507/2018

Útdráttur

L ehf. krafði LH um greiðslu sex reikninga vegna starfa lögmanna L ehf. sem verjenda við skýrslutökur hjá LH. Aðila greindi á um hvort greiða skyldi lögmönnunum fyrir akstur innan höfuðborgarsvæðisins og hvort L ehf. skyldi að ósk LH gefa tvo af reikningunum út að nýju með annarri kennitölu greiðanda. Jafnframt hvort miða skyldi þóknun vegna starfa verjendanna við reglugerð nr. 715/2009 og viðmiðunarreglur dómstólaráðs eða gjaldskrá lögmannsstofunnar. Í dómi Landsréttar kom fram að L ehf. hefði ekki sýnt fram á að ekki hefði verið tryggð sanngjörn og eðlileg þóknun fyrir verjendastörfin þótt ekki hefði verið greitt sérstaklega fyrir akstur innan höfuðborgarsvæðisins. Auk þess hefði L ehf. verið rétt að verða við þeirri ósk að gefa tvo af reikningunum út að nýju. Þá þótti ekkert fram komið um að ákvarðað tímagjald LH, um þóknun verjendanna á grundvelli reglugerðar nr. 715/2009 og viðmiðunarreglna dómstólaráðs, hefði verið óhæfilega lágt eða að ákvarðanir þar um hafi falið í sér ólögmæta skerðingu á aflahæfi verjendanna og þar með brotið gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn hefði kröfum L ehf. á grundvelli þriggja af reikningunum ekki verið mótmælt að öðru leyti en að því er varðaði akstur. Hefði LH því borið að greiða þann hluta reikningsfjárhæðanna sem var óumdeildur, enda hefði viðtöku á greiðslu ekki verið hafnað að því leyti.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir, K-kvk-nf S-kvk-nf, S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og V-kk-nf H. V-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. maí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2018 í málinu nr. E2425/2017. 2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en því að krafa um dráttarvexti taki þeirri breytingu til lækkunar að dráttarvextir reiknist af 157.503 krónum frá 9. júlí 2013 til 5. febrúar 2014, af 222.136 krónum frá þeim degi til 2. febrúar 2016, af 289.716 krónum frá þeim degi til 23. september 2016, af 356.676 krónum frá þeim degi til 25. maí 2017, en af stefnufjárhæðinni 868.176 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst stefndi þess að áfrýjanda verði gert að greiða honum málskostnað fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4 Í máli þessu er deilt um greiðsluskyldu áfrýjanda á alls sex reikningum stefnda vegna verjendastarfa lögmanna, sem starfa hjá stefnda, í tengslum við rannsókn sakamála hjá lögregluembætti áfrýjanda. Um er að ræða eftirtalda reikninga:

1. Nr. 2752, útgefinn 9. júlí 2013, að fjárhæð 92.870 krónur.

2. Nr. 2753, útgefinn 9. júlí 2013, að fjárhæð 64.633 krónur.

3. Nr. 2836, útgefinn 5. febrúar 2014, að fjárhæð 64.633 krónur.

4. Nr. 3148, útgefinn 2. febrúar 2016, að fjárhæð 67.580 krónur.

5. Nr. 3263, útgefinn 23. september 2016, að fjárhæð 66.960 krónur.

6. Nr. 3433, útgefinn 25. maí 2017, að fjárhæð 511.500 krónur.

5 Fyrstu fimm reikningarnir voru gefnir út vegna verjendastarfa lögmanna í þágu kærðra manna í fimm mismunandi sakamálum.

6 Í fyrstu þremur reikningunum er miðað við 10.000 króna tímagjald. Á fyrstu tveimur reikningunum kemur fram eftirfarandi fyrirvari: „Fyrirvari er gerður varðandi það tímagjald, kr. 10.000, sem embættið notast við. Talið er að ákvörðun innanríkisráðuneytisins í reglugerð nr. 715/2009 með stoð í lögum nr. 88/2008 brjóti gegn stjórnarskrárvörðum réttindum þjónustusala. Er áskilið að krefja embættið síðar um réttmæta viðbótarþóknun.“ Svipaður fyrirvari var gerður á þriðja reikningi stefnda en þar kemur jafnframt fram að tímagjald stefnda sé 21.600 krónur. Á þessum þremur reikningum var jafnframt krafist greiðslu fyrir akstur samkvæmt einingaverðum stefnda, ýmist 1.500 krónur eða 2.500 krónur á hverjum reikningi. Áfrýjandi féllst ekki á að greiða fyrir akstur og endursendi stefnda reikningana en fór þess jafnframt á leit að sendir yrðu nýir reikningar með þeim fjárhæðum sem samþykktar höfðu verið. Stefndi varð ekki við þeim óskum en gerði ítrekað kröfu um að reikningarnir yrðu greiddir.

7 Í næstu tveimur reikningum krafðist stefndi 52.000 króna greiðslu fyrir útkall. Á fyrri reikningnum kemur fram eftirfarandi fyrirvari: „Fyrirvari er gerður við tilkynningar ráðsins og venjur LRH um kostnaðarákvarðanir, sem lægri kunna að vera en skv. gjaldskrá Lögskila ehf. enda er talið að hvorugt hafi lagastoð gagnvart stjórnarskrárvörðum réttindum þjónustusala. Er áskilið að krefja embættið síðar um réttmæta viðbótarþóknun.“ Á síðari reikningnum var gerður nánast samhljóða fyrirvari. Á reikningunum tveimur var einnig gerð krafa um greiðslu vegna aksturs samkvæmt einingaverðum stefnda, 2.500 krónur á öðrum reikningnum en 2.000 krónur á hinum. Áfrýjandi hafnaði greiðslu reikninganna þar sem uppgefin kennitala greiðanda á þeim var ekki í samræmi við tilkynningu sem áfrýjandi hafði sent lögmönnum 22. október 2015 um nýja kennitölu vegna málskostnaðar í tilefni af því að áfrýjandi hugðist skilja kostnað vegna sakamála, sem til rannsóknar væru hjá embættinu, frá viðskiptamannabókhaldi. Áfrýjandi óskaði eftir því að stefndi gæfi út nýja reikninga þar sem hin nýja kennitala kæmi fram. Stefndi varð ekki við þeim óskum en gerði ítrekað kröfu um að reikningarnir yrðu greiddir.

8 Sjötti og síðasti reikningur stefnda fól í sér kröfu um greiðslu á mismun annars vegar fjárhæða tíu nánar tilgreindra, áður útgefinna reikninga stefnda til áfrýjanda, og hins vegar fjárhæða sem stefndi taldi sig eiga réttmæta kröfu til á grundvelli tímagjalds samkvæmt gjaldskrá sinni á hverjum tíma. Umræddir tíu reikningar voru gefnir út á tímabilinu 19. apríl 2013 til 25. nóvember 2016 og voru ýmist greiddir eða ógreiddir. Níu fyrstu reikningarnir voru gefnir út í gildistíð reglugerðar nr. 715/2009 og fjárhæð þeirra miðuð við 10.000 króna tímagjald. Tíundi reikningurinn var gefinn út eftir að umrædd reglugerð var numin úr gildi með reglugerð nr. 745/2014 og eftir að ákvæði 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hafði verið fært til þess horfs, með lögum nr. 78/2015, að dómstólaráð skyldi setja reglur um tímagjald sem tekið skyldi mið af við ákvörðun þóknunar skipaðs eða tilnefnds verjanda. Fjárhæð tíunda reikningsins tók mið af þágildandi tilkynningu dómstólaráðs nr. 1/2015 frá 27. janúar 2015 en samkvæmt III. kafla hennar skyldi lágmarksþóknun verjanda fyrir að mæta við fyrirtöku hjá lögreglu eða dómara vera 52.000 krónur. Stæði fyrirtaka lengur en tvær klukkustundir skyldi greiða 16.500 krónur fyrir hverja byrjaða klukkustund fram yfir það. Á öllum tíu reikningunum voru gerðir sambærilegir fyrirvarar og áður eru nefndir og var fyrrgreindur mismunarreikningur gefinn út með vísan til fyrirvaranna.

Niðurstaða

9 Aðila greinir á um hvort reikningar stefnda sem nefndir eru í töluliðum 15 í 4. efnisgrein hér að framan hafi skapað áfrýjanda greiðsluskyldu. Af hálfu áfrýjanda er þeim kröfum sem fram koma á reikningunum einungis mótmælt að því er varðar aksturskostnað. Þá telur áfrýjandi að honum sé jafnframt óskylt að greiða kröfur vegna tveggja af þessum reikningum þar sem þeir hafi ekki verið gefnir út á rétta kennitölu.

10 Þegar fyrstu þrír reikningarnir voru gefnir út 9. júlí 2013 og 5. febrúar 2014 var í gildi reglugerð nr. 715/2009 um tímagjald við ákvörðun þóknunar verjenda og réttargæslumanna. Reglugerð þessi var sett samkvæmt heimild í 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eins og ákvæðið hljóðaði eftir breytingar á þeim með 20. og 21. gr. laga nr. 70/2009 um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Í 1. gr. þessarar reglugerðar var kveðið á um að við ákvörðun þóknunar fyrir störf verjanda eða réttargæslumanns samkvæmt 38. og 48. gr. laga um meðferð sakamála skyldi miða við að fyrir hverja byrjaða klukkustund væru greiddar 10.000 krónur.

11 Í tilkynningu dómstólaráðs nr. 1/2010 frá 20. janúar 2010, um viðmiðunarreglur fyrir héraðsdómstólana í sakamálum, var byggt á tímagjaldi samkvæmt reglugerðinni, þar á meðal í III. kafla um ákvörðun þóknunar verjanda á rannsóknarstigi. Fyrir liggur að þegar þóknun tilnefnds verjanda hefur verið ákveðin af lögreglustjóra eða löglærðum starfsmanni hans í samræmi við 2. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 hefur verið stuðst við viðmiðunarreglur dómstólaráðs.

12 Í 2. lið III. kafla fyrrnefndra viðmiðunarreglna kom fram að lágmarksþóknun væri 20.000 krónur fyrir að mæta við fyrirtöku hjá lögreglu eða dómara en stæði fyrirtaka lengur en tvær klukkustundir skyldi greiða 10.000 krónur fyrir hverja byrjaða klukkustund fram yfir það. Í 1. lið V. kafla viðmiðunarreglnanna sagði að þegar verjandi eða réttargæslumaður, sbr. liði IIV, þyrfti vegna starfa sinna að ferðast lengur en hálfa klukkustund skyldi tekið tillit til þess við ákvörðun þóknunar og málsvarnarlauna. Í 2. lið V. kafla sagði síðan: „Ennfremur skal, þegar þóknun er ákveðin á rannsóknarstigi, sbr. kafla III og IV. ákveðinn ferðakostnaður í samræmi við reglur ferðakostnaðarnefndar, nú auglýsing nr. 5/2008 um akstursgjald ríkisstarfsmanna.“

13 Í leiðbeiningum innanríkisráðuneytisins frá 1. maí 2011 um færslu kostnaðar á fjárlagaliði í opinberum málum segir meðal annars í 10. gr., að kostnaður vegna aksturs verjanda og réttargæslumanns skuli miðast við kílómetragjald eins og ferðakostnaðarnefnd ákveður það. Jafnframt segir þar að akstur innan StórReykjavíkursvæðisins, það er Reykjavíkur, Seltjarnarness, Hafnarfjarðar, Garðabæjar, Kópavogs og Mosfellsbæjar sé innifalinn í þóknun. Af hálfu áfrýjanda er byggt á því að hann hafi fylgt framangreindum viðmiðunarreglum dómstólaráðs og leiðbeiningum innanríkisráðuneytisins og þar af leiðandi hafnað því að greiða stefnda fyrir akstur samkvæmt einingaverðum hans sjálfs. Af hálfu stefnda er hins vegar á því byggt að viðmiðunarreglur dómstólaráðs hafi ekki verið birtar með þeim hætti sem mælt sé fyrir um í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað og hafi reglurnar því ekki þau réttaráhrif sem þeim var ætlað að hafa. Þá hafi óbirtar leiðbeiningarreglur innanríkisráðuneytisins engin réttaráhrif.

14 Fyrir liggur að ákvarðanir áfrýjanda, um að hafna því að greiða stefnda sérstaka þóknun fyrir akstur samkvæmt einingaverðum stefnda sjálfs, voru byggðar á framangreindum viðmiðunarreglum dómstólaráðs og leiðbeiningarreglum innanríkisráðuneytisins. Ljóst má vera af reikningsgerð stefnda að umræddar viðmiðunarreglur dómstólaráðs voru lögmönnum sem störfuðu hjá stefnda kunnar. Í þeim viðmiðunarreglum dómstólaráðs, sem í gildi voru á þeim tíma sem umræddir þrír reikningar voru gefnir út, er ekki gert ráð fyrir að verjendur fái sérstaklega greitt fyrir akstur í og úr fyrirtökum ef ætla má að aksturinn taki styttri tíma en 30 mínútur. Á móti kemur að í viðmiðunarreglunum er gert ráð fyrir að verjanda sé að lágmarki greidd þóknun sem nemi tveggja klukkustunda vinnu vegna hverrar fyrirtöku þótt þær taki skemmri tíma. Þá er gert ráð fyrir að greidd sé þóknun fyrir hverja byrjaða klukkustund ef fyrirtaka tekur lengri tíma en tvær klukkustundir en það veitir líkur fyrir því að verjendur fái í slíkum tilvikum að meðaltali greitt fyrir allt að hálfri klukkustund umfram þann tíma sem fyrirtökur taka.

15 Samkvæmt framansögðu virðast viðmiðunarreglurnar gera ráð fyrir því að verjendum sé bættur aksturstími og kostnaður við akstur innan höfuðborgarsvæðisins með ríflega áætlaðri þóknun. Með vísan til þess hefur stefndi ekki sýnt fram á að viðmiðunarreglur dómstólaráðs hafi ekki tryggt sanngjarna og eðlilega þóknun fyrir verjendastörf lögmanna hans þótt ekki væri greitt sérstaklega fyrir akstur innan höfuðborgarsvæðisins. Verður því ekki fallist á með stefnda að hann hafi í umrædd skipti átt rétt á sérstöku gjaldi vegna aksturs. Var áfrýjanda því rétt að fara fram á að stefndi gæfi út nýja og leiðrétta reikninga.

16 Kröfum stefnda á grundvelli umræddra þriggja reikninga hefur ekki verið mótmælt af hálfu áfrýjanda að öðru leyti en að því er varðar akstur. Bar áfrýjanda því að greiða stefnda þann hluta reikningsfjárhæðanna sem var óumdeildur þegar fyrir lá að stefndi hugðist ekki gefa út nýja og leiðrétta reikninga, enda lá ekki fyrir að stefndi hefði hafnað viðtöku á greiðslu hluta reikningsfjárhæðanna. Samkvæmt því verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda fjárhæðir umræddra reikninga að frádreginni þóknun fyrir akstur. Rétt er að dráttarvextir reiknist að liðnum mánuði frá þeim tíma þegar stefndi hafnaði því að gefa út nýja reikninga. Áfrýjanda verður því gert að greiða stefnda 89.105 krónur með dráttarvöxtum frá 15. september 2013, 62.750 krónur með dráttarvöxtum frá 25. október 2013 og 62.750 krónur með dráttarvöxtum frá 27. mars 2014, eins og nánar greinir í dómsorði.

17 Sem fyrr segir hafnaði áfrýjandi því að greiða fyrrnefnda reikninga stefnda nr. 3148, útgefinn 2. febrúar 2016 og nr. 3263, útgefinn 23. september 2016 með þeim rökum að þeir væru ekki gefnir út á rétta kennitölu.

18 Lögregla hefur það hlutverk samkvæmt 30. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að tilnefna sakborningi verjanda við rannsókn máls ef lagaskilyrði eru fyrir hendi. Í 3. mgr. 38. gr. laganna er mælt fyrir um að þóknun tilnefnds verjanda greiðist úr ríkissjóði og teljist til sakarkostnaðar. Ríkissjóður leggur út fyrir sakarkostnaði en getur innheimt hann hjá sakborningi sem dæmdur hefur verið til að greiða hann. Kostnaður vegna þóknunar verjenda telst ekki til embættiskostnaðar einstakra embætta réttarvörslukerfisins heldur fer á sérstakan safnlið í bókhaldi ríkisins. Óumdeilt er að í tilefni af athugasemdum ríkisendurskoðunar sendi áfrýjandi öllum lögmönnum tilkynningu 22. október 2015 um breytingu á kennitölu vegna málskostnaðar. Þar kom fram að aðeins væri verið að breyta kennitölu málskostnaðar þar sem aðskilja ætti kostnað vegna sakamála sem til rannsóknar væru hjá áfrýjanda frá viðskiptamannabókhaldi embættisins. Líta verður svo á að um hafi verið að ræða eðlilega og sanngjarna ósk til verjenda um að haga reikningsgerð vegna verjandaþóknunar með tilteknum hætti. Með vísan til framangreinds var stefnda rétt að sýna áfrýjanda þá eðlilegu og fyrirhafnarlitlu tillitssemi að verða við óskinni.

19 Þegar umræddir tveir reikningar stefnda voru gefnir út voru í gildi viðmiðunarreglur dómstólaráðs fyrir héraðsdómstólana frá 27. janúar 2015, sbr. tilkynningu dómstólaráðs nr. 1/2015, en III. kafli og 1. liður V. kafla hennar voru sama efnis og í viðmiðunarreglum dómstólaráðs frá 20. janúar 2010, sem að framan er getið. Kröfum stefnda sem fram komu á reikningunum um greiðslu þóknunar vegna aksturs var ekki mótmælt sérstaklega af hálfu áfrýjanda þegar reikningarnir voru sendir en hefur hins vegar verið hafnað í máli þessu. Með vísan til forsendna í 15. efnisgrein dómsins verður ekki fallist á með stefnda að hann hafi átt rétt á sérstöku gjaldi vegna aksturs sem krafa var gerð um með þessum tveimur reikningum.

20 Kröfum stefnda á grundvelli umræddra tveggja reikninga hefur ekki verið mótmælt af hálfu áfrýjanda að öðru leyti en að því er varðar ranga kennitölu á reikningum og þóknun fyrir akstur. Fyrir liggur að áfrýjandi er ein af þeim ríkisstofnunum sem hafa milligöngu um greiðslu þóknunar úr ríkissjóði vegna starfa verjenda og beindi stefndi reikningum sínum réttilega til áfrýjanda. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi ekki haft tök á að færa verjandaþóknunina á réttan stað í bókhaldi ríkissjóðs þrátt fyrir að kennitalan væri ekki í samræmi við framangreind tilmæli til lögmanna. Þegar fyrir lá að stefndi myndi ekki gefa út nýja reikninga með umbeðinni kennitölu var áfrýjanda, hvað sem öðru leið, rétt að greiða þann hluta reikningsfjárhæðanna sem var óumdeildur, enda lá ekki fyrir að stefndi hefði hafnað viðtöku hlutagreiðslu. Samkvæmt því verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda fjárhæðir umræddra reikninga, að frádreginni þóknun fyrir akstur, með dráttarvöxtum að liðnum mánuði frá þeim tíma þegar stefndi hafnaði því að gefa út nýja reikninga eða ítrekaði kröfu sína um greiðslu, nánar tiltekið 64.480 krónur með dráttarvöxtum frá 9. mars 2016 og 64.480 krónur með dráttarvöxtum frá 19. maí 2017, eins og nánar greinir í dómsorði.

21 Sem fyrr greinir sendi stefndi áfrýjanda reikning dagsettan 26. maí 2017, að fjárhæð 511.500 krónur, þar sem hann krafðist greiðslu mismunar þeirrar þóknunar sem hann áður hafði krafið áfrýjanda um, samkvæmt tíu fyrri reikningum hans á grundvelli tímagjalds samkvæmt reglugerð nr. 715/2009 og viðmiðunarreglum dómstólaráðs, og þóknun samkvæmt gjaldskrá sinni. Reikningur þessi var gefinn út í samræmi við fyrirvara sem stefndi hafði ritað á alla tíu reikningana.

22 Af hálfu stefnda er byggt á því að áfrýjanda beri að greiða fyrir verjendastörf lögmanna sem starfa hjá honum þar sem áfrýjandi hafi óskað eftir þjónustu þeirra og aldrei hafi verið samið um það fyrir fram hvað umbeðin þjónusta skyldi kosta. Því teljist reikningurinn réttur nema áfrýjandi sýni fram á að hann sé bersýnilega ósanngjarn. Stefndi hafi neyðst til að haga reikningsgerð í upphafi í samræmi við vilja stefnda en sett fyrirvara. Stefndi byggir á því að aflahæfi lögmanna hans séu eignarréttindi sem varin séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Af hálfu stefnda er einnig vísað til verndar atvinnufrelsis samkvæmt 75. gr. stjórnarskrárinnar. Lögmanni sé skylt samkvæmt 20. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn að taka að sér verjendastörf í sakamálum. Af því leiði að takmarkandi ákvæði í settum lögum eða útgefnum reglugerðum og ákvörðun lægri þóknunar en gjaldskrá stefnda sem þjónustusala kveður á um, feli í sér brot á stjórnarskrárvörðum rétti hans til að ráðstafa aflahæfi sínu á þann veg sem hann sjálfur kýs og feli slík ákvörðun í sér valdníðslu.

23 Stefndi telur að sú breyting sem gerð var á 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 með 20. gr. laga nr. 70/2009, sem heimilaði ráðherra í reglugerð að mæla fyrir um tímagjald sem taka skyldi mið af við ákvörðun þóknunar verjanda hafi falið í sér skýr brot gegn framangreindri stjórnarskrárvernd. Sama gildi um þá breytingu sem gerð var á sama ákvæði með 21. gr. laga nr. 78/2015, þess efnis að dómstólaráð skyldi setja reglur um tímagjald sem tekið skyldi mið af við ákvörðun þóknunar verjenda. Því beri að virða að vettugi ákvarðanir sem teknar hafi verið á grundvelli reglugerðar nr. 715/2009 og viðmiðunarreglna dómstólaráðs með stoð í framangreindum lagaákvæðum. Þess í stað beri að greiða lögmönnum það tímagjald sem þeir sjálfir hafi ákvarðað í rekstri sínum.

24 Stefndi þykir ekki hafa fært fram nægileg rök fyrir því í málinu að til greina komi að atvinnufrelsi lögmanna stefnda, sem varið sé af 75. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið skert með ákvörðunum áfrýjanda og kemur það ekki til frekari skoðunar.

25 Fallist er á með stefnda að aflahæfi lögmanna eins og annarra starfsstétta njóti verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um að eignarrétturinn sé friðhelgur og að engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þurfi til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.

26 Sú skylda, sem hvílir á lögmanni samkvæmt 20. gr. laga nr. 77/1998, að taka við skipun eða tilnefningu sem verjandi eða réttargæslumaður í sakamáli, er til þess fallin að geta leitt til skerðingar á aflahæfi lögmanna. Ekki verður fallist á með áfrýjanda að það að margir lögmenn sækist eftir slíkum verkefnum og að auðvelt virðist að komast hjá því að vera skipaður útiloki að til slíkrar skerðingar geti komið.

27 Með vísan til þess að þóknun verjanda getur orðið hluti af sakarkostnaði sem sakborningi verður gert að greiða svo og með vísan til jafnræðissjónarmiða verður fallist á með áfrýjanda að það sé í þágu almannaheilla að ákvarðanir um þóknun verjenda séu byggðar á regluverki sem stuðli að samræmi.

28 Vegna framangreindrar skyldu lögmanns til að taka við skipun eða tilnefningu sem verjandi og með hliðsjón af stjórnarskrárvernd aflahæfis lögmanna, er nauðsynlegt að ákvarðanir um þóknun þeirra byggist á lagaheimild sem til þess er fallin að tryggja þeim hæfilegt og eðlilegt endurgjald fyrir verjendastörfin. 29 Eftir að 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 hafði verið breytt með lögum nr. 70/2009 gaf innanríkisráðherra út reglugerð nr. 715/2009. Í 1. gr. hennar var kveðið á um að við ákvörðun þóknunar fyrir störf verjanda eða réttargæslumanns samkvæmt 38. og 48. gr. laga um meðferð sakamála skyldi miða við að fyrir hverja byrjaða klukkustund væru greiddar 10.000 krónur.

30 Fyrir liggur að umrædd lagabreyting var eitt fjölmargra úrræða sem gripið var til í kjölfar bankahrunsins haustið 2008 til að bregðast við þeim vanda sem þá skapaðist í fjármálum ríkisins. Í almennum athugasemdum í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 70/2009 sagði meðal annars: „Víðtækar aðgerðir á sviði ríkisfjármála eru nauðsynlegar til að mæta því mikla tekjufalli og þeim útgjaldaauka sem ríkissjóður hefur orðið fyrir vegna efnahagshrunsins og þeirra miklu skulda sem það skilur eftir sig. Þær ráðstafanir sem frumvarp þetta fjallar um eru hluti víðtækrar áætlunar um jöfnuð í ríkisfjármálum sem ríkisstjórnin vinnur að og verður gerð opinber á næstu dögum. […] Óhjákvæmilegt var að bregðast við því ástandi sem myndast hafði með róttækum aðgerðum.‟

31 Í almennum athugasemdum við fyrrnefnt frumvarp sagði um breytingar á lögum um meðferð sakamála að lagt væri til að ákvörðun um þóknun sem greidd væri úr ríkissjóði vegna verjenda og réttargæslumanna í sakamálum væri færð frá dómstólaráði til ráðherra þannig að hann gæti með reglugerð mælt fyrir um tímagjald sem tekið skyldi mið af við ákvörðun þóknunar. „Nú er viðmiðunargjaldið 11.200 kr. og er við það miðað að með reglugerð verði það lækkað um 12%.“ Samkvæmt því gaf löggjafinn í raun nákvæm fyrirmæli um að tímagjaldið skyldi samkvæmt reglugerðinni lækka úr 11.200 krónum í 10.000 krónur og varð sú raunin.

32 Áður hafði meðal annars verið gerð sú breyting á lögum nr. 47/2006 um kjararáð, með lögum nr. 148/2008, að við lögin bættist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem mælti fyrir um að kjararáð skyldi fyrir árslok 2008 kveða upp nýjan úrskurð sem fæli í sér 515% launalækkun embættismanna og ráðherra frá 1. janúar 2009.

33 Ekkert er fram komið í málinu um að það viðmiðunartímagjald dómstólaráðs sem í gildi var þegar umrædd reglugerð kom til framkvæmda hafi verið grundvallað á nákvæmri úttekt á rekstrarkostnaði lögmannsstofa eða greiningu á hæfilegum launum lögmanna. Að viðmiðunartímagjaldið var umtalsvert lægra en tímagjald samkvæmt gjaldskrá lögmanna felur hins vegar ekki í sér að það hafi byggst á ómálefnalegu mati dómstólaráðs eða að það hafi verið óhæfilega lágt. Þótt ekki verði séð að viðmiðunartímagjald það sem ákveðið var í fyrrnefndri reglugerð hafi grundvallast á öðru en flötum niðurskurði á fyrra viðmiðunartímagjaldi er ekki unnt, í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi voru í ríkisfjármálum og samfélaginu öllu og lýst er hér að framan, að líta svo á að það hafi verið óhæfilega lágt.

34 Framangreint viðmiðunartímagjald hélst óbreytt þar til reglugerð nr. 745/2014 um niðurfellingu fyrrnefndrar reglugerðar nr. 715/2009 öðlaðist gildi 1. september 2014. Níu af tíu reikningum stefnda, sem mismunarreikningur hans 26. maí 2017 laut að, voru gefnir út meðan reglugerð nr. 715/2014 var í gildi.

35 Tíundi reikningurinn, sem mismunarreikningur stefnda grundvallaðist á, var gefinn út 25. nóvember 2016. Þá hafði 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 verið breytt til þess horfs, með 21. gr. laga nr. 78/2015, að dómstólaráð skyldi setja reglur um tímagjald sem tekið skyldi mið af við ákvörðun þóknunar til skipaðs eða tilefnds verjanda. Í nóvember 2016 voru í gildi viðmiðunarreglur dómstólaráðs nr. 1/2015 en 2. liður III. kafla þeirra og V. kafli voru sama efnis og sömu ákvæði í eldri viðmiðunarreglum að öðru leyti en því að lágmarksþóknun hafði verið hækkuð í 52.000 krónur og tímagjald fyrir hverja byrjaða klukkustund umfram tvær verið hækkað í 16.500 krónur. Samkvæmt inngangskafla viðmiðunarreglnanna sóttu þær lagastoð í 4. tölulið 14. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. Frá 1. ágúst 2015 sóttu þessar viðmiðunarreglur einnig lagastoð, hvað tímagjaldið varðaði, í fyrrnefnda 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008.

36 Með vísan til framangreindra sjónarmiða um að þóknun verjanda geti orðið hluti af sakarkostnaði sem sakborningi er gert að greiða, svo og með vísan til jafnræðissjónarmiða, var starfsmönnum áfrýjanda rétt að fylgja viðmiðunarreglum dómstólaráðs í ákvörðunum sínum um þóknun til tilnefndra verjenda en þær höfðu samkvæmt framansögðu skýra lagastoð og voru í þágu almannaheilla.

37 Ekki er annað fram komið í málinu en að dómstólar hafi án athugasemda stuðst við tímagjald samkvæmt viðmiðunarreglum dómstólaráðs, nú dómstólasýslunnar, hvað tímagjald varðar við ákvörðun þóknunar til tilnefndra og skipaðra verjenda og þannig staðfest í reynd að gjaldið teldist hæfilegt. Enda þótt umrætt tímagjald sé lægra en almennt tímagjald samkvæmt gjaldskrá stefnda og ekki liggi fyrir að tímagjald samkvæmt viðmiðunarreglum dómstólaráðs hafi verið grundvallað á nákvæmri rannsókn á kostnaði við rekstur lögmannsstofa og hæfilegum launum lögmanna fyrir störf þeirra þykir ekkert fram komið í málinu um að tímagjaldið hafi verið óhæfilega lágt.

38 Með skírskotun til þess sem að framan greinir verður ekki talið að ákvarðanir áfrýjanda um þóknun til lögmanna sem störfuðu hjá stefnda hafi falið í sér ólögmæta skerðingu á aflahæfi þeirra og þar með brotið gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar. Er þá jafnframt litið til þess að af hálfu stefnda hefur ekki verið upplýst um hversu umfangsmikil verjendastörf lögmanna hans voru á umræddum tíma og með hvaða hætti þau takmörkuðu möguleika þeirra til að sinna öðrum störfum. Áfrýjandi verður því sýknaður af kröfu stefnda um greiðslu reiknings 26. maí 2017 að fjárhæð 511.500 krónur.

39 Samkvæmt öllu framangreindu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda samtals 343.565 krónur með dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

40 Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda hluta málskostnaðar hans fyrir héraðsdómi og Landsrétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, greiði stefnda, Lögskilum ehf., 343.565 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 89.105 krónum frá 15. september 2013 til 25. október 2013, af 151.855 krónum frá þeim degi til 27. mars 2014, af 214.605 krónum frá þeim degi til 9. mars 2016, af 279.085 krónum frá þeim degi til 19. maí 2017, en af 343.565 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.