162/2020

Útdráttur

A hóf sambúð með C ekki síðar en árið 1964 og eignuðust þau dótturina B, stefndu í máli þessu. C lést árið 2009 og lauk einkaskiptum á dánarbúi hans sama ár en stefnda tók ein arf eftir hann. A lést árið 2018 og var dánarbú hennar tekið til opinberra skipta. Dánarbú A höfðaði mál á hendur stefndu til viðurkenningar á því að dánarbúið væri helmingseigandi tiltekinnar fasteignar og að stefnda yrði dæmd til greiðslu skaðabóta þar sem A hafi átt tilkall til helmings eigna sem komu til skipta úr dánarbúi C. Fyrir Landsrétti var málið rekið af E, syni A úr fyrra hjónabandi, sbr. heimild í 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að sambúð A og C varði í það minnsta í 45 ár. Gögn málsins bentu hins vegar til þess að C hafi alfarið fjármagnað byggingu fasteignarinnar sem um var deilt og var einnig þinglýstur eigandi eignarinnar. Þá bentu gögn málsins til þess að fjárhagur og eignir A og C hafi að öðru leyti verið aðskildar alla þeirra sambúðartíð. Áfrýjandi var því ekki talinn hafa sýnt fram á að veruleg fjárhagsleg samstaða hafi myndast með A og C svo að talið yrði að A hafi átt tilkall til hlutdeildar í eignarmyndun C á sambúðartímanum.

Var niðurstaða héraðsdóms um að sýkna stefndu af kröfum áfrýjanda því staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 13. mars 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 27. febrúar 2020 í málinu nr. E- [...].

2

Dánarbú A höfðaði mál þetta á hendur stefndu. Sú breyting hefur orðið á að fyrir Landsrétti er málið rekið af E vegna dánarbúsins á grundvelli heimildar í 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Skilja verður kröfugerð áfrýjanda þannig að málið sé flutt til hagsbóta búinu en ekki áfrýjanda, sbr. framangreint lagaákvæði.

3

Samkvæmt því krefst áfrýjandi þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að dánarbú A sé helmingseigandi fasteignarinnar að [...], fastanúmer [...], og að stefnda verði dæmd til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 5.542.923 krónurmeð vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. júní 2015 til 26. júní 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða dánarbúinu skaðabætur að fjárhæð 27.513.731 krónu með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. júní 2015 til 26. júní 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða dánarbúinu 27.513.731 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. júní 2019 til greiðsludags. Að öllu þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða dánarbúinu skaðabætur að álitum með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. júní 2015 til 26. júní 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

4

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

5

Mál þetta varðar ágreining um skipti dánarbús A sem fædd var árið [...] en lést árið [...]. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi giftist A D árið [...] og eignuðust þau soninn E árið [...], sem er áfrýjandi málsins. D lést árið 1955 og sat A eftir það í óskiptu búi eftir hann. Hún hóf síðan sambúð með C og verður lagt til grundvallar að það hafi ekki verið síðar en árið 1964 eins og greinir í héraðsdómi. Það ár eignuðust A og C dótturina B, stefndu í máli þessu. C lést árið 2009 og lauk einkaskiptum á dánarbúi hans sama ár en stefnda tók ein arf eftir hann. Sem fyrr greinir lést A árið [...] og var dánarbú hennar tekið til opinberra skipta.

6

Áfrýjandi reisir aðal-, vara- og þrautavarakröfur sínar á því að A hafi átt tilkall til helmings eigna sem komu til skipta úr dánarbúi C, það er helmings fasteignarinnar að [...] eða andvirðis þess hluta sem og helmings andvirðis innstæðna á bankareikningi C. Þriðja varakrafa áfrýjanda er reist á sömu forsendu en er um skaðabætur að álitum. 7

Í dómaframkvæmd sem mótast hefur um fjárslit vegna óvígðrar sambúðar hefur myndast sú regla að líta beri á sambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga og að í hlut hvors aðila um sig komi þær eignir sem viðkomandi kom með í sambúðina eða eignaðist á sambúðartíma. Opinber skráning eigna hefur þýðingu í því sambandi. Þrátt fyrir þessa meginreglu hefur verið viðurkennt að sambúðarmaki geti átt hlutdeild í eignamyndun á sambúðartímanum. Meðal þeirra atriða sem litið hefur verið til við mat á þessu er eignastaða aðila við upphaf sambúðar, lengd sambúðar, tilkoma sameiginlegra barna, tekjuöflun, tilhögun skattskila, sameiginleg not eigna og fleira.

Meginreglan er sú að sönnunarbyrðin hvílir á þeim sem heldur fram slíkri sameiginlegri eignamyndun.

8

Sem að framan greinir varði sambúð A og C í það minnsta í 45 ár. Í hinum áfrýjaða dómi er rakin framvinda húsbygginga þeirra að [...] og [...]. Eins og þar greinir benda gögn málsins eindregið til þess að C hafi alfarið fjármagnað byggingu hússins að [...].

C var einnig þinglýstur eigandi þeirrar fasteignar en A þinglýstur eigandi fasteignarinnar að [...].

9

Þá er í héraðsdómi gerð grein fyrir gögnum málsins sem styðja að fjárhagur og eignir A og C hafi að öðru leyti verið aðskildar alla þeirra sambúðartíð. Auk þess sem þar er rakið hafa verið lögð fyrir Landsrétt ný gögn, meðal annars um fjárfestingar A í ríkisvíxlum á tíunda áratugnum og ýmsar greiðslukvittanir vegna kaupa á húsgögnum, sem renna frekari stoðum undir þá niðurstöðu. Þá hafa verið lagðar fram greiðslukvittanir fyrir kostnaði vegna útfarar C sem styðja frásögn stefndu fyrir héraðsdómi um að A hafi talið sér þann kostnað óviðkomandi. Loks liggur fyrir að skattskil A og C voru aðskilin alla þeirra sambúðartíð, auk þess sem þau áttu hvort sína bankareikninga.

10

Með hliðsjón af öllu framangreindu og forsendum hins áfrýjaða dóms hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að veruleg fjárhagsleg samstaða hafi myndast með A og C svo að talið verði að hún hafi átt tilkall til hlutdeildar í eignamyndun hans á sambúðartímanum og þar með til helmings þeirra eigna sem komu til skipta eftir andlát C. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna stefndu af kröfum áfrýjanda.

11

Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, E, greiði stefndu, B, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.

Dómur Héraðsdómur Reykjaness 27. febrúar 2020

Mál þetta, sem var höfðað 18. júní 2019, var dómtekið 4. febrúar 2020. Stefnandi er dánarbú A, sem síðast var með lögheimili að [...]í [...]. Stefnda er B, [...], [...].

Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé 50% eigandi fasteignarinnar að [...]í [...], fastanúmer [...], og að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 5.542.923 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. júní 2015 til 26. júní 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. júní 2019 til greiðsludags.

Til vara er þess krafist að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 27.513.731 króna með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. júní 2015 til 26. júní 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. júní 2019 til greiðsludags.

Til þrautavara er þess krafist að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 27.513.731 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. júní 2019 til greiðsludags.

Til þrautaþrautavara er þess krafist að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að álitum með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. júní 2015 til 26. júní 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu.

Stefnda krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá er gerð krafa um málskostnað.

I.

Ágreiningur er um málsatvik. Hinn [...]lést A, sem var fædd á árinu [...], og var dánarbú hennar tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 15. október 2018. H lögmaður var skipaður skiptastjóri í dánarbúinu. Skiptastjóri kveður að við skiptin hafi komið í ljós að við andlát sambýlismanns A, C, hafi A enga hlutdeild fengið í eignum hans þrátt fyrir áratuga sambúð.

A giftist á árinu [...]D, sem fæddur var [...][...]. Á árinu [...]eignuðust þau [...], E. Í [...]1955 féll D frá og fékk A hinn 13. desember 1955 leyfi hjá sýslumanni til setu í óskiptu búi eftir eiginmann sinn og sat í því til dánardags, [...].

Með leigusamningi um lóð til íbúðarhúsabyggingar, dags. 15. febrúar 1955, fékk A lóð að [...]í [...]. Stefnandi segir að A og D hafi byggt húsið saman á árinu 1955. Stefnda segir hins vegar að húsið hafi verið byggt ári síðar, í ársbyrjun 1956, eftir andlát D. Bygginguna hafi A fjármagnað að mestu leyti með þremur lánum frá Húsnæðismálastofnun og endurgreitt þau á 25 árum. Auk þess hafi hún fengið lán frá föður sínum sem hafi verið greitt upp í einu lagi á árinu 1971. Einnig hafi hún fengið lán hjá mági sínum, F, og greitt það upp á árinu 1970. Þá segir stefnda að uppbygging hússins hafi að mestu leyti verið unnin af föður hennar, C, og vinnufélögum hans í byggingarfélaginu [...], sem hafi verið dótturfélag [...], en A hafi hafið störf á skrifstofu félagsins eftir andlát D og kynnst C þar. Þá segir stefnda að A hafi ekki búið í húsinu fyrstu árin en það hafi verið í útleigu til varnarliðsmanna fram á haustið 1961. Á meðan hafi hún búið í foreldrahúsum, að [...]í [...].

Stefnandi segir að A og C hafi byrjað í óvígðri sambúð á árinu 1958 og búið í fyrstu að [...]. Þá segir stefnandi að A hafi átt töluverðar eignir í óskipta búinu. Stefnda segir hins vegar að við fráfall D hafi hann og A verið eignalaus. Þá heldur stefnda því fram að það hafi verið á árinu 1963 sem A flutti á [...], en þá hafi hún flutt lögheimili sitt þangað. Á árinu 1964 eignast A og C [...], stefndu í máli þessu. Sama ár flutti C lögheimili sitt á [...]. Stefnda kveður að þegar C og A kynntust hafi hann verið menntaður [...]og í ágætis efnum. Hann hafi átt nýja bifreið og nokkurra ára gamlan jeppa. Einnig hafi hann átt innstæður á bankareikningum.

Stefnandi kveður að á árunum 1964 til 1977 hafi A og C byggt sér hús að [...]í [...], fastanúmer [...], 274 fermetra hús, og flutt inn í það á árinu 1980. Stefnandi heldur því fram að A og C hafi sjálf byggt húsið að [...]með mikilli aðstoð vina og ættingja. Á sambúðartíma þeirra A og C hafi A unnið mikið úti en einnig verið heimavinnandi og gætt bús og barna og gert C þannig kleift að hafa tekjur og safna eignum. Bæði hafi þau lagt fjármuni til búsins og verði að líta svo á að framlög þeirra hafi verið jöfn. A hafi átt eignina að [...]fram til ársins 2016 þegar hún var seld. Sú eign hafi alltaf verið fyrir utan bú A og C sem hafi verið í óvígðri sambúð, því að eignin hafi tilheyrt óskiptu búi A og D.

Stefnda segir hins vegar að C hafi unnið alla smíðavinnu við fasteignina að [...]og ekki notið aðstoðar vina eða ættingja og einn staðið straum af byggingarkostnaði. Hann hafi fengið fagaðila í þau verk sem hann hafi ekki getað unnið sjálfur. Stærsta hluta byggingarkostnaðarins hafi C greitt með arfi eftir foreldra sína, en hann hafi verið einkaerfingi þeirra. Skiptum á búinu hafi lokið á árinu 1973. Meðal eigna hafi verið bankainnistæður og fasteign að [...]. Fasteignin hafi verið seld í október 1980 á 37 milljónir króna og andvirðið farið í að fjármagna [...]. Fasteignin hafi alfarið verið fjármögnuð af C og án aðstoðar A eða annarra. Ekki hafi verið tekið lán vegna byggingarinnar. Það hafi verið á aðfangadag á árinu 1984 sem fjölskyldan flutti í [...], en þá hafi efri hæðin verið tilbúin til búsetu en neðri hæðin verið fokheld. Allan tímann hafi C sinnt viðhaldi hússins á [...], en hann hafi bæði lagt fram vinnu og fjármuni. Þá hafi fasteignin að [...]staðið auð frá desember 1984 til ágúst 1995 og skilað engum tekjum. Jafnframt segir stefnda að C og A hafi aldrei haft með sér fjárfélag og A verið mikið í mun að halda stöðu sinni sem ekkja D í óskiptu búi með [...]þeirra. C hafi greitt öll gjöld af [...]og rekstrarkostnað og séð um uppihald fjölskyldunnar. Þegar A hafi lagt út fyrir kostnaði vegna skóla, félagsstarfa eða annars fyrir stefndu hafi hún endurheimt þær fjárhæðir úr hendi C.

C lést árið 2009 og var búi hans skipt einkaskiptum. Stefnandi kveður að A hafi ekkert fengið í sinn hlut við þau skipti en stefndu hafi borið skylda til að gæta hagsmuna allra sem kynnu að eiga rétt á hendur dánarbúinu. Á erfðafjárskýrslu frá [...] 2009 hafi hún eingöngu nefnt að hinn látni hafi verið ókvæntur og ekki látið eftir sig erfðaskrá en ekki getið þess að hann hafi verið í sambúð með A í 51 ár. Þær upplýsingar hefðu leitt til þess að sýslumaður hefði krafið stefndu nánari svara og leiða til þess að hagsmuna A hefði verið gætt við skiptin. Þá hafi stefnda vitað að A hafi ekki verið heil heilsu andlega þegar skiptin eftir C hafi farið fram. A hafi ekki gert sér grein fyrir réttarstöðu sinni og ekki verið fær um að fylgja hagsmunum sínum eftir. Vegna veikinda A hafi hún aldrei krafist opinberra skipta á búi C. Stefnda mótmælir þessu og segir að á þessum tíma hafi ekkert komið fram um veikindi A.

Eins og áður segir lést A [...]og var bú hennar tekið til opinberra skipta. Erfingjar búsins eru tveir, E og stefnda í máli þessu. Með bréfi 6. mars 2019 krafðist lögmaður E þess að mál þetta yrði höfðað fyrir hönd búsins og á skiptafundi 10. apríl 2019 ákvað skiptastjóri að höfða mál á hendur stefndu.

I.

Stefnandi byggir aðalkröfu sína, um viðurkenningu á hlutdeild í skráðri eign stefndu í fasteigninni að [...], á eignarrétti sem A hafi áunnið sér á sambúðartíma hennar og C, í um 51 ár. Aðalkrafan sé byggð á sömu málsástæðum og aðrar kröfur, en með vísan til dómaframkvæmdar sé dómstólum heimilt að fallast á slíka kröfu.

Stefnandi telur að stefnda hafi með saknæmum og ólögmætum hætti hlunnfarið A um réttmæta hlutdeild hennar í þeirri eignamyndun sem hafi orðið á sambúðartíma hennar og C frá árinu 1958 til ársins 2009. A og nú stefnandi eigi þannig rétt til skaðabóta úr hendi stefndu sem nemi þeirri fjárhæð sem kemur fram í aðalkröfu.

Byggt er á því að samkvæmt almennum reglum sifjaréttar hafi A átt rétt á hlutdeild í eignamyndun á sambúðartímanum sem varði í 51 ár. Á sambúðartímanum hafi A unnið úti í 29 ár en C í 30 ár. Verði því að leggja til grundvallar að þau hafi átt jafnan hlut í eignamyndun. A hafi lagt til húsnæði fyrir fjölskylduna frá 1955 til u. þ. b. ársins 1980 án endurgjalds frá C. Einnig verði að leggja til grundvallar að beita hefði átt helmingaskiptareglu milli A og C um þær eignir sem tilheyrðu búi þeirra. Sambúð þeirra hafiverið löng, full fjárhagsleg samstaða verið með þeim og þau átt dóttur saman og rekið heimili saman og verið í sambandi meirihluta ævinnar, eða í 51 ár. Eignir sem tilheyri óskiptu búi A og D, eiginmanns hennar, séu undanskildar þessum helmingaskiptum milli A og C.

A og C hafi búið í fasteign sem hafi verið í eigu A að [...]frá upphafi sambúðar þeirra árið 1958 til ársins 1980 er þau hafi flutt í fasteign að [...]. C hafi einn verið þinglýstur eigandi þeirrar fasteignar og við skipti á dánarbúi hans hafi stefnda ráðstafað eigninni alfarið til sín án þess að taka tillit til réttinda A. Fasteignamat eignarinnar við skiptin hafi verið 44.880.000 krónur, samkvæmt erfðafjárskýrslu [...]2009, og sé það sú fjárhæð sem miðað hafi verið við við dánarbússkiptin. Þá hafi A og C átt umtalsverða fjármuni á bankareikningum sem hafi verið skráðir á nafn C og stefnda ráðstafað þeim jafnframt alfarið til sín við skiptin á dánarbúinu en í erfðafjárskýrslu sé fjárhæð þeirra tilgreind 11.085.845 krónur.

Stefnandi heldur því fram að vegna veikinda sinna hafi A verið ófær um að gæta hagsmuna sinna við skipti á dánarbúi C og stefnda nýtt sér það til að komast yfir þær eignir búsins sem með réttu hafi átt að falla til A. Hvað andleg veikindi hennar varðar vísar stefnandi til læknisvottorðs frá 12. ágúst 2011, þar sem segi m. a.: „Það vottast hér með að A er með framheilabilun[...], [...]sjúkdóm og er með töluvert langt gengna heilabilun[...]. Einkennin komu ekki almennilega í ljós fyrr en eiginmaðurinn lést 2009, en hann hélt hlífiskildi yfir henni þannig að hlutirnir gengu á heimilinu. Eftir það hefur borið á mikilli söfnunaráráttu [...]. Hún einangraði sig algjörlega og hleypti jafnvel börnum sínum ekki inn í húsið og afþakkaði alla aðstoð stuðningskerfis.“ Stefnandi telur að stefndu hafi ekki getað dulist að A, móðir hennar, hafi verið ófær um að gæta hagsmuna sinna með fullnægjandi hætti.

Stefnandi segir að afstöðu A til dánarbússkiptanna megi þó sjá af dagbókarfærslu E, sonar A, frá 18. september 2009. Þar ræði hann um dánarbússkiptin og tali í því sambandi um að hafa mætt A, móður sinni, „grátandi og niðurbrotinni“ vegna málsins auk þess sem hún hafi lýst því fyrir honum að hún vildi að stefnda fengi ekki neitt eftir sinn dag. Það sé því ljóst að A hafi verið verulega ósátt við ráðstöfun stefndu á eignum dánarbús C en vegna andlegrar heilsu hennar hafi hún verið ófær um að grípa til viðeigandi ráðstafana.

Byggt er á því að stefnda hafi gefið rangar upplýsingar til sýslumanns í erfðafjárskýrslu um hvaða eignir áttu að koma til skipta eftir C, með því að taka ekki tillit til hlutdeildar A í eignaaukningu á sambúðartímanum. Stefnandi vísar í þessu sambandi til 3. mgr. 29. gr. laga um skipti á dánarbúum o. fl. nr. 20/1991 þar sem segi m. a. að í beiðni um einkaskipti skuli fylgja erfðagerningur þess látna, kaupmáli eða annars konar samningur um fjármál hjóna eða sambýlisfólks og önnur skjöl sem geta haft þýðingu með sambærilegum hætti fyrir skipti búsins eða réttindi annarra á hendur því. Þannig hafi stefndu borið á grundvelli ákvæðisins að geta þess í beiðni um einkaskipti að C hafi verið í sambúð með A. Með þessum upplýsingum hefði sú kvöð verið lögð á sýslumann að krefja stefndu um nánari skýringar sem hefðu átt að leiða til þess að hagsmuna A hefði verið gætt við skiptin. Þegar erfingi komi fram fyrir hönd dánarbús beri honum skylda til að gæta hagsmuna allra sem kunna að eiga réttindi á hendur búinu. Stefnda hafi vitað fullvel um langa sambúð C, föður síns, og A, móður sinnar, og mátt vita að við slíka sambúð kunni maki að eignast hlutdeild í verðmætasköpun búsins. Stefnda sé viðskiptafræðingur að mennt og gegni yfirmannsstöðu hjá [...]og hafi því hlotið að þekkja vel reglur um fjármál sambúðaraðila. Stefnda sé þar að auki í óvígðri sambúð sjálf og ætti því að þekkja reglur sem gilda um slíka sambúð. Hafi hún ekki þekkt efni slíkra reglna hafi henni borið að leita sér sérfræðiaðstoðar í þeim efnum.

Stefnandi telur að stefnda hafi með ásetningi en til vara af gáleysi gefið ranga skýrslu til sýslumanns og þannig komið því til leiðar að hún hafi auðgast með ólögmætum hætti um stefnukröfu málsins sem hefði með réttu átt að renna til A. Í það minnsta hafi slík háttsemi falið í sér gáleysi en hvort tveggja nægi til að fella skaðabótaskyldu á stefndu vegna tjónsins.

Einnig byggir stefnandi á því að með rangri skýrslugjöf til sýslumanns í formi erfðafjárskýrslu, að viðlögðum drengskap, hafi stefnda gerst brotleg við ákvæði 142., 144., 145. og 146. gr. almennra hegningarlaga. Sök stefndu samkvæmt skaðabótarétti felist einnig í brotum á þessum skráðu reglum hegningarlaganna. Skiptastjóri kveðst ekki sjá ástæðu til að kæra þessi brot til lögreglu enda virðist það ekki vera hlutverk skiptastjóra samkvæmt lögum um skipti á dánarbúum o. fl. þó að slíkt geti átt við um skiptastjóra samkvæmt lögum um gjaldþrotaskipti o. fl. Þar að auki myndi búið ekki hafa fjárhagslega hagsmuni af kæru til lögreglu.

Stefnandi telur að bein orsakatengsl séu á milli saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu og tjóns stefnanda. Hefði stefnda gætt framangreindra lagareglna við skipti á dánarbúi C hefði sú fjárhæð, sem krafist er, runnið til A og leiði stefnandi rétt sinn frá henni í samræmi við 2. gr. laga um skipti á dánarbúum o. fl.

Um bótafjárhæð byggir stefnandi á því að A hafi átt tilkall til helmings af þeirri hreinu eign sem komi til skipta úr dánarbúi C. Í erfðafjárskýrslu frá 17. september 2009 sé sú fjárhæð tilgreind 55.027.462 krónur og nemi skaðabótakrafan í varakröfu helmingnum af því. Byggt er á því að báðir aðilar hafi komið með um jafnan hlut inn í sambúðina enda hafi báðir aðilar unnið úti en auk þess hafi A átt töluverðar eignir við upphaf sambúðar sem hafi að vísu verið bundnar inni í óskiptu búi.

Stefnandi telur fullljóst að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni og stefnda hafi auðgast á kostnað stefnanda. Verði ekki fallist á tölulega kröfugerð stefnanda er gerð krafa um að stefnanda verði dæmdar bætur að álitum.

Um upphafstíma vaxta vísar stefnandi til 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá því að skiptin á búi C hafi átt sér stað árið 2009, en að teknu tilliti til fyrningar sé gerð krafa um slíka vexti fjögur ár aftur í tímann. Til hagræðis sé miðað við þingfestingardag þessa máls í kröfugerð. Gerð sé krafa um dráttarvexti frá þingfestingardegi.

Stefnandi byggir varakröfu sína aðallega á því að A eigi beina fjárkröfu til hlutdeildar í eignamyndun í búi hennar og C sem nemi þeirri fjárhæð sem komi fram í dómkröfum, þ. e. a. s. helmingi af nettóeign samkvæmt erfðafjárskýrslu frá 17. september 2009. Engu breyti þótt A hafi ekki krafist opinberra skipta. Krafan sé engu að síður til og beinist að eina erfingja C sem beri ábyrgð á skuldbindingum búsins því að búi hans hafi verið skipt með einkaskiptum, sbr. 89. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Opinber skipti séu eingöngu úrræði sem sett hafi verið á fót til hagræðis til að innheimta slíkar kröfur en útiloki alls ekki að þær séu innheimtar eftir öðrum og venjulegri leiðum. Þetta sýni gamlir Hæstaréttadómar, þar sem ákveðin hafi verið svonefnd ráðskonulaun og hlutdeild í eignamyndun við slit á óvígðri sambúð, sem féllu áður en heimild til sambúðarmaka til að krefjast opinberra skipta var sett í lög. Einnig byggir stefnandi á því að fallast eigi á þrautavarakröfuna á grundvelli ólögfestra reglna íslensks réttar um óréttmæta auðgun, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 39/2003. Stefnda hafi auðgast við skipti á dánarbúi C og hafi sú auðgun verið óréttmæt þar sem hluti þess sem hafi átt að koma til skipta hefði að lögum átt að renna til A. Með háttsemi sinni við skipti búsins hafi stefnda komið því til leiðar að hún auðgaðist á kostnað A og þar með stefnanda sem tekið hafi við réttindum hinnar látnu. Töluleg kröfugerð varðandi þessa málsástæðu stefnanda sé sú sama og varðandi málsástæðu um hlutdeild í eignamyndun enda nemi auðgun stefndu þeim hluta búsins sem hefði átt að renna til A við skipti á dánarbúinu. Þessi málsástæða sé því sett fram til stuðnings varakröfunni.

Krafa stefnanda um skaðabætur að álitum byggist á sömu málsástæðum og aðalkrafa um skaðabætur en þó þannig að þess er krafist að dómurinn ákvarði bætur að álitum eins og heimilt er.

Í öllum tilvikum er byggt á því að A hafi setið í óskiptu búi eftir D, eiginmann sinn. Stefnandi telur að samkvæmt reglum II. kafla erfðalaga hafi C, sambýlismaður hennar, ekki getað eignast hlutdeild í óskipta búinu. Dánarbú A hafi tekið við réttindum og skyldum hennar og þar með talið réttar til greiðslna frá stefndu vegna meðferðar hennar á dánarbúi C.

Um lagarök vísar stefnandi til reglna eignarréttar og reglna sifjaréttar um rétt til hlutdeildar í eignamyndun, hinnar almennu sakarreglu skaðabótaréttar og óskráðra réttarreglna um óréttmæta auðgun. Vísað er einnig til laga um skipti á dánarbúum o. fl. nr. 21/1991, eftir því sem við á, sbr. einkum 29. gr. laganna, svo og 2. gr. varðandi aðild stefnanda.

Krafa um vexti og dráttarvexti er byggð á 5., 6., 8. og 9. gr. laga nr. 38/2001.

Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III.

Stefnda mómælir aðalkröfu stefnanda og telur að hún styðjist hvorki við heimildir í lögum né dómafordæmi. C hafi einn verið þinglýstur eigandi umræddrar fasteignar og A ekkert tilkall átt til eignarinnar. Hún hafi ekki verið erfingi C og því ekki getað eignast hlutdeild í eigninni fyrir arf. Stefnda hafi verið einkaerfingi C og eina manneskjan sem hafi getað tekið við þessari eign í arf eftir hann.

Stefnda hafi tekið við arfinum eftir föður sinn og lokið einkaskiptum á búi hans hinn 18. september 2009. Samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1991 um skipti dánarbúa o. fl. verða einkaskipti dánarbúa ekki tekin upp eftir skiptalok nema að síðar komi fram eignir sem hefðu átt að koma til skipta. Þetta eigi ekki við hér og því verða skipti á búi C og ráðstöfun fasteignarinnar að [...]til stefndu ekki tekin upp. Stefnandi geti því aldrei orðið eigandi að fasteigninni að hluta eins og hann geri kröfu um.

Þótt A hafi ekki verið erfingi C og því ekki getað fengið leyfi til einkaskipta á búi hans, hefði hún getað krafist opinberra skipta á búi hans með heimild í 4. mgr. 38. gr. skiptalaga. Undir skiptunum hefði hún getað lýst kröfu í búið um viðurkenningu á hlutdeild sinni í eignamyndun á sambúðartímanum og það hefði hvílt á henni að sanna að hún hefði lagt eitthvað slíkt til á sambúðartímanum til þeirrar eignarmyndunar sem hún gerði kröfu til, er réttlætti kröfu hennar. Hún hefði þannig þurft að sýna fram á að hún hafi lagt til fjármuni til húsbyggingarinnar, eða vinnu, eða eitthvert annað framlag til heimilisins sem hefði gert C kleift að sinna byggingunni, sem hann hefði ekki getað annars. Ekkert sé komið fram sem geri það líklegt að svo hafi verið. C hafi fjármagnað bygginguna einn og án aðstoðar C. Hann hafi gert það án þess að það kæmi á nokkurn hátt niður á framfærslu fjölskyldunnar eða góðri afkomu hennar. Hann hafi einn staðið straum af framfærslukostnaðinum allan sambúðartímann. C hafi ekki safnað skuldum við bygginguna enda hafi hann kostað hana af fé sem hann hafi átt fyrir og andvirði eigna sem hann hafi átt áður, auk þess sem hann hafi ráðstafað foreldraarfinum í bygginguna. Hafa beri hér í huga að A hafi ekki átt tilkall til þeirra eigna sem C fékk í arf né heldur til andvirðis þeirra. Hvorki A né nokkur aðstandandi hennar hafi lagt nokkuð til byggingarinnar í fjármunum eða vinnu. C hafi einnig staðið straum af öllum rekstri [...]eftir að flutt var inn í húsið, líkt og hann hafi gert með [...]á meðan þau bjuggu þar.

Stefnda telur að þótt sambúð þeirra C og A hafi varað í 46 ár þá geri það eitt ekki að verkum aðhún eignist tilkall til eigna hans. Sýna verði fram á að hún hafi beinlínis lagt eitthvað af mörkum til að eignin myndaðist. Það sé ekki nóg að halda því fram að það sé líklegt að hún hafi lagt eitthvað til og það nægi ekki að vísa til þess að þau hafi verið í sambúð. Sönnunarbyrðin fyrir því að A hafi lagt eitthvað fram til myndunar þessarar tilteknu eignar hvíli á stefnanda. Engin sönnun fyrir slíku sé hér fyrir hendi. Þvert á móti styðji öll gögn málsins það að framlag hennar hafi ekkert verið. Það sé heldur ekki nægilegt að sýna fram á að hún hafi lagt eitthvað af mörkum. Stefnandi verði að sýna fram á það og styðja það með gögnum hvert það framlag hafi verið. Engin tilraun hafi verið gerð til að færa fram slíka sönnun í málatilbúnaði stefnanda. Eini rökstuðningur stefnanda fyrir kröfu til helmings af eignum C á dánardegi hans sé sú fullyrðing að leggja þurfi til grundvallar að framlag þeirra til byggingarinnar hafi verið jafnt. Engin tilraun sé hins vegar gerð í stefnu til að rökstyðja það af hverju það sé rétt að miða við jafnan hlut í eignamynduninni.

Hvað varðar tilvísun stefnanda til eldri dóma í stefnu, þar sem sambúðarmaka hafi verið dæmd hlutdeild í eignamyndun á sambúðartíma, segir stefnda að þeir eigi það sameiginlegt að þeir byggist á mati út frá tölulegum staðreyndum um hvert framlag hvors sambúðarmaka til eignamyndunarinnar hafi verið. Reglan sé ekki svo einföld að miða við helmingaskipti eingöngu vegna þess að fólk hafi búið saman. Því fari víðs fjarri. Stefnda telur að hér beri að hafa í huga að á sambúðartímanum hafi einnig myndast umtalsverð eign á hendi A. Sjá megi á skattframtali A vegna gjaldársins 2009 að hún hafi átt 32.482.322 krónur inni á bankabókum í árslok 2009, árið sem C andaðist. Þá hafi hún einnig átt fasteignina [...], sem þá hafi verið orðin skuldlaus. Sú eign hafi nokkrum árum síðar verið seld á rúmar 46 milljónir króna. Varlega megi áætla að hrein eign hennar hafi numið á milli 70 og 80 milljónum króna í lok þess árs er Clést. Á sama tíma hafi hrein eign hans numið rúmum 55 milljónum króna. Nánast öll þessi eign A hafi orðið til á sambúðartímanum enda hafi hún skuldað allan byggingarkostnaðinn þegar sambúðin hófst og hún hafi ekki átt aðrar eignir. Hvernig hún auðgaðist svo mjög á þessum sama tíma sé ómögulegt að gera sér grein fyrir. Hún hafi unnið sem skrifstofumaður og síðar sem verkakona við hreingerningar í hlutastarfi. Allan þennan tíma hafi hún þurft að standa straum af afborgunum af Húsnæðisstjórnarlánunum og öðrum þeim lánum sem hún hafi tekið vegna [...]. Einnig hafi hún þurft að standa straum af rekstrarkostnaði eignarinnar eftir að þau hafi flutt út úr húsinu 1984. Í ellefu ár eftir það hafi hún engar tekjur haft af eigninni og leigan eftir það verið miðuð við að hún dygði fyrir gjöldum og kostnaði af eigninni. Leggja verði til grundvallar að þessi eign hafi orðið til smátt og smátt á sambúðartímanum. Ástæðan fyrir því að hún hafi getað safnað svo miklum skuldlausum eignum af launum sínum sé augljóslega sú að C hafi staðið straum af öllum öðrum kostnaði og hún haldið sjálfsaflafé sínu algerlega fyrir sig. Hefði A gert kröfu um opinber skipti á búi C og gert þar kröfu um helmingshlut í öllum eigum hans, hefði dánarbú hans að sjálfsögðu þurft að gera sams konar kröfu til hlutdeildar í þeim eignum sem voru skráðar á nafn A og myndast höfðu á sambúðartímanum. Það liggi í hlutarins eðli að ef A átti tilkall til helmings af eignum C, þá hafi hann átt sama tilkall til helmingshlutar í eignum hennar. Ljóst sé á hvorn aðilann hefði hallað í slíkum skiptum. Í raun hefði sú skipting heldur ekki verið sanngjörn fyrir C vegna þess að hans eign hafi orðið til við sölu og aðra ráðstöfun á eignum sem hann átti fyrir, og við töku arfs eftir foreldra hans. Ekkert slíkt eigi við um eignir A. Þær hafi allar orðið til eftir upphaf sambúðar. Þrátt fyrir þekkingu sína á réttindum sambúðarfólks og úrræðum við andlát maka hafi A ekki krafist opinberra skipta. Hún hafi látið gjörkanna hjá sérfræðingum hvort hún ætti hugsanlega rétt til arfs eftir C en engar vísbendingar séu um að hún hafi litið svo á að hún ætti af öðrum ástæðum rétt til hlutdeildar í eignum hans. Á því sé sú einfalda skýring að hún hafi litið svo á að hann ætti [...]en hún [...]. Þannig hafi hún alltaf viljað hafa hlutina enda hafi [...]átt sérstakan sess í huga hennar því að þar hafi hún og D ætlað að byggja sér bústað fyrir fjölskyldu sína. Hafi hún hins vegar talið sig eiga slíka kröfu og látið undir höfuð leggjast að bera hana fram og fylgja henni eftir sé ljóst að hún og dánarbú hennar hafi glatað henni fyrir löngu vegna tómlætis. Fyrir liggi að á meðan hún naut fjárræðis hafi hún ekkert gert til að koma slíkri kröfugerð af stað. Eftir að hún var svipt fjárræði hafi henni verið skipaður fjárhaldsmaður, G hæstaréttarlögmaður. Hann hafi farið með forráð á búi A í tæplega sjö ár og hefði allan þennan tíma getað gert gangskör að því að heimta þá kröfu sem hér sé gerð á hendur stefndu. Hann hafi haft þekkinguna og næga fjármuni í búinu til að standa straum af slíkum málarekstri, hefði hann talið það vera hagsmunum A til framdráttar. Þetta hafi hann ekki gert og tómlæti fjárhaldsmannsins hafi alveg sömu áhrif á gildi og réttarvernd kröfunnar eins og tómlæti A sjálfrar eftir andlát sambýlismanns hennar. Hafi slík krafa einhvern tímann verið gild þá hafi hún löngu fallið niður fyrir tómlæti þeirra beggja.

Stefnda hafnar varakröfu stefnanda um skaðabætur og telur að það skorti öll skilyrði íslensks skaðabótaréttar til að fella skaðabótaábyrgð á hendur stefndu vegna meints tjóns stefnanda. Stefnda telur að stefnandi fari rangt með nánast allar staðreyndir þessa máls. Skýringin sé einfaldlega sú að rakning atvika byggist ekki á sjálfstæðri rannsókn skiptastjóra heldur taki hann gagnrýnislaust upp fullyrðingar lögmanns E og fyrrverandi fjárhaldsmanns A. Stefnda telur þetta vera ámælisverð vinnubrögð. Þetta eigi við um upphaf og lengd sambúðar, árafjölda beggja á vinnumarkaði, upphaf búsetu á [...], sem stefnandi verði raunar tvísaga um, fjármál þeirra o. fl. Stefnandi komist að þeirri niðurstöðu að beita hefði átt helmingaskiptareglu milli A og C um þær eignir sem tilheyrðu búi þeirra. Rökstyður stefnandi það með vísan til lengdar sambúðar og til þess að full fjárhagsleg samstaða hafi verið með þeim, þau hafi átt dóttur saman og rekið saman heimili. Fjárhagsleg samstaða þeirra hafi hins vegar verið engin og því farið víðs fjarri. Hið einkennilegasta við þessa röksemdafærslu sé þó að stefnandi byggi á að þetta eigi aðeins að gilda um eignir C, fasteign hans og fjármuni. Eignir sem hafi tilheyrt búi þeirra hafi því eingöngu verið eignir hans. Síðan segi bara að eignir sem tilheyri óskiptu búi A og D séu undanskildar þessum helmingaskiptum milli A og C. Stefnda telur að engin glóra sé í þessum málflutningi. Allar eignir A hafi orðið til á sambúðartímanum og ekki byggst á neinum eignum sem hafi verið til staðar í búi þeirra D. Þau hafi verið eignalaus. Engin skynsamleg rök styðji það að A hafi á sambúðartíma sínum getað safnað að sér auði inn í óskipt bú sitt með D, sem væri C óviðkomandi, en átt á sama tíma tilkall til helmings af eignum C, bæði gömlum og nýjum. Ef beita ætti helmingaskiptareglu við skipti á milli þeirra A hlyti það að ná til allra eigna þeirra. Liggi ljóst fyrir að slík skipting hefði verið dánarbúi C mun hagstæðari. Vilji þeirra C-x-x A, og þá einkum hennar, hafi ekki staðið til þessa. Eignir þeirra hafi alla tíð verið aðskildar og þau viljað að þannig yrði þeim skipt.

Þá byggir stefnda á því að frumskilyrði þess að unnt sé að samþykkja rétt manns til bóta úr hendi annars manns sé að hann sýni fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni og hver fjárhæð þess er. A hafi ekki orðið fyrir tjóni við skipti á dánarbúi C, einfaldlega vegna þess að hún hafi ekki átt rétt til arfs eftir hann og ekki átt tilkall til hluta eigna hans á öðrum grundvelli. Stefnandi hafi heldur ekki rökstutt fjárhæð kröfu sinnar nema með vísan til þess að hann telji að helmingaskipti á eignum C hefðu verið rétt. Eingöngu vegna þess að þau bjuggu saman. Hann reyni ekki að sýna fram á að A hafi lagt eitthvað til byggingar [...]í fjármunum eða vinnu, eða með því að gera C á annan hátt kleift að byggja húsið. Hann slái einfaldlega fram þeirri alröngu fullyrðingu að full fjárhagsleg samstaða hafi verið með þeim. Ekki hefur því verið sýnt fram á að A hafi orðið fyrir tjóni. Þegar af þeirri ástæðu eigi skaðabótaábyrgð stefndu í raun ekki að koma til frekari skoðunar.

Stefnda mótmælir því að A hafi verið orðin svo veik um haustið 2009 að hún hafi verið ófær um að gæta hagsmuna sinna. Ekkert búi að baki þessari fullyrðingu nema fullyrðing stefnanda. Engin læknisfræðileg gögn né nokkuð annað staðfesti að ástand hennar og líðan hafi verið með þessum hætti. Ahafi gengið reglulega til heimilislæknis síns til að fá hin ýmsu lyf og aðstoð. Þeim heimsóknum hafi eðlilega fylgt læknisskoðun. Engu að síður sé það svo að elstu læknisfræðilegu gögnin um heilabilun A-kvk-ef frá 2011, en þá hafi A verið orðin [...]ára. Enginn viti hvenær sjúkdómurinn hafi byrjað og ekkert sé vitað um þróun hans fram til þess tíma sem hún var greind. Ekkert sé því vitað um hvort hann hafi verið byrjaður og þá hversu langt hann hafi verið genginn haustið 2009. Þessi grunnforsenda bótakröfu stefnanda sé því engan veginn sönnuð og í raun útilokað að færa sönnur fyrir henni.

Einnig mótmælir stefnda fullyrðingu stefnanda um að henni hafi ekki dulist að móðir hennar hafi verið ófær um að gæta hagsmuna sinna og telur þetta fráleita fullyrðingu. Ef læknar, aðrir umönnunaraðilar eða aðstandendur hafi ekki merkt neina slíka breytingu á A, hvernig hefði þá stefnda átt að geta framkvæmt slíka úttekt á líðan hennar og heilbrigði? Stefnda sé viðskiptafræðingur og hafi aldrei annast umönnun sjúkra eða heilabilaðra. Hún þekkir einkennin ekkert betur en hver annar og breyti þar engu að móðir hennar hafi átt í hlut. Stefnda kveður að tveimur árum seinna, í fyrirtöku á kröfu um lögræðissviptingu A-x-ef Héraðsdómi Reykjaness, hafi E og eiginkona hans fullyrt að móðir hans væri stálheilbrigð og fullfær um að sjá um sig sjálf og annast sín mál. Þá telur stefnda að tilvísun stefnanda til dagbókarfærslu E, sem sé sögð vera frá 18. september 2009, sé ekki sönnunargagn um eitt eða neitt. Ekkert sé vitað hvenær húnhafi verið skrifuð eða af hvaða tilefni. Rangt sé farið með staðreyndir í þessum skrifum þar sem stefnda og A-x-x ekkert hist þennan dag. Þær hafi talað saman í síma og eina erindi A hafi verið að óska dóttur sinni til hamingju með afmælið. A hafi ekki gert erfðaskrá eins og fullyrt sé í þessum skrifum E. Meginatriðið varðandi þetta svokallaða sönnunargagn sé að það stafi ekki frá A og ekkert sé vitað um hennar hug til stefndu eða skiptanna þennan dag. Það lýsi einfaldlega hugmyndum og væntingum E sjálfs sem hafi séð ofsjónum yfir því að hann fengi ekki neinn arf eftir C heldur einungis hálfsystir hans. Það verði að telja stefnanda til vansa að ætla að styðja milljóna tuga skaðabótakröfur sínar á hendur stefndu við slíkt plagg. Hafna beri þessum málatilbúnaði með öllu.

Þá mótmælir stefnda því að hún hafi veitt sýslumanni rangar upplýsingar í erfðafjárskýrslunni. Allt sem fram komi í skýrslunni sé rétt og stefnda hafi veitt allar þær upplýsingar sem krafist sé að erfingi veiti. Hún hafi jafnframt upplýst um hjúskaparstöðu hins látna að hann hefði verið í sambúð með A. Ásakanir stefnanda á hendur stefndu um að hún hafi gefið ranga skýrslu til sýslumanns eigi því ekki við nein rök að styðjast. Hér beri að hafa í huga að A hafi sjálf farið á fund sýslumanns í byrjun október 2009 og fengið þar leiðbeiningar um réttarstöðu sína. Fulltrúi sýslumanns hafi upplýst hana um hvaða rétt hún hefði og hvern ekki sem sambúðarmaki hins látna manns. Ekki þurfi því að velkjast í vafa um að sú vitneskja hafi verið til staðar hjá embættinu að A og C hafi verið í sambúð. Einnig beri að hafa í huga að A hafi á þessum tíma enn haft gott ráðrúm til að krefjast opinberra skipta á búi C og lýsa í það kröfum en það hafi hún ekki gert. Ásakanir stefnanda um ranga upplýsingagjöf stefndu, sem sé ætlað að skapa bótagrundvöllinn á hendur stefndu, eigi við engin rök að styðjast. Enga sök sé að finna hjá stefndu og því enginn grundvöllur fyrir bótakröfu á hendur henni.

Stefnda telur að öll sömu sjónarmið eigi hér við um hirðuleysi A og síðar fjárhaldsmanns hennar um að halda meintri kröfu hennar á hendur stefndu til haga og sækja hana með atbeina dómstóla ef með þyrfti. Þetta hirðuleysi um þessa meintu hagsmuni hennar geri það að verkum að allar hugsanlegar skaðabótakröfur stefnanda séu fallnar niður fyrir löngu vegna almennra reglna skaðabótaréttarins um áhrif tómlætis á gildi krafna. Þá sé bótafjárhæðin í aðalkröfu stefnanda órökstudd og styðjist við fullyrðingar sem hafi enga stoð í staðreyndum málsins.

Þrautavarakröfunni um bætur að álitum er mótmælt sérstaklega og byggt á því að það sé meginregla í íslenskum skaðabótarétti að sá sem sækir fébætur úr hendi annars manns þurfi að færa sönnur á fjárhæð tjóns síns. Takist honum ekki slík sönnun sé ekki unnt að dæma honum bætur. Bótakrefjandi geti ekki velt því yfir á dómstóla að meta og ákveða hvert tjón hans hefur verið. Því beri að hafna þrautavarakröfu stefnanda.

Stefnda mótmælir sérstaklega þeirri „hentistefnu“- málsástæðu stefnanda að A hafi á sambúðartímanum setið í óskiptu búi, safnað þar eignum og auði sem C hafi ekki átt neitt tilkall til hlutdeildar í þar sem þær tilheyrðu óskiptu búi hennar og D. Á sama tíma hefði hún hins vegar eignast tilkall til hlutdeildar í öllum eignum hans, en þá hefði sú krafa til hlutdeildar einnig verið eign í hinu óskipta búi. Þetta sé fráleit málsástæða og standist engin rök.

Stefnda vísar til þess að í 11. gr. erfðalaga nr. 8/1962 segi að verðmæti sem sá eignast sem situr í óskiptu búi skuli renna til búsins. Stefnandi byggi sjálfur á því að beita hefði átt helmingaskiptareglu milli A og C um þær eignir sem tilheyrðu búi þeirra. Byggist það á þeirri fullyrðingu að framlag þeirra til eignamyndunarinnar hafi verið jafnt. Ef það yrði lagt til grundvallar sé ljóst að það hlyti að ná til allra eigna sem þau sambúðarmakar hafi myndað á sambúðartímanum, burtséð frá því hver væri skráður eigandi hvaða eignar. C og síðan dánarbú hans hefði þannig átt eignarréttarlegt tilkall til hlutdeildar í þeim eignum sem mynduðust og voru á nafni A, í samræmi við framlag hans til myndunar þeirra. Seta A í óskiptu búi geti ekki svipt C eða dánarbú hans þessu eignarréttarlega tilkalli til hlutdeildar í eignarmynduninni. Eign sú sem í samræmi við 11. gr. erfðalaganna hafi runnið inn í óskipt bú A og D hafi verið þau verðmæti sem mynduðust að teknu tilliti til hlutdeildar annarra í þeim. Ekkert umfram það hafi getað runnið inn í búið. Staðan sé svipuð því og ef eignir A hefðu verið veðsettar.

Stefnda kveður að fyrir liggi að allar eignir A hafi orðið til á sambúðartímanum. Tilkall C næði því til hlutdeildar í þeim öllum, að engu undanskildu. Þar með sé komið aftur að þeirri stöðu að ef A hefði krafist opinberra skipta á búi C og lýst þar kröfu sem byggðist á tilkalli til eignamyndunar á sambúðartímanum, þá hefði ein af þeim eignum sem hefðu komið til skipta verið sams konar krafa um hlutdeild búsins í þeim eignum sem voru á hennar nafni. Seta A í óskiptu búi hennar og D á sambúðartímanum hafi þannig ekki getað skert réttindi C og síðar dánarbús hans á nokkurn hátt. Þessi staða hennar breyti þannig engu og því sé röng sú fullyrðing stefnanda að eignir hennar væru undanskildar við skipti á eignum þeirra.

Um lagarök vísar stefnda til ákvæða laga nr. 20/1991 um skipti dánarbúa o. fl., einkum 2. mgr. 95. gr. og 4. mgr. 38. gr. laganna. Þá er vísað til óskráðra reglna um rétt til hlutdeildar sambúðarmaka í eignamyndun á sambúðartíma. Enn fremur er vísað til reglna skaðabótaréttarins um sönnun og sönnunarbyrði, um tjón, fjárhæð tjóns, bótagrundvöll og orsakatengsl. Þá er vísað til ákvæða 11. gr. e rfðalaga nr. 8/1962. Loks er vísað til reglna kröfu- og skaðabótaréttarins um áhrif tómlætis á gildi krafna. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Eins og rakið hefur verið giftist A á árinu [...]D og eignuðust þau son á árinu [...], E. D andaðist [...]1955 og í desember sama ár fékk A leyfi til setu í óskiptu búi. A-kvk-nf hafði fengið sama ár lóð að [...]í [...], með lóðarleigusamningi dagsettum 15. febrúar 1955. Ágreiningur er um það hvenær húsið að [...]var byggt. Hvort sem framkvæmdir hófust fyrir andlát D eða eftir verður að líta til þess að samkvæmt gögnum málsins var það A sem tók lán til að fjármagna húsið og það virðist sem C hafi að mestu annast byggingu þess, en hann var smiður. Þá liggur ekki ljóst fyrir hvenær A og C hófu sambúð en miða verður við að það hafi ekki verið fyrr en á árinu 1964, þegar C flutti lögheimili sitt að [...], sama ár og þeim fæddist dóttir, stefnda í máli þessu.

Fyrir liggur að það var C sem var handhafi lóðarleigusamnings fyrir lóðina að [...], [...], og er sá samningur dagsettur 9. júní 1967. Ekkert liggur fyrir um að A og C hafi byggt saman fasteignina að [...]og með aðstoð vina og ættingja. C var eins og áður segir smiður og gat því sjálfur annast byggingu hússins. Þá átti hann m. a. bankainnistæður og fékk í arf eftir foreldra sína fasteignina að [...], [...], sem hann seldi á byggingartímanum. Þá seldi hann á byggingartímanum land sem hann átti í [...]við [...]. Verður ekki annað séð af framlögðum gögnum en að hann hafi alfarið fjármagnað byggingu fasteignarinnar að [...]. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að með A og C hafi verið fjárhagsleg samstaða. Gögnin styðja fremur að fjárhagur þeirra og eignir hafi alla tíð verið aðskildar og að þannig hafi A viljað hafa það. A hélt nákvæmt bókhald um útgjöld þar sem hún ritar við færslur að „heimilið skuldar mér þetta“ og „mínir peningar“ eða „ C. skuldar mér“ eða „lánaði C.“ Að öllu þessu virtu er með öllu ósannað að með A og C hafi verið fjárhagsleg samstaða þannig að A hafi getað átt rétt til eignarhlutdeildar í fasteigninni að [...]. Fram kom hjá stefndu við aðalmeðferð málsins að A vildi ekki einu sinni taka þátt í kostnaði við útför C. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að A hafi vegna veikinda ekki verið fær um að gæta hagsmuna sinna við skipti á dánarbúi C. Henni virðist hafa verið fullkunnugt um hver væri réttarstaða hennar við skiptin á dánarbúi C-x-x hún hafði í gegnum tíðina safnað að sér ýmsum greinum í fjölmiðlum um réttarstöðu sambúðarfólks og þeirra sem eru í hjúskap. Engin læknisfræðileg gögn liggja fyrir sem benda til að A hafi á árinu 2009 vegna veikinda ekki verið fær um að gæta hagsmuna sinna. Læknisvottorð um veikindi A eru fyrst frá seinni hluta árs 2011 og ekkert hefur komið fram í málinu sem gefur til kynna að veikindi hennar hafi verið byrjuð á árinu 2009. Dagbókarfærsla E, sem hefur mikilla hagsmuna að gæta í þessu máli, er einhliða lýsing eða upplifun hans og hefur ekki sönnunargildi í máli þessu. Það hefur heldur ekki verið sýnt fram á að stefnda hafi gefið sýslumanni rangar upplýsingar við skiptin á dánarbúi C, en fyrir liggur yfirlit sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu um framvindu skipta þar sem fram kemur að hinn látni hafi verið í sambúð með A. Með þeim hafði heldur ekki verið fjárhagsleg samstaða. Af öllu þessu leiðir að ekki hefur verið sýnt fram á eignarrétt eða eignarhlutdeild stefnanda í umræddri fasteign, skaðabótaskyldu stefndu eða að um óréttmæta auðgun hennar hafi verið að ræða. Er stefnda sýknuð af öllum kröfum stefnanda.

Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað sem er hæfilega ákveðinn 600.000 krónur.

Dómsorð:

Stefnda, B, er sýkn af kröfum stefnanda, dánarbús A.

Stefnandi greiði stefndu 600.000 krónur í málskostnað.