120/2023

Útdráttur

Ákæruvaldið kærði úrskurð héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi ákæru héraðssaksóknara 6. janúar 2023 á hendur X. Héraðssaksóknari ákvað 7. október 2021 að fella niður þann hluta málsins gegn X er laut að ætluðu broti gegn 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Þann 7. september 2022 tilkynnti sækjandi héraðsdómi að héraðssaksóknari hefði ákveðið að endurupptaka þann hluta málsins með heimild í 145. gr., sbr. 3. mgr. 57. gr., laga um meðferð sakamála. Fram hefði komið skriflegt samkomulag brotaþola og ákærða sem teldist nýtt sakargagn eða eftir atvikum leiddi að því líkum að frekari sakargögn kæmu fram. Í úrskurði Landsréttar var rakið að við beitingu endurupptöku heimildarinnar yrði sérstaklega að gæta að ákvæði 2. mgr. 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 5. tölulið 1. gr. laga nr. 62/1994, sbr. einnig 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans, en í ákvæðinu væri sérstaklega vísað til nýrra eða nýupplýstra staðreynda. Þar sem fyrir lá samkvæmt gögnum málsins að 15. september 2021 hefði lögregla haft vitneskju um tilvist og efni skjalsins var ekki talið að með framlagningu þess í sakamálinu hefðu komið fram nýjar eða nýupplýstar staðreyndir. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir K-kk-nf H-kk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 10. febrúar 2023 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms [...] 9. febrúar 2023 í málinu nr. S- [...] /2021 þar sem vísað var frá dómi ákæru héraðssaksóknara 6. janúar 2023 á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í t-lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Málsatvik

4

Málsatvikum er lýst með viðhlítandi hætti í hinum kærða úrskurði.

Málsástæður aðila

Málsástæður sóknaraðila

5

Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að ákæruvaldi og lögreglu hafi samkvæmt 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 145. gr. sömu laga, verið heimilt að taka upp á ný rannsókn á þeim hluta málsins sem ákæra héraðssaksóknara 6. janúar 2023 taki til. Sóknaraðili byggir á því að samkomulag sem brotaþoli og varnaraðili hafi gert með sér í febrúar 2021, og sá síðarnefndi undirritað 10. þess mánaðar, teljist nýtt sakargagn eða að með því hafi líkur verið leiddar að því að frekari sakargögn kæmu fram.

6

Af hálfu sóknaraðila er einnig til þess vísað að hvergi hafi komið fram í tölvupósti fyrri verjanda varnaraðila, sem innihaldið hafi svör verjandans við spurningum lögreglu um samkomulagið, að varnaraðili eða verjandinn hefðu frumrit eða afrit af því í sínum fórum. Þvert á móti hafi af svörum verjandans mátt ráða að brotaþoli hefði fengið varnaraðila til að skrifa skjalið upp svo hún gæti tekið það með sér. Hvergi hafi verið á það minnst að varnaraðili ætti skjalið á skriflegu formi. Sú staðreynd hafi verið nýjar upplýsingar og skjalið sjálft einnig nýtt gagn í eðli sínu.

7

Sóknaraðili bendir á að við rannsókn málsins áður en það var að hluta fellt niður hafi brotaþoli gefið skýrslu að nýju hjá lögreglu 6. september 2021. Þá skýrslu hafi brotaþoli gefið eftir að hún og ákærði gerðu með sér umrætt samkomulag og við skýrslutökuna hafi hún í engu minnst á tilvist þess. Varnaraðili hafi heldur aldrei upplýst að hann hefði samkomulagið undir höndum á skriflegu formi.

8

Þá segir sóknaraðili að eftir framlagningu samkomulagsins í ákærumálinu hafi mátt telja líklegt að ný gögn kæmu fram við frekari rannsókn, enda hafi hvorki varnaraðili né brotaþoli fram að þeim tíma tjáð sig um samkomulagið né heldur rannsókn málsins tekið mið af tilvist þess. Við rannsóknina hafi síðan komið fram tvö önnur handskrifuð blöð um samkomulag brotaþola og varnaraðila þar sem fram hafi komið að ákærði hefði nauðgað brotaþola.

Málsástæður varnaraðila

9

Varnaraðili reisir kröfu sína á því að ákvörðun ákæruvalds um niðurfellingu máls feli í sér endanlega niðurstöðu og óheimilt sé að taka ákvörðunina upp að nýju, sbr. 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 5. tölulið 1. gr. laga nr.

62/1994, er leggi bann við tvöfaldri sakamálameðferð, sbr. 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans og 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944.

10

Af hálfu varnaraðila er á því byggt að rannsókn málsins hafi ekki verið hætt heldur hafi málið verið fellt niður á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008, eins og skýrlega hafi komið fram í bréfi héraðssaksóknara til varnaraðila 7. október 2021. Heimild 3. mgr. 57. gr. sömu laga taki einungis til ákvarðana lögreglu um að takarann sókn máls upp á ný en ekki til endurskoðunar ákvarðana ákæranda um að fella niður fullrannsakað mál. Lögjöfnun frá ákvæðinu geti ekki talist tæk heimild til endurupptöku máls sem ákærandi hafi fellt niður á grundvelli 145. gr. Til endurupptöku máls eftir að slík ákvörðun liggur fyrir þurfi skýra lagaheimild en slíka heimild sé ekki að finna í núgildandi löggjöf.

11

Komist Landsréttur að þeirri niðurstöðu að heimilt sé að taka upp rannsókn máls sem ákærandi hafi fellt niður á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008 með lögjöfnun frá 3. mgr. 57. gr. laganna er á því byggt af hálfu varnaraðila að skilyrði til endurupptöku þess þáttar málsins sem ákæra héraðssaksóknara 6. janúar 2023 taki til hafi ekki verið uppfyllt. Endurupptaka máls verði í meginatriðum að byggja á því að nýjar eða nýupplýstar staðreyndir hafi komið fram og að þær séu þess eðlis að þær geti haft áhrif á úrslit málsins. Ekki sé nægjanlegt að fram sé komið eitthvert gagn heldur verði það gagn að fela í sér nýjar upplýsingar eða nýjar staðreyndir er þýðingu hafi þegar leyst er úr málinu. Dómstólum beri að meta sjálfstætt hvort fram hafi komið nýjar upplýsingar um staðreyndir sem þýðingu hafi við úrlausn máls svo með réttu verði talið að taka megi rannsókn upp að nýju.

12

Varnaraðili vísar til þess að tilvist samkomulags hans og brotaþola hafi verið lögreglu ljós eigi síðar en 13. september 2021. Jafnframt hafi allar þær upplýsingar sem skjalið hafi að geyma verið lögreglu ljósar í síðasta lagi 15. sama mánaðar, þar með talið að skjalið fæli í sér að ákærði greiddi bætur „fyrir að hafa beitt [brotaþola] nánar tilgreindu ofbeldi [...] og jafnframt fyrir nauðgun.“ Varnaraðili segir að við framlagningu skjalsins hafi engar nýjar upplýsingar komið fram sem jafngilt geti nýju sakargagni. Varnaraðili hafi hvorki staðið í vegi fyrir frekari rannsókn né að skjalið yrði lagt fram og hann spurður út í efni þess. Enn fremur hafi ekkert hindrað lögreglu í að rannsaka nánar þær upplýsingar sem hún hafi haft undir höndum, til dæmis með því að taka skýrslu af brotaþola eða óska eftir að fá skjalið afhent. Lögregla og ákæruvald hafi ekkert aðhafst frekar til rannsóknar á málinu þrátt fyrir að hafa vitað um tilurð skjalsins og efni þess og 7. október 2021 hafi ákæruvaldið fellt málið niður á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008.

13

Þá heldur varnaraðili því fram að skjalið sjálft geti aldrei haft þýðingu við úrlausn málsins heldur einungis tilvist þess og þær upplýsingar sem það hafi að geyma. Þær upplýsingar hafi verið lögreglu og ákæruvaldi kunnar þegar málið var fellt niður 7. október 2021 samkvæmt framansögðu. Málið hafi því ekkert breyst við framlagningu skjalsins heldur hafi ákæruvaldið tekið nýja ákvörðun byggða á sömu upplýsingum og fyrir lágu er málið var fellt niður. Það hafi ákæruvaldinu ekki verið heimilt. Samkvæmt því og öðru framangreindu beri að staðfesta hinn kærða úrskurð.

Niðurstaða

14

Samkvæmt gögnum málsins hefur varnaraðili í skýrslutöku hjá lögreglu neitað þeim sakargiftum sem ákæra héraðssaksóknara 6. janúar 2023 tekur til. Þá er upplýst að undir rannsókn málsins, eftir að það var endurupptekið með bréfi héraðssaksóknara 7. september 2022, lagði varnaraðili fram kæru á hendur brotaþola vegna ætlaðs brots hennar gegn 251. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa neytt hann til að gera við hana það samkomulag sem um ræðir í málinu.

15

Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði getur ákæruvaldið að tilteknum skilyrðum uppfylltum endurupptekið mál sem fellt hefur verið niður á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008 samkvæmt lögjöfnun frá 3. mgr. 57. gr. laganna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 17. október 2014 í máli nr. 673/2014. Við beitingu þeirrar heimildar verður sérstaklega að gæta að ákvæði 2. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 5. tölulið 1. gr. laga nr. 62/1994, sbr. einnig 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans. Samkvæmt ákvæði 2. mgr. 4. gr. 7. viðauka stendur 1. mgr. sama ákvæðis, þar sem kveðið er á um bann við tvöfaldri málsmeðferð, endurupptöku máls ekki í vegi „í samræmi við lög og sakamálaréttarfar viðkomandi ríkiseffyrir hendi eru nýjar eða nýupplýstar staðreyndir, eða ef megingalli hefur verið á fyrri málsmeðferð sem gæti haft áhrif á niðurstöðu málsins.“

16

Fyrir liggur samkvæmt gögnum málsins að 15. september 2021 hafði lögregla vitneskju um tilvist og efni samkomulags brotaþola og varnaraðila. Með framlagningu samkomulagsins í þinghaldi 1. september 2022 geta í því ljósi ekki talist hafa komið fram nýjar eða nýupplýstar staðreyndir. Samkvæmt því og öðru framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sératkvæði

S-kk-ef S-kk-ef

1

Svo sem nánar er rakið í atkvæði meiri hluta dómenda snýr mál þetta einkum að skýringu á 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en umrætt ákvæði tilheyrir VII. kafla laganna sem mælir fyrir um almennar reglur um rannsóknir lögreglu. Ákvæðið kveður á um að hafi rannsókn á hendur sakborningi verið hætt af hálfu lögreglu vegna þess að sakargögn hafi ekki þótt nægileg til ákæru eigi ekki að taka lögreglurannsókn upp á ný gegn honum nema ný sakargögn séu fram komin eða líklegt sé að þau komi fram. Ef rannsókn gegn sakborningi hafi verið hætt skuli lögregla tilkynna honum það og eigi hann rétt á að fá það staðfest skriflega.

2

Samkvæmt 145. gr. laga nr. 88/2008, en umrætt ákvæði er í XXII. kafla laganna um almennar reglur um saksókn, athugar sækjandi hvort sækja skuli sakborning til sakar eða ekki þegar hann hefur fengið gögn máls í hendur og gengið úr skugga um að rannsókn sé lokið. Ef hann telur það sem fram er komið ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis lætur hann við svo búið standa en ella höfðar hann mál á hendur sakborningi skv. 152. gr., sbr. þó 146. gr. laganna.

3

Í dómi Hæstaréttar 17. október 2014 í máli nr. 673/2014 var niðurstaðan sú að beita mætti 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008 um heimild til að taka mál upp að nýju ef ný sakargögn væru komin fram með lögjöfnun í þeim tilvikum þegar mál hefði verið fellt niður af hálfu ákæruvaldsins á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008. Um þá lögskýringu vísaði Hæstiréttur til fyrri dóms réttarins í máli nr. 228/1997 á blaðsíðu 1890 í dómasafni þess árs. Samkvæmt þessu liggja fyrir afdráttarlaus fordæmi Hæstaréttar um að lögjöfnun í þessum tilvikum er tæk.

4

Í máli þessu háttar þannig til að brotaþoli mætti á lögreglustöð 11. desember 2020 til að leggja fram kæru á hendur varnaraðila fyrir kynferðisbrot í tveim nánar tilgreindum tilvikum. Gaf hún skýrslu hjá lögreglu við það tækifæri. Var annars vegar um að ræða atvik sem átti sér stað á heimili ákærða um mitt ár 2017. Var það mál rannsakað með hliðsjón af 1. mgr. 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hins vegar var um að ræða annað atvik sem einnig átti sér stað á heimili ákærða um mitt ár 2017. Var það mál rannsakað með hliðsjón af 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Brotaþoli mætti aftur á lögreglustöð 25. janúar 2021 og óskaði eftir því að falla frá kæru í málinu. Nokkru síðar, eða 4. maí 2021, sendi brotaþoli lögreglu yfirlýsingu þess efnis að óskað væri eftir því að málið yrði rannsakað. Með bréfi héraðssaksóknara 7. október 2021 var varnaraðila og brotaþola tilkynnt um að sá hluti málsins sem sneri að ætluðu broti gegn 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga væri fellt niður á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008.

5

Þann 21. sama mánaðar gaf héraðssaksóknari út ákæru á hendur ákærða fyrir brot gegn 1. mgr. 199. gr. almennra hegningarlaga vegna fyrra tilviksins. Var ákærða gefið að sök að hafa á þáverandi heimili sínu, án samþykkis brotaþola, tekið ljósmynd af rassi og kynfærum þáverandi sambýliskonu sinnar, brotaþola, eftir að hafa dregið frá nærbuxur hennar þar sem hún lá sofandi í rúmi. Var sú háttsemi talin til þess fallin að særa blygðunarsemi brotaþola. Við aðalmeðferð þess máls fyrir héraðsdómi 1. september 2022 lagði verjandi varnaraðila fram handskrifað skjal sem innihélt undirritað samkomulag á milli varnaraðila og brotaþola 10. febrúar 2021 þar sem fram kom meðal annars að varnaraðili skyldi greiða brotaþola 10.000.000 króna með nánar tilgreindum hætti. Í skýringum fyrir greiðslunni kom fram að um væri að ræða miskabætur til handa brotaþola þar sem varnaraðili hefði beitt brotaþola ofbeldi. Væru miskabæturnar, svo sem fyrir brot á persónuverndarlögum, blygðunarsemisbrot fyrir að taka mynd af kynfærum brotaþola og jafnframt fyrir nauðgun. Að framkomnu þessu skjali óskaði sóknaraðili eftir að hlé yrði gert á aðalmeðferðinni. Tilkynnti sóknaraðili í framhaldi héraðsdómi og verjanda varnaraðila að ákveðið hefði verið að nýta heimild 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008 til að taka rannsókn málsins upp að nýju. Undir rannsókn málsins lagði varnaraðili fram kæru á hendur brotaþola vegna ætlað brots gegn 251. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa neytt hann til að gera umrætt samkomulag.

6

Að rannsókn lögreglu lokinni gaf héraðssaksóknari út ákæru 6. janúar 2023 á hendur varnaraðila þar sem honum var gefið að sök brot gegn 2. mgr. 194. gr. og 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga fyrir að hafa um mitt ár 2017 á þáverandi heimili sínu haft endaþarmsmök við brotaþola, þáverandi sambýliskonu sína, gegn vilja hennar með því að notfæra sér á sérstaklega meiðandi hátt að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum svefndrunga og ölvunar og þannig á alvarlegan hátt ógnað heilsu eða velferð hennar. Í hinum kærða úrskurði var ekki fallist á að hið skjalfesta samkomulag frá 10. febrúar 2021 sem verjandi varnaraðila lagði fram við aðalmeðferð málsins 1. september 2022 væri nýtt gagn í skilningi 3. mgr. 57. gr. laganr. 88/2008 þannig að heimilt hafi verið að endurupptaka málið. Hefði lögregla haft vitneskju um samkomulagið og inntak þess allt frá 15. september 2021. Ekki væri um að ræða að varnaraðili hefði staðið því í vegi að leggja umrætt samkomulag fram eða veita frekari upplýsingar um efni þess.

7

Brot samkvæmt ákærunum 21. október 2021 og 6. janúar 2023 eiga undir XXII. kafla almennra hegningarlaga um kynferðisbrot og eru ekki háð kröfu þess sem misgert er við. Var það því alfarið á forræði sóknaraðila að ákveða hvort mál yrðu rannsökuð og ákæra gefin út. Það er sammerkt brotum gegn kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga að sönnun er jafnan örðug því yfirleitt er ekki fyrir að fara öðrum sönnunargögnum en framburðum sakbornings og brotaþola. Af því sem fram er komið í málinu er einboðið að ákvörðun um að fella niður málið sem sneri að grun um ætlaða nauðgun varnaraðila, í kjölfar þess að brotaþoli dró kæru sína til baka, hafi fyrst og fremst komið til vegna þess að án atbeina brotaþola væri málið ekki líklegt til sakfellis. Annað gilti um grun um ætlað kynferðisbrot sem fólst í myndatöku af brotaþola. Var það enda þannig að eftir að brotaþoli dró kæru sína til baka 25. janúar 2021 felldi sóknaraðili einungis niður þann hluta málsins er sneri að ætlaðri nauðgun.

8

Þó svo sóknaraðili hafi fyrir niðurfellinguna 7. október 2021 haft vitneskju um að varnaraðili og brotaþoli hafi gert samkomulag um greiðslu miskabóta til handa brotaþola ber málið með sér að skjalið sjálft var ekki í höndum sóknaraðila fyrr en í aðalmeðferðinni 1. september 2022. Er að mínu mati einsýnt að sóknaraðili hefði ekki fellt niður rannsókn á ætlaðri nauðgun varnaraðila ef þær upplýsingar hefðu legið á borði sóknaraðila 7. október 2021. Að mínu mati eru þær lýsingar sem fram koma í samkomulaginu, þar sem sóknaraðili viðurkennir nauðgun, nýjar af nálinni og þar með nýtt sönnunargagn eða sakargagn í skilningi 145. gr., sbr. 3. mgr. 57. gr. laga nr.

88/2008. Þá ræður ekki úrslitum, að mínu mati, að lögregla hafi ekki kallað eftir samkomulaginu á sínum tíma, sbr. og dóm Hæstaréttar 26. október 2001 í máli nr. 403/2001 og úrskurð Landsréttar 6. ágúst 2020 í máli nr. 420/2020. Var sóknaraðila því að mínu mati heimilt að taka rannsókn þessa þáttar málsins upp á ný og gefa út ákæru í málinu. Ég tel því að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi um að vísa frá dómi ákæru héraðssaksóknara 6. janúar 2023 á hendur varnaraðila.