297/2021

Útdráttur

L ehf. höfðaði mál gegn B hf. og krafðist þess að ógiltar yrðu nánar tilgreindar ákvarðanir hluthafafunda 14. október 2019 og 29. janúar 2020 í S hf., nú B hf., um að samþykkja að félagið tækist á hendur tilgreindar samningsskuldbindingar gagnvart BH plc, hluthafa í B hf. Í dómi Landsréttar kom fram að sérfræðiskýrsla, sem aflað var af stjórn B hf. um þau atriði sem kveðið er á um í 2. mgr. 95. gr. a laga nr. 2/1995 um hlutafélög, hefði ekki á nokkurn hátt uppfyllt þær kröfur sem gerðar væru til slíkra skýrslna samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 2. mgr. 95. gr. a laga nr. 2/1995.

Var skýrslan ekki þannig úr garði gerð að hún gæti þjónað þeim tilgangi sínum að hluthafar gætu tekið upplýsta afstöðu til nefndra samninga og sinnt ákvarðanatöku í tengslum við þá á hluthafafundi. Sérfræðiskýrslan hefði verið haldin slíkum annmörkum að jafnað yrði til þess að slíkrar skýrslu hefði ekki verið aflað. Þessi annmarki á undirbúningi að ákvörðun hluthafafundarins 29. janúar 2020 var því svo verulegur að fallast yrði á það með L ehf. að hún teldist ógild. Bæri því að ómerkja samþykkt fundarins á þeim samningnum sem þar voru til umfjöllunar, sbr. 4. mgr. 96. gr. laga nr. 2/1995. Jafnframt hefðu verið slíkir annmarkar á boðun til hluthafafundarins 14. október 2019 að sú ákvörðun sem þar var tekin teldist þegar af þeirri ástæðu einnig ógild. Var því einni fallist á kröfu L ehf. um að ómerkja samþykkt þess fundar.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 10. maí 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. apríl 2021 í málinu nr. E - 274/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að ógiltar verði ákvarðanir hluthafafunda í Stofnfiski hf., nú Benchmark Genetics Iceland hf., 14. október 2019 og 29. janúar 2020, þar sem samþykkt var að Stofnfiskur hf. tækist á hendur samningsskuldbindingar gagnvart Nordic Trustee AS samkvæmt samkomulagi lánveitenda 20. júní 2019, ódagsettum skulda aðildarsamningi, tryggingabréfi (veðsamningi) 19. september 2019 og ábyrgðarsamningi 5. ágúst 2019. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4

Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram lýtur ágreiningur málsins aðallega að því hvort sérfræðiskýrsla K-kvk-ef H-kvk-ef I-kvk-ef, löggilts endurskoðanda, sem gefin var út 4. október 2019 og endurútgefin 10. janúar 2020, uppfylli nánar tilgreind skilyrði laga nr. 2/1995 um hlutafélög en einnig hvort boðun til hluthafafundar í stefnda 14. október 2019 hafi verið í samræmi við lögin. Frá 2014 hefur Benchmark Holdings plcátt 89,48% hlut í stefnda en áfrýjandi 10,47%. Óumdeilt er að Benchmark Holdings plc hefur frá kaupum sínum á hlut í félaginu í krafti eignarhalds síns skipað alla stjórnarmenn stefnda og áfrýjandi frá sama tíma verið í minni hluta í félaginu og ekkert komið að stjórn þess. Í júní 2019 ákvað Benchmark Holdings plc að endurfjármagna lán sín, þar á meðal lán frá HSBC bank og Radobank, með nýju láni frá DNB Bank ASA að fjárhæð 850.000.000 norskra króna, sem svarar til 95.000.000 bandaríkjadala. Var áðurgreind sérfræðiskýrsla unnin í tengslum við fyrirhugaðan skuldaaðildarsamning (e. debtor accession agreement) en með honum skyldi stefndi gerast aðili að samkomulagi 20. júní 2019 á milli meðal annars Bencmark Holdings plc og lánardrottna þess (e. intercreditor agreement) í tengslum við áðurgreinda endurfjármögnun lána félagsins. Einnig skyldi stefndi gerast aðili að tryggingarbréfi (e. general bond), útgefnu 19. september 2019, að fjárhæð 1.300.000.000 norskra króna og 15.500.000 bandaríkjadala, með veði í fasteignum, rekstrartækjum, vörubirgðum, búfé, rekstrarvörum, afurðum og uppskeru stefnda. Loks var fyrirhugað að stefndi gerðist aðili að ábyrgðarsamningi (e. guarantee) 5. ágúst 2019 og skyldi takast með honum á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins frá DNB Bank ASA.

Í þessum viðskiptum kom Nordic Trustee AS fram sem veðvörsluaðili (e. security agent) fyrir hönd kröfueigenda og skyldi hafa umsjón með veðtryggingum og ábyrgðum sem stæðu til tryggingar greiðslu lánanna.

5

Fyrst var boðað til hluthafafundar í stefnda 14. október 2019 þar sem samþykkt var að stefndi gerðist aðili að framangreindum þremur samningum. Fyrir fundinum lá áðurgreind sérfræðiskýrsla K-kvk-ef H-kvk-ef endurskoðanda frá 4. sama mánaðar.

Áfrýjandi gerði athugasemdir við boðun til fundarins þar sem hluthafafundurinn hafði þegar farið fram þegar fundarboðið barst honum. Stefndi viðurkenndi ekki að boðun til fundarins og sú ákvörðun sem tekin hefði verið á honum væru ólögmætar en ákvað eigi að síður að koma á móts við áfrýjanda og boða til nýs hluthafafundar 29. janúar 2020. Á þeim fundi var ákvörðun sú, sem tekin var á hluthafafundinum 14. október 2019, staðfest að nýju með tilskildum meiri hluta atkvæða. Samkvæmt fundargerð fundarins lá fyrir honum „endurútgefin sérfræðingaskýrsla samkvæmt lið a í 95. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög“, sem undirrituð var 10. janúar 2020 af áðurnefndum endurskoðanda. Að öðru leyti er um málsatvik vísað til hins áfrýjaða dóms.

6

Áfrýjandi byggir á því að ákvörðun sem tekin var á hluthafafundinum 14. október 2019 hafi verið ólögmæt. Í fyrsta lagi vegna þess að boðun til fundarins hafi ekki farið fram í samræmi við fyrirmæli 88. gr. laga nr. 2/1995 og 12. gr. samþykkta félagsins.

Í öðru lagi vegna þess að hún hafi verið tekin á grundvelli ófullnægjandi, rangra og hlutdrægra upplýsinga þar sem sérfræðiskýrsla sú sem legið hafi til grundvallar ákvörðun fundarins hafi ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr. a, sbr. 6. gr., sbr. 6. gr. atil 6. gr. c og 7. til 8. gr. laga nr. 2/1995. Hið sama gildi um ákvörðun hluthafafundar 29. janúar 2020 en hún hafi verið tekin á grundvelli sömu gagna og á fyrri fundinum og sé því ólögmæt.

7

Stefndi byggir á því að hluthafafundur stefnda 14. október 2019, sem endurtekinn hafi verið 29. janúar 2020, hafi í báðum tilvikum verið lögmætur og sú ákvörðun sem tekin hafi verið á þeim sé því gild. Engir form- eða efnisgallar hafi verið á ákvörðuninni sem valdi ógildingu hennar. Sérfræðiskýrslan hafi innihaldið yfirlýsingu þess efnis að samræmi væri á milli greiðslu félagsins og þess endurgjalds sem félagið fengi og efni skýrslunnar því uppfyllt kröfur 2. mgr. 95. gr. a laga nr. 2/1995. Ósannað sé að ákvarðanir hluthafafundanna hafi verið til þess fallnar að afla hluthafanum Benchmark Holdings plc ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað áfrýjanda.

8

Að öðru leyti er um málsástæður aðila vísað til hins áfrýjaða dóms.

Niðurstaða

9

Meginregluna um minnihlutavernd í hlutafélögum er að finna í 95. gr. laga nr. 2/1995.

Þar segir að hluthafafundur megi ekki taka ákvörðun sem sé til þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Ákvæði 95. gr. a sömu laga kom inn í lögin með lögum nr. 68/2010 um breytingu á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um ársreikninga en samkvæmt athugasemdum í frumvarpi til laganna var tilgangur þeirra að styrkja minnihlutavernd í hlutafélögum og einkahlutafélögum. Í 1. mgr. 95. gr. a laga nr. 2/1995 segir að samningur milli félagsins og hluthafa, móðurfélags hluthafa, stjórnarmanns eða framkvæmdastjóra félagsins, sem nemi að raunvirði minnst 1/10 hlutafjárins á undirritunartíma samningsins, bindi ekki félagið nema að fengnu samþykki hluthafafundar. Í 2. mgr. 95. gr. a segir síðan að falli samningur undir þessa grein sé félagsstjórn skylt að afla sérfræðiskýrslu samkvæmt 6. gr., sbr. 6. gr. a til 6. gr. c og 7. til 8. gr. laganna. Einnig er þar kveðið á um að skýrslan skuli geyma yfirlýsingu þess efnis að samræmi sé milli greiðslu félagsins og þess endurgjalds sem félagið fær, sbr. 4. tölulið 1. mgr. 6. gr. Þá skuli sérfræðiskýrslan fylgja fundarboði til hluthafafundar og jafnframt vera send hlutafélagaskrá.

10

Óumdeilt er að skuldbindingar þær sem stefndi tókst á hendur með ákvörðunum hluthafafunda stefnda 14. október 2019 og 29. janúar 2020, námu töluvert hærri fjárhæðum en sem nemur raunvirði 1/10 hlutafjár í stefnda. Þá eru umræddir samningar gerðir í millum félagsins og hluthafa. Falla þeir því ótvírætt undir reglu 1. mgr., sbr. 2. mgr. 95. gr. a, sbr. einnig 1. mgr. 6. gr. laga nr. 2/1995, enda aflaði stjórn stefnda sérfræðiskýrslu í samræmi við fyrirmæli ákvæðisins áður en hin umdeilda ákvörðun var tekin.

11

Í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 2/1995 er kveðið á um það í fjórum töluliðum hvers efnis sérfræðiskýrslan skal vera. Í fyrsta lagi skal þar koma fram lýsing á hverri greiðslu eða þeim verðmætum sem félagið tekur við. Í öðru lagi upplýsingar um aðferðina sem notuð er við matið. Í þriðja lagi tilgreining á endurgjaldi fyrir það sem tekið er við. Í fjórða lagi skal skýrslan geyma yfirlýsingu um að hið tiltekna verðmæti svari að minnsta kosti til hins umsamda endurgjalds. Endurgjaldið megi ekki vera hærra en nemur þeirri fjárhæð sem bókfæra megi verðmæti þessi til eignar í reikningum félagsins. Í 1. mgr. 7. gr. er síðan mælt fyrir um að sérfræðiskýrslan skuli unnin af einum eða fleiri óháðum, sérfróðum mönnum, annað hvort löggiltum endurskoðendum eða lögmönnum ellegar öðrum sérfróðum mönnum sem dómkvaddir eru á heimilisvarnarþingi félagsins. Fram kemur í 2. mgr. ákvæðisins að lagaákvæði um löggilta endurskoðendur eigi við um sérfræðinga þá sem semja skýrsluna eftir því sem við eigi. Í 3. mgr. ákvæðisins segir að sérfræðingarnir hafi rétt til að gera þær athuganir sem þeir telja nauðsynlegar og geti krafist þeirra upplýsinga og þeirrar aðstoðar af félaginu sem þeir telja þörf á til að geta rækt starf sitt.

12

Af framangreindum ákvæðum laga nr. 2/1995 um öflun og efni sérfræðiskýrslu verður sú ályktun dregin að markmiðið sé að tryggja gagnsæi í samningum félagsins við tengda aðila þannig að þeir hluthafar sem eru í minni hluta séu upplýstir um þýðingu þeirra fyrir hagsmuni félagsins. Þannig geti þeir tekið upplýsta afstöðu til viðkomandi samninga og ákvarðanatöku í tengslum við þá á hluthafafundi. Er skýrslu af þessu tagi ætlað að tryggja að hluthafi eða hluthafar sem eiga meiri hluta í félaginu sölsi ekki undir sig eignir félagsins með ótilhlýðilegum hætti á kostnað félagsins eða annarra hluthafa. Þá gera reglurnar ráð fyrir að þeir sérfræðingar sem leggja mat á verðgildi verðmæta samkvæmt framangreindu séu óháðir félaginu og hluthöfum þess og hafi sérstakar rannsóknarheimildir til að afla nauðsynlegra gagna. Af þessu þykir leiða að viðkomandi sérfræðingum beri að leggja sjálfstætt mat á þau gögn sem þýðingu geta haft á grundvelli faglegra forsendna og komast að afdráttarlausri og rökstuddri niðurstöðu um hvort hið tiltekna verðmæti svari til hins umsamda endurgjalds.

13

Í málinu liggja fyrir tvær sérfræðiskýrslur K-kvk-ef H-kvk-ef I-kvk-ef endurskoðanda hjá KPMG ehf., sú fyrri frá 4. október 2019 sem fylgdi fundarboði til hluthafafundarins 14. sama mánaðar, og sú síðari frá 10. janúar 2020 sem fylgdi fundarboði til hluthafafundarins 29. sama mánaðar. Skýrslurnar eru nánast samhljóða að því undanskildu að í síðari skýrslunni hefur verið bætt við einni málsgrein þess efnis að 25. febrúar 2016 hefði stefndi gefið út tryggingarbréf til Cooperative Radobank U. A. með veði í eignum sínum sem tryggingu fyrir greiðslu láns Benchmark Holdings plc. Bankinn hefði nú óskað eftir að bréfið yrði afmáð úr bókum sýslumanns. Tryggingarbréfið til Nordic Trustee AS kæmi því í stað tryggingarbréfsins til Radobank. Þá segir í síðari skýrslunni að aðgangur að mörkuðum og söludreifingu, sem stefndi hafi fengið gegn því að gangast í ábyrgðir fyrir móðurfélag sitt, nái aftur til ársins 2015.

14

Að öðru leyti er í síðari sérfræðiskýrslunni frá því greint að gerður hafi verið „samningur milli kröfuhafa, dags. 20. júní 2019 („lánið“) milli Benchmark Holdings plc og Nordic Trustee AS, meðal annarra.“ Þá segir að stjórn stefnda hafi undirritað „aðildarsamning, ábyrgð og tryggingarbréf við Nordic Trustee AS í tengslum við lánið“ þar sem stefndi hyggist takast á herðar skuldbindingar og veita veð eða tryggingu og setja allar eignir sínar að veði til tryggingar greiðslu lánsins. Hafi stjórn stefnda þannig „samþykkt að gera tilteknar lánsheimildir aðgengilegar fyrir

Benchmark Holdings PLC samkvæmt láninu.“

15

Í lok sérfræðiskýrslunnar segir að samkvæmt 95. gr. a laga nr. 2/1995 skuli skýrslan hafa að geyma yfirlýsingu um að samræmi sé á milli ábyrgðarinnar og tryggingarinnar sem stefndi láti í té til tryggingar greiðslu lánsins og virði endurgjaldsins sem stefndi fái frá Benchmark Holdings plc, sbr. 6. gr. áðurgreindra laga. Síðan segir að stefndi hafi, sem hluti Benchmark Group, haft aðgang að mörkuðum og söludreifingu frá árinu 2015. Teljist það vera endurgjaldið sem stefndi fái fyrir að gangast í ábyrgð fyrir móðurfélag sitt til tryggingar greiðslu lánsins. Loks segir að það sé mat undirritaðrar að „þetta endurgjald samsvari virði tryggingar fyrir greiðslu lánsins sem veitt [hafi verið] Benchmark Holdings plc.“

16

Eins og að framan greinir geymir sérfræðiskýrsla sú, sem um er deilt í málinu, þá einu lýsingu á greiðslunni eða því sem tekið er við, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna, að stefndi hafi frá árinu 2015 haft aðgang að mörkuðum og söludreifingu Benchmark Holdings plc og að litið sé svo á að í því séu fólgin þau verðmæti sem stefndi taki við sem endurgjaldi fyrir að gangast í ábyrgð fyrir móðurfélag sitt. Í skýrslunni er enga umfjöllun að finna um markaði móðurfélags stefnda, umfang söludreifingarkerfis þess eða til hversu langs tíma aðgangurinn skuli gilda. Þá er á engan hátt leitast við að greina eða leggja mat á hvers virði umræddur aðgangur kunni að vera. Í framburði endurskoðandans K-kvk-ef H-kvk-ef fyrir héraðsdómi kom fram að hún hefði við gerð skýrslunnar spurst fyrir um gagngjaldið og þá hefði annað hvort stjórnarformaður eða fjármálastjóri stefnda upplýst hana munnlega að verðmætin sem stefndi tæki við vegna ábyrgðarinnar og veðsamningsins fælust í aðgangi að markaðs- og sölukerfi móðurfélagsins. Í þeim gögnum sem hún hefði haft aðgang að við gerð sérfræðiskýrslunnar, þar á meðal þeim ábyrgðar- og veðsamningum sem stefndi hefði síðar gengist undir, sem og stjórnarsamþykkt stefnda um fyrirhugaðar skuldbindingar 19. september 2019, hefði engar upplýsingar verið að finna um verðmæti markaðsaðgangsins. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi gat endurskoðandinn ekki svarað því hver væri raunveruleg fjárhæð verðmætanna sem stefndi tók við í formi aðgangs að mörkuðum og söludreifingarkerfi móðurfélags stefnda. Kvað vitnið stefnda aldrei hafa greitt fyrir umræddan aðgang í öðru formi en því að veita móðurfélaginu veð í eignum sínum frá árinu 2016.

17

Hvað varðar tilgreiningu á endurgjaldi félagsins fyrir þau verðmæti sem það tók við, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna, segir það eitt í sérfræðiskýrslunni að stjórn stefnda hafi undirritað tiltekna gerninga þar sem félagið hafi tekist á hendur skuldbindingar og veitt veð í öllum eigum sínum til tryggingar greiðslu láns móðurfélags stefnda.

Eins og áður greinir var í síðari sérfræðiskýrslunni bætt við einni málsgrein um að tryggingarbréfið kæmi í stað annars sambærilegs tryggingarbréfs frá 25. febrúar 2016.

Í skýrslunum er enga lýsingu að finna á því láni sem stefndi gekkst í ábyrgð fyrir, svo sem á fjárhæð þess, lánskjörum eða greiðsluskilmálum eða annars konar tölulegum útlistunum á skuldbindingum stefnda, sem samkvæmt gögnum málsins námu um 20 milljörðum íslenskra króna.

18

Loks er í sérfræðiskýrslunni engar upplýsingar að finna um aðferðina sem endurskoðandinn á að hafa notað til þess að meta verðmætin sem félagið tók við, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna. Staðfesti áðurgreindur endurskoðandi í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að í sérfræðiskýrslunni kæmi ekki fram hvaða aðferðum hefði verið beitt til að leggja mat á framangreind atriði.

19

Samkvæmt framangreindu uppfyllti sérfræðiskýrslan ekki á nokkurn hátt þær kröfur sem gerðar eru til efnis slíkra skýrslna samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 2. mgr. 95. gr. a laga nr. 2/1995. Voru slíkir annmarkar á skýrslunni að telja verður að sú yfirlýsing endurskoðanda sem kemur fram í síðari skýrslunni um að endurgjaldið „samsvari virði tryggingar fyrir greiðslu lánsins sem veitt var Benchmark Holdings p lc“ sé þýðingarlaus þar sem öðrum kröfum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 2/1995 um efni skýrslunnar var ekki fullnægt. Samkvæmt því var skýrslan ekki þannig úr garði gerð að hún gæti þjónað þeim tilgangi sínum að hluthafar gætu tekið upplýsta afstöðu til áðurgreindra samninga félagsins og hluthafans Benchmark Holdings p lc og sinnt ákvarðanatöku í tengslum við þá á hluthafafundi.

20

Ákvæði 2. mgr. 95. gr. a í lögum nr. 2/1995 um öflun sérfræðiskýrslu er ófrávíkjanlegt og verður að líta svo á að hafi fullnægjandi skýrslu af þessu tagi ekki verið aflað þegar félagið gerir samning við hluthafa, sbr. 1. mgr. 95. gr., hafi ákvörðun hluthafafundar verið tekin með ólögmætum hætti í skilningi 1. mgr. 96. gr. sömu laga.

Sérfræðiskýrsla sú, sem stjórn stefnda aflaði um þau atriði sem kveðið er á um í 2. mgr. 95. gr. a í lögunum áður en boðað var til hluthafafundarins sem haldinn var 29. janúar 2020, var haldin slíkum annmörkum að jafnað verður til þess að slíkrar skýrslu hafi ekki verið aflað. Þessi annmarki á undirbúningi að ákvörðun hluthafafundarins var því svo verulegur að fallast verður á það með áfrýjanda að hún teljist ógild. Ber því að ómerkja samþykkt fundarins á þeim samningnum sem þar voru til umfjöllunar, sbr. 4. mgr. 96. gr. laganna.

21

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að slíkir annmarkar hafi verið á boðun til hluthafafundarins 14. október 2019 að sú ákvörðun sem þar var tekin teljist þegar af þeirri ástæðu ógild. Verður því einnig fallist á kröfu áfrýjanda um að ómerkja samþykkt þess fundar, allt eins og nánar greinir í dómsorði. 22

Samkvæmt úrslitum málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verðu stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Ógiltar eru ákvarðanir hluthafafunda í stefnda, Benchmark Genetics Iceland hf., áður Stofnfiski hf., 14. október 2019 og 29. janúar 2020 þar sem samþykkt var að stefndi tækist á hendur samningsskuldbindingar gagnvart Nordic Trustee AS samkvæmt samkomulagi lánveitenda 20. júní 2019, ódagsettum skulda aðildarsamningi, tryggingarbréfi 19. september 2019 og ábyrgðarsamningi 5. ágúst 2019.

Stefndi greiði áfrýjanda, L1076 ehf., 3.000.000 króna í málskostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti.