499/2021

Útdráttur

Í hf. höfðaði mál á hendur E ehf. og R og krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu þeirra á tjóni Í hf. sem orðið hafi vegna ákvörðunar hans um að halda áfram vinnu við byggingu kísilverksmiðju í Helguvík fyrir S hf. Kvað hann þá ákvörðun meðal annars hafa byggst á upplýsingum um eigið fé S hf. í ársreikningi félagsins vegna ársins 2014 sem R hafði endurskoðað og áritað án fyrirvara. Byggði Í hf. á því að sá ársreikningur hafi ekki gefið rétta mynd af stöðu félagsins vegna yfirsjónar R. Nánar tiltekið var á því byggt að eigið fé S hf. hafi verið ofmetið í ársreikningnum þar sem ekkert raunverulegt endurgjald hefði komið fyrir tvær hlutafjárhækkanir í S9 ehf. sem síðar rann saman við S hf. R hafði með tilkynningu til ríkisskattstjóra árið 2014 staðfest að eigandi S9 ehf. hefði greitt hlutafjárhækkanirnar annars vegar með skuldajöfnuði og hins vegar með peningum. Í hf. taldi í fyrsta lagi að R hefði borið að gæta að því áður en hann staðfesti greiðslurnar hvað yrði um þá fjármuni sem hækkuðu hlutafé S9 ehf. Í vinnu sinni hefði R meðal annars stuðst við bankareikningsyfirlit sem hafi borið með sér að fjármununum hefði þegar í stað verið ráðstafað til félagsins P B. V. Þær fjármunafærslur hafi verið tilefnislausar og ekki skilað S9 ehf. neinum verðmætum. Landsréttur taldi framlögð gögn styðja þá ályktun að útgáfa þeirra reikninga P B. V sem lágu til grundvallar fjármunafærslunum hafi ekki tengst kaupum á þjónustu í þágu S9 ehf. og því mætti með réttu efast um að heimild hafi staðið til þess að færa greiðslu þeirra sem stofnkostnað sem unnt hafi verið að eignfæra sem óefnislega eign í reikningum félagsins. Aftur á móti var talið ósannað að R hefði vitað eða mátt vita að annað lægi að baki útgáfu reikninganna en að þeir væru vegna vinnu við hönnun á ofni fyrir kísilverksmiðju í Helguvík eins og þeir báru með sér og samkvæmt því talið ósannað að R hefði sýnt af sér saknæma háttsemi þegar hann staðfesti að umræddar hlutafjárhækkanir í S9 ehf. hefðu verið greiddar. Í hf. byggði í öðru lagi á því að R hefði sýnt af sér saknæma háttsemi með því að staðfesta með áritun sinni í samrunaefnahagsreikningi S hf. rangar upplýsingar um óefnislegar eignir, þar sem fyrrnefndar greiðslur til P B. V. hefðu ekki heimilað slíka færslu í reikningsskilum félagsins. Í dómi Landsréttar kom fram áritun R sem fylgdi samrunaefnahagsreikningum bæri ekki með sér að hann hefði endurskoðað árshlutareikninga félaganna í tilefni af samrunanum heldur eingöngu að hinn sameiginlegi efnahagsreikningur byggðist á þeim reikningum. Var ekki talið að R hefði sýnt af sér saknæma háttsemi með því athafnaleysi að gera ekki stjórnum samrunafélaganna viðvart um lagaskyldu þeirra samkvæmt 2. mgr. 121. gr. laga nr. 2/1995 og 2. mgr. 96. gr. laga nr. 138/1994 til að annast um að hinn sameiginlegi efnahagsreikningur yrði endurskoðaður. Þar sem ósannað væri að R hefði vitað eða mátt vita að annað lægi að baki útgáfu reikninga P B. V. en þeir báru með sér, var talið að R hefði ekki haft ástæðu til að efast um réttmæti þess að eignfæra þau útgjöld sem stofnkostnað sem gat stuðlað að líklegum framtíðarávinningi S 9 ehf. og síðar S hf. Var því hafnað þeirri málsástæðu Í hf. er laut að áritun R á samrunaefnahagsreikninginn. Í þriðja lagi taldi Í hf. að R hefði sýnt af sér saknæma háttsemi með því að árita ársreikning S hf. vegna ársins 2014 án fyrirvara.

Landsréttur benti á að bókhaldsgögn S9 ehf. hefðu ekki borið annað með sér en að þar hefði verið stofnað til tilgreinds kostnaðar við hönnun á ofni fyrir kísilverksmiðjuna. Ekki lægi fyrir að viðunandi endurskoðun í samræmi lög, reikningsskilareglur og endurskoðunarstaðla hefði átt að leiða í ljós að sá kostnaður hafi verið rangfærður. Var þessari málsástæðu Í hf. því einnig hafnað. Með vísan til alls framangreinds var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu E ehf. og R af kröfum Í hf.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf Á-kk-nf H-kk-nf, auk E-kvk-ef m-kk-ef r S-kk-ef E-kk-ef, löggilts endurskoðanda.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 23. júlí 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2021 í málinu nr. E- 4135/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að viðurkennd verði óskipt skaðabótaskylda stefndu á því tjóni áfrýjanda af verksamningi áfrýjanda við félagið Sameinað Sílikon hf. sem varð af völdum þess að endurskoðaður ársreikningur Sameinaðs Sílikons hf. vegna ársins 2014 gaf ekki rétta mynd af stöðu félagsins. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik, ágreiningsefni og sönnunarfærsla

4

Málavöxtum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram gerði áfrýjandi verksamning við Sameinað Sílikon hf. 11. júlí 2014 um byggingu kísilverksmiðju í Helguvík. Ágreiningur reis milli þeirra um greiðslu verklauna á grundvelli samningsins og var deilan lögð í gerð. Með gerðardómi 24. júlí 2017 var komist að þeirri niðurstöðu að Sameinuðu Sílikoni hf. bæri að greiða áfrýjanda 1.113.657.533 krónur.

5

Sameinuðu Sílikoni hf. mun hafa verið veitt heimild til greiðslustöðvunar 14. ágúst 2017 og var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta 22. janúar 2018. Áfrýjandi lýsti kröfu að fjárhæð 1.353.763.117 krónur í búið. Hann kveður augljóst að hann muni ekki fá þá kröfu greidda að fullu.

6

Stefndu önnuðust endurskoðun reikninga Sameinaðs Sílikons hf. meðan félagið var í rekstri. Stefndi R-kk-nf D-kk-nf áritaði ársreikning félagsins vegna ársins 2014 án fyrirvara í júlí 2015. Krafa áfrýjanda um að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndu byggir í stuttu máli á því að framangreindur ársreikningur hafi, sökum yfirsjónar stefndu, ekki gefið rétta mynd af stöðu Sameinaðs Sílikons hf., þannig að eigið fé félagsins hafi verið ofmetið. Kveðst áfrýjandi hafa byggt ákvörðun sína um að halda áfram vinnu við byggingu kísilverksmiðjunnar á þeim upplýsingum í framangreindum ársreikningi. Þá ákvörðun hefði hann ekki tekið hefðu upplýsingar um eigið fé félagsins í ársreikningnum verið réttar.

7

Einkahlutafélagið Stakksbraut 9 vann að undirbúningi að byggingu kísilverksmiðjunnar hér á landi. Eigandi þess félags var hollenska félagið USI

Holding B. V. sem var í eigu íslenskra og danskra fjárfesta, þar á meðal M-kk-ef G-kk-ef. Stjórnarformaður félagsins var skráður J-x-x P-x-x D-x-x. Með umboði 2. október 2013 veitti hann M-kk-þgf G-kk-þgf umboð til þess að koma fram fyrir sína hönd í öllu því sem viðkom starfsemi Stakksbrautar 9 ehf. M-kk-nf G-kk-nf undirritaði ýmsa gerninga sem koma við sögu í málinu í krafti þess umboðs.

8

Með tilkynningu til ríkisskattstjóra 16. september 2013 var stefndi Ernst & Young ehf. skráður endurskoðunarfyrirtæki Stakksbrautar 9 ehf. Samkvæmt samningi 10. apríl 2014 fólst vinna hins stefnda félags í því að veita faglega aðstoð við aðútbúa og leggja fram ársreikning Stakksbrautar 9 ehf. fyrir árið 2013. Fram kom í samningnum að verkefnið væri ekki staðfestingarverkefni og fæli það ekki í sér að afla gagna sem annars þyrfti við endurskoðun eða könnun. Þá yrði ekki veitt álit, byggt á endurskoðun eða könnun, á því hvort ársreikningurinn væri gerður í samræmi við lög um ársreikninga. Yrði þjónusta stefnda veitt í samræmi við alþjóðlegan staðal, ISRS 4410, en hann legði þær skyldur á stefnda að hlíta viðeigandi ákvæðum siðareglna. Aftur á móti væri vinnan ekki skipulögð með það fyrir augum að leiða í ljós sviksamlegt athæfi, villur eða lögbrot. Tekið varfram að ef hið stefnda félag yrði áskynja um slíkt yrði stjórnendum félagsins tilkynnt um það.

9

Eins og rakið er í héraðsdómi var samþykkt á hluthafafundi í Stakksbraut 9 ehf. 31. desember 2013 að hækka hlutafé félagsins um 223.759.000 hluti, úr 500.000 krónum að nafnverði í 224.259.000 krónur. Skyldi hlutaféð greitt með skuldajöfnuði „á viðskiptareikningi hluthafans“, USI Holding B. V. Með samþykkt hluthafafundar Stakksbrautar 9 ehf. 15. febrúar 2014 var aftur samþykkt að hækka hlutafé félagsins, að þessu sinni um 449.216.000 krónur, eða úr 224.259.000 krónum í 673.475.000 krónur. Skyldi greiða hlutaféð með peningum á genginu einn og var greiðslufrestur veittur til loka ágústmánaðar 2014.

10

Með tilkynningum sem bárust ríkisskattstjóra 23. september 2014 um hlutafjárhækkanirnar staðfesti stefndi R-kk-nf D-kk-nf greiðslu hlutafjárins, annars vegar með skuldajöfnuði á víkjandi láni frá hluthafa félagsins að fjárhæð 223.759.000 krónur og hins vegar með peningagreiðslum samtals að fjárhæð 449.216.000 krónur.

11

Áfrýjandi byggir kröfu sína á hendur stefndu á því að í raun hafi aldrei verið greitt fyrir þessa hluti í Stakksbraut 9 ehf. og að stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi vitað eða mátt vita að sú væri raunin þegar hann staðfesti greiðslurnar. Varðandi fyrri hlutafjárhækkunina vísar áfrýjandi til þess að ekki verði séð að USI Holding B. V. hafi átt kröfu á hendur Stakksbraut 9 ehf. að fjárhæð 223.759.000 krónur og að fullnægjandi endurgjald sem svari til þeirrar fjárhæðar hafi aldrei komið inn í félagið.

Hvað viðkemur síðari hlutafjárhækkuninni telur áfrýjandi að félag undir stjórn M-kk-ef G-kk-ef, Tomahawk Development á Íslandi hf., hafi greitt fjármuni í áföngum inn á reikning Stakksbrautar 9 ehf., sem litið hafi verið á sem greiðslu fyrir hlutafjárhækkunina. Þær greiðslur hafi jafnharðan verið millifærðar af reikningnum til hollenska félagsins Pyromet Engineering B. V. sem einnig hafi verið undir stjórn M-kk-ef. Þaðan hafi fjármununum verið ráðstafað til M-kk-ef eða Tomahawk Development á Íslandi hf. og þeir aftur notaðir til að greiða inn á reikning Stakksbrautar 9 ehf. þaðan sem þeim var ráðstafað jafnharðan til Pyromet Engineering B. V. Þannig hafi greiðslurnar farið í hringi án þess að skila nokkru raunverulegu verðmæti til Stakksbrautar 9 ehf.

12

Samkvæmt gögnum úr bókhaldi Stakksbrautar 9 ehf., sem lögð hafa verið fyrir Landsrétt, námu greiðslur félagsins til Pyromet Engineering B. V. á árinu 2013 samtals 975.000 evrum eða 159.370.625 krónum og 4.150.000 evrum eða 647.011.050 krónum á árinu 2014. Í málinu hafa verið lagðir fram þrír reikningar frá Pyromet Engineering B. V. fyrir september, október og nóvember 2013, sem allir eru stílaðir á Stakksbraut 9 ehf. Andvirði þeirra nemur samtals 975.000 evrum. Einn reikningur milli sömu félaga frá árinu 2014 liggur einnig fyrir í málinu en hann er að fjárhæð 515.000 evrur. Á öllum þessum reikningum er að finna skýringuna: „Matter[:] Silicon Plant Helguvik, Furnace Design / Engineering and plant building design.“ Þar er þess einnig getið að um sé að ræða samningsgreiðslu í samræmi við framvindu verksins.

13

Samkvæmt árshlutareikningi Stakksbrautar 9 ehf., sem dagsettur er 24. september 2014 og tekur til tímabilsins frá ársbyrjun til ágústloka 2014, var eigið fé félagsins 864.523.233 krónur, þar af 673.475.000 krónur í hlutafé. Eignir á efnahagsreikningi voru undirbúningskostnaður að fjárhæð 988.478.936 krónur. Ljóst er að fyrrgreindur kostnaður vegna ætlaðrar vinnu Pyromet Engineering B. V. við undirbúning að starfsemi verksmiðjunnar nam ríflega 81% af þeim undirbúningskostnaði. Fram kemur í áritun stefndu á árshlutareikninginn að þeir hafi veitt faglega aðstoð við gerð hans og byggt á þeim upplýsingum sem stjórnendur félagsins hafi lagt fram. Áréttað var að ekki værium staðfestingarverkefni að ræða og því væri ekki veitt álit byggt á endurskoðun eða könnun á því hvort árshlutareikningurinn væri gerður í samræmi við lög um ársreikninga.

14

Stakksbraut 9 ehf. rann saman við Sameinað Sílikon hf. í samræmi við samþykktir á hluthafafundum beggja félaga 24. september 2014. Miðaðist samruninn við 1. sama mánaðar. Samkvæmt samrunaáætlun skyldi eigandi Stakksbrautar 9 ehf., USI Holding B. V., láta af hendi hlutafé sitt í félaginu að nafnverði 673.475.000 krónur og fá í staðinn hlutabréf í hinu sameinaða félagi að sömu fjárhæð. Hækkaði hlutafé í Sameinuðu Sílikoni hf. um sömu fjárhæð, 673.475.000 krónur. Með því var gengið út frá því að eigandi Stakksbrautar 9 ehf. eignaðist 60,5% hlut í Sameinuðu Sílikoni hf.

Fram kemur í áætluninni að stjórnir félaganna telji ekki þörf á því að endurskoðandi leggi mat á endurgjaldið sem fáist fyrir hluti í Stakksbraut 9 ehf. Í meðfylgjandi fundargerðum beggja félaganna segir einnig að ekki skuli gerð skýrsla sérfróðs matsmanns um samrunaáætlunina samkvæmt 122. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 96. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.

15

Með samrunagögnum sem bárust ríkisskattstjóra 25. september 2014 fylgdi áritun stefnda R-kk-ef D-kk-ef þar sem segir að hann hafi „endurskoðað og sannreynt að sameiginlegur efnahagsreikningur Sameinaðs Sílikons hf. og Stakksbrautar 9 ehf. hinn 1. september 2014 byggir á árshlutareikningum félaganna fyrir tímabilið 1. janúar 2014 til 31. ágúst 2014“. Þá segir í árituninni að stefndi hafi endurskoðað og sannreynt að drög að upphafsefnahagsreikningi Sameinaðs Sílikons hf. frá 1. september 2014 væri í samræmi við samrunaefnahagsreikninginn og að hann sýndi þær breytingar sem álitið sé að samruninn hefði í för með sér. Í samrunaefnahagsreikningnum kemur fram að fastafjármunir Sameinaðs Sílikons hf. eftir samrunann nemi samtals 1.904.082.578 krónum, þar af nemi óefnislegar eignir 1.439.170.103 krónum. Námu fyrrgreindar óefnislegar eignir Stakksbrautar 9 ehf. að fjárhæð 988.478.936 krónur drjúgum hluta þeirrar eignar.

16

Áfrýjandi telur að stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi sýnt af sér saknæma vanrækslu við endurskoðun samrunaefnahagsreikningsins. Það hafi hann gert með því að kanna ekki hvað hafi legið að baki greiðslum til Pyromet Engineering B. V. sem áður er getið og mynduðu stóran hluta þeirra óefnislegu eigna sem runnu til Sameinaðs Sílikons hf. við samrunann. Vísar áfrýjandi þar til reikningsskilastaðalsins IAS 38 þar sem sett séu tvö skilyrði fyrir færslu óefnislegra eigna í bókum félags, annars vegar að líklegt sé að efnahagslegur framtíðarávinningur, sem rekja megi til eignarinnar, renni til félagsins og hins vegar að unnt sé að meta kostnaðarverð eignarinnar með áreiðanlegum hætti.

17

Eins og áður segir áritaði stefndi R-kk-nf D-kk-nf ársreikning Sameinaðs Sílikons hf. vegna ársins 2014. Ársreikningurinn er dagsettur 2. júlí 2015. Í áritun sinni kvað stefndi reikninginn gefa glögga mynd af afkomu félagsins á árinu 2014, efnahag þess í lok þess árs og breytingu á handbæru fé á því ári, allt í samræmi við lög um ársreikninga. Fastafjármunir félagsins námu þar 3.758.056.093 krónumí árslok 2014, þar af mannvirki á byggingarstigi 398.381.127 krónum, verksmiðjutæki á byggingarstigi 1.279.771.438 krónum, stofnkostnaður 1.394.395.312 krónum og bundinn bankareikningur 685.508.216 krónum. Handbært fé í árslok var 122.462.825 krónur. Eigið fé nam á sama tíma samtals 1.303.120.681 krónu. Langtímaskuldir voru 2.395.678.300 krónur en skammtímaskuldir 221.326.468 krónur. Fram kemur í skýringum að allur kostnaður vegna óefnislegra eigna, sem orðið hafi til innan fyrirtækisins, væri eignfærður sem stofnkostnaður.

18

Áfrýjandi kveður eigið fé Sameinaðs Sílikons hf. hafi verið stórlega ofmetið í framangreindum ársreikningi, þar sem ekkert raunverulegt endurgjald hafi komið fyrir hinar umdeildu hlutafjárhækkanir. Þá hafi engin raunveruleg verðmæti legið að baki hinum bókfærðu óefnislegu eignum. Stefnda R-kk-þgf D-kk-þgf hafi átt að verða þetta ljóst við endurskoðun ársreikningsins. Þessu til stuðnings vísar áfrýjandi meðal annars til 2. mgr. 102. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga þar sem fram komi að skoðunarmenn skuli yfirfara ársreikning og í því sambandi kanna bókhaldsgögn félagsins og aðra þætti er varða rekstur þess og stöðu.

19

Varnir stefndu byggjast í stuttu máli á því að greiðsla hlutfjár vegna hinna umdeildu hlutafjárhækkana hafi verið réttilega staðfest af stefnda R-kk-þgf D-kk-þgf. Ekkert hafi gefið honum tilefni til að efast um þau bókhaldsgögn sem lágu til grundvallar útgjöldum Stakksbrautar 9 ehf. Engar upplýsingar hafi legið fyrir um félagið Pyromet Engineering B. V. og ekki hafi verið unnt að sjá annað en að reikningar sem félagið gaf út hafi átt rót að rekja til raunverulegra viðskipta. Þeir reikningar hafi borið með sér að vera vegna vinnu verkfræðinga, meðal annars við hönnun á ofni fyrir verksmiðjuna. Það hafi verið í fullu samræmi við hlutverk Stakksbrautar 9 ehf. sem hafi snúist um fjárfreka uppbyggingu á kísilverksmiðju. Stefndu hafna því enn fremur að samrunaefnahagsreikningur Sameinaðs Sílikons hf. frá september 2014 hafi verið endurskoðaður og kveða áritun stefnda R-kk-ef D-kk-ef ekki bera það með sér. Það sé og í samræmi við venjubundna framkvæmd, auk þess sem stefndu benda á að skylda samkvæmt 2. mgr. 96. gr. laga nr. 138/1994 og 2. mgr. 121. gr. laga nr. 2/1995 hvíli á félagsstjórn en ekki endurskoðanda. Stefndu byggja á því að þeir hafi verið í góðri trú um réttmæti þess að eignfæra stofnkostnað meðal annars á grundvelli reikninga frá Pyromet Engineering B. V. Þá er á því byggt að ársreikningur Sameinaðs Sílikons hf. fyrir árið 2014 hafi gefið rétta mynd af fjárhag félagsins. Að lokum vísa stefndu til þess að ekkert liggi fyrir um að tengsl séu á milli starfa stefndu og ætlaðs tjóns áfrýjanda.

20

Um röksemdir aðila að öðru leyti er vísað til hins áfrýjaða dóms.

21

Mikið af skjölum voru lögð fyrir héraðsdóm meðal annars um viðskipti áfrýjanda og Sameinaðs Sílikons hf., um vinnu stefndu fyrir það félag og Stakksbraut 9 ehf. og gögn með fjárhagsupplýsingum um umrædd félög. Auk þess lágu þar fyrir gögn um samstarf USI Holding B. V. og hollenska félagsins Silicon Mineral Ventures B. V. um fjárfestingu í kísilverksmiðjunni, en þau félög munu hafa staðið saman að stofnun Sameinaðs Sílikons hf. árið 2014 í gegnum félagið United Silicon Holding B. V. Þessu til viðbótar hafa báðir aðilar lagt fram nokkur ný gögn fyrir Landsrétt. Meðal þeirra eru tölvupóstsamskipti skiptastjóra þrotabús Sameinaðs Sílikons hf. við hollenskan endurskoðanda um félagið Pyromet Engineering B. V. og skattframtöl þess félags fyrir árin 2013, 2014 og 2015. Enn fremur bankareikningsyfirlit ýmissa félaga sem koma við sögu í málinu, þar á meðal Pyromet Engineering B. V. og félagsins Tomahawk Development á Íslandi hf. Þá hafa verið lögð fyrir Landsrétt fleiri gögn úr bókhaldi Stakksbrautar 9 ehf. en lögð voru fyrir héraðsdóm. Áfrýjandi lagði einnig fram kæru Seðlabanka Íslands til héraðssaksóknara vegna ætlaðra brota fyrrum forsvarsmanna Sameinaðs Sílikons hf. á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og skýrslu stefnda R-kk-ef D-kk-ef sem hann gaf hjá héraðssaksóknara við rannsókn þess máls.

Jafnframt hafa verið lögð fyrir Landsrétt gögn sem sýna áritun ýmissa endurskoðenda á samrunaefnahagsreikninga fjölmargra félaga.

22

Við aðalmeðferð málsins í héraði gaf forstjóri áfrýjanda, Þ-kk-nf O-kk-nf A-kk-nf, aðilaskýrslu, sem og stefndi R-kk-nf D-kk-nf. Lögmennirnir B-kk-nf E-kk-nf Á-kk-nf, F-kk-nf G-kk-nf og S-kk-nf P-kk-nf gáfu þar einnig vitnaskýrslur. Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti var upptaka af skýrslu stefnda R-kk-ef D-kk-ef spiluð, auk þess sem vitnið I-kvk-nf R-kvk-nf B-kvk-nf, starfsmaður stefnda Ernst & Young ehf., gaf þar skýrslu fyrir dómi. Þar lýsti hún vinnu sinni við færslu bókhalds

Stakksbrautar 9 ehf.

Niðurstaða

23

Í málinu krefst áfrýjandi viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefndu á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Sönnunarbyrði um að skilyrðum þeirrar reglu sé fullnægt hvílir í öllum aðalatriðum á tjónþola, þótt ýmis blæbrigði geti verið á því hvaða kröfur gera eigi til sönnunar í því efni.

24

Eins og áður segir vann Stakksbraut 9 ehf. að undirbúningi að byggingu kísilverksmiðju í Helguvík á árunum 2012 og framá haustið 2014 þegar félagið rann saman við Sameinað Sílikon hf. Eigandi Stakksbrautar 9 ehf., USI Holding B. V., gerði fjárfestingarsamning við Silicon Mineral Ventures B. V. 14. febrúar 2014, þar sem samið var um framlag félaganna til uppbyggingar og reksturs á umræddri verksmiðju.

Þar er við það miðað að starfsemin komi til með að fara fram í félaginu Sameinuðu Sílikoni hf. Framlagi USI Holding B. V. er lýst í átta töluliðum í grein 2.1 í samningnum. Það framlag fólst meðal annars í því að útvega lóð og aðgang að höfn í Helguvík, vinna umhverfismat og afla starfsleyfis, auk þess að gera ýmsa samninga við stjórnvöld og fyrirtæki hér á landi. Þar kom jafnframt fram að USI Holding B. V. hefði þegar aflað tilboðs frá ofnaframleiðendunum Tenova og Sinosteel í byggingu og uppsetningu tveggja ofna í verksmiðjunni. Töldu aðilar að verðmæti alls þessa framlags væri 10,2 milljónir evra, en við það var miðað að framlaginu væri skipt í þrjá hluta og að fyrsti hlutinn næmi 5,1 milljón evra. Það framlag átti að endurspeglast í hlut USI Holding B. V. í Sameinuðu Sílikoni hf. við kaup á fyrstu tveimur ofnum verksmiðjunnar. Í samningnum kemur fram að framlag USI Holding B. V. kæmi til með að færast til Sameinaðs Sílikons hf. með framsali á öllum hlutum í Stakksbraut 9 ehf.

25

Bókhald Stakksbrautar 9 ehf. mun hafa verið fært af stefnda Ernst & Young ehf., auk þess sem stefndu unnu að gerð árshlutareiknings fyrir félagið sem tók til tímabilsins frá ársbyrjun 2014 til ágústloka sama ár. Ekki er annað komið fram en að þessi vinna hafi verið innt af hendi á grundvelli fyrrgreinds samnings milli stefnda Ernst & Young ehf. og Stakksbrautar 9 ehf. frá 10. apríl 2014. Eins og þar greinir fól vinna stefndu fyrir Stakksbraut 9 ehf. ekki í sér endurskoðun heldur einungis faglega aðstoð.

26

Viðhlítandi bókhaldsgögn lágu til grundvallar færslu í bókhaldi Stakksbrautar 9 ehf. á skuldum félagsins við félagið Tomahawk Developement á Íslandi hf. vegna greiðslna sem bárust inn á bankareikning Stakksbrautar 9 ehf. á árunum 2012 til 2014.

Umrædd skuld nam 223.759.046 krónum 31. desember 2013 þegar samþykkt var á hluthafafundi Stakksbrautar 9 ehf. að hækka hlutafé félagsins um 223.759.000 hluti.

Við það var skuldin við Tomahawk Development á Íslandi hf. lækkuð í bókhaldi Stakksbrautar 9 ehf. sem því nam. Á árinu 2014 héldu greiðslur áfram að berast inn á bankareikning Stakksbrautar 9 ehf. í gegnum félagið Tomahawk Development á Íslandi hf. Skuld Stakksbrautar 9 ehf. vegna þessara greiðslna nam samtals 638.341.600 krónum 31. ágúst 2014 þegar greiðslufrestur vegna síðari hlut fjár hækkunarinnar, að fjárhæð 449.216.000 krónur, rann út. Bókhald Stakksbrautar 9 ehf. ber ekki annað með sér en að skuld félagsins við Tomahawk Development á Íslandi hf. hafi nánast þurrkast út með færslu sem vísaði til hlutafjáraukningar 31. ágúst 2014.

27

Eins og rakið hefur verið staðfesti stefndi R-kk-nf D-kk-nf greiðslu hlutafjár til Stakksbrautar 9 ehf. vegna beggja hlut fjár hækkananna, með tilkynningum sem bárust ríkisskattstjóra 23. september sama ár. Þær staðfestingar byggðust á framangreindum greiðslum, sem sannanlega bárust inn á reikning Stakksbrautar 9 ehf. áður en tilkynnt var um hækkunina, og námu að lágmarki nafnvirði þess hlutafjár sem hækkanirnar kváðu á um.

28

Tomahawk Development á Íslandi hf. mun að mestu hafa verið í eigu sömu aðila og USI Holding B. V. og virðist M-kk-nf G-kk-nf hafa verið fyrirsvarsmaður þeirra beggja. Stefndu vísa til þess að áður en greiðsla hlutafjáraukningarinnar var staðfest hafi verið upplýst að allar greiðslur til félagsins, sem mynduðu framangreinda skuld í bókhaldi þess, hafi verið inntar af hendi í þágu USI Holding B. V., eina hluthafans í Stakksbraut 9 ehf. Fyrrgreindur M-kk-nf G-kk-nf hefur lýst því sama yfir. Máttu stefndu ganga út frá því að umræddar greiðslur mynduðu skuld við eina hluthafa félagsins, USI Holding B. V., eins og gengið var út frá í samþykkt hluthafafunda í Stakksbraut 9 ehf., þótt greiðslurnar hafi borist frá Tomahawk Development á Íslandi hf.

29

Hvað sem þessu líður telur áfrýjandi að stefnda R-kk-þgf D-kk-þgf hafi borið í ljósi lögbundins hlutverks síns að gæta að því að greiðslur fyrir hlutina færu ekki viðstöðulaust út af reikningi Stakksbrautar 9 ehf. nema að samsvarandi verðmæti kæmu í staðinn. Í vinnu sinni hafi hann meðal annars stuðst við bankareikningsyfirlit sem hafi borið það með sér að fjármununum hafi þegar í stað verið ráðstafað til félagsins Pyromet Engineering B. V. sem áður er getið. Þær fjármunafærslur hafi verið tilefnislausar og ekki skilað Stakksbraut 9 ehf. neinum verðmætum. Byggir áfrýjandi á því að það hefði komið í ljós ef stefndu hefðu kannað málið eins og ætlast mátti til áður en greiðsla hlutafjárhækkananna var staðfest.

30

Umrædd bankareikningsyfirlit frá árunum 2013 og 2014 bera vissulega með sér að næstum sömu fjárhæðir hafi í flestum tilvikum verið ráðstafað út af reikningi Stakksbrautar 9 ehf. með símgreiðslum sömu daga og framangreindar greiðslur bárust inn á reikninginn. Það eitt gaf ekki tilefni til efasemda um að hlutféð hefði verið greitt, enda eðlilegt að fjármunir sem eigandi Stakksbrautar 9 ehf. lagði félaginu til væru jafnharðan nýttir til að mæta kostnaði við þá uppbyggingu sem félagið stóð að. Gögn úr bókhaldi Stakksbrautar 9 ehf. sýna að stórum hluta þessara fjármuna hafi verið varið til að greiða reikninga hollenska félagsins Pyromet Engineering B. V. Eins og áður segir liggja fjórir slíkir reikningar fyrir í málinu og samrýmast upplýsingar sem þar koma fram framangreindum bókhaldsgögnum. Vitnið I-kvk-nf R-kvk-nf B-kvk-nf staðfesti í skýrslu sinni fyrir Landsrétti að reikningar frá Pyromet Engineering B. V. hafi legið til grundvallar öllum færslum þessara útgjalda í bókhaldi Stakksbrautar 9 ehf. Bókhaldsgögn félagsins voru afhent Sameinuðu Sílikoni hf. í kjölfar samruna félaganna í september 2014 og báru stefndu ekki ábyrgð á varðveislu þeirra eftir það.

31

Í málinu liggja fyrir upplýsingar úr fyrirtækjaskrá í Hollandi um félagið Pyromet Engineering B. V. Þar segir að J-x-x P-x-x D-x-x hafi verið eini hluthafi félagsins, en hann var jafnframt stjórnarformaður Stakksbrautar 9 ehf., eins og áður er getið. Framlögð skattframtöl Pyromet Engineering B. V. frá árunum 2013 til 2015 gefa til kynna að engin starfsemi hafi verið í félaginu, en því var slitið 18. desember 2015. Yfirlit bankareiknings Pyromet Engineering B. V. frá sama tíma sýnir að umræddar greiðslur frá Stakksbraut 9 ehf. bárust inn á reikninginn. Í kjölfarið virðist fjármunum hafa verið ráðstafað af honum inn á reikninga Tomahawk Development á Íslandi hf. eða á reikning M-kk-ef G-kk-ef.

32

Þessar upplýsingar styðja þá ályktun að útgáfa reikninga Pyromet Engineering B. V. hafi ekki tengst kaupum á þjónustu í þágu Stakksbrautar 9 ehf. Því má með réttu efast um að heimild hafi staðið til þess að færa greiðslu þeirra sem stofnkostnað sem unnt var að eignfæra sem óefnislega eign í reikningum félagsins. Eftir sem áður báru umræddir reikningar ekki annað með sér en að þeir væru gerðir vegna hönnunar á ofni fyrir kísilverksmiðju í Helguvík. Slíkur kostnaður gat samrýmst tilgangi Stakksbrautar 9 ehf. og fyrrgreindum fjárfestingarsamningi milli eiganda félagsins og Silicon Mineral Ventures B. V. og jafnframt stuðlað að líklegum framtíðarávinningi Sameinaðs Sílikons hf. Ekki liggur fyrir að aðrir reikningar hafi verið gerðir vegna hönnunar á þeim ofni sem óumdeilt er að settur var upp í verkmiðjunni í Helguvík. Er ósannað að stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi vitað eða mátt vita að annað lægi að baki útgáfu reikninganna en þeir báru með sér.

33

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður ekki á það fallist að sannað sé að stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi sýnt af sér saknæma háttsemi þegar hann staðfesti að umræddar hlutafjáraukningar hefðu verið greiddar annars vegar með skuldajöfnuði og hins vegar með peningum.

34

Krafa áfrýjanda er jafnframt reist á því að stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að staðfesta rangar upplýsingar um óefnislegar eignir í samrunaefnahagsreikningi Sameinaðs Sílikons hf. Þar er vísað til fyrrgreindra greiðslna til Pyromet Engineering B. V., en þær hafi ekki heimilað slíka færslu í reikningsskilum félagsins.

35

Áritun stefnda sem fylgdi reikningnum ber ekki með sér að hann hafi endurskoðað árshlutareikninga félaganna í tilefni af samrunanum, einungis að hann hafi „endurskoðað og sannreynt“ að hinn sameiginlegi efnahagsreikningur byggðist á þeim reikningum. Eins og hann hefur sjálfur lýst fyrir dómi voru árshlutareikningar félaganna ekki endurskoðaðir og í greinargerð hans til Landsréttar er staðfest að samrunaefnahagsreikningurinn hafi verið óendurskoðaður.

36

Í 2. mgr. 121. gr. laga nr. 2/1995 og 2. mgr. 96. gr. laga nr. 138/1994 segir að félagsstjórn skuli annast um að saminn sé „endurskoðaður sameiginlegur efnahags- og rekstrarreikningur“ sem sýni allar eignir og skuldir í hverju félaganna fyrir sig, þær breytingar sem álitið er að samruninn muni hafa í för með sér og drög að upphafsefnahagsreikningi yfirtökufélagsins. Orðalag ákvæðisins gefur til kynna að hinn sameiginlegi reikningur skuli vera endurskoðaður. Skylda samkvæmt lagaákvæðinu hvíldi aftur á móti ekki á stefnda R-kk-þgf D-kk-þgf sem endurskoðanda heldur á stjórnum umræddra félaga. Getur möguleg skaðabótaábyrgð hans ekki byggst á öðru en því að stefnda R-kk-þgf D-kk-þgf hafi borið að gera stjórnum félaganna viðvart um þá skyldu. Þá er til þess að líta að í málinu hafa verið lögð fram allmörg dæmi um áritun endurskoðenda á samrunaefnahagsreikninga sem gefa ekki annað til kynna en að þeir séu að öllu leyti reistir á óendurskoðuðum reikningum samrunafélaga. Virðist sú framkvæmd hafa viðgengist átölulaust um langt skeið. Í þessu ljósi verður athafnaleysi stefnda R-kk-ef D-kk-ef gagnvart stjórnum samrunafélaganna um þetta atriði ekki virt honum til sakar.

37

Eins og áður segir er ósannað að stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi vitað eða mátt vita að annað lægi að baki útgáfu reikninga frá Pyromet Engineering B. V. en að þeir væru vegna vinnu við hönnun á ofni fyrir kísilverksmiðju í Helguvík. Hafði hann ekki ástæðu til að efast um réttmæti þess að eignfæra þau útgjöld sem stofnkostnað sem gat stuðlað að líklegum framtíðarávinningi Stakksbrautar 9 ehf. og síðar Sameinaðs Sílikons hf. Í því ljósi, en að öðru leyti með vísan til þess sem áður er rakið, ber að hafna málsástæðu áfrýjanda er lýtur að áritun hans með samrunaefnahagsreikningi

Sameinaðs Sílikons hf.

38

Áfrýjandi byggir að lokum á þeirri málsástæðu að stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að árita ársreikning Sameinaðs Sílikons hf. vegna ársins 2014 án fyrirvara. Hafi ársreikningurinn gefið ranga mynd af eignum félagsins þar sem fyrrgreindar hlutafjárhækkanir Stakksbrautar 9 ehf. hafi í raun aldrei verið greiddar og óefnislegar eignir hins sameinaða félags ofmetnar.

39

Áritun stefnda R-kk-ef D-kk-ef á ársreikning Sameinaðs Sílikons hf. fyrir árið 2014 ber með sér að reikningurinn hafi verið endurskoðaður á grundvelli viðeigandi gagna.

Samkvæmt 1. mgr. 102. gr. laga nr. 3/2006 skulu endurskoðendur endurskoða ársreikning í samræmi við lög um endurskoðendur. Á þeim tíma sem um ræðir voru í gildi lög nr. 79/2008 um endurskoðendur. Þar er endurskoðun skilgreind sem óháð og kerfisbundin öflun gagna og mat áþeim í þeim tilgangi að láta í ljós rökstutt og faglegt álit endurskoðanda um áreiðanleika þeirra og framsetningu í samræmi við lög, settar reikningsskilareglur eða önnur skilyrði sem fram koma í álitsgerðinni. Þá segir í 1. mgr. 8. gr. laganna að endurskoðendur skuli rækja störf sín af kostgæfni og samviskusemi í hvívetna og fylgja ákvæðum þeirra laga og reglna sem gilda um störf þeirra. Í 9. gr. laganna kemur fram að endurskoðandi skuli einnig rækja stör f sín í samræmi við alþjóðlega endurskoðunarstaðla og alþjóðlega staðla um gæðaeftirlit sem teknir hafa verið upp í íslenskan rétt.

40

Áfrýjandi vísar ekki til tiltekinna reikningsskilareglna eða endurskoðunarstaðla sem hann telur að stefndi R-kk-nf D-kk-nf hafi látið hjá líða að fylgja. Aftur á móti vísar hann til 2. mgr. 102. gr. laga nr. 3/2006 sem fjallar um yfirferð skoðunarmanna á ársreikningi. Þar segir að við þá yfirferð skuli skoðunarmaður kanna bókhaldsgögn viðkomandi félagsog aðra þætti er varða rekstur þess og stöðu.

41

Eins og rakið hefur verið báru bókhaldsgögn Stakksbrautar 9 ehf. ekki annað með sér en að í rekstri þess hafi verið stofnað til kostnaðar að fjárhæð 806.381.675 krónur við hönnun á ofni fyrir kísilverksmiðju sem reis í Helguvík. Slíkur hönnunarkostnaður var eðlilegur þáttur í undirbúningi að starfrækslu verksmiðjunnar sem eins og áður segir gat stuðlað að líklegum framtíðarávinningi Sameinaðs Sílikons hf. Umrædd bókhaldsgögn Stakksbrautar 9 ehf. urðu hluti bókhaldsgagna Sameinaðs Sílikons hf. við samruna félaganna. Ekki liggur fyrir að viðunandi endurskoðun á reikningsskilum félagsins fyrir árið 2014 hefði, í samræmi við þær kröfur sem að framan greinir, átt að leiða í ljós að sá kostnaður væri rangfærður og gæti ekki réttlætt eignfærslu hans. Því ber einnig að hafna þessari málsástæðu áfrýjanda.

42

Með vísan til alls þess sem hér hefur verið rakið ber að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu stefndu af kröfum áfrýjanda.

43

Stefndu hafa ekki áfrýjað niðurstöðu héraðsdóms um málskostnað fyrir sitt leyti og því kemur krafa þeirra um málskostnað í héraði ekki til álita.

44

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Íslenskir aðalverktakar hf., greiði stefndu, Ernst & Young ehf. og R-kk-þgf D-kk-þgf P-kk-þgf, hvorum um sig 750.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.