577/2022

Útdráttur

A og B deildu um forsjá sonar þeirra, C, og umgengni. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var niðurstaða hans staðfest um forsjá C hjá B. Að því er umgengni varðar var í dómi Landsréttar rakið að niðurstaða héraðsdóms um inntak og fyrirkomulag umgengni hafi tekið mið af forsögu A og þess hversu nýlega hann hefði hætt neyslu vímuefna. Af gögnum sem lögð voru fram við áfrýjun málsins lægi á hinn bóginn fyrir að A hafi verið fallinn á vímuefnabindindi sínu um það leyti sem hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp. Mætti slá því föstu að niðurstaða héraðsdóms varðandi umgengni A við barnið hefði verið önnur ef sú staðreynd hefði legið fyrir við dómsuppkvaðningu. Einnig hefðu komið fram atriði í málinu sem teldust veita vísbendingar um að A hafi neytt vímuefna eftir fall sitt í maí og júní 2022. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum lægi fyrir að A hefði unnið töluvert í sínum málum frá því hann féll sannanlega á vímuefnabindindi sínu. Þá væri augljós innileg löngun hans til að taka þátt í lífi C og umhyggja hans í garð barnsins. Ekki yrði annað ráðið en að með A og C hafi myndast hlýleg tengsl sem mikilvægt væri að varðveita og styrkja og að A væri fær um að skapa því öruggt og uppbyggilegt umhverfi, héldi hann sig frá neyslu. Það væri mikilvægt að A fengi tækifæri til að umgangast barn sitt reglulega, ekki síst í ljósi hagsmuna barnsins og réttar þess til að þekkja og njóta samvista við föður sinn. Með hliðsjón af framansögðu, fyrirliggjandi gögnum, vætti aðila og vitna, sem og þess skamma tíma sem liðinn væri síðan A féll sannanlega á vímuefnabindindi sínu væri nauðsynlegt að umgengni hans við C færi fyrst um sinn fram undir eftirliti og með þeim hætti sem í dómsorði greinir.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf R-kvk-nf Ó-kvk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

A-x-x frýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 28. júlí 2022. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 14. september sama árog áfrýjaði hann öðru sinni 19. sama mánaðar. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2022 í málinu nr. E-

[...]/2021.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess að aðilum verði dæmd sameiginleg forsjá barnsins C og umgengni hans við barnið verði aukin verulega frá því sem kveðið er á um í hinum áfrýjaða dómi. Þá krefst aðaláfrýjandi hækkunar á gjafsóknarkostnaði hans í héraði og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 8. nóvember 2022. Gagnáfrýjandi krefst sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda og staðfestingar hins áfrýjaða dóms um að hún fari ein með forsjá drengsins C. Þá krefst hún þess aðallega að ekki verði kveðið á um umgengni aðaláfrýjanda við son aðila en til vara að kveðið verði á um umgengni aðaláfrýjanda við hann og að slík umgengni verði takmarkaðri en samkvæmt hinum áfrýjaða dómi og ávallt undir eftirliti sérfræðings í málefnum barna. Að því frágengnu krefst gagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms um umgengni. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð skilmerkileg grein fyrir atvikum máls og framburði aðila og vitna í héraði.

5

Fyrir Landsrétt hafa verið lögð fram ný gögn, þar á meðal ýmis vottorð um meðferðarheldni aðaláfrýjanda og námskeið sem hann hefur sótt, skýrslur sérfræðings í málefnum barna um eftirlit með umgengni aðaláfrýjanda við barn aðila 2. júlí til 3. desember 2022, sbr. 4. mgr. 47. gr., sbr. 5. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, lögregluskýrslur um afskipti lögreglu af aðaláfrýjanda 1. maí og 4. júní 2022 og niðurstöður úr fíkniefnamælingum 5., 13. og 16. janúar 2023.

6

Bæði aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi gáfu viðbótarskýrslur fyrir Landsrétti og staðfestu framburð sinn í héraði. Í skýrslu aðaláfrýjanda kom fram að frá því að hinn áfrýjaði dómur lá fyrir hafi umgengni gengið vel og farið fram aðra hverja helgi. Þegar kom að því að umgengni hæfist án eftirlits hafi tálmun hafist af hálfu gagnáfrýjanda.

Aðspurður um ástæður þess kvaðst aðaláfrýjandi skilja tortryggni gagnáfrýjanda í hans garð í ljósi þess að líkt og gögn málsins beri með sér hafi hann verið í neyslu eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp. Á hinn bóginn væri hann það ekki lengur og hefði hann lagt fram fjölmargar tillögur að leiðum til að sýna fram á það. Samskipti hans og gagnáfrýjanda hefðu verið góð, þá sjaldan þau áttu sér stað, en þau hafi að mestu farið fram í gegnum lögmenn aðila. Spurður út í vímuefnabindindi sitt staðfesti áfrýjandi það sem fram kemur í framlögðu vottorði um meðferðir sem hann hefur sótt undanfarna mánuði og að hann hygðist halda áfram að leita meðferðar við vímuefnavanda sínum. Hann kvaðst viss um að í þetta skipti myndu meðferðarúrræði skila árangri til framtíðar. Hann sæki AA- fundi og sé á biðlista eftir að komast að hjá [...]. Nánar spurður út í neyslusögu sína greindi aðaláfrýjandi frá því að hann hefði fallið um jólin 2021 og síðan aftur um sumarið 2022 en myndi þó ekki nákvæmlega hvenær það hafi verið. Fyrir þann tíma hefði hann verið edrú í tvö ár. Þá staðfesti aðaláfrýjandi það sem fram kemur í framlögðum lögregluskýrslum frá maí og júní 2022 um afskipti lögreglu af honum vegna minni háttar skemmdaverka og ætlaðrar líkamsárásar.

7

Spurð út í umgengni aðaláfrýjanda við barnið frá því að héraðsdómur gekk kvað gagnáfrýjandi hana ekki hafa gengið nægilega vel, enda væru sterkar vísbendingar um að aðaláfrýjandi hefði verið í neyslu sumarið 2022. Þá væru dæmi um að aðaláfrýjandi hefði tilkynnt að hann væri veikur fáeinum mínútum áður en umgengni átti að hefjast og af þeim sökum ekki orðið af umgengninni. Þá hafi staðið til að umgengni færi fram undir eftirliti sunnudaginn 29. janúar 2023 og hafi aðaláfrýjandi átt að sækja barnið á heimili hennar klukkan 11.00. Deginum áður hafi á hinn bóginn ekki tekist að ná sambandi við a-kk-þf og hann síðan ekki komið og sótt drenginn á tilskildum tíma. Um tveimur klukkustundum eftir að umgengni átti að hefjast hafi aðaláfrýjandi tilkynnt að hann hefði sofið yfir sig. Hann hafi síðan ekki haft samband fyrr en um klukkan 17.00 sama dag og viljað fá barnið til sín en þá hafi eftirlitsaðili verið farinn og hún því ekki fallist á það. Aðspurð um hvernig gagnáfrýjandi sæi tilhögun umgengni fyrir sér til framtíðar svaraði hún að ekki væri grundvöllur til að eiga í samskiptum við aðaláfrýjanda eða heimila umgengni ef hann væri enn í neyslu. Á hinn bóginn væri hún reiðubúin að heimila umgengni hans við barnið síðar ef hann sýndi fram á vímuefnabindindi sitt til lengri tíma, enda þjónaði það hagsmunum barnsins að eiga í samskiptum við báða foreldra.

8

Í ljósi framburðar gagnáfrýjanda um atvik sunnudaginn 29. janúar 2023 gaf aðaláfrýjandi aftur skýrslu. Aðspurður um ástæður þess að hann sótti ekki barnið klukkan 11.00 þann dag svaraði aðaláfrýjandi að til hafi staðið að hann fengi barnið til sín laugardaginn 28. janúar í átta klukkustundir í samræmi við dómsorð hins áfrýjaða dóms. Gagnáfrýjandi hafi á hinn bóginn hafnað því og farið fram á að umgengni færi fram undir eftirliti á sunnudeginum. Hann hefði sofið yfir sig til klukkan 13.00 þann dag en það væri ekki að rekja til neyslu. Ástæða þess að hann hafði ekki samband við aðaláfrýjanda fyrr en nokkrum klukkustundum eftir að umgengni átti að hefjast og hann vaknaði hafi verið að hann hafi ekki átt þess kost að hringja beint í g-kk-þf heldur hafi samskipti þurft að fara fram í gegnum lögmenn aðila. Hann hafi ekki náð í lögmann sinn fyrr en síðar þann dag.

9

Við aðalmeðferð málsins komu jafnframt fyrir dóm og gáfu skýrslu vitnin D, móðir aðaláfrýjanda, E dagmóðir og F, auk G sem gaf skýrslu í gegnum fjarfundarbúnað.

Vitnið E var spurð út í atvik 2021 er aðaláfrýjandi hafi sótt barnið til hennar. Bar hún að hún vissi ekki hvort faðir hefði þá verið undir áhrifum fíkniefna en hann hafi verið ör og gefið sig óeðlilega að barninu, öðruvísi en hann var vanur. Vitnið G greindi frá því að hún hefði í lok ágúst 2022 fylgt gagnáfrýjanda sem hefði verið að sækja barn sitt til aðaláfrýjanda. Aðaláfrýjandi hefði augljóslega verið undir áhrifum eða í fráhvörfum. Hann hefði verið ör, með kippi í andliti, litið út fyrir að vera ósofinn, ekki hreinn og í slæmu ástandi. Vitnið D kvaðst oftast hafa verið viðstödd umgengni aðaláfrýjanda við barnið og hefði hún gengið vel. Aðaláfrýjandi myndi aldrei óska eftir umgengni við barnið ef hann væri undir áhrifum vímuefna. Þá staðfesti vitnið F það sem fram kemur í framlögðum lögregluskýrslum um afskipti af áfrýjanda í maí 2022. Ekki er ástæða til að gera frekari grein fyrir framburði vitnanna hér fyrir dómi.

Niðurstaða

10

Í máli þessu deila aðilar um forsjá og umgengni barns þeirra, C, við aðaláfrýjanda.

Með hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjanda jafnframt veittur lögskilnaður frá aðaláfrýjanda og kveðið á um að aðaláfrýjandi skyldi greiða g-kk-þgf einfalt meðlag frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs barnsins. Aðilar hafa ekki áfrýjað niðurstöðu héraðsdóms hvað þessi atriði varðar og kemur hún því ekki til endurskoðunar fyrir Landsrétti.

11

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um forsjá barnsins hjá gagnáfrýjanda.

12

Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. barnalaga á barn rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá, enda sé það ekki andstætt hagsmunum þess. Einnig segir að þegar foreldrar búa ekki saman hvíli sú skylda á þeim báðum að grípa til þeirra ráðstafana sem við verður komið til að tryggja að þessi réttur barnsins sé virtur. Í 2. mgr. sömu greinar segir að það foreldri sem barn býr ekki hjá eigi í senn rétt og beri skylda til að rækja umgengnina, nema hún sé andstæð hag og þörfum barns að mati dómara eða lögmæts stjórnvalds.

13

Með hinum áfrýjaða dómi var kveðið á um reglulega umgengni aðaláfrýjanda við barn sitt annan hvern laugardag í fjórar klukkustundir í senn í sex mánuði undir eftirliti sérfræðings í málefnum barna. Um þörf á því eftirliti vísaði héraðsdómur til forsögu aðaláfrýjanda og þess hversu nýlega hann hefði hætt neyslu vímuefna en fyrir lá að aðaláfrýjandi hafði fallið á vímuefnabindindi rúmum fimm mánuðum áður eða í lok desember 2021. Að þeim tíma liðnum skyldi taka við umgengni án eftirlits eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi.

14

Fyrir Landsrétt hafa verið lagðar lögregluskýrslur um afskipti lögreglu af aðaláfrýjanda 1. maí og 4. júní 2022. Fram kemur að lögregla hafi verið kölluð til 1. maí 2022 vegna slagsmála og óláta milli aðaláfrýjanda og annars aðila. Í skýrslu sem tekin var af aðaláfrýjanda 2. maí sama ár játaði hann að hafa verið undir áhrifum vímuefna. Þá kemur fram að lögregla hafi verið kölluð að heimili aðaláfrýjanda 4. júní sama ár vegna ætlaðs ofbeldis hans í garð konu sem þar var stödd. Kemur fram að aðaláfrýjandi hafi verið handtekinn í íbúð sinni og hafi sjáanlega verið undir áhrifum. Íbúðin hafi verið óþrifaleg og mikil ummerki um fíkniefnaneyslu. Í skýrslu sem tekin var af aðaláfrýjanda að kvöldi 4. júní 2022 viðurkenndi hann að hafa verið undir áhrifum vímuefna. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að aðaláfrýjandi var fallinn á vímuefnabindindi þegar dómur gekk í héraði. Má slá því föstu að niðurstaða héraðsdóms varðandi umgengni aðaláfrýjanda við barn sitt hefði verið önnur hefði sú staðreynd legið fyrir við dómsuppkvaðningu, enda segir í forsendum dómsins að það væri mat dómsins að barnið væri öruggt með aðaláfrýjanda, að því gefnu að hann héldi vímuefnabindindi og sýndi fram á það með einhverjum hætti. Talið var að umgengni undir eftirliti gæti komið að haldi í því sambandi.

15

Fyrir Landsrétti bar aðaláfrýjandi að það hefði orðið tímabundið bakslag í vímuefnabindindi hans í sumar en til bakslags teljist að falla tímabundið en svo „stendur þú aftur upp og heldur áfram eins og frá var horfið“. Hann hafi ekki verið í neyslu síðan þá. Hann teldi sig ekki þurfa að fara í inniliggjandi vímuefnameðferð og kvað meðferðaraðila sína ekki mæla með slíkri langtímameðferð heldur að hann héldi á fram að „byggja upp á þeim grunni sem ég hef búið til.“ Það hafi gefist vel en hann hafi verið án vímuefna í um tvö ár er hann féll á bindindi í lok desember 2021.

16

Fyrir Landsrétt hafa verið lögð vottorð um að aðaláfrýjandi hafi sótt grunnmeðferð göngudeildar SÁÁ [...]júní til [...] júlí 2022 og meðferðarhóp göngudeildar SÁÁ [...] júlí til [...] ágúst sama ár. Hann hafi endurtekið þessa meðferð og sótt grunnmeðferð göngudeildar SÁÁ [...] til [...] desember 2022 og meðferðarhóp göngudeildar SÁÁ

[...] desember 2022 til [...] janúar 2023. Fram kemur að gert sé ráð fyrir vikulegri eftirfylgni meðferðarhóps í 12 vikur eftir að meðferð lýkur. Kvað aðaláfrýjandi þá eftirfylgni felast í vikulegum fundum sem hann hefði sótt og að hann mætti jafnframt að lágmarki á þrjá fundi í viku hjá AA samtökunum. Þá hefur verið lögð fram staðfesting frá félagsráðgjafa hjá Reykjavíkurborg um að aðaláfrýjanda hafi verið ráðlagt að taka að nýju þátt í meðferðarúrræðinu [...] en síðasta endurhæfing hans hafi skilað góðum árangri og að áætlað sé að það liggi fyrir í janúar 2023 hvort hann komist þar að. Aðaláfrýjandi greindi við aðalmeðferð málsins í Landsrétti frá því að hann væri enn að bíða eftir niðurstöðu þar um.

17

Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að aðaláfrýjandi hefur unnið töluvert í sínum málum frá því að hann féll á vímuefnabindindi í maí og júní 2022, þótt þeim meðferðarúrræðum verði ekki jafnað til langtíma inniliggjandi vímuefnameðferðar.

Er augljós innileg löngun hans til að taka þátt í lífi barnsins og umhyggja hans í þess garð. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að með aðaláfrýjanda og barni hans hafi myndast hlýleg tengsl sem mikilsvert sé að varðveita og styrkja og að hann sé fær um að skapa því öruggt og uppbyggilegt umhverfi ef hann heldur sigfrá neyslu.

Það er þvímikilvægt að aðaláfrýjandi fái tækifæri til að umgangast barn sitt reglulega, ekki síst í ljósi hagsmuna barnsins og réttar þess til að þekkja og njóta samvista við föður sinn.

18

Á hinn bóginn verður ekki framhjá því litið að í málinu hafa komið fram atriði sem geta talist vísbendingar um að aðaláfrýjandi hafi neytt vímuefna eftir fall sitt í maí og júní 2022. Þar má nefna upplýsingar um að hann hafi verið þreytulegur og óþrifalegur til fara í umgengni. Í kjölfarið óskaði fulltrúi sýslumanns eftir að hann færi í vímuefnapróf. Bar aðaláfrýjandi þá við annríki og fór ekki fyrr en nokkrum dögum síðar. Jafnframt féll umgengni við aðaláfrýjanda niður með skömmum fyrirvara þar sem hann sagðist vera veikur auk þess sem fram kom við aðalmeðferð málsins í Landsrétti að umgengni, sem hefjast átti klukkan 11.00 að morgni, féll niður þar sem aðaláfrýjandi svaf yfir sig og vaknaði ekki fyrr en klukkan 13.00. Allt geta þetta verið atriði sem eiga sér eðlilegar skýringar en geta eins og áður sagði einnig verið vísbendingar um að aðaláfrýjandi hafi verið í neyslu.

19

Í ljósi framangreinds og þess stutta tíma sem liðinn er síðan aðaláfrýjandi féll sannanlega á vímuefnabindindi þykir nauðsynlegt að umgengni hans við barn sitt fari fyrst um sinn fram undir eftirliti, sbr. 4. mgr. 47. gr., sbr. lokamálslið 5. mgr. 34. gr. barnalaga. Þannig skal umgengni aðaláfrýjanda við barnið vera annan hvern laugardag í fjórar klukkustundir í senn, frá klukkan 13.00 til klukkan 17.00, í fyrsta sinn 4. mars 2023, undir eftirliti sérfræðings í málefnum barna. Frá og með 2. september 2023 verði umgengni aukin og án eftirlits og fari fram annan hvern laugardag frá klukkan 9.00 til klukkan 17.00. Frá og með 1. mars 2024 verði umgengni aðra hvora helgi frá klukkan 17.00 á föstudegi til klukkan 17.00 á laugardegi og frá og með 6. september 2024 aðra hvora helgi frá klukkan 17.00 á föstudegi til klukkan 17.00 á sunnudegi.

20

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsókn verða staðfest.

21

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Landsrétti en um gjafsóknarkostnað fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um að forsjá C skuli vera hjá gagnáfrýjanda, B.

Umgengni aðaláfrýjanda, A, við C verði annan hvern laugardag í fjórar klukkustundir í senn, frá klukkan 13.00 til klukkan 17.00, í fyrsta sinn 4. mars 2023, undir eftirliti sérfræðings í málefnum barna. Frá og með 2. september 2023 verði umgengni án eftirlits og fari fram annan hvern laugardag frá klukkan 9.00 til klukkan 17.00. Frá og með 1. mars 2024 verði umgengni aðra hvora helgi frá klukkan 17.00 á föstudegi til klukkan 17.00 á laugardegi og frá og með 6. september 2024 aðra hvora helgi frá klukkan 17.00 á föstudegi til klukkan 17.00 á sunnudegi.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað í héraði eru staðfest.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Landsrétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, G-kvk-ef P-kvk-ef, 1.215.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Landsrétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, O-kk-ef E-kk-ef, 1.215.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.