53/2019

Útdráttur

X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði við A án hennar samþykkis og með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung. Fyrir héraðsdómi var X sakfelldur aðallega með vísan til framburðar A og vitnisins C. Þá var byggt á framburði annarra vitna auk vottorða sálfræðinga sem báru að A hefði einkenni sem samræmdust því að hún hefði orðið fyrir áfalli. Fyrir Landsrétti var litið til þess að framburður vitnisins C fyrir héraðsdómi og Landsrétti hefði verið í ósamræmi við framburð brotaþola og nokkuð óstöðugur um þýðingarmikil atriði. Framburðir annarra væru byggðir á endursögn A. Sama ætti við um vottorð sérfræðinga, en þau voru ekki talin styðja með beinum hætti að X hefði gerst sekur um refsiverða meingerð gagnvart A. Með vísan til þess og gegn eindreginni neitun ákærða var ekki talið að sýnt hefði verið fram á, svo hafið væri yfir skynsamlegan vafa, að ákærði hefði haft samræði við A án hennar samþykkis með því að beita hana ofbeldi eða ólögmætri nauðung. Var X því sýknaður.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 13. desember 2018 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2018 í málinu nr. S[...]/2018.

2 Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi en til vara að hinum áfrýjaða dómi verði hnekkt og hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Að því frágengnu krefst ákærði þess að refsing hans verði milduð og að fangelsisrefsing verði skilorðsbundin. Þá krefst ákærði þess aðallega að bótakröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð verulega.

4 Brotaþoli gerir þá kröfu að ákærða verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur auk tilgreindra vaxta.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Ákærða er gefið að sök brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 20. maí 2017 haft samræði við brotaþola, án hennar samþykkis, með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung. Ákærði var þá [...] ára og brotaþoli [...] ára. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þessa háttsemi og honum gert að sæta fangelsi í 18 mánuði. Var sú niðurstaða byggð á þeim framburði brotaþola, sem metinn var trúverðugur og stöðugur, að ákærði hefði ítrekað reynt að hafa samræði við hana gegn vilja hennar og að endingu tekist það. Þá fengi sá framburður stuðning í vitnisburði C, sem sofið hefði í sama rúmi og hún og ákærði, vitnisburði þeirra sem hún hafði sagt frá atvikinu, það er [...], [...] og [...], og vottorðum sálfræðinga. Ákærði hefur allt frá upphafi neitað sök og staðhæft að ekkert af kynferðislegum toga hafi átt sér stað á milli hans og brotaþola í umrætt sinn.

6 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti komu fyrir dóminn til skýrslugjafar ákærði, X, brotaþoli, A, og vitnið C.

Niðurstaða

7 Sem fyrr greinir krefst ákærði þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi. Er krafan á því reist að á þeim tíma sem meint brot á að hafa átt sér stað þann [...] 2017 hafi ákvæði 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, eins og því var breytt með 3. gr. laga nr. 61/2007, verið orðað með þeim hætti að hver sem hefði samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerðist sekur um nauðgun. Í ákæru sé vísað til skorts á samþykki en það orðalag ákærunnar sé að rekja til breytinga sem gerðar hafi verið á 194. gr. almennra hegningarlaga með lögum nr. 16/2018 sem tekið hafi gildi eftir að hið meinta brot sem ákært sé fyrir á að hafa verið framið. Brotinu sé þannig ekki réttilega lýst með tilliti til refsinæmis verknaðarins á þeim tíma sem hið meinta brot var framið, heldur með tilliti til refsinæmis samkvæmt síðar tilkomnum lögum. Sé þetta í andstöðu við 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og beri að vísa ákærunni frá dómi af þessari ástæðu.

8

Orðalag ákæru er þannig að ætla má að það taki mið af orðalagi 194. gr. almennra hegningarlaga eftir breytingar þær sem gerðar voru á ákvæðinu með lögum nr.

16/2018. Á hinn bóginn verður ráð ið af athugasemdum í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því sem varð að lögum nr. 61/2007, að meginmarkmið þeirra breytinga hafi í reynd verið það að draga úr áherslu á verknaðaraðferðir og leggja í staðinn megináherslu á það að með brotunum séu höfð kynmök við þolanda án samþykkis hans og þannig brotið gegn sjálfsákvörðunarrétti og athafnafrelsi hans í kynlífi.

Verður af þessari ástæðu ekki fallist á að ákæru sé svo áfátt að þessu leyti að andstætt sé 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 7. gr. mann réttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þannig að vísa beri málinu frá dómi. Enn er þess að geta að á ákæruvaldinu hvílir sönnunarbyrði um að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi sem lýst er í ákæru og sem hafi verið refsiverð lögum samkvæmt á þeim t íma sem hið meinta brot á að hafa verið framið. Ber ákæruvaldið hallann af því takist sú sönnun ekki.

9

Ákærði reisir frávísunarkröfu jafnframt á því að verknaðarlýsingu í ákæru sé ábótavant, en þar sé í engu lýst í hverju meint ofbeldi eða ólögmæt nauðung á að hafa falist. Vörnum hans sé af þessari ástæðu áfátt þar sem hann geti ekki áttað sig á því af lestri ákærunnar hvaða sakir séu á hann bornar. Vísar ákærði til 1. mgr. 80. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála þar sem fram komi að hvorki megi dæma ák ærða fyrir aðra hegðun en í ákæru greinir né dæma aðrar kröfur á hendur honum.

10

Í c lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 segir að í ákæru skuli greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga. Fallast má á með ákærða að lýsing í ákæru á hinni meintu háttsemi hans sé að sönnu stutt og almenn og feli ekki í sér annað en endurtekningu á orðalagi ákvæðis 194. gr. án frekari lýsingar á því í hverju hið meinta ofbeldi eða ólögmæta nauðung á að hafa falist. Ekki verður þó talið að þetta leiði til þess að vörnum ákærða verði áfátt enda hvílir sönnunarbyrðin um að atvik hafi verið með þætti sem lýst er í ákærunni á ákæruvaldinu og ber það sem fyrr hallann af því ef sönnun, sem hafin er yfir skynsamlegan vafa, tekst ekki um þá háttsemi sem ákærða er gefin að sök. Samkvæmt framansögðu er aðalkröfu ákærða um frávísun málsins hafnað.

11 Ákærði hefur frá upphafi neitað sök og alfarið hafnað því að nokkur kynferðisleg samskipti hafi átt sér stað milli hans og brotaþola. Hann viðurkennir þó að hafa farið undir sæng brotaþola vegna þess að honum hafi verið kalt þótt hann hafi verið alklæddur í rúminu. Gegn orðum hans standa staðhæfingar brotaþola um að ákærði hafi brotið gegn henni. Við þessar aðstæður þarf að meta hvort frekari sönnunargögn í málinu renni þeim stoðum undir framburð brotaþola að yfir skynsamlegan vafa sé hafið að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru.

12 Ákæruvaldið byggir á því að framburður brotaþola hafi verið stöðugur auk þess sem hann sé studdur vætti vitna. Í meginatriðum hefur brotaþoli lýst atvikum þannig að hún, ákærði og vitnið C hafi öll sofnað í sama rúmi. Vitnið hafi legið við rúmstokkinn, ákærði upp við vegginn og hún á milli þeirra. Brotaþoli hafi vaknað eftir stutta stund við að ákærði hafi legið fyrir aftan hana og verið að káfa á henni. Hún hafi í fyrstu látist vera sofandi en síðan ýtt honum frá sér. Aftur hafi hún vaknað við það að ákærði hafi verið að draga niður um hana nærbuxurnar og reyna að koma lim sínum í leggöng hennar. Hún hafi þegar þetta gerðist legið á hliðinni og snúið baki í ákærða sem hafi verið alveg upp við hana. Hún kvaðst hafa ýtt honum frá sér endurtekið og sagt nei en að lokum hafi honum tekist að hafa við hana samræði í „einhverjar mínútur“. Hún kvað ákærða meðan á þessu stóð hafa tekið utan um krepptan hnefa hennar auk þess að halda um mjöðm hennar meðan hann hafði við hana samfarir.

13 Vitnið C bar í lögregluskýrslu [...] 2017 að hún hefði vaknað og heyrt ákærða stynja. Þá hafi hún fundið rúmið hreyfast og séð að ákærði hafi verið kominn undir sæng brotaþola. Er vitnið hafi litið á brotaþola hafi hún verið með kökk í hálsi og byrjað að gráta. Fyrir héraðsdómi greindi vitnið frá atvikum á svipaðan hátt að öðru leyti en því að ákærði hefði legið ofan á brotaþola og verið með allan þungann á henni. Fyrir Landsrétti bar hún að hún hefði vaknað við að rúmið hreyfðist og þá heyrt stunur frá brotaþola og ákærða sem hafi verið bældar eins og þær hafi ekki mátt heyrast. Þegar hún hafi snúið sér við hafi brotaþoli verið stjörf og ákærði legið hálfur ofan á brotaþola sem legið hafi á bakinu. Nánar spurð um stöðu handa ákærða sagði hún að hann hefði legið ofan á brotaþola með hendur hvora sínum megin við hana á rúminu. Hún hafi ekki séð líkama þeirra því þau hafi verið undir sænginni. Í sama framburði fyrir Landsrétti staðfesti hún aðspurð engu að síður fyrri framburð sinn um að ákærði hefði legið ofan á brotaþola með allan þungann. Jafnframt kom fram hjá vitninu að hún hefði ekki vitað með vissu að fullar samfarir hefðu átt sér stað fyrr en um tveimur vikum eftir meintan atburð og brotaþoli hefði sagt að sér hefði verið nauðgað. Samkvæmt framansögðu ber brotaþola og vitninu C ekki saman um hvernig staða ákærða og brotaþola var við meint samræði auk þess sem framburður vitnisins er óstöðugur um veigamikil atriði.

14 Samkvæmt framburði brotaþola á ákærði í fyrstu að hafa leitað á hana og nokkru síðar brotið gegn henni með því að hafa við hana samræði með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung. Svo sem fram er komið á þetta að hafa gerst þar sem brotaþoli lá í rúmi við hlið vitnisins C. Ekki kemur fram í málinu að brotaþoli hafi reynt að ná athygli vitnisins meðan þetta á að hafa gerst en brotaþoli ber því við að hafa frosið.

15 Í málinu liggja einnig fyrir framburðir [...] brotaþola, [...] hennar, [...] og [...] [...]. Þessir framburðir, sem út af fyrir sig eru í meginatriðum í samræmi við framburð brotaþola og vitna auk þess um vanlíðan hennar í kjölfar meints brots, eiga það sammerkt að þeir eru byggðir á endursögn brotaþola á atvikum. Framlögð vottorð og skýrslur sérfræðinga þar sem lýst er vanlíðan brotaþola styðja ekki með beinum hætti að ákærði hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi gagnvart brotaþola.

16 Í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð, sbr. og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í samræmi við það er í 108. gr. laga nr. 88/2008 kveðið á um að sönnunarbyrði um sekt ákærða hvíli á ákæruvaldinu. Af þeirri reglu leiðir að allan vafa um sekt ákærða á að skýra honum í hag. 17 Að öllu framangreindu virtu verður ekki talið að ákæruvaldinu hafi tekist, svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að færa sönnur á að ákærði hafi gerst sekur um nauðgun með því að hafa haft samræði við brotaþola, án hennar samþykkis, með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung. Verður ákærði því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.

18 Samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður einkaréttarkröfu brotaþola vísað frá dómi.

19 Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraðsdómi verður felldur á ríkissjóð.

20 Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda og þóknun skipaðs réttargæslumanns sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði greiðist úr ríkissjóði.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, A-kk-ef K-kk-ef F-kk-ef lögmanns, 785.230 krónur, og þóknun G-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef, réttargæslumanns A, 350.000 krónur.