212/2021

Útdráttur

A og B deildu um forsjá barna sinna, lögheimili og umgengni. Með hinum áfrýjaða dómi var B einni falin forsjá barnanna auk þess sem kveðið var á um lögheimili, meðlag og umgengnisrétt. Niðurstaða héraðsdóms byggðist á því að frumtengsl barnanna við B væru ótvírætt sterkari og fengi það stoð í matsgerð dómkvadds matsmanns. Þá væru samskipti aðila erfið og fyrirsjáanlegt, vegna djúpstæðs ágreinings og vantrausts þeirra á milli, að þau myndu ekki geta tekið sameiginlegar á kvarðanir í skjóli forsjár. Var það ekki talið þjóna hagsmunum barnanna að aðilarnir færu sameiginlega með forsjá þeirra. Fyrir Landsrétti krafðist A frávísunar málsins frá héraðsdómi á þeim grundvelli að sáttameðferð aðilanna hefði ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 33. gr. a barnalaga nr. 76/2003. Með hliðsjón af fyrirliggjandi sáttavottorði taldi Landsréttur að fullnægjandi sáttameðferð hefði farið fram og hafnaði frávísunarkröfu A. Með vísan til fyrirliggjandi lögregluskýrslna og læknisvottorða en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var staðfest niðurstaða hans um að ekki væru skilyrði til þess að aðilar færu sameiginlega með forsjá barnanna og að B skyldi ein fara með forsjá þeirra. Að því virtu kom lögheimili barnanna ekki til úrlausnar dómsins. Þá staðfesti Landsréttur ákvæði héraðsdóms um inntak umgengnisréttar.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og H-kk-nf H. V-x-x sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 29. mars 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann þessað aðilum verði dæmd sameiginleg forsjá barnanna C og D og að lögheimili þeirra verði hjá sér. Þá krefst áfrýjandi einfalds meðlags með hvoru barni úr hendi stefndu frá 1. júní 2020 til 18 ára aldurs þeirra og að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar barnanna og þess foreldris sem ekki fari með forsjá og/eða lögheimili þeirra. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms en verði ekki fallist á að hún fari ein með forsjá barnanna krefst hún þess að lögheimili þeirra verði hjá henni. Þá krefst stefnda málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi lagði fram ný gögn fyrir Landsrétti sem innihéldu tölvupóstsamskipti milli málsaðila frá júlí 2020 til maí 2021, skýrslu frá lögreglunni á [...] [...]. maí 2020, tvær skýrslur frá lögreglunni á [...] [...]. febrúar 2021 og læknisvottorð [...]. febrúar 2021 frá [...].

Stefnda lagði fram læknisvottorð [...]. febrúar 2021, ljósmyndir og tölvuskeyti frá leikskólanum [...] 27. apríl 2021. Í tölvuskeytinu frá [leikskólanum] kemur fram að börnunum vegni vel og að þau hafi tekið miklum framförum.

5

Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti gáfu aðilar skýrslu auk E sálfræðings, sem var dómkvaddur í héraði til að meta forsjárhæfni foreldra, eiginleika þeirra og barnanna, aðstæður foreldra, tengsl barnanna við foreldra, líðan barnanna og hvernig umgengni yrði best háttað. Í framburði málsaðila kom fram að umgengni barnanna við föður hefði gengið vel eftir að dómur féll í héraði og að samskipti foreldranna takmörkuðust við vikulega tölvupósta um málefni barnanna. Taldi áfrýjandi að samskipti aðila væru góð en stefnda kvað samskiptin vera sér erfið þar sem áfrýjandi væri gagnrýninn á hana og krefði hana svara um ýmis atriði sem hún teldi hann vita eða ekki þurfa svör við. Kvaðst hún ekki treysta sér til að hafa annan hátt á samskiptum við áfrýjanda um málefni barnanna.

Niðurstaða

6

Fyrir Landsrétti gerir áfrýjandi kröfu um að málinu verði vísað frá héraðsdómi þar sem útgefið sáttavottorð uppfylli ekki form- og efnisskilyrði 33. gr. a barnalaga nr. 76/2003. Dómnum ber að gæta að því af sjálfsdáðum hvort fullnægjandi sáttameðferð samkvæmt framangreindu lagaákvæði hafi farið fram áður en mál þetta var höfðað.

7

Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. a barnalaga, sem lögfest var með 12. gr. laga nr. 61/2012, er það ófrávíkjanleg skylda foreldra að undirgangast sáttameðferð áður en mál er höfðað um meðal annars forsjá, lögheimili og umgengni við barn. Markmið sáttameðferðar samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins er að hjálpa foreldrum að gera samning um þá lausn sem er barni fyrir bestu. Takist foreldrum ekki að gera samning gefur sáttamaður út vottorð um sáttameðferð, sbr. 5. mgr. sama ákvæðis. Í vottorði um sáttameðferð skal samkvæmt 6. mgr. ákvæðisins gera grein fyrir því hvernig sáttameðferð fór fram, helstu ágreiningsefnum, afstöðu aðila og sjónarmiðum barns nema það sé talið ganga gegn hagsmunum þess.

8

Í skýringum við 12. gr. frumvarps til laga nr. 61/2012 segir að nýmæli laganna um skyldu til sáttameðferðar mæli ekki fyrir um eina tiltekna tegund eða aðferð sem beri að nota við alla sáttaumleitan. Þá segir í almennum athugasemdum að gert sé ráð fyrir að sáttamaður meti hvenær hann telji ekki unnt að ná sáttum og geti til dæmis gefið út sáttavottorð ef foreldrar mæta ekki á sáttafund eftir að hafa fengið kvaðningu tvívegis.

9

Með vísan til framangreinds verður að skýra 33. gr. a barnalaga svo að það sé lágmarksinntak sáttameðferðar að helstu ágreiningsefni og afstaða aðila til þeirra komi fram en það sé að öðru leyti lagt í mat sáttamanns hvenær fullreynt sé að sættir náist.

10

Í málinu liggur fyrir sáttavottorð sem gefið var út 6. maí 2020. Fram hefur komið í málinu að áfrýjandi hafi gert athugasemd við það vottorð þar sem ekki hafi náðst samkomulag á milli aðila um umgengni eins og lýst er í vottorðinu. Vegna þessarar athugasemdar gaf sáttamaður út leiðrétt sáttavottorð 8. maí 2020, þar sem tekið er fram að foreldrar hafi rætt hugmynd að umgengni en að faðir muni gefa svar sitt við þeirri tilhögun 10. maí 2020. Í athugasemd í vottorðinu hefur sáttamaður eftir móður að framangreind dagsetning hafi ekki verið rædd á fundinum en hún geri ekki frekari athugasemdir við inntak breytinganna á vottorðinu.

11

Í leiðréttu sáttavottorði kemur fram að sáttameðferð málsaðila sé vegna skilnaðar, lögheimilis, forsjár og umgengni, að beiðni föður. Sáttameðferð hafi lokið 30. apríl 2020. Helstu ágreiningsefni aðila eru sögð vera um forsjá og lögheimili barna þeirra.

Um afstöðu móður segir meðal annars að hún vilji fara ein með forsjá og lögheimili barnanna. Hún vilji ekki þurfa að eiga samskipti við föður nema í tengslum við umgengni barnanna við hann. Hún vilji ekki þurfa að bera neitt undir föður varðandi börnin. Hún segi föður hafa beitt sig andlegu ofbeldi í hjónabandi, hann sé „óstabíll“ og hafi brotið hluti á heimili þeirra. Þá viti börnin ekki við hverju þau eigi að búast af föður þeirra. Hún vilji að börnin séu í umgengni hjá föður aðra hverja helgi og að foreldrar skipti með sér jólum, páskum og öðrum fríum. Um afstöðu föður segir meðal annars að hann vilji að foreldrar fari áfram sameiginlega með forsjá barnanna og að börnin hafi lögheimili hjá sitthvoru foreldri. Hann telji að það sé börnunum fyrir bestu til að stuðla að samvinnu foreldra að þau séu bæði virk og jöfn varðandi þátttöku og ákvarðanir í lífi þeirra. Hann vilji að bæði börnin búi að jafnaði hjá móður fyrsta árið eða tvö ogað búseta þeirra verði síðan endurmetin. Þá kemur fram að faðir segi móður hafa beitt sig andlegu ofbeldi og að hún hafi beitt börnunum gegn honum. Faðir telji að það reynist móður erfitt að vera með börnin vegna andlegs ástands hennar. Hann vilji að umgengni sé aðra hverja helgi og að þau skipti með sér jólum, páskum og

öðrum fríum.

12

Af framangreindu vottorði verður ráðið að sáttameðferð hafi farið fram á sáttafundi þar sem báðir aðilar hafi mætt. Jafnframt hafi sáttamaður kannað hver helstu ágreiningsefni aðila væru og hver afstaða þeirraværi til þeirra. Sáttamaður hafi síðan metið það fullreynt að sættir næðust milli aðila og lýsir hann því að sáttameðferðinni hafi lokið 30. apríl 2020. Verður talið að með því hafi fullnægjandi sáttameðferð samkvæmt 33. gr. a barnalaga farið fram fyrir höfðun máls þessa. Verður málinu því ekki vísað frá héraðsdómi.

13

Fyrir Landsrétti gerir áfrýjandi kröfu um að aðilum verði dæmd sameiginleg forsjá barnanna og að lögheimili þeirra verði hjá honum. Svo sem getið er í hinum áfrýjaða dómi gerði áfrýjandi upphaflega kröfu um það fyrir héraðsdómi að honum yrði einum dæmd forsjá barnanna. Lögmenn málsaðila lýstu því við málflutning í Landsrétti að við sáttaumleitanir í héraði hafi sameiginleg forsjá verið til umræðu og að við meðferð málsins í héraði hefði áfrýjandi gert kröfu um sameiginlega forsjá. Þótt þeirrar breytingar á kröfugerð sé ekki getið í þingbók eða hinum áfrýjaða dómi er í honum ítarlega fjallað um hvort skilyrði séu til að fallast á sameiginlega forsjá og komist að þeirri niðurstöðu að svo sé ekki. Samkvæmt þessu eru skilyrði til þess að krafa áfrýjanda um sameiginlega forsjá verði tekin til endurskoðunar í Landsrétti.

14

Að gættu því sem fram kemur í lögregluskýrslum og læknisvottorðum sem lögð hafa verið fram fyrir Landsrétti og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að ekki séu skilyrði til þess að aðilar fari sameiginlega með forsjá barnanna. Samkvæmt 5. mgr. 28. gr. barnalaga felur forsjá barns í sér rétt og skyldu fyrir foreldri til að ráða persónulegum högum barns og ákveða búsetustað þess. Kemur lögheimili barnanna því ekki til úrlausnar dómsins eftir að kröfu um sameiginlega forsjá hefur verið hafnað. Þær forsendur hins áfrýjaða dóms sem lúta að lögheimili barnanna eiga aftur á móti jafnt við um það álitaefni hvort foreldranna skuli fara með forsjá þeirra. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að stefnda fari ein með forsjá barnanna og að áfrýjandi greiði einfalt meðlag með þeim til 18 ára aldurs.

Þá verður einnig staðfest niðurstaða héraðsdóms um inntak umgengnisréttar áfrýjanda.

15

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

16

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður. Um gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir en þóknun lögmanns hennar er þar tilgreind án virðisaukaskatts í samræmi við venju.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að ekki verður kveðið á um lögheimili drengjanna C og D.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, V-kvk-ef D-kvk-ef V-kvk-ef lögmanns, 855.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2021

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 4. maí og dómtekið 17. febrúar 2021. Stefnandi er B, [...]. Stefndi er A, [...].

Stefnandi krefst þess að:

1. hún fái forsjá tveggja sona aðila, C og D, og þeir eigi lögheimili hjá stefnanda, 2. að umgengni drengjanna við stefnda verði aðra hverja helgi frá kl. 16:00 á fimmtudegi til kl. 10:00 á mánudagsmorgni, 3. að stefndi verði dæmdur til að greiða einfalt meðlag með báðum drengjunum frá því að endanlegur dómur gengur um forsjá þeirra og þar til þeir verða 18 ára, 4. að drengirnir skuli báðir eiga lögheimili hjá stefnanda, óháð því hvernig forsjá verður dæmd.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst þess að kröfum stefnanda verði hafnað. Stefndi krefst þess að hann fari einn með forsjá drengjanna og að lögheimili beggja drengjanna verði hjá honum. Þá krefst stefndi einnig meðlags með hvoru barni úr hendi stefnanda. Þá krefst stefndi þess að umgengni drengjanna við stefnanda verði aðra hverja helgi frá kl. 16:00 á föstudegi til kl. 18:00 á sunnudegi. Loks krefst stefndi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Í upphaflegri stefnu krafðist stefnandi leyfi til skilnaðar að borði og sæng og úrskurðar til bráðabirgða um forsjá og greiðslu meðlags. Leyfi til skilnaðar að borði og sæng var veitt 10 september 2020 og féll stefnandi frá þessari kröfu með bókun í þingbók í þinghaldi 25. ágúst sl. Úrskurður um lögheimili, umgengni og meðlagsgreiðslur til bráðabirgða var kveðinn upp 30. júní 2020 í málinu E-[...]/2020 og staðfestur í Landsrétti sbr. mál nr. 415/2020.

Þá var í upphaflegri stefnu krafist að umgengni drengjanna við stefnda yrði aðra hverja helgi frá kl. 16:00 á föstudegi til kl. 18:00 á sunnudegi, en í málflutningi og í tilraunum til sátta eftir skýrslutökur féllst stefnandi á að stefndi myndi sækja drengina í leikskólann kl. 16:00 á fimmtudegi og skila drengjunum á leikskólann ekki síðar en kl. 10:00 á mánudagsmorgni. Var kröfugerð stefnanda breytt til samræmis við það.

I.

Málsatvik og helstu ágreiningsefni

Aðilar máls hófu sambúð [...]2015 og gengu í hjúskap í [...]2017. Þau eiga saman börnin C, f. [...], og D, f. [...]. Þau hafa búið saman í eigin íbúð í [...], sem þau festu kaup á haustið 2018. Þau slitu samvistir um miðjan [...]2020 þegar stefnandi fluttist af heimilinu með bæði börnin til [...], án samþykkis stefnda, en aðilar fara sameiginlega með forsjá barnanna. Stefnandi hafði þá fengið leikskólapláss fyrir drengina á [...]og sjálf vinnu í [...]. Var fyrirhugað að börnin hæfu vist þar um miðjan [...]. Stefndi var því mótfallinn, og ákváðu fræðsluyfirvöld í [...]að drengirnir gætu ekki verið í leikskólanum fyrr en samkomulag þar um hefði tekist með foreldrunum. Sáttameðferð lauk í lok apríl 2020 án þess að samkomulag tækist um forsjá, lögheimili og umgengni, en þó varð samkomulag um að drengirnir yrðu hjá móður sinni en aðra hverja helgi hjá föður á meðan gengið yrði frá skilnaðinum. Stefndi bjó einn á áður sameiginlegu lögheimili aðila og hefur fengið leikskólapláss fyrir drengina, með fyrirvara um lögheimili þeirra og fasta búsetu.

Bæði í stefnu og greinargerð er greint frá ágreiningi tengdum börnunum, bæði hvað varðar leikskólavist þeirra, dvalarstað og umgengni. Saka aðilar hvort annað um að hafa torveldað sáttaumleitanir og að beita hvort annað ofbeldi. Þá ber stefndi að stefnandi hafi tálmað umgengni hans við börnin. Fyrir liggur að lögregla var kölluð á vettvang [...]. maí sl. þegar stefnandi fór og náði í börnin á heimili stefnda. Kveður hún ástæðu þess vera þá að stefndi hafi neitað að afhenda börnin að lokinni umsaminni umgengni. Stefndi segir stefnanda hafa ráðist inn í íbúðina með aðstoð fjölda manna og tekið börnin án samráðs eða samþykkis af sinni hálfu. Kom til ryskinga af þessum sökum sem drengirnir urðu vitni að.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 30. júní 2020 var úrskurðað um lögheimili hjá móður til bráðabirgða. Þá var úrskurðað um umgengni aðra hverja helgi og 10 daga sumarleyfi með föður og um meðlagsgreiðslur, þar til endanleg úrlausn lægi fyrir. Landsréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms. Í ágúst byrjuðu drengirnir í leikskóla á [...]. Ágreiningslaust er að umgengni stefnda við drengina hefur verið í samræmi við bráðabirgðaúrskurð frá þeim tíma sem hann var kveðinn upp.

Samkvæmt matsgerð sem lá fyrir 15. janúar 2021 telur matsmaður að margt hafi horft til betri vegar eftir þau átök sem urðu í maí 2020. Drengirnir hafi aðlagast leikskóla og eigi þar vini, umgengni hafi komist á og gengið í meginatriðum eftir settum reglum og jafnvel hafi tekist að koma á aukaumgengni þegar stefndi átti afmæli. Þá var umgengni um jól og áramót skipt á milli þeirra. Drengirnir hafi notið góðs af því að dregið hafi úr spennu á milli foreldranna. Þeir séu að jafnasig á því að foreldrar þeirra séu ekki saman og að þeir þurfi að fara á milli heimila þeirra. Í sambúðinni hafi verkaskipting foreldranna verið á þann veg að stefndi hafi aflað tekna og stefnandi hafi sinnt heimili og börnum. Drengirnir eigi bæði föðurmegin og móðurmegin sterkar fjölskyldur sem standi með þeim. Drengirnir séu tilfinningalega tengdir bæði móður og föður og tengsl þeirra séu heilbrigð, jákvæð og náin. Af samskiptum megi ráða að drengirnir séu vanari því að móðir hugsi um þá en faðir. Eldri drengurinn þarfnist [...]og í leikskólanum sé verið að aðstoða hann með [...].

Ágreiningur er um forsjá drengjanna, lögheimili, umgengni og meðlagsgreiðslur. Sáttatilraunir hafa verið reyndar en hafa ekki borið árangur.

II.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að það sé drengjunum fyrir bestu að hún fari með forsjána, þeir hafi lögheimili hjá henni og njóti reglulegrar umgengni við stefnda. Vísar hún til V. og VI. kafla barnalaga nr. 76/2003, einkum 34. og 35. gr. laganna. Hún hafi verið aðalumönnunaraðili drengjanna frá því að þeir fæddust og þannig hafi það verið, óháð því hvort hún var í vinnu eða hvort stefndi var í vinnu.

Stefnandi vísar til þess að hún hafi borið hitann og þungann af umsjá og uppeldi drengjanna. Stefndi hafi aldrei vaknað til þeirra á nóttunni á sambúðartímanum, nema þegar hún hafi beinlínis vakið hann. Stefnandi hafi alfarið séð um að fara með drengina til læknis, jafnvel í þeim tilvikum þegar hún var útivinnandi og stefndi í fæðingarorlofi. Þá hafi hún þurft að haga vinnutíma sínum þannig að hún gæti sótt drengina í leikskóla eða til dagforeldris, þar sem hún hafi ekki getað treyst því að stefndi myndi sækja þá.

Stefnandi vísar til þess að stefndi hafi haft litla þolinmæði gagnvart drengjunum og hafi yfirgefið heimilið ef hann var ósáttur við eitthvað og ekki látið ná í sig. Stefndi hafi oft orðið reiður og sýnt ógnandi framkomu gagnvart stefnanda og hún hafi verið mjög hrædd, enda hafi stefndi fengið dóm fyrir alvarlega líkamsárás á árinu 2007. Þáhafi hann ráðist á stefnanda síðast í gær, [...]febrúar 2021, og séu greinilegir áverkar á andliti hennar. Drengirnir hafi einnig sýnt hegðun sem bendi til þess að þeir séu hræddir við stefnda þegar hann reiðist og er með ógnandi framkomu. Stefndi hafi sýnt starfsmönnum leikskólans á [...]ógnandi framkomu þegar drengirnir voru vistaðir þar fyrsta daginn, [...]2020. Þá hafi stefndi beitt stefnanda andlegu ofbeldi allan sambúðartímann með það í huga að ná valdi á henni þannig að hann gæti stjórnað henni algerlega.

Stefnandi vísar til þess að það sé mikilvægt að börnin hafi lögheimili hjá henni svo unnt verði að skapa þeim festu og öryggi og tryggja þeim vist í leikskóla. Hún mótmælir, sem röngum og ósönnuðum, öllum staðhæfingum stefnda um að hún eigi við andlega vanheilsu að stríða eða að uppeldisfærni hennar sé skert. Kröfu sína um meðlagsgreiðslur úr hendi stefnda byggir stefnandi á IX. kafla barnalaga og 54. gr. sömu laga en stefndi hafi ekki greitt meðlag með börnunum frá því að aðilar skildu.

III.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að það sé börnunum fyrir bestu að hann fari einn með forsjá drengjanna og lögheimili þeirra verði hjá honum og þeir dvelji aðra hverja helgi hjá stefnda. Hann hafi góðar aðstæður til að sinna drengjunum og geti m. a. tekið fæðingarorlof í þrjá mánuði þegar þeir flytjist til hans og að öðru leyti samið um sveigjanlegan vinnutíma. Þá hafi hann vilyrði fyrir því að drengirnir komist í leikskóla í [...]þegar fyrir liggi að þeir muni áfram eiga þar lögheimili.

Stefndi hafnar því að hann hafi ekki vaknað til drengjanna á nóttunni. Hann hafi unnið vaktavinnu og þau hafi skipst á að sinna börnunum og raunar hafi hann sinnt þeim alfarið þegar hann var í vaktarfríi. Hann hafi tekið sér átta mánaða frí til að sinna eldri drengnum á árinu [...], á meðan stefnandi var útivinnandi. Þá er því vísað á bug að hann hafi látið sig hverfa og ekki látið ná í sig, svo og að hann hafi litla þolinmæði gagnvart drengjunum. Hann reiðist sjaldan og alls ekki þegar börnin eiga í hlut. Þá sé það rangt að hann hafi misst stjórn á skapi sínu þegar stefnandi fór með drengina án samráðs við hann í leikskólann á [...].

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi beitt hann líkamlegu og andlegu ofbeldi, en hún hafi líkamlega yfirburði yfir hann. Hún hafi ásamt fjölskyldumeðlimum ráðist á stefnda í maímánuði 2020 að drengjunum ásjáandi, sbr. fyrirliggjandi lögregluskýrslu. Alvarlegt ofbeldi í viðurvist barna sé með öllu óásættanlegt og sýni nauðsyn þess að stefnda verði falin forsjá drengjanna. Þá séu heimilisaðstæður stefnanda óljósar á meðan stefndi mundi búa þeim heimili á núverandi lögheimili þeirra.

Stefndi byggir á því að andlegu ástandi stefnanda hafi hrakað og hún því sinnt drengjunum illa. Þeir hafi m. a. komist í hreinsiefni og hnífa þegar hún hafi verið ein að sinna þeim. Stefnandi eigi sögu um andleg veikindi og hafi verið til meðferðar hjá [...]og [...]. Hún hafi verið greind með [...]og aðra greinda [...]og þurfi að taka lyf við þessu, sem hún virðist ekki hafa gert. Þessi andlegu veikindi dragi úr forsjárhæfni hennar og byggir stefndi á því að drengirnir séu í verulegri hættu hjá henni. Stefndi skorar á stefnanda að leggja fram vottorð sálfræðings um sín andlegu veikindi. Þá vísar stefndi til þess að stefnandi hafi tálmað umgengni hans við börnin eftir að þau voru numin brott af heimili sínu þann [...]. maí 2020.

Stefndi byggir á því að aðilar málsins hafi fram að skilnaði borið jafna ábyrgð á uppeldi og umönnun barnanna. Hann hafi lagt á það áherslu að forsjá þeirra yrði sameiginleg og umgengni drengjanna jöfn. Stefnandi hafi hins vegar ekkert viljað semja um þetta. Stefnandi hafi ekki haft neitt samráð við hann þegar hún ákvað að flytja drengina í annað sveitarfélag og ekkert rætt við hann áður en hún tók yngri drenginn frá dagforeldri og þann eldri úr þeim leikskóla sem hann var í. Þessi framkoma gangi gegn 28. gr. a í barnalögum sem segir að foreldrar með sameiginlega forsjá og lögheimili skuli taka slíka ákvörðun sameiginlega.

IV.

Niðurstaða

Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga, sbr. 13. gr. laga nr. 61/2012, skal dómur ákveða forsjá eða lögheimili barns eftir því sem barni er fyrir bestu. Það er í samræmi við 2. mgr. 1. gr. laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 6 1/2012, þar sem fram kemur að það sem barni sé fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar séu ákvarðanir um málefni þess. Í 2. mgr. 34. gr. barnalaga eru tilgreind atriði sem dómara ber að líta til við mat á því hvað sé barni fyrir bestu þegar ákvörðun er tekin um fyrirkomulag forsjár og lögheimili. Lúta þessi atriði að hæfi foreldra, stöðugleika í lífi barnsins, tengslum þess við báða foreldra, skyldum þeirra til þess að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldrar eða aðrir á heimili barns hafi orðið fyrir eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs þess og þroska. Um þessi atriði liggja fyrir dóminum ýmis gögn, en þar má einkum nefna matsgerð dómkvadds matsmanns.

Aðilar slitu samvistum í [...]2020, þegar synir þeirra, sem fæddust í [...]og [...], voru [...]og [...]ára gamlir. Þau höfðu þá verið í sambúð frá því í [...] 2015 en gengið í hjúskap þann [...] 2017. Frá samvistarslitum aðila hafa drengirnir, sem nú eru tæplega [...]og [...]ára gamlir, dvalist hjá stefnanda, en verið í umgengni við föður sinn aðra hverja helgi frá fimmtudegi til sunnudags. Aðilar hafa farið sameiginlega með forsjá drengjanna, en ágreiningur er um skipan forsjár, lögheimili og umgengni.

Drengirnir hafa dvalist með móður sinni á [...]frá samvistarslitum og sótt leikskóla þar. Í matsgerð og skýrslu matsmanns fyrir dómi kemur fram að drengirnir hafi aðlagast vel og komin sé meiri ró og festa í líf þeirra. Aðilar eru sammála um að það sé mikilvægt að drengirnir fylgist að og hafi stuðning hvor af öðrum en stefndi telur það vel gerlegt að þeir verði í tveimur leikskólum. Stefnandi starfar á [...]frá [...]–[...] og tekur vaktir þegar drengirnir eru hjá stefnda. Stefndi starfar við [...] og er með sveigjanlegan vinnutíma. Foreldrar stefnanda búa nálægt [...]og nýtur stefnandi stuðnings þeirra. Foreldrar stefnda búa á [...], og stefndi býr hjá [...] sínum, en hyggst flytjast að nýju í húsnæði sitt að [...], þar sem lögheimili drengjanna er, þegar mál þetta er yfirstaðið. Hann er í ágætu sambandi við foreldra sína og í miklu sambandi við [...]sinn og [...]og nýtur stuðnings þeirra. Í skýrslutökum fyrir dómi kom fram að stefnandi og stefndi teldu mikilvægt að drengirnir væru í samvistum við þau bæði og stefnandi tók það fram að drengjunum liði vel hjá stefnda. Það er aftur á móti ljóst af gögnum málsins, sem og skýrslum aðila fyrir dómi, að samskipti stefnanda og stefnda hafa verið mjög erfið og hefur komið til ryskinga á milli þeirra að börnunum ásjáandi. Þetta gerðist síðast nokkrum dögum fyrir aðalmeðferð málsins, og var stefnandi með sjáanlegan áverka við skýrslutökur. Stefnandi hefur kært stefnda til lögreglu vegna þessa og stefndi segist jafnframt vera að undirbúa kæru á hendur stefnanda vegna þessa atviks.

Í matsgerð kemur fram að stefnandi og stefndi séu bæði hæf til að fara með forsjá drengjanna. Þá verði ekki annað séð en að báðir foreldrar geti búið drengjunum gott heimili. Báðir foreldrar sinni umönnun drengjanna og drengirnir séu hvor um sig tilfinningalega tengdir foreldum sínum, bæði móður og föður. Þau tengsl séu heilbrigð, jákvæð og náin. Af samskiptum megi þó ráða að drengirnir séu vanari því að stefnandi hugsi um þá en stefndi og virðist ívið öruggari og heimavanari hjá henni en hjá honum.

Að mati dómsins, sem er skipaður sérfróðum meðdómsmanni, eru tilfinningatengsl barnanna við aðila á meðal þess sem skiptir einna mestu máli við mat á því hvar lögheimili þeirra skuli vera til framtíðar litið, að teknu tilliti til þess að foreldrarnir eru bæði talin hæf til að sinna umönnun barnanna og uppeldi. Í málinu er óumdeilt að stefnandi hefur verið heimavinnandi lengst af frá því að eldra barnið fæddist, ef frá er talið það tímabil sem stefndi var í fæðingarorlofi í átta mánuði með eldra barnið. Á því tímabili stundaði hann nám og stefnandi var í 80% starfi utan heimilis. Stefndi var í fullu starfi utan heimilis frá fæðingu eldra barnsins og þar til aðilar skildu, ef frá er talið framangreint fæðingarorlof. Stefnandi fór að vinna utan heimilis þegar yngri drengurinn var níu mánaða, í um 90% starfi. Fljótlega eftir að aðilar slitu samvistum hafði stefnandi fyrirhugað að taka við starfi á [...], en missti af því þegar ekki varð af dvöl þeirra þar. Stefnandi byrjaði síðan í núverandi starfi um haustið 2020. Telur dómurinn að frumtengsl drengjanna, sem nú eru aðeins [...] og [...] ára gamlir, við stefnanda séu ótvírætt sterkari og fær það jafnframt stoð í matsgerð. Eins og rakið hefur verið taldi matsmaður sterkari tengsl vera á milli stefnanda og drengjanna, en það mat var meðal annars byggt á samskiptum og beinu áhorfi í heimsókn matsmanns á heimili aðila. Dómurinn telur að við úrlausn málsins verði að taka mið af forsögunni, ungum aldri drengjanna og þeirri staðreynd að stefnandi var aðalumönnunaraðili þeirra þegar sterkustu tengslin voru að myndast. Stefnandi hefur því allar forsendur til þess að uppfylla þær skyldur sem hvíla á því foreldri sem fer með lögheimili samkvæmt 1. mgr. 28. gr. a í barnalögum.

Meðal annarra þátta sem hafa þýðingu við ákvörðun um lögheimili er stöðugleiki í lífi barns, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Matsmaður taldi, eins og áður greinir, að drengirnir hefðu aðlagast vel á [...]og komin væri meiri ró og festa í líf þeirra. Í matsgerðinni kemur fram að líðan þeirra hafi farið batnandi eftir því sem þeir hafi vanist nýjum aðstæðum í kjölfarið á erfiðum skilnaði foreldra sinna. Eldri drengurinn hefur verið að ná sér á strik og verið er að aðstoða hann með [...]. Sá yngri hefur verið fljótari að aðlagast nýjum aðstæðum og er yfirleitt glaður í leikskólanum. Að mati dómsins skiptir miklu máli að þessum stöðugleika sem hefur skapast í lífi drengjanna verði ekki raskað. Félagslega virðist hann dafna vel ásamt því að sýna merki um aldurssamsvarandi þroska. Á það við jafnvel þó að hin breytta skipan hafi ekki staðið lengi, enda eru drengirnir ungir ogverður ekki annað séð en að þeim líði vel við núverandi aðstæður.

Hvað varðar skyldu foreldra til að tryggja rétt barns til umgengni telur dómurinn allar líkur á að báðir aðilar muni gera það. Þrátt fyrir erfið samskipti þeirra er að mati dómsins ekki tilefni til að ætla að stefnandi muni tálma umgengni, enda verður ekki annað séð en að sú umgengni sem hefur verið við lýði frá því úrskurður um umgengni gekk til bráðabirgða hafi verið virt og eru aðilar sammála um að fyrirkomulagið hafi að mestu leyti gengið vel. Þá hefur stefnandi sjálf lagt áherslu á mikilvægi umgengni drengjanna við föður sinn. Samkvæmt þessu telur dómurinn ekkert fram komið sem bendi til þess að stefnandi muni ekki tryggja rétt barnsins til umgengni við stefnda verði lögheimili drengjanna hjá henni.

Að öllu virtu telur dómurinn að lögheimili drengjanna skuli vera hjá stefnanda. Kemur þá til skoðunar hvort stefnandi skuli fara með forsjá drengjanna ein eða sameiginlega með stefnda. Krafa stefnanda er sú að hún fari ein með forsjá þeirra. Samkvæmt 2. málslið 3. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 getur dómari ákveðið að kröfu annars foreldris að forsjá barns verði sameiginleg ef dómari telur að þær aðstæður séu fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins. Í 4. mgr. 34. gr. eru síðan rakin þau sjónarmið sem ber að leggja til grundvallar við mat á því hvort forsjáin skuli vera sameiginleg. Þar ber sérstaklega að hafa í huga hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði.

Eins og rakið hefur verið hér að framan eru samskipti aðila mjög erfið og fyrirsjáanlegt, vegna djúpstæðs ágreinings og vantrausts þeirra á milli, að þau muni ekki geta tekið sameiginlega ákvarðanir í skjóli forsjárinnar. Afleiðingar af því eru þær að ágreiningur foreldranna verður áþreifanlegri og afdrifaríkari fyrir drengina. Sú áhersla sem lögin leggja á samstarf og samstarfsvilja milli foreldra og mikilvægi þess að samstarf þeirra byggist á sveigjanleika, gagnkvæmri virðingu, tillitsemi og uppbyggilegum samskiptum er ekki með neinum hætti fyrir hendi hjá stefnanda og stefnda. Með vísan til þessa telur dómurinn það ekki þjóna hagsmunum drengjanna að aðilar fari sameiginlega með forsjá þeirra.

Að öllu framangreindu virtu og á grundvelli heildstæðs mats á þeim þáttum sem líta ber til telur dómurinn, sem er skipaður sérfróðum meðdómsmanni, að það sé drengjunum fyrir bestu að lögheimili þeirra sé hjá stefnanda og hún fari ein með forsjá þeirra. Verður því að fallast á kröfur stefnanda þess efnis. Jafnframt er fallist á kröfu stefnanda um að stefnda verði gert að greiða henni einfalt meðlag með drengjunum frá dómsuppsögu eins og það er ákveðið af Tryggingastofnun hverju sinni allt til 18 ára aldurs drengjanna, sbr. 54. gr. barnalaga.

Báðir aðilar krefjast þess að inntak umgengnisréttar við börnin verði ákveðið með dómi. Frá því að aðilar slitu samvistum fyrir tæplega einu ári hafa drengirnir dvalist á heimili móður en verið í umgengni hjá föður frá fimmtudegi til sunnudagseftirmiðdegis aðra hverja viku, eins og áður greinir. Þetta fyrirkomulag á umgengni fær stoð í fyrirliggjandi matsgerð, sem og framburði matsmanns fyrir dómi, um að núverandi fyrirkomulag á umgengni samrýmist hagsmunum drengjanna vel. Í skýrslutöku fyrir dómi kom fram hjá stefnda að hann hefði ekkert á móti þeirri umgengni sem væri í dag, þó hann væri opinn fyrir meiri umgengni, og teldi jafnvel vikuskipti gerleg, þótt þau væru erfið. Við munnlegan málflutning og í sáttaviðræðum eftir skýrslutökur í málinu kom fram hjá aðilum fyrir dómi að þau teldu heppilegra að stefndi myndi sækja börnin í leikskólann á fimmtudegi kl. 16:00 og skila þeim til baka í leikskólann á mánudagsmorgni kl. 10:00. Með þessu fyrirkomulagi væri komið í veg fyrir að þau þyrftu að hittast þegar drengirnir kæmu úr umgengni, en það hefur leitt til spennu og átaka milli þeirra. Að þessu virtu er ekkert fram komið sem styður að gerðar verði breytingar á þeirri umgengni sem hefur verið við lýði, að öðru leyti en því að stefndi skili drengjunum á mánudagsmorgni í leikskólann fyrir kl. 10:00. Þá skal umgengni barnanna við aðila um jól, áramót, páska og í sumarleyfum vera sem jöfnust. Verður þannig miðað við að þeir dveljist önnur hver jól, áramót og páska hjá stefnda, auk 30 daga í sumarfríi, en gerð er nánari grein fyrir fyrirkomulaginu að þessu leyti í dómsorði.

Með hliðsjón af atvikum öllum, og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu og greiðist kostnaður vegna málsins úr ríkissjóði. Að teknu tilliti til umfangs málsins þykir þóknun lögmannsins hæfilega ákveðin 2.000.000 króna án virðisaukaskatts, sbr. til hliðsjónar úrskurð Landsréttar frá 10. apríl 2018 í máli nr. 288/2018.

Rétt þykir að ákveða að áfrýjun fresti ekki réttaráhrifum dómsins, sbr. 1. mgr. 44. gr. barnalaga.

Af hálfu stefnanda flutti málið V-kvk-nf D-kvk-nf V-kvk-nf lögmaður.

Af hálfu stefnda flutti málið G-kk-nf Þ-kk-nf lögmaður.

Dóminn kveða upp H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari, Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari og G-kvk-nf G-kvk-nf sálfræðingur.

D Ó M S O R Ð :

Stefnandi, B, fer ein með forsjá drengjanna C og D.

Lögheimili drengjanna skal vera hjá stefnanda.

Stefndi, A, greiði einfalt meðlag með drengjunum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs.

Drengirnir skulu dvelja hjá stefnda, A, aðra hverja helgi frá fimmtudagseftirmiðdegi kl. 16:00 til mánudagsmorguns kl. 10:00. Stefndi skal sækja drengina í leikskóla og skila þeim þangað á mánudagsmorgni. Umgengni um jól og áramót skal vera með þeim hætti að drengirnir dvelji hjá stefnda frá 23. til 28. desember annað hvert ár, fyrst árið 2021, sem og frá 29. desember til 2. janúar annað hvert ár, fyrst áramótin 2022-2023. Drengirnir skulu dvelja hjá stefnda aðra hverja páska, fyrst árið 2022, og skal miða við páskaleyfi samkvæmt skóladagatali leikskólans. Drengirnir skulu dvelja hjá stefnda 30 daga á hverju sumri, 10 daga samfellt í senn. Óskir aðila um sumarleyfi með barninu skulu liggja fyrir 1. apríl ár hvert. Stangist óskir aðila á skiptast þeir á að hafa forgang þannig að óskir stefnda hafi forgang sumarið 2021 og óskir stefnanda sumarið 2022 og svo koll af kolli. Reglubundin umgengni fellur niður um jól, áramót, páska og í sumarleyfum.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, V-kvk-ef D-kvk-ef V-kvk-ef, 2.000.000 króna.

Áfrýjun dómsins frestar ekki réttaráhrifum hans.