528/2022

Útdráttur

A ehf. höfðaði mál á hendur dánarbúi B og C og krafðist þess annars vegar að dánarbúi B yrði gert að afsala til A ehf. tilteknum fasteignum og fleiri eignum, gegn greiðslu umsamins kaupverðs á grundvelli samnings 9. apríl 2021, og hins vegar viðurkenningar á því að C ætti ekki forkaupsrétt á fyrrgreindum eignum. Í úrskurði héraðsdóms var litið til þess að samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 verði mál ekki höfðað gegn dánarbúi nema að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum sem væru ekki fyrirhendi. Þá hefði A ehf. þegar höfðað mál á hendur hluta varnaraðila í máli vegna dánarbússkipta, þar sem kröfugerð væri harla sambærileg, og bæri því að vísa málinu frá, sbr. 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 og dóm Hæstaréttar nr. 128/2014. Var málinu vísað frá héraðsdómi með hliðsjón af framangreindu. Í úrskurði Landsréttar var staðfest sú niðurstaða dómsins að skilyrði fyrir málshöfðun gegn dánarbúi væru ekki fyrir hendi. Þá var rakið að með vísan til dóms Hæstaréttar nr. 196/2004 yrði ekki leyst úr ágreiningi um forkaupsrétt nema kaupandi, seljandi og forkaupsréttarhafi ættu allir aðild að málinu. Þannig gæti A ehf. ekki komið að kröfum sínum á hendur C einum í málinu. Var frávísun málsins því staðfest.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 12. ágúst 2022. Greinargerðir varnaraðila bárust réttinum á bilinu frá 31. ágúst til 1. september 2022. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 29. júlí 2022 í málinu nr. E- [...]/2021 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili, dánarbú B, krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst varnaraðili aðallega málskostnaðar úr hendi sóknaraðila en til vara að málskostnaður milli aðila verði látinn niður falla.

4

Varnaraðili, C, krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

5

Samhliða máli þessu máli rekur sóknaraðili mál nr. 527/2022 fyrir Landsrétti gegn varnaraðilunum D, E, F, G, H, I, J, K auk beggja varnaraðila í máli þessu, dánarbúi B og C, og er sakarefnið í grunninn það sama og í máli þessu. Í landsréttarmálinu nr. 527/2022 er kærður úrskurður Héraðsdóms Austurlands 29. júlí 2022 í héraðsdómsmálinu nr. Q- [...]/2021. Með úrskurðinum var því máli vísað frá héraðsdómi með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum og 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991. Í landsréttarmálinu nr. 527/2022, rétt eins og í þessu máli, krefst sóknaraðili þess að úrskurður um frávísun héraðsdómsmálsins verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka það mál til efnismeðferðar.

Niðurstaða

6

Málsatvikum, málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði og vísast til þess. Í greinargerð sinni til Landsréttar vísar sóknaraðili sérstaklega til þess að máli nr. Q- [...]/2021 hafi verið vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Austurlands 29. júlí 2022 en sem fyrr greinir hefur sóknaraðili einnig kært þann úrskurð til Landsréttar, sbr. mál nr. 527/2022.

7

Máltilbúnaður sóknaraðila felst í því að hann sé nauðbeygður til að höfða málið á hendur varnaraðilum í því skyni að tryggja rétt sinn á grundvelli bindandi gagntilboðs 9. apríl 2021, eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði. Í málinu krefst sóknaraðili þess að dánarbúi B verði gert að afsala til sóknaraðila jörðunum [...] og [...]ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber, þar með talið tilheyrandi lóðarréttindum, búmarki fyrrnefndu jarðarinnar, ærgildum hennar og greiðslumarki í mjólk, allt gegn greiðslu hins umsamda kaupverðs. Þá er gerð krafa um að viðurkennt verði að varnaraðilinn C eigi ekki forkaupsrétt að nefndum jörðum og að Héraðsdómur Austurlands kveði á um það með úrskurði að stefnu málsins, eða útdrætti úr henni, megi þinglýsa á jarðirnar.

8

Með kröfulýsingu 26. október 2021 hefur sóknaraðili áður lýst sömu kröfum í dánarbúið, en einnig í þeirri kröfulýsingu kröfu „um skaðabótaskyldu“ vegna afhendingardráttar. Þá hefur sóknaraðili einnig höfðað mál með meðalgöngustefnu gegn dánarbúinu og varnaraðila num C auk átta annarra erfingja, þar sem að hluta eru gerðar efnislega sömu kröfur, sbr. mál nr. Q- [...]/2021. Þriðja málið hefur hann síðan höfðað með máli þessu og gerir þar að mestu efnislega sömu kröfur sem fyrr.

9

Með hinum kærða úrskurði vísaði héraðsdómur máli þessu frá dómi og með öðrum úrskurði sama dag einnig meðalgöngusök í máli nr. Q- [...]/2021. Sóknaraðili hefur nú kært báða þessa úrskurði til Landsréttar sem fyrr greinir og rekur nú fyrir dóminum tvö mál þar sem í báðum tilvikum sú krafa er gerð að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka kröfur hans til efnismeðferðar, þótt þær séu að verulegu leyti efnislega þær sömu. 10

Í þessu máli er aðeins til úrlausnar hvort sóknaraðila sé fært að höfða almennt einkamál á hendur varnaraðilum til að fá úrlausn um kröfur þær er hann kann að eiga á hendur dánarbúinu á grundvelli kauptilboðs í umræddar jarðir, en í því sambandi er deilt um forkaupsrétt erfingjans C. Í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 greinir að dómsmál verði ekki höfðað í héraði gegn dánarbúi nema svo sé fyrir mælt í lögum eða um sakamál sé að ræða og krafist sé refsiviðurlaga sem megi ákvarða á hendur dánarbúi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 23. september 1999 í máli nr. 24/1999. Fallist er á með héraðsdómara að tilgreind skilyrði fyrir málsókn gegn dánarbúinu séu ekki uppfyllt. Í forkaupsrétti að eign felst heimild rétthafa til að ganga inn í kaupsamning um eignina, þannig að rétthafinn komi í stað kaupanda í tvíhliða réttarsambandi hans við seljanda. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 í máli nr. 196/2004 verður talið að ekki verði leyst úr ágreiningi um forkaupsrétt fyrir dómi nema kaupandi, seljandi og forkaupsréttarhafi eigi allir aðild að máli. Af þeim sökum getur sóknaraðili heldur ekki komið að kröfum sínum á hendur erfingjanum C einum í máli þessu.

11

Að framangreindu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur, þar með talið ákvæði hans um að málskostnaður falli niður. Þá þykir að rétt að málskostnaður milli aðila fyrir Landsrétti falli niður.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.