt skýrslu Vinnueftirlits ríkisins var orsök slyssins meðal annars sú að enginn fallvarnar búnaður hafi verið notaður við framkvæmd verksins. Vísar áfrýjandi til 1. mgr. 17. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, þar sem komi fram að þar sem fleiri en einn atvinnurekandi eigi aðild að starfsemi á sama vinnustað, skuli þeir og aðrir, sem þar starfi, sameiginlega stuðla að því að tryggja góðan aðbúnað og heilsusamleg og örugg starfskilyrði á vinnustaðnum. Sú háttsemi yfir- og undirverktakanna að láta áfrýjanda vinna verk sitt án fallvarna brjóti gegn 13., 14., 37. og 42. gr. laganna. Áfrýjandi vísar einnig til reglna nr. 547/1996 um aðbúnað og hollustuhætti á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, einkum ákvæða 15.2 og 33.9 í B- hluta IV. viðauka reglnanna. Þá vísar hann einnig til leiðbeininga Vinnueftirlits ríkisins nr. 1/87.

20

Þá telur áfrýjandi, einnig með vísan til 1. mgr. 17. gr. laga nr. 46/1980, að yfir- og undirverktakar beri skaðabótaábyrgð á því að hafa ekki fest burðarbitann undir loftaplötunum tryggilega. Venjubundið verklag sé að fyrst sé slíkur biti, sem eigi að liggja undir öllum plötunum og þvert á þær, stilltur í rétta hæð og festur kirfilega. Sé honum komið fyrir til að veita öruggan stuðning undir loftaplöturnar og setja á þær þrýsting. Starfsmenn sem vinni við að loka lofti þurfi óhjákvæmilega og iðulega að stíga á hann við verk sitt, en áfrýjandi hafi rétt tyllt fæti á hann. Hann hafi talið að burðarbitinn væri stöðugur og rétt staðsettur. Burðarbitinn hafi fallið þar sem hann hafi hvorki verið settur í rétta hæð né festur forsvaranlega, auk þess sem hann hafi ekki náð alla leið inn undir plötuna, eins og fram komi í lögregluskýrslu. Áfrýjandi telur að sú háttsemi starfsmanna yfir- og undirverktaka að ganga ekki frá burðarbitanum þannig að hann væri stöðugur fari gegn áður tilvitnuðum ákvæðum laga laga nr. 46/1980, sem og reglum sem settar hafi verið á grundvelli þeirra.

21

Enn fremur byggir áfrýjandi á að slysið verði rakið til þess að hvorki hafi verið búið að gera sérstakt áhættumat né áætlun um forvarnir fyrir umrætt verk. Á þessu hafi yfir- og undirverktakar borið sameiginlega ábyrgð. Þeim hafi borið að láta áhættumeta umræddan verkþátt og að gera áætlun um forvarnir, sbr. 1. mgr. 17. gr., XI. kafla, 65. gr. a og 66. gr. laga nr. 46/1980 og reglugerðar 920/2006, einkum 21 - 22. gr. og 26.-28. gr.

22

Áfrýjandi telur einnig að ófullnægjandi verkstjórn hafi átt stóran þátt í því að slysið varð. B hafi verið yfirverkstjóri á byggingarsvæðinu, en hann hafi starfað fyrir undirverktakann I ehf. Hann hafi tilkynnt lögreglu um slysið. Telur áfrýjandi ljóst að að hann hafi starfað í þágu allra þeirra verktaka sem að verkinu hafi unnið og beri þeir sameiginlega og óskipta ábyrgð á því að verkstjórn hafi verið ófullnægjandi. Yfirverkstjóranum hafi borið að ganga úr skugga um að burðarbitinn væri tryggilega festur áður en áfrýjanda var falið að koma loftaplötum fyrir. Þá hafi hann átt að hafa yfirumsjón með uppsetningunni, með vísan til grein 29.1- 29.3 í B- hluta IV. viðauka við reglur nr. 547/1996. Þá hafi verið í verkahring yfirverkstjórans að sjá til þess að áfrýjanda væri látinn í té fullnægjandi fallvarnarbúnaður. Áfrýjandi vísar í þessu sambandi til 21. gr., 13. gr., 14. gr., 37. gr. og 42. gr. laga nr. 46/1980.

23

Áfrýjandi vísar einnig til þess að G hafi verið skráður húsasmíðameistari verksins, en hann hafi verið starfsmaður K ehf. Byggt sé á því að yfir- og undirverktakar hafi borið sameiginlega ábyrgð á skaðaverkum sem hann hafi valdið í starfi, samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Áfrýjandi vísar hér til 2. mgr. 32. gr. mannvirkjalaga nr. 160/2010 og ákvæðis 4.10.3 í byggingarreglugerð nr. 112/2012.

24

Loks telur áfrýjandi að yfir- og undirverktakar hafi ekki hlutast til um að halda vettvangi óröskuðum áður en rannsókn var gerð á slysstað, líkt og þeim hafi borið að gera samkvæmt 2. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980. Verði stefndu að bera hallann af sönnunarskorti sem af þessu leiði. Telur áfrýjandi aðburðar bitinn hafi ekki verið háll, heldur hafi hann verið laus og hrunið er áfrýjandi sté út á hann.

25

Þá mótmælir áfrýjandi þvíað hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og verði hann því ekki gerður meðábyrgur, sbr. 1. mgr. 23. gr. a laga nr. 50/1993.

Málsástæður stefndu

26

Stefndi, TMtryggingarhf., byggir kröfu um sýknu á að gildissvið ábyrgðartryggingar J ehf. hjá stefnda hafi verið takmarkað við starfsemi tiltekins byggingarkrana. Telur þessi stefndi að atvik að slysinu falli utan gildissviðs tryggingarinnar þar sem slysið hafi ekki orðið af völdum kranans eða verði rakið til stjórnanda hans.

27

Þá telur stefndi, TM tryggingar hf., að það sé hvorki venjubundið né eðlilegt að nota fallvarnarbelti með línu við slíkar aðstæður sem þarna voru. Þetta verði heldur ekki með réttu ráðið af ákvæðum reglna nr. 547/1996, sem áfrýjandi vísi til. Einnig mótmælir stefndi því að sú skylda hafi hvílt á I ehf. að láta áfrýjanda í té fallvarnarbelti við umrætt verk, enda hefði áfrýjandi ekki verið starfsmaður þess félags.

28

Stefndi, TMtryggingarhf., telur einnig að ósannað sé að starfsmenn I ehf. hafi komið fyrir burðarbitanum sem áfrýjandi sté á. Burðarbitinn hafi verið úr timbri og honum haldið uppi með stálstoðum. Hann hafi verið stuðningur undir loftaplöturnar meðan þeim var komið fyrir til að koma í veg fyrir að plöturnar svignuðu. Starfsmenn eigi ekki að stíga á hann eða standa á honumog sé það raunar bannað, því hann sé aðeins 10 cm breiður. Ekki sé upplýst í málinu að áfrýjandi hafi haft nokkra ástæðu til að stíga á burðarbitann í aðdraganda slyssins.

29

Stefndi, TMtryggingarhf., bendir á að áfrýjandi hafi sagt í lögregluskýrslu að bitinn hafi ekki verið settur rétt undir, því hann hafi ekki náð nógu langt inn undir plötuna. Áfrýjandi sé vanur húsasmiður og flokkstjóri hjá vinnuveitanda sínum. Honum hljóti að hafa verið það ljóst að hafi burðar bitinn ekki náð nægilega langt inn undir plötuna gæti hann ekki gert ráð fyrir að óhætt væri að stíga á hann. Slysið verði því ekki rakið til háttsemi starfsmanna I ehf. sem hafi því ekki brotið gegn þeim ákvæðum laga nr. 46/1980, reglna nr. 547/1996 og leiðbeiningum vinnueftirlitsins, sem áfrýjandi vísi til.

30

Stefndi, TM tryggingar hf., telur að þótt áhættumat hafi ekki verið gert sanni það ekki að skortur á áhættumati sé orsakavaldur að því. Áfrýjandi geri ekki grein fyrir því hvað hefði átt að koma út úr slíku áhættumati sem hefði leitt til annars verklags.

31

Þá byggir þessi stefndi á því að þegar litið sé til menntunar og stöðu áfrýjanda hafi ekki verið nauðsynlegt eða venjubundið að yfirverkstjóri tæki út frágang burðarbita áður en áfrýjandi og samverkamenn hæfust handa við verk sitt. Áfrýjandi hafi ekki verið starfsmaður I ehf. og því hafi félaginu ekki verið skylt að sjá honum fyrir öryggisbúnaði á borð við fallvarnarbúnað. Þá sé byggt á því að fallvarnarbelti og línur hafi verið tiltæk á vinnustað.

32

Enn byggir þessi stefndi á því að húsasmíðameistarinn G hafi verið starfsmaður K ehf. Það félag hafi verið undirverktaki við framkvæmdirnar og I ehf. annar slíkur. Almennt beri einn sjálfstæður verktaki ekki skaðabótaábyrgð á starfsmönnum annars sjálfstæðs verktaka. Hafi ekki verið til staðar slíkt boðvald eða samband milli I ehf. og húsasmíðameistarans að litið verði á það sem samband vinnuveitanda og starfsmanns í skilningi reglunnar um vinnuveitendaábyrgð. Geti I ehf. því ekki borið skaðabótaábyrgð á ætlaðri vanrækslu húsasmíðameistarans.

33

Um breytingar á vettvangi slyssins telur stefndi að þær geti eingöngu skoðast vinnuveitanda í óhag um sönnun málsatvika. Í þessu máli liggi fyrir að vinnueftirlitið hafi komist að því að bitinn hafi verið laus. Því sé ekki að sjá að skilyrði fyrir beitingu sönnunarreglna sé fyrir hendi eða að þetta hafi þýðingu í málinu.

34

Stefndi heldur því loks fram að verði fallist á greiðsluskyldu úr ábyrgðartryggingu Jehf. og/eða I ehf. verði að taka tillit til þess að eigin áhætta vátryggðs komi til frádráttar í samræmi við ákvæði vátryggingarskilmála og vátryggingarskírteini, 1.000.000 króna úr hvorri vátryggingu fyrir sig.

35

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. byggir á því að skilyrði fyrir bótaskyldu séu ekki uppfyllt. Hafi ekki verið sýnt fram á saknæma og ólögmæta háttsemi starfsmanna Kehf. og H ehf. Ekkert heimili að sönnunarbyrði verði snúið við eða slakað á kröfum til hennar.

36

Stefndi Vátryggingarfélag Íslands hf. bendir á að fallvarnarbelti hafi verið til staðar á vinnustað. Áfrýjandi hafi kosið að nota ekki slíkt belti, þrátt fyrir að hafa hlotið sérstaka þjálfun og kynningu á fallvarnarbúnaði í september 2014. Þá hafi hann haft víðtæka og mikla reynslu af sambærilegum störfum. Enn hafi áfrýjandi verið á leið ofan af plötunni er hann féll. Hann hefði þá hvort eð er aftengt beltið, enda ekki komist alla leið niður að öðrum kosti. Áfrýjandi hafi auk þess verið undir boðvaldi Dyfirverkstjóra, en ekki starfsmanna H ehf. eða K ehf.

37

Þá ber stefndi Vátryggingarfélag Íslands hf. því við, verði talið að frágangur á burðarbita hafi verið óforsvaranlegur, að ábyrgð á því falli á yfirverkstjórann, starfsmann I ehf. Þá hafi áfrýjandi átt að sjá til þess að frágangur burðarbitans væri forsvaranlegur. Enn fremur beri stefndi ekki ábyrgð á að burðarbitinn hafi verið háll, en áfrýjandi horfi framhjá þessu í málatilbúnaði sínum. Hálka á bitanum hafi verið orsök þess að áfrýjandi féll og sé því um óhappatilvik að ræða. Loks hafi árýjandi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að stíga á burðarbitann og verði tjónið því rakið til eigin sakar hans.

Niðurstaða

38

Áfrýjandi beinir málsókn sinni eingöngu að stefndu á grund velli 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004. Þar kemur meðal annars fram að taki vátrygging til tjóns vátryggðs vegna skaðabótaábyrgðar sem hann beri geti tjónþoli krafist bóta beint frá tryggingafélaginu.

Stefnda TMtryggingum hf. er stefnt vegna J ehf. og I ehf. Vátryggingafélagi Íslands hf. er stefnt vegna H ehf. og K ehf.

39

Óumdeilt er í málinu að félögin I ehf., K ehf. og H ehf. stóðu sameiginlega að stofnun félagsins J ehf. sem var verktaki að byggingu húsa nr. [...] á Akureyri. Fyrir liggur í málinu verksamningur J ehf. við M ehf. Samkvæmt 1. gr. hans tóku J ehf. að sér framkvæmdir við umræddar byggingar. Ekki var gerður skriflegur samningur milli Jehf. og áðurnefndra þriggja félaga um verkaskiptingu þeirra á milli eða um ábyrgð þeirra hvers og eins á einstökum þáttum heildarverksins. Fyrirsvarsmenn félaga þessara gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Lýstu þeir hvernig félögin hefðu stofnað J ehf. til þess meðal annars að sinna umræddu byggingaverkefni. Ástæðuna sögðu þeir þá að hvert félag fyrir sig væri tiltölulega lítið en saman hafi þau getað tekið að sér stærri verkefni. Þá liggur fyrir að skipulagið hafi verið með þeim hætti á verkstað að félögin lögðu til starfsmenn til vinnu og var þeim ráðstafað til tiltekinna verka án tillits til þess hjá hverju af hinum þremur félögum þeir annars unnu. Félögin þrjú hafi hvert gert sína reikninga vegna vinnu starfsmanna sinna í samræmi við umsamið tímakaup. Við það verk sem áfrýjandi var að vinna er hann varð fyrir slysinu hafi unnið einn starfsmaður I ehf. og einn starfsmaður J ehf. og svo áfrýjandi sjálfur sem var starfsmaður H ehf. Yfirverkstjóri sem áfrýjandi kvað hafa gefið fyrirmæli um að umrætt verk skyldi vinna þann daginn var starfsmaður I ehf. Byggingastjóri verksins var einnig starfsmaður þess félags. Hafi hann einnig verið titlaður verkefnastjóri verksins. Þessi síðastnefndu menn gáfu einnig skýrslu fyrir héraðsdómi og var því þar lýst að þeir hefðu fengið þetta hlutverk þar sem þeir hefðu báðir starfað hjá stórum verktaka og hefðu reynslu af því að stýra verki sem þessu.

40

Málatilbúnaður stefndu felur í sér að fyrirsvarsmenn félaganna fjögurra sem stóðu að umræddu byggingarverkefni hafna ábyrgð á aðbúnaði og öryggi á vinnustað þegar áfrýjandi slasaðist, ýmist vegna þess að viðkomandi var ekki starfsmaður viðkomandi félags eða að áfrýjanda verði sjálfum um kennt hvernig fór. Þá vísa þeir hver á annan um boðavald yfir þeim mönnum er unnu að umræddu verki.

41

Í hinum áfrýjaða dómi er fallist á með stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. að þegar umrætt verk var unnið hafi fyrirsvarsmenn K ehf. og H ehf. ekki haft boðvald yfir áfrýjanda eða öðrum sem störfuðu á byggingasvæðinu. Var þessi stefndi því sýknaður. Þá var einnig talið að fyrrnefndur yfirverkstjóri og byggingastjóri hafi við stjórnun verksins unnið í þágu J ehf. en ekki I ehf. Var því talið rétt að sýkna einnig stefnda TM tryggingar hf. vegna kröfu um skaðabætur úr frjálsri ábyrgðartryggingu þess félags. Loks var stefndi TMtryggingarhf. sýknað vegna J ehf. vegna þess að ekki var talið að slysið yrði rakið til notkunar byggingarkrana þess sem ábyrgðartrygging J ehf. tilgreinir.

42

Í 1. mgr. 17. gr. laga nr. 46/19 80 segir að þar sem fleiri en einn atvinnurekandi eigi aðild að starfsemi á sama vinnustað, skuli þeir og aðrir, sem þar starfa, sameiginlega stuðla að því að tryggja góðan aðbúnað og heilsusamleg og örugg starfsskilyrði á vinnustaðnum. Í athugasemdum í greinargerð er áréttað að ábyrgðin taki til aðbúnaðar og öryggis á vinnustaðnum í heild. Í 1. mgr. 37. gr. laganna kemur fram að vinnu skuli haga og framkvæma þannig, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta, og í 2. mgr. sömu greinar að fylgja skuli viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða, svo og fyrirmælum Vinnueftirlits ríkisins, að því er varðar aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Þá kemur fram í 42. gr. laganna að vinnustaður skuli þannig úr garði gerður, að þar sé gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Loks þykir rétt að vísa til 28. gr. laganna þar sem fram kemur að þeir, sem starfa á vinnustað, þar sem margir atvinnurekendur eiga aðild að starfi manna, skuli fara eftir þeim reglum, sem gilda um samstarf um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi, sbr. 17. og 36. gr. laga þessara, auk þeirra reglna, sem gilda um það starf, sem þeir sjálfir inna af hendi.

43

Um hlutverk og skyldur verkstjóra segir í 21. gr. laga nr. 46/1980 að verkstjóri sé fulltrúi atvinnurekanda og sjái um að búnaður allur sé góður og öruggt skipulag sé ríkjandi á þeim vinnustöðum, sem hann hefur umsjón með. Þá segir í 22. gr. að verkstjóri skuli taka þátt í samstarfi, er miðar að auknu öryggi og betri aðbúnaði og hollustuháttum á vinnustað, sbr. II. kafla laganna. Í 1. mgr. 23. gr. laganna kemur síðan fram að verkstjóri skuli beita sér fyrir því, að starfsskilyrði innan þess starfssviðs, sem hann stjórnar, séu fullnægjandi að því er varðar aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Þá skuli hann sjá um, að þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru til þess að auka öryggi og bæta aðbúnað og hollustuhætti, sé framfylgt. Loks segir að verði verkstjóri var við einhver þau atriði, sem leitt geti til hættu á slysum eða sjúkdómum, skuli hann tryggja að hættunni sé afstýrt. Sé ekki hægt að afstýra hættunni með því, sem tiltækt er á staðnum, skuli hann umsvifalaust gera vinnuveitanda viðvart.

44

Í þessu máli er atvikum háttað svo að félögin I ehf., K ehf. og H ehf. stóðu sameiginlega að stofnun félagsins J ehf. sem var verktaki að byggingu húsanr. [...]á Akureyri. H ehf. og K ehf., hvort um sig, voru með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands ehf. I ehf. var með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda TMtryggingumhf. þegar atvik urðu. Þessi þrjú félög tóku höndum saman og stofnuðu J ehf. til þess að geta saman tekið að sér byggingu fyrrnefndra húsa. Félög þessi hafa þó ekki gert með sér skriflegt samkomulaga um verkaskiptingu sín á milli, svo sem um einstaka verkþætti og ábyrgð á þeim. Á hinn bóginn virðist hafa verið um nána samvinnu þeirra að ræða og skiptingu verka hafa verið háttað þannig að hver og einn starfsmaður þessara þriggja félaga hafi gengið til þeirra verka sem best hentaði hverju sinni, undir yfirstjórn sameiginlegs yfirverkstjóra þeirra allra, B, án tillits til þess hjá hvaða félagi eða fyrirtæki hver og einn þeirra var á launaskrá eða vann hjá að forminu til. Þá þykir mega miða við að félögin þrjú hafi komið sér saman um að B-kk-nf fara með yfirverkstjórn í þágu og umboði þeirra allra og hann þannig verið yfirverkstjóri allra starfsmanna félaganna þriggja sem unnu að þessari tilteknu framkvæmd á byggingarstað. Samkvæmt þessu verður að telja að fyrrnefnd þrjú félög ásamt og J ehf. hafi átt „aðild að samstarfi á sama vinnustað“ í skilningi 1. mgr. 17. gr. laga nr. 46/1980. Af því leiðir að fyrirsvarmenn þessara félaga allra áttu sameiginlega að stuðla að því að tryggja góðan aðbúnað, heilsusamleg og örugg starfsskilyrði á vinnustaðnum. Leiðir af þessu, að svo miklu leyti sem aðstæðum eða verkstjórn var ábótavant á vinnustaðnum í umrætt sinn, að félögin þrjú, sem atvinnurekendur í skilningi ákvæðisins, verða talin bera ábyrgð á því sameiginlega og óskipt.

45

Að því er varðar bótaábyrgð stefnda, TM trygginga hf., vegna ábyrgðartryggingar Jehf. vegna tilgreinds byggingarkrana er staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms sú niðurstaða að bætur vegna tjóns áfrýjanda verði ekki sóttar í þessa tryggingu þar sem tjónið verður ekki rakið til umrædds krana eða notkunar hans.

46

Sem fyrr er rakið er orsök slyssins í umsögn vinnueftirlitsins talin vera að áfrýjandi hafi stigið út fyrir loftaplötuna á hálan burðarbitann, runnið til og fallið á gólfið og enginn fallvarnarbúnaður hafi verið notaður við verkið. Enn fremur að samverkandi þáttur hafi veriðað ekki hafi legið fyrir skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir er varða umrædda vinnu.

47

Óumdeilt er að ekki voru notaðar fallvarnir við umrætt verk. Í skýrslu B og C fyrir héraðsdómi kom nokkuð skýrt fram að almennt væru ekki notaðar fallvarnir við framkvæmd verks af tagi því sem um ræðir í málinu, þar sem það hentaði ekki. Þó kom fram hjá öllum fyrirsvarmönnum félaganna þriggja að unnt hefði verið að koma þeim við þótt væri það óhaganlegt og venjulega ekki gert við verk af þessu tagi. Þá kom fram hjá þeim að fallvarnir hefðu getað afstýrt slysinu ef notaðar hefðu verið.

Verður því lögð til grundvallar niðurstaðan í umsögn vinnueftirlitsins um að orsök slyssins hafi verið skortur á fallvörnum. Verður litið svo á að yfirverkstjóranum, sem starfaði sem slíkur í umboði félaganna þriggja, hafi borið að gera starfsmönnum sem undir honum störfuðu að nota þær að því marki sem unnt var við framkvæmd verksins. Verður það virt honum til sakar að láta það viðgangast við framkvæmd verks af þessu tagi á vinnustaðnum almennt og í umrætt sinn að fallvarnir voru ekki notaðar þótt unnið væri í nokkurri hæð. Að áliti vinnueftirlitsins, var meðorsök að slysinu að hvorki hafði verið gert sérstakt áhættumat né áætlun um forvarnir fyrir umrætt verk, en óumdeilt er í málinu að svo var ekki gert. Verður ábyrgð á því lögð á fyrirsvarmenn félaganna þriggja sem og yfirverkstjóra verksins. Verður óvissa um hvort það hefði getað komið í veg fyrir slysið ekki lögð á áfrýjanda. Verða stefndu að bera hallann af þeirri óvissu.

48

Stefnd u bera fyrir sig að slysið hafi orðið vegna eigin sakar áfrýjanda og beri því að fella niður bætur eða lækka þær. Áfrýjanda hafi verið í lófa lagið að nota fallvarnir, hafi hann talið það æskilegt eða nauðsynlegt. Hann hafi haft aðgang að slíkum búnaði ef hann hefði kosið að nota hann. Áfrýjandi er lærður smiður og hafði nokkra reynslu af verkefnum af því tagi sem um ræðir í málinu. Honum mátti vera ljós slysahættan sem í því fólst að vinna í þeirri hæð sem umrætt verk var unnið í. Verður þáttur hans í tjónsatburði metinn honum til stórkostlegs gáleysis, sbr. 23. gr. a skaðabótalaga, og verður hann því lát innbera hluta tjóns síns sjálfur.

49

Þá bera stefnd u fyrir sig að virða beri áfrýjanda til eigin sakar að hafa stigið á umræddan bita, en ekki sé til þess ætlast né hafi verið á því nokkur nauðsyn við framkvæmd verksins. Í umsögn vinnueftirlitsins er frumorsök slyssins talin vera að áfrýjandi hafi stigið út á hálan bitann. Ekki er vikið að frágangi bitans í umsögn vinnueftirlitsins, enda erfitt að um vik þar sem bitinn hafði fallið niður á eftir áfrýjanda, án þess þó að skaða hann. Í málinu er heldur ekki upplýst hver setti bitann upp að öðru leyti en því að það var ekki áfrýjandi sjálfur. Aðspurður í skýrslutöku fyrir héraðsdómi um hvers vegna hann hefði stigið á bitann svaraði hann því til að hann hefði bara þurft á fóta sig, hann hefði margoft gert þetta við framkvæmd slíks verks og jafnvel gengið eftir svona bitum þegar verið varað slá upp. Sem smiður hefði hann mátt gera ráð fyrir að bitinn væri tryggilega fastur og tilbúinn til að bera það sem á hann væri lagt. Verður í ljósi aðstæðna ekki talið að áfrýjandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi 23. gr. askaðabótalagameð því að stíga á burðarbitann í umrætt sinn.

50

Samkvæmt öllu framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefndu bæti áfrýjanda tjónið óskipt að 2/3 hlutum en áfrýjandi beri sjálfur tjón sitt að 1/3 hluta.

51

Stefnd u gera báðir varakröfu um lækkun bóta. Stefndi, TMtryggingarhf., byggir á að í vátryggingarskilmálum I ehf. sé í 26. gr. kveðið á umað vátryggður beri sjálfur 10% í eigináhættu samkvæmt því sem nánar er kveðið á um í vátryggingarskírteini, en þar sé kveðið á um að eigináhætta geti mest orðið 1.000.000 króna. Kröfu um lækkun sem leiðir af eigináhættu vátryggðs ber að beina að vátryggingartaka sjálfum, sem í þessu tilviki er I e hf. Er kröfunni því hafnað.

52

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. styður kröfu sína um lækkun með því að hafna beri áfrýjanda um greiðslu fyrir tímabundið atvinnutjón. Áfrýjandi geri kröfu um að fá tímabundið atvinnutjón að fjárhæð 697.025 krónur, sem hann byggi á því að miða beri við mánaðarlaun hans síðustu þrjá mánuði fyrir slysið. Stefndi mótmæli þessu sem röngu. Rétt sé að taka mið af launum áfrýjanda síðustu tólf mánuði fyrir slys, enda gefi þau raunsanna mynd af launatekjum áfrýjanda fyrir slys. Meðallaun áfrýjanda hafi samkvæmt því verið 419.395 krónur á mánuði. Áfrýjandi hafi á hinn bóginn þegar fengið greiðslur á því tímabili sem hann var óvinnufær frá vinnuveitanda sínum, Sjúkratryggingum Íslands, stéttarfélagi og lífeyrissjóði, ásamt dagpeningum úr slysatryggingum, samtals að fjárhæð 7.146.061 króna. Áfrýjandi hafi þannig þegar fengið greitt fyrir tímabundið tekjutjón og beri því að hafna kröfu hansum bætur fyrir tímabundið atvinnutjón.

53

Fallist er á með stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., að við mat á tímabundnu atvinnutjóni beri eins og hér á stendur að miða við laun áfrýjanda síðustu tólf mánuði fyrir slys. Verður því miðað við að áfrýjandi hafi fengið tímabundið atvinnutjón sitt að fullu bætt eins og stefndi, Vátryggingarfélag Íslands hf., heldur fram. Krafa áfrýjanda sætir að öðru leyti ekki tölulegum ágreiningi. Vegna þessa dragast frá stefnukröfunni 697.025 krónur og verða stefndu því dæmdir til að greiða áfrýjanda óskipt 2/3 hluta af stefnukröfunni að þeirri fjárhæð frádreginni eða samtals 13.250.753 krónur með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

54

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um fjárhæð gjafsóknarkostnaðar verður staðfest.

55

Allur gjafsóknarðkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans eins og greinir í dómsorði.

56

Samkvæmt úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndu gert að greiða málskostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétt eins og nánar greinir í dómsorði og renni hann í ríkissjóð.

Dómsorð :

Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og TM tryggingar hf., greiði áfrýjanda, A, óskipt 13.250.753 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, af 1.616.470 krónum frá 28. janúar 2016 til 28. mars 2017 en frá þeim degi af 13.250.753 krónum til 9. febrúar 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádreginni greiðslu 27. júní 2018 að fjárhæð 1.441.350 krónur frá Sjúkratryggingum Íslands og gagnvart stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. að frádregnum 2.102.962 krónum sem greiddar voru 27. nóvember 2017.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Allur gjafsóknarðkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, H-kk-ef F-kk-ef A-kk-ef, 1.000.000 króna.

Stefndu greiði óskipt 3.914.000 krónur í málskostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti, sem renni í ríkissjóð.