484/2018

Útdráttur

G höfðaði mál á hendur

AMG og Ú ehf. til réttargæslu vegna

30 ummæla sem birtust í tilteknum fjölmiðlum .

Krafðist G þess að ummælin yrðu ómerkt, að honum yrðu dæmdar miskabætur og að forsendur dómsins yrðu birtar í tímaritinu Stundinni og á vefmiðli tímaritsins. Með dómi héraðsdóms var AMG sýknaður af kröfum G með vísan til þess að AMG hefði með umfjöllun sinni ekki vegið svo að æru G að farið hefði út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar . Í dómi Landsréttar kom fram að með hluta umfjöllunar sinnar hefði AMG borið G sökum um alvarlegan og svívirðilegan glæp sem varði að lögum ævilöngu fangelsi. Lægi ekkert fyrir um að G hefði verið kærður fyrir hið ætlaða brot, hvað þá að ákæra hefði verið gefin út og dómur fallið.

Engin gögn eða upplýsingar í málinu styddu fullyrðing ar

AMG

, heldur væri þar eingöngu vísað til nafnlauss heimildarmanns.

Þyrfti G ekki að þ ola slíkar órökstuddar ásakanir og voru ummælin því ómerkt með vísan til 1. mgr.

241. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn hafnaði rétturinn ómerkingu hluta ummælanna með vísan til þess að þau fælu í sér endursögn ummæla sem fram hefðu komið í öðrum fjölmiðlum. Þá hefði AMG með tilteknum hluta ummæla sinna haft nægt tilefni til að setja fram þann gildisdóm sem í tilgreindri fullyrðingu hefði falist.

Loks var fallist á kröfu

G um birtingu forsendna og dómsorðs dómsins í tímaritinu

Stundinni og á vefmiðli tímaritsins.

Þá var

A dæmdur til að greiða

G

1.2

00.000 krónur í miskabætur .

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 11. júní 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2018 í málinu nr. E672/2017.

2 Áfrýjandi krefst ómerkingar á 30 nánar tilteknum ummælum sem rakin eru í hinum áfrýjaða dómi. Þá krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 10.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. desember 2016 til 9. mars 2017 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann þess að forsendur og niðurstaða dóms í málinu verði birtar í Stundinni og vefmiðlinum, www.stundin.is, eigi síðar en 14 dögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur. Enn fremur krefst hann þess að stefndi og réttargæslustefndi verði hvor um sig dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann þess að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem honum hafi verið veitt.

4 Réttargæslustefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Samkvæmt gögnum málsins birtust á vefsíðu Ríkisútvarpsins, að því er virðist í apríl 2013, fréttir af því að lögreglan leitaði A, sem hafi horfið í SuðurAmeríku. Á sömu vefsíðu birtist fregn 11. janúar 2016 undir fyrirsögninni „Tveggja Íslendinga leitað í Paragvæ“ þar sem fram kom að lögreglan leitaði mannanna með aðstoð Interpol. Þar sagði jafnframt: „Mennirnir eru báðir um þrítugt. Annar þeirra er grunaður um að hafa unnið hinum mein, annað hvort í Paragvæ eða Brasilíu. Ekki er vitað um afdrif mannanna. Samkvæmt heimildum fréttastofu voru mennirnir viðriðnir fíkniefnaviðskipti og voru staddir ytra vegna þess. Vitað er að annar maðurinn hefur dvalið um skeið í Brasilíu en af honum fréttist í Paragvæ fyrir nokkrum vikum.“ Fram kom að lögreglan hefði við fátt að styðjast í málinu. Þó hefði eitt vitni gefið sig fram en ekki lægi fyrir hvers eðlis vitnisburður þess væri og lögreglan verðist frekari fregna. Þá birtist á sömu vefsíðu 14. janúar 2016 frétt undir fyrirsögninni „Íslendingur sagður valdamikill dópsmyglari“ þar sem fram kom að „Íslendingurinn G-kk-nf S-x-x sem ekkert hefur spurst til í rúm tvö ár er samkvæmt lögreglunni í Paragvæ valdamikill eiturlyfjasmyglari með viðamikla starfsemi þar og í Brasilíu. Hann er sagður notast við fölsk skilríki hann sé þýskur fasteignasali sem stundi viðskipti í löndunum tveimur.“ Í fréttinni segir að þetta komi fram í grein sem hafi birst á ABCfréttamiðlinum í Paragvæ. Þá segir að í grein ABC komi fram að „G-kk-nf sé talinn starfa í bæjunum Amambay og Salto del Guairá, nálægt landamærum Paragvæ og Brasilíu. Íslenska lögreglan er sögð leita G-kk-ef í tengslum við hvarf annars Íslendings sem síðast sást í Paragvæ og að G-kk-nf sé talinn viðriðinn hvarf hans.“ Enn fremur segir að „heimildarmenn blaðamanns ABC úr röðum fíkniefnalögreglunnar í Brasilíu segja G-kk-þf einn höfuðpauranna á bak við umfangsmikið smygl kókaíns frá SuðurAmeríku til Evrópu og etaflna frá Evrópu til SuðurAmeríku“. Ljósrit af vegabréfi áfrýjanda birtist með fréttinni og kemur fram að myndin sé komin frá ABC Color. Sama dag birtust á vefmiðlunum mbl.is og visir.is fréttir um framangreint efni undir fyrirsögnunum „Íslendingur sagður valdamikill eiturlyfjasmyglari í SuðurAmeríku“ og „Íslendingur valdamikill smyglari“. Í báðum tilvikum var vitnað til framangreindrar fréttar á vefmiðli Ríkisútvarpsins sem heimildar fyrir fréttunum og ABC Color. Myndin af vegabréfi áfrýjanda var sömuleiðis birt með fyrrnefndri fréttinni. Frétt um sama efni birtist einnig 15. janúar 2016 á vefmiðlinum hringbraut.is undir tveimur fyrirsögnum: „G-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf sagður hátt settur í stórtækum eiturlyfjahring“ og „Íslenskur eiturbarón í SAmeríku?“.

6 Þá birtist frétt á vefmiðli Ríkisútvarpsins 15. janúar 2016, undir fyrirsögninni „Íslendingurinn í Paragvæ ekki til rannsóknar“, þar sem fram kom að lögregluyfirvöld í Paragvæ og Brasilíu væru ekki að rannsaka meinta brotastarfsemi Íslendings sem þar hafi haldið til á undanförnum árum og vitnað til blaðamannsins C-x-x F-x-x R-x-x sem hafi fjallað um eiturlyfjasmygl og undirheima Paragvæ og Brasilíu í meira en 20 ár. Í fréttinni kom fram að blaðamaðurinn hafi fjallað um og rannsakað feril G-kk-ef S-kk-ef Ó-kk-ef sem hann segi búa í Paragvæ og vera valdamikinn í fíkniefnaheiminum. Þrátt fyrir það væri lögreglan ekki að rannsaka G-kk-þf. Fulltrúar íslensku lögreglunnar hafi heimsótt Paragvæ fyrir nokkrum árum vegna Íslendings sem þá var saknað en þeir hafi engar upplýsingar fengið frá lögregluyfirvöldum í Paragvæ. Fram kom að í samtali blaðamannsins við fréttastofu Ríkisútvarpsins hafi blaðamaðurinn sagt að „hafa verði í huga að gríðarleg spilling sé innan lögreglunnar í Paragvæ og Brasilíu, hún teygi sig inn í lögreglu, dómstóla og ráðuneytinu. […] Því hafi yfirvöld ekki mikinn áhuga á að deila upplýsingum til annarra landa til að liðka fyrir handtöku þessara glæpamanna.“

7 Í prentmiðli Stundarinnar birtist 1. desember 2016 sex síðna umfjöllun, rituð af stefnda, undir fyrirsögnunum „Íslendingar í farvegi fíkniefnanna“, „Endaði í hryllingi“ og „A, […], hvarf sporlaust í Paragvæ. Vitni hefur gefið sig fram við íslensku lögregluna og sagt frá afhöfðun. Ónefndur Íslendingur er sagður hafa sýnt höfuðið á Skype.“ Umfjöllunin birtist jafnframt í vefmiðli Stundarinnar sama dag. Í greininni er meðal annars farið yfir æsku og uppvöxt A, hvernig hann hafi leiðst út í fíkniefnaneyslu er hann bjó í […], reynt án árangurs að losna úr fíkninni eftir að hann flutti aftur heim til Íslands og að lokum ákveðið að fara til SuðurAmeríku í „smá import/export ævintýri“. Á leið til SuðurAmeríku hafi hann stoppað í Amsterdam og dvalið um tíma hjá manni, sem stefndi kallar „J-kk-nf“ í greininni. Sá hafi ásamt nafngreindum aðila, sem sæti í fangelsi í Brasilíu vegna fíkniefnasmygls, og G-kk-þgf S-kk-þgf myndað þriggja manna teymi. J-kk-nf þessi hafi spurst fyrir um afdrif A í símtali við „ónefndan Íslending“ en nafn hans væri ekki nefnt „af lögfræðilegum ástæðum“. Ónefndi Íslendingurinn hafi svarað því til að hann hefði drepið A og sýnt J-kk-þgf afskorið höfuð því til staðfestingar. J-kk-þgf þessum hafi brugðið svo við þetta að hann hafi pakkað saman í Amsterdam, flogið heim til Íslands og gefið sig fram við lögreglu og óskað eftir því að fá að afplána dóm vegna fíkniefnamisferlis sem hann átti eftir að afplána. Hann hafi gefið lögreglunni skýrslu um þetta vefsímtal og það sem hann sá þar. Samhliða umfjölluninni um örlög A er fjallað um fyrri umfjallanir fjölmiðla um G-kk-þf S-kk-þf og tengsl hans við fíkniefnaheiminn í SuðurAmeríku. Greininni fylgdi jafnframt ljósmynd af vegabréfi áfrýjanda.

8 Stefndi fór í viðtal sama dag í útvarpsþættinum Harmageddon á útvarpsstöðinni Xið 977 þar sem framangreint efni fréttarinnar, sem birst hafði í Stundinni fyrr um daginn, var rætt. Þar kom meðal annars fram að ónefndi Íslendingurinn, sem hafi ráðið A bana, gengi laus í Reykjavík og að hann, ásamt áðurnefndum J-kk-þgf í Amsterdam og nafngreindum þriðja manni, sem sæti í fangelsi í Brasilíu fyrir eiturlyfjasmygl, væri hluti af smyglhring, sem smyglaði fíkniefnum frá SuðurAmeríku til Evrópu.

9 Stefndi mun einnig hafa farið í viðtal við stjórnarformann Stundarinnar sama dag en viðtalið hafi stjórnarformaðurinn birt á síðu sinni á samskiptamiðlinum Facebook og einnig á vefsvæðinu www.sudurnes.is . Þar var framangreint efni fréttarinnar í Stundinni enn til umfjöllunar.

10 Daginn eftir eða 2. desember 2016 birtist frétt á vefmiðli Stundarinnar undir fyrirsögninni „Ónefndi Íslendingurinn deildi skilaboðum um leigumorðingja skömmu fyrir hvarf A“. Í fréttinni kemur fram að Íslendingurinn í Paragvæ, sem vitni segi hafa sýnt höfuð A á Skype, hafi deilt mynd á samskiptamiðlinum Facebook þar sem kvartað sé undan „vöntun á leigumorðingja“, aðeins nokkrum dögum áður en A hvarf.

11 Stefndi fór aftur í viðtal 30. desember 2016 í útvarpsþættinum Harmageddon á útvarpsstöðinni Xið 977 þar sem til umræðu voru helstu fréttir ársins, þar á meðal umfjöllun stefnda um hvarf A þar sem meðal annars kom fram að tengja mætti þetta mál ónefnda Íslendingsins, sem haldið hefði á afskornu höfði A, við tiltekið „nauðgunarmál“, sem hafði einnig verið til umfjöllunar í þættinum, þar sem ónefndi Íslendingurinn hefði gist hjá „þessum nauðgara“.

12 Áfrýjandi gaf skýrslu fyrir Landsrétti og greindi frá því að honum hefði reynst umfjöllun stefnda þungbær og að hann teldi augljóst að með ónefnda Íslendingnum í frásögn stefnda væri átt við sig.

Niðurstaða

13 Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Stefndi áfrýjaði hins vegar ekki fyrir sitt leyti þeirri niðurstöðu héraðsdóms að málinu yrði ekki vísað frá. Kemst sú krafa stefnda því ekki að í málinu. Þá þykja ekki þeir efnisannmarkar á héraðsdómsstefnu málsins að varði frávísun frá héraðsdómi án kröfu. 14 Áfrýjandi krefst ómerkingar á 30 nánar tilgreindum og tölusettum ummælum. Þeir kaflar í viðkomandi umfjöllunum eða viðtölum, þar sem ummælin birtust, verða raktir hér á eftir í málsgreinum 1519. Ummælin sjálf, sem krafist er að verði ómerkt, verða auðkennd með hallandi letri.

15 Áfrýjandi krefst ómerkingar á 13 nánar tilgreindum ummælum, sem hann tölusetur sem ummæli 113 og birtust í prentmiðlinum Stundinni 1. desember 2016: „A, […], hvarf sporlaust í Paragvæ. Vitni hefur gefið sig fram við íslensku lögregluna og sagt frá afhöfðun. [1] Ónefndur Íslendingur er sagður hafa sýnt höfuðið á Skype.“, „A, […], hvarf sporlaust í Paragvæ eftir að hafa ánetjast fíkniefnum. Íslendingur, sem búsettur var í Amsterdam, greindi lögreglu frá því að hann hefði séð [2] ónefndan Íslending halda á afskornu höfði hans í samtali á Skype og hrósað sér af því að hafa myrt hann.“, „G-kk-nf S-kk-nf er fæddur 1986 en C-x-x fullyrðir að umræddur G-kk-nf sé hægri hönd B sem nú situr í fangelsi í Brasilíu. Þá sagði hann enn fremur í frétt sinni [3] að G-kk-nf S-kk-nf hafi verið afar umfangsmikill í eiturlyfjaviðskiptum í þessum löndum.“, „Hann spyr þann ónefnda hvað væri að frétta af A, hvar hann væri. [4] Sá ónefndi segir að það hafi slegið í brýnu á milli þeirra með þeim afleiðingum að hann hafi ákveðið að drepa A. J-kk-nf trúði ekki sínum eigin eyrum og biður ónefnda Íslendinginn um að hætta þessu rugli, þótt það sé 1. apríl þá væri þetta ekki fyndið. [5] Ónefndi Íslendingurinn sagðist einfaldlega ekki hafa getað gert annað en að drepa A því hann hafi ekki þolað hann. J-kk-nf endurtók að þetta væri bara alls ekkert fyndið og spyr ítrekað hvar A sé. Sá ónefndi sagði þá við J-kk-þf að hann skyldi sýna honum svolítið svakalegt og biður J-kk-þf um að hinkra aðeins. J-kk-nf sér að sá ónefndi stendur upp frá tölvunni en hann virtist sitja við skrifborð. Bakvið þann ónefnda var lítill ísskápur sem flestir myndu eflaust kalla „minibar“ en þangað gekk sá ónefndi rakleiðis frá skrifborðinu. Hann opnar ísskápinn og tekur út glæran plastpoka. [6] „Hér er hann. Hér er A,“ sagði ónefndi Íslendingurinn og lyfti plastpokanum í átt að vefmyndavélinni á fartölvunni. J-kk-nf var í áfalli. [7] Hann sá afskorið höfuð í pokanum. Höfuð sem líktist A. Illa farið höfuð sem blóðið draup enn úr. Sundurskorið andlit, með brotinn kjálka og annað augað hékk út úr hauskúpunni. „Hvað gerðist eiginlega?!“ spyr J-kk-nf. [8] Sá ónefndi sagðist hafa fengið nóg af A og hér hafi höfuð hans endað. Afskorið í glærum plastpoka.“, „Þann 12. apríl 2013 komst fréttastofa Stöðvar 2 á snoðir um hvarf A. Í fréttatíma sama kvöld var greint frá því að grunur léki á að íslenskur karlmaður hafi verið myrtur í SuðurAmeríku. Mannsins væri saknað og að ekkert hafi til hans spurst en að lögreglunni hafi borist ábendingar um að honum hafi verið ráðinn bani. […] Þetta var fyrsta umfjöllunin sem birtist í íslenskum fjölmiðlum um hvarf A. Þær áttu eftir að verða fleiri og umfangsmeiri. Lögregluyfirvöld á Íslandi fóru strax að rannsaka málið og beindust sjónir þeirra að þessum [9] ónefnda Íslendingi sem J-kk-nf sagðist hafa séð halda á afskornu höfði A.“, „Sagt er frá því í frétt Fréttablaðsins að fregnir hafi borist af því að G-kk-ef S-kk-ef væri enn leitað í Paragvæ. Á tímapunkti var talið að bæði G-kk-nf S-kk-nf og A væru týndir í SuðurAmeríku. Fram kom í fréttinni að [10] G-kk-nf væri […] grunaður um að vera einn höfuðpaura í umfangsmiklum smyglhring ásamt mönnum frá Brasilíu og Paragvæ.“, „Paragvæsk yfirvöld gátu ekki staðfest við okkur í upphafi að G-kk-nf S-kk-nf hefði komið inn í landið því vegabréfaeftirliti í landinu var ábótavant. Við fengum staðfestingu á því að G-kk-nf væri í Paragvæ þegar lögreglan stöðvaði hann í nóvember 2013. Þessi staðfesting sem K-kk-nf S-kk-nf vitnar til birtist í paragvæska fjölmiðlinum ABC Color en hann greindi frá því 11. janúar á þessu ári að hinn 31 árs gamli G-kk-nf S-kk-nf, hefði verið stöðvaður af lögreglu í landinu en hann hafi verið á ferð með tveimur mönnum. […] Þetta voru fyrstu og einu upplýsingarnar sem lögregluyfirvöld á Íslandi höfðu sem staðfestu að G-kk-nf S-kk-nf væri heill heilsu og á ferðinni á umræddu svæði sem talið er að A hafi heimsótt. Lögreglumaðurinn stöðvaði bifreið G-kk-ef og tveggja paragvæska félaga hans og tók mynd af vegabréfi G-kk-ef. [11] Honum þótti óvenjulegt að sjá Íslending í slagtogi með þessum mönnum sem voru þekktir meðlimir í glæpagengi frá Salto del Guaira.“, „Frá því leit hófst í byrjun 2013 og þar til fyrir rúmum fimm vikum síðan höfðu lögregluyfirvöld á Íslandi ekki náð tali af G-kk-þgf S-kk-þgf. Heimildarmenn innan lögreglunnar hafa staðfest það en það vakti furðu þeirra og annarra þegar lögfræðingurinn V-kk-nf H. V-kk-nf sendi bréf á nokkra fjölmiðla hér á landi í nafni G-kk-ef S-kk-ef þar sem þeim var hótað lögsókn vegna umfjöllunar um hann. Það var vegna umfjöllunar í janúar á þessu ári, en þá greindu íslenskir fjölmiðlar frá frétt C-x-x þar sem hann fullyrti [12] að G-kk-nf S-kk-nf væri umfangsmikill eiturlyfjasmyglari sem notaðist við fölsk skilríki og þóttist vera þýskur fasteignasali.“ og „Stundin hefur á undanförnum vikum ítrekað reynt að ná tali af G-kk-þgf S-kk-þgf vegna málsins en án árangurs. Haft var samband við fjölskyldumeðlimi, vini og reynt var að koma skilaboðum til hans í gegnum lögfræðing hans V-kk-þf H. V-kk-þf. V-kk-nf hafði þó ekki áhuga á því að hjálpa til við það heldur hótaði lögsókn ef nafn G-kk-ef myndi birtast í umfjöllun Stundarinnar. [13] Um hvarf A verður þó ekki skrifað án þess að minnast á nafn G-kk-ef.“

16 Áfrýjandi krefst jafnframt ómerkingar á þrennum nánar tilgreindum ummælum, sem hann tölusetur 1416 og birtust í vefmiðli Stundarinnar 2. desember 2016: „[14] Íslendingurinn í Paragvæ sem vitni segir hafa sýnt höfuð A á Skype deildi mynd á Facebook þar sem kvartað er undan vöntun á leigumorðingja, aðeins nokkrum dögum áður en A hvarf.“, „Samkvæmt frásögn Íslendings, sem búsettur var í Hollandi og var í sambandi við A vegna viðskiptanna, [15] átti hann samtal við ónefnda Íslendinginn í Paragvæ daginn eftir, sem samkvæmt vitnisburði J-kk-ef, sagðist hafa „ákveðið að drepa A“.“ og „V-kk-nf hafnaði því að hjálpa til við að ná sambandi við G-kk-þf S-kk-þf, þegar Stundin hafði samband við hann, og hótaði lögsókn ef nafn umbjóðanda hans myndi birtast í umfjölluninni. [16] Um hvarf A verður þó ekki skrifað án þess að minnast á nafn G-kk-ef S-kk-ef sem talið hefur verið að búi yfir upplýsingum sem geti varpað ljósi á hvarfið.“ 17 Þá krefst áfrýjandi ómerkingar á tvennum nánar tilgreindum ummælum, sem hann tölusetur 1718 og birtust í viðtali sem stefndi fór í á útvarpsstöðinni Xið 977 1. desember 2016: „J-kk-nf er hluti af þessum smyglhring, þetta eru þrír menn sem að eru hluti af þessum smyglhring, það er B […]. Hann er talinn hafa verið svona höfuðpaurinn í þessu [17] með þessum ónefnda Íslendingi sem að er talinn hafa myrt A, sá var ja staddur í Paragvæ, B var í Brasilíu og þessi J-kk-nf sem að A fer að hitta hann var í Amsterdam. Og þarna mynduðu þeir þennan þríhyrning sem að og þessa leið sem að þessi fíkniefni fara sko.“ og „Já þetta er afskaplega erfitt sko því að hérna, ég meina samkvæmt okkar heimildum að þá var hann myrtur í Paragvæ og Paragvæ er eitt spilltasta land í SuðurAmeríku og K-kk-nf S-kk-nf greinir frá því til dæmis að sumarið sem hann hverfur hann A 2013 þá fer hann út til Brasilíu til þess að leita að upplýsingum og vísbendingum og reyna að ná tali af [18] þessum ónefnda Íslendingi sem að er sagður hafa myrt hann og sýnt höfuð hans á Facebook og í sömu ferð þá langar honum að fara yfir til Paragvæ, yfir landamærin og tala við lögregluna í Paragvæ en honum var ráðið frá því sumarið 2013 þar sem að bara ástandið í landinu þótti bara mjög ótryggt.“

18 Áfrýjandi krefst einnig ómerkingar á tvennum nánar tilgreindum ummælum, sem hann tölusetur 1920 og birtust í viðtali sem stefndi fór í á útvarpsstöðinni Xið 977 30. desember 2016: „Ég meina allavega á tímabili, hann er farinn af landi brott núna, á tímabili var hérna hér á landinu maður sem að menn ja óttuðust um að hérna að færi að gera eitthvað í málinu ef um það yrði skrifað. [19] Og sko, það er nú alveg hægt að tengja meira að segja þessi tvö mál saman, þetta ógeðslega nauðgunarmál … og þennan Íslending sem að hérna ja er talinn hafa haldið þarna á afskornu höfði A.“ og „[20] Og í raun [og] veru er hægt að tengja sko þessi nauðgunarmál … og þetta mál með A sko að bæði maðurinn sem að hérna var talið að myndi gera mér eitthvert mein og maðurinn sem var talinn hafa haldið þarna höfði A bjó hjá þessum nauðgara þarna á meðan á dvöl hans stóð hér á Íslandi.“

19 Áfrýjandi krefst enn fremur ómerkingar á 10 nánar tilgreindum ummælum, sem hann tölusetur 2130 og birtust í viðtali, sem stjórnarformaður Stundarinnar tók við stefnda 1. desember 2016, og birt var í vefsjónvarpi á vefsvæðinu www.sudurnes.is: „Sko þetta hérna er A og árið 2013 að þá týndist þessi maður úti í Paragvæ og núna þremur og hálfu ári seinna erum við hjá Stundinni að fjalla um ja það sem að við að minnsta kosti teljum og ég persónulega afdrif hans úti í Paragvæ [21] að hann hafi verið myrtur af Íslendingi í Paragvæ og og sá morðingi gengur laus á Íslandi í dag.“, „Sko þetta mál er snúið að því leytinu til, eins og kemur fram í greininni að sko [22] þetta morð er framið út í Paragvæ eftir því sem að við komumst næst …“, „Það var ekki mikið af upplýsingum sem að lögreglan fékk í þeirri ferð [23] og eftir stendur að A var að öllum líkindum myrtur úti í Paragvæ í algjörri lögleysu af Íslendingi sem að þar var atkvæðamikill í fíkniefnasmygli og var einn af þriggja manna teymi sem að við frá Stundinni greinum frá sem að stóðu að innflutningi á tugum kílóum fíkniefna frá SuðurAmeríku til meginlands Evrópu með hjálp íslenskra burðardýra sem að síðan var breytt yfir í erlend burðardýr þegar það átti að flytja þessi fíkniefni til Íslands.“, „B … er talinn höfuðpaurinn í þessum smyglhring [24] og þessi ónefndi Íslendingur sem við tölum um í greininni sem að við teljum að séu allar líkur á að hafi myrt A, hann er í Paragvæ og B er í Brasilíu og þessi J-kk-nf sem að A fer að heimsækja hann er í Amsterdam. Og það er þetta þríhyrningsteymi sem að þeir hérna, sem að þeir mynduðu.“, „Það er þá sem að hérna, 1. apríl 2013, það er þá sem að þetta hræðilega Skypesímtal á sér stað með hljóði og mynd [25] þar sem þessi ónefndi Íslendingur segist hafa fengið nóg af A og hafi þess vegna ákveðið að drepa hann og þessi J-kk-nf skiljanlega trúði því ekki og bað þennan ónefnda Íslending að vera ekki að gantast með svona hluti þó svo að það væri 1. apríl, þetta væri háalvarlegt mál, bara hvar er A. Og sá gekk þá rakleiðis að mínibar þarna inni á hótelinu sem að þessi J-kk-nf telur að hann hafi verið staddur inni á, það var svona lítill mínibar á bak við sig [26] og þar nær hann í glæran plastpoka sem að í er afskorið höfuð sem að blóðið draup enn innan úr og það var illa farið og skorið og hérna brotinn kjálkinn og, og augað hékk út úr hauskúpunni eins og lýsingar þessa J-kk-ef eru hjá lögreglunni.“, „Sko það er náttúrulega gott að það komi á framfæri að við hjá Stundinni liggjum ennþá á gögnum sem að við eigum eftir að birta sem að renna frekari stoðum undir frásögn J-kk-ef, meðal annars skjáskot sem að við komum til með að birta. Þar minnist J-kk-nf þessi í Amsterdam sem við skulum bara kalla J-kk-þf, [27] þar minnist hann á nafn þessa Íslendings sem að er talið að hafi myrt A. Það er skjáskot sem að við erum með og kemur til með að renna frekari stoðum undir frásögn J-kk-ef um [28] að það hafi Íslendingur drepið A og afhöfðað hann.“ og „En, en ég fékk áhuga á þessu máli fyrir nokkrum mánuðum síðan hvað hafi orðið um þennan mann, þennan íslenska dreng, […] og hérna og fór að vinna út frá því [29] og þá kemur upp úr krafsinu að, að morðinginn er staddur á Íslandi og í kjölfarið fæ ég alls konar upplýsingar og ég er búinn að ræða margoft við fjölskyldu A og þau viðtöl hafa verið alveg afskaplega erfið. […] og það er örugglega erfitt að vita til þess að [30] um götur Reykjavíkurborgar gangi hugsanlega morðingi A.“

20 Fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki í lýðræðislegu samfélagi við að miðla til almennings upplýsingum um mikilvæg málefni. Ekki verður efast um að efni fréttarinnar átti erindi við almenning. Við slíka umræðu verða fjölmiðlar þó að gæta að friðhelgi einkalífs þeirra sem um er fjallað, eins og kostur er, en við umfjöllun um slík mál vegast sem endranær á, annars vegar tjáningarfrelsið sem varið er af 73. gr. stjórnarskrárinnar og hins vegar réttur einstaklinga til verndar einkalífs síns, sem varinn er af 71. gr. stjórnarskrárinnar. Í 3. gr. siðareglna Blaðamannafélags Íslands segir að blaðamaður skuli vanda upplýsingaöflun sína, úrvinnslu og framsetningu svo sem kostur er og sýna fyllstu tillitssemi í vandasömum málum. Hann skal forðast allt, sem valdið getur saklausu fólki eða fólki, sem á um sárt að binda, óþarfa sársauka eða vanvirðu. Þá segir í lokamálslið 4. gr. siðareglnanna að blaðamenn skuli í frásögnum af dóms og refsimálum virða þá meginreglu laga að hver maður er talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. 21 Umfjöllun stefnda birtist á prenti, í vefmiðlum og í útvarpi að stærstum hluta dagana 1. og 2. desember 2016. Í ljósi þess og framsetningar umfjöllunarinnar verður að líta á efni hennar sem eina heild. Í henni er annars vegar fjallað um tengsl áfrýjanda við eiturlyfjasmygl til og frá SuðurAmeríku og hins vegar er þar fjallað um A, hvarf hans í SuðurAmeríku og að hann hafi verið myrtur af ónefndum Íslendingi, sem ekki verði nefndur „af lögfræðilegum ástæðum“. Stefndi heldur því fram, og bar meðal annars á þá leið fyrir héraðsdómi, að með ónefnda Íslendingnum hefði hann ekki átt við áfrýjanda. Þegar umfjöllun stefnda er á hinn bóginn skoðuð kemur í ljós að nokkuð margt er líkt með ónefnda Íslendingnum og áfrýjanda. Þeir hafi meðal annars báðir verið búsettir í Paragvæ og voru jafnframt báðir staddir hér á landi þegar grein stefnda birtist 1. desember 2016. Báðir eru sagðir þremur árum yngri en A og sömuleiðis eru báðir sagðir hægri hönd nafngreinds Íslendings sem afpláni dóm í Brasilíu vegna fíkniefnasmygls. Þá eru þeir báðir sagðir tilheyra þriggja manna teymi, sem samanstandi, auk þeirra, af þessum nafngreinda Íslendingi sem afplánar dóm í Brasilíu og nefndum J-kk-þgf, sem stefndi segir vera heimildarmann sinn. Með vísan til framangreinds er augljóst að í umfjöllun stefnda eru áfrýjandi og ónefndi Íslendingurinn einn og sami maðurinn.

22 Ummæli númer 12, 49, 1415, 1721 og 2330 eru efnislega nokkuð samhljóða og snúa öll að því að ónefndur Íslendingur hafi banað A og meðal annars framvísað afhöggnu höfði hans því til staðfestingar. Áður er komið fram að augljóst sé að með ónefnda Íslendingnum eigi stefndi við áfrýjanda. Stefndi ber samkvæmt 50. og 51. gr. laga nr. 38/2011 og 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga ábyrgð á umfjöllun sinni um áfrýjanda. Þótt áður hafi komið fram í fjölmiðlum að áfrýjandi væri grunaður um annars vegar að vera viðriðinn hvarf A og hins vegar að hafa unnið honum mein gekk stefndi mun lengra í umfjöllun sinni um meint hlutverk áfrýjanda í hvarfi A en áður hafði komið fram. Í framangreindum ummælum bar stefndi áfrýjanda sökum um alvarlegan og svívirðilegan glæp, sem varðar að íslenskum lögum ævilöngu fangelsi. Í málinu liggur ekki fyrir að áfrýjandi hafi verið kærður fyrir hið ætlaða brot, hvað þá að ákæra hafi verið gefin út og dómur fallið. Engin gögn eða upplýsingar í málinu styðja fullyrðinguna, heldur er þar eingöngu vísað til nafnlauss heimildarmanns. Áfrýjandi þarf ekki að þola slíkar órökstuddar ásakanir.

23 Verða þau ummæli því ómerkt með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga.

24 Ummæli númer 3, 10, 11 og 12 eru öll efnislega á þá leið að áfrýjandi sé þátttakandi í umfangsmiklum eiturlyfjaviðskiptum auk þess sem í ummælum númer 12 sé áfrýjandi einnig sagður notast við fölsk skilríki. Ummæli þessi eru að mestu sama efnis og áður höfðu birst í fjölmiðlum hér á landi. Ummæli númer 3 og 11 eru í umfjöllun stefnda höfð eftir brasilíska blaðamanninum C-x-x F-x-x R-x-x, sem starfi við brasilíska fjölmiðilinn ABC Color. Ummæli númer 10 eru endursögn á ummælum sem fram komu í frétt Fréttablaðsins í janúar 2016 og ummæli númer 12 eru sett fram með vísan til umfjöllunar íslenskra fjölmiðla í janúar 2016 sem þá fjölluðu um frétt í brasilíska fjölmiðlinum. Stefndi mátti vera í góðri trú um að þessir fjölmiðlar hefðu við gerð frétta sinna gætt grundvallarreglna, sem fjölmiðlum ber að virða, sbr. meðal annars 1. mgr. 26. gr. laga nr. 38/2011. Er ekki fallist á með áfrýjanda að frétt sú er birtist á vefmiðli Ríkisútvarpsins 15. janúar 2016 undir fyrirsögninni „Íslendingurinn í Paragvæ ekki til rannsóknar“ breyti einhverju um það sem stefndi mátti með réttu telja. Af fréttinni er ljóst að sú fyrirsögn vísar fyrst og fremst til umfjöllunar í fréttinni, sem höfð er eftir brasilíska blaðamanninum, um að málið sé ekki til rannsóknar sökum spillingar hjá lögreglunni í Paragvæ og Brasilíu. Verður því ekki talið að stefndi hafi með þessum ummælum sínum vegið svo að æru áfrýjanda að það hafi farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Eru því ekki efni til að fallast á kröfu áfrýjanda um ómerkingu þessara ummæla.

25 Ummæli númer 13 og 16 eru nær samhljóða. Um er að ræða fullyrðingu þess efnis að um hvarf A verði ekki skrifað án þess að minnast á nafn áfrýjanda. Þegar stefndi setti fram þessa fullyrðingu í desember 2016 höfðu fjölmiðlar, meðal annars vefmiðill Ríkisútvarpsins fjallað um að áfrýjanda og A væri beggja saknað og að íslenska lögreglan hefði reynt að hafa uppi á áfrýjanda til að kanna hvort og hvað hann kynni að vita um hvarf A. Jafnframt lá fyrir að áfrýjandi hefði við komuna til landsins verið kallaður til yfirheyrslu um hvarf A og hefði við þá yfirheyrslu haft stöðu grunaðs manns. Framangreint verður talið nægja sem tilefni fyrir stefnda til að setja fram þann gildisdóm sem í fullyrðingunni felst og er því ekki ástæða til að fallast á kröfu áfrýjanda um ómerkingu þessara ummæla.

26 Áfrýjandi krefst þess jafnframt að ummæli númer 22 verði ómerkt en þau eru svohljóðandi: „… þetta morð er framið úti í Paraguay …“. Í ummælunum felst fullyrðing um að A hafi verið myrtur í Paragvæ án þess að nafn áfrýjanda komi í það sinn við sögu. Áfrýjandi hefur því ekki hagsmuni af því að fá ummælin ómerkt og er kröfu hans hafnað.

27 Þótt varast beri að setja frelsi blaðamanna og fjölmiðla til umfjöllunar um einstök mál takmörk með miskabótum sem geta reynst þeim íþyngjandi, en samkvæmt 2. mgr. 50. gr. og 2. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011 ber fjölmiðlaveita ábyrgð á greiðslu skaðabóta sem starfsmanni hennar er gert að greiða samkvæmt þeim ákvæðum, verður að taka tillit til þess að stefndi kaus að fjalla um málið með þeim hætti að við blasti að hann átti við áfrýjanda. Jafnframt kaus hann að birta ljósmynd af vegabréfi áfrýjanda með umfjöllun sinni. Áfrýjandi þykir því eiga rétt á miskabótum sem þykja hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum eins og greinir í dómsorði.

28 Dóm þennan skal birta og gera grein fyrir honum í samræmi við 2. mgr. 59. gr. laga nr. 38/2011 eins og nánar greinir í dómsorði, að viðlögðum þeim dagsektum sem þar segir, innan 14 daga frá uppkvaðningu dómsins. 29 Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Landsrétti fer samkvæmt því sem segir í dómsorði. Ekki eru efni til að dæma réttargæslustefnda til greiðslu málskostnaðar.

Dómsorð:

Eftirfarandi ummæli skulu vera dauð og ómerk:

Ummæli í kröfulið 1, „Ónefndur Íslendingur er sagður hafa sýnt höfuðið á Skype“.

Ummæli í kröfulið 2, „ónefndan Íslending halda á afskornu höfði hans í samtali á Skype og hrósað sér af því að hafa myrt hann“.

Ummæli í kröfulið 4, „Sá ónefndi segir að það hafi slegið í brýnu á milli þeirra með þeim afleiðingum að hann hafi ákveðið að drepa A“.

Ummæli í kröfulið 5, „Ónefndi Íslendingurinn sagðist einfaldlega ekki hafa getað gert annað en að drepa A“.

Ummæli í kröfulið 6, „Hér er hann. Hér er A,“ sagði ónefndi Íslendingurinn og lyfti plastpokanum í átt að vefmyndavélinni á fartölvunni“.

Ummæli í kröfulið 7, „Hann sá afskorið höfuð í pokanum. Höfuð sem líktist A. Illa farið höfuð sem blóðið draup enn úr. Sundurskorið andlit, með brotinn kjálka og annað augað hékk út úr hauskúpunni“.

Ummæli í kröfulið 8, „Sá ónefndi sagðist hafa fengið nóg af A og hér hafi höfuð hans endað. Afskorið í glærum plastpoka“.

Ummæli í kröfulið 9, „ónefnda Íslendingi sem J-kk-nf sagðist hafa séð halda á afskornu höfði A“.

Ummæli í kröfulið 14, „Íslendingurinn í Paragvæ sem vitni segir hafa sýnt höfuð A á Skype“.

Ummæli í kröfulið 15, „átti hann samtal við ónefnda Íslendinginn í Paragvæ daginn eftir, sem samkvæmt vitnisburði J-kk-ef, sagðist hafa „ákveðið að drepa A““.

Ummæli í kröfulið 17, „með þessum ónefnda Íslendingi sem að er talinn hafa myrt A“.

Ummæli í kröfulið 18, „þessum ónefnda Íslendingi sem að er sagður hafa myrt hann og sýnt höfuð hans á Facebook“.

Ummæli í kröfulið 19, „Og sko, það er nú alveg hægt að tengja meira að segja þessi tvö mál saman, þetta ógeðslega nauðgunarmál … og þennan Íslending sem að hérna ja er talinn hafa haldið þarna á afskornu höfði A“. Ummæli í kröfulið 20, „Og í raun veru er hægt að tengja sko þessi nauðgunarmál … og þetta mál með A sko að bæði maðurinn sem að hérna var talið að myndi gera mér eitthvert mein og maðurinn sem var talinn hafa haldið þarna höfði A bjó hjá þessum nauðgara þarna á meðan á dvöl hans stóð hér á Íslandi“.

Ummæli í kröfulið 21, „að hann hafi verið myrtur af Íslendingi í Paragvæ og og sá morðingi gengur laus á Íslandi í dag“.

Ummæli í kröfulið 23, „og eftir stendur að A var að öllum líkindum myrtur úti í Paragvæ í algjörri lögleysu af Íslendingi sem að þar var atkvæðamikill í fíkniefnasmygli og var einn af þriggja manna teymi sem að við frá Stundinni greinum frá sem að stóðu að innflutningi á tugum kílóum fíkniefna frá SuðurAmeríku til meginlands Evrópu með hjálp íslenskra burðardýra sem að síðan var breytt yfir í erlend burðardýr þegar að það átti að flytja þessi fíkniefni til Íslands“.

Ummæli í kröfulið 24, „og þessi ónefndi Íslendingur sem við tölum um í greininni sem að við teljum að séu allar líkur á að hafi myrt A“.

Ummæli í kröfulið 25, „þar sem þessi ónefndi Íslendingur segist hafa fengið nóg af A og hafi þess vegna ákveðið að drepa hann“.

Ummæli í kröfulið 26: „og þar nær hann í glæran plastpoka sem að í er afskorið höfuð sem að blóðið draup enn innan úr og það var illa farið og skorið og hérna brotinn kjálkinn og, og augað hékk út úr hauskúpunni“.

Ummæli í kröfulið 27, „þar minnist hann á nafn þessa Íslendings sem að er talið að hafi myrt A“.

Ummæli í kröfulið 28, „að það hafi Íslendingur drepið A og afhöfðað hann“.

Ummæli í kröfulið 29, „og þá kemur upp úr krafsinu að morðinginn er staddur á Íslandi“.

Ummæli í kröfulið 30, „um götur Reykjavíkurborgar gangi hugsanlega morðingi A“.

Að öðru leyti er stefndi, A-kk-nf M-kk-nf G-kk-nf, sýknaður af ómerkingarkröfum áfrýjanda, G-kk-ef S-kk-ef Ó-kk-ef.

Stefndi greiði áfrýjanda 1.200.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. desember 2016 til 9. mars 2017 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Birta skal forsendur og dómsorð dóms þessa innan 14 daga í Stundinni og á vefmiðlinum www.stundin.is að viðlögðum 50.000 króna dagsektum.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.200.000 krónur.