548/2019

Útdráttur

X, sem fengið hafði 30.000.000 króna í reiðufé frá A, sem þá var tæplega áttræð, var sakfelld fyrir misneytingu samkvæmt 253. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í dómi Landsréttar kom meðal annars fram að X hefði af ásetningi notað sér einfeldni og fákunnáttu A til þess að afla sér hagsmuna sem voru langtum ríkari en það endurgjald sem fyrir þá átti að koma. Þá hefði brotið verið framið í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar var litið til 2., 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og til þess að dráttur hefði orðið á málinu sem X yrði ekki um kennt. Var refsing X ákveðin fangelsi í fjóra mánuði en fullnustu hennar frestað skilorðsbundið í tvö ár.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf og S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 12. júlí 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. júní 2019 í málinu nr. S[…]/2018.

2 Ákæruvaldið krefst þess að ákærða verði sakfelld samkvæmt aðalkröfu í ákæru en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu. Þá er þess krafist að refsing ákærðu verði þyngd.

3 Ákærða krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Í málinu eru ákærðu gefin að sök fjársvik, sbr. 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara misneyting, sbr. 253. gr. sömu laga. Óumdeilt er að í mars 2017 fékk hún 30 milljónir króna í seðlum frá tæplega áttræðri frænku sinni, brotaþola A, en ákærða hafði leitað til brotaþola um aðstoð vegna áforma um kaup á íbúð. Brotaþoli hefur borið að um lán hafi verið að ræða en ákærða að um gjöf hafi verið að ræða, sem brotaþoli hafi síðar farið að ræða um sem lán.

5 Um skýrslur ákærða og vitna fyrir héraðsdómi vísast til hins áfrýjaða dóms. Í málinu liggur fyrir afrit af skilaboðum sem gengu á milli ákærðu og B í byrjun júlí 2017. Þar segir B að brotaþoli hafi sagt henni og C „í óspurðum fréttum frá láninu til þín vegna íbúðakaupa og var hugsi um hvernig endurgreiðsla færi fram“. Ákærða svaraði: „Varðandi íbúðakaup, þá var það hugmynd mömmu að ég fengi lán hjá henni en ég vildi það bara alls ekki af því að ég óttaðist að það myndi valda usla í fjölskyldunni og ég hef ekki áhuga á því. Ég seldi því bara hesthúsið mitt og mun nota þann pening til þeirra hluta og taka bankalán fyrir rest og er komin með greiðslumat upp á það. Svo sú gamla þarf ekki að hafa neinar áhyggjur af slíku, en hún fer stundum að tala um þetta við mig líka og virðist vera farin að gleyma og ruglast ansi mikið því ég hef amk tvisvar sagt við hana að ég vilji ekki þiggja lán. […] Ekki meiningin að íbúðakaupamál mín væru umræðuefni hjá P-kk-þgf og P-kk-þgf en eins og ég segi mun ég ekki þiggja lánið.“ Fyrir dómi viðurkenndi ákærða að skilaboðin hefðu verið ósönn og að hún hefði verið „að reyna að slá ryki í augu þeirra til þess að þau væru ekkert að skipta sér af þessu meir“. Þá kvað hún sig og brotaþola hafa „talað saman um að deila þessu ekki með öðrum til þess að vekja ekki úlfúð annarra“. Hún sagði ástæðu þess að hún tók við fjárhæðinni í seðlum, en ekki inn á bankabók, hafa verið að koma í veg fyrir að örorkubætur skertust. Þá kvaðst hún hafa sagt brotaþola í mars 2017 að hún gæti aldrei borgað alla fjárhæðina til baka.

6 Auk framangreindra skilaboða liggja fyrir SMSskilaboð C til ákærðu 4. júlí 2017. Þar segir: „Þar sem ég fór í morgun til A sagði hún mér þetta hafi verið 30 milljónir sem þú munir greiða nú um mitt ár þá fáir þú lán úr banka ég mun fara í lögmannsstofu […] og þeir munu skoða þetta.“ C sendi ákærðu einnig eftirfarandi skilaboð 11. júlí 2017: „Nú er mál þitt við A komið í lögfræðing og þér gefst nú kostur á að skila seðlunum sem fyrst svo ekki verði lögreglumál úr þessu. Ég og lögfræðingur hennar erum komin með þetta mál til að ljúka því.“

7 Ákærða og brotaþoli undirrituðu 13. júlí 2017 handskrifað skjal, sem ákærða gekkst við fyrir dómi að hafa ritað og er vottað af móður hennar. Þar segir: „Ég undirrituð, staðfesti hér með að ég hefi lánað X 30 milljónir íslenskra króna og var það gert af fúsum og frjálsum vilja, en það er vilji minn að hjálpa henni, með því, að eignast húsnæði. Ég tel mig hafa fullt leyfi til að ráðstafa þessum peningum með þessum hætti og óska ekki eftir því að C hafi nein frekari afskipti af þessu máli, hvorki með lögfræðingi né lögregluákæru enda hafi enginn hér gert neitt sakhæft. Vilji minn er að við X göngum frá láni þessu, sem ég vil hafa vaxtalaust, með aðstoð lögfræðings og þá helst D og munum við X gera það ekki síðar en fyrir næstu skattskil.“ Í málinu liggur fyrir samtal af fundi brotaþola, ákærðu og móður ákærðu nefndan dag, sem ákærða tók upp á farsíma sinn og dómendur hlýddu á.

8 E, yfirlæknir á öldrunarlækningadeild Landspítala […], var dómkvaddur til að meta ástand brotaþola. Í niðurstöðu matsgerðar hans kemur meðal annars fram að brotaþoli sé farin að tapa minni að einhverju leyti en teljist „ekki vera klárlega heilabiluð“. Þá segir í matsgerðinni: „Hún virðist hafa þokkalegt yfirlit yfir einföld fjármál og myndi ekki teljast ófær um að ráðstafa fé sínu í skilningi laga frá degi til dags en hún hefur ekki góðar forsendur til að hafa heildaryfirlit yfir fjármál sín þótt þau séu ekki flókin. Hún hefur nánast allt sitt líf verið í skjóli annarra og hefur ekki góðar forsendur til að taka sjálfstæðar stærri ákvarðanir í fjármálum.“ Fyrir dómi lýsti matsmaðurinn því að brotaþoli hefði „lifað alveg einstaklega vernduðu og einföldu lífi og það að… sú ákvörðun sem hún stóð frammi fyrir þarna hefur… held ég hafi verið henni býsna framandleg og hún hefur ekki tekið… hún hefur ekki áttað sig alveg á afleiðingunum af því“. Fyrir dómi kvað ákærða brotaþola alltaf hafa verið sérstaka,,,svolítið öðruvísi en annað fólk“, en hún hafi aldrei efast um getu hennar til að fara með peninga heldur álitið hana hafa peningamál alveg á hreinu. Hún nefndi þó að það hefði komið mjög flatt upp á hana þegar brotaþoli vildi láta hana hafa alla þessa peninga. Í fyrstu skýrslu hjá lögreglu nefndi ákærða að brotaþoli segði stundum sama hlutinn aftur og tók meðal annars fram: „[S]ko það hefur ekkert með elliglöp að gera en… eða tel ég… en mér finnst hún ekki átta sig skýrt á því eee sem sagt eins og hún segir sjálf, hefur ekki vit á peningum segir hún, og hefur ekki vit á því hvernig svona mál virka og eitthvað þannig sko, eins og hún er að segja sko, þannig að ég held kannski þegar að fór að líða á málið, eða sem sagt fór að líða á þessi samskipti í sambandi við þessa peninga, þá átta ég mig betur á því, ég held að hún einhvern veginn… viti ekki alveg eins mikið um hvernig hlutirnir virka, eða ég veit ekki, ég veit ekki alveg hvað ég að segja“.

Niðurstaða

9 Ákæruvaldið krefst þess aðallega að ákærða verði sakfelld fyrir fjársvik, sbr. 248. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðu og brotaþola ber ekki saman um hvort þær 30 milljónir króna sem ákærða fékk frá brotaþola hafi í upphafi verið hugsaðar sem gjöf eða lán, þótt óumdeilt sé að brotaþoli hafi síðar sagst líta á fjárhæðina sem lán og þær undirritað handskrifað skjal um lán þeirra á milli. Líkt og rakið er í hinum áfrýjaða dómi fær framburður ákærðu um að þetta hafi í upphafi ekki verið hugsað sem lán vissa stoð í framburðum vitna. Eins og málið liggur fyrir verður á það fallist með héraðsdómi að gegn eindreginni neitun ákærðu hafi ákæruvaldinu ekki tekist, svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að færa sönnur á að ákærða hafi gerst sek um blekkingu er talin verði til fjársvika, eins og það brot er skilgreint í 248. gr. almennra hegningarlaga.

10 Til vara krefst ákæruvaldið þess að ákærða verði sakfelld fyrir misneytingu, sbr. 253. gr. almennra hegningarlaga. Í greininni er lögð refsing við því að nota sér bágindi annars manns, einfeldni hans, fákunnáttu eða það, að hann var honum háður, til þess að afla sér með löggerningi hagsmuna eða áskilja sér þá, þannig að bersýnilegur munur sé á hagsmunum þessum og endurgjaldi því, sem fyrir þá koma eða skyldi koma, eða hagsmunir þessir skyldu veittir án endurgjalds.

11 Af samskiptum ákærðu og brotaþola leiddi að brotaþoli afhenti ákærðu 30 milljónir króna í seðlum. Hafði ákærða af þessu verulega fjárhagslega hagsmuni og samkvæmt framburði hennar átti í upphafi ekkert endurgjald að koma fyrir, enda gæti hún aldrei borgað alla fjárhæðina til baka, þótt síðar hafi verið rætt um vaxtalaust lán með óljósum endurgreiðslum. Brotaþoli var tæplega áttræð og hafði samkvæmt niðurstöðu dómkvadds matsmanns ekki góðar forsendur til að hafa heildaryfirlit yfir fjármál sín eða taka sjálfstæðar stærri ákvarðanir í fjármálum. Ráðstöfun hennar umrætt sinn var mjög óvenjuleg þegar horft er til fyrri sögu hennar enda bar ákærða fyrir dómi að það hefði komið mjög flatt upp á hana að brotaþoli vildi láta hana hafa alla þessa peninga. Í skilaboðum sem liggja fyrir í málinu kemur meðal annars fram hjá ákærðu að brotaþoli virðist „vera farin að gleyma og ruglast ansi mikið“ og í fyrstu skýrslu sinni hjá lögreglu lýsti hún efasemdum um fullan skilning brotaþola á fjármálum. Þá er ljóst að ákærða leitaðist við að halda nefndri ráðstöfun leyndri en hún kaus meðal annars að fá fjárhæðina afhenta í seðlum og þegar hún fékk fyrirspurn frá öðrum sem tengdust brotaþola, stuttu eftir að féð var afhent, svaraði hún ósatt í því skyni „að reyna að slá ryki í augu þeirra til þess að þau væru ekkert að skipta sér af þessu meir“. Loks ber hið handskrifaða skjal frá 13. júlí 2017, sem ákærða ritaði og áður er rakið, sem og það samtal sem ákærða tók upp af fundi með brotaþola og móður ákærðu sama dag, skýrlega með sér algjöra yfirburðastöðu ákærðu gagnvart brotaþola.

12 Samkvæmt framangreindu telst sannað að ákærða hafi af ásetningi notað sér einfeldni og fákunnáttu brotaþola til þess að afla sér hagsmuna sem voru langtum ríkari en það endurgjald sem fyrir þá átti að koma. Þá var brotið framið í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærða því sakfelld fyrir brot gegn 253. gr. sömu laga.

13 Sjónarmiðum ákærðu um ágalla á ákæru að því er varðar varakröfu ákæruvaldsins er hafnað. Kemur skýrlega fram í ákæru að málið sé höfðað til vara fyrir misneytingu, að ákærða hafi notað sér andlegt og líkamlegt ástand brotaþola, hrekkleysi hennar og fákunnáttu í peningamálum til af afla sér fjármunanna og að þetta teljist varða við 253. gr. almennra hegningarlaga. Telst ákæran uppfylla kröfur cliðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

14 Að teknu tilliti til þess sem greinir í hinum áfrýjaða dómi og þess dráttar sem orðið hefur á málinu, sem ákærðu verður ekki um kennt, verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um ákvörðun refsingar staðfest, sem og um sakarkostnað.

15 Ákærðu verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Ákærða, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 562.726 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, I-kk-ef Þ-kk-ef lögmanns, 458.800 krónur.