97/2019

Útdráttur

I höfðaði mál á hendur L og krafðist þess að verða sýknuð af kröfu L um endurgreiðslu þriggja lána, samtals að fjárhæð 1.444.918 krónur, sem I var sjálfskuldarábyrgðaraðili að og tekin voru á árunum 19901992 í gildistíð laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Fyrir lá að endurgreiðsla lánanna átti að hefjast þremur árum eftir námslok lántakanda, sem skráð voru 3. ágúst 1994. Árið 1992 tóku gildi lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna og kvað 18. gr. laganna á um að skuldari samkvæmt lögunum, sem væri jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 71/1982 eða eldri lögum, skyldi fyrst endurgreiða að fullu lán sem tekin væru samkvæmt nýju lögunum. Byggði I á því að þágildandi ákvæði 18. gr. laga nr. 21/1992 væri óskuldbindandi fyrir ábyrgðarmenn án samþykkis þeirra, enda bryti ákvæðið gegn þeirri grundvallarreglu fjármunaréttarins að greiðslum frá skuldara skyldi fyrst ráðstafa til elstu skuldar, auk þess sem um væri að ræða afturvirka íhlutun löggjafans sem hefði íþyngjandi áhrif á stjórnarskrárvarin eignarréttindi I. Í dómi Landsréttar kom fram að með vísan til dóma Hæstaréttar í málum nr. 385/2017, 492/2017 og 622/2011 yrði talið að þótt þágildandi 18. gr. laga nr. 21/1992 raskaði friðhelgi eignaréttar ábyrgðarmanns yrði beiting hennar ekki í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar svo lengi sem meðalhófs væri gætt. Þá var talið að ákvæði 18. gr. laganna hefði ekki sett I í slíka óvissu eða raskað kröfuréttarsambandi hennar við L með svo íþyngjandi hætti að í bága fari við 72. gr. stjórnarskrár. Með hliðsjón af framangreindu var dómurinn staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 8. febrúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. janúar 2019 í málinu nr. E2000/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnda. Til vara krefst áfrýjandi þess að ábyrgð hennar og þar með greiðsluskylda gagnvart stefnda nái aðeins til þess hluta aðalskuldar sem hefði haldist þó að löggjafinn hefði ekki leitt í lög árið 1992 ákvæði um frestun eldri lána og breytta greiðsluröð. Þá krefst áfrýjandi aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti en til vara að hann falli niður.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi og fram kemur í gögnum máls er krafa stefnda í málinu tilkomin vegna sjálfskuldarábyrgðar áfrýjanda á námslánum S-kk-ef B-kk-ef samkvæmt þremur skuldabréfum, útgefnum 2. nóvember 1990, 1. október 1991 og 14. apríl 1992. S-kk-nf gaf einnig út skuldabréf vegna námsláns 14. október 1990 með sjálfskuldarábyrgð A. Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna átti endurgreiðsla þeirra að hefjast þremur árum eftir námslok lántakanda, sem skráð voru 3. ágúst 1994. Öll skuldabréfin voru þá reiknuð út til sameiginlegrar vísitölu og einnar skuldar undir sérstöku lánsnúmeri, S[...]. Námslán þessi voru tekin í gildistíð laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Að auki mun áfrýjandi hafa tekið annað lán í ársbyrjun 1993, með lánsnúmeri R[...], eftir gildistöku laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna.

5 Í 18. gr. laga nr. 21/1992 var kveðið á um að væri skuldari samkvæmt þeim lögum jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eða eldri lögum skyldi hann fyrst endurgreiða að fullu lán sem tekin væru samkvæmt lögum nr. 21/1992. Greiðslur af eldri námsskuldum skyldu frestast þar til lán samkvæmt þeim lögum væru að fullu greidd. Lagaákvæði þessu var breytt með lögum nr. 140/2004 og eftir þá breytingu er lagaákvæðið svohljóðandi: „Ef lánþegi samkvæmt lögum þessum er jafnframt að endurgreiða námslán samkvæmt eldri lögum um sjóðinn skal miða við að hann endurgreiði þau fyrst. Á næsta almanaksári eftir að endurgreiðslu samkvæmt eldri lögum lýkur eða á að vera lokið skal lánþegi hefja endurgreiðslu samkvæmt þessum lögum. Greiðslur samkvæmt þessum lögum frestast því þar til lán samkvæmt eldri lögum eiga að vera að fullu greidd. Ef lánþegi skuldar námslán sem var úthlutað á árunum 1992–2004, svokallað Rlán, og jafnframt námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eða eldri lögum skal hann fyrst endurgreiða að fullu Rlánið. Greiðslur af eldri námsskuldum frestast þá þar til Rlánið er að fullu greitt.“

6 Lán nr. R[...] mun hafa verið greitt upp á gjalddaga 1. mars 2015. Innheimta láns nr. S[...] hófst 1. mars 2016. Greiðsla þess gjalddaga var innt af hendi 5. apríl sama ár og jafnframt sá hluti lánsins sem ábyrgðarskuldbinding A tók til. Bú lántakanda var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní það ár og féllu þá eftirstöðvar lánsins í gjalddaga samkvæmt 99. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Niðurstaða

7 Áfrýjandi byggir sýknukröfu sína í málinu meðal annars á því að fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992 um frestun á greiðslum eldri námsskulda séu óskuldbindandi fyrir ábyrgðarmenn án samþykkis þeirra. Í 2. mgr. 18. gr. laganna séu engin ákvæði þess efnis að ábyrgðir fyrir eldri skuldbindingum haldist í fullu gildi og óbreyttar þrátt fyrir frestun á endurgreiðslu þeirra samkvæmt greindu lagaákvæði. Fyrirmæli lagaákvæðisins að þessu leyti brjóti gegn þeirri grundvallarreglu fjármunaréttarins að kröfuhafa beri að ráðstafa mótteknum greiðslum frá skuldara fyrst til greiðslu á elstu skuldinni. Þá sé um að ræða afturvirka íhlutun löggjafans í kröfuréttarsamband áfrýjanda og stefnda sem hafi íþyngjandi áhrif á stjórnarskrárvarin eignarréttindi áfrýjanda og standist því ekki ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar.

8 Í dómum Hæstaréttar frá 1. nóvember 2018 í málum nr. 385/2017 og 492/2017 reyndi á skýringu 18. gr. laga nr. 21/1992 í tengslum við ágreining um fyrningu krafna stefnda á hendur ábyrgðarmönnum. Var þar lagt til grundvallar að með 18. gr. laga nr. 21/1992 hefði löggjafinn hlutast til um réttarsamband stefnda, sem heyrði undir framkvæmdarvald ríkisins og væri borinn uppi af fé þess, við ábyrgðarmenn lána. Yrði því að skýra og beita ákvæðinu á þann hátt sem ábyrgðarmönnum teldist hagfelldastur. Samkvæmt því yrði litið svo á að stefnda hefði borið að hefja innheimtu eldri lána um leið og eftirstöðvar yngri lána gjaldféllu og skyldi telja upphaf fyrningar eldri lána frá þeim tíma. Með sambærilegum rökstuðningi var á því byggt í dómi Hæstaréttar frá 3. maí 2012 í máli nr. 622/2011 að sá forgangur greiðslna yngri námslána sem kveðið er á um í 18. gr. laga nr. 21/1992 gæti ekki haft þau áhrif að gildistími ábyrgðarskuldbindingar lengdist umfram þau 20 ár sem eldri skuldabréfin í því máli, sem gefin voru út á grundvelli laga nr. 57/1976 um námslán og námsstyrki, kváðu á um að væri hámarks endurgreiðslutími lánanna.

9 Með vísan til framangreindra dóma Hæstaréttar verður talið að þótt 18. gr. laga nr. 21/1992 feli í sér íhlutun í kröfuréttarsamband ábyrgðarmanns og stefnda, sem stofnað var til fyrir gildistöku laganna, og raski þannig friðhelgi eignarréttar ábyrgðarmannsins, sé beiting hennar ekki í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar svo lengi sem meðalhófs sé gætt.

10 Þegar áfrýjandi gekkst undir ábyrgðarskuldbindingar sínar giltu sem fyrr segir lög nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Í 4. og 5. mgr. 8. gr. þeirra laga, og í skuldabréfunum sem áfrýjandi áritaði um sjálfskuldarábyrgð, kemur fram að endurgreiðslum lánanna skuli ljúka eigi síðar en 40 árum eftir að þær hefjist, og séu eftirstöðvar lánanna þá óafturkræfar, en jafnframt að stjórn stefnda sé heimilt að kveða á um undanþágur frá greiðslum vegna breytinga á högum lántaka. Áfrýjandi áritaði skuldabréfin um sjálfskuldarábyrgð á tímabilinu frá nóvember 1990 til apríl 1992 og er innheimta ábyrgðarskuldbindingarinnar nú því vel innan þeirra tímamarka sem ábyrgð hennar gat lengst staðið samkvæmt skilmálum skuldabréfanna. Þá var í upphafi jafnframt gert ráð fyrir því að tafir gætu orðið á endurgreiðslum lántaka. Verður því ekki talið að með 18. gr. laga nr. 21/1992 hafi löggjafinn sett áfrýjanda í slíka óvissu eða á annan hátt raskað kröfuréttarsambandi hennar við stefnda með svo íþyngjandi hætti að í bága fari við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Verður því ekki fallist á framangreindar málsástæður áfrýjanda fyrir sýknukröfu sinni.

11 Ekki liggur fyrir að tölulegur ágreiningur sé um kröfu stefnda í málinu og þar sem krafa áfrýjanda um lækkun hennar hefur ekki verið rökstudd að öðru leyti með fullnægjandi hætti verður ekki fallist á hana.

12 Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.

13 Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.