266/2022

Útdráttur

Þrotabú S hf. höfðaði mál á hendur E ehf. og R með heimild í 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. og krafðist þess að þeir yrði dæmdir óskipt til að greiða þrotabúi T hf. skaðabætur vegna tjóns sem þrotabú T hefði orðið fyrir í tengslum við tíu hlutafjárhækkanir í T hf. sem tilkynntar voru ríkisskattstjóra frá maí 2013 til febrúar 2015. Hafði R ritað nafn sitt í reit á eyðublaði fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra á níu þessara tilkynninga, en annar nafngreindur endurskoðandi hjá E ehf. á eina þeirra. M, einn af hluthöfum T hf., skráði sig fyrir hinu nýja hlutafé að langmestu leyti, eða samtals 1.751.966.273 hlutum. Laut málatilbúnaður þrotabús S hf. að því að í reynd hefði M ekkert greitt fyrir hina nýju hluti í T hf. og hefði R mátt vera ljóst að svo væri og því sýnt af sér saknæma vanrækslu þegar hann staðfesti að hlutaféð hefði verið greitt. Byggði þrotabú S ehf. á því að þessi vanræksla hafi gert M kleift að eignast hlutafé í T hf. án greiðslu. Þannig hafi vantað fjármuni í þrotabú T hf. sem með réttu hefðu átt að vera þar til að greiða kröfuhöfum félagsins. Með aðalkröfu sinni krafðist þrotabú S hf. greiðslu skaðabóta sem svöruðu til þeirra greiðslna sem M skráði sig fyrir við hlutafjárhækkanirnar en með varakröfu sinni krafðist þrotabúið skaðabóta að fjárhæð 47.146.179 krónur, annars vegar vegna þess að 42.101.840 krónur hafi vantað upp á greiðslu hlutafjárhækkunar 12. júní 2014, hins vegar vegna þess að ýmsar lægri upphæðir hafi vantað upp á greiðslu annarra hlutafjárhækkana, samtals að fjárhæð 6.151.039 krónur. Í dómi Landsréttar kom fram að líta yrði svo á að með áritunum sínum á umræddar tilkynningar til ríkisskattstjóra hafi E ehf. og R staðfest að allur hlutafjáraukinn hefði verið greiddur hverju sinni. Á það var fallist með E ehf. og R að greiðslur að fjárhæð samtals 1.747.674.708 krónur inn á bankareikninga T hf. hefðu ekki borið annað með sér en að vera fyrir hina umdeildu hlutafjárauka og að ekki væri efni til að virða E ehf. og R það til sakar þótt hluti af greiðslu hlutafjáraukans hverju sinni hafi borist inn á bankareikning félagsins nokkru eftir að E ehf. og R staðfestu greiðslurnar. E ehf. og R hefðu unnið fyrir fleiri félög sem tengdust undirbúningi að uppbyggingu og rekstri kísilverksmiðju í Helguvík en ekki lægi fyrir að E ehf. og R hefði verið kunnugt um eignarhald eða rekstur hollenska félagsins P sem þrotabú S hf. kvað hafa gegnt lykilhlutverki við hringferð fjármuna inn og út af innlendum og erlendum reikningum félaganna. Enn fremur var talið ósannað að E ehf. og R hefðu haft vitneskju um erlenda bankareikninga sem þar komu við sögu. Óljóst væri hvort reikningsyfirlit bankareikninga T hf., sem hlutaféð var greitt inn á, hafi legið frammi er E ehf. og R staðfestu greiðslurnar en þótt svo hafi verið yrði ekki ráðið af þeim yfirlitum sem lágu fyrir í málinu að E ehf. og R hefðu átt að veita því athygli að greiðslurnar væru sýndargreiðslur eins og þrotabú S hf. hélt fram. Var aðalkrafa þrotabús S hf. því ekki tekin til greina. Um varakröfu þrotabús S hf. tók Landsréttur fram að þegar hefði verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðslur inn á reikninga T hf. að fjárhæð 1.747.674.708 krónur væru vegna umræddra hlutafjárhækkana og stæðu þá út af samtals 48.183.093 krónur. Að frátalinni greiðslu að fjárhæð 42.101.840 krónur sem virtist vanta upp á fulla greiðslu hlutafjárhækkunar 12 júní 2014, stóðu eftir 6.081.253 krónur sem E ehf. og R byggðu á að væri kostnaður vegna þóknunar til H hf. Þrotabú S hf. hefði ekki brugðist við þessum málatilbúnaði með efnislegum rökum. Taldi Landsréttur með vísan til 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að þessi hluti varakröfu þrotabús S hf. gæti ekki komið til álita. Hvað varðar hlutafjárhækkunina 12. júní 2014 lagði Landsréttur til grundvallar að 42.101.840 krónur hefði vantað upp á fulla greiðslu þegar greiðsla hennar var staðfest 25. júní 2014. R var sýknaður af skaðabótakröfu þrotabús S hf. vegna þessarar hlutafjárhækkunar þar sem annar endurskoðandi hjá E ehf. hafði staðfest greiðslu þeirrar hækkunar. Landsréttur ályktaði að við þá vinnu hefði ekki verið hugað af nægilegri kostgæfni að því hvort hlutafjárhækkunin hefði verið að fullu greidd. Bótaskyldu E ehf. yrði þó ekki slegið fastri nema sýnt væri fram á að þrotabú T hf. hefði orðið fyrir tjóni vegna saknæmrar vanrækslu sem E ehf. bæri ábyrgð á. Krafa þrotabús S hf. væri skaðabótakrafa utan samninga og miðaði að því að gera tjónþola eins settan fjárhagslega og ef saknæm háttsemi tjónvalds hefði ekki komið til. Það kallaði á ályktun um hvað ætla mætti að orðið hefði ef endurskoðandinn hefði sýnt af sér þá kostgæfni sem ætlast hafi mátt til af honum er hann staðfesti greiðslu hlutafjárhækkunar 12. júní 2014. Samkvæmt 2. mgr. 40. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög mætti ætla að þá hefði staðfesting endurskoðandans borið með sér að enn vantaði 42.101.840 krónur upp á að hækkunin væri greidd. Við þær aðstæður hefði T hf. getað látið hjá líða að innheimta kröfuna og lækkað hlutaféð eða að það hefði gerst með atbeina hlutafélagaskrár í samræmi við 19. gr. laga nr. 2/1995. Miðað við þá framvindu væri hægt að líta svo á að hin saknæma háttsemi hafi stuðlað að því að hlutafé hluthafans hafi verið of hátt skráð. Ekki yrði séð að sú aðstaða hefði getað valdið T hf. tjóni. Hefði hluthafinn aftur á móti greitt þá fjármuni sem vantaði mætti ætla að fénu hefði verið varið með sama hætti og öðru fjármagni T hf. Ekki lægi fyrir annað en að þrotabú T hf. væri eignalaust en af því mætti álykta að fjárfestingar félagsins hefðu engu skilað fyrir það. Háttsemi endurskoðandans hefði engu getað breytt um þá framvindu. Í ljósi þessara atriða varð ekki séð að þrotabú S hf. hefði sýnt fram á að hin saknæma háttsemi hefði valdið þrotabúi T hf. fjárhagstjóni þannig að það eigi skaðabótakröfu utan samninga á hendur E ehf. Með vísan til alls framangreinds var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu E ehf. og R.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf Á-kk-nf H-kk-nf auk E-kk-ef S-kk-ef E-kk-ef, löggilts endurskoðanda.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 2. maí 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl 2022 í málinu nr. E- 7223/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða þrotabúi Tomahawk Development á Íslandi hf. 1.751.966.273 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. febrúar 2016 til 6. apríl 2020, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 6. apríl 2020 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða þrotabúi Tomahawk Development á Íslandi hf. 47.146.179 krónur með sömu vöxtum og dráttarvöxtum og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndu krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara að dómkröfur áfrýjanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi lýtur málið að tíu hlutafjárhækkunum í hlutafélaginu Tomahawk Development á Íslandi sem tilkynntar voru ríkisskattstjóra frá maí 2013 til febrúar 2015. Með þeim hækkaði skráð hlutafé félagsins úr 59.700.000 krónum í 1.855.557.801 krónu eða um 1.795.857.801 krónu. Stefndi R-kk-nf D-kk-nf ritaði nafn sitt í reit á eyðublaði fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra á níu þessara tilkynninga en annar nafngreindur endurskoðandi hjá stefnda Ernst &

Young ehf. á eina þeirra. Með þessum undirskriftum var í fimm fyrstu tilvikunum staðfestur eftirfarandi forskráður texti á eyðublaðinu um hækkun hlutfjár:

Þegar hlutafé breytist þurfa að koma til nýjar samþykktir.

Nýtt hlutafé: Ef um nýtt hlutafé er að ræða verður áskrift að hafa fengist fyrir allri aukningunni og verður allt að vera innborgað við skráningu hjá einkahlutafélögum, en fjórðungur hjá hlutafélögum. Við hækkun hlutafjár skal fylgja tilkynningu staðfesting frá lögmanni, löggiltum endurskoðanda þess efnis, að hlutafjáraukningin sé samkvæmt lögmætri ákvörðun hluthafafundar og tekin í samræmi við hluta- eða einkahlutafélagalög að öllu leyti.

Í seinni fimm tilkynningunum hefur síðari hluta textans sem stefndu staðfestu verið lítillega breytt. Þar segir nánar tiltekið eftirfarandi

:

Þegar hlutafé er hækkað í einkahlutafélagi skal allt hlutafé vera greitt við skráningu. Sé hlutafé hækkað í hlutafélagi er heimilt að skrá hækkunina er fjórðungur hefur verið greiddur til félagsins. Lögmaður, löggiltur endurskoðandi eða skoðunarmaður skal staðfesta með undirskrift sinni hér fyrir neðan að hlutafé hafi verið greitt í samræmi við lög um einkahlutafélög/hlutafélög. Einnig er heimilt að leggja fram sérstaka yfirlýsingu þess efnis.

5

Með tilkynningunum fylgdu afrit af fundargerðum hluthafafunda í Tomahawk Development á Íslandi hf. þar sem samþykkt var að hækka hlutafé félagsins um þær fjárhæðir sem um ræðir. Á fundunum var einnig samþykkt að fela stjórn félagsins að ganga frá skráningu einstakra hækkana eftir greiðslu hins nýja hlutafjár.

6

Ársreikningar Tomahawk Development á Íslandi hf. fyrir rekstrarárin 2013 og 2014 liggja frammi í málinu. Samkvæmt þeim eru fjárfestingar aðalstarfsemi félagsins.

Bera ársreikningarnir með sér að innborgað hlutafé á fyrra árinu hafi numið 397.867.320 krónum en 1.235.595.315 krónum á því síðara. Það svarar að öllu leyti til fyrrnefndra ákvarðana á hluthafafundum félagsins um hækkun hlutafjár á þeim árum. Síðasta hlutafjárhækkunin að fjárhæð 162.395.166 krónur var tilkynnt 11. febrúar 2015, en ársreikningur hlutafélagsins fyrir það rekstrarár hefur ekki verið lagður fram í málinu.

7

Í skýrslum stjórnar í framangreindum ársreikningum segir að 13 hluthafar séu í Tomahawk Development á Íslandi hf. og að M-kk-nf G-kk-nf eigi 73,52% í félaginu. Ekki er ágreiningur um að M-kk-nf hafi skráð sig fyrir hinu aukna hlutafé í félaginu að langmestu leyti, eða um samtals 1.751.966.273 hluti, og að því loknu hafi hann átt tæp 96,8% af öllu hlutafé í félaginu. M-kk-nf sat einnig í stjórn félagsins og var framkvæmdastjóri þess.

8

Stefndi R-kk-nf D-kk-nf áritaði framangreinda ársreikninga Tomahawk Development á Íslandi hf. Þar segir að hann hafi veitt faglega aðstoð við gerð þeirra í samræmi við alþjóðlegan staðal ISRS 4410. Ekki væri um staðfestingarverkefni að ræða og því væri hvorki veitt álit byggt á endurskoðun né ályktun byggða á könnun um hvort ársreikningarnir væru gerðir í samræmi við lög um ársreikninga. Í greinargerð stefndu í héraði segir að stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi eingöngu veitt aðstoð við gerð ársreikninga félagsins frá haustinu 2014 en nafngreindur starfsmaður Sameinaðs Sílikons hf. hafi annast bókhald þess. Þá hafi stefndu verið falin þau afmörkuðu verkefni að staðfesta hækkanir hlutafjár í Tomahawk Development á Íslandi hf. á árunum 2013 til 2015, auk þess sem R-kk-nf D-kk-nf getur þess í aðilaskýrslu sinni í héraði að stefndu hafi gengið frá skattframtölum félagsins.

9

Stefndu veittu öðrum íslenskum félögum, sem tengdust M-kk-þgf G-kk-þgf, einnig þjónustu. Fyrir liggur að stefndi R-kk-nf D-kk-nf veitti meðal annars faglega aðstoð við gerð samandreginna ársreikninga Íslenska Kísilfélagsins ehf. vegna rekstraráranna 2013 og 2014, en báðir ársreikningarnir eru dagsettir 5. febrúar 2016. Í þeim kemur fram að Tomahawk Development á Íslandi hf. eigi tæplega 80% í einkahlutafélaginu.

Þá segir þar að aðalstarfsemi Íslenska Kísilfélagsins ehf. hafi lotið að byggingu og rekstri kísilverksmiðju.

10

Stefndu veittu einnig einkahlutafélögunum Stakksbraut 9 ehf. og Geysi Capital ehf. faglega aðstoð við gerð ársreikninga þeirra áður en félögin runnu inn í Sameinað Sílikon hf. hvort á sinn hátt, eins og nánar er vikið að í dómum Landsréttar 19. maí 2023 í máli nr. 181/2021 og 9. júní sama ár í málum nr. 457/2021 og nr. 499/2021.

Stakksbraut 9 ehf. og Geysir Capital ehf. voru bæði í eigu hollenska félagsins USI

Holding B. V., sem var í eigu íslenskra og danskra fjárfesta, meðal annars fyrrgreinds M-kk-ef. Stakksbraut 9 ehf. vann að undirbúningi að byggingu kísilverksmiðju í Helguvík, en rann saman við Sameinað Sílikon hf. í september 2014. Við það eignaðist Sameinað Sílikon hf. verðmæti sem fólust í undirbúningsvinnu Stakksbrautar 9 ehf. Fyrrgreinda félagið lauk því næst við byggingu kísilverksmiðjunnar og hóf rekstur hennar í nóvember 2016. Upplýst er að stefndu endurskoðuðu ársreikninga Sameinaðs Sílikons hf. Rekstur verksmiðjunnar gekk ekki sem skyldi og var Sameinað Sílikon hf. tekið til gjaldþrotaskipta 22. janúar 2018. Þá var USI Holding B. V. einnig tekið til gjaldþrotaskipta í Hollandi 30. október sama ár. 11

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var Tomahawk Development á Íslandi hf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 2019. Áfrýjandi lýsti tveimur kröfum í þrotabú félagsins með kröfulýsingum 7. og 28. mars 2019, en samtals nemur höfuðstóll krafnanna rúmum 155 milljónum króna. Samkvæmt kröfuskrá er ekki tekin afstaða til lýstra krafna í þrotabúið, sbr. 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl., enda engar eignir í því. Við skiptin hefur skiptastjóri þrotabús Tomahawk Development á Íslandi hf. lýst því yfir að hann muni ekki halda fram kröfum á hendur þriðja aðila vegna þeirra hlutafjárhækkana sem að framan greinir. Með vísan til heimildar í 130. gr. laga nr. 21/1991 höfðaði áfrýjandi mál þetta 15. maí 2020 í eigin nafni á hendur stefndu vegna hlutafjárhækkananna til hagsbóta fyrir þrotabú Tomahawk Development á Íslandi hf.

12

Í héraðsdómsstefnu víkur áfrýjandi að tilraunum sínum til að fá upplýsingar frá stefndu um hvernig greitt hefði verið fyrir þær hlutafjárhækkanir sem málið snýst um.

Ályktað er í stefnunni að þar sem svör stefndu hafi verið óljós og engar millifærslukvittanir lagðar fram hafi í raun engar greiðslur borist vegna þessara hækkana. Sérstaklega er fjallað í þessu sambandi um hlutafjárhækkanir 15. maí 2014 að fjárhæð 435.702.992 krónur, 25. júní 2014 að fjárhæð 130.262.699 krónur, 3. september 2014 að fjárhæð 433.602.814 krónur og 11. febrúar 2015 að fjárhæð 162.395.166 krónur. Yrði aftur á móti talið að einhverjar greiðslur hefðu borist fyrir hlutafjárhækkanirnar taldi áfrýjandi í stefnunni að líta bæri á þær sem sýndargreiðslur, en ekki raungreiðslur fyrir hlutafé. Bankareikningsyfirlit Tomahawk Development á Íslandi hf. hjá viðskiptabanka félagsins hér á landi bæru með sér að ýmsar greiðslur hefðu jafnharðan verið færðar beint til M-kk-ef G-kk-ef aftur. Augljóst sé að slíkar greiðslur geti ekki talist greiðsla fyrir hlutafé. Þá sé þar að finna aðra tegund hringgreiðslna milli nafngreindra félaga, þar á meðal Íslenska Kísilfélagsins ehf. og Stakksbrautar 9 ehf., sem öll hafi verið undir stjórn M-kk-ef. Engar raungreiðslur hefðu borist fyrir hlutafjárhækkanirnar heldur hafi sömu fjármunirnir verið færðir í hring milli félaganna. Hefði M-kk-nf meðal annars notað hollenskt félag, Pyromet Engineering B. V., til þessarar ólögmætu háttsemi, eins og nánar er útskýrt í stefnu málsins. Bent er á að eftir síðustu hlutafjárhækkunina hafi lausafjárstaða Tomahawk Development á Íslandi hf. verið neikvæð og skylt að gefa félagið upp til skipta samkvæmt 64. gr. laga nr. 21/1991. Er því haldið fram að það hafi verið augljóst sérfróðum endurskoðanda að raungreiðslur hefðu ekki borist fyrir hlutafjárhækkanirnar miðað við stöðuna á bankareikningum félagsins. Hafi stefndu átt að vera ljóst að tæplega 1,8 milljarða króna hlutafjárhækkanir, sem einungis hefðu verið notaðar til útgreiðslu úr félagi sem hafi verið hætt starfsemi, gætu aldrei verið eðlilegar. Er í þessu sambandi bent á að stefndu hafi verið endurskoðendur allra þeirra íslensku félaga sem M-kk-nf hefði nýtt til hringgreiðslnanna.

13

Krafa áfrýjanda er í héraðsdómsstefnu sögð byggjast á almennu skaðabótareglunni.

Um ólögmæti og saknæmi vísaði áfrýjandi þar til þess að stefndu hefðu aðstoðað M-kk-þf við að eignast hlutfé í Tomahawk Development á Íslandi hf. án greiðslu í andstöðu við 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Í stefnunni er vísað til þess að þegar komið hafi í ljós að engar greiðslur hefðu borist hafi M-kk-nf verið orðinn ógjaldfær. Það tjón sem hlotist hefði af greiðslufalli M-kk-ef væri bein afleiðing af vanrækslu stefndu við að ganga úr skugga um að M-kk-nf hefði greitt fullt verð fyrir hlutina. Því séu skilyrði um sennilega afleiðingu og orsakatengsl uppfyllt. Um röksemdir áfrýjanda í héraði er að öðru leyti vísað til hins áfrýjaða dóms.

14

Við þingfestingu málsins í héraði lagði áfrýjandi fram fjölmörg gögn. Meðal þeirra eru gögn um rekstur Tomahawk Development á Íslandi hf., þar á meðal yfirlit yfir færslur á bankareikningi félagsins nr. 0358- 26- 442. Enn fremur ýmis gögn um Stakksbraut 9 ehf., Íslenska Kísilfélagið ehf. og hollenska félagið Pyromet Engineering B. V., þar á meðal bankareikningsyfirlit félaganna. Í stefnu var enn fremur skorað á stefndu að upplýsa „með nákvæmum hætti“ hvernig skoðun á því, hvort umræddar greiðslur hefðu borist Tomahawk Development á Íslandi hf., var háttað og hvaða gögn hefðu legið til grundvallar þeirri skoðun í hvert og eitt skipti.

15

Stefndu gripu til varna í héraði og kröfðust sýknu. Í greinargerð stefndu var meðal annars vísað til þess að ætlaðar kröfur þrotabús Tomahawk Development á Íslandi hf. væru fyrndar. Að öðru leyti var á því byggt að ekki væri sýnt fram á saknæma eða ólögmæta háttsemi stefndu við staðfestingu greiðslnanna né á orsakasamband eða tengsl milli starfa stefndu og ætlaðs tjóns Tomahawk Development á Íslandi hf. Töldu stefndu að góður og gegn endurskoðandi hefði ekki borið sig öðruvísi að en þau gerðu við störf sín fyrir félagið og að stefndu hefðu hagað vinnu sinni í samræmi við lög og reglur. Í staðfestingu á innborgun hlutafjár fælist engin ábyrgð á því hvað yrði um fjármunina, enda bæri félagsstjórn og framkvæmdastjóri ábyrgð á því. Hvergi í lögum væri gert ráð fyrir því að í staðfestingu á greiðslu hlutafjár fælist skylda til að fylgjast með ráðstöfun þess. Þá hafi verið eðlilegt að félag eins og Tomahawk Development á Íslandi hf. ráðstafaði hlutafé sínu til fjárfestinga, en safnaði því ekki einungis til varðveislu á bankareikningum. Útilokað hefði verið fyrir stefndu að átta sig á ætluðum hringgreiðslum sem lýst væri í stefnu. Í því sambandi var meðal annars á það bent að vinna stefndu fyrir umrædd íslensk félög hefði ekki farið fram á sama tíma og að stefndu hafi ekki verið ætlað að gera samanburð eða rekja fjárflæði milli félaganna.

Þá hafi engin gögn legið fyrir á þessum tíma um erlenda bankareikninga Tomahawk Development á Íslandi hf. og stefndu ekki kunnað nein deili á hollenska félaginu Pyromet Engineering B. V. Ætlað tjón fyrrgreinda félagsins væri einnig ósannað, en áfrýjandi bæri alla sönnunarbyrði fyrir því. Í greinargerðinni var því einnig haldið fram að sýkna bæri stefndu vegna eigin sakar Tomahawk Development á Íslandi hf. og fyrirsvarsmanna þess, auk þess sem hinir ætluðu hagsmunir nytu ekki verndar skaðabótareglna.

16

Í málsatvikalýsingu í greinargerð stefndu er vinnu við staðfestingu greiðslnanna lýst með þeim almenna hætti að eftir hluthafafundi, þar sem hækkun hlutfjár Tomahawk Development á Íslandi hf. hafi verið ákveðin, hefðu stefndu fengið upplýsingar um að félagið hefði tekið við greiðslum, sem hefðu numið að minnsta kosti fjárhæð hlutafjárhækkananna, en því hafi ekki verið hnekkt. Á grundvelli framangreindra upplýsinga hefðu stefndu staðfest að hlutafjárhækkanirnar hefðu verið greiddar. Bent er á að staðfesting á greiðslu geti byggst á öllum gögnum sem sýni fram á raunverulega hreyfingu fjármagns, ekki einungis millifærslukvittunum. Þá gæti ábyrgð þess sem staðfestir greiðslu hlutfjár ekki varað lengur en í fjögur ár í samræmi við 3. og 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Af því leiði að viðkomandi verði ekki krafinn um sönnun fyrir réttmæti staðfestingarinnar eftir þann tíma. Tekið er fram að stefndu hafi verið gert að afhenda gögn til embættis héraðssaksóknara um Tomahawk Development á Íslandi hf. Þrátt fyrir það og þann langa tíma sem liðinn væri hefði tekist að finna upplýsingar um fimm af þeim tíu hækkunum sem málið snúist um, það er hækkunum frá og með 5. febrúar 2014, en þau gögn hafi verið afhent áfrýjanda og verið lögð fram af hans hálfu við þingfestingu málsins. Það sem liggi fyrir í málinu staðfesti réttmæti þess vinnulags sem stefndu hafi viðhaft við að ganga úr skugga um að Tomahawk Development á Íslandi hf. hefði fengið greiðslur sem námu að minnsta kosti hækkun hlutafjár hverju sinni. Þá hefðu greiðslur farið í gegnum fjárfestingaleið Seðlabanka Íslands fyrir milligöngu H. F.

Verðbréfa hf. og hlutir verið skráðir rafrænni skráningu í kerfi Verðbréfaskráningar Íslands. Þessir aðilar hafi ekki séð ástæðu til að draga í efa að greiðslur hefðu borist fyrir hlutaféð.

17

Í málsatvikalýsingunni er einnig vikið að því að samkvæmt framlögðu yfirliti yfir reikning Tomahawk Development á Íslandi hf. nr. 0358- 26- 442 hafi félagið fengið greiddar rúmlega 1,2 milljarða króna á árinu 2014, en hlutafjárhækkanir félagsins hafi numið sömu fjárhæð það ár. Þar er tekið dæmi af hlutafjárhækkunum 15. maí 2014 að fjárhæð 435.707.992 krónur og vísað til þess að tilgreindar innborganir inn á reikninginn frá 14. febrúar til 14. maí 2014 nemi nákvæmlega sömu fjárhæð og hlutafjárhækkunin að teknu tilliti til þóknunar H. F. Verðbréfa hf. Með sama hætti hefðu greiðslur inn á sama reikning frá 4. júlí til 8. september 2014 svarað nákvæmlega til hlutafjárhækkunar sem ákveðin hefði verið 3. september 2014. Fullyrt er að útskýra megi aðrar hlutafjárhækkanir með sama hætti og bent á að reikningsyfirlit fyrrgreinds reiknings gefi til kynna að innborganir frá janúar 2013 til ársloka 2015 nemi yfir 3,8 milljörðum króna. Af þeim sé ekki hægt að útiloka að greiðslur að fjárhæð yfir þremur milljörðum króna hafi verið vegna hlutafjárhækkana.

Verulegar innborganir hefðu einnig átt sér stað á aðra bankareikninga félagsins, en stefndi lagði fram yfirlit þeirra reikninga með greinargerðinni. Áskildu stefndu sér rétt til þess að fjalla nánar um allar hlutafjárhækkanirnar „ef þurfa þykir“, en áréttuðu að sönnunarbyrðin hvíldi á áfrýjanda.

18

Í þinghaldi í héraði 16. júní 2021 lögðu stefndu fram dómsskjal, þar sem farið er yfir umræddar tíu hlutafjárhækkanir í Tomahawk Development á Íslandi hf. og þær tengdar við tilteknar innborganir inn á reikninga félagsins nr. 358- 26- 422, nr. 358- 26-441 og nr. 301- 26- 090110. Yfirlitið ber með sér að lokagreiðslan í hverju tilviki hafi verið innt af hendi af H. F. Verðbréfum hf. Af gögnum málsins virðist mega ráða að þær hafi borist frá M-kk-þgf G-kk-þgf í gegnum gjaldeyrisútboð Seðlabanka Íslands. Samkvæmt þessari úttekt var innborgað hlutafé samtals 6.081.253 krónum lægra en fjárhæð samþykktra hlutafjárhækkana í fyrstu til sjöundu hækkun ásamt tíundu hækkun, en enginn mismunur var í níundu hækkuninni. Í flestum tilvikum er þessi munur skýrður með því að endanleg greiðsla væri „eftir kostnað hjá H. F.

Verðbréf“. Áttunda hlutafjárhækkunin 12. júní 2014, að fjárhæð 130.262.699 krónur, sem tilkynnt var ríkisskattstjóra 25. júní 2014, sker sig úr hvað þetta varðar. Í skjalinu er hún talin greidd með þremur greiðslum inn á bankareikning nr. 358- 26- 442. Þær áttu sér stað 24. mars 2014 að fjárhæð 76.670.300 krónur, 23. júní 2014 að fjárhæð 18.401.559 krónur og 30. júní 2014 að fjárhæð 69.459.300 krónur eða samtals 164.831.159 krónur. Í skjalinu er að finna eftirfarandi athugasemd: „ Ath. að skv. gögnum vegna þessarar hækkunar er sagt í samtímagögnum að 35.675.160 kr. af 76.670.300 kr. greiðslu dags. 24. mars 2014 hafi átt að tilheyra fyrri hlutafjárhækkun, en kr. 40.995.140 þessari hækkun.“ Í útreikningi stefndu á skjalinu vegna þessarar hækkunar er ekki tekið mið af þessari athugasemd heldur er greiðslan 24. mars 2014 dregin frá að öllu leyti með athugasemdinni: „Innborgun sem tilheyrir hlutafjárhækkun í maí 2014.“ Greiðslur til að mæta framangreindri hlutafjárhækkun að fjárhæð 130.262.699 krónur námu samkvæmt því einungis 88.160.859 krónum, en þá vantar 42.101.840 krónur upp á fulla greiðslu. Í skjalinu virðist leitast við að skýra þennan mun með því að vísa sem endranær til kostnaðar hjá H. F. Verðbréfum hf.

19

Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu sýknaðir af dómkröfum áfrýjanda. Var umfang ætlaðra hringgreiðslna ekki talið sannað og ekki sýnt fram á að stefndu hafi verið kunnugt um þær á þeim tíma sem innborganirnar voru staðfestar. Þá var í ljósi skýringa stefnda R-kk-ef D-kk-ef fyrir dómi, sem fengu stoð í tilgreindum gögnum málsins, talið eðlilegt að greiðslur, sem fóru í gegnum gjaldeyrisútboð Seðlabanka Íslands, hafi borist inn á reikning Tomahawk Development á Íslandi hf. nokkru eftir staðfestingu endurskoðendanna. Um einstakar hækkanir var talið að stefndu hefðu ekki haft ástæðu til ætla annað en að umræddar greiðslur hefðu í raun verið inntar af hendi af reikningi hluthafans. Ráðstöfun félagsins jafnskjótt á þeim fjármunum eftir innborgun, en áður en tilkynningar bárust fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra, hefðu ekki verið á ábyrgð stefndu, hvað sem liði réttmæti þeirra. Með þeim rökum var því hafnað að stefndu hefðu sýnt af sér saknæma háttsemi við staðfestingu á fyrstu til sjöundu hlutafjárhækkuninni sem og níundu og tíundu hækkuninni.

20

Stefndi R-kk-nf D-kk-nf var í héraðsdómi sýknaður af skaðabótakröfu áfrýjanda vegna áttundu hækkunarinnar þegar af þeirri ástæðu að hann staðfesti hana ekki, heldur annar endurskoðandi hjá stefnda Ernst & Young ehf. Varðandi framangreindan mun á samþykktri hækkun og greiddu hlutafé að fjárhæð 42.101.804 krónur var litið til þess að langt var um liðið, auk þess sem gögn sem tengdust málinu hefðu verið tekin úr vörslum stefndu við húsleit héraðssaksókna í september 2019. Eins og málið lægi fyrir var talið ósannað að endurskoðandi stefnda Ernst & Young ehf. hefði látið hjá líða að ganga úr skugga um hvort öll innborgunin hefði verið innt af hendi. Því var málsástæðu áfrýjanda hafnað um að endurskoðandinn hefði sýnt af sér saknæma háttsemi sem hið stefnda félag bæri ábyrgð á.

21

Ýmis gögn hafa verið lögð fyrir Landsrétt í málinu til viðbótar þeim sem lágu fyrir við meðferð málsins í héraði. Stefndu lögðu meðal annars fram nýja útgáfu af fyrrgreindu dómskjali sem lagt var fram 16. júní 2021. Þar hefur nokkrum staðfestingum um gjaldmiðlaviðskipti og innborganir inn á bankareikninga sem og uppgjör gjaldeyrisviðskipta verið skeytt við yfirlitið, en efnislega er það óbreytt.

Áfrýjandi hefur einnig lagt fram bankareikningsyfirlit ýmissa félaga sem koma við sögu í málinu, þar á meðal yfirlit yfir færslur á dönskum bankareikningi Tomahawk Development á Íslandi hf., yfirlit færslna á bankareikningi Pyromet Engineering B. V. í Hollandi, bankareikningsyfirlit USI Holding B. V., sem og bankareikningsyfirlit M-kk-ef G-kk-ef í Danmörku, Hollandi og á Íslandi. Áfrýjandi lagði einnig fyrir Landsrétt kæru Seðlabanka Íslands til héraðssaksóknara vegna ætlaðra brota fyrrum forsvarsmanna Sameinaðs Sílikons hf. á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og skýrslu stefnda R-kk-ef D-kk-ef sem hann gaf hjá héraðssaksóknara við rannsókn þess máls.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

22

Áfrýjandi reisir aðalkröfu sína á öllum sömu málsástæðum og hann gerði fyrir héraðsdómi. Í hnotskurn er þar vísað til þess að stefndu hafi mátt gera sér grein fyrir því að greiðslurnar, sem bárust inn á reikning Tomahawk Development á Íslandi hf., hefðu verið sýndargreiðslur og því sýnt af sér saknæma vanrækslu þegar það var staðfest að hlutaféð hefði verið greitt. Þessi vanræksla hafi gert M-kk-þgf G-kk-þgf kleift að eignast hlutafé í félaginu án þess að nokkur greiðsla hefði borist fyrir það.

Þannig hafi vantað fjármuni í þrotabú félagsins sem með réttu hefðu átt að vera þar til að greiða kröfuhöfum félagsins. Að öðru leyti er hér vísað til umfjöllunar um málsástæður áfrýjanda fyrir héraðsdómi.

23

Varakröfu sína fyrir Landsrétti reisir áfrýjandi á því að stefndu hafi, með framlagningu bókunar í héraði, viðurkennt að samtals 47.146.179 krónur hefði vantað upp á greiðslur fyrir hlutafjárhækkanirnar. Þar vísar áfrýjandi til fyrrgreinds dómskjals sem stefndu lögðu fram í málinu 16. júní 2021. Með því sé upplýst að 42.101.840 krónur hefði vantað upp á greiðslu vegna hlutafjárhækkunar sem samþykkt var 12. júní 2014 og var tilkynnt ríkisskattstjóra 25. sama mánaðar. Einnig liggi fyrir að ýmsar smærri upphæðir hefði vantað upp á fullar greiðslur fyrir aðrar hlutafjárhækkanir, samtals 6.151.039 krónur. Telur áfrýjandi að endurskoðendur hljóti að bera skaðabótaábyrgð hafi fullnægjandi greiðsla ekki borist. Ekki sé þörf á frekari sönnunarfærslu um þetta atriði, enda liggi fyrir viðurkenning stefndu hvað það varðar sem leggja beri til grundvallar við úrlausn málsins. Þá liggi fyrir að stefndu hafi fengið hin haldlögðu gögn afhent frá héraðssaksóknara og að þeir séu því í aðstöðu til að sanna að greiðslur hafi borist að þessu leyti.

Málsástæður stefndu

24

Stefndu vísa í öllum aðalatriðum til sömu málsástæðna og þeir gerðu í héraði.

Röksemdir þeirra fyrir sýknu eru aðallega reistar á því réttilega hafi verið staðið að staðfestingu hlutafjárhækkana í Tomahawk Development á Íslandi hf. og að greiðslur fyrir hlutafé hafi borist félaginu. Þá liggi ekki fyrir sönnun um ætlaða hringrás fjármuna sem notaðir hafi verið við hlutafjárhækkanir í félaginu. Hafi svo verið byggja stefndu á því að þeim hafi verið ókunnugt um þær og að ekki hafi verið hægt að ætlast til þess að stefndu gætu áttað sig á þeim. Jafnvel þótt talið yrði, að ekki hafi verið staðið rétt að staðfestingu hluta fjárgreiðslnanna, byggja stefndu á því að ekkert tjón hafi hlotist af því, auk þess sem önnur skilyrði skaðabótaskyldu séu ekki uppfyllt.

Að lokum eru áréttaðar málsástæður stefndu þess efnis að ætlaðar kröfur áfrýjanda séu fyrndar, auk þess sem á því er byggt að þær geti ekki notið verndar skaðabótaréttar.

25

Varakröfu áfrýjanda er sérstaklega mótmælt af hálfu stefndu fyrir Landsrétti.

Dómskjal sem lagt hafi verið fram í þinghaldi 16. júní 2021 hafi einungis verið viðleitni stefndu til að útskýra, á grundvelli ófullkominna gagna og bankayfirlita, að staðfestingar þeirra á greiðslu hlutafjárins hafi verið réttar. Í því hafi ekki falist viðurkenning á því að ranglega hafi verið staðið að málum. Áréttað er í greinargerð stefndu til Landsréttar að staðfestingarnar hafi byggst á greiðslukvittunum um innborganir á bankareikninga, eins og komist sé að niðurstöðu um í hinum áfrýjaða dómi og stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi borið um. Aftur á móti hafi ekki að öllu leyti tekist rekja á bankayfirlitum greiðslu fyrir hlutafjárhækkun í júní 2014. Það skýrir áfrýjandi með þeim langa tíma sem er liðinn frá því að atvik áttu sér stað, auk þess sem óvíst sé hvort stefndu hafi fengið afrit af öllum gögnum sem héraðssaksóknari hafi lagt hald á. Þá er staðhæft að innborganir hlutahafa inn á bankareikninga Tomahawk Development á Íslandi hf. á tímabilinu janúar 2013 til ársloka 2015 nemi yfir 3,8 milljörðum króna. Þótt ekki hafi verið hægt að tengja allar þessar greiðslur við nefndar hlutafjárhækkanir sé ekkert í bókhaldi félagsins sem bendi til þess að hlutafjárloforð hafi verið vanefnd.

26

Varðandi þann mismun sem rekja megi til þóknunar H. F. Verðbréfa hf. er tekið undir niðurstöðu héraðsdóms. Bent er á að fjórar uppgjörskvittanir frá því félagi hafi verið lagðar fyrir Landsrétt. Ekki liggi fyrir hvort sá kostnaður hafi verið samþykktur á hluthafafundum Tomahawk Development á Íslandi hf., en ekki sé við stefndu að sakast í því efni. Áfrýjandi hafi ekki mótmælt þessu fyrirkomulagi sérstaklega fyrir héraðsdómi og geti því ekki borið því við fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

27

Eins og rakið hefur verið lýtur mál þetta að tíu staðfestingum stefndu á greiðslu hlutafjár, samtals að fjárhæð 1.795.857.801 króna, til Tomahawk Development á Íslandi hf., á grundvelli ákvarðana hluthafafunda í félaginu um hlutafjárhækkanir með á skrift nýrra hluta, sbr. V. kafla laga nr. 2/1995. Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefndu greiði þrotabúi Tomahawk Development á Íslandi hf. skaðabætur að fjárhæð 1.751.966.273 krónur, sem svari til þeirra greiðslna sem M-kk-nf G-kk-nf, aðaleigandi félagsins, skráði sig fyrir við hlutafjárhækkanirnar.

28

Fundargerðir umræddra hluthafafunda bera með sér að tilkynna hafi átt um hlutafjárhækkanirnar þegar hlutaféð hefði verið greitt, en þar er í engu getið um fresti til greiðslu hluta eða áætlaðan kostnað félagsins af hækkun hlutafjárins, sbr. 5. og 7. tölulið 1. mgr. 36. gr. laga nr. 2/1995. Þegar einungis hluti hlutafjárauka hefur verið greiddur við tilkynningu um hlutafjárhækkun ber samkvæmt 2. mgr. 40. gr. sömu laga að geta þess sérstaklega hvaða fjárhæð hefur þegar verið greidd. Það var ekki gert í þeim tilkynningum til ríkisskattstjóra sem málið lýtur að. Af þessum sökum ber að líta svo á að með áritunum sínum á umræddar tilkynningar hafi stefndu staðfest að allur hlutafjáraukinn hafi verið greiddur hverju sinni.

29

Í málinu liggja fyrir yfirlit bankareikninga Tomahawk Development á Íslandi hf. og fleiri gögn um einstakar greiðslur inn á umrædda bankareikninga. Á grundvelli þessara gagna hafa stefndu leitast við að tengja tilteknar greiðslur inn á reikningana við einstakar hlutafjárhækkanir. Þær greiðslur nema samtals 1.747.674.708 krónum.

Á það er fallist að þessar greiðslur, sem sannanlega bárust inn á reikninga félagsins á þeim tíma sem um ræðir, hafi ekki borið annað með sér en að með þeim væri verið að greiða fyrir þá hlutafjárauka sem um er deilt. Með þeim rökum sem greinir í héraðsdómi er einnig á það fallist að ekki sé efni til að virða það stefndu til sakar, þótt hluti af greiðslu hlutafjáraukans hverju sinni hafi borist inn á bankareikning félagsins nokkru eftir að stefndu staðfestu greiðslurnar.

30

Eins og rakið hefur verið unnu stefndu fyrir fleiri félög sem tengdust undirbúningi að uppbyggingu og rekstri kísilverksmiðju í Helguvík. Ekki liggur þó fyrir að stefndu hafi verið kunnugt um eignarhald eða rekstur hollenska félagsins Pyromet Engineering B. V. sem áfrýjandi kveður hafa gegnt lykilhlutverki við hringferð fjármuna inn og út af innlendum og erlendum reikningum umræddra félaga, eins og nánar er vikið að í dómum Landsréttar 9. júní 2023 í málum nr. 457/2021 og 499/2021.

Enn fremur er ósannað að stefndu hafi haft vitneskju um þá erlendu bankareikninga sem þar koma við sögu. Óljóst er hvort reikningsyfirlit bankareikninga Tomahawk Development á Íslandi hf., sem hlutaféð var greitt inn á, hafi legið frammi þegar stefndu staðfestu greiðslurnar. Þótt svo hafi verið verður ekki ráðið af þeim yfirlitum sem liggja fyrir í málinu að stefndu hafi átt að veita því eftirtekt við vinnu sína, að greiðslurnar væru sýndargreiðslur, eins og áfrýjandi heldur fram, en stefndu var ekki ætlað að leggja mat á ráðstöfun fjármuna í rekstri félagsins eða rekja flæði þeirra milli tengdra félaga. Í því sambandi ber meðal annars að taka fram að ekki verður af yfirlitunum ráðið að hlutafjáraukanum hafi verið ráðstafað jafnóðum til hluthafans M-kk-ef G-kk-ef.

31

Í ljósi alls þess sem hér hefur verið rakið er ekki efni til þess að fallast á aðalkröfu áfrýjanda um skaðabætur til handa þrotabúi Tomahawk Development á Íslandi hf.

32

Varakrafa áfrýjanda er um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 47.146.179 krónur úr hendi stefndu. Hann greinir svo frá að krafan sé annars vegar komin til af því að 42.101.840 krónur hafi vantað upp á greiðslu hlutafjárhækkunar 12. júní 2014 og hins vegar vegna ýmissa lægri upphæða, sem vanti upp á greiðslu annarra hlutafjárhækkana, samtals að fjárhæð 6.151.039 krónur. Varakrafan rúmast innan málatilbúnaðar áfrýjanda frá öndverðu. Þær fjárhæðir sem hún byggist á fá þó ekki að öllu leyti stoð í gögnum málsins, eins og hér verður nánar vikið að.

33

Eins og rakið hefur verið lögðu stefndu fram dómskjal í héraði 16. júní 2021, þar sem leitast er við að tengja einstakar greiðslur inn á tilgreinda reikninga Tomahawk Development á Íslandi hf. við þær hlutafjárhækkanir sem um er deilt. Þegar hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðslur inn á reikninga félagsins að fjárhæð 1.747.674.708 krónur séu vegna umræddra hlutafjárhækkana. Út af standa samtals 48.183.093 krónur sem ekki hefur verið unnt að finna stoð í þeim banka- reikningsyfirlitum sem liggja fyrir í málinu.

34

Eins og áður segir virðast 42.101.840 krónur vanta upp á fulla greiðslu hlutafjárhækkunar í Tomahawk Development á Íslandi hf. sem samþykkt var 12. júní 2014. Í dómskjalinu sem lagt var fyrir héraðsdóm 16. júní 2021 virðast stefndu leita skýringa á þessum mismun með því að vísa til þóknunar til H. F. Verðbréfa hf. Miðað við málatilbúnað stefndu fyrir Landsrétti virðast þeir hafa fallið frá þessari skýringu og vísa einungis til þess að ekki hafi tekist að rekja allar greiðslur fyrir þá hlutafjárhækkun á framlögðum bankareikningsyfirlitum. Virðast stefndu telja að ekki sé útilokað að aðrar greiðslur til félagsins hafi falið í sér efndir á áskriftarloforði hluthafans, þótt ekki hafi tekist að finna gögn því til stuðnings.

35

Að frátalinni framangreindri fjárhæð, sem fjallað verður um síðar, standa eftir 6.081.253 krónur sem stefndu byggja á að sé kostnaður vegna þóknunar til H. F.

Verðbréfa hf. Af 7. tölulið 1. mgr. 36. gr. laga nr. 2/1995 má ráða að hlutafélag getur þurft að bera einhvern kostnað af hlutafjárhækkun íþví. Áfrýjandi hefur ekki brugðist við málatilbúnaði stefndu að þessu leyti með efnislegum rökum í þá veru að sá kostnaður sem að framan greinir geti ekki fallið undir lagaákvæðið, hann fái ekki samrýmst gögnum málsins eða að samþykki hluthafafundar hafi vantað fyrir því að félagið bæri þennan kostnað. Áfrýjandi virðist reisa varakröfu sína fyrir Landsrétti eingöngu á ætlaðri viðurkenningu stefndu á því að tilgreinda fjármuni hafi vantað til greiðslu hlutafjáraukans. Það fær ekki staðist í ljósi þess að stefndu byggja samkvæmt framansögðu á því að Tomahawk Development á Íslandi hf. hafi verið látið bera kostnað vegna þóknunar H. F. Verðbréfa hf. að fjárhæð 6.081.253 krónur. Með vísan til 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur þessi hluti varakröfu áfrýjanda ekki komið til álita.

36

Stefndu hefur samkvæmt framangreindu yfirliti aðeins lánast að tengja tvær greiðslur inn á reikninga Tomahawk Development á Íslandi hf. við hlutafjárhækkun 12. júní 2014. Þær greiðslur eru annars vegar að fjárhæð 18.401.559 krónur og hins vegar að fjárhæð 69.759.300 krónur sem báðar voru lagðar inn á reikning nr. 358- 26- 442. Sem fyrr segir vantar þá 42.101.840 krónur upp á greiðslu hækkunarinnar. Stefndu tóku margumrætt yfirlit saman eftir að gögn, sem héraðssaksóknari hafði lagt hald á, voru afhent stefndu. Sá langi tími sem liðinn er getur ekki breytt því sem álykta má af framlögðum reikningsyfirlitum félagsins. Við athugun á þeim verður ekki betur séð en að þær greiðslur, sem réttilega er hægt að tengja við þá hækkun, séu tæmandi taldar í framangreindu yfirliti. Í málatilbúnaði sínum byggir áfrýjandi á því að framangreinda fjárhæð hafi vantað til að efna hlutafjárhækkunina 12. júní 2014. Að teknu tilliti til þess hvernig báðir aðilar hafa ráðstafað sakarefninu verður samkvæmt því sem upplýst er í málinu að leggja til grundvallar að 42.101.840 krónur hafi vantað upp á fulla greiðslu hlutafjárhækkunarinnar þegar greiðsla hennar var staðfest 25. júní sama ár.

37

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms ber að sýkna stefnda R-kk-þf D-kk-þf af skaðabótakröfu áfrýjanda vegna framangreindrar hlutafjárhækkunar, enda staðfesti annar endurskoðandi hjá stefnda Ernst & Young ehf. greiðslu þeirrar hækkunar. Eins og málið liggur fyrir verður að álykta að við þá vinnu hafi ekki verið hugað af nægilegri kostgæfni að því hvort hlutafjárhækkunin væri að fullu greidd áður en staðfesting þess efnis var undirrituð af endurskoðandanum og hún send ríkisskattstjóra.

38

Bótaskyldu stefnda Ernst & Young ehf. verður þó ekki slegið fastri nema að sýnt sé fram á að þrotabú Tomahawk Development á Íslandi hf. hafi orðið fyrir tjóni vegna saknæmrar vanrækslu sem stefndi ber ábyrgð á. Áfrýjandi telur að tjón þrotabúsins liggi í því að félagið hafi ekki fengið fulla greiðslu fyrir umræddar hlutafjárhækkanir í samræmi við áskriftarloforð hluthafans. Hafi hin saknæma háttsemi þannig gert hluthafanum kleift að eignast hlutaféð án þess að greiða fyrir það, en þá fjármuni hafi vantað í þrotabú Tomahawk Development á Íslandi hf. til að greiða kröfuhöfum þess. 39

Með áskriftarloforði hluthafa öðlast hlutafélag kröfu um greiðslu hlutafjár úr hendi hluthafa. Við hækkun hlutafjár skulu hlutirnir greiddir að fullu í síðasta lagi einu ári eftir að ákvörðun um hækkun hlutafjár var tekin, eins og segir í 19. gr. laga nr. 2/1995, sbr. 6. gr. laga nr. 25/2017. Á þeim tíma sem atvik urðu hófst þessi ársfrestur samkvæmt 19. gr. fyrrgreindra laga þegar tilkynnt hafði verið um hlutafjárhækkunina.

Þar segir síðan að ef ekki er tilkynnt á réttum tíma að hinir nýju hlutir séu að fullu greiddir skuli hlutafélagaskrá gefa félaginu hæfilegan frest, sem þó má ekki vera lengri en þrír mánuðir, til að bæta úr annmörkum. Hafi ekki verið bætt úr innan frestsins og stjórn félagsins hefur heldur ekki tilkynnt að hlutafé hafi verið lækkað samkvæmt 53. gr. laganna skal hlutafélagaskrá láta skrá að hlutaféð hafi verið lækkað sem samsvari nafnverði þeirra hluta sem ekki hafa verið greiddir og samþykktum breytt samkvæmt því. Skulu hækkunarhlutir teljast ógildir þegar lækkunin hefur verið skráð.

40

Krafa áfrýjanda á hendur stefndu er skaðabótakrafa utan samninga. Slík krafa miðar að því að gera tjónþola eins settan fjárhagslega og ef saknæm háttsemi tjónvalds hefði ekki komið til. Það kallar á ályktun um hvað ætla má að orðið hefði ef endurskoðandinn hefði sýnt af sér þá kostgæfni sem ætlast mátti til af honum er hann staðfesti greiðslu hlutafjárhækkunar 12. júní 2014. Samkvæmt 2. mgr. 40. gr. laga nr. 2/1995 má ætla að þá hefði staðfesting endurskoðandans borið með sér að enn vantaði 42.101.840 krónur upp á að hækkunin væri greidd. Við þær aðstæður hefði Tomahawk Development á Íslandi hf. getað látið hjá líða að innheimta kröfuna og lækkað hlutaféð eða að það hefði gerst með atbeina hlutafélagaskrár í samræmi við fyrrgreinda 19. gr. laga nr. 2/1995. Miðað við þá framvindu er hægt að líta svo á að hin saknæma háttsemi hafi stuðlað að því að hlutafé hluthafans hafi verið of hátt skráð.

Ekki verður séð að sú aðstaða hefði getað valdið félaginu sjálfu tjóni þótt aðrir hefðu getað orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Hefði hluthafinn aftur á móti brugðist við með því að greiða þá fjármuni sem vantaði má ætla að fénu hefði verið varið með sama hætti og öðru fjármagni félagsins. Ekki liggur annað fyrir en að þrotabú Tomahawk Development á Íslandi hf. sé eignalaust, en af því má álykta að fjárfestingar félagsins hafi engu skilað fyrir það. Háttsemi endurskoðandans gat engu breytt um þá framvindu. Í ljósi þessara atriða verður ekki séð að áfrýjandi hafi sýnt fram á að hin saknæma háttsemi hafi valdið þrotabúi Tomahawk Development á Íslandi hf. fjárhagstjóni þannig að það eigi kröfu um skaðabætur utan samninga á hendur stefnda Ernst & Young ehf.

41

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið ber að staðfesta hinn áfrýjaða dóm um sýknu stefndu. Stefndu hafa ekki áfrýjað niðurstöðu héraðsdóms um málskostnað fyrir sitt leyti og því kemur krafa þeirra fyrir Landsrétti um málskostnað í héraði ekki til álita. Verður niðurstaða héraðsdóms að því leyti einnig staðfest.

42

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, þrotabú Sameinaðs Sílikons hf., greiði stefndu Ernst & Young ehf. og R-kk-þgf D-kk-þgf P-kk-þgf, hvorum um sig 750.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.