515/2021

Útdráttur

B höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar um að fjallendi Hraunhrepps í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu að undanskildum fyrrum Kolbeinsstaðahreppi, eins og landsvæðið var nánar tilgreint í úrskurði óbyggðarnefndar, væri þjóðlenda. Varakröfu B sem hann gerði fyrir Landsrétti, um að umdeilda svæðið væri afréttareign hans, hafði hann fyrst uppi við aðalmeðferð málsins í héraði. Var því mótmælt af hálfu Í að krafan kæmist að í málinu þar sem hún væri of seint fram komin og féllst héraðsdómur á það. Gat krafan þar af leiðandi ekki komist að fyrir Landsrétti, sbr. 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Í dómi Landsréttar var á það fallist með héraðsdómi að ekki væru efni til þess að hrófla við niðurstöðu óbyggðanefndar að kröfur um beinan eða óbeinan eignarétt að umdeilda svæðinu væru ekki taldar eiga sér stoð í heimildum um Hítardal. Var héraðsdómur því staðfestur um þann þátt málsins. Til þess var vísað í dómi Landsréttar að óbyggðanefnd hafi, að fenginni framangreindri niðurstöðu í úrskurði sínum, tekið til skoðunar hvort fyrir hendi væru önnur atriði sem stutt gætu kröfur B um beinan eignarétt á því landsvæði sem um ræddi og þá einkum hvort það hafi verið hluti af annarri jörð eða jörðum í Hítardal. Af málatilbúnaði B var talið ljóst að í þessum efnum var eingöngu horft til heimilda sem B taldi benda til þess að svæðið hafi verið innan marka Staðarhrauns og verið fullkomið eignarland Staðarhraunskirkju. Var með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða að beinn eignarréttur að umræddu landsvæði fengi ekki stoð í þeim heimildum. Var Í því sýknað af kröfum B.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 25. maí 2021. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 7. júlí 2021 og áfrýjaði hann að nýju 3. ágúst sama ár.

Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vesturlands 28. apríl 2021 í málinu nr. E- 78/2017.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega „að felldur verður úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 1/2014: Landsvæði milli Hítarvatns og Fossdalsár, sem kveðinn var upp 11. október 2016, að því er varðar þjóðlendu á landsvæði innan neðangreindra marka:

Upphafspunktur er á vatnaskilum ofan við Tröllkonugil. Þaðan fylgir línan gildrögum vestan við sandhæðina norðaustur af Háleiksvatni í norðanvert vatnið. Þaðan er Háleiksvatni fylgt að þeim stað þar sem Grjótá rennur úr því. Þaðan er ánni fylgt þar til hún rennur í Grjótárvatn. Þaðan er Grjótárvatni fylgt til suðvesturs og síðan dregin bein lína frá Grjótaárvatni í vatnaskil í Álftaskörðum. Frá Álftaskörðum er línan dregin um vatnaskil norðaustan Tinda borgar, þaðan um Rauðhálsa í Grjótárós og þaðan í Háheiðarkoll. Frá Háheiðarkolli er vatnaskilum fylgt í Dagmálafjallshyrnu.

Þaðan er línan dregin um hæstu fjallseggjar í hæsta hnjúkinn norðvestur af Háleiksvatni. Þaðan er vatnaskilum fylgt að upphafspunkti ofan við Tröllkonugil. Þá krefst áfrýjandi viðurkenningar á því að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda.“ Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að allt land innan framangreindra merkja sé í afréttareign hans. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Dómarar Landsréttar fóru á vettvang 3. október 2022 ásamt lögmönnum aðila.

5

Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Landsrétt.

Málsatvik og helstu málsástæður

6

Í málinu greinir aðila á um eignarréttarlega stöðu hluta landsvæðis sem hefur verið nefnt fjalllendi Hraunhrepps (Hítardals fjalllendi) í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu að undanskildum fyrrum Kolbeinsstaðahreppi. Tekur ágreiningurinn nánar tiltekið til suðausturhluta þessa svæðis sem í úrskurði óbyggðanefndar samkvæmt lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, uppkveðnum 11. október 2016, var afmarkað á þann hátt sem getið er í framangreindri kröfugerð áfrýjanda. Fyrir Landsrétti er til úrlausnar hvort land innan þessara merkja sé eignarland, svo sem kröfugerð áfrýjanda felur aðallega í sér, eða þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998, en það var niðurstaða óbyggðanefndar. Þá gerir áfrýjandi varakröfu sem tekur til þess að landið sé í afréttareign hans en í úrskurði sínum komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að þjóðlendan væri jafnframt afréttur jarða í fyrrum Hraunhreppi, nú Borgarbyggð, sbr. 1. gr. og b-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Ekki er deilt um landfræðilega afmörkun svæðisins.

7

Auk þess að sýkna stefnda af aðalkröfu áfrýjanda var það niðurstaða héraðsdóms að varakrafa áfrýjanda um að umrætt landsvæði teldist afréttareign hans kæmist ekki að í málinu þar sem hún hefði fyrst verið höfð uppi við aðalmeðferð þess og stefndi hefði mótmælt henni sem of seint fram kominni.

8

Úrskurður óbyggðanefndar í málinu er ítarlega rökstuddur og geymir samantekt á umfangsmikilli rannsókn hennar og röksemdum þeirra sem gerðu kröfur fyrir nefndinni. Svo sem rakið er í héraðsdómi og úrskurði óbyggðanefndar liggur landsvæði það sem um er deilt í málinu víðast hvar í 300- 700 m hæð yfir sjávarmáli en rís hæst í 841 m hæð í hæsta hnjúknum norðvestur af Háleiksvatni, á norðurmörkum þess. Láglendari hluti svæðisins er nokkuð vel gróinn. Tvö vötn eru að hluta inni á svæðinu, það er vesturhluti Háleiksvatns nærri norðurmörkum þess og stærstur hluti Grjótárvatns við suðurmörkin. Grjótá rennur um austurmörk svæðisins úr Háleiksvatni í Grjótárvatn og þaðan áfram til suðvesturs um Grjótárós sem er á suðvesturmörkum þess. Þaðan rennur áin til suðvesturs um þann hluta Grjótárdals sem er utan svæðisins. Svo sem jafnframt greinir í úrskurðinum afmarkast umrætt landsvæði í meginatriðum að norðvestanverðu af vatnaskilum og hæstu fjallseggjum milli Hítardals og Grjótárdals, allt frá Háheiðarkolli að suðvestanverðu þar til komið er á móts við Tröllkonugil að norðaustanverðu.

9

Eins og fram kemur í héraðsdómi kallaði Hítardalskirkja til réttinda á fjalllendi Hraunhrepps fyrr á öldum og svo sem þar er nánar rakið. Með samningi 31. maí 1893 tók Hraunhreppur á leigu af Hítardalskirkju meðal annars „Fjallland Hítardals, sem ekki er áður öðrum leigt og sem ákveðið er 18 hundruð að dýrleika“ og með afsali ráðherra Íslands 27. júní 1919 var „afrjettarlandinu, fjalllendi Hítardals, er hreppurinn hefur haft á leigu“, afsalað til hans. Í júní árið 1923 var sérstakt landamerkjabréf gert um hið úrskipta land og er óumdeilt að sá hluti fjalllendis Hraunhrepps sem um ræðir í málinu fellur þar undir.

10

Eignarréttarlegt tilkall sitt til hins umdeilda landsvæðis reisir áfrýjandi í fyrsta lagi á heimildum um landnám svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi. Í öðru lagi vísar hann til landamerkjabréfsins frá árinu 1923. Er sérstaklega á því byggt að það hafi verið útbúið á grundvelli laga nr. 72/1921 um afsals- og veðmálabækur Mýra- og Borgarfjarðarsýslu sem sett voru í kjölfar þess að íbúðarhús sýslumannsins í Borgarnesi brann 12. nóvember 1920, en þar brunnu meðal annars afsals- og veðmálabækur lögsagnarumdæmisins, að undanskildum registrum við afsals- og veðmálabækur Borgarfjarðarsýslu. Hljóti réttaráhrif landamerkjabréfsins að taka mið af þessari tilurð þess. Kröfugerð áfrýjanda er þó einkum byggð á eldri heimildum sem hann telur að sýni að ágreiningssvæði málsins hafi upphaflega verið hluti jarðarinnar Hítardals eða fullkomið eignarland kirkjunnar á Staðarhrauni en verið framselt til eiganda Hítardals með gerningi sem nú sé glataður. Er á það bent í þessu sambandi að eigandi Staðarhrauns og Hítardals hafi fram á 20. öld jafnan verið sá sami, enda um kirkjustaði að ræða.

11

Í greinargerð stefnda til Landsréttar er í einu og öllu tekið undir forsendur héraðsdóms fyrir sýknu hans, en þær séu reistar á niðurstöðu óbyggðanefndar. Þannig hafi áfrýjandi ekki sýnt fram á að heimildir styðji kröfur hans í málinu og um þýðingu landamerkjabréfsins frá árinu 1923 er tekið fram að við mat á gildi þess við ákvörðun um eignarréttarlega stöðu svæðisins verði að hafa í hugaað með gerð og þinglýsingu slíkra bréfa gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt. Þá er því mótmælt að lög nr. 72/1921 geti haft sérstaka þýðingu í málinu. Þannig séu engar vísbendingar komnar fram um að heimildir um beinan eignarrétt að umþrættu svæði hafi verið til og þá mögulega glatast í brunanum árið 1920. Sé í öllu falli ljóst að landamerkjabréfið hafi ekki átt rót sína að rekja til þess að gögn fóru forgörðum í brunanum og í þeim efnum meðal annars byggt á því að fyrirmælum laganna hafi ekki verið fylgt við gerð þess að því er hið umþrætta landsvæði varðar.

Niðurstaða

12

Svo sem áður er getið hafði áfrýjandi þá varakröfu, sem hann gerir fyrir Landsrétti, fyrst uppi við aðalmeðferð málsins í héraði. Af hálfu stefnda var því mótmælt að krafan kæmist að í málinu þar sem hún væri of seint fram komin og féllst héraðsdómur á það. Samkvæmt þessu og með vísan til 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur krafan ekki komist að hér fyrir dómi.

13

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur komið fram að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það sem verið hafði, sbr. til dæmis dóm réttarins 21. október 2004 í máli nr. 48/2004. Getur landamerkjabréf um afréttarland Hraunhrepps frá árinu 1923 því eitt og sér ekki nægt gegn andmælum stefnda til að sanna beinan eignarrétt áfrýjanda að því, heldur verða önnur atriði jafnframt að koma til sem stutt geta sömu niðurstöðu og þá einkum eldri heimildir. Í þessu sambandi er þess sérstaklega að gæta að ekki þykja vera forsendur til að landamerkjabréfinu verði ljáð annað og meira vægi en ella með hliðsjón af lögum nr. 72/1921.

14

Elsta heimild um landamerki Hítardals er lögfesta fyrir Hítardalskirkju frá árinu 1697 en í henni segir svo: „Einkum Lögfeste eg allan Dalinn Hýtardal, nordan af Biug og iafngegnt bádum fiallaendum I nedanverdum Dalnum Þar med allar Hlýdir fjallanna og afdali tveim meigin Svo Lángt sem Vötnum hallar ad ádurnefndum dal.“ Þá liggur fyrir að merkjum er lýst með sama hætti í öðrum fyrirliggjandi heimildum frá því undir lok 17. aldar og fram að miðri 19. öld. Í úrskurði óbyggðanefndar í málinu kemur fram að þessar heimildir bendi til þess að landsvæði sem Hítardalskirkja kallaði til réttinda yfir á þeim tíma sem þær voru gerðar hafi að austanverðu miðast við vatnaskil austan Hítardals og afdala hans, sbr. til dæmis orðalagið „Svo Lángt sem Vötnum hallar ad ádurnefndum dal“ og að minnsta kosti í neðanverðum dalnum.

Hvorki verði þó ráðið af lögfestunni né öðrum heimildum þar sem merkjunum er lýst með sama hætti hvernig talið sé að neðanverður dalurinn afmarkist frá öðrum hlutum dalsins. Þá sé ekki heldur fyrir að fara landfræðilegum skilum í dalnum sem leiði til afdráttarlausrar niðurstöðu þar að lútandi. Þar sem merki þessa lands miðuðust samkvæmt þessu við vatnaskil austan Hítardals og afdala hans aflaði óbyggðanefnd gagna frá Veðurstofu Íslands um legu vatnaskila umhverfis dalinn.

15

Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar og að því marki sem hér hefur þýðingu var það niðurstaða hennar að fjalllendi Hraunhrepps, nú Borgarbyggðar, væri að hluta til eignarland, nánar tiltekið land norðan og vestan vatnaskila suðaustan Hítardals, án þess þó að tekin væri afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Sá hluti ágreiningssvæðisins hafi verið hluti af jörð eða jörðum allt frá öndverðu þó svo að svæðið hafi verið í afréttarnotum og lagt til afréttar Hraunhrepps með leigusamningi árið 1893 og síðar með kaupum hreppsins á landinu árið 1919 svo sem áður er getið. Væri nægilega í ljós leitt að Hítardalskirkja og síðar Borgarbyggð, sem leiði rétt sinn frá Hraunhreppi, hafi átt þar bein eignarréttindi fremur en óbeinan eignarrétt. Heimildir um afrétt vísi því fremur til notkunar viðkomandi landsvæðis en þess að beinn eignarréttur hafi annað hvort ekki stofnast eða hann fallið niður. Land suðaustan vatnaskilanna, sem mál þetta tekur til, væri á hinn bóginn þjóðlenda og jafnframt afréttur jarða í Hraunhreppi, nú Borgarbyggð. Um þetta segir í úrskurðinum að eldri heimildir sem liggi fyrir um afmörkun Hítardals, það er lögfesta fyrir Hítardal frá árinu 1697 og aðrar heimildir sem eru samhljóða henni hvað merki varðar, mæli því í mót að land Hítardals hafi náð svo langt til suðausturs. Væri sú niðurstaða einkum leidd af samanburði umræddra heimilda við fyrirliggjandi gögn um vatnaskil suðaustan Hítardals og afdala hans sem nefndin aflaði samkvæmt framansögðu. Yrðu kröfur um beinan eða óbeinan eignarrétt að svæðinu því ekki taldar eiga sér stoð í heimildum um Hítardal.

16

Fallist er á það með héraðsdómi að ekki séu efni til að hrófla við þessari niðurstöðu óbyggðanefndar og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um þennan þátt málsins.

17

Að fenginni framangreindri niðurstöðu í úrskurði sínum tók óbyggðanefnd til skoðunar hvort fyrir hendi væru önnur atriði sem stutt gætu kröfur áfrýjanda um beinan eignarrétt á því landsvæði sem um ræðir og þá einkum hvort það hafi verið hluti af annarri jörð eða jörðum en Hítardal. Af málatilbúnaði áfrýjanda er ljóst að í þessum efnum er eingöngu horft til heimilda sem hann telur benda til þess að svæðið hafi verið innan marka Staðarhrauns og verið fullkomið eignarland Staðarhraunskirkju. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að beinn eignarréttur að umræddu landsvæði fái ekki stoð í þeim heimildum.

18

Samkvæmt framansögðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

19

Rétt er að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Borgarbyggðar, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.200.000 krónur.