562/2019

Útdráttur

Í málinu krafðist Á þess að felldar yrðu úr gildi með dómi þrjár stjórnvaldsákvarðanir Fiskistofu þess efnis að ákvörðun aðalfundar Veiðifélags Á hefði verið ólögmæt. Í málinu stefndi Á veiðifélaginu og þeim félagsmönnum sem höfðu kært ákvörðun aðalfundarins til Fiskistofu. Með hinum kærða úrskurði vísaði héraðsdómur kröfum Á frá dómi á þeim grundvelli að honum hafi verið nauðsynlegt samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 að stefna öllum félagsmönnum í veiðifélaginu til þess að fá ákvörðunum Fiskistofu hnekkt þar sem þeir væru veiðiréttarhafar samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 um lax og silungsveiði. Í úrskurði Landsréttar kom fram að þótt veiðiréttur einstakra félagsmanna í veiðifélagi teldist til eignarréttinda væri það engu að síður á valdsviði félagsfundar í veiðifélagi að setja bindandi reglur um veiðitíma og veiðitakmarkanir í einstökum veiðivötnum og skilgreina þannig nánar samkvæmt markmiðum laganna hver réttindi veiðiréttarhafa eru á hverjum tíma. Krafa Á fyrir héraðsdómi hefði lotið að því að hnekkja ákvörðunum Fiskistofu sem taldi ákvarðanir aðalfundar í veiðifélaginu sem bönnuðu veiðar í net andstæða samþykktum félagsins. Með vísan til hlutverks veiðifélaga og réttarstöðu veiðiréttarhafa samkvæmt lögum nr. 61/2006, og með tilliti til þess að krafa Á laut að því hvort ákvörðun aðalfundarins hafi verið tekin með lögmætum hætti væri engin nauðsyn á því að Á beindi málsókn sinni að öllum félagsmönnum vegna reglna um samaðild. Þá kom fram að vegna hagsmuna sinna sem landeigandi og veiðiréttarhafi ætti Á sjálfstæðan rétt á því að leita dóms um að fá ákvörðun Fiskistofu hnekkt án aðildar meðeiganda hans að því landi sem naut veiðiréttarins og var ekki talið að ákvæði 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 stæði því í vegi að Á gæti sótt málið einn. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfur Á til efnismeðferðar.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf og S-kvk-nf I-kvk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 18. júlí 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 10. júlí 2019 í málinu nr. E60/2019 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í jlið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðilarnir H-kk-nf Þ-kk-nf og Hraunsós ehf. kærðu úrskurð héraðsdóms til Landsréttar fyrir sitt leyti 24. júlí 2019. Þeir krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað og að þeim verði úrskurðaður málskostnaður í héraði úr hendi sóknaraðila. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.

4 Varnaraðilarnir Veiðifélag Árnesinga, G-kk-nf Þ-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf og M-kk-nf J-kk-nf kærðu úrskurð héraðsdóms til Landsréttar fyrir sitt leyti 29. júlí 2019. Þeir krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað og að þeim verði úrskurðaður málskostnaður í héraði úr hendi sóknaraðila. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.

Málsatvik

5 Fyrir héraðsdómi krefst sóknaraðili þess að felldar verði úr gildi með dómi þrjár stjórnvaldsákvarðanir Fiskistofu, ein frá 10. desember 2018 og tvær frá 4. janúar 2019, þess efnis að ákvörðun aðalfundar Veiðifélags Árnesinga frá 26. apríl 2018 hafi verið ólögmæt. Með ákvörðun félagsins var samþykkt breytt veiðitilhögun, ráðstöfun veiða og veiðitími fyrir árið 2019 á þann hátt að netaveiði á veiðisvæðinu var í raun bönnuð. Í ákvörðunum Fiskistofu kemur fram að samkvæmt 2. mgr. 4. gr. samþykkta veiðifélagsins nr. 991/2008 sé félagsmönnum heimilt að veiða í fastar veiðivélar eða á stöng. Taldi Fiskistofa að þar sem ákvörðun fundarins bannaði í raun veiðar í fastar veiðivélar væri hún andstæð samþykktum félagsins.

6 Í málinu stefndi sóknaraðili veiðifélaginu og þeim félagsmönnum sem höfðu kært ákvörðun aðalfundarins til Fiskistofu. Með hinum kærða úrskurði vísaði héraðsdómur kröfum sóknaraðila frá dómi á þeim grundvelli að sóknaraðila hafi verið nauðsynlegt samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 að stefna öllum félagsmönnum í veiðifélaginu til þess að fá ákvörðunum Fiskistofu hnekkt þar sem þeir væru veiðiréttarhafar samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 um lax og silungsveiði.

Málsástæður sóknaraðila

7 Sóknaraðili byggir á því að kærur varnaraðila fyrir Landsrétti séu vanreifaðar þar sem ekki sé getið kæruheimildar auk þess sem ekki sé vísað til lagaákvæða og réttarreglna sem byggt er á. Þá telur sóknaraðili að ekki sé heimild fyrir því að kæra eingöngu vegna ákvörðunar um málskostnað og að kæra hafi komið of seint fram.

8 Í efnisþætti málsins í héraði byggir sóknaraðili á því að ákvarðanir Fiskistofu séu rangar og að þær gangi gegn lögmætri og lýðræðislegri ákvörðun löglegs aðalfundar Veiðifélags Árnesinga um ráðstöfun veiða. Sóknaraðili vísar enn fremur til þess að Fiskistofa hafi byggt niðurstöður sínar á því að ákvörðun veiðifélagsins færu í bága við samþykktir félagsins þrátt fyrir að samþykktirnar heimili þær veiðar sem ákvörðun félagsins hafi tekið til. Niðurstaða Fiskistofu sé því byggð á rangtúlkun á þessu ákvæði samþykktanna, hún fari í bága við lögbundið og sjálfstætt hlutverk veiðifélaga með að ráðstafa veiði og hún sé andstæð meginreglum um lýðræðislegar ákvarðanir.

9 Sóknaraðili telur að engin þörf hafi verið á að stefna öllum félagsmönnum veiðifélagsins. Þeir beri ekki óskiptar skyldur og engin skylda hvíli á þeim sameiginlega gagnvart sóknaraðila. Sóknaraðili krefjist þess í málinu að felldar verði úr gildi stjórnvaldsákvarðanir Fiskistofu og því hafi honum verið rétt að höfða málið einungis á hendur þeim félagsmönnum sem stóðu að kærunum til Fiskistofu. Dómur sem felli stjórnvaldsákvarðanirnar úr gildi leiði til sama réttarástands og hafi verið uppi áður en stjórnvaldið tók ákvarðanirnar vegna þess að þá standi ákvörðun fundar veiðifélagsins óhögguð sem félagsmenn hljóti að vera sáttir við þar sem þeir kærðu hana ekki til Fiskistofu. Verulegt óhagræði yrði af því fyrir sóknaraðila að þurfa að stefna öllum félagsmönnum og nánast ómögulegt.

10 Þá vísar sóknaraðili til þess að honum hafi verið rétt að stefna veiðifélaginu til að þola ógildingu á ákvörðunum Fiskistofu. Ákvörðunin sem Fiskistofa hafi talið ólögmæta hafi verið tekin á fundi félagsins. Félagið þurfi að taka mið af niðurstöðu dómsmálsins.

11 Sóknaraðili byggir einnig á því að það myndi girða fyrir aðgang hans að dómstólum verði honum gert að stefna öllum félagsmönnum veiðifélagsins til varnar í málinu. Reglan um rétt til aðgangs að dómstólum samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. laga nr. 97/1995, tryggi að menn skuli almennt eiga rétt á að bera mál sín undir dómstóla.

12 Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að hann hafi gert samkomulag við meðeiganda sinn um að hann færi með hagsmuni sameigendanna gagnvart veiðifélaginu, það hafi verið kynnt veiðifélaginu og því ekki nauðsynlegt að sameigandi sé aðili að málinu. Málsástæður varnaraðila

13 Varnaraðilar, H-kk-nf Þ-kk-nf og Hraunsós ehf., vísa til þess að málið varði ekki eingöngu hagsmuni málsaðila heldur allra félagsmanna Veiðifélags Árnesinga, einkum netabænda á svæðum sem ekki sé hægt að nýta til stangveiða. Sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að aðrir veiðirétthafar en þeir sem kærðu til Fiskistofu hefðu ekki hagsmuni í máli þessu. Sóknaraðili hefði óhjákvæmilega þurft að beina málsókn sinni einnig að öðrum félagsmönnum Veiðifélags Árnesinga eða þannig að þeir ættu aðild að kröfum við hlið sóknaraðila. Þar sem það hafi ekki verið gert beri þegar af þeirri ástæðu að vísa málinu frá dómi. Þá vísa varnaraðilar til þess að margsinnis hafi verið staðfest í dómaframkvæmd að 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 varði ekki eingöngu nauðsyn samaðildar til varnar vegna óskiptrar skyldu heldur einnig vegna óskiptra réttinda.

14 Varnaraðilar, Veiðifélag Árnesinga, G-kk-nf Þ-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf og M-kk-nf J-kk-nf, vísa til þess að veiðfélagið eigi ekki þau réttindi sem deilt sé um, heldur félagsmenn. Hagsmunir félagsmanna séu miklir af úrslitum málsins en rétturinn til veiða sé mikilsverð eignarréttindi. Réttaráhrif dóms komi því til með að hafa mikil áhrif á þau réttindi og mikil fjárhagsleg áhrif á alla félagsmenn. Varnaraðilar vísa enn fremur til þess að sóknaraðili eigi samaðild með þeim aðila sem eigi jörðina með honum í óskiptri sameign sem veiðirétturinn tilheyrir. Þar sem þeir eigi óskipt réttindi en sæki málið ekki í sameiningu beri að vísa því frá dómi samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

15 Sóknaraðili byggir á því að kærur varnaraðila séu vanreifaðar þar sem ekki sé getið kæruheimildar auk þess sem ekki sé vísað til lagaákvæða og réttarreglna sem byggt er á. Þá telur sóknaraðili að ekki sé heimild fyrir því að kæra eingöngu vegna ákvörðunar um málskostnað. Með kæru sóknaraðila krefst hann endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms um frávísun málsins og er því sá þáttur hins kærða úrskurðar til endurskoðunar fyrir Landsrétti. Til að fá endurskoðun á málskostnaðarþætti hins kærða úrskurðar var varnaraðilum nauðsynlegt að kæra úrskurðinn fyrir sitt leyti. Samkvæmt 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 er ekki gerð krafa um að vísað sé til kæruheimildar í kæru. Þá telst það ekki vanreifun í kæru þótt lagatilvísanir um efnis eða formsatriði skorti í henni. Lagastoð fyrir kærufrestum varnaraðila er að finna í 3. mgr. 153. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr. laganna. Gagnkærur bárust báðar innan kærufrests sem var í þessu tilviki vika eftir að kærumálsgögn bárust Landsrétti 24. júlí 2019.

16 Eins og fram kemur í 1. gr. laga nr. 61/2006 er markmið laganna að kveða á um veiðirétt í ferskvatni og skynsamlega, hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskistofna og verndun þeirra. Í 1. mgr. 5. gr. laganna er mælt á þann veg að eignarlandi hverju fylgi veiðiréttur í vatni á eða fyrir því landi, enda sé ekki mælt fyrir um aðra skipan í lögum. Þá segir í 1. mgr. 37. gr. að í því skyni að markmiðum laganna samkvæmt 1. gr. verði náð sé mönnum skylt að hafa með sér félagsskap um skipulag veiði í hverju fiskihverfi. Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laganna eru félagsmenn veiðifélags allir þeir sem skráðir eru veiðiréttarhafar og um atkvæðisrétt þeirra fer eftir því sem segir í 40. gr. laganna.

17 Réttarstaða veiðifélaga er ekki skilgreind með skýrum hætti í lögum nr. 61/2006. Þó er tekið fram í 6. mgr. 37. gr. laganna að sjálfstæðar eignir veiðifélags tilheyri þeim fasteignum á félagssvæðinu sem veiðirétt eiga og í arðskrárhlutfalli. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kemur fram að með þessu væri áréttuð sú eignarréttarstaða í skiptum veiðifélags og félagsmanna að félagið sjálft væri ekki handhafi neins konar eignarréttarheimilda, heldur teldust sjálfstæðar eignir félags tilheyra einstökum félagsmönnum og veiðiréttarhöfum í samræmi við hlutdeild þeirra í félaginu á grundvelli arðskrár. Þótt réttarstaða veiðifélaga sé ekki skilgreind með skýrum hætti í lögunum er ljóst samkvæmt því sem að framan er rakið að skipan mála innan þeirra og í skiptum út á við er með sama hætti og þegar eignarréttindi að tilteknu verðmæti eru í sérstakri sameign. Af því leiðir að þegar reglum laga nr. 61/2006 sleppir um heimildir félagsmanna til ákvörðunar um nýtingu og ráðstöfun eigna á forræði veiðifélags gilda almennar reglur eignarréttar um sérstaka sameign.

18 Í þeirri reglu 1. mgr. 37. gr. laga nr. 61/2006 að mönnum sé skylt að eiga aðild að veiðifélagi felst undantekning frá þeirri meginreglu fyrri málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að engan megi skylda til aðildar að félagi, sbr. dóm Hæstaréttar 13. mars 2014 í máli nr. 676/2013. Í þessari skipan felst takmörkun á eignarráðum fasteignareiganda á veiði. Enn fremur leiðir af þessu að viðfangsefni veiðifélaga takmarkast á hverjum tíma við þau verkefni sem löggjafinn felur þeim og verða þau að vera í nánu samhengi við markmið laganna.

19 Hér að framan hefur markmiðum laga nr. 61/2006 verið lýst. Samkvæmt 4. mgr. 17. gr. og 3. mgr. 18. gr. laganna ber veiðifélagi að setja nánari reglur um veiðitíma og veiðitakmarkanir í einstökum vötnum. Í þessu felst meðal annars að ákvörðun veiðifélags um skiptingu veiði á félagssvæði milli félagsmanna á skilgreindum veiðitíma samkvæmt lögunum fellur innan þeirra marka sem lög setja starfsemi veiðifélaga, sbr. c og dliði 1. mgr. 37. gr. laganna, sbr. dóm Hæstaréttar 13. mars 2014 í máli nr. 676/2013. Um slíka ákvörðun gildir regla 8. mgr. 40. gr. laganna um að afl atkvæða ræður ef ekki er á annan veg mælt í lögum eða samþykktum veiðifélags. Ákvarðanir um breytingar á samþykktum veiðifélags þurfa á hinn bóginn samþykki 2/3 hluta atkvæðisbærra félagsmanna, sbr. 5. mgr. 39. gr. laganna. Samkvæmt þessu er ljóst að ekki þarf samþykki allra félagsmanna fyrir ákvörðunum sem lúta að ákvörðun á fyrirkomulagi á veiðum, þar með talið hvaða veiðitækjum megi beita á hverjum tíma.

20 Ef ákvörðun veiðifélags um veiði og friðun leiðir til þess að veiði veiðiréttarhafa skerðist verulega og að mun umfram aðra veiðiréttarhafa í sama fiskihverfi þá getur sá er verður fyrir skerðingunni átt rétt á bótum úr hendi annarra veiðiréttarhafa á félagssvæðinu, sbr. 2. mgr. 49. gr. laga nr. 61/2006. Með þessu býðst einstökum veiðiréttarhöfum úrræði til að gæta hagsmuna sinna vegna tjóns sem þeir kunna að verða fyrir vegna takmarkana á veiðum sem veiðifélagið tekur ákvarðanir um.

21 Ákvarðanir veiðifélags sem teknar hafa verið á fundi félagsins sæta kæru til Fiskistofu samkvæmt 43. gr. laga nr. 61/2006, sbr. 8. gr. laga nr. 81/2008, þegar ágreiningur er milli félagsmanna um lögmæti þeirra. Úrlausnir slíkra kærumála eru bindandi fyrir félagsmenn veiðifélags.

22 Í 1. mgr. 18. gr. laga um meðferð einkamála segir að þegar fleiri en einn eigi óskipt réttindi eða beri óskipta skyldu þá eigi þeir óskipta aðild. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar skal vísa máli frá dómi ef þeim sem bera óskipta skyldu er ekki öllum veittur kostur á að svara til sakar. Sama eigi við ef þeir sem eigi óskipt réttindi sæki ekki mál í sameiningu, að því leyti sem krafa er höfð uppi um hagsmuni einhvers þeirra sem á ekki aðild að því.

23 Þótt veiðiréttur einstakra félagsmanna í veiðifélagi teljist til eignarréttinda er það engu að síður á valdsviði félagsfundar í veiðifélagi að setja bindandi reglur um veiðitíma og veiðitakmarkanir í einstökum veiðivötnum og skilgreina þannig nánar samkvæmt markmiðum laganna hver réttindi veiðiréttarhafa eru á hverjum tíma. Krafa sóknaraðila fyrir héraðsdómi lýtur að því að hnekkja ákvörðunum Fiskistofu sem taldi ákvörðun aðalfundar í veiðifélaginu sem bönnuðu veiðar í net andstæða samþykktum félagsins. Með vísan til þess sem að framan segir um hlutverk veiðifélaga og réttarstöðu veiðiréttarhafa og með tillit til þess að krafa sóknaraðila lýtur að því hvort ákvörðun aðalfundarins hafi verið tekin með lögmætum hætti er engin nauðsyn á því að sóknaraðili beini málsókn sinni að öllum félagsmönnum vegna reglna um samaðild.

24 Varnaraðilar byggja mál sitt á því að vísa beri málinu frá dómi á þeim grundvelli að nauðsynlegt hefði verið fyrir meðeiganda sóknaraðila, að því landi sem nýtur veiðiréttar, að vera aðili að málinu þar sem réttindi þeirra sem veiðiréttarhafar stafi af sameign þeirra á landinu og réttindin séu því óskipt, sbr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 61/2006 kemur fram að ef fasteign eða veiðiréttur samkvæmt lögunum er í óskiptri sameign er öllum sameigendum veiði jafnheimil. Þá segir í 2. mgr. greinarinnar að sá sameigandi sem telur sig vanhaldinn geti krafist skipta á veiðiréttinum í samræmi við eignarhluta sinn. Í málinu liggur einnig fyrir að sóknaraðili hafi á grundvelli samnings við sameiganda fengið rétt til að fara með atkvæðisrétt á fundum veiðifélagsins fyrir landeigendur og sá samningur hafi verið tilkynntur veiðifélaginu, sbr. 2. mgr. 40. gr. laganna. Vegna hagsmuna sinna sem landeigandi og veiðiréttarhafi á sóknaraðili sjálfstæðan rétt á því að leita til dómsins um að fá ákvörðun Fiskistofu hnekkt án aðildar sameiganda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. janúar 2015 í máli nr. 808/2014. Því verður ekki talið að ákvæði 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 standi því í vegi að sóknaraðili geti sótt málið einn. 25 Varnaraðilar hafa ekki fært fram haldbær rök fyrir öðrum frávísunarástæðum sínum í málinu um að sóknaraðili hafi ekki lögvarða hagsmuni eða hafi komist yfir veiðiréttinn með ólögmætum hætti.

26 Samkvæmt því sem að framan er rakið verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfur sóknaraðila til efnismeðferðar. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar bíði efnisdóms en varnaraðilar greiði sóknaraðila kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Varnaraðilar, Veiðifélag Árnesinga, G-kk-nf Þ-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf, M-kk-nf J-kk-nf, H-kk-nf Þ-kk-nf og Hraunsós ehf., greiði óskipt sóknaraðila, Á-kk-þgf Þ-kk-þgf B-kk-þgf, 350.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Landsrétti.