534/2021

Útdráttur

X var ákærður fyrir stórfelld brot gegn þáverandi sambýliskonu sinni og þremur börnum þeirra sem náðu yfir um tveggja ára tímabil, sbr. 1. mgr., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 98. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Í dómi Landsréttar var rakið að samkvæmt núgildandi ákvæði 218. gr. b almennra hegningarlaga verði ofbeldisbrot í nánum samböndum virt heildstætt og eftir atvikum án þess að sanna þurfi hvert og eitt tilvik fyrir sig. Sé ákvæðinu þannig fyrst og fremst ætlað að ná yfir háttsemi sem staðið hafi yfir í lengri eða skemmri tíma, þótt því verði jafnframt beitt um einstök tilvik. Að virtum gögnum málsins og framburði ákærða og brotaþola í héraði væru ekki efni til að hrófla við mati héraðsdóms á niðurstöðu um sakfellingu ákærða. Þá var, með hliðsjón af framburði brotaþolanna, tekið undir með hinum áfrýjaða dómi um að á heimili þeirra og ákærða hafi myndast ógnarástand þar sem búast hafi mátt við ofbeldi af hálfu ákærða næstum hvenær sem var. Með lögleiðingu ákvæðis 218. gr. b almennra hegningarlaga hafi verið lögð sérstök áhersla á það ógnarástand sem tilgreind tegund ofbeldis gæti skapað og þá langvarandi andlegu þjáningu sem því gæti fylgt. Trúverðug lýsing eins brotaþolanna á ógnarástandinu benti til mjög alvarlegs og langvinns heimilisofbeldis. Voru brot ákærða heimfærð undir 1. mgr., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, sem tæmi sök gagnvart þeim ákvæðum barnaverndarlaga sem ákært var fyrir. Var refsing X ákveðin fangelsi í eitt ár og sex mánuði og honum gert að greiða brotaþolum miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 7. júlí 2021 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Málsgögn bárust réttinum 25. febrúar 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 18. júní 2021 í málinu nr. S- [...]/2020.

2

Ákæruvaldið krefst þess að brot ákærða verði heimfærð undir 1. mgr., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og að refsing hans verði þyngd.

3

Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing hans verði milduð. Þá krefst ákærði þess að einkaréttarkröfum brotaþola verði vísað frá héraðsdómi ellegar að þær verði lækkaðar.

4

Brotaþolar krefjast miskabóta úr hendi ákærða með eftirfarandi hætti. A krefst miskabóta að fjárhæð 2.500.000 krónur, B, miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur, C, miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna og D, miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna. Allir brotaþolar krefjast þess að miskabætur beri vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. júní 2019 til 17. október 2019, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

5

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti voru spilaðar hljóð- og myndupptökur af framburði ákærða og brotaþolanna fyrir héraðsdómi.

Málsatvik og sönnunarfærsla

6

Málsatvikum og framburði ákærða og vitna er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar er nánar rakið var ákærða með ákæru lögreglustjórans á Suðurnesjum 6. maí 2020 gefið að sök ofbeldisbrot gegn þáverandi sambýliskonu sinni og þremur börnum þeirra, sem hafi átt sér stað í [...] á árunum 2017 til 2019.

Voru brotin talin varða við 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.

7

Í ákæru voru brot ákærða gagnvart þáverandi sambýliskonu sinni rakin í A. kafla.

Brotunum á tímabilinu var almennt lýst í inngangi kaflans, en síðan var þremur nánar tilgreindum tilvikum lýst í I. til III. lið A. kaflans. Með samsvarandi hætti var brotum ákærða gagnvart börnum sínum lýst í B. kafla ákærunnar. Var háttseminni á tímabilinu lýst í almennum hluta í inngangi kaflans, en tilgreindum tilvikum sem öll áttu sér stað 9. júní 2019 gagnvart hverjum brotaþolanna fyrir sig síðan lýst í töluliðum 1 til 3 í V. lið kaflans. Þessu til viðbótar var í IV. lið B. kafla ákærunnar lýst brotum ákærða gagnvart börnum sínum, að því marki er þau urðu öll þrjú vitni að brotum ákærða gagnvart sambýliskonu sinni samkvæmt I. lið í A. kafla. Að síðustu var broti hans gagnvart brotaþolanum B, að því marki sem brotaþolinn varð vitni að broti ákærða gagnvart sambýliskonu sinni samkvæmt III. lið A. kafla, lýst í VI. lið B. kafla ákærunnar.

8

Undir meðferð málsins fyrir héraðsdómi féll ákæruvaldið frá liðum I til III í B. kafla ákærunnar, auk þess að falla frá ákæruefni að því marki sem brot ákærða gagnvart brotaþolunum voru talin hafa átt sér stað í [...] á árunum 2009 til 2017. M eð hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur samkvæmt öllum liðum ákæru sem eftir stóðu að öðru leyti en því að hann var sýknaður af þeirri háttsemi samkvæmt 1. tölulið V. liðar B. kafla að hafa 9. júní 2019 hótað brotaþolanum B lífláti, gripið í föt hans og brjóstkassa og að hafa sveiflað annarri höndinni fyrir ofan höfuðið á honum og ógnað honum með reiðilegri háttsemi og að hafa sparkað í rúmdýnu. Var háttsemi ákærða samkvæmt öllum liðum ákæru talin varða við 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Þá var ákærði dæmdur til eins árs fangelsisrefsingar og til að greiða brotaþolunum miskabætur. Ákæruvaldið unir niðurstöðu um sýknu af hinni tilgreindu háttsemi hér fyrir dómi og kemur sú niðurstaða því ekki til endurskoðunar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

9

Sem fyrr greinir krefst ákærði sýknu sér til handa. Í greinargerð hans til Landsréttar er vikið að ákæruskjalinu í málinu og því lýst að það samrýmist vart c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Lýsingar séu mjög opnar og almennar, skörun sé á milli ákæruliða, auk þess sem ákæran sé óskýr og til þess fallin að flækja varnir ákærða. Þessir annmarkar kunni að varða því að málinu verði vísað frá dómi.

10

Í ofangreindum liðum I til III í B. kafla ákæru var ákærða með almennum hætti gefið að sök brot gegn hverjum brotaþolanna fyrir sig, en þeirri háttsemi var jafnframt lýst í inngangi B. kaflans. Var því um endurtekna atvikalýsingu að ræða. Með því að falla frá greindum liðum var ákæran einfölduð til muna. Eftir stendur eigi að síður að ákærða er gefið að sök annars vegar að beita brotaþola ofbeldi og hins vegar að ógna heilsu og velferð brotaþolanna með því að brotaþolar hafi orðið vitni að ofbeldi ákærða gagnvart öðrum brotaþolum. Tiltekin skörun er því óhjákvæmileg í lýsingu á háttsemi í ákærunni. Þó svo að ákæran hefði mátt vera einfaldari um lýsingu atvika verður ekki talið að hún sé óskýr þannig að hamli vörnum ákærða eftir að fallið var frá hluta atvikalýsingar. Eru því ekki efni til að vísa málinu frá dómi án kröfu á þeim grunni.

11

Að því er einstaka ákæruliði varðar er í almennum hluta hins áfrýjaða dóms gerð grein fyrir atvikum málsins og framburði ákærða og vitna. Í niðurstöðukafla dómsins er á ný gerð grein fyrir tilteknum framburði brotaþolanna og þá á þann veg hvernig hann samrýmist verknaðarlýsingu ákærunnar með hliðsjón af því að ákærði neitaði sök að öllu leyti. Verður ekki annað ráðið af niðurstöðukafla dómsins en að héraðsdómur hafi með því að rekja tiltekna þætti úr framburði leitast við að leggja frekara mat á trúverðugleika framburða brotaþolanna. Að því er trúverðugleika framburðar ákærða varðar er einungis tekið fram, um tilvikið 29. júní 2019, sem fjallað er um í III. lið A. kafla og VI. lið B. kafla ákæru, að neitun ákærða á sök að því er það atvik varðar þyki ótrúverðug í ljósi trúverðugs framburðar brotaþolans A og vitnisins G. Allt að einu verður að miða við að héraðsdómur hafi lagt mat á framburð ákærða gagnvart einstökum ákæruliðum og talið að trúverðugur framburður brotaþolanna, öndvert framburði ákærða, leiddi til þess að hafið væri yfir skynsamlegan vafa að ákærði væri sekur um þau brot er honum var gefið að sök í ákæru.

12

Ákærða er gefið að sök heimilisofbeldisbrot, sem náðu yfir um tveggja ára tímabil. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi um breytingu á almennum hegningarlögum og leiddu í lög ákvæði núgildandi 218. gr. b almennra hegningarlaga segir að með ákvæðinu sé horfið frá því að líta á ofbeldi í nánum samböndum sem samansafn einstakra tilvika og athyglin færð yfir á þá viðvarandi ógn og andlegu þjáningu sem það hafi í för með sér. Með öðrum orðum verði ofbeldisbrot í nánum samböndum virt heildstætt og eftir atvikum án þess að sanna þurfi hvert og eitt tilvik fyrir sig. Sé ákvæðinu þannig fyrst og fremst ætlað að ná yfir háttsemi sem staðið hafi yfir í lengri eða skemmri tíma, þótt því verði jafnframt beitt um einstök alvarleg tilvik.

13

Að öllu framangreindu virtu eru ekki efni til að hrófla við mati héraðsdóms á niðurstöðu um sakfellingu ákærða og verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur að því leyti.

14

Sem fyrr greinir eru brot ákærða í ákæru talin varða við 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Samkvæmt 2. mgr. 218. gr. b getur brot varðað fangelsi allt að 16 árum sé það stórfellt. Við mat á grófleika verknaðar skal sérstaklega líta til þess hvort þolandi hafi beðið stórfellt líkams- eða heilsutjón eða bani hlotist af. Enn fremur ber að líta til þess hvort brot hafi verið sérstaklega sársaukafullt eða meiðandi, hafi staðið yfir í langan tíma eða hvort gerandi hafi misnotað freklega yfirburðastöðu sína gagnvart þolanda. Ekki er í athugasemdum með 2. mgr. 218. gr. b að finna frekari leiðsögn um hvaða tilvik gætu fallið undir 2. mgr. greinarinnar.

15

Ekkert af þeim tilvikum sem ákært er fyrir fól í sér sérstaklega hættulega aðferð eða leiddi af sér stórfellt líkams- eða heilsutjón fyrir brotaþola. Framburður brotaþolans B var einkar skýr um það ofbeldisástand er bræður hans og móðir bjuggu við vegna ákærða, en hann lýsti því meðal annars fyrir héraðsdómi að þegar móðir hans hafi greint honum frá því að þau væru að flytja til Íslands og að þau myndu búa hjá ákærða hafi hann farið að gráta því hann hafi vitað að ákærði væri,, vond manneskja“. Eftir komu til Íslands hafi ákærði margoft lamið móður hans, en ákærði hafi beitt hana líkamlegu ofbeldi í hverri viku. Ofbeldið hafi verið fólgið í því að rífa í hár hennar, sparka í hana, ýta henni og kalla hana öllum illum nöfnum. Hafi B grátið oft um nætur vegna þessa. Að því er varðaði B sjálfan hafi ákærði gripið í hár hansog lamið hann í andlitið. Þegar B hafi legið á gólfinu hafi ákærði sparkað í hann. Ofbeldið hafi byrjað fljótlega eftir að fjölskyldan flutti til Íslands. Ákærði hafi hótað því að ef fjölskyldan kærði hann til lögreglu myndi hann drepa þau. Brotaþolarnir hafi verið búnir að gera flóttaáætlun vegna ofbeldisins, en B hafi verið mjög hræddur heima hjá sér. Eftir að ákærði hafi verið fjarlægður af heimilinu hafi fjölskyldan áfram verið óttaslegin gagnvart því að hann kæmi heim. Ef einhvern bar að garði og knúið var dyra hefði ekki verið opnað fyrr en búið varað kíkja út og athuga hver væri á ferðinni. Einkum með vísan til þessa framburðar brotaþolans B er tekið undir með hinum áfrýjaða dómi að þegar litið sé til framburðar brotaþolanna verði að telja að á heimili þeirra með ákærða hafi myndast ógnar ástand þar sem búast hafi mátt við ofbeldi af hálfu ákærða næstum hvenær sem er.

16

Með lögleiðingu ákvæðis 218. gr. b almennra hegningarlaga var lögð sérstök áhersla á það ógnarástand sem tilgreind tegund ofbeldis gæti skapað og þá langvarandi andlegu þjáningu sem því gæti fylgt. Trúverðug lýsing brotaþolans B á ógnarástandinu bendir til mjög alvarlegs og langvinns heimilisofbeldis. Viðvarandi ógnarástand innan veggja heimilis í um tvö ár er langur tími fyrir þann sem ofbeldi er beittur. Ákærði misnotaði freklega yfirburðastöðu sína í ljósi þess að hann hélt þáverandi sambýliskonu sinni og þremur börnum í þessu ógnarástandi. Þegar þessi atriði eru virt verður brot ákærða heimfært undir 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, sem tæmir sök gagnvart þeim ákvæðum barnaverndarlaga nr. 80/2002 sem ákært er fyrir.

17

Með vísan til þeirra sjónarmiða sem tilgreind eru í hinum áfrýjaða dómi um ákvörðun refsingar og að því gættu að háttsemi ákærða er felld undir 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í eitt ár og sex mánuði.

18

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um miskabætur til brotaþola og sakarkostnað er staðfest. 19

Á kærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþolanna sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Ákærði, X, sæti fangelsi í eitt ár og sex mánuði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um miskabætur til brotaþola og sakarkostnað er staðfest.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.876.372 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, B-kk-ef H-kk-ef lögmanns, 1.116.000 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþolanna, G-kvk-ef P-kvk-ef lögmanns, 697.500 krónur.