934/2018

Útdráttur

S hf. höfðaði mál gegn A hf. til heimtu skaðabóta vegna brota gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Samkvæmt úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 12. mars 2008 voru brotin framin í starfsemi Hf. Eimskipafélags Íslands á árunum 1999 til 2002, en úrskurðinum var ekki skotið til dómstóla. Ákvæði 11. gr. laga nr. 44/2005 er efnislega samhljóða 11. gr. eldri samkeppnislaga. Forveri A hf. yfirtók flutningastarfsemi Hf. Eimskipafélags Íslands 1. janúar 2003 og var stjórnvaldssekt vegna brota Hf. Eimskipafélags Íslands á samkeppnislögum lögð á það félag árið 2007, en frá árinu 2003 hefur félagið gengið í gegnum nafnabreytingar og samrunaferli. Samkvæmt yfirmatsgerð, sem S hf. byggði endanlegar dómkröfur sínar á, gætti áhrifa brotanna á tekjur S hf. í sex ár, frá 2001 til og með 2006. Í dómi Landsréttar var meðal annars hafnað þeim málatilbúnaði A hf. að félagið gæti ekki átt aðild að kröfu S hf. um bætur, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, því að krafa S hf. væri fallin niður fyrir tómlæti, fyrningu, vanlýsingu við nauðasamninga A hf. og að S hf. hefði ekki orðið fyrir tjóni. Í dómi réttarins var meðal annars vísað til þess að fyrirsvarsmenn forvera A hf. hefðu búið yfir vitneskju um þær aðgerðir Hf. Eimskipafélags Íslands sem miðuðu að því að skaða S hf. sem helsta samkeppnisaðila þeirra í sjóflutningum og félagið þannig viðhaldið ástandi sem rætur hefði átt að rekja til samkeppnislagabrotanna í starfsemi Hf. Eimskipafélags Íslands. Að því marki sem aðgerðir þessar hefðu leitt til tjóns fyrir S hf. yrði því slegið föstu að tjóni hefði verið valdið með saknæmri og ólögmætri háttsemi. Sú niðurstaða ætti með sama hætti við um þá sem síðar hefðu haft þá flutningastarfsemi með höndum sem um ræddi í málinu í samkeppni við S hf. Rétturinn hafnaði aðalkröfu S hf. að því er varðaði bætur fyrir tjón vegna áranna 2001 og 2002 en féllst á varakröfu S hf. sem laut að bótum vegna tjóns á tímabilinu frá 1. janúar 2003 til ársloka 2006. Á grundvelli yfirmatsgerðarinnar var A hf. því dæmt til að greiða S hf. 98.144.452 krónur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf og A-kk-nf Í-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 27. desember 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 2018 í málinu nr. E4040/2011.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinum áfrýjaða dómi verið hrundið og hann sýknaður af öllum kröfum stefnda en til vara að kröfur stefnda verði lækkaðar verulega. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, til vara að áfrýjanda verði gert að greiða honum 98.144.452 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. október 2007 til 12. október 2011 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en að því frágengnu að honum verði dæmdar skaðabætur að álitum ásamt sömu vöxtum. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4 Í málinu krefur stefndi áfrýjanda um skaðabætur vegna brota gegn 11. gr. samkeppnislaga sem samkvæmt úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 12. mars 2008 voru framin í starfsemi Hf. Eimskipafélags Íslands á árunum 1999 til 2002. Með úrskurðinum var að mestu staðfest ákvörðun Samkeppniseftirlitsins 17. desember 2007 um brot félagsins gegn tilvitnuðu lagaákvæði en stjórnvaldssekt vegna þeirra lækkuð úr 310.000.000 króna í 230.000.000 króna. Úrskurðinum var ekki skotið til dómstóla.

5 Við gildistöku samkeppnislaga nr. 44/2005, 1. júlí 2005, tók nýtt stjórnvald, Samkeppniseftirlitið, við þeim verkefnum sem Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð höfðu áður haft með höndum. Ákvæði 11. gr. laganna er efnislega samhljóða 11. gr. eldri samkeppnislaga, sbr. lög nr. 107/2000. Samkvæmt því er misnotkun eins eða fleiri fyrirtækja á markaðsráðandi stöðu bönnuð.

6 Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála er því lýst að 22. ágúst 2002 hafi Samkeppnisstofnun borist erindi frá stefnda þar sem vakin hafi verið athygli á hegðun Hf. Eimskipafélags Íslands á mörkuðum fyrir sjóflutninga til og frá Íslandi og þess óskað að stofnunin tæki til skoðunar hvort ákvæði samkeppnislaga hefðu verið brotin. Rannsókn sem stofnað hafi verið til af þessu tilefni, meðal annars með öflun gagna við húsleit að fengnum dómsúrskurði, hafi samkvæmt ákvörðun Samkeppniseftirlitsins 17. desember 2007 leitt til þeirrar niðurstöðu að félagið hafi brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi voru brotin sem um ræddi tvíþætt. Annars vegar hafi verið um að ræða svokallaða markaðsatlögu, en hún hafi miðað að því að fá 50 til 100 stærstu viðskiptavini stefnda til að hefja viðskipti við hið brotlega félag. Hins vegar hafi það gert fjölda samninga við viðskiptamenn stefnda sem hefðu innihaldið ákvæði um einkakaup og/eða tryggðarafslátt. Með einkakaupasamningunum hafi þeim aðilum sem í hlut áttu ekki lengur verið heimilt að eiga viðskipti við stefnda. Tryggðarafsláttur hafi á hinn bóginn veitt þeim fjárhagslegan hvata til að eiga viðskipti við hið brotlega félag í stað þess að eiga viðskipti við samkeppnisaðila.

7 Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar er komist að þeirri niðurstöðu að Hf. Eimskipafélag Íslands hafi verið í markaðsráðandi stöðu á mörkuðum fyrir farmflutninga með reglubundnum áætlunarsiglingum milli Íslands og hafna í Evrópu annars vegar og hafna í NorðurAmeríku hins vegar á því tímabili sem málið taki til.

8 Um markaðsatlöguna segir í úrskurðinum að sannað sé að þær aðgerðir hafi miðað að því að ná nýjum viðskiptum sem næmu 5% af markaðshlutdeild eða um 800.000.000 króna í sjófrakt og að þeim hafi fyrst og fremst verið beint að stefnda sem helsta samkeppnisaðila Hf. Eimskipafélags Íslands. Aðgerðir þessar hafi verið bæði sértækar og umfangsmiklar. Þar sem umfang þeirra hafi verið til þess fallið að veikja stefnda verulega og varanlega væri óhjákvæmilegt að líta svo á að um ólögmætar aðgerðir hafi verið að ræða og andstæðar 11. gr. samkeppnislaga.

9 Að því er varðar almenn atriði tengd einkakaupasamningum og afslætti segir meðal annars í úrskurðinum að þegar fyrirtæki sé í markaðsráðandi stöðu sé því almennt óheimilt að semja á þann veg að gagnaðili megi aðeins eða að stærstum hluta snúa sér til þess um kaup á vöru og þjónustu. Ástæða þess að slík einkakaup séu talin ólögmæt sé fyrst og fremst sú að þau séu til þess fallin að útiloka eða takmarka verulega samkeppni frá minni eða nýjum keppinautum um viðkomandi viðskipti. Lögmæti einkakaupasamnings markaðsráðandi fyrirtækis sé ekki háð því að samningurinn gildi að lágmarki til ákveðins tíma og þaðan af síður ráði úrslitum hvort viðskiptavinur geti auðveldlega sagt samningnum upp. Þá sé misnotkun fyrir hendi án tillits til þess hvort skyldan um einkakaup sé tengd tilteknum afslætti eða ekki. Ef hins vegar sé einnig að finna í samningi ákvæði um tiltekna tegund afsláttar geti það styrkt útilokunaráhrif viðkomandi gernings. Þá er í úrskurðinum fallist á það með Samkeppniseftirlitinu að markaðsráðandi fyrirtæki geti brotið 11. gr. samkeppnislaga með því að veita afslátt sem sé til þess falinn að raska samkeppni. Eigi þá við sömu rök og áður er getið varðandi ólögmæti einkakaupasamninga. Þetta eigi þó ekki við um almennt afsláttarfyrirkomulag sem byggist á hlutlægum og sanngjörnum forsendum. Er enn fremur fallist á að svipuð sjónarmið um að hlutlægar og sanngjarnar forsendur kunni að eiga við um einkakaupasamninga þótt í minna mæli sé en þegar um afslátt er að ræða. Í lok þessarar almennu umfjöllunar tekur áfrýjunarnefndin fram að mat á því hvort gerningur teljist einkakaupasamningur í framangreindum skilningi ráðist fyrst og fremst af efni hans. Vera kunni að ákvæði samnings séu tiltölulega skýr um þetta en það ráði þó ekki úrslitum. Því verði að túlka hvern samning með hliðsjón af orðum hans „í því samhengi sem hann stendur, og síðast en ekki síst hvernig aðilar hafa túlkað efni hans í raun og þá einkum hið markaðsráðandi fyrirtæki sem hefur undirtökin á markaðinum“. Þessu næst tekur nefndin fram með hliðsjón af þeim almennu rökum sem að framan er getið að mat á lögmæti einkakaupasamninga markaðsráðandi fyrirtækis sé þríþætt og fellst þar að lútandi á sjónarmið sem teflt hafði verið fram af hálfu Hf. Eimskipafélags Íslands við rekstur málsins. Í fyrsta lagi þurfi að sannreyna hvort viðkomandi samningur sé einkakaupasamningur. Í öðru lagi þurfi að kanna hvort hann hafi teljandi útilokunaráhrif í för með sér á viðkomandi markaði. Hafi hann slík áhrif þurfi loks í þriðja lagi að meta hvort hann réttlætist af hlutlægum ástæðum.

10 Í úrskurði sínum leggur áfrýjunarnefndin þessu næst mat á viðkomandi samninga út frá framangreindum forsendum og gögnum sem tengjast þeim, aðallega tölvuskeytum. Er byrjað á að slá því föstu að einkakaupasamningar og afsláttur í tengslum við þá fari í meginatriðum saman. Um hafi verið að ræða uppsafnaðan afslátt sem hafi verið greiddur eftir á og virðist fyrst og fremst hafa haft það hlutverk að auka tryggð viðskiptamanna við félagið og styðja við ákvæði um einkakaup. Enda þótt afslátturinn hafi ekki ráðist af hlutlægum forsendum að mati áfrýjunarnefndarinnar telur hún að ólögmæti afsláttarkjara felist fyrst og fremst í þessu og því verði ekki um þau fjallað nema í samhengi við einkakaupasamninga. Er það niðurstaða nefndarinnar að um það bil 20 samningar, sem hafi verið samsettir með þessum hætti, hafi haft að geyma bindandi ákvæði um einkakaup í skilningi samkeppnisréttar sem verið hafi ólögmæt eins og á stóð. Er um þetta byggt á orðalagi samninganna og gögnum sem fyrir lágu um samskipti starfsmanna Hf. Eimskipafélags Íslands við viðskiptamenn þar sem fram kom sá skilningur þeirra síðarnefndu að með því að eiga viðskipti við samkeppnisaðila félagsins væri verið að brjóta gegn samningum af þessum toga. Þá var það á sama grunni niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar að flestir þeirra fjölmörgu samninga sem taldir voru upp í töflu 10 í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins og fólu eingöngu í sér einkakaup hafi haft að geyma bindandi ákvæði um slík kaup í skilningi samkeppnisréttar sem hafi því verið ólögmæt eins og á stóð. Loks var með úrskurðinum staðfest sú niðurstaða Samkeppniseftirlitsins að með tveimur samningum, sem féllu í þann flokk að vera „sérstæðir samningar“, hafi Hf. Eimskipafélag Íslands hindrað keppinauta félagsins í því að eiga viðskipti við þau fyrirtæki sem þar áttu í hlut og þar með misnotað markaðsráðandi stöðu sína í andstöðu við 11. gr. samkeppnislaga.

11 Stjórnvaldssekt Samkeppniseftirlitsins vegna þeirra brota Hf. Eimskipafélags Íslands á samkeppnislögum sem að framan er lýst var lögð á samnefnt félag sem til varð árið 2007. Á þetta var fallist í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar. Nafni þess var árið 2009 breytt í A1988 hf.

12 Í sektarkafla úrskurðarins er áréttuð sú niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar að Hf. Eimskipafélag Íslands, kt. 5101691829, hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína og brotið gegn 11. gr. laga nr. 44/2005 með því annars vegar að grípa til umfangsmikilla aðgerða sem beindust sérstaklega gegn helsta keppinautnum á markaðinum og hins vegar að gera einkakaupasamninga sem voru bundnir afsláttarkerfi. Í þessu hafi falist skaðleg samkeppnisleg háttsemi sem hafi verið til þess fallin að veikja með óeðlilegum hætti stöðu helsta keppinautar á markaðinum og veikja þannig samkeppnina á markaðinum almennt. Við ákvörðun sektar bæri annars vegar að líta til þess að um ólögmæta markaðsatlögu hafi verið að ræða þar sem hún hafi fyrst og fremst beinst að helsta samkeppnisaðilanum á markaðinum auk þess sem umfang hennar hafi verið slíkt að það hafi verið til þess fallið að veikja hann verulega og varanlega. Hins vegar bæri að hafa í huga fjölda og umfang þeirra samninga sem felldir hafi verið undir ólögmæta einkakaupasamninga. Þá bæri við sektarákvörðun að hafa í huga annars vegar að hvaða markmiði hafi verið stefnt með markaðsatlögunni og hins vegar hver hafi orðið árangur hennar. Loks væri tekið tillit til þess að styrkleiki hins nýja Hf. Eimskipafélags Íslands, kt. 6602881049, á umræddum markaði væri ekki eins mikill og reiknað hafi verið með í hinni kærðu ákvörðun og ekki væri lagt til grundvallar að það hafi verið ásetningur fyrirsvarsmanna þess félags að ryðja samkeppnisaðilum út af markaðinum.

13 Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á bótaskyldu áfrýjanda vegna framangreindra brota á 11. gr. samkeppnislaga og endanleg aðalkrafa stefnda fyrir héraðsdómi tekin til greina að stærstum hluta, eða með 162.092.110 krónum, en hún hljóðaði upp á 164.059.000 krónur. Varakrafa að fjárhæð 98.144.452 krónur miðast við tímabilið 2003 til 2006 enda hafi áfrýjandi eða forveri hans tekið við aðild að hinum ólögmætu samningum 1. janúar 2003, starfað eftir þeim og notið alls ágóða af þeim frá þeim degi til loka árs 2006. Styðjast þessar kröfur við yfirmatsgerð þriggja dómkvaddra manna sem aflað var að beiðni áfrýjanda en áður hafði stefndi aflað matsgerðar þar sem tjón hans var metið á bilinu 1.240.000.000 til 1.650.000.000 króna. Aðalkrafa stefnda samkvæmt héraðsdómsstefnu nam á hinn bóginn 3.686.743.433 krónum og var grundvölluð á útreikningum starfsmanna félagsins. Til vara var gerð krafa um greiðslu á 1.154.497.189 krónum.

14 Svo sem að framan greinir krefst stefndi aðallega staðfestingar héraðsdóms. Helstu málsástæður áfrýjanda til stuðnings kröfu hans um sýknu felast í því að hann geti ekki átt aðild að kröfu áfrýjanda um bætur, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, krafa stefnda sé fallin niður fyrir tómlæti eða fyrningu og loks að stefndi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna þeirra samkeppnislagabrota sem liggja til grundvallar bótakröfu hans.

15 Um málsaðild er þess sérstaklega að geta að í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála var komist að þeirri niðurstöðu að Eimskip ehf., síðar Eimskipafélag Íslands ehf. og loks Hf. Eimskipafélag Íslands hafi að samkeppnisrétti verið ábyrg fyrir þeim brotum eldra Hf. Eimskipafélags Íslands sem málið lýtur að. Þessu hefur áfrýjandi mótmælt. Þannig hafi flutningastarfsemi þess félags á árinu 2003 verið flutt til nýstofnaðs dótturfélags, Eimskips ehf. Við stofnun dótturfélagsins hafi það tekið yfir tilteknar eignir og tilteknar skuldir Hf. Eimskipafélags Íslands. Ætluð krafa stefnda hafi ekki verið þar á meðal. Þessi yfirtaka dótturfélagsins á tilteknum eignum og skuldum hafi verið gerð í formi hlutafjárhækkunar. Aðrar eignir og skuldir hefðu orðið eftir í móðurfélaginu. Nafni þess hafi verið breytt í Burðarás hf. og því tveimur árum síðar skipt með félagaréttarlegri skiptingu milli Landsbanka Íslands hf. og Straums fjárfestingabanka hf. Við þessar ráðstafanir hafi verið gert ráð fyrir því að ábyrgð vegna samkeppnislagabrota hvíldi á Burðarási hf. Hafi af þeim sökum sérstaklega verið tekið fram í skiptingaráætlun að ábyrgð vegna þeirra skiptist milli viðtökufélaganna tveggja. Þessari málsvörn hafa áfrýjunarnefnd samkeppnismála og héraðsdómur hafnað. Um þetta segir í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar að í ársbyrjun 2003 hafi Hf. Eimskipafélag Íslands og Eimskip ehf. verið móður og dótturfélag í fullri eigu hins fyrrnefnda. Ótvíræð skipulagsleg tengsl hafi jafnframt verið á milli félaganna þegar síðarnefnda félagið tók við flutningastarfsemi þess fyrrnefnda. Þannig hafi stjórnarmenn félaganna að miklu leyti verið þeir sömu. Við þessar aðstæður hafi ekki verið unnt að skipta ábyrgð félaganna í samkeppnislegu tilliti. Breyting á lagalegu formi og nafni fyrirtækis geti ekki ein og sér falið í sér brottfall ábyrgðar þegar báðir aðilarnir eru í efnahagslegum skilningi einn og hinn sami. Ábyrgð hins nýja Hf. Eimskipafélags Íslands hafi ekki heldur fallið niður við síðari atvik. Væri ákvörðun um sekt réttilega beint að því félagi enda væri sú ráðstöfun best til þess fallin að skapa bæði sérstök og almenn varnaðaráhrif og efla þar með samkeppni. Með hinum áfrýjaða dómi var litið svo á að félagið hafi einnig borið bótaábyrgð á þeim athöfnum sem um ræðir í þessu máli.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

16 Áfrýjandi byggir sýknukröfu sína vegna aðildarskorts á því að hann hafi hvorki viðhaft hina ætluðu saknæmu háttsemi sem bóta er krafist fyrir né yfirtekið ábyrgð vegna hennar að skaðabótarétti á grundvelli kröfu eða félagaréttar. Í hinum áfrýjaða dómi sé ranglega lagt til grundvallar að ábyrgð áfrýjanda megi leiða af ábyrgð hans sem yfirtökufélags en í dóminum sé vísað til 127. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög því til stuðnings. Hið rétta sé að engin yfirtaka eða skipting í skilningi félagaréttar hafi átt sér stað við yfirfærslu eigna árið 2003 frá Hf. Eimaskipafélagi Íslands til Eimskips ehf. Geti dótturfélagið því ekki hafa yfirtekið aðrar skuldbindingar en þær sem sérstaklega voru tilgreindar í þeim kaupsamningi sem lá til grundvallar hlutafjárhækkun, sbr. meginreglur kröfuréttar um skuldaraskipti. Aðrar skuldbindingar, þar með talin ætluð krafa stefnda, hafi því áfram hvílt á Hf. Eimskipafélagi Íslands. Leiði áfrýjandi í engu réttindi sín eða skyldur frá því félagi, enda hefðu viðtökufélögin, Landsbanki Íslands hf. og Straumur fjárfestingabanki hf., tekið við skuldbindingunni rétt eins og öðrum skuldbindingum félagsins. Þá hafnar áfrýjandi þeim málatilbúnaði stefnda að hann beri ábyrgð á ætlaðri skaðabótakröfu samkvæmt sérreglum samkeppnisréttar, það er að sérreglur samkeppnisréttar sem leiddu til ábyrgðar áfrýjanda á greiðslu stjórnvaldssektar vegna hinnar ætluðu saknæmu háttsemi eigi jafnframt að leiða til ábyrgðar hans á skaðabótakröfum vegna háttseminnar. Með sérreglu sé hér vísað til 37. gr. samkeppnislaga þar sem mælt sé fyrir um heimild Samkeppniseftirlitsins til að legga sektir á fyrirtæki. Sé í lögskýringargögnum að baki samkeppnislögum lagt til grundvallar að túlka beri íslensk samkeppnislög til samræmis við samkeppnisreglur Evrópuréttar þar sem merking hugtaksins fyrirtæki geti verið önnur og rýmri en lögð sé í það á öðrum réttarsviðum. Það eigi með engum hætti við um reglur íslensks skaðabótaréttar en samkvæmt sakarreglunni hvíli bótaábyrgð á þeim sem viðhefur hina saknæmu og ólögmætu háttsemi. Skaðabætur fylgi þannig ekki „efnahagslegri starfsemi“ að íslenskum rétti heldur gildi meginreglur kröfu og félagaréttar fullum fetum. Vísar áfrýjandi hvað þetta varðar til dóms Hæstaréttar 30. mars 2017 í máli nr. 461/2016. Hið sama eigi við í þessu máli enda hafi skaðabótakrafa stefnda ekki verið á meðal þeirra skuldbindinga sem Eimskip ehf. yfirtók á sínum tíma.

17 Um þá málsástæðu sína að krafa stefnda sé fallin niður vegna tómlætis vísar áfrýjandi til þess að stefndi hafi kvartað yfir þeirri háttsemi sem hann telur bótaskylda í ágúst 2002. Þrátt fyrir það hafi hann enga kröfu gert á hendur áfrýjanda fyrr en níu árum síðar en ekkert að lögum hafi krafist þess að hann biði niðurstöðu samkeppnisyfirvalda. Þess utan hafi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála legið fyrir í mars 2008. Engu að síður hafi liðið yfir þrjú og hálft ár frá úrskurðinum þar til krafa var fyrst höfð uppi. Loks hafi það sérstaka þýðingu að rúmu einu og hálfu ári eftir úrskurð áfrýjunarnefndar hafi áfrýjandi birt innköllun vegna nauðasamninga. Þrátt fyrir þetta hafi stefndi engri kröfu lýst fyrr en rúmum tveimur árum síðar. Þar sem stefndi hafi ekkert aðhafst í yfir þrjú og hálft ár frá úrskurði áfrýjunarnefndar hafi áfrýjandi mátt líta svo á að hann myndi ekki hafa slíka kröfu uppi. Við þessar aðstæður verði að líta svo á að krafa stefnda sé fallin niður vegna tómlætis hans við heimtu hennar.

18 Um fyrningu vísar áfrýjandi til þess að í hinum áfrýjaða dómi hafi verið fallist á lækkun krafna vegna fyrningar um 1.966.690 krónur, sem sé sá hluti tjóns sem féll til fyrir 12. október 2001. Er í dóminum staðhæft að með því hafi verið tekið tillit til fyrningar allra krafna stefnda sem eigi rætur að rekja til viðskipta sem áttu sér stað fyrir greint tímamark. Þessu hafnar áfrýjandi og byggir á því í greinargerð sinni til Landsréttar að allar kröfur sem eigi rætur að rekja til viðskipta fyrir 12. október 2001 séu kröfur um bætur vegna einkakaupsamninga sem hafi verið gerðir fram til þess tíma. Krafan sé um bætur vegna gerðar slíkra samninga og hún stofnist í samræmi við meginreglur skaðabótaréttar við hið skaðabótaskylda atvik, það er við gerð hvers einkakaupasamnings. Kröfur vegna samninga sem gerðir voru fyrir 12. október 2011 séu því fyrndar. Metið tjón vegna þessara samninga samkvæmt yfirmatsgerð nemi 154.527.684 krónum og beri því að lækka bótafjárhæð samkvæmt hinum áfrýjaða dómi að lágmarki um þá fjárhæð. 19 Um þá málsástæðu sína að stefndi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna þeirra samkeppnislagabrota sem kröfugerð hans er grundvölluð á vísar áfrýjandi til eftirfarandi umfjöllunar í yfirmatsgerð: „Að lokum er rétt að vekja athygli á að mörg þeirra fyrirtækja sem gerðu einkakaupasamninga við Eimskip áttu einnig í viðskiptum við Samskip á samningstímanum. Voru þau viðskipti oft veruleg. Hlýtur það að vekja upp spurningar um hversu mikil samkeppnishindrun fólst í rauninni í þessum samningum. […] Í undirmati kom til frádráttar frá metnum flutningamissi Samskipa þau viðskipti fyrirtækja við Samskip sem engu að síður voru með einkakaupasamninga við Eimskip. Virðast þau viðskipti hafa verið túlkuð sem svo að samningarnir hafi ekki haldið fullkomlega. Því var umfang viðskipta þessara fyrirtækja við Samskip dregið frá töpuðu umfangi, þó þannig að tjón vegna hvers félags gæti ekki orðið neikvætt. Í niðurstöðum yfirmats er byggt á sömu forsendum.“ Áfrýjandi byggir á því að þessi fjölmörgu dæmi um viðskipti við stefnda séu sönnun þess að engin raunveruleg kröfuréttarleg binding hafi falist í þeim ákvæðum samninga áfrýjanda sem túlkaðir voru af samkeppnisyfirvöldum sem einkakaup. Um samkeppnislagabrot vegna einkakaupasamnings geti þannig verið að ræða þótt hann hafi í reynd engin áhrif en það sé hins vegar eðli málsins samkvæmt forsenda þess að þeir leiði til tjóns stefnda að þeir hafi slík áhrif. Með hinum áfrýjaða dómi hafi þessari málsástæðu áfrýjanda verið hafnað með þeim rökum að í yfirmatsgerð sé tjón vegna einkakaupasamninga við viðskiptavini sem sannanlega áttu viðskipti við stefnda á gildistíma þeirra dregið frá metnu tjóni. Í þessu felist ákveðin rökvilla að mati áfrýjanda. Áréttar hann að allir þeir samningar sem voru taldir fela í sér svonefnd einkakaup samkvæmt úrlausnum samkeppnisyfirvalda hafi verið sams konar. Af því leiði að um leið og fyrir liggur að stefndi hafi átt viðskipti við hluta viðskiptavina áfrýjanda liggi að sama skapi fyrir að hann hafi átt kost á viðskiptum þeirra allra.

20 Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar er um málsástæður hans að öðru leyti vísað til greinargerðar hans til héraðsdóms. Samkvæmt henni telur áfrýjandi skilyrði skaðabótaskyldu ekki vera uppfyllt. Vísar hann í því sambandi til þess að ekki hafi verið um brot gegn 11. gr. samkeppnislaga að ræða enda hafi skilyrði ákvæðisins um markaðsráðandi stöðu á brotatímabili, það er á árunum 1999 til 2002, ekki verið fyrir hendi. Þá hafi ekki verið um saknæma og ólögmæta háttsemi að ræða, ekki séu orsakatengsl á milli háttsemi Burðaráss hf. og ætlaðs tjóns og það sé ekki sennileg afleiðing af háttsemi félagsins. Þá séu hagsmunir stefnda ekki verndaðir með 11. gr. samkeppnislaga og stefndi hafi ekki takmarkað tjón sitt. Þá er í greinargerðinni á því byggt að krafa stefnanda sé niður fallin sökum vanlýsingar. Er í því sambandi vísað til þess að áfrýjandi hafi leitað nauðasamninga í júlí 2009 og frumvarp að nauðasamningi verið samþykkt af öllum kröfuhöfum 14. ágúst 2009. Stefndi hafi engri kröfu lýst í kjölfar innköllunar við nauðasamningsumleitanir og bótakrafa af hans hálfu hafi fyrst verið sett fram í október 2011. Er með gagnályktun frá ákvæðum 2. mgr. 60. gr. og 3. mgr. 45. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. á því byggt að aðrar kröfur en kröfur lánardrottna falli niður vegna vanlýsingar sé þeim ekki lýst við nauðasamning innan lögbundins frests. Loks er sýknukrafa áfrýjanda í greinargerð til héraðsdóms byggð á því að stefndi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfur sínar enda hafi hann lýst því yfir í fjölmiðlum að tildæmdar bætur verði gefnar til góðgerðarmála.

Málsástæður stefnda

21 Stefndi rökstyður rétt sinn til skaðabóta með vísan til almennu skaðabótareglunnar. Kröfugerð hans miðist við að áfrýjandi sé réttur varnaraðili að bótakröfu vegna tímabilsins 12. október 2001 til ársloka 2006. Þessu hafi verið slegið föstu í hinum áfrýjaða dómi og lagt til grundvallar í yfirmatsgerð.

22 Af hálfu stefnda og til samræmis við málsgrundvöll hans samkvæmt héraðsdómsstefnu er tekið undir þær forsendur hins áfrýjaða dóms að áfrýjandi beri á grundvelli almennu skaðabótareglunnar skaðabótaábyrgð á öllu tjóni stefnda samkvæmt yfirmatsgerð, þó að frádregnum 1.966.690 krónum vegna fyrningar. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála komi fram að Eimskip ehf., sem síðar varð áfrýjandi, hafi verið dótturfélag hins brotlega félags, Hf. Eimskipafélags Íslands, og að fullu í eigu þess. Allir stjórnarmenn dótturfélagsins hafi einnig átt sæti í stjórn móðurfélagsins og sami einstaklingurinn verið stjórnarformaður þeirra beggja. Þá hafi starfsemi móðurfélagsins verið flutt yfir til dótturfélagsins, þar á meðal viðskipti á grundvelli hinna ólögmætu samninga, og rekstrinum verið haldið áfram óbreyttum undir vörumerki Eimskips á sama stað. Í hinum áfrýjaða dómi sé um tengsl félaganna vísað til þessarar lýsingar í úrskurðinum. Í þessu ljósi beri að líta á móður og dótturfélagið sem eina efnahagslega einingu, svo sem héraðsdómur miði við. Brjóti eitt fyrirtæki í fyrirtækjasamstæðu af sér með ólögmætri samningsgerð til hagsbóta fyrir annað fyrirtæki innan samstæðunnar sé meginreglan sú að þau beri óskipta bótaábyrgð samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 4. mars 2004 í máli nr. 292/2003. Reglur Evrópuréttarins og dómur Evrópudómstólsins 14. mars 2019 í máli C724/17, V-x-x kaupunki v. Skanska Industrial Oy, NCC Industry Oy, Asfaltmix Oy, renni einnig stoðum undir þennan skilning. Ef einungis móðurfélagið bæri skaðabótaábyrgð við þessar aðstæður væri það hægur leikur fyrir brotleg fyrirtæki að hagnast á brotum gegn 11. gr. samkeppnislaga. Þannig væri þá hægt að færa ólögmæta samninga með margra ára gildistíma í dótturfélag í beinu framhaldi af því að slíkir samningar væru gerðir og afskrá móðurfélagið í kjölfarið. Það gefi augaleið að slíkt fái aldrei staðist.

23 Um varakröfu sína vísar stefndi til þess að í héraðsdómsstefnu hafi verið byggt á því að áfrýjandi væri skaðabótaskyldur þar sem hann hefði sjálfur starfað eftir hinum ólögmætu samningum við viðskiptamenn og notið alls fjárhagsávinnings af þeim. Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar sé nægilegt að fyrirtæki hafi hagnast af samkeppnislagabroti til að það beri bótaábyrgð gagnvart tjónþola. Aðildarskortur geti því í öllu falli ekki átt við bótaábyrgð áfrýjanda að því er varðar tímabilið frá 1. janúar 2003 til ársloka 2006. 24 Um þrautavarakröfu um bætur að álitum vísar áfrýjandi til þess að undir og yfirmatsmenn hafi verið sammála um að samkeppnislagabrot þau sem liggja til grunvallar kröfugerð stefnda hafi valdið honum miklu tjóni. Brotin hafi varað í mörg ár. Þá séu samkeppnislagabrot sem felast í misnotkun á markaðsráðandi stöðu almennt líkleg til að valda tjóni hjá samkeppnisaðilum. Í því máli sem hér um ræðir hafi brotin beinst sérstaklega að stefnda og markmið þeirra hafi verið að valda honum langtímatjóni svo sem áður hefur verið rakið.

25 Þeirri málsástæðu áfrýjanda að krafa stefnda að fjárhæð 154.527.684 krónur sé fyrnd er af hálfu stefnda mótmælt sem of seint fram kominni og því jafnframt haldið fram að hún sé ekki í samræmi við bindandi málflutningsyfirlýsingar við aðalmeðferð málsins í héraði, sbr. 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. einnig 163. gr. laganna. Málsástæður áfrýjanda um fyrningu séu í öllu falli haldlausar. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu kröfuréttinda, sem hér eigi við, teljist upphaf fyrningarfrests skaðabótakrafna frá þeim tíma sem þær verða gjaldkræfar. Upphaf fyrningarfrests slíkra krafna miðist þannig við það tímamark þegar tjón tjónþola verður en ekki þegar hver og einn samningur er gerður enda stofnist ekki skaðabótakrafa að íslenskum rétti fyrr en skilyrði almennu skaðabótareglunnar um tjón er uppfyllt.

26 Málsástæðu áfrýjanda um sýknu vegna tómlætis stefnda við heimtu bóta hafnar stefndi aðallega á þeim grunni að tjónstímabil hafi staðið til ársloka 2006. Úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi legið fyrir 12. mars 2008 og orðið endanlegur 12. september sama ár, en með úrskurðinum hafi verið upplýst um atvik málsins, ólögmæti, saknæmi og aðild. Málið hafi verið höfðað þremur árum síðar en það sé mjög umfangsmikið og fyrsta sinnar tegundar hér á landi þar sem krafist er bóta vegna brota á 11. gr. samkeppnislaga.

27 Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu áfrýjanda að ekkert tjón hafi hlotist af gerð einkakaupasamninga þar sem þeim hafi ekki fylgt nein binding í kröfuréttarlegum skilningi enda hafi tilteknir viðskiptamenn átt viðskipti við stefnda þrátt fyrir einkakaupaákvæði. Vísar stefndi í þessu sambandi til þess að sérstök afstaða hafi verið tekin til áhrifa viðskipta viðskiptamanna við stefnda í yfirmatsgerð. Metið tjón hafi með öðrum orðum verið lækkað vegna viðskiptanna við stefnda. Áfrýjandi hafi engan reka gert að því að hnekkja matsgerð um þetta en það sé hans að afsanna að tjón hafi hlotist af umræddum samkeppnisbrotum. Þá sé það ekki skilyrði fyrir því að um brot á 11. gr. samkeppnislaga sé að ræða að samningsákvæði séu bindandi að kröfurétti. Augljóst sé að tilvist einkakaupaákvæða í samningum sé ein og sér líkleg til að hafa fælingarmátt, minnka viðskipti við stefnda og valda honum tjóni. Langflest íslensk fyrirtæki leitist við að efna samninga samkvæmt orðalagi þeirra og ekki þurfi málsókn frá gagnaðila til að knýja á um efndir. Líkindi fyrir því að slík ákvæði séu skaðleg fyrir samkeppni séu einmitt meginástæða þess að þau teljist ólögmæt samkvæmt meginreglum samkeppnisréttar óháð áhrifum af þeim. Loks er málsástæðum áfrýjanda um að hann hafi ekki notið ágóða af samningum sem hann hafi yfirtekið 1. janúar 2003 mótmælt sem röngum og ósönnuðum, komist þær á annað borð að í málinu, sbr. 111. gr. og 163. gr. laga nr. 91/1991.

28 Um málsástæður stefnda er þess loks að geta að á því er byggt að það hafi engin vanlýsingaráhrif í för með sér þó að hann hafi ekki lýst kröfu við nauðasamningsumleitun áfrýjanda árið 2009. Vísar stefndi hvað þetta varðar til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 21/1991 og dóms Hæstaréttar 15. maí 2003 í máli nr. 526/2002. Þá hafnar stefndi því að hann hafi ekki sinnt skyldu sinni til að takmarka tjón sitt. Í forsendum yfirmatsgerðar felist staðfesting þess að stefndi hafi gert viðeigandi tilraunir til að stunda samkeppni við Eimskip þrátt fyrir samkeppnisbrotin og með því takmarkað tjón sitt í samræmi við meginreglur skaðabótaréttar.

Niðurstaða

29 Svo sem fram er komið byggir stefndi rétt sinn til skaðabóta úr hendi áfrýjanda á því að Hf. Eimskipafélag Íslands hafi í starfsemi sinni á árunum 1999 til 2002 brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og með þeirri háttsemi valdið stefnda tjóni sem áfrýjandi sé með sama hætti og hið brotlega félag ábyrgur fyrir. Er um þennan grundvöll bótakrafna vísað til ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins 17. desember 2007 og úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála 12. mars 2008 þar sem því hafi verið slegið föstu að um brot hafi verið að ræða sem miðað hefðu að því að skaða stefnda sem helsta samkeppnisaðila hins brotlega félags í sjóflutningum. Þá er kröfugerð samkvæmt aðal og varakröfu reist á yfirmatsgerð 5. maí 2018.

30 Framangreind niðurstaða samkeppnisyfirvalda um brot á samkeppnislögum hefur ekki verið borin undir dómstóla og getur ekki talist bindandi þegar þeir leggja mat á skaðabótakröfu vegna brotanna. Það útilokar á hinn bóginn ekki að dómstólar taki mið af henni við það mat.

31 Úrskurður áfrýjunarnefndarinnar er mjög ítarlegur. Þar er með greinargóðum hætti lýst sjónarmiðum þeirra sem aðild áttu að málinu fyrir nefndinni og með rökstuddum hætti leyst úr álitaefnum sem lúta að efnisatriðum 11. gr. samkeppnislaga á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Má um þetta vísa til umfjöllunar í efnisgreinum 8, 9, 10 og 12 hér að framan. Í ljósi þessa þykir ekki varhugavert að líta svo á að fyrir liggi að Hf. Eimskipafélag Íslands hafi á hinu tilgreinda tímabili brotið gegn tilvitnuðu lagaákvæði á þann hátt sem í úrskurðinum greinir. Í því felst að ekkert stendur þeirri ályktun í vegi að tilgangur þeirra aðgerða sem félagið greip til hafi verið að skaða stefnda sem helsta samkeppnisaðila sinn. Hafa með þessu verið leiddar líkur að því að stefndi hafi orðið fyrir tjóni sem framangreint félag hafi bakað honum svo að skaðabótaskyldu þess varði. Þá gat félagið ekki með samningi við þriðja aðila losnað undan mögulegri bótaábyrgð sinni á tjóni stefnda.

32 Bótaábyrgð verður ekki komið fram gagnvart félaginu. Hafði afskráning þess átt sér stað þegar ákvörðun Samkeppniseftirlitsins lá fyrir í lok árs 2007 en samkvæmt henni og svo sem áður er fram komið var stjórnvaldssekt vegna samkeppnislagabrota lögð á félag með sama heiti en annarri kennitölu og staðfesti áfrýjunarnefnd samkeppnismála þá niðurstöðu með úrskurði sínum. Er um rök nefndarinnar fyrir því vísað til efnisgreinar 15 í dómi þessum.

33 Samkvæmt yfirmatsgerð, sem var unnin af þeim G-kvk-þgf J-kvk-þgf hagfræðingi, dr. G-kk-þgf H-kk-þgf hagfræðingi og dr. R-kk-þgf Á-kk-þgf prófessor, gætti áhrifa umræddra samkeppnislagabrota á tekjur stefnda í sex ár, eða frá 2001 til og með 2006. Tjón stefnda vegna þessa hafi numið 2.519.000 krónum árið 2001, 62.944.000 krónum árið 2002, 28.222.000 krónum árið 2003, 67.357.000 krónum árið 2004, 2.565.000 krónum árið 2005 og 452.000 krónum árið 2006, eða samtals 164.059.000 krónum. Svo sem fram er komið sætti aðalkrafa stefnda fyrir héraðsdómi, sem byggð var á þessari niðurstöðu yfirmatsmanna, lækkun um 1.966.690 krónur vegna fyrningar og unir stefndi þeirri niðurstöðu.

34 Fyrir liggur að Eimskip ehf. tók við allri sjóflutningastarfsemi Hf. Eimskipafélags Íslands 1. janúar 2003. Fyrrnefnda félagið var að fullu í eigu þess síðarnefnda. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála er um þetta vísað til þess að í ársskýrslu Eimskips ehf. fyrir árið 2003 komi fram að miklar breytingar hafi orðið á skipulagi Hf. Eimskipafélags Íslands í upphafi árs 2003. Þannig hafi verið ákveðið að flutningastarfsemi yrði rekin innan sjálfstæðs félags, Eimskips ehf., en rekstur fjárfestingastarfsemi Hf. Eimskipafélags Íslands yrði hins vegar áfram innan þess félags. Þá hafi meðal annars komið fram í opinberri kynningu Hf. Eimskipafélags Íslands á þessum breytingum að hlutverk þess yrði að annast stefnumótun fyrir samstæðuna og ýmis sameiginleg verkefni. Í úrskurðinum er þess næst getið að forstjóri Hf. Eimskipafélags Íslands hafi orðið stjórnarformaður Eimskips ehf. og að aðrir stjórnarmenn félagsins hafi á þessum tíma einnig átt sæti í stjórn Hf. Eimskipafélags Íslands. Þá er þar vitnað til ársskýrslu Hf. Eimskipafélags Íslands fyrir árið 2003 þar sem fram komi að það hafi verið talið hagfelldara fyrir hluthafa félagsins að skipta því upp í tvö sjálfstæð félög, annars vegar flutningafyrirtæki undir nafni Eimskips og hins vegar fjárfestingarfélag undir nafni Burðaráss. Loks segir um þetta í úrskurðinum að á aðalfundi félagsins 19. mars 2004 hafi verið samþykkt að breyta nafni þess í Burðarás og að það félag myndi fyrst og fremst sinna fjárfestingastarfsemi. Jafnframt hafi verið ákveðið að breyta nafni Eimskips ehf. í Eimskipafélag Íslands ehf.

35 Í úrskurðinum er þessu næst gerð grein fyrir aðdraganda þess að Burðarás hf. var afskráð. Um það segir að í byrjun ágúst 2005 hafi stjórnir þess félags, Landsbanka Íslands hf. og Straums fjárfestingabanka hf. samþykkt að leggja til við hluthafafundi félaganna að rekstri og eignum Burðaráss hf. yrði skipt í tvennt og einingarnar síðan sameinaðar Straumi annars vegar og Landsbankanum hins vegar. Skiptingar og samrunaáætlun hafi verið samþykkt af hluthafafundum viðkomandi félaga í september 2005 og Burðarás hf. verið afskráð í kjölfarið. Í henni komi meðal annars fram að Straumur fjárfestingabanki hf. og Landsbanki Íslands hf. beri ábyrgð á skuldbindingum sem ekki séu tilgreindar í efnahagsreikningi Burðaráss hf. 30. júní 2005 og komi fram og/eða falli í gjalddaga eftir undirritun áætlunarinnar. Ábyrgðin taki meðal annars til mögulegrar sektar vegna máls sem rekið væri fyrir samkeppnisyfirvöldum. Þá kemur fram í úrskurðinum að Burðarás hf. hafi 24. júní 2005 selt Avion Group hf. öll hlutabréf sín í Eimskipafélagi Íslands ehf. Er ekki um það deilt í málinu að Hf. Eimskipafélag Íslands hafi orðið til við samruna Avion Group hf. og Eimskipafélags Íslands ehf. árið 2007. Þá er fram komið að nafni félagsins var breytt á árinu 2009 í A1988 hf.

36 Loks er þess að geta að fram kemur í úrskurðinum að Samkeppnisstofnun hafi ritað Hf. Eimskipafélagi Íslands bréf 10. september 2002 þar sem meðal annars var óskað eftir athugasemdum félagsins við því erindi stefnda að rannsókn færi fram á meintum samkeppnislagabrotum þess. Þá er vísað til gagna þar sem greint er frá því að rætt hafi verið um rannsókn samkeppnisyfirvalda á stjórnarfundum Eimskips ehf. 24. febrúar og 24. mars 2003 og Eimskipafélags Íslands ehf. 30. desember 2004 og að forsvarsmenn Avion Group hf. hafi haft vitneskju um málið á árinu 2005.

37 Svo sem fram er komið var það niðurstaða áfrýjunarnefndar samkeppnismála að hið nýja Hf. Eimskipafélag Íslands, síðar A1988 hf., væri að samkeppnisrétti ábyrgt vegna þeirra athafna Hf. Eimskipafélags Íslands sem til rannsóknar voru og áttu sér stað fram til ársins 2002. Til grundvallar þeirri niðurstöðu lá annars vegar að með vísan til þess sem að framan er rakið mætti slá því föstu að flutningasvið eldra Hf. Eimskipafélags Íslands hafi á þeim tíma sem úrskurðurinn gekk tilheyrt hinu nýja Hf. Eimskipafélagi Íslands. Í því sambandi væri til þess að líta að um samfelldan rekstur á sviðinu hafi verið að ræða. Hins vegar var vísað til þess að eldra Hf. Eimskipafélag Íslands hafi verið móðurfélag Eimskips ehf. og að ótvíræð skipulagsleg tengsl hafi verið á milli þeirra. Við þessar aðstæður væri ekki unnt að skipta ábyrgð félaganna í samkeppnislegu tilliti. Breyting á lagalegu formi og nafni félags gæti ein og sér ekki falið í sér brottfall ábyrgðar þegar báðir aðilarnir væru í efnahagslegum skilningi einn og hinn sami.

38 Í máli þessu hefur ekkert komið fram sem er til þess fallið að hnekkja þessari niðurstöðu og þeim forsendum að baki henni sem raktar hafa verið. Er ekkert því til fyrirstöðu að tekið verði mið af henni við úrlausn málsins. Af þessu leiðir að áfrýjandi er að samkeppnisrétti ábyrgur fyrir þeirri háttsemi eldra Hf. Eimskipafélags Íslands sem er til umfjöllunar í málinu.

39 Um mögulega bótaábyrgð Eimskips ehf. á samkeppnislagabrotum Hf. Eimskipafélags Íslands á árunum 1999 til 2002 er þess fyrst að geta að ekki verður séð að félagið hafi með samningi undirgengist hana. Þá er á það fallist með áfrýjanda að hún verði ekki reist á 127. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög enda ekki um það að ræða að þær aðstæður sem ákvæðið tekur til eigi við í málinu. Ekki eru heldur skilyrði til þess að líta svo á að Eimskip ehf. hafi á grundvelli almennu skaðabótareglunnar borið bótaábyrgð á tjóni stefnda vegna framangreindra brota móðurfélagsins. Er í því sambandi meðal annars til þess að líta að ekki verður talið að skaðabótareglur íslensks réttar standi til þeirrar niðurstöðu að bótaábyrgð vegna samkeppnislagabrota verði felld á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 44/2005 með sama hætti og við á um sektarheimildir samkeppnisyfirvalda. Samkvæmt þessu verður aðalkröfu stefnda hafnað.

40 Í ljósi þess sem áður er rakið um stofnun Eimskips ehf. og einkanlega þau tengsl sem voru á milli félagsins og Hf. Eimskipafélags Íslands verður út frá því gengið að fyrirsvarsmenn þess hafi búið yfir vitneskju um þær aðgerðir móðurfélagsins sem samkvæmt framansögðu miðuðu að því að skaða stefnda sem helsta samkeppnisaðila þeirra í sjóflutningum. Viðhélt dótturfélagið þannig ástandi sem átti rætur sínar að rekja til samkeppnislagabrota í starfsemi móðurfélagsins svo sem áður er rakið. Að því marki sem aðgerðir þessar hafa leitt til tjóns fyrir stefnda verður því slegið föstu á þessum grunni að því hafi verið valdið með saknæmri og ólögmætri háttsemi og að sú niðurstaða eigi eins og á stóð með sama hætti við um þá aðila sem síðar höfðu þá flutningastarfsemi með höndum sem um ræðir í málinu í samkeppni við stefnda. Er þess þá meðal annars að gæta að ekki hefur verið hnekkt þeirri niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála að Eimskip hafi ráðið yfir stærstum hluta hins skilgreinda markaðar á árunum 1999 til 2002 og að gögn málsins bendi ekki til annars en að sú staða hafi haldist síðan.

41 Með vísan til þess sem að framan er rakið er hafnað málsástæðu áfrýjanda um aðildarskort.

42 Svo sem áður greinir er í yfirmatsgerð tekið tillit til þess við mat á tjóni stefnda að félagið átti viðskipti við tiltekin fyrirtæki þrátt fyrir að þau hafi þá verið búin að gera einkakaupasamninga við Eimskip. Ekkert er fram komið í málinu sem gefur ástæðu til að ætla að kröfur stefnda eigi að sæta frekari lækkun á þessum grunni. Þar með liggur ekki annað fyrir en að aðrir einkakaupasamningar hafi í reynd haft þau áhrif á stöðu stefnda sem þeim var ætlað að hafa, þar sem meginþýðingu hafði sú forsenda þeirra að í þeim fælist skuldbinding um að eiga ekki viðskipti við samkeppnisaðila. Að þessu virtu er það niðurstaðan að mati á tjóni stefnda frá 1. janúar 2003 til loka árs 2006 samkvæmt yfirmatsgerð hafi ekki verið hnekkt.

43 Um fyrningu bótakröfu áfrýjanda gilda lög nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. og 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, og fyrnist hún því á 10 árum, sbr. 2. tölulið 4. gr. fyrrnefndu laganna. Með því að varakrafa stefnda tekur einvörðungu til tjóns hans frá og með 1. janúar 2003 var hún ófyrnd þegar málið var höfðað 12. október 2011, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 og til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 24. október 2013 í málum nr. 226/2013 og 227/2013.

44 Atvik eru ekki heldur með þeim hætti að krafa stefnda sé fallin niður fyrir tómlæti. Þannig lá endanleg niðurstaða samkeppnisyfirvalda ekki fyrir fyrr en 12. mars 2008 og ekkert liggur fyrir um að frá þeim tíma og þar til mál þetta var höfðað hafi áfrýjandi með réttu mátt líta svo á að stefndi hafi fallið frá kröfu sinni um skaðabætur.

45 Með vísan til 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. einnig dóm Hæstaréttar 15. maí 2003 í máli nr. 526/2002, verður ekki á það fallist með áfrýjanda að krafa stefnda sé fallin niður sökum vanlýsingar.

46 Með vísan til þess sem að framan er rakið er hafnað öllum málsástæðum áfrýjanda fyrir kröfu hans um sýknu af varakröfu stefnda. Verður sú krafa stefnda þar með tekin til greina og áfrýjanda því gert að greiða honum 98.144.452 krónur. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir.

47 Með hinum áfrýjaða dómi var áfrýjanda gert að greiða stefnda 45.000.000 króna í málskostnað. Kostnaður stefnda vegna undirmatsgerðar nemur 26.555.096 krónum og kostnaður áfrýjanda vegna yfirmatsgerðar nemur 26.134.240 krónum. Svo sem fram er komið byggði stefndi aðal og varakröfu sína að endingu á yfirmatsgerðinni. Í ljósi niðurstöðu málsins verður áfrýjandi látinn bera útlagðan kostnað sinn vegna yfirmatsgerðar en umfram það verður matskostnaður ekki felldur á hann. Að þeim kostnaði frágengnum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn verður í einu lagi svo sem greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, A1988 hf., greiði stefnda, Samskipum hf., 98.144.452 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. október 2007 til 12. október 2011 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 7.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.