562/2018

Útdráttur

X var sakfelldur fyrir ítrekuð kynferðisbrot gegn A, dóttur þáverandi sambýliskonu hans, með því að hafa ítrekað haft við hana önnur kynferðismök en samræði samkvæmt 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr., sbr. áður 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var hann talinn hafa nýtt sér yfirburði sína gagnvart A og traust hennar og trúnað til hans. Í dómi Landsréttar var meðal annars vísað til þess að þau brot sem X hefði verið sakfelldur fyrir, hefðu verið ófyrnd þegar ákæra var birt fyrir honum síðla árs 2017. Við ákvörðun refsingar var á hinn bóginn meðal annars tekið tillit til þess óútskýrða dráttar sem orðið hefði á meðferð málsins eftir að rannsókn þess lauk. Refsing X þótti hæfilega ákveðin fangelsi í fjögur ár auk þess sem honum var gert að greiða A miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 21. júní 2018 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 5. júní 2018 í málinu nr. S[…]/2017.

2 Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða og að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara að refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð og hún skilorðsbundin að öllu leyti eða hluta og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi en að því frágengnu að fjárhæð þeirrar kröfu verði lækkuð verulega. 4 Brotaþoli krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms hvað varðar einkaréttarkröfu hennar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Ákærði gaf skýrslu fyrir Landsrétti við aðalmeðferð málsins. Þá voru jafnframt spilaðar myndupptökur frá aðalmeðferð málsins í héraði af framburði brotaþola og vitnanna B, C og D.

Niðurstaða

6 Í máli þessu nýtur ekki við annarra beinna sönnunargagna um þá ætluðu háttsemi ákærða sem lýst er í ákæru en framburðar ákærða og brotaþola.

7

Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, hvílir á ákæruvaldinu að færa sönnur á sekt ákærða. Það er dómenda að meta hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé komin fram um hvert það atriði er varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008. Tekur þetta mat meðal annars til þess hvaða sönnunargildi skýrsla ákærða eigi að hafa sem og skýrslur vitna. Í þessu sambandi geta skýrslur vitna, sem ekki hafa skynjað atvik af eigin raun, haft þýðingu, enda sé unnt að draga ályktanir um sakarefnið af slíkum framburði.

8 Ákærði hefur fyrir lögreglu, í framburði fyrir héraðsdómi og fyrir Landsrétti staðfastlega neitað því að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Ákærði hefur verið staðfastur í framburði sínum og ekki missaga um nein atriði sem máli skipta.

9 Eins og fram kemur í forsendum hins áfrýjaða dóms hefur brotaþoli borið fyrir lögreglu og fyrir héraðsdómi að ákærði hafi brotið gegn henni á árunum 1999 til 2003, eða frá því að hún var sjö ára og þar til hún var á ellefta ári. Fyrir liggur að brotaþoli tilkynnti lögreglu ekki um ætluð brot ákærða fyrr en […] júní 2015 en þá hafði hún [...] áður greint frá því á síðu „facebook“hópsins […] að sambýlismaður móður hennar hefði misnotað sig kynferðislega þegar hún var yngri. Hún hefur frá upphafi borið að hún hafi ekki fyrr greint neinum frá ætluðum brotum ákærða og hefur gefið á því trúverðugar skýringar. Brotaþoli hefur ekki getað skýrt ítarlega frá ætlaðri háttsemi ákærða, svo sem fjölda tilvika og hvenær einstök brot hafi verið framin. Brotaþoli hefur tengt tímasetningar brota við það hvar fjölskyldan bjó á hverjum tíma en upplýsingar liggja fyrir í málinu um búsetu fjölskyldunnar. Brotaþoli hefur þó greint nokkuð nákvæmlega frá þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök í 1., 3. 4. og 6. lið ákærunnar. Í ljósi aldurs brotaþola á þeim tíma sem umrædd atvik eiga að hafa átt sér stað og þess langa tíma sem liðinn er síðan telst framburður hennar í heild hafa verið stöðugur og hefur henni ekki orðið missaga um nein atriði sem máli skipta.

10 Samkvæmt forsendum hins áfrýjaða dóms átti sú refsiverða háttsemi sem ákærði var sakfelldur fyrir í héraði sér stað á því tímabili sem fjölskylda brotaþola bjó að […]. Samkvæmt upplýsingum úr þjóðskrá flutti brotaþoli þangað 30. júlí 1999 en ákærði 24. nóvember sama ár. Samkvæmt sömu upplýsingum flutti ákærði þaðan að […] í Reykjavík 15. maí 2002 en brotaþoli flutti frá […] í […] 1. febrúar 2003. Samkvæmt framburði ákærða sjálfs kynntist hann móður brotaþola á árinu 1997 en bjó með henni frá árinu 1998 og fram undir mitt ár 2003, þó með mörgum hléum. Auk ákærða og brotaþola bjuggu á þessu tímabili með þeim móðir brotaþola og tvö systkini brotaþola, bróðir sem er […] árum eldri en hún og systir sem er […] árum eldri en hún.

11 Móðir brotaþola og systir gáfu báðar skýrslu sem vitni hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi. Þá gaf bróðir hennar skýrslu fyrir héraðsdómi.

12 Framburður ákærða hefur frá upphafi einkennst af því að hann hafi lítil tengsl myndað við börn sambýliskonu sinnar. Hún hafi fljótlega eftir að þau byrjuðu að vera saman gert honum ljóst að hann ætti ekki að skipta sér af uppeldi þeirra og lokað á að hann sinnti börnunum. Hann hafi í raun ekki verið hluti af fjölskyldunni. Hann hefur þvertekið fyrir að hafa dvalið einn með börnunum í herbergjum þeirra og að hafa svæft þau og lesið fyrir þau. Þá hefur hann borið að hafa ekki ekið þeim í eða úr skóla en kannast við að hafa ekið eldri dótturinni í […]. Þegar hann hafi ekið með börnin hafi þau ávallt setið í aftursæti. Þá hefur hann borið að móðirin hafi unnið heima við […] og hann hafi að jafnaði unnið allan daginn og fram á nótt. Með framburði sínum hefur ákærði þannig freistað þess að draga upp þá mynd af þátttöku sinni í umönnun barnanna og viðveru á heimilinu að hann hafi engin eða að minnsta kosti fá tækifæri haft til að brjóta gegn brotaþola kynferðislega. Þá hefur ákærði neitað því að hafa talað við brotaþola og systkini hennar með klámfengnum hætti og gert lítið úr því að hafa horft á klámefni á heimilinu.

13 Sú háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru er byggð á framburði brotaþola hjá lögreglu. Þar bar hún jafnframt að ákærði hefði gefið henni gstrengs nærbuxur í jólagjöf. Hafi hann viljað að hún sýndi honum þær og sagt að þær væru gjöf á milli þeirra. Brotaþoli bar hjá lögreglu og fyrir dómi að ákærði hefði oft komið upp í rúm til hennar á kvöldin og byrjað að lesa fyrir hana upp úr Disney bókum. Hann hafi þá fljótlega byrjað að káfa á henni innan klæða og nudda kynfæri hennar. Í framburði brotaþola fyrir dómi lýsti hún blendnum tilfinningum í garð ákærða. Annars vegar sagði hún að hann hefði gengið sér í föðurstað, tekið þátt í heimilishaldinu eins og venjulegur pabbi, þau hefðu eldað og borðað saman og hann hefði lesið fyrir hana. Hann hefði mikið verið heima meðan móðir hennar hefði verið að vinna, bæði á kvöldin og daginn. Þá kvaðst hún hafa treyst honum. Hins vegar lýsti hún ánægju þeirra systkina þegar móðir hennar hefði hent ákærða út og vonbrigðum þegar móðirin hefði tekið við honum aftur.

14 Móðir brotaþola bar fyrir héraðsdómi að ákærði hefði á sambúðartíma þeirra tekið þátt í heimilisstörfum og sinnt börnunum. Hún sjálf hafi verið að vinna við […] utan heimilisins á daginn og yfirleitt heima á kvöldin. Eftir að þau hafi […] skemmtistaðarins […] hefði ákærði oft verið að vinna þar eftir að staðurinn var opnaður á kvöldin og fram eftir nóttu. Hún bar að hann hefði verið mikið fyrir klám og mikið horft á klám í tölvu á heimilinu. Þá hefði hann getað verið mjög grófur í tali og kynferðislegur í tali við börnin „á dulinn máta“. Móðirin bar að hann hefði lesið mikið fyrir brotaþola inni í herbergi hennar meðan hún sjálf var annaðhvort að vinna við […] í öðru herbergi eða aðstoða bróður brotaþola við lærdóm. Hún hafi veitt því athygli að dyrnar á herbergi brotaþola hafi þá oft á tíðum verið lokaðar. Hún kvaðst stundum hafa lesið fyrir brotaþola en ákærði ansi oft. Þá greindi móðir brotaþola frá því fyrir héraðsdómi að ákærði hefði gefið brotaþola gstrengs nærbuxur þegar hún hefði verið sjö eða átta ára. Í skýrslu hennar hjá lögreglu gerði hún minna úr þætti ákærða í uppeldi barnanna og kvað ákærða hafa skipt sér lítið af þeim. Hún kvað ákærða hafa sagt börnunum að fara að sofa þegar hún hefði ekki verið til staðar. Þá kvað hún ákærða hafa lesið fyrir brotaþola á kvöldin inni í herbergi hennar og taldi hún að það hefði hann gert við lokaðar dyr. Í skýrslu hjá lögreglu kvað móðir brotaþola ákærða hafa verið bæði kynlífsfíkil og klámfíkil. Að undanskildum þessum blæbrigðamun í framburði móður brotaþola hjá lögreglu og fyrir dómi var verulegt samræmi í framburði hennar um störf sín og ákærða utan og innan heimilis, þátttöku ákærða í heimilishaldinu, háttarlag hans á heimilinu og afskipti hans af börnum hennar.

15 Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi greindi eldri systir brotaþola bæði hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi frá alvarlegum og endurteknum kynferðisbrotum ákærða gegn henni sjálfri á fyrstu árum sambúðartíma hans og móður hennar. Þótt framburður hennar sé ekki nákvæmur um einstök tilvik, fjölda tilvika eða hvar og hvenær ætluð brot áttu sér stað er framburðurinn afar trúverðugur um þessa ætluðu háttsemi ákærða. Þá hefur systir brotaþola borið á sama hátt og brotaþoli um það að ákærði hafi lesið fyrir brotaþola á kvöldin við lokaðar dyr. Hún lýsti þátttöku ákærða í heimilishaldi þeirra með mjög svipuðum hætti og brotaþoli. Jafnframt lýsti systir brotaþola fyrir héraðsdómi miklu áhorfi ákærða á klámefni og kynferðislegu tali hans við hana, meðal annars um sultuhunda, og að hann hefði kennt henni aðferð við sjálfsfróun.

16 Bróðir brotaþola bar fyrir héraðsdómi um áhorf ákærða á klámefni og að ákærði hefði átt mikið klámsafn inni á heimilinu og alls kyns óeðlileg kynlífsleikföng sem ákærði hefði geymt í svefnherbergi sínu. Þá bar hann að ákærði hefði viðhaft kynferðislegt tal við sig og kærustu sína þegar hann var um tólf ára gamall og sagt honum hvernig hann ætti að sleikja kynfæri hennar og hvað honum fyndist gott að gera í kynlífi. Ákærði hefði sóst eftir því að skutla kærustu hans heim og hún tjáð honum að ákærði hefði verið að tala um slíka hluti við hana. Bróðir brotaþola kvaðst muna vel eftir því að ákærði hefði gefið brotaþola gstrengs nærbuxur með hjarta framan á í jólagjöf þegar hún hefði verið átta ára gömul. Hann bar að ákærði hefði ekið þeim systkinum í skóla, hjálpað þeim með heimanám og sinnt þeim til jafns við móður. Hann kvað ákærða ekki hafa lesið fyrir hann á kvöldin.

17 Við mat á sönnunargildi framburðar móður og systkina brotaþola er til þess að líta að mikið samræmi er í framburði þeirra. Brotaþoli, systir hennar og móðir hafa borið mjög á sama veg og með afar trúverðugum hætti um það að hvorug þeirra systra hafi sagt móður sinni frá ætluðum brotum ákærða gegn þeim fyrr en eftir að brotaþoli hafði birt fyrrnefnda færslu á […] síðunni og þá ekki í neinum smáatriðum til að hlífa móður þeirra. Framburður þeirra þriggja hjá lögreglu og fyrir dómi bendir ekki til þess að þær hafi samræmt framburð sinn vísvitandi eða óafvitandi.

18 Ákærða, brotaþola og framangreindum vitnum ber saman um að hann hafi engin samskipti átt við brotaþola og systkini hennar frá því að ákærði og móðir þeirra slitu samvistum árið 2003. Ekkert bendir til þess að brotaþola og systur hennar hafi gengið nokkuð annað til þegar þær tilkynntu ætluð brot ákærða til lögreglu en að rjúfa þá þögn sem verið hafði um háttsemi hans í meira en áratug.

19 Framburðir brotaþola, móður hennar og tveggja systkina draga upp allt aðra mynd en ákærði hefur sjálfur dregið upp af þátttöku hans í heimilisstörfum, umönnun og afskiptum af brotaþola og systkinum hennar og viðveru hans á heimilinu. Þannig hafa þau lýst miklu áhorfi hans á klám og klámfengnum talsmáta, sem ekki hafi verið viðeigandi við börn, en ákærði hefur ýmist neitað þessu eða gert lítið úr. Mikill samhljómur er í framburði systkinanna um að ákærði hafi rætt við þau á klámfengin hátt undir þeim formerkjum að hann væri að kenna og leiðbeina þeim um ýmsar kynlífsathafnir. Framburði móður brotaþola og bróður hennar um að ákærði hafi gefið brotaþola gstrengs nærbuxur hefur hann hafnað. Þá hefur hann hafnað framburði systur brotaþola um að hann hafi rætt við hana um sultuhunda og hvernig væri hægt að fá þá til að sleikja kynfæri en kannast við að sultuhunda hafi eitt sinn borið á góma í samtali móður brotaþola og vinkonu hennar.

20 Ákærði hefur í framburði sínum hjá lögreglu, í héraði og fyrir Landsrétti leitast við að sýna fram á að hann hafi haft fá tækifæri til að brjóta gegn brotaþola og að framburður hennar geti þar af leiðandi ekki staðist. Brotaþoli, móðir hennar og systkini hafa öll borið um mun meiri viðveru ákærða á heimilinu, á öllum tímum sólarhrings, en ákærði hefur látið í veðri vaka og jafnframt að ákærði hafi oftar ekið þeim systkinum í bifreið en hann hefur borið. Brotaþoli og systir hennar hafa báðar borið að ákærði hafi meðal annars brotið gegn þeim þegar móðir þeirra hafi unnið heima við […] í öðru herbergi. Með framburði brotaþola, móður hennar og systkina þykir sannað að ákærði hafði næg tækifæri til að brjóta gegn brotaþola. Með hliðsjón af framangreindum framburði þessara vitna þykir jafnframt hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi greint rangt frá ýmsum atriðum varðandi háttsemi hans á heimili brotaþola sem ályktanir má draga af um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í málinu.

21 Þótt líta verði til tengsla framangreindra vitna við brotaþola við mat á sönnunargildi framburða þeirra, sbr. 126. gr. laga nr. 88/2008, hefur framburður þeirra um þátttöku ákærða í heimilisstörfum og umönnun barnanna svo og um háttarlag hans á heimilinu talsverða þýðingu við mat á sönnunargildi framburðar ákærða og brotaþola um ýmis atriði sem tengjast hinni ætluðu refsiverðu háttsemi ákærða. 22 Í ljósi alls framangreinds styrkir trúverðugur framburður þessara þriggja fjölskyldumeðlima brotaþola mjög afdráttarlaust trúverðugleika, og þar með sönnunargildi, framburðar hennar og dregur á hinn bóginn verulega úr trúverðugleika framburðar ákærða.

23 Jafnframt hefur mjög trúverðugur framburður systur brotaþola, sem sakað hefur ákærða um gróf kynferðisbrot gegn henni sjálfri og borið um tal ákærða um sultuhunda og leiðbeiningar hans til hennar um sjálfsfróun, talsvert sönnunargildi um háttsemi ákærða af svipuðum toga gagnvart brotaþola. Loks gefur framburður bróður brotaþola, sem rakinn er í hinum áfrýjaða dómi, um framkomu og talsmáta ákærða við hann og kærustu hans, sterka vísbendingu um kynferðislegan áhuga hans á börnum og unglingum.

24 Á grundvelli heildstæðs mats á öllum framangreindum atriðum og jafnframt með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um þá háttsemi sem ákærða er gefin að sök samkvæmt einstökum ákæruliðum er komin fram nægileg sönnun í máli þessu, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, um að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann var sakfelldur fyrir í héraði og þar var réttilega heimfærð til refsiákvæða.

25 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður öll sú háttsemi sem hann var þar fundinn sekur um heimfærð undir þá verknaðarlýsingu sem nú kemur fram í 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en hámarksrefsing samkvæmt báðum ákvæðunum er nú 16 ára fangelsi. Þegar brotin voru framin á árunum 1999 til 2003 varðaði háttsemi ákærða, sem refsing var þá lögð við í 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, 12 ára fangelsi. Eftir breytingar sem gerðar voru á 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga með 1. gr. laga nr. 63/1998 er í 4. tölulið 1. mgr. 81. gr. kveðið á um að sök fyrnist á 15 árum þegar þyngsta refsing við broti er meira en 10 ára tímabundið fangelsi. Jafnframt var sú breyting gerð á 1. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga með 2. gr. laga nr. 63/1998 að fyrningarfrestur vegna brota samkvæmt ákvæðum 194. til 202. gr. teldist ekki fyrr en frá þeim degi er brotaþoli næði 14 ára aldri. Samkvæmt því byrjaði 15 ára fyrningarfrestur vegna sakar ákærða að líða [….] 2006. Sök ákærða var því ófyrnd þegar ákæra var birt fyrir honum í máli þessu 3. desember 2017.

26 Með vísan til alls framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti verður niðurstaða hans um sekt ákærða staðfest.

27 Fyrir liggur að rannsókn máls þessa hófst hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu í júní 2015 og var í fullum gangi fram til loka þess árs. Gögn málsins benda til þess að rannsókninni hafi þá að mestu verið lokið. Ákæra var gefin út í málinu 30. október 2017. Ætla verður lögreglu nokkurn tíma til að láta endurrita framburði, meta sönnunargögn og taka saman skýrslu um rannsókn máls og jafnframt verður að ætla ákæruvaldi rúman tíma til að kynna sér rannsóknargögn, vega og meta sönnunargögn með tilliti til þess hvort tilefni sé til útgáfu ákæru og til að semja ákæruskjal. Í ljósi þess að 12 til 16 ár voru liðin frá brotum ákærða þegar rannsókn málsins hófst reið á miklu að ekki yrðu óþarfa tafir á rannsókn málsins og ákvörðun um hvort ákæra skyldi gefin út. Ekki hafa verið færðar fram af hálfu ákæruvaldsins skýringar á þeim langa tíma sem leið frá því að rannsókn málsins virtist að mestu lokið og þar til ákæra var gefin út. Vegna alvarleika brota ákærða eru ekki skilyrði til að skilorðsbinda refsingu hans en óhjákvæmilegt er að taka tillit til þessa óútskýrða dráttar á meðferð málsins við ákvörðun refsingar. Með vísan til framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti er refsing ákærða hæfilega ákveðin fjögurra ára fangelsi.

28 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms eru staðfest ákvæði hans um sakarkostnað, miskabætur til brotaþola og þóknun skipaðs réttargæslumanns.

29 Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, sæti fangelsi í fjögur ár.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað í héraði, greiðslu miskabóta og þóknun réttargæslumanns skulu vera óröskuð.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.480.700 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, U-kk-ef A-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 1.096.160 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, S-kk-ef G-kk-ef lögmanns, 337.280 krónur.