87/2023

Útdráttur

A og B deildu um forsjá sonar síns, C, umgengni og meðlag. A og B bjuggu aldrei saman og fór A ein með forsjá C þar til hinn áfrýjaði dómur gekk. Með dómi héraðsdóms var ákveðið að A og B færu sameiginlega með forsjá drengsins og skyldi lögheimili hans vera hjá A og B gert að greiða meðlag með honum. Loks var kveðið á um inntak umgengni. Í dómi Landsréttar var rakið að í barnalögum nr. 76/2003 væru ekki reistar skorður við því að foreldri, sem aldrei hefði haft forsjá barns, öðlaðist með fulltingi dómstóla hlutdeild í forsjá þess þótt hitt foreldrið væri því andvígt. Skilyrði þess væri að þær aðstæður væru fyrir hendi að breytt skipan forsjár þjónaði betur hagsmunum barnsins. Í málinu var talið að verulegrar tortryggni gætti milli A og B og hefðu þau bæði kennt hinu um samskiptavanda þeirra og slæm áhrif þessa á C. Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð dómkvadds matsmanns byggju þau aftur á móti bæði yfir styrkleikum. C væri 12 ára og bæri ágætt skynbragð á eigin þarfir og langanir og bæri að taka réttmætt tillit til afstöðu hans. Ekkert hefði komið fram í málinu sem gæfi tilefni til að álykta að hann væri því andvígur að B axlaði þá ábyrgð sem fælist í forsjárskyldum foreldra. Þá virtist ágreiningur aðila ekki rista djúpt um meginatriði í uppeldi C. Taldi Landsréttur ekki efni til að hnekkja því áliti héraðsdóms að það þjónaði betur hagmunum C að A og B færu sameiginlega með forsjá hans. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en reglulega umgengni B við C og umgengni um jól og áramót.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf auk R-kvk-ef Ó-kvk-ef sálfræðings.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 1. febrúar 2023. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 16. janúar 2023 í málinu nr. E- 1719/2021.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af öllum kröfum stefnda. Þá krefst hún þess að henni verði einni falin forsjá drengsins C til 18 ára aldurs hans. Einnig krefst áfrýjandi þess að regluleg umgengni stefnda við drenginn verði ákveðin frá föstudegi klukkan 18 til sunnudagskvölds klukkan 20. Sumarumgengni drengsins við stefnda verði ákveðin tvær vikur og að henni verði skipt í tvennt. Umgengni drengsins um páska verði þannig að tíu daga páskafríi verði skipt í tvennt. Skipti fari fram klukkan 17 á miðvikudeginum fyrir páska. Regluleg umgengni um jól verði frá klukkan 17 á jóladag fram til klukkan 17 þann 27. desember ár hvert. Þá krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða tvöfalt meðlag með drengnum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs hans. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Málavöxtum og röksemdum aðila er skilmerkilega lýst í héraðsdómi.

5

Málsaðilar hafa lagt nokkur ný gögn fyrir Landsrétt. Meðal þeirra eru gögn um rannsókn barnaverndar Kópavogsbæjar í tilefni af tilkynningu um ætlað ofbeldi stefnda í garð C sem urðu til eftir að úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála var kveðinn upp 15. júní 2022. Samkvæmt þeim lauk könnun málsins í október 2022.

Niðurstaða barnaverndar varð að atvikin töldust ekki alvarleg og að C glímdi ekki við afleiðingar ofbeldis. Fram kom að drengurinn hefði lítið viljað tjá sig um árekstra sína við föður sinn. Vel hafi aftur á móti gengið í vinnu við að efla tilfinningastjórn hjá honum, auka bjargráð og styrkja sjálfsmynd hans. Tekið er fram að langvarandi samskiptaerfiðleikar foreldra hafi haft neikvæð áhrif á líðan hans. Áfram væri þörf á stuðningsúrræðum og var lagt til að gerð yrði ný meðferðaráætlun. Lögð hafa verið fyrir Landsrétt drög að tveimur nýjum meðferðaráætlunum, þar sem meðal annars er gert ráð fyrir að báðir foreldrar fari til fjölskylduráðgjafa í nokkur skipti. Þau drög sem liggja fyrir í málinu eru óundirrituð af foreldrum.

6

Fyrir Landsrétti hafa einnig verið lagðar fram fundargerðir fjögurra stöðufunda í skóla drengsins með foreldrum hans um vinnu sem þar sé í gangi til að bæta líðan hans og samskipti í skólanum. Í elstu fundargerðinni frá október 2022 segir að frá og með þeim tíma verði báðir foreldrar boðaðir á alla fundi. Foreldrarnir virðast þó aldrei hafa setið saman fundi og á stöðufundi 3. febrúar 2023 var mælt með því að þau skiptust á að mæta. Á stöðufundi 21. apríl 2023 kom fram að sá árangur hefði náðst að drengurinn væri farinn að viðurkenna þegar hann gerði eitthvað rangt og væri að reyna að passa orðanotkun sína. Fram kom að hann fengi hrós fyrir það. Einnig hafa verið lögð fyrir Landsrétt gögn um mætingar drengsins í skólann.

7

Þá hafa verið lögð fyrir Landsrétt nokkur gögn um ágreining aðila um fyrirhugaða utanlandsferð föðurfjölskyldu með drenginn í júní á þessu ári og utanlandsferð móður með hann seinna í sumar. Vegna þessa leituðu þau bæði úrskurðar sýslumanns á grundvelli 51. gr. a í barnalögum nr. 76/2003, en með bréfum 2. maí 2023 tilkynnti sýslumaður að málin hefðu verið felld niður.

8

Dómendur í Landsrétti ræddu við C fyrir aðalmeðferð málsins. Þar lýsti hann því að honum liði vel á báðum heimilum, þó að það kæmi fyrir að faðir hans yrði pirraður, en langt væri síðan að móðir hans hefði orðið pirruð. Hann tók einnig fram að hann vildi að umgengni yrði stytt þannig að hún hæfist á föstudegi í stað fimmtudags og lyki á sunnudegi en ekki á mánudegi. Hann gaf þá ástæðu fyrir þessari ósk sinni að hann væri á fótboltaæfingum á fimmtudögum og léki við vini sína eftir æfingar. Því kæmi hann til föður síns aðeins til að borða kvöldmat og fara að sofa. Þegar hann væri hjá föður sínum þyrfti hann að vakna snemma til að mæta í skólann. Því væri þægilegra fyrir hann ef umgengnin hæfist á föstudegi og lyki á sunnudegi. Þá tók hann fram að hann vildi alltaf vera hjá móður sinni á aðfangadagskvöld, þannig hefði það alltaf verið og þannig vildi hann hafa það áfram.

9

Í héraðsdómi gáfu báðir aðilar málsins skýrslu. Þar gaf E sálfræðingur einnig skýrslu, en hann var dómkvaddur í héraði til að semja matsgerð um forsjárhæfni foreldranna, sbr. matsgerð 20. apríl 2022.

10

Báðir málsaðilar gáfu einnig skýrslu fyrir Landsrétti. Í framburði áfrýjanda þar kom fram að samskipti hennar og stefnda hefðu versnað eftir að héraðsdómur gekk. Þau samskipti hefðu aldrei gengið vel vegna neikvæðrar afstöðu stefnda og lýsti hún því að með fleiri „snertiflötum“ þeirra á milli hefði ágreiningur aukist. Tók hún fram að drengurinn liði fyrir þennan ágreining og vísaði meðal annars til óvissu um það hvernig sumarfríið yrði hjá honum. Taldi hún fullreynt að ná sáttum við stefnda vegna yfirgangs og erfiðleika hans við að hemja skap sitt og kvað fjölskylduráðgjöf, sem barnavernd hefði boðið upp á, ekki koma til með að skila neinu. Þá hefði lítið breyst í samskiptum stefnda við drenginn, en í því sambandi gat hún þess að stefndi gæti verið hvass við hann og að samskipti feðganna enduðu oft í átökum. Þannig hefði sumarumgengni alltaf endað með rifrildi milli þeirra og drengurinn viljað fara heim fyrr en áætlað var. Þá lýsti hún áhyggjum sínum af heimanámi hans, en í fyrsta sinn á á síðasta skólaári hefði hann dregist aftur úr í námi. Hafi hún þurft að aðstoða hann töluvert til að vinna það upp. Aftur á móti væri ekkert hugað að heimanámi hans hjá stefnda.

11

Stefndi skýrði frá því í skýrslu sinni fyrir Landsrétti að léttara væri yfir C en áður.

Kom fram hjá honum að hann hefði fyrst setið teymisfund í skólanum í febrúar á þessu ári, fyrir utan nokkra fundi í upphafi skólagöngu drengsins. Á fyrrgreindum fundi hafi hann og starfsmenn skólans verið sammála um að samskiptavandi drengsins tengdist skapgerð hans. Sá áfangi hefði náðst að drengurinn gæti nú viðurkennt mistök og að hafa gert eitthvað rangt, en það væri stórt skref hjá honum. Áður hafi hann átt mjög erfitt með það og alltaf talið sig hafa rétt fyrir sér. Þessi breyting væri til þess fallin að styrkja hann félagslega og bæta líðan hans. Þá lýsti stefndi því að hann notaði oft tímann sem gæfist þegar hann skutlaði drengnum í og úr skóla til að ræða við hann um samskipti við aðra og mikilvægi þess að setja sig í spor annarra. Þá kæmi sjaldnar fyrir núna að hann lenti upp á kant við aðra á heimilinu, hann ætti auðveldara með að ræða hlutina og taka tillit til annarra. Rakti hann vanda drengsins að einhverju leyti til þrýstings frá móður sem birtist meðal annars í því að hann fengi ekki að fara með fötin sín og búnað sem tengist íþróttaiðkun hans milli heimila. Lýsti hann áhuga á því að vinna að bættum samskiptum foreldra í gegnum fjölskylduráðgjöf og kvaðst hafa undirritað meðferðaráætlun barnaverndar þar sem gert væri ráð fyrir slíkri vinnu.

Niðurstaða

12

Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi bjuggu málsaðilar aldrei saman og fór áfrýjandi ein með forsjá C frá fæðingu hans þar til hinn áfrýjaði dómur gekk. Með héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að hagsmunum C væri betur borgið með því að foreldrar hans færu framvegis saman með forsjá hans. Ágreiningur málsaðila lýtur meðal annars að þessu atriði, en auk þess greinir þau á um umgengni og fjárhæð meðlags. Stefndi hefur átt reglulega umgengni við drenginn aðra hverja helgi, auk sumarumgengni og umgengni um hátíðar, frá júní 2016 samkvæmt úrskurði sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu.

13

Samkvæmt 3. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, sbr. 13. gr. laga nr. 61/2012, getur dómari ákveðið, að kröfu foreldris, að forsjá barns verði sameiginleg. Skilyrði þess er að dómari telji að þær aðstæður séu fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins. Þá segir í 4. mgr. 34. gr. laganna að við mat á því hvort forsjá skuli vera sameiginleg skuli, auk atriða sem nefnd séu í 2. mgr. sömu greinar, taka mið af aldri og þroska barns og því hvort forsjáin hafi áður verið sameiginleg. Þá beri sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði.

14

Nefnd sem samdi frumvarp það sem varð að lögum nr. 61/2012 lagði til að lögfest yrði heimild í þessa veru. Þegar frumvarpið var lagt fyrir Alþingi vorið 2011 hafði heimildin verið felld úr frumvarpinu. Við meðferð þess hjá velferðarnefnd Alþingis var hún aftur færð inn í frumvarpið í þeirri mynd sem kveðið er á um í 34. gr. barnalaga.

15

Eins og ráða má af 4. mgr. 34. gr. barnalaga og almennum athugasemdum við framangreint frumvarp, sem og af nefndaráliti velferðarnefndar Alþingis sem fylgdu breytingatillögum hennar, mælir það almennt gegn því að sameiginlegri forsjá verði komið á, í andstöðu við vilja annars foreldris, ef samskipti foreldranna eru svo stirð að ætla má að það torveldi þeim að standa saman að töku meiri háttar ákvarðana sem varða barnið. Er þá litið til þess að sameiginleg forsjá foreldra, sem ekki búa saman, leggur ríkar skyldur á herðar þeirra og kallar á viðvarandi samstarf þeirra um málefni barnsins. Getur skortur á samstarfi og samstarfsvilja leitt til þess að foreldrar, sem fara sameiginlega með forsjá, takist frekar á um áherslur í uppeldinu, þeir taki ólíkar ákvarðanir í skjóli forsjárinnar og að ágreiningur þeirra verði áþreifanlegri og afdrifaríkari fyrir barnið, eins og vikið er að í almennum athugasemdum við frumvarpið. Þar er þó einnig tekið fram að sameiginleg forsjá geti átt rétt á sér þótt foreldrar séu ekki sammála um allt í lífi barnsins, takist á og þurfi jafnvel að leita aðstoðar til að leysa úr ágreiningi. Lykilatriði í því sambandi sé að halda barninu utan við ágreininginn og tryggja að sá ágreiningur, eða það hvernig foreldri beitir forsjánni, dragi ekki úr möguleikum barns til að alast upp við örugg og þroskavænleg skilyrði.

Þar er einnig bent á að sameiginleg forsjá hvetur almennt til aukinnar samábyrgðar og þátttöku beggja foreldra og ýtir undir tengsl barns við báða foreldra sína.

16

Í nefndaráliti velferðarnefndar, sem lagt var fram með breytingartillögum hennar við frumvarpið, koma fram hliðstæðar ábendingar. Þar segir meðal annars að almennt verði að ganga út frá því að gott samstarf foreldra sé forsenda þess að vel takist til með sameiginlega forsjá við þessar aðstæður. Þó geti sameiginleg forsjá átt rétt á sér þótt foreldrar séu ekki sammála um allt í lífi barnsins.

17

Þegar foreldrar barns eru hvorki í hjúskap né skráðri sambúð við fæðingu barns fer móðir barnsins, sem ól það, ein með forsjá þess nema að samið sé sérstaklega um að foreldrarnir fari sameiginlega með forsjána, sbr. 2. mgr. 29. gr. og 2. mgr. 32. gr. barnalaga. Reglan þar er því önnur en þegar foreldrar slíta hjúskap eða skráðri sambúð, sbr. 1. mgr. 31. gr. laganna, en þá fara foreldrar sameiginlega með forsjá barns nema annað sé ákveðið. Gerir löggjöfin þannig ráð fyrir að þarfir barna séu ólíkar eftir því hvort þau fæðast utan eða innan formlegrar sambúðar foreldra. Í almennum athugasemdum sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 61/2012 er í þessu sambandi bent á að mun meiri óvissa ríki um samstöðu foreldra þegar þeir hafi ekki búið saman við fæðingu barnsins. Ályktað er að sameiginleg forsjá beggja foreldra henti ekki í öllum tilvikum og að talsvert meiri óvissa sé um gagnsemi þess fyrir barn að lúta forsjá beggja foreldra hafi þau ekki búið saman við fæðingu þess.

Síðan segir að verði heimilað að dæma sameiginlega forsjá aukist líkur á því að foreldri geti fengið hlutdeild í forsjá barns við þessar aðstæður.

18

Í barnalögum eru samkvæmt framansögðu ekki reistar skorður við því að foreldri, sem aldrei hefur haft forsjá barns, öðlist með fulltingi dómstóla hlutdeild í forsjá þess, þótt foreldri, sem áður hefur farið eitt með forsjána, sé andvígt þeirri skipan. Skilyrði þess eru sem fyrr greinir að þær aðstæður séu fyrir hendi að breytt skipan forsjár barnsins þjóni betur hagsmunum þess. Við það hagsmunamat skiptir augljóslega máli hver geta og vilji foreldra sé til að eiga í samskiptum um meiri háttar ákvarðanir sem snerta barnið, þótt slíkir örðugleikar geri ekki útslagið. Verður ávallt að meta þýðingu þessa atriðis andspænis öðrum þáttum sem gefa tilefni til að álykta að hagsmunum barnsins sé betur borgið með því að forsjáin verði sameiginleg.

19

Í því máli sem hér er til úrlausnar gætir verulegrar tortryggni milli foreldranna og hafa þau bæði kennt hinu um samskiptavanda þeirra og slæm áhrif þessa á drenginn.

Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð dómkvadds matsmanns búa þau aftur á móti bæði yfir styrkleikum sem nauðsynlegir eru til þess að tryggja drengnum þroskavænlegar aðstæður, sýna honum ást og umhyggju og veita honum öryggi og stuðning og annað það sem skiptir máli fyrir almenna forsjárhæfni. Um veikleika föður er þar einkum vísað til þess að hann virðist hafa lagt megináherslu á eigin vilja og þarfir í umgengni- og forsjárdeilu foreldranna fremur en að huga að vilja og þörfum drengsins, auk þess sem honum sé lýst sem stjórnsömum. Um veikleika móður kemur fram að hún geti átt erfitt með að treysta fólki og sýni ákveðna tilhneigingu til fullkomnunaráráttu, sérstaklega í tengslum við uppeldi drengsins. Því hafi hún átt erfitt með að treysta föður til að taka ábyrgð á honum.

20

Af framburði áfrýjanda fyrir Landsrétti verður ekki annað ráðið en að hún vantreysti stefnda enn þá til að axla ábyrgð á uppeldi drengsins vegna þeirra skapgerðabresta sem hún kveður hrjá hann. Virðist hún raunar telja að aukin þátttaka stefnda í lífi drengsins kæmi niður á líðan hans. Sú ályktun hennar fær ekki næga stoð í öðru því sem fyrir liggur í málinu, þar á meðal samtali dómenda við drenginn.

21

Skýrsla stefnda fyrir Landsrétti gefur aftur á móti til kynna að með aukinni þátttöku hans í lífi drengsins hafi skilningur stefnda á aðstæðum hans aukist. Virðist stefndi leggja sig fram við að efla tengsl sín við drenginn og styrkja hann til að eiga í heilbrigðum samskiptum við aðra í kringum sig, meðal annars með því að setja honum eðlileg mörk.

22

C er 12 ára og ber ágætt skynbragð áeigin þarfir og langanir. Með vísan til 3. mgr. 1. gr. barnalaga og 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, ber að taka réttmætt tillit til afstöðu hans í málinu. Ekkert hefur komið fram í málinu, þar á meðal í samtali dómara Landsréttar við hann, sem gefur tilefni til að álykta að hann sé andvígur því að stefndi axli þá ábyrgð sem felst í forsjárskyldum foreldra.

23

Þótt ágreiningur aðila sé viðvarandi og einkennist af tortryggni á báða bóga virðist hann ekki rista djúpt um meginatriði í uppeldi sonar þeirra. Þegar fyrirliggjandi upplýsingar í málinu eru metnar í heild þykir ekki efni til þess að hnekkja því áliti héraðsdóms að það þjóni betur hagsmunum drengsins að foreldrar hans fari framvegis saman með forsjá hans. Í ljósi hagsmuna drengsins er þó mikilvægt að þau leggi sig bæði fram við að bæta samskipti sín á milli, en ekkert er fram komið sem gefur tilefni til að ætla að þau skorti getu til þess. Samkvæmt framansögðu ber að staðfesta ákvæði héraðsdóms um tilhögun forsjár sonar þeirra. Enginn ágreiningur er milli aðila um að lögheimili drengsins verði hjá áfrýjanda eins og verið hefur. Ákvæði hins áfrýjaða dóms skulu því vera óröskuð að þessu leyti.

24

C hefur með skýrum hætti lýst vilja sínum um að umgengni við föður verði takmarkaðri en verið hefur. Ástæða þesser ekki sú að honum líði illa á heimili stefnda, heldur ræðst vilji hans af eigin þörfum, en honum finnst umgengni á skóladögum setja honum of þröngar skorður. C er kominn á þann aldur að taka verður tillit til vilja hans og hagsmuna um tilhögun á umgengni hans við stefnda hverju sinni, enda verður hann tæplega þvingaður til umgengni sem hann ekki vill. Báðir foreldrar þurfa að taka mið af því, án þess að missa sjónar af þeirri ábyrgð sem ennþá hvílir á þeim við að hlúa að tengslum drengsins við báðar fjölskyldurnar. Í ljósi 5. mgr. 34. gr. barnalaga verður eftir sem áður að taka afstöðu í dóminum til umgengnisréttar drengsins við föður, þó að slík niðurstaða geti í raun einungis verið til leiðsagnar þegar til framtíðar er litið.

25

Við ákvörðun dómsins um umgengni C við föður sinn ber að taka réttmætt tillit til vilja drengsins sem hann hefur fært ákveðin rök fyrir. Regluleg umgengni í samræmi við óskir hans yrði þó að mati dómsins takmarkaðri en samrýmst getur þeim hagsmunum sem felast í góðum tengslum við föðurfjölskyldu hans. Þegar á þetta er litið þykir rétt að ákvarða reglulega umgengni drengsins við stefnda aðra hverja helgi þannig að hún hefjist við lok skóla á föstudegi og ljúki á mánudagsmorgni við upphaf skóla. Þá er fallist á að breyta tilhögun umgengni um jól og áramót í samræmi við vilja drengsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Að öðru leyti er ekki efni til að hnika til ákvæðum héraðsdóms um umgengni.

26

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða ákvæði hans um meðlag einnig staðfest sem og um málskostnað.

27

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en reglulega umgengni stefnda við son sinn og umgengni um jól og áramót.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um umgengni C við stefnda, B, skulu vera óröskuð að öðru leyti en því að regluleg umgengni skal hefjast við skólalok á föstudegi og ljúka við byrjun skóla á mánudegi og að umgengni um jól og áramót skal vera sem hér segir:

C dvelur hjá stefnda frá klukkan 17 á jóladag til sama tíma þann 27. desember ár hvert.

Þá dvelur hann önnur hver áramót hjá stefnda frá 30. desember klukkan 12 til 1. janúar klukkan 18, fyrst um áramótin 2024/2025.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

D ómur Héraðsdóms Reykjaness 16. janúar 2023

Mál þetta, sem þingfest var 1. september 2021, var höfðað af B, kt. [...], [...]í Kópavogi. Stefnda er A, kt. [...], [...], Kópavogi.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að aðilar fari sameiginlega með forsjá drengsins C, kt. [...]. Að ákveðið verði með dómi inntak samvista drengsins við stefnanda. Að ákveðið verði með dómi um greiðslu einfalds meðlags frá stefnanda til stefndu frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs drengsins. Þá er að auki krafist málskostnaðar úr hendi stefndu, að viðbættu 24% álagi vegna virðisaukaskatts.

Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að forsjá og lögheimili drengsins verði áfram hjá stefndu einni. Einnig að umgengni drengsins við stefnanda verði áfram óbreytt en til vara að umgengni verði ákveðin minni samkvæmt mati dómsins. Að lokum er gerð sú krafa að stefnanda verði gert að greiða stefndu tvöfalt meðlag frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs drengsins. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda auk virðisaukaskatts.

Við upphaf aðalmeðferðar ræddi dómurinn við drenginn. Í framhaldi af því óskuðu aðilar eftir því að aðalmeðferðinni yrði frestað tímabundið í sex vikur og á þeim tíma ætluðu þau að reyna sættir. Sættir tókust ekki og fór framhald aðalmeðferðar fram þann 6. janúar sl. og var málið dómtekið að henni lokinni.

Málavextir

Samkvæmt gögnum málsins og frásögn aðila voru aðilar í stuttu sambandi [...]2010 og varð stefnda ófrísk af drengnum C sem fæddist í [...]2011. Samskipti aðila hafi gengið ágætlega meðaná meðgöngu stóð og eftir að drengurinn C fæddist en fóru að snúast til verri vegar um mitt ár 2011. Stefnandi eignaðist annan dreng [...].

Stefnandi gekkst við faðerni drengsins þann [...]2011 hjá sýslumanni og samþykkti að greiða tvöfalt meðlag með honum til 18 ára aldurs. Með úrskurði sýslumanns þann 16. mars 2012 var krafa stefnanda um lækkun meðlags með drengnum tekin til greina þannig að honum var gert að greiða frá 1. febrúar 2012 75% aukið meðlag fyrir utan einfalt meðlag.

Þann 1. desember 2011 lagði stefnandi fram beiðni til sýslumanns um að gerður yrði samningur um umgengni drengsins við föður. Í endurriti úr sifjamálabók sýslumanns þann 19. desember 2012 er haft eftir stefndu að maðurinn hafi ekki séð drenginn síðan í byrjun október og lítið fyrir þann tíma. Lagði hún til að umgengni færi fyrstu tvær vikurnar fram á heimili hennar en síðan kæmi hún með drenginn á heimili mannsins. Lagði stefnda til að umgengni yrði alla laugardaga þar til í lok mars. Þá kvaðst hún vera tilbúin til að þiggja sáttameðferð skv. 33. gr. barnalaga. Bókað er í sifjamálabók þann 11. janúar 2012 að maðurinn samþykki tillögur konunnar um umgengni og sáttameðferð.

Þann 14. júní 2012 var umgengni drengsins aftur til meðferðar hjá sýslumanni og var gerður samningur um umgengni fram til 14. september s. á. Þann 26. júlí s. á. var umgengnissamningur aðila staðfestur af sýslumanni.

Þann 10. janúar 2013 var umgengni drengsins til meðferðar hjá sýslumanni. Varð að samkomulagi að drengurinn færi í umgengni 13. janúar og samkomulag var gert um umgengni til 1. mars s. á. Var ákveðið að aðilar mættu aftur hjá sýslumanni þann 13. febrúar það ár til að ákveða framhald umgengninnar. Mætti maðurinn þá en konan boðaði forföll.

Í gögnum málsins liggur fyrir athugun talmeinafræðings frá 22. apríl 2014 þar sem lagt er til að drengurinn fari í talþjálfun.

Þann 16. október 2014 er tekin fyrir hjá sýslumanni beiðni stefnanda um ákvörðun um reglulega umgengni. Þann 28. janúar 2015 er bókað eftir stefndu hjá sýslumanni að stefnandi hafi staðið sig illa í að rækja umgengni við barnið. Taldi stefnda að stefnandi réði ekki við að rækja umgengni og að auki við annan son sem hann ætti. Kvað stefnda að samskipti foreldra gengi mjög illa. Vildi hún óbreytta umgengni áfram þannig að hún væri einn dag aðra hverja viku út skólaveturinn. Kvaðst hún tilbúin til að lengja umgengnina frá 1. júní það ár.

Að lokinni sáttameðferð skv. 33. gr. a í barnalögum nr. 76/2003 var niðurstaðan sú að aðilar gerðu samkomulag um bættan stöðugleika í umgengninni þannig að umgengni yrði tvo daga í mánuði yfir tveggja mánaða tímabil og í kjölfarið yrði hún endurskoðuð með tilliti til rýmkunar í aðra hverja helgi. Kvaðst faðir myndu reyna að hafa áhrif á skipulag vinnu sinnar erlendis eins og hægt væri svo að stöðugleiki í umgengninni yrði sem mestur á tímabilinu og til framtíðar. Óskaði stefnandi eftir tilhliðrun á umgengni í tvö skipti á tímabilinu, annars vegar í tengslum við vinnu erlendis og hins vegar af öðrum ástæðum. Stefnda samþykkti ekki þá tilhliðrun. Hafi umgengni fallið niður einu sinni á tímabilinu vegna vinnu föður. Stefnda samþykkti ekki rýmkun á umgengni í kjölfar tveggja mánaða reynslutímans.

Þann 25. janúar 2016 var umgengni drengsins við föður aftur til umfjöllunar hjá sýslumanni. Kemur þar fram að umgengni hafi farið fram 22. og 23. janúar frá föstudegi til laugardags. Fór stefnandi fram á að umgengni við foreldrana yrði jöfn, vika og vika hjá hvoru foreldri. Þann 28. janúar s. á. óskaði stefnda eftir því hjá sýslumanni að umgengni yrði óbreytt einn dag aðra hverja viku út skólaárið. Kvaðst hún tilbúin til að lengja umgengni eftir þann tíma. Aðilar lögðu báðir fram greinargerð vegna málsins hjá sýslumanni og reifuðu sjónarmið sín til umgengninnar.

Af gögnum málsins má lesa að engin umgengni hafi verið frá 25. maí 2014 til 29. ágúst s. á. Þá hafi umgengni frá lokum ágúst til áramóta s. á. verið stopul. Umgengni frá ársbyrjun 2015 var nokkurn veginn í samræmi við samkomulag aðila um umgengni viku- til hálfsmánaðarlega utan einstaka frávika.

Í gögnum málsins liggja fyrir smáskilaboð milli aðila frá þessum tíma sem sýna samskiptaörðugleika þeirra.

Í fundargerð leikskóla drengsins frá 6. febrúar 2016 segir að áhyggjur séu af því að samskipti og togstreita forelda sé að hafa slæm áhrif á hegðun og líðan drengsins.

Þann 16. júní 2016 úrskurðaði sýslumaður, að beiðni stefnanda, um umgengni drengsins við föður þannig að hann skyldi dvelja hjá honum aðra hverja helgi frá föstudegi til mánudags að undangenginni aðlögun. Frá því að barnið byrjaði í skóla skyldi umgengni lengjast fram á þriðjudag í stað mánudags. Þá var úrskurðað að drengurinn skyldi dvelja hjá föður í fjórar vikur á hverju sumri sem skipt yrði upp í tvö tímabil, tvær vikur í senn. Þá var kveðið á um hátíðarumgengni o. fl. Stefnda kærði þennan úrskurð til innanríkisráðuneytisins sem kvað upp úrskurð þann 6. apríl 2017. Var úrskurður sýslumanns frá 16. janúar 2016 staðfestur.

Með tilkynningu til stefnanda þann 8. mars 2017 höfðu leikskólastjóri og starfsmenn leikskóla verulegar áhyggjur af því að erfið samskipti foreldra væru að hafa mikil áhrif á hegðun og líðan drengsins og væru að valda honum óeðlilega mikilli streitu. Barnið geti sýnt jákvæða og góða hegðun í ýmsum aðstæðum en óviðunandi hegðun hans leiði oft til árekstra og vanlíðanar. Þá lýsti skólastjóri grunnskóla drengsins með tilkynningu til barnaverndar þann 7. október 2017 áhyggjum af því að togstreita foreldra ylli barninu vanlíðan. Er skapofsaköstum drengsins lýst í greinargerð með tilkynningunni. Kemur m. a. fram að foreldrar drengsins eigi greinilega í miklum deilum og virðist eiga mjög erfitt með samskipti sín á milli sem virðist síðan bitna á drengnum. Faðir hans hafi t. d. rétt á því að vera skráður á Mentor en móðirin sé því mjög mótfallin og vilji að öll samskipti fari í gegnum hana. Hún sé t. d. mótfallin því að sendur sé póstur í gegnum Mentor sem sendist á þau bæði. Drengurinn virðist vera á milli steins og sleggju vegna samskiptaerfiðleika foreldranna. Hann megi t. d. alls ekki fara með dót frá móður sinni heim til pabba síns og öfugt. Þá segir enn fremur að alla föstudaga á pabbahelgum komi móðir með fótboltaskó og bol sem drengurinn noti á fótboltaæfingum á mánudögum vegna þess að hún treysti ekki föðurnum til að muna eftir því að senda hann með fótboltaföt í skólann. Þetta rugli drenginn í ríminu og honum finnist óþægilegt að skila fótboltafötunum til starfsmanna í [...] í návist föður. Hann skammist sín augljóslega. Faðir drengsins hafi óskað eftir því að hann mætti skilja regngallann eftir á snaganum hans á þriðjudögum þegar hann skili drengnum, sem starfsfólki hafi fundist sjálfsagt, en móðirin virtist hafa fært regngallann af snaganum í óskilamuni. Nú sé staðan sú að skólinn geymi bæði fótboltaföt og regngalla inni á skrifstofu í [...]svo að drengurinn finni minna fyrir þessum ágreiningi foreldra. Þá segir enn fremur að drengurinn sé alltaf glaður þegar foreldrar hans komi að sækja hann og taki þeim báðum fagnandi. Þá telja skólayfirvöld að ofangreind togstreita foreldranna sé mjög óþægileg fyrir barnið og setji sitt mark á líðan þess þannig að aðstæður þess séu óviðunandi.

Stefnandi kveðst ítrekað hafa óskað eftir því í gegnum tíðina að fá að hafa drenginn með í fjölskylduferðir erlendis í fríum en allt fram til ársins 2019 hafi því verið neitað af hálfu stefndu. Þar sem stefnandi fari ekki með forsjá drengsins hafi hann ekki getað nýtt sér úrræði sýslumanns til að fá leyfi til utanlandsferða. Frá árinu 2019 hefur stefnda leyft drengnum að fara með stefnanda en þó ávallt með skilyrðum og að gefnum ýmsum forsendum sem hún setur einhliða, t. d. að heimkoma sé á öðrum tíma en var búið að plana. Stefnandi kveður að umgengni samkvæmt úrskurði í júní 2016 hafi gengið stóráfallalaust fyrir sig og hafi framan af verið ágæt en hafi á ný snúist til verri vegar, sérstaklega eftir að stefnandi setti fram beiðni um breytta forsjá hjá sýslumanni. Sem fyrr sé lítill sem enginn sveigjanleiki mögulegur af hálfu stefndu.

Þannig hefur lengi vel ríkt ágreiningur um fyrirkomulag samvista stefnanda við drenginn og á sama tíma hefur ekki náðst samkomulag um að aðilar fari sameiginlega með forsjá hans. Stefnda hefur borið því við að samskiptaerfiðleikar þeirra komi í veg fyrir að þau geti farið með sameiginlega forsjá og borið fyrir sig ýmsar ástæður varðandi takmörkun á samvistum í gegnum tíðina, allar að mati stefnanda ósanngjarnar.

Stefnandi setti fram beiðni hjá sýslumanni þann 15. janúar sl. um breytta forsjá. Segir hann í beiðninni að barnið hafi glímt við hegðunarvandamál í leikskóla og nú í skóla sem faðir telji að rekja megi til framkomu móður gagnvart barninu. Leikskóli drengsins hafi upplýst föður um alvarleika þessa vandamáls eftir að úrskurður sýslumanns um umgengni lá fyrir sumarið 2016. Ljóst sé að drengnum hafi liðið illa megnið af leikskólagöngunni og líði enn illa í skóla. Þá segir að sumarið 2016 hafi leikskólinn upplýst föður um tvær skýrslur sem sálfræðingur hafi unnið um barnið. Í þessum skýrslum komi fram að barnið sé með þroskafrávik og hegðunarvandamál. Móðirin hafi reynt að koma í veg fyrir að faðirinn fengi þessar skýrslu í hendurnar. Í framhaldi af þessu hafi leikskólinn tilkynnt móður til barnaverndar og hafi skólinn nú einnig tilkynnt hana til barnaverndar. Telur faðirinn fullreynt að hafa barnið í umsjá móður. Í bréfi móður vegna þessarar beiðni segir að faðir hafi fengið allar upplýsingar frá skóla en hún leggi sig fram um að upplýsa hann um aðra hluti sem máli skipta og passi að samskiptin séu ekki að fara í gegnum barnið. Þá hafi móðirin boðist til að lækka meðlagsgreiðslur o. fl. til að róa umhverfi barnsins.

Aðilar fóru í sáttameðferð hjá D, félagsráðgjafa hjá [...]. Engar sættir náðust og var sáttavottorð gefið út hinn 18. febrúar 2021.

Í gögnum málsins liggur fyrir tilkynning frá [...] dagsett 8. júlí 2021 til barnaverndar. Er þar frásögn drengsins lýst þannig að faðir hans hafi orðið reiður um síðustu jól, hrint honum og kýlt hann. Hafi ástæðan verið að drengurinn vildi að móðir hans sækti sig til föður.

Undir rekstri málsins lagði stefnda fram úrskurð úrskurðarnefndar velferðarmála uppkveðinn 15. júní sl. þar sem ákvörðun barnaverndarnefndar frá 12. janúar 2022 um að loka máli vegna drengsins hafi verið felld úr gildi og vísað til nýrrar meðferðar nefndarinnar. Umhverfðist málið um meint ofbeldi stefnanda gegn drengnum. Í kjölfar þess óskaði stefnda eftir könnunarviðtali hjá Barnahúsi en því var hafnað.

Þann 20. apríl sl. skilaði dómkvaddur matsmaður, E sálfræðingur, sálfræðilegri matsgerð þar sem hann lagði mat á forsjárhæfni aðila málsins. Verður hún rakin síðar í málinu.

Við upphaf aðalmeðferðar þann 11. október sl. óskuðu aðilar eftir fresti til að reyna sættir til þrautar. Lögðu þau fram sameiginlega sátt um forsjá, umgengni og meðlag. Var í sáttinni tekið fram að yfirstandandi aðalmeðferð málsins skyldi fresta í sex vikur og átti að verða framhaldið í vikunni 25. nóvember til 2. desember sl. Auk þessa skrifuðu bæði undir yfirlýsingu þess efnis að stefnda veitti stefnanda umboð til að fá allar upplýsingar og öll gögn um hagi og líðan sonar þeirra. Í yfirlýsingunni fólst jafnframt umboð stefndu til stefnanda til að fá fyrrgreind gögn og upplýsingar afhent. Náði umboðið til þess að fá afhent gögn og upplýsingar frá opinberum aðilum líkt og skóla drengsins, æfingafélögum, heilsustofnunum, barnavernd og öðrum opinberum aðilum. Þá náði heimildin til þess að fá afhent þau sömu gögn og upplýsingar sem móðir fengi frá sálfræðingi drengsins eða öðrum þeim fagaðilum sem komið hafa eða munu koma að málefnum drengsins. Þá voru sett þau skilyrði að stefnandi myndi varðveita þau gögn sem hann fengi með tryggum hætti og ekki dreifa þeim til óviðkomandi aðila.

Framhald aðalmeðferðar var ákveðin 2. desember sl. en var frestað vegna lögmanns stefndu til 6. janúar sl.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að það sé drengnum C fyrir bestu að aðilar fari sameiginlega með forsjá hans, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003.

Þá byggir stefnandi á því að drengurinn eigi ríka hagsmuni af því að njóta forsjár beggja foreldra eins og meginregla barnalaga kveði á um. Stefnandi telji sig hafa þá persónulegu eiginleika og hæfni sem nauðsynlegir séu til að sinna forsjá drengsins og jafnframt hafi hann tengst drengnum með jákvæðum hætti. Enn fremur búi hann við ákjósanlegar aðstæður og njóti liðsinnis fjölskyldu sinnar sem tengist drengnum jákvæðum fjölskylduböndum.

Stefnandi byggir þannig á því að hann búi við afar góðar aðstæður, sé reglusamur, heilsuhraustur og setji þarfir barna sinna ávallt ofar sínum eigin. Stefnandi sé háskólamenntaður með gráðu í [...]og starfi hjá [...]. Sambýliskona hans sé F. Hún sé [...]og vinni sem yfirmaður tæknideildar hjá [...]. Þau hafi búið saman síðan um haustið 2014.

Stefnandi og sambýliskona hans haldi úti sex manna heimili, þ. e. þau sjálf og fjögur börn þeirra. Um sé að ræða C sem mál þetta snúist um, G, dóttur sambýliskonu stefnanda, fædda [...], H, son stefnanda, fæddan [...], og I, dóttur stefnanda og sambýliskonu hans, fædda árið [...]. Öll börnin, utan C, séu búsett hjá stefnanda og sambýliskonu hans og með skráð lögheimili hjá þeim. G sé í námi í [...] og vinni á veitingastað samhliða því. H sé að hefja [...]bekk í [...]og I sé í leikskólanum [...]. Þá hafi þau eignast barn á árinu [....

Stefnandi og sambýliskona hans búi í eigin húsnæði í Kópavogi þar sem nægt rými sé fyrir alla. Þá sé fjölskylda hans samhent og samheldin og eyði t. a. m. flestum frístundum saman hérlendis og erlendis. Þannig geti stefnandi boðið drengnum góðar aðstæður enda yrði honum sinnt vel í leik og starfi hjá stefnanda. Sé því fyrirséð að hann geti búið drengnum vistvænlegt og umhyggjusamt umhverfi án streituvaldandi þátta til frambúðar.

Þeir erfiðleikar sem einkennt hafi samskipti aðila frá fæðingu drengsins eigi, að mati stefnanda, ekki að útiloka sameiginlega forsjá þeirra. Stefnandi hafi lagt sig fram um að eiga góð samskipti við stefndu í þágu hagsmuna drengsins en leitað liðsinnis yfirvalda eftir þörfum og ávallt samþykkt ráðgjöf og leiðbeiningu sem aðilum hafi staðið til boða í því efni.

Að mati stefnanda halli fremur á stefndu í því sambandi sem hafi haldið ágreiningi sínum við stefnanda til streitu, en kvarti á sama tíma undan erfiðleikum í samskiptum þeirra. Þá hafi stefnanda fundist stefnda blanda drengnum um of í ágreiningsmál aðila og jafnvel sýnt honum þau skilaboð sem ganga á milli aðila í tölvupósti og smáskilaboðum.

Þá byggir stefnandi á því að þrátt fyrir takmarkaðar samvistir þeirra feðga þá séu þeir vel tengdir og nánir. Þá njóti drengurinn sín vel á heimilinu með systkinum sínum og á við þau öll heilbrigt systkinasamband. Þá finnist honum mjög gaman að vera stóri bróðir. Einnig sé drengurinn hændur að fjölskyldu stefnanda og ekki síst sambýliskonu hans.

Stefnandi byggir einnig á því að það séu grundvallarréttindi hvers barns að njóta forsjár beggja foreldra sinna, sbr. 18. gr. laga nr. 19/2013 sem lögfestu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Sé í ákvæðinu það sérstaklega áréttað að aðildarríki samningsins skuli gera það sem í þeirra valdi standi til að tryggja að sú meginregla sé virt að foreldrar beri sameiginlega ábyrgð á að ala upp barn og koma því til þroska.

Sem fyrr er lýst telur stefnandi að hann hafi til að bera þá persónuleigu eiginleika og hæfni tilað bera þá ábyrgð að ala upp drenginn. Hans framtíðarsýn fyrir son sinn sé að drengurinn upplifi að hann eigi ávallt heimili hjá föður sínum og að hans bíði ávallt opinn faðmur hjá honum og hans fólki. Þá telji stefnandi afar mikilvægt að hann hafi óheftan aðgang að upplýsingum og gögnum um drenginn hjá skóla-og heilbrigðisyfirvöldum svo að hann geti sem best sinnt hans sérþörfum. Þá vilji stefnandi eindregið bæta samskiptin við stefndu og eiga við hana málefnaleg og góð samskipti um málefni drengsins.

Stefnandi vill vera faðir sem sé til staðar, sé til í að hjálpa og leiðbeina, sé til í að lesa og spjalla en ekki síður vera faðir sem taki virkan þátt í lífi sonar síns, beri ábyrgð á honum, hvetji hann og styðji í einu og öllu. Stefnandi telur að krafa hans um sameiginlega forsjá og auknar samvistir sé skref að þeim markmiðum sem hér sé lýst um föðurhlutverk hans.

Stefnandi hafi þegar upplifað gerræðislegar og einhliða ákvarðanir stefndu um ýmislegt sem varði hagsmuni drengsins, sem hún hafi tekið í krafti þess að vera ein með forsjá. Að mati stefnanda sé þar alls ekki alltaf um að ræða ákvarðanir sem séu til hagsbóta fyrir drenginn. Megi þar nefna allt það sem áður sé lýst um fyrirkomulag og þróun samvista og samskipta aðila, en einnig um ákvörðun um þátttöku drengsins í utanlandsferðum með stefnanda og fjölskyldu hans o. fl. Þá hafi stefnda reynt að bregða fæti fyrir stefnanda með tilhæfulausum tilkynningum til barnaverndaryfirvalda. Með vísan til þessa og þess sem lýst sé í málsatvikakafla telji stefnandi að það sé ekki drengnum fyrir bestu að stefnda fari ein með forsjá hans. Kröfur stefnanda um sameiginlega forsjá byggjast á tilvitnuðum ákvæðum barnalaga nr. 76/2003 og laga nr. 19/2013 um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Hvað varðar heimild dómara til að ákveða samvistir vísar stefnandi til 5. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefnandi telur að það þjóni hagsmunum drengsins best að um rúmar samvistir verði að ræða við hann. Sem fyrr sé reifað liggi fyrir úrskurðir sýslumanns um fyrirkomulag samvista en stefnandi óski þess eindregið að samvistir drengsins við foreldra sína verði jafnar.

Um heimild dómara til að kveða á um meðlagsskyldu í málinu vísar stefnandi til 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefnandi hefur á undanförnum árum greitt eitt og hálft meðlag með drengnum en telji að eftir því sem samvistir aukist minnki þörf fyrir slíkt framlag. Hann sé, hér eftir sem hingað til, reiðubúinn að taka fullan þátt í framfærslu sonar síns og hafi helst í huga að þau deili framfærslunni að jöfnu.

Málskostnaðarkrafa stefnanda byggist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. aðallega 130. gr. Krafa um að tekið sé tillit til áhrifa virðisaukaskatts við ákvörðun málflutningsþóknunar byggist á 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988 þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar.

Stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og er honum því nauðsynlegt að fá kostnað vegna skattsins tildæmdan úr hendi stefndu.

Mál þetta er höfðað á heimilisvarnarþingi barnsins, sbr. 37. gr. barnalaga nr. 76/2003.

Málsástæður og lagarök stefndu.

Stefnda byggir kröfu sína á því að aðstæður drengsins hjá stefndu séu á allan hátt til fyrirmyndar. Stefnda búi í eigin húsnæði við góðar aðstæður í fjölskylduvænu hverfi og sé reglusöm og heilsuhraust. Hún sé háskólamenntuð, í góðu starfi og vinnustaður hennar sé nálægt heimili. Móðir og barn séu mjög náin og eigi einstaklega gott samband. Drengurinn treysti móður sinni vel og geti rætt allt við hana. Þau hafi allt líf drengsins búið í sama hverfi, drengurinn gengið í sama skóla, stundað reglulegar íþróttaæfingar og sé félagsleg staða hans góð í dag.

Stefnda leggi sig fram um að styðja drenginn og sinni námi hans og hans áhugamálum af kostgæfni. Hún mæti á öll mót og æfingaleiki hjá drengnum, einnig þegar hann sé í umgengni hjá föður og hafi mætt á alla viðburði í skóla og leikskóla. Stefnda leggi áherslu á að eiga gæðastundir með drengnum og hafi í því skyni lagt sig fram um að fá sumarfrí frá vinnu þann tíma sem drengurinn sé hjá henni í sumarfríi. Þá eigi stefnda samheldna fjölskyldu sem drengurinn hafi náin tengsl við.

Stefnda setji ætíð hagsmuni drengsins ofar sínum eigin og hafi ein tekið alla veikindadaga vegna hans allt frá fæðingu hans. Stefnda leggi áherslu á jákvæða uppbyggingu. Drengurinn hafi meðal annars fengið að fara á [...]námskeið, [...]-námskeið og námskeiðið [...], auk þess að fá einkaþjálfun í fótbolta. Enn fremur hafi stefnda tekið á vandamálum í góðu samstarfi við fagaðila, svo sem skóla, talmeinafræðing og barnaverndaryfirvöld, með prýðilegum árangri. Eini aðilinn sem stefnda hafi ekki átt góð samskipti við hvað varðar þarfir og uppeldi barnsins sé stefnandi.

Drengurinn virðist ekki hafa náð góðum tengslum við föður sinn. Hann hafi ítrekað beðist undan umgengni og lýst óánægju með dvöl hjá honum eftir umgengni. Hann kvarti um að stefnandi tali til sín í skammartón og ásaki sig um lygar. Þá tali drengurinn um að á heimili föður sé sér kennt um allt sem úrskeiðis fari. Þegar drengurinn sé hjá föður eigi hann að leika við hálfbróður sinn og passa hálfsystur sína. Drengnum virðist lítið vera sinn tog helst að sjá að stefnandi hafi lítinn skilning á tilfinningum og þörfum drengsins. Sjáist það einna best á því að þrátt fyrir skýran vilja drengsins til að vilja ekki meiri umgengni hafi faðir hans ítrekað krafist þess að umgengni verði jöfn. Þannig virðist stefnandi ekki virða vilja drengsins í þessum efnum, heldur eingöngu eigin vilja.

Stefnandi virðist sýna drengnum takmarkaðan áhuga, hvort heldur sé í umgengni eða utan umgengnistíma. Hann hringi ekki í drenginn, ekki einu sinni til að óska honum til hamingju með afmælið. Stefnandi hafi ekki tekið einn veikindadag frá vinnu vegna drengsins. Hann skutli honum heim ef hann veikist í umgengni og faðir sé að fara í vinnu. Hann taki mjög sjaldan sumarfrí á þeim tíma sem drengurinn dvelji hjá honum í sumarfríi. Bæði sumarið 2019 og 2020 hafi hann komið heim úr sumarfríi með föður sínum viku fyrr en áætlað var því að hann hafi gefist upp á því að vera afskiptur hjá föður sínum.

Þá telur stefnda föður drengsins leggja óhóflegar byrðar á unga sál með því að ræða við hann málefni sem hann hafi engan þroska til að vinna úr og vænta megi að valdi honum áhyggjum. Þannig baktali stefnandi móður drengsins við hann, sem sé að sjálfsögðu særandi fyrir barnið og til þess fallið að setja það í hollustuklemmu. Hann hafi m. a. sagt drengnum að móðir hans hafi aldrei leyft honum að vera hjá sér þegar hann var lítill. Jafnvel þótt satt væri sé vandséð hvað svo ungt barn eigi að gera við slíkar upplýsingar. Sambýliskona stefnanda hafi sömuleiðis látið drenginn heyra neikvætt tal um barnsmæður stefnanda og aðra aðstandendur.

Því er harðlega mótmælt að stefnda hafi tálmað umgengni stefnanda við son þeirra. Þvert á móti hafi það verið stefnandi sem árum saman vanrækti umgengnisskyldu sína með þeim afleiðingum að hann hafi ekki myndað náin tengsl við barnið og því sé engin forsenda fyrir aukinni umgengni í dag, burtséð frá samskiptum foreldra. Fyrir liggi gögn sem sýni veruleikann í málinu. Bent sé í því sambandi á yfirlit móður um umgengni, sáttavottorð frá 7. ág. 2015, þar sem fram komi að umgengni hafi fallið niður vegna vinnu föður, og úrskurð sýslumanns sem árið 2017 hafnaði kröfu föður um að beita móður dagsektum vegna umgengnistálmana enda hafi ásakanir hans verið tilhæfulausar með öllu. Bent sé á að í frumvarpi sem varð að 48. gr. bl. segi beinlínis að efast megi um gildi sameiginlegrar forsjár þegar mál eru komin í þann hnút sem dagsektarmál eru. Hvað þá þegar þau eru tilefnislaus.

Jafnframt sé ásökunum stefnanda um að stefnda standi í vegi fyrir utanlandsferðum hans með son þeirra vísað á bug. Í fjölskylduráðgjöf hjá barnavernd hafi verið samið um að faðir gæti farið utan með drenginn þegar hann sé í sumarfríi hjá honum. Stefnda hafi ekki á nokkurn hátt staðið í vegi fyrir þeim ferðum. Drengurinn hafi farið með stefnanda til Skotlands sumarið 2018. Stefnda samþykkti einnig að hann færi með föður í tvær utanlandsferðir vor og sumar 2020 og enn eina sumarið 2021 en þær ferðir hafi fallið niður vegna heimsfaraldurs. Stefnda hafi aftur á móti ekki samþykkt utanlandsferðir sem rekist á við skólatíma eða hennar eigin fyrirætlanir þegar drengurinn eigi ekki umgengni við föður.

Í ljósi þess sem á undan sé rakið hafnar stefnda því með öllu að tilefni sé til breytinga á forsjá eða aukinni umgengni drengsins við föður sinn. Stefnda krefst þess aðallega að umgengni verði óbreytt frá því sem ákveðið var í úrskurði ráðuneytisins. Stefnda gerir þó varakröfu um minni umgengni, komi í ljós við meðferð málsins að vilji barnsins standi til slíks, enda hennar ósk að tekið verði fullt tillit til vilja barnsins og líðanar þess.

Á því er byggt að engar forsendur séu fyrir breytingum á forsjá drengsins. Samskipti foreldra hafi allt frá fæðingu hans verið afar slæm og engar breytingar í sjónmáli hvað það varðar.

Stefnandi hafi ekki rennt neinum stoðum undir þá yfirlýsingu í stefnu að hann vilji bæta samskiptin. Þvert á móti hafi hann ítrekað hafnað því að mæta í fjölskylduráðgjöf til að bæta samskipti og umhverfi barnsins. Engin leið sé að samræma uppeldisaðferðir og eiga eðlilegt samstarf og samkomulag um uppeldi drengsins því að öll samskipti farií hártoganir um smáatriði og ljóst að foreldrar séu langt því frá að vera sammála um mikilvæg uppeldisatriði á borð við skjátíma, heimanám, hvernig umönnun og eftirliti með drengnum utan skólatíma skuli háttað eða hvort upplýsingar um ósamlyndi foreldra og álit þeirra á hvort öðru og ættingjum drengsins eigi erindi við 11 ára gamalt barn.

Allt líf drengsins hafi vart komið sá tími sem ekki hafi verið í gangi mál hjá hinu opinbera sem varði umgengni, forsjá og/eða velferð drengsins, allt að frumkvæði stefnanda. Á því sé byggt að stefnandi virði hvorki rétt stefndu né sonar þeirra til friðhelgis einkalífs og fjölskyldu en þau eiga rétt á að vera laus undan þessu linnulausa áreiti, sbr. 71. gr. stjskr. auk 8. gr. MSE. Augljóst sé að slíkt valdi bæði viðvarandi streitu og álagi sem brýnt sé að losa stefndu og son aðila undan. Þá sé margstaðfest í gögnum málsins vanlíðan drengsins vegna samskiptavanda foreldranna og þess hve djúpstæður og langvarandi hann sé.

Eins og gögn málsins staðfesti hafa ítrekaðar sáttameðferðir verið árangurslausar. Foreldrar eigi helst engin samskipti nema rafræn og þá lítil og neikvæð. Þegar slíkt ástand sé viðvarandi skorti forsendur fyrir sameiginlegri forsjá, sbr. t. d. Hrd. nr. 507/2017. Ef aðilar neyðast til að hafa meiri samskipti skapist hætta á að barnið verði fyrir áhrifum af þeirri spennu sem ríkir milli þeirra en drengurinn hafi í gegnum tíðina liðið fyrir ósamkomulag foreldra, svo mikið að víðtæk afskipti barnaverndar hafi komið til. Ljóst sé að ágreiningur foreldra sé líklegur til þess að koma í veg fyrir og draga úr líkum á möguleikum drengsins til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, og hafi gert það.

Á því sé byggt að það sé barninu fyrir bestu að stefnda fari áfram ein með forsjá þess, sbr. 34. gr. bl. Skilyrði laga fyrir sameiginlegri forsjá skorti með öllu. Á því sé byggt að stefnda sé forsjárhæfari og bjóði drengnum upp á mikinn stöðugleika og festu í lífi hans, sem hann sé í ríkri þörf fyrir. Þá séu tengsl stefndu við drenginn mjög sterk. Drengurinn sé að verða 12 ára og hafi stefnda ávallt farið með fulla forsjá hans og verið hans aðalumönnunaraðili frá fæðingu.

Auk þess sem stefnda hafi verið aðalumönnunaraðili drengsins frá fæðingu og tengsl drengsins við hana náin sýni gögn málsins að það sé drengnum fyrir bestu að hún fari með óskipta forsjá hans, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Byggist sú afstaða m. a. á þeirri óumdeildu meginreglu að öryggi og stöðugleiki sé barninu fyrir bestu, sbr. 2. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 sem og 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Hvað varði umgengni þá sé sú ákvörðun lögð í hendur dómsins fyrst og fremst og farið fram á að sú ákvörðun verði tekin að undangenginni rannsókn á vilja og hagsmunum barnsins. Rík umgengni sé ekki ávallt barni fyrir bestu, sér í lagi ekki þegar sýnt sé fram á vanlíðan og hegðunarvanda í kjölfar ákvörðunar um rýmri umgengni auk þess sem fyrir hendi sé djúpstæður og alvarlegur samskiptavandi milli foreldra.

Á því sé byggt að við ákvörðun umgengni verði að virða vilja drengsins fyrst ogfremst, enda sé hann á 12. aldursári. Hafi drengurinn ítrekað sagt við móður sína að honum finnist sumarumgengnin of löng. Þá beri að líta til þess að tengsl milli drengsins og föður hafi alveg frá fyrstu tíð verið veik. Þá hafi drengurinn nýlega lýst sig andvígan aukinni umgengni við föður. Vilji hans standi skýrlega til þess að búa mestmegnis hjá móður sinni. Engar forsendur séu til að þvinga drenginn í meiri umgengni við föður enda sé slíkt til þess fallið að valda drengnum vanlíðan, streitu og depurð auk þess sem slíkt myndi hafa í för með sér röskun á stöðu hans og högum. Eftir afar erfið ár sé drengurinn loksins að komast í nokkurs konar jafnvægi, þrátt fyrir að hann eigi enn langt í land. A. m. k. hafi engar frekari tilkynningar borist barnavernd frá 2019. Sýnt sé fram á í gögnum málsins hversu slæm breyting hafi orðið á líðan og hegðun drengsins í framhaldi af úrskurði sýslumannsins um umgengni árið 2016. Megi draga þá ályktun að enn frekari rýmkun á umgengni muni því hafa enn verri áhrif á líðan og hegðun drengsins og fari því gegn hagsmunum hans. Sérstaklega þar sem slíkt myndi hafa í för með sér þvingun gegn vilja drengsins sem myndi höggva nærri friðhelgi einkalífs og fjölskyldu hans, sbr. 16. gr. barnasáttmálans.

Réttur drengsins til að láta skoðun sína í ljós og til þess að réttmætt tillit sé tekið til vilja hans er ekki einungis að finna í barnalögum, sbr. 43. gr., heldur einnig stjórnarskrárvarinn auk þess sem kveðið sé á um hann í helstu mannréttindasáttmálum sem lögfestir hafa verið hér á landi, sbr. MSE, lög nr. 62/1994 auk barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. 12. gr., sbr. lög nr. 19/2013. Gerir stefnda því þá kröfu að við meðferð þessa máls verði fenginn óháður og sérfróður aðili til að ræða við drenginn og afla afstöðu hans. Ljóst sé að mat á því hvað telst vera barninu fyrir bestu verður ekki framkvæmt öðruvísi en með því að veita vilja barnsins verulegt vægi, sbr. 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Krafa um tvöfalt meðlag stefnanda með barninu byggist á 5. mgr. 35. gr. bl. auk viðmiðunarfjárhæða dómsmálaráðuneytisins, sbr. einnig skattframtal stefnanda. Af þessu megi ljóst vera að stefnandi sé hátekjumaður með tekjur sem fari langt fram yfir viðmið fyrir tvöfalt meðlag. Samkvæmt þessu beri stefnanda að greiða tvöfalt meðlag með drengnum.

Um lagarök fyrir kröfum sínum um forsjá, lögheimili og umgengni og meðlag vísar stefnda til m. a. 3., 12. og 16. gr. laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 19/2013 og barnalaga nr. 76/2003, einkum ákvæða 1. gr. og 34. gr. laganna.

Krafa um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988. Stefnda er ekki virðisaukaskattsskyld og er henni því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan.

Skýrslur fyrir dómi.

Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilar skýrslu. Einnig gaf skýrslu sem vitni E. Verður vitnað til þeirra eftir því sem þörf þykir við úrlausn málsins. Ekki var óskað eftir að aðrir sem koma að málinu gæfu vitnaskýrslu þar sem lögmenn lýstu því yfir að ekki væri efnislegur ágreiningur um þau gögn sem lægju fyrir í málinu. Þá ræddi dómurinn við drenginn C við upphaf aðalmeðferðar. Verður vikið að því við úrlausn málsins.

Forsjárhæfnismat.

E sálfræðingur var dómkvaddur til að meta forsjárhæfni foreldra og skilaði hann matsgerðinni þann 20. apríl sl. Við gerð matsins ræddi hann við aðila og drenginn á heimili foreldra og á stofu matsmanns. Þá gerði hann persónuleikapróf á foreldrum.

Við spurningunni um hver sé forsjárhæfni og uppeldisaðstæður foreldra, þ. á m. um helstu persónueinkenni foreldra, tilfinningaástand, tengslahæfni, samskiptahæfni, félagslegar aðstæður og persónulega hagi, segir í niðurstöðum og samantekt í matsgerðinni að samkvæmt fyrirliggjandi málsgögnum og viðtölum við málsaðila liggi fyrir að forsjár- og umgengnisdeila foreldra sé af djúpstæðum og langvarandi toga þannig að mikil spenna hafi einkennt samskipti forelda til margra ára sem óhjákvæmilega hafi haft neikvæð áhrif á drenginn, sem þekki ekki annað en togstreitu foreldra. Foreldra greini sannarlega á um orsakir og eðli vandans en almennt virðist þó hafa gengið betur frá árinu 2016 eftir að úrskurður um reglulega umgengni komst á. Ágreiningur foreldra hafi engu að síður haldið áfram og hafi samskipti foreldra iðulega leitað í sama farveg togstreitu og ágreinings, ekki síst eftir að faðir hóf núverandi mál með kröfu um sameiginlega forsjá. Markmið föður í þessu samhengi sé að efla og styrkja tengsl drengsins og stuðla að bættum samskiptum við b-kvk-þf sem hann upplifi að hafi hingað til farið fram með einhliða og gerræðislegar ákvarðanir varðandi drenginn í krafti þess að hún fari ein með forræðið. Framangreindar upplýsingar hafi verið fengnar með viðtölum og sálfræðilegum athugunum.

Varðandi stefnanda segir m. a. eftirfarandi:

Stefnandi er [...]ára gamall maður með háskólamenntun í [...]og hefur starfað hjá [...]síðustu fjögur ár. Hann eigi þrjú börn með þremur konum og eigi von á sínu fjórða barni með núverandi sambýliskonu. Fyrir eigi þau rúmlega [...] ára gamla dóttur. Samvinna við stefnanda hafi gengið vel á matstímanum og mætti hann tímanlega í bókuð viðtöl. Stefnandi sé jákvæður í viðmóti, rólegur, yfirvegaður og hafi átt ágætt með að skipuleggja frásögn sem var trúverðug frá hans sjónarmiði. Innihald og flæði tals var með eðlilegum hætti og sýndi hann engin merki um óeðlilega tortryggni, talþrýsting eða hugsanatruflanir en almennt beri stefnandi ekki yfirbragð geðrænna erfiðleika. Stefnandi hafi yfirleitt ekki haft mörg orð um hlutina þannig að frásögnin hafi virkað á tímum yfirborðskennd og stundum köld þar sem hann hafi fyrst og fremst vísað til þess að hann ætlaði sér ekki að koma barnsmóður upp með ósveigjanleika og stjórnsemi í sinn garð og hún ætti ekki að komast upp með einhliða ákvarðanir varðandi drenginn eða halda mikilvægum upplýsingum varðandi drenginn frá honum þar sem drengurinn væri sonur þeirra beggja. Þá hafi komið fram að drengurinn hafi á tímabilum, sérstaklega þegar hann var yngri, glímt við erfiða hegðun og skerta tilfinningastjórn sem stefnandi sagðist vilja hafa eitthvað um að segja. Stefnandi hafi lýst töluverðri gremju í þessu samhengi og sagði stefndu hafa frá upphafi ýmist tálmað umgengni eða komið í veg fyrir eðlilegt samband drengsins við föðurfólk sitt.

Þá hafi það vakið athygli matsmanns að stefnandi hafi sjaldnast vikið umræðunni að drengnum sjálfum eða vangaveltum um það hvers vegna hann væri að glíma við hegðunar- og tilfinningavanda og deildi yfirleitt ekki vangaveltum um það á hverju drengurinn þyrfti að halda til þess að hann myndi hegða sér vel eða liði betur. Umræðan hafi því frekar snúist um óréttlæti og stjórnsemi barnsmóður í hans garð og að barnsmóðir ætti ekki að komast upp með ósveigjanleika eða stjórnsemi í hans garð og þar með útilokun frá ákvörðunum um líf drengsins. Þá talaði stefnandi um neikvæð áhrif barnsmóður á samskipti við drenginn og mátti heyra gremju út í bæði barnsmóður og drenginn sjálfan sem hafi verið hliðhollur móður sinni.

Á greindarprófi, geðgreiningarviðtali og svörun stefnanda á persónuleikaprófi voru allar niðurstöður innan eðlilegra marka.

Þá segir að stefnandi búi að ágætum styrkleikum í uppeldislegu tilliti. Hann sé líkamlega og andlega hraustur, reglusamur og að því er virðist í ágætu tilfinningalegu jafnvægi. Hann sé vel menntaður og sé með vinnutengda sjálfsmynd þar sem hann virðist vinnusamur og duglegur að koma sér áfram. Þá standi hann fjárhagslega vel og búi ásamt fjölskyldu sinni í öruggu húsnæði í barnvænu umhverfi. Í viðtölum við stefnanda hafi hann verið fær um að tjá sig um uppeldi barna með raunhæfum hætti og gat tjáð sig um viðurkennd viðmið í barnauppeldi. Þá virðist hann hafa ágæta tilfinningu fyrir foreldrahlutverkinu, bæði þegar talað var við hann og þegar fylgst var með umgengni. Almennt sé honum umhugað um velferð drengsins og vilji helst vera stærri hluti af hans lífi og vilji gjarnan hafa meira af lífi drengsins að segja. Hvað almenna samskipta- og tengslafærni varði þá hafi stefnandi komið vel fyrir í viðtölum, yfirleitt verið léttur í lund og einlægur í frásögn. Hann virðist ekki eiga við sömu samskiptaerfiðleika að stríða og hefur m. a. sýnt stöðugleika á vinnumarkaði og í samskiptum við núverandi maka. Þá upplifi hann og lýsi jákvæðum tengslum við drenginn og telur sig eiga góð samskipti og tilfinningatengsl við hann og telur að þau tengsl séu gagnkvæm af hálfu drengsins. Þá búi hann að góðri greind sem auðveldi honum að tileinka sér nýja þekkingu og færni.

Með tilliti til styrkleika þá álíti matsmaður að stefnandi búi að fullnægjandi og góðum styrkleikum hvað forsjárfærni varði með vísun til 34. gr. barnalaga þegar horft er til getu foreldra til að búa barni þroskavænlegar aðstæður, sýna barni ást og umhyggju, andlegt og líkamlegt öryggi og stuðning sem og önnur atriði er lúti að almennri forsjárhæfni.

Um veikleika stefnanda segir að í uppeldislegu tilliti og hvað forsjárhæfni viðkomi þá virðist stefnandi hafa sett megináherslu á eigin vilja og þarfir í umgengnis- og forsjárdeilunni frekar en að huga að vilja og þörfum drengsins sem hafi alla tíð verið mjög hændur að móður sinni og hafi átt erfitt með allar breytingar. Þá liggi fyrir að drengurinn sé tilfinninganæmur og hafi á tímabilum glímt við skap- og reiðistjórnunarvanda sem hafi hamlað honum bæði í leikskóla og einnig á grunnskólaaldri. Hann sé því augljóslega næmur og þoli illa breytingar og virðist umfram allt hafa haft þörf fyrir stöðugleika og ró í félagsumhverfi sem og gott innsæi foreldra gagnvart vanda hans. Hvað samskiptahæfni varði þá hafi stefnandi komið vel fyrirí viðtölum og virðist yfirleitt ekki eiga í samskiptaerfiðleikum við annað fólk. Honum sé engu að síður lýst sem skapmiklum og stjórnsömum af barnsmæðrum sínum þar sem hann virðist ýmist fáskiptinn og hlutlaus gagnvart drengnum þar til hann verði árásargjarn og grípi til hávaða og hótana fái hann ekki vilja sínum framgengt. Þannig lýsi barnsmæður, utan núverandi barnsmóður, því að stefnandi hafi alltaf verið stjórn- og yfirgangssamur þar sem hann eigi það til að öskra fái hann ekki vilja sínum framgengt. Þá lýsi drengurinn því að samskipti við föður séu oft hlaðin streitu og spennu og upplifir drengurinn oft sem að farðir hans sé að tala til hans í skipandi og pirringslegum tón.

Varðandi stefndu segir í matsgerðinni að hún sé [...]ára gömul með háskólamenntun á sviði [...]og [...]og hafi starfað hjá [...]fyrirtæki síðustu ár. Hún sé einstæð og eigi eitt barn. Samvinna við stefndu hafi gengið vel á matstíma og hún verið áreiðanleg í allri matsvinnu, mætt tímanlega í öll viðtöl og lagt sig fram við verkefnavinnu. Viðmót hennar hafi verið jákvætt og hún lagt sig fram um að svara spurningum með einlægum hætti. Stefnda hafi verið róleg og yfirveguð í viðmóti, tal verið eðlilegt að innihaldi, flæði og formi og engin merki verið um óeðlilega tortryggni eða hugsanavillur. Stefnda sé ljós yfirlitum, ávallt snyrtileg, andlega og líkamlega hraustleg að sjá og beri ekki yfirbragð geðrænna erfiðleika.

Niðurstöður sálfræðilegra prófa bendi til þess að stefnda sé í meðallagi greind án marktækrar styrkleikadreifingar á meginþáttum greindarprófs. Styrkleikar hafi helst komið fram þegar reyndi á sjónræna rökleiðslu og ályktunarfærni en frammistaða í slíkum prófum sé ekki háð menningu eða notkun tungumálsins sem áður greinir.

Málúrvinnsla stefndu hafi mælst innan meðallags en almennt hafi hún ekki mörg orð um hlutina. Almennt megi draga þá ályktun af frammistöðu stefndu að hún búi að góðri greind og að hún hafi góða færni til að tileinka sér nýja þekkingu og færni. Á greindarprófi, geðgreiningarviðtali og svörun stefndu á persónuleikaprófi voru allar niðurstöður innan eðlilegra marka.

Matsmaður kveður stefndu búa að góðum styrkleikum í uppeldislegu tilliti. Hún sé andlega og líkamlega hraust, reglusöm, eigi enga sögu um áfengis- eða vímuefnavanda og sé í góðu andlegu jafnvægi. Þá sé stefnda með góða menntun og trygga vinnu. Hún standi fjárhagslega vel, búi í eigin húsnæði í barnvænu hverfi og eigi gott tengsla- og stuðningsnet í fjölskyldu sinni. Þá virðist stefnda metnaðarfull, samviskusöm, þrautseig og dugleg og virðist hafa tileinkað líf sitt uppeldi drengsins þar sem hún fylgi honum eftir á öllum sviðum bæði hvað varði náms-, félags- og tilfinningalegar þarfir sem og hvað varði íþrótta- og tómstundastarf þar sem hún haldi vel utan um íþróttaiðkun og fótboltaæfingar drengsins. Þá virðist stefnda hafa gott innsæi gagnvart þörfum og veikleikum drengsins sem komu fram á leikskólaaldri, þ. e. varðandi frávik í málþroska sem og erfiðleika tengda tilfinningastjórn, félagslegri aðlögun og hegðun, en drengurinn hafi verið að fá skapofsa- og reiðiköst, sérstaklega þegar hann var yngri. Móðir hafi í þessu samhengi tekið frumkvæði og hafi leitað sérfræðiráðgjafar og fylgt leiðbeiningum sérfræðinga vel eftir. Þá virðist hún hafa lagt sig fram um að skapa drengnum fyrirsjáanlegt og þroskavænlegt umhverfi og hafi lagt sig fram um að skapa stöðugleika í lífi drengsins. Þá virðist fátt í gögnum málsins beinlínis benda til þess að hún hafi reynt að tálma umgengni við föður en glöggt megi sjá að hún hafi verið mjög verndandi og hugsanlega kvíðinn yfirþví að setja drenginn í aðstæður sem hún hafi ekki treyst drengnum til að ráða við. Þá virðist innsæi móður gagnvart almennum uppeldisaðferðum vera gott og hefur hún tileinkað sér skilgreinda uppeldisfræðilega ramma þar sem hún taki á erfiðri hegðun með því að umbuna og styrkja jákvæða og æskilega hegðun hjá drengnum. Þá virðist tengslafærni móður góð og hafi hún sem aðalumönnunaraðili drengsins myndað jákvæð geðtengsl við drenginn sem séu honum mikilvæg til framtíðar.

Hvað varði veikleika í uppeldislegu tilliti þá eigi móðir fyrri sögu um kvíða á grunni áfallasögu. Vísbendingar um ákveðinn ósveigjanleika og tortryggni, hugsanlega á grunni kvíða, virðast vera til staðar og ekki sé ósennilegt að hún geti átt erfitt með að treysta fólki. Þá virðist stefnda hafa ákveðna tilhneigingu til fullkomnunaráráttu þar sem hún vilji gera hlutina óaðfinnanlega eða fullkomna, sérstaklega í tengslum við uppeldi drengsins og geti því átt erfitt með að treysta öðrum til að taka ábyrgð á drengnum. Ákveðinn ósveigjanleiki og stjórnsemi virðist því hafa verið til staðar, mögulega á grunni kvíða, þar sem hún hafi átt erfitt með að treysta föður til að taka ábyrgð á drengnum, sérstaklega þegar erfiðlega hefur gengið. Með tilliti til styrkleika og forsjárhæfni móður með tilvísun til 34. gr. barnalaga þá búi hún að góðum styrkleikum til að búa syni sínum öruggar og þroskavænlegar aðstæður, sýna syni sínum ást og umhyggju, andlegt og líkamlegt öryggi sem og annað er lýtur að almennri forsjárhæfni.

Varðandi spurninguna hvernig háttað sé tilfinningalegu sambandi og tengslum milli hvors foreldris og barnsins og hver skilningur þeirra sé á þörfum þess segir m. a.:

Stefnanda sé umhugað um velferð drengsins og lýsir vilja til þess eiga stærri hlutdeild í hans lífi og tjáir þá ósk að drengurinn verji meiri tíma og verði stærri hluti af föðurfjölskyldu sinni. Stefnandi lýsir jákvæðum tengslum við drenginn og telur eitt það mikilvægasta í lífi sínu að vera foreldri. Þá telur stefnandi sig þekkja þarfir drengsins vel og telur sig vita hver hans vilji sé. Þá segist hann eyða talsverðum tíma með drengnum og telur sig geta skilið og talað við drenginn á hans forsendum. Engu að síður sé það mat stefnanda að tengslin við drenginn væru traustari ef móðir hans hefði ekki staðið í vegi fyrir því að þeir fengju það svigrúm sem nauðsynlegt var til að skapa náin tengsl og óttast stefnandi að viðhorf drengsins séu smituð af neikvæðum viðhorfum móður í hans garð.

Hvað varðar innsæi og skilning föður á þörfum drengsins þá hafi stefnandi komið lítið inn á þá umræðu á hverju drengurinn þyrfti raunverulega að halda en lagði meiri áherslu á að hann sjálfur ætti rétt á að fá að vita ef drengurinn væri að lenda í vandræðum í skólanum þannig að hann gæti verið hluti af lausninni. Hvernig hann myndi bregðast við vandanum og á hverju drengurinn þyrfti að halda kom hins vegar ekki skýrt fram í málflutningi föður.

Hvað tengsl við drenginn varði þá hafi stefnandi allt frá árinu 2016 haft reglulega umgengni við drenginn aðra hverja helgi inni á sínu heimili. Þrátt fyrir það virðist stefnanda ekki hafa lánast að byggja upp sannfærandi eða traust tengslasamband við drenginn þannig að drengurinn treysti honum og velji samskipti við hann að eigin frumkvæði en samskipti drengsins við föður sinn virðast einkennast af vantrausti þar sem drengurinn sé á varðbergi gagnvart föður sínum.

Í viðtölum við drenginn lýsir hann tengslum sem einkennast af vantrausti og virðist drengurinn upplifa ákveðna þvingun og á sama tíma afskipta- og áhugaleysi af hálfu föður síns. Þá virðist drengnum finnast sem faðir hans umberi ekki hans tilfinningar og hefur sakað hann um að ljúga þegar hann kvartar yfir einhverju og sakar hann um að tala máli móður sinnar. Á sama tíma virðist drengurinn vantreysta föður sínum, viðbrögðum hans og tilfinningum, upplifir föður sinn tilfinningalega fjarlægan og áhugalausan gagnvart sér og því sem hann sé að gera.

Hvað samband við móður drengsins varðar þá var hann mjög afdráttarlaus hvað tilfinningatengsl og samskipti varðar og lýsir sterkum tilfinningum til móður sinnar, tengslum sem virðast byggð á trausti, virðingu og fyrirsjáanleika, ást og umhyggju. Í viðtölum við móður kom fram að tilfinningatengsl mæðginanna væru gagnkvæm en móðir virtist að miklu leyti hafa helgað líf sitt uppeldi drengsins og virtist iðulega forgangsraða þörfum drengsins umfram eigin þarfir. Tengsl af þessu tagi geti að einhverju marki verið yfirþyrmandi og ofverndandi þar sem drengurinn virðist mjög háður móður sinni og vill helst alltaf hafa hana nærri og njóta þjónustu hennar.

Í svari við spurningunni hvernig samvistum drengsins við það foreldri sem hann hefur ekki fasta búsetu hjá sé best háttað segir m. a. í matsgerðinni að drengurinn hafi átt fasta umgengni við föður sinn og fjölskyldu hans frá árinu 2016 samkvæmt úrskurði sýslumanns. Frá þeim tíma sem liðin sé hafi drengurinn kynnst föður sínum betur sem og fjölskyldu hans og jafnaldra bróður sínum sem búi hjá föður þeirra aðra hverja viku. Þá hafi drengurinn kynnst núverandi konu föður síns og hefur eignast yngri systur sem honum þykir vænt um og virðist vera að mynda mikilvæg tengsl við. Allt séu þetta mikilvæg tengsl sem áríðandi sé að viðhalda og styrkja. Þrátt fyrir að jákvæð tengsl séu að verða til þá einkennist samband drengsins við föður sinn og fjölskyldu hans af mikilli spennu þar sem tortryggni og vantraust í garð föður sé enn til staðar. Í viðtölum við drenginn kom fram að honum liði sjaldan vel á heimili föður eða í samskiptum við hann og óskaði þess ekki að auka umgengnina. Að þvinga drenginn til aukinnar umgengni væri slæmur kostur og væri einungis líklegt til að auka enn frekar á vanlíðan, mótþróa og kergju í garð föður. Í ljósi þessa er mælt með áframhaldandi fastri búsetu hjá móður með óbreyttri umgengni við föður.

Í svari við spurningunni hver sé líðan drengsins hjá hvoru foreldri og afstaða hans til búsetu sinnar, samvista við foreldra, tómstunda og skólagöngu segir m. a. í matsgerðinni: Eins og fram hefur komið þá líður drengnum vel á heimili móður og í samskiptum við hana. Aðstæður á heimilum foreldra séu ólíkar en drengurinn búi einn hjá móður sinni og nýtur fullrar athygli hennar og umhyggju. Heimili föður sé stórt og þar séu fleiri um athyglina og að því er virðist sé þar ekki eins agað heimilishald, óreiða er meiri, fleira fólk að tengjast og öll samskipti og tengsl flóknari þar sem fjölskyldan sé samsett. Þá deilir drengurinn herbergi með hálfbróður sínum þar sem þeir sofi í kojum. Bróðir drengsins dvelji viku og viku á heimilinu og sé því meira eins og heima hjá sér. Hjá föður á drengurinn ekki sérstakt herbergi eða afdrep fyrir sig þrátt fyrir að húsið sé stórt og deilir því aðstöðu með bróður sínum og virðist því vera meira eins og gestur á heimilinu.

Á heimili móður sé drengurinn með sérherbergi þar sem hann sé með persónulega muni sem tengist áhugamálum hans. Þá liggi fyrir að móðir hafi meira svigrúm og tíma fyrir drenginn og hefur aðlagað líf sitt, vinnu, áhugamál og frístundir að umönnun drengsins þar sem hún fylgir honum á æfingar og knattspyrnumót. Þá hafi hún tekið ábyrgð á þroskatengdum veikleikum drengsins sem komu fram á leikskólaaldri þar sem hann var með frávik í málþroska og hafi á tímabilum sýnt erfiða hegðun í skóla með bæði skap- og reiðiköstum. Innsæi móður gagnvart veikleikum drengsins sé gott og henni sé umhugað um að skapa drengnum rólegt og fyrirsjáanlegt umhverfi þar sem agi og skýrir rammar séu til staðar og þrífist drengurinn vel við slíkar aðstæður.

Matsmaður átti þrjú viðtöl við drenginn á matstíma, á heimili föður, heimili móður og á stofu matsmanns. Þá átti matsmaður samtal við deildarstjóra stoðþjónustu í [...]skóla. Almennt virðist drengnum líða vel í dag en hann hefur átt tímabil þar sem honum hefur liðið illa, verið kvíðinn og uppspenntur og tekið endurtekin skap- og reiðiköst. Á þeim tíma hafi verið mikil spenna í samskiptum foreldra og var málið um tíma tilvinnslu í barnavernd þar sem talið var að vanlíðan drengsins mætti rekja til togstreitu og samskiptaerfiðleika foreldra.

Í viðtölum við drenginn bar hann sig vel, var opinn og einlægur í samskiptum. Í viðtali sem fór fram á heimili föður var hann á varðbergi en svaraði spurningum greiðlega. Þar sagði hann að sér liði ágætlega á heimili föður og fjölskyldu hans og kvartaði minna yfir samskiptum við föður, konu hans eða systkini á heimilinu. Drengurinn tók þá skýrt fram að hann vildi ekki neinar breytingar á umgengni og sagði fyrirkomulagið ágætt eins og það væri.

Í viðtali sem matsmaður átti viku síðar á heimili móður sagðist drengurinn ekki hafa verið nægilega skýr í svörum síðast þegar hann talaði við matsmann og gaf þá skýringu að hann hefði haldið að matsmaður væri tengdur föður hans og hefði því ekki sagt allan sannleikann. Þá útskýrði drengurinn að sér liði best á heimili móður því að þar væri hans raunverulega heimili, þar vilji hann alltaf búa og hvergi annars staðar. Drengurinn sagði sér oft líða illa á heimili föður þar sem hann hefði oft lítið fyrir stafni annað en að hanga með bróður sínum í tölvu eða síma. Sagði hann lítil samskipti eiga sér stað milli þeirra feðga þegar hann væri í umgengni og sagði föður sinn bara hafa verið að sýnast þegar matsmaður kom í heimsókn. Þá sagðist drengurinn alls ekki vilja auka umgengni við föður og ef eitthvað væri þá vildi hann draga úr samvistum við föður og fjölskyldu hans og frekar fara í einstaka heimsóknir en dvelja aðra hverja helgi hjá föður. Þá sagðist drengurinn alls ekki vilja verja meiri tíma á heimili föður en nú þegar væri.

Drengurinn undirstrikaði vilja sinn í þriðja viðtali þar sem hann sagðist helst vilja vera sem mest á heimili móður sinnar því að þar væri rólegt og samband við móður væri mjög gott. Hvað afstöðu til skóla og íþróttaiðkunar varðar þá sagði drengurinn að sér liði vel í skólanum og að sér gengi vel bæði náms- og félagslega og er það í nokkru samræmi við umsögn frá deildarstjóra stoðþjónustu í [...]skóla. Þá kvaðst hann áhugasamur um að halda áfram að æfa fótbolta og hlakka til að fara á keppnismót í sumar.

Af ofanrituðu sé það álit matsmanns að foreldrar búi bæði að góðri forsjárhæfni en enginn vafi leiki á því að foreldrum þykir báðum vænt um drenginn og beri bæði hagsmuni hans fyrir brjósti þótt þau greini á um hvernig hagsmunum hans sé best varið. Ágreiningurinn sé langvarandi og hafi þrátt fyrir ítrekaðar sáttatilraunir ekki borið árangur en í því samhengi verði að hafa í huga að meginforsendur þess að forsjá geti verið sameiginleg velti iðulega á því að foreldrar geti talað saman og geti komist að samkomulagi um hagsmuni barnsins.

Þá verður ekki framhjá því horft að drengurinn, sem nú sé á tólfta ári, var vel fær um að tjá skoðun sína um framtíðarbúsetu við matsmann en þar hafi komið mjög skýrt fram að hann vilji búa og vera sem mest hjá móður sinni og myndi helst vilja stýra því meira sjálfur hversu miklum tíma hann ver með föður sínum og fjölskyldu hans. Hér kom skýrt fram í máli drengsins að hann á sterk tengsl við móður sína og upplifir tryggan griðastað á heimili móður sinnar. Tengsl við föður séu flóknari og veikari eðli málsins samkvæmt og þrátt fyrir að drengurinn hafi átt reglulega umgengni við föður sinn frá árinu 2016. Með afdráttarlausan vilja og afstöðu drengsins í huga, sérstaklega í ljósi þess að hann sé tilfinninganæmur og eigi sögu um skerta tilfinningastjórn, þá sé áríðandi að taka tillit til vilja hans og þvinga hann ekki inn í aukna umgengni sem væri líklegri til að ýta undir aukinn hegðunar- og tilfinningavanda. Að áliti matsmanns ætti megináhersla foreldra því frekar að beinast að því að viðhalda núverandi umgengnisfyrirkomulagi með áherslu á að byggja upp jákvæðari foreldrasamskipti og traustari tengsl við drenginn honum til hagsbóta.

E kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína.

Forsendur og niðurstaða.

Eins og rakið er að framan á mál þetta sér aðdraganda frá árinu 2011 er drengurinn C fæddist. Í því felst að djúpstæður ágreiningur er um umgengni drengsins við föður og upplýsingagjöf varðandi drenginn til föður. Hefur það litað samskipti aðila svo að sannanlega hefur það haft áhrif á andlega líðan drengsins. Stefnda fer ein með forsjá drengsins og hefur gert frá fæðingu hans en umgengni við stefnanda verið stopul og ekki verið regluleg fyrr en eftir úrskurð sýslumanns þann 16. júní 2016. Var drengurinn þá fimm ára. Þar var ákveðið að drengurinn yrði í umgengni aðra hverja helgi frá föstudegi til mánudags að undangenginni aðlögun sem fólst í því að drengurinn dveldi fyrstu tvær umgengnishelgar hjá föður yfir tvær nætur. Faðir sækti þá barnið úr leikskóla á föstudegi og skilaði á heimili móður á sunnudegi kl. 13.00. Var m. a. ákveðið að umgengni myndi lengjast eftir að drengurinn væri kominn í grunnskóla fram til þriðjudags. Þá var ákveðið með sumarleyfi og hátíðarumgengni. Var m. a. tekið fram að væru skólar ekki starfandi skyldi faðir sækja og skila barninu á heimili þess á þeim tíma sem skóli/leikskóli væri annars starfandi. Um túlkun á þessu ákvæði hefur verið ágreiningur milli aðila.

Dómurinn ræddi við drenginn við upphaf aðalmeðferðar í október sl. Lýsti hann því fyrir dómendum að honum liði ágætlega hjá föður sínum en leiddist stundum. Þá sagðist hann vilja fá sitt rúm en ekki sofa í koju eins og hann gerði núna. Fyrir dóminum var stefnandi inntur eftir því hvort þetta hafi gengið eftir. Kvað hann að drengnum hafi staðið til boða að fá annað herbergi en hann deildi með jafnaldra sínum og hálfbróður en hann hafi frekar kosið að sofa inni hjá honum áfram. Drengurinn sagði dómendum frá því að móðir hans hafi sýnt honum smáskilaboð frá föður og hann hafi heyrt þau rífast í símann. Helst vildi hann að þau gætu verið vinir svo að hann þyrfti ekki að taka þátt í ágreiningi þeirra. Hann var afdráttar laus með það að hann vildi búa hjá móður sinni og að umgengni við föður hans yrði ekki aukin.

Honum liði vel í skólanum og ætti þar vini. Þá lýsti hann því að faðir hans hafi reiðst þegar drengurinn hringdi í móður sína um jól og bað hana að sækja sig þegar hann var að koma heim úr Rush-garðinum. Þá sagði hann að meint spark föður hans í rassinn hafi verið gamni- spark.

Stefnandi krefst þess að forsjá aðila verði sameiginleg. Fyrir dóminum kom skýrlega fram að mikill ágreiningur er milli aðila og einnig kemur fram í gögnum málsins að ósveigjanleiki er af hálfu beggja aðila varðandi breytingar á umgengni. Fram kom hjá stefnanda að hann teldi sameiginlega forsjá nauðsynlega til að hann gæti fengið allar þær upplýsingar um drenginn frá opinberum aðilum sem einkaaðilum sem koma að velferð hans en fram til þessa hafi hann ekki fengið þær upplýsingar í skjóli þess að hann væri forsjárlaust foreldri. Þá kemur fram að stefnda hefur óskað eftir því við skólayfirvöld að senda ekki tölvupóst varðandi málefni drengsins í gegnum Mentor þar sem stefnandi hafi aðgang að þeim upplýsingum. Stefnandi byggir á því að honum sé nauðsynlegt að vita, t. d. um andlega líðan drengsins og kvíða til að geta tekist á við þann vanda drengsins á réttum forsendum en ekki í ljósi þess sem drengurinn segi honum eða stefnda. Upplýsingum hafi sannanlega verið haldið frá honum, og m. a. í framhaldi af yfirlýsingu aðila þann 11. október sl. um að hann hefði aðgengi að öllum þeim upplýsingum um drenginn og móðirin hefði þá hafi stefnda dregið til baka umboð sitt um að stefnandi fengi upplýsingar um drenginn frá þeim sálfræðingi sem hann gangi til. Aðspurð um þetta fyrir dómi kvað stefnda sálfræðinginn vera bundinn trúnaði við drenginn og ekki hafa lagalegar heimildir til að gefa stefnanda upplýsingar um það sem fram fari í viðtölum milli sálfræðingsins og drengsins. Því hafi hún hafnað því, með trúnaðartraust drengsins að leiðarljósi, að stefnandi fengi þær upplýsingar.

Stefnandi kvaðst hafa fengið að lesa gögn um aðkomu barnaverndar að málefnum drengsins en ekki fengið afrit af þeim þrátt fyrir ofangreinda yfirlýsingu. Þá kvaðst hann vera að fá upplýsingar hér fyrir dóminum um frekari sálfræðimeðferð fyrir drenginn sem hann hafi ekki haft hugmynd um. Það séu fimm tímar sem barnaverndaryfirvöld hafi ákveðið að greiða fyrir drenginn.

Í matsgerðinni segir um innsæi og skilning föður á þörfum drengsins að þá hafi hann komið lítið inn á þá umræðu á hverju drengurinn þyrfti raunverulega að halda en stefnandi hafi lagt meiri áherslu á að hann sjálfur ætti rétt á að fá að vita ef drengurinn væri að lenda í vandræðum í skólanum þannig að hann gæti verið hluti af lausninni. Hvernig hann myndi bregðast við vandanum og á hverju drengurinn þyrfti að halda hafi hins vegar ekki komið skýrt fram í málflutningi föður.

Í 29. gr. barnalaga nr. 76/2003 segir að barn eigi rétt á forsjá beggja foreldra sinna sem séu í hjúskap, sbr. þó 3. mgr. 31. gr., eða hafa skráð sambúð sína í þjóðskrá. Aðilar hafa aldrei verið í hjúskap eða skráðri sambúð og fer því stefnda ein með forsjá drengsins, sbr. 2. mgr. 29. gr. laganna. Í 34. gr. laganna er dómara heimilt að kveða á um að forsjá skuli vera sameiginleg. Í 4. mgr. 34. gr. segir að í ágreiningsmáli um forsjá barns beri dómara, við mat á því hvort forsjá skuli vera sameiginleg auk atriða sem nefnd séu í 2. mgr., að taka mið af því hvort forsjáin hafi áður verið sameiginleg og aldri og þroska barns. Þá beri sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði. Í 2. mgr. 34. gr. segir að dómari kveði á um hvernig forsjá eða lögheimil verði háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Dómari líti m. a. til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldur þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska.

Í matsgerð dómkvadds matsmanns kemur fram að báðir foreldrar séu vel forsjárhæfir en tengsl stefndu við drenginn séu sterkari. Skýrist það af því að drengurinn hefur ætíð búið einn með henni og lengst af fengið takmarkaða umgengni við föður.

Forsenda þess að stefnandi höfðaði mál þetta eru samskiptavandamál foreldranna sem hefur verið viðvarandi frá fæðingu drengsins. Bera gögn málsins það með sér eins og að framan er rakið. Ítrekað hefur faðir leitað til sýslumanns með beiðni um úrskurð um umgengni. Síðasti úrskurður sem gekk hjá sýslumanni er frá 16. júní 2016. Stefnda kærði þann úrskurð til innanríkisráðuneytis sem staðfesti úrskurð sýslumanns óbreyttan þann 6. apríl 2017.

Þegar þetta mál er til úrlausnar hefur drengurinn verið í reglulegri umgengni við föður á sjötta ár en hann verður tólf ára [...].

Drengurinn hefur myndað tengsl við föður þótt betri megi vera samkvæmt stefnanda sjálfum og gögnum málsins. Stefnandi kveður helstu ástæður þess að hann hafi ekki náð að uppfylla skyldur sínar í föðurhlutverkinu vera þær að upplýsingum um drenginn sé haldið frá sér og þar með hafi hann ekki haft möguleika á því að taka þátt í að leysa vandamál tengd tilfinninga- og hegðunarvanda drengsins. Um þetta liggja fyrir gögn í málinu og er jafnframt staðfest af stefndu fyrir dómi þótt hún telji þær tálmanir vera til að vernda drenginn. Með yfirlýsingu þann 11. október sl. heimilaði stefnda stefnanda að fá þær upplýsingar frá sálfræðingi drengsins sem hún sjálf fengi en dró það síðan til baka þegar á reyndi. Þá hefur hún ekki upplýst stefnanda um að drengurinn sé að fara áfram til sálfræðings. Að mati dómkvadds matsmanns eru líkur á að stefnda sé ofverndandi og stjórnsöm.

Erfiðleikar í samskiptum stefnanda og stefndu snúa helst að umgengni drengsins við föður svo og um upplýsingagjöf til stefnanda.

Við ákvörðun sameiginlegrar forsjár ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði.

Telur dómurinn að inntak samskiptaerfiðleika þeirra snúi ekki að ágreiningi um uppeldisaðferðir, öryggi drengsins hjá hvoru foreldri fyrir sig eða velferð hans í umgengni svo máli skipti. Ágreiningurinn virðist meira snúa að því að stefnda hleypur undir bagga með drengnum um leið og hann biður um það þegar hann er í umgengni. Í sjálfu sér er eðlilegt að hlusta á vilja drengsins en hitt er annað að það er ekki þroska og velferð drengsins fyrir bestu að láta hann ráða för þegar að stefnanda kemur. Þá er upplýsingaskortur til stefnanda um drenginn stór hluti af vandanum eins og að framan er rakið og á ábyrgð stefndu.

Nafnlaus tilkynning barst til barnaverndar um meint ofbeldi gegn öðrum syni stefnanda þann 18. október 2016. Var því máli lokað þar sem ekkert kom fram um að sú tilkynning ætti við rök að styðjast.

Í gögnum málsins kemur fram að stefnda hafi reynt að koma í veg fyrir að stefnandi fengi skýrslu um þroskafrávik og hegðunarvandamál drengsins í hendur.

Í tilkynningu til barnaverndar frá leikskóla drengsins í mars 2017 kom fram að áhyggjur væru í skólanum vegna vanlíðanar C. Hann fengi slæm skapofsaköst sem lýstu sér í ofbeldishegðun. Þá segir að leikskólinn hafi orðið vitni að samskiptum foreldra á viðburði í leikskólanum sem þau töldu ekki góð fyrir líðan barnsins. Drengurinn sýndi kvíða í tengslum við t. d. fatnað sem færi á milli heimila. Almenn umhirða og hreinlæti væri mjög gott og hann mætti mjög vel í leikskólann. Þá segir að erfið samskipti og samvinna milli forsjáraðila og leikskóla einkennist af togstreitu og tortryggni um það hvernig eigi að standa að málum sem snúi að upplýsingagjöf til umgengnisaðila. Til að mynda hafi endurmat frá sálfræðingi stoppað um haustið þar sem stefnda vildi ekki að stefnandi fengi skýrslur. Var það mat leikskólans að það væri barninu fyrir bestu að báðir foreldrar hefðu upplýsingar um líðan og hegðun drengsins til þess að samræma vinnubrögð á öllum stöðum. Einnig kemur fram að reglulegir teymisfundir hafi verið haldnir með stefndu vegna líðanar drengsins en í febrúar eftir teymisfund hafi stefnda haft samband við leikskólann og verið mjög ósátt við starfsaðferðir skólans og vildi að þeim lyki. Í lokin segir að það sé mat leikskólans að til að ná árangri með hegðun og líðan barnsins þurfi að ríkja traust milli allra aðila og að allir sem komi að barninu þurfi að vinna saman en því miður hafi það ekki tekist nógu vel.

Í nóvember 2017 sendi [...]skóli tilkynningu til barnaverndar vegna tíðra skapofsakasta C og mikillar vanlíðanar. Er samskiptavandi foreldra nefndur og að þau eigi greinilega í miklum deilum sem bitni á drengnum. Faðir hafi t. d. rétt á því að vera skráður á Mentor en móðirin sé því mjög mótfallin og vilji að öll samskipti fari í gengum hana. Hún sé mótfallin því að sendur sé póstur í gegnum Mentor sem sendist á þau bæði. Drengurinn virðist vera milli steins og sleggju vegna samskiptaerfiðleika foreldranna og hann megi t. d. alls ekki fara með dót frá móður heim til föður og öfugt. Sé það að kröfu móður.

Þá kemur fram að C sé með límmiðakerfi í dægradvöl og hafi það gengið vel en móðirin sé alfarið á móti því að setja af stað samskiptabók þar sem hún mætti ekki ganga á milli heimila. Um samskiptin milli foreldra segir einnig að alla föstudaga á pabbahelgum komi móðirin með fótboltaskó og bol sem Cnoti á fótboltaæfingum á mánudögum vegna þess að hún treysti ekki föður C til að mun eftir því að senda hann með fótboltaföt í skólann. Þetta rugli drenginn í ríminu og honum finnist óþægilegt að skila fótboltafötunum til starfsmanna í [...]í návist föður. Hann augljóslega skammist sín. Faðir hans hafi óskað eftir því að hann mætti skilja regngallann eftir á snaganum á þriðjudögum þegar hann skili drengnum, sem hafi verið sjálfsagt, en móðirin virðist hins vegar hafa fært regngallann af snaganum og sett í óskilamuni. Nú sé staðan sú að þau geymi bæði fótboltaföt og regngalla inni á skrifstofu í [...]svo að drengurinn finni minna fyrir þessum ágreiningi foreldranna. Þá segir að drengurinn sé alltaf glaður þegar foreldrar sæki hann og taki þeim báðum fagnandi.

Í gögnum málsins liggur fyrir tilkynning frá [...]frá 8. júlí 2021 vegna gruns um líkamlegt ofbeldi af hálfu föður um jólin 2020. Er haft eftir móður að drengurinn hafi sagt sér að faðir hans hafi reiðst með þeim afleiðingum að hann hafi gripið fast í drenginn og hrint honum. Vissi stefnandi ekki af þeirri tilkynningu. Þá segir einnig að í viðtali við drenginn 20. ágúst 2021 hafi hann greint frá sama atviki og stefnda hafði greint frá og samræmdist frásögn hans frásögn móður. Er haft eftir drengnum að um síðustu jól hafi faðir hans ýtt honum og kýlt hann. Fyrir dóminum kvaðst stefnda telja að sálfræðingurinn hafi kveðið sterkar að orði en frásögn drengsins hafi verið. Hann hafi sagst hafa haldið að faðir hans ætlaði að kýla hann en ekki að hann hafi verið kýldur.

Í svari [...]skóla til barnaverndarnefndar þann 11. nóvember 2021 kemur m. a. fram að líðan drengsins sé oft ekki góð en hann sé sterkur námslega en það séu áhyggjur af honum. Þá er tekið fram um samskipti starfsmanna skólans við foreldra C að mestu samskiptin séu við móðurina, hún hafi mætt á fundi og annað tengt drengnum. Þá hafi hún sent tölvupósta um að hún sé ekki sátt með skráningu á Mentor. Faðir hans hafi örlítið verið í tölvusamskiptum við umsjónarkennara og aðallega verið að spyrjast fyrir og fá upplýsingar. Þá er tekið fram að umsjónarkennurum sé komið í óþægilega stöðu þar sem móðirin hafi beðið um að skrá ekki færslur inn á Mentor hvað hegðun drengsins varði þar sem opið mál sé í gangi gegn henni af föður drengsins.

Vegna tilkynningar til barnaverndarnefndar um meint ofbeldi gagnvart drengnum um jólin 2020 var tilvísun send í Barnahús 17. ágúst 2022 og óskað eftir könnunarviðtali. Því var hafnað af hálfu Barnahúss þann 26. ágúst 2022.

Í viðtali við barnavernd í september 2022 lýsir stefnda því að drengurinn hafi reiðst í umgengni hjá föður sínum og hún hafi sótt hann að hans beiðni. Stefnandi lýsir sama atviki þannig að drengurinn hafi fengið skapofsakast og öskrað á hann sem endaði með því að drengurinn hringdi í móður sína og hún sótti hann.

Skýrsla frá [...] frá 10. október 2022 liggur fyrir þar sem fram kemur að sá sálfræðingur sem hafði drenginn til meðferðar hefði eingöngu hitt móður. Þá liggur fyrir tölvupóstur frá stefndu þar sem hún meinar sálfræðingi að veita stefnanda upplýsingar um drenginn.

Eins og rakið hefur verið hefur barnaverndarnefnd Kópavogs haft afskipti af drengnum vegna tilkynninga um meint ofbeldi. Því máli var lokað af hálfu barnaverndarnefndar með ákvörðun þann 12. janúar 2022. Þá ákvörðun kærði stefnda til úrskurðarnefndar velferðarmála sem felldi þá ákvörðun úr gildi með úrskurði þann 15. júní sl. Ekkert annað liggur fyrir í málinu um niðurstöðu þessa máls hjá barnaverndarnefnd en sú meðferð hefur ekki áhrif við úrlausn þessa máls.

Vegna fyrirhugaðs handboltamóts sem drengurinn átti að taka þátt í á Akureyri helgina [...] lá fyrir að þá helgi átti drengurinn að vera í umgengni hjá föður. Samkvæmt einkaskilaboðum milli aðila fyrir mótið segir stefnda við stefnanda að hún og drengurinn muni ekki fara norður til að taka þátt í mótinu og ástæðan sé að dómsmálið sé enn opið og með öllu „veruleikafirrt og innistæðulaust“ að stefnandi ætli að mæta á það.

Eins og rakið hefur verið telur dómurinn sannað að stefnda hefur ítrekað torveldað að stefnandi fái upplýsingar um drenginn frá opinberum stofnunum eða einkaaðilum um líðan hans og dagskipan. Frá leikskóla og grunnskóla er staðfest að stefnda hafi ítrekað reynt að halda upplýsingum um drenginn frá stefnanda. Dóminum þykir ljóst að með þessari tálmun stefndu hafi hún takmarkað forsendur stefnanda til að taka þátt í daglegu lífi drengsins, taka þátt í og vinna með drengnum vegna andlegrar vanlíðanar hans og að vinna með skólayfirvöldum vegna skapofsakasta sem drengurinn hefur tekið. Telur dómurinn að með þessu komi stefnda í veg fyrir að stefnandi geti sinnt foreldrahlutverki sínu og standi því markvisst í vegi fyrir því að stefnandi hafi réttar forsendur til að sinna þörfum drengsins, andlegum sem líkamlegum.

Með þessu hefur stefnda ekki haft hagsmuni drengsins að leiðarljósi og jafnvel verið hamlandi fyrir velferð hans. Þá telur dómurinn að stefnda hafi ekki styrkt stefnanda í að sinna umgengni við drenginn, þegar hann tekur skapofsaköst, með því að sækja hann til föður um leið og drengurinn biður um það. Með því ýtir hún undir þá hugmynd drengsins að hann þurfi ekki aðvera hjá föður sínum ef honum líkar það ekki. Ekkert er annað komið fram, með vísan til þess sem drengurinn hefur sjálfur tjáð sig um og þess sem fram kemur í matsgerðinni, en að drengurinn sé öruggur hjá föður sínum og að vel sé hugsað um hann.

Þrátt fyrir ágreining aðila, eins og rakið er, telur dómurinn að forsenda þess að báðir foreldrar, sérstaklega stefnandi, geti rækt foreldraskyldur sínar sé að forsjáin sé sameiginleg með foreldrum. Með því fær stefnandi þær upplýsingar um drenginn sem hann þarf til að geta rækt foreldraskyldur sínar og sinnt þörfum drengsins til hins ýtrasta. Það getur hann ekki við óbreytt ástand. Verður krafa stefnanda um að forsjá drengsins verði sameiginleg með báðum aðilum því tekin til greina.

Stefnandi gerir ekki kröfu um að lögheimili drengsins verði hjá honum þannig að lögheimili drengsins verður óbreytt hjá stefndu.

Stefnandi gerir kröfu um að umgengni verði jöfn hjá aðilum og byggir á því að það sé þroska drengsins fyrir bestu að vera til jafns hjá foreldrum sínum. Stefnandi eigi stóra fjölskyldu og þar eigi C-hk-nf systkin samfeðra og eina stjúpsystur. Í samtölum við drenginn og fyrir dómendum kvaðst C alls ekki vilja meiri umgengni en nú þegar er til staðar. Þá geti hann ekki verið með vinum sínum þegar hann sé í umgengni hjá föður.

Með vísan til vilja drengsins og allra aðstæðna þykir dóminum rétt að umgengni verði óbreytt eins og verið hefur frá árinu 2016, þó þannig að umgengni verði aðra hverja helgi frá lokum skóla á fimmtudögum til mánudagsmorguns er drengurinn fer í skóla.

Stefnda taldi þessa umgengni allt of mikla, m. a. með tilliti til íþróttaæfinga drengsins og þess að hann hefði ekki félaga sína í hverfinu þar sem stefnandi búi. Fyrir dóminum kom fram að drengurinn æfi handbolta, fótbolta, sundog aðrar íþróttir eftir skóla á föstudögum og mánudögum. Liggur fyrir að hann er á íþróttaæfingum með félögum sínum og kemur regluleg umgengni ekki í veg fyrir það.

Er niðurstaða dómsins að umgengni verði þannig:

Drengurinn skal dvelja hjá föður sínum aðra hverja helgi frá lokum skóla á fimmtudegi til mánudagsmorguns er hann fer í skóla.

Faðir skal sækja drenginn í skóla við upphaf umgengni og skila þangað aftur við lok umgengni. Séu skólar ekki starfandi skal faðir sækja og skila drengnum á heimili móður á sama tíma sem skóli væri annars starfandi.

Drengurinn skal dvelja hjá föður í fjórar vikur á hverju sumri þannig að hann dvelji þar samfellt tvær vikur í senn. Aðilar skulu fyrir 1. apríl ár hvert tilkynna hinu foreldrinu hvenær það hyggst taka sumarfrí og skal móðir fyrst hafa þann rétt árið 2023 og faðir 2024 og svo koll af kolli. Regluleg umgengni fellur niður á meðan á sumarfríi stendur.

Drengurinn skal dvelja hjá föður önnur hver jól frá hádegi 23. desember til kl. 18.00 þann 26. desember, í fyrsta sinn árið 2023. Árið 2024 skal drengurinn dvelja um áramót hjá föður frá kl. 12.00 þann 30. desember til kl. 18.00 þann 1. janúar. Það ár sem drengurinn er hjá föður um jól skal hann dvelja hjá móður um áramótin. Regluleg umgengi fellur niður um jólahátíðina. Faðir skal sækja drenginn og skila honum á heimili móður við upphaf og lok umgengni.

Drengurinn skal dvelja hjá föður aðra hverja páska frá kl. 12.00 á skírdag og þar til skóli hefst að nýju, í fyrsta sinn árið 2024. Faðir skal sækja drenginn og skila honum á heimili móður við upphaf og lok umgengni.

Aðrir frídagar eða helgidagar skulu falla inn í reglulega umgengni eftir því sem við á.

Ef óviðráðanlegar aðstæður valda því að umgengni getur ekki átt sér stað, t. d. aðstæður er varða móður eða barn, s. s. veikindi drengsins, skal umgengni bætt upp næstu helgi sama mánaðar nema aðilar komi sér saman um annað. Getur umgengni því verið af þessum sökum tvær helgar í röð. Falli umgengni niður vegna aðstæðna föður verður sú umgengni ekki bætt.

Dómurinn beinir því til aðila máls þessa að leitast við að ná sáttum um umgengni að öðru leyti og leggja sig fram um að láta drenginn ekki taka þátt í ágreiningi þeirra. Með því hafa þau hagsmuni drengsins í fyrirrúmi en ekki eigin hagsmuni.

Stefnandi gerir kröfu um að meðlagsgreiðslur hans verði einfalt meðlag eins og ákvarðað er af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni. Stefnda krefst þess að stefnanda verði gert að greiða tvöfalt meðlag með drengnum frá dómsuppsögu.

Á heimili stefnanda eru þrjú börn, fædd [...], [...]og [...]. Stefnandi er því framfærsluskyldur þriggja barna auk C. Með hliðsjón af því, meðaltekjum stefnanda og viðmiðunartekjum sýslumanna við ákvörðun um aukið meðlag þykir rétt að stefnandi greiði 75% meðlag til viðbótar einföldu meðlagi með drengnum C frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs hans.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 er rétt að hvor aðili beri sinn málskostnað.

Á-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum I-kk-þgf T-kk-þgf héraðsdómara og Þ-kk-þgf M-kk-þgf sálfræðingi.

Forsjá drengsins C skal vera sameiginleg hjá stefnanda og stefndu.

Lögheimili drengsins skal vera hjá stefndu.

Drengurinn skal dvelja hjá föður aðra hverja helgi frá lokum skóla á fimmtudegi til mánudagsmorguns er hann fer í skóla.

Faðir skal sækja drenginn í skóla við upphaf umgengni og skila honum þangað aftur við lok umgengni. Séu skólar ekki starfandi skal faðir sækja drenginn og skila honum á heimili móðurá sama tíma sem skóli væri annars starfandi.

Drengurinn skal dvelja hjá föður í fjórar vikur á hverju sumri þannig að hann dvelji þar samfellt tvær vikur í senn. Aðilar skulu fyrir 1. apríl ár hvert tilkynna hinu foreldrinu hvenær það hyggst taka sumarfrí og skal móðir fyrst hafa þann rétt árið 2023 og faðir 2024 og svo koll af kolli. Regluleg umgengni fellur niður á meðan á sumarfríi stendur.

Drengurinn skal dvelja hjá föður önnur hver jól frá kl. 12.00 þann 23. desember til kl. 18.00 þann 26. desember, í fyrsta sinn árið 2023. Árið 2024 skal drengurinn dvelja um áramót hjá föður frá kl. 12.00 þann 30. desember til kl. 18.00 þann 1. janúar. Það ár sem drengurinn er hjá föður um jól skal hann dvelja hjá móður um áramótin. Regluleg umgengni fellur niður um jólahátíðina. Faðir skal sækja drenginn og skila honum á heimili móður við upphaf og lok umgengni.

Drengurinn skal dvelja hjá föður aðra hverja páska frá kl. 12.00 á skírdag og þar til skóli hefst að nýju, í fyrsta sinn árið 2024. Faðir skal sækja drenginn og skila honum á heimili móður við upphaf og lok umgengni.

Aðrir frídagar eða helgidagar skulu falla inn í reglulega umgengni eftir því sem við á.

Ef óviðráðanlegar aðstæður valda því að umgengni getur ekki átt sér stað vegna aðstæðna er varða móður eða barn, s. s. veikindi drengsins, skal umgengni bætt upp næstu helgi sama mánaðar nema aðilar komi sér saman um annað. Getur umgengni því verið af þessum sökum tvær helgar í röð. Falli umgengni niður vegna aðstæðna föður verður sú umgengni ekki bætt.

Stefnandi greiði 75% aukið meðlag til viðbótar einföldu meðlagi með drengnum C frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs hans eins og það er ákvarðað af Tryggingastofnun ríkisins á hverjum tíma. Málskostnaður fellur niður.

Áfrýjun máls þessa frestar ekki réttaráhrifum dómsins.