490/2020

Útdráttur

Í höfðaði mál á hendur K og krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið austurhluti Ystutunguafréttar væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum. Reisti Í kröfur sínar á því að landið hefði aldrei verið háð beinum eignarrétti en K byggði á því að landið væri í eigu Stafholtskirkju.

Héraðsdómur tók kröfu Í til greina. Í dómi Landsréttar kom fram að við mat á eignarréttarlegri stöðu landsvæða skipti almennt mestu máli hvort viðkomandi svæði væri eða hefði verið hluti af jörð samkvæmt fyrirliggjandi heimildum. Í Landnámu kæmi fram að Rauða- Björn hefði numið hið umdeilda svæði. Landsréttur rakti næst heimildir um landið. Var þar rakið að elsta ritaða heimild um lönd Stafholtskirkju væri máldagi S-kk-ef prests Þ-kk-ef frá árinu 1140. Benti rétturinn á að tilgreining máldagans á einstökum hlutum ágreiningssvæðisins væri ólík að því leyti að annars vegar væri getið um afrétt í Vesturárdal og hins vegar ágreiningssvæðið.

Hið sama ætti við um fjölda annarra máldaga, vísitasía og lögfesta sem næðu fram til 19. aldar. Þá voru rakin fyrirmæli J-kk-ef prests J-kk-ef og C-kk-ef J-kk-ef prests þar sem þeir bönnuðu öðrum afnot af ágreiningslandinu án leyfis. Einnig var gerð grein fyrir þremur landamerkjabréfum sem gerð höfðu verið um ágreiningssvæðið og tók rétturinn fram að þær lýsingar bentu fremur til þess að verið væri að lýsa merkjum svæðis sem væri eignarland en afréttareign. Loks rakti rétturinn heimildir frá 20. öld þar sem virtist einnig rætt um landið sem eignarland fremur en afrétt. Landsréttur taldi að þegar tilvitnuð ummæli Landnámu væru virt yrði ekki annað séð en að hið umdeilda land hefði verið numið í öndverðu og því háð beinum eignarrétti. Hin sérstaka tilgreining landsins í máldaga S-kk-ef prests Þ-kk-ef benti eindregið til þess að það hefði komist í eigu Stafholtskirkju sem eignarland og það hefði gerst eigi síðar en á fyrri hluta 12. aldar. Ekki yrði séð af síðari heimildum að beinn eignarréttur að landinu hefði síðar fallið niður. Var K því sýknað af kröfum

Í.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 30. júlí 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vesturlands 6. júlí 2020 í málinu nr. E- 64/2017.

2

Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og hann sýknaður af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Dómarar gengu á vettvang 4. maí 2022 ásamt lögmönnum aðila.

Málsatvik og sönnunarfærsla

Málsatvik

5

Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 21. febrúar 2008 um að hún hefði ákveðið að taka til umfjöllunar tiltekið landsvæði á Vesturlandi.

Að framkomnum kröfum stefnd aum þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í júní 2014 að skipta þjóðlendukröfusvæði stefnda í fimm mál. Eitt þeirra, sem var nr. 2 /2014 (hluti fyrrum Norðurárdalshrepps), náði meðal annars til lands austurhluta Ystutunguafréttar, einnig nefnt selland Stafholtskirkju, sem sakarefni máls þessa nær til.

6

Með úrskurði óbyggðanefndar 11. október 2016 í máli nr. 2/2014 var komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hefði ekki tekist sönnun þess að land innan marka austurhluta Ystutunguafréttar væri þjóðlenda í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998, sbr. einnig a-lið 7. gr. laganna, heldur væri þar eignarland.

7

Stefndi vildi ekki una niðurstöðu óbyggðanefndar og höfðaði mál þetta með birtingu stefnu 24. apríl 2017 sem óumdeilt er að hafi verið innan þess frests sem getið er um í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Krafðist hann þess að fyrrgreindur úrskurður óbyggðanefndar um að austurhluti Ystutunguafréttar væri eignarland yrði felldur úr gildi og viðurkennt að landsvæðið væri þjóðlenda. Fallist var á þær kröfur í hinum áfrýjaða dómi.

8

Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum á austurhluta Ystutunguafréttar lýst þannig að landsvæðið liggi í yfir 100 metra hæð yfir sjávarmáli og rísi hæst í Litlu- Baulu í um 840 metra hæð. Að vestanverðu liggi gróinn Miðdalur en vestur upp af honum rísi brött fjallstunga sem nefnist Staðarmúli. Brekkumúli liggi upp af Miðdal að austanverðu og afmarki staf Bjarnar dal að austan. Bjarnar dalur sé vel gróinn og liggi eftir austanverðu ágreiningssvæðinu og Bjarnar dalsá renni um dalinn til suðvesturs. Suðaustan Bjarnar dals rísi land til suðurs upp í Mælifell og Litlu- Baulu og norðaustan Bjarnar dals sé Fossaskarðarbrún. Frá bæjarstæði Stafholts að ármótum Vesturár og Bjarnar dalsár á suðurmörkum ágreiningssvæðisins séu um 21,8 km, mælt í beinni loftlínu. Landamerkjum austurhluta Ystutunguafréttar er lýst með eftirfarandi hætti í kröfugerð málsaðila og úrskurði óbyggðanefndar: „Upphafspunktur er á ármótum Vesturár og Bjarnadalsár, þá er Bjarnar dalsá fylgt að Bjarnar fossi og þaðan Mælifellsgili norðaustur eftir Baulusandi í Litlu- Baulu, þaðan norður í Hrútaborg, norður um Fossaskörð og um Fossaskarðabrúnir, þaðan vestur að Banadalsbrún við sýslumörk Dalasýslu, þaðan eftir sýslumörkum vestur að hornpunkti á Merkjahrygg.

Þaðan er hæstu fjallsbrúnum fylgt suður í Einiberjagil og eftir því í Vesturá, sem ræður að ármótum hennar og Bjarnar dalsár.“ Málsaðila greinir ekki á um landfræðilega afmörkun svæðisins heldur einungis um eignarréttarlega stöðu þess samkvæmt lögum nr. 58/1998.

Heimildir um austurhluta Ystutunguafréttar

9

Í Sturlubók Landnámu segir að R-kk-nf- B-kk-nf hafi numið Bjarnardal og þá dali er þar ganga af. Í Þórðarbók Landnámu segir að B-kk-nf hafi numið Norðurárdal fyrir norðan Norðurá og Bjarnardal allan og þá dali alla er þar ganga af. Í úrskurði óbyggðanefnd ar kemur fram að talið sé að afdalir þeir sem nefndir eru í Landnámu séu Vesturárdalur og Miðdalur. Miðdalur er að öllu leyti innan landamerkja austurhluta Ystutunguafréttar og Bjarnardalur og Vesturárdalur eru að hluta til innan þeirra.

10

Elsta heimild um réttindi Stafholtskirkju á hinu umþrætta landsvæði er máldagi S-kk-ef prests Þ-kk-ef fyrir Stafholtskirkju frá því um 1140 þar sem taldar eru upp þær eignir sem lagðar voru til kirkjunnar. Á meðal þeirra voru „[afrett j] vestr ardal enum eystra megin. ok middals mule allr. Biarnar dalr allr fyrir ofan mæli fells gil.“ Í máldaga G-kk-ef b-kk-ef Í-kk-ef fyrir Nikulásarkirkju í Stafholti frá árinu 1354 segir að kirkjan eigi „af reit j vestar dal. biarnnardal allann. fyrir ofann melifellzgill“. Í máldögum Stafholtskirkju frá árunum 1397, árabilinu 1491 til 1518 og frá því um 1570 er getið um afrétt í Vesturárdal, og Bjarnardal allan fyrir framan Mælifellsgil, líkt og í máldaganum frá 1354 og þess sama getið í máldaganum frá því um 1480 auk þess sem Miðdalsmúla er getið. Þá er í fjölmörgum vísitasíum Stafholtskirkju frá árunum 1681 til 1831 og lögfestum frá árunum 1663 til 1831, getið um Miðdalsmúla og afrétt á Vesturárdal í umfjöllun um eignir kirkjunnar og í mörgum þeirra einnig að kirkjan eigi Bjarnar dal allan fyrir framan og/eða ofan Mælifellsgil.

11

Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá árinu 1709 segir að Stafholt eigi selstöðu „á Bjarnadal í Miðdalsmúla með tilliggjandi löndum, allan Bjarnardal [svo] fram frá Mælifellsgili með hálfum Vesturárdal.“ Ágreiningssvæðisins er ekki getið í umfjöllun jarðabókarinnar um afrétti í eigu Stafholts. Í umfjöllun jarðabókarinnar er jafnframt getið um skammvinna byggð í Stafholtsseli sem sé af sumum kallað Múlasel og sé selstaða frá Stafholti. Þar segir: „[A]ldrei bygt verið fyrr nje síðar nema ein 2 ár fyrir meir en 30 árum.“ Jafnframt segir: „Örvænt er að hjer verði aftur bygt fyrir heyskaparleysi, fjarlægð við menn og vetrarríki. Vantar hjer flesta bújarðarkostu nema sumarhaga, þeir eru hjer nægir sosem í góðum selstöðum.“

12

Í lögfestu frá árinu 1724 segir að J-kk-nf prestur J-kk-nf hafi lögfest „[e]ignarland Stafholltskyrkiu, sem liggur fyrer vestann Fiall þad hiä Nordurärdal er, og Baula er kallad, Nefnelega allann Biarnadal, fyrer ofann og framann Mælefellsgil, äsamt med Middalsmüla óllum, og afriett I Vesturärdal [...] “. Lögfesti hann „[h]ollt og Haga, Vótn og Veidestade, og allar Lands nyti ar, sem þessum fyrrgreindumm Fialllóndum, fylgt hafa, og fylgia eiga med riettu, til ydstu ummmerkia möts vid adrar Land Eigner, [...]“. Fyrirbauð hann hverjum manni án hans leyfis að „yrkja, brüka edur bejta,“

Bjarnardal, Miðdalsmúla eða afrétt Stafholtskirkju í Vesturárdal. Jafnframt liggur fyrir bann C-kk-ef J-kk-ef, prests í Stafholtstungu, frá árinu 1773, við upprekstri á „[e]fterskrifud Eyendoms Lönd S-kk-ef kyrkiu, nefnelega allann Biarnadal, fyrer framan og ofan Mælefellsgil, allann Middalsmúla og afriett i Westurárdal,... “. Lagði hann bann við því, án hans leyfis, „ad beita edur brúka, uppá nockurn máta“ umrædd landsvæði.

13

Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að í bréfi prests í Stafholti til prófasts 7. júní 1851, sé þess getið að kirkjan eigi selstöðu í Bjarnar dal og í úttektum á stað og kirkju í Stafholti frá 2. júní 1855 og 17. júní 1867 segi að „[e]ign kirkjunnar á Bjarnadal“ sé leigð sveitarfélaginu í Stafholtstungum gegn gjaldi. Þá kemur fram í úrskurðinum að í sóknalýsingu séra Ó-kk-ef P-kk-ef í Stafholti, frá árinu 1853, segi að Bjarnar dalur sé „mestur [...] Stafholts kirkjuland, en lítið eitt almenningur.“ Í umfjöllun um Stafholt í Jarðatali Johnsens frá 1847 kemur fram að kirkjan eigi fjalllönd á Bjarnar dal og Grímsdal. Ennfremur segir í umfjöllun um Hreðavatn í jarðamati Mýrasýslu frá árunum 1849 til 1850 að Staðarmúli sé „landspartur á Bjarnadal, Stafholts kirkjuland [... ] “.

14

Þrjú landamerkjabréf hafa verið gerð fyrir ágreiningssvæðið. Í fyrsta lagi „Landamerkjalýsing á Sellandi Stafholtskirkju á Bjarnadal eftir gömlum skýrslum og máldögum“, 3. maí 1884 og þinglesin 19. sama mánaðar, þar sem merkjum ágreiningssvæðisins er fyrst lýst með heildstæðum hætti. Þar er merkjum lýst svo:

,, Vesturárdalur allur að austanverðu, allt að Einirberja gili; Staðarmúli allur, — sem Stafholtssel er í — og sem liggur milli Vesturárdals og Miðdals; Miðdalur allur og Brekkumúli (Bröttu brekkumúli) allur svolangt austur, sem vötnum hallar, — móts við Breiðabólstaðar land í Miðdölum. — Móts við tjeð merki ræður Bjarnadalsá allstaðar að sunnarverðu, fram á móts við Mælifellsgil.“ Landamerkjalýsingin hefur ekki að geyma áritun vegna aðliggjandi landsvæða. Í öðru lagi er til eftirrit frá 18. júní 1916 af landamerkjaskrá fyrir landi Stafholtskirkju á Bjarnardal 19. maí 1886 og þinglýstri 16. maí 1889, þar sem segir að kirkjan eigi „land alt“ innan þeirra takmarka sem þar greinir, nánar tiltekið,, Vesturárdal austanverðan, og ræður Vesturá þar merkjum að vestan alla leið inní svonefnda Hamrabotna. Þaðan er haldin sjónhending í austur að norðanverðu, eftir svonefndum Merkjahrygg eins og vötnum hallar, allt inn í Bjarna dalsdrög; ennfremur á kirkjan allan Bjarnadal að austan að Mælifellsgili eftir því sem vötnum hallar á fjalli uppi.“ Í þriðja lagi er um að ræða landamerkjaskrá fyrir Stafholt í Mýrasýslu frá maí 1890 sem þinglýst var 23. maí 1892, en þar er merkjum jarðarinnar Stafholts lýst og svo segir: „Auk kirkjujarðanna á Stafholt þær aðrar eignir og ítök sem nú skal greina: [...] 3. Bjarnadal allan fyrir ofan Mælifellsgil og Hvassafellsland samkvæmt sjerstakri þinglesinni landamerkjaskrá.“

15

Loks liggja fyrir allmargar heimildir frá 20. öld þar sem ágreiningssvæðisins er getið í tengslum við upprekstur og afréttarnot. Þeirra á meðal er fasteignamat Mýrasýslu 1916 til 1918 þar sem fram kemur að fjallland Stafholtskirkju sé Staðarmúli, Brekkumúli og nokkuð af Bjarnar dal sem liggi inn af löndum jarðanna Dalsmynnis og Hvassafells. Leigjendur séu ábúendur Ystutungu í Stafholtstungnahreppi. Þar er jafnframt tekið fram að land þetta sé í meðallagi grasgefið og nýtt sem afréttur. Árið 1918 veitti Norðurárdalshreppur J-kk-þgf V-kk-þgf umboð til að gera kaupsamning og kaupa „fjalllandið Staðar og Brekkumúla“, samkvæmt umboði 16. júní það ár. Í bréfi sem J-kk-nf skrifaði Stjórnarráði Íslands 24. sama mánaðar vegna fyrirhugaðra kaupa er vísað til ágreiningssvæðisins sem fjalllendis á Bjarnar dal sem væri „eign Stafholtskirkju“. Vísað er til ágreiningssvæðisins með sambærilegum hætti í bréfi Stjórnarráðs Íslands 5. nóvember 1919 til hreppsstjóra Norðurárhrepps þar sem vísað er til svæðisins sem „ [fjalllendi] Staðar- og Brekkumúla í Bjarnardal“ og tekið fram að Stafholtstungnahreppur muni hafa haft landið á leigu. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að í svarbréfi hreppsstjórans 11. sama mánaðar segi að hann geti ekki svarað því nákvæmlega hvenær umrætt svæði hafi verið „selt á leigu“ en „partur af Stafholt stunahreppi [svo]“ hafi í langan tíma notað landið til upprekstrar. Kemur þar jafnframt fram að J-kk-nf Þ-kk-nf hafi óskað eftir því við Stjórnarráð Íslands 17. nóvember 1919 að fá að festa kaup „á landi því á Bjarnadal, er tilheyrir Stafholtsprestakalli eða kirkju“. Í bréfinu komi fram að „Bjarnadals land“ hafi verið „leigt til afréttar hreppsnefndinni í Stafholtstungnahreppi“.

16

Í úrskurði óbyggðanefndar segir jafnframt að með bréfi 29. desember 1919 hafi Stjórnarráð Íslands óskað eftir skýrslu frá sýslumönnum um þau svæði sem talin væru til almenninga eða afrétta innan sýslna hvers og eins sýslumanns. Í svörum hreppstjóra Norðurárdalshrepps 1. mars 1920, segi meðal annars: „[...]hjer er ekki um neitt fjallland að ræða — nema land það sem til heirt hefur Stafholtskirkju hjer á Bjarnardal og nú er leigt Stafholt stuna hreppi til upp regxturs.“. Í afréttarskrá sem fylgdi með svörum sýslumannsins í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu 13. nóvember 1985, vegna fyrirspurnar dómsmálaráðuneytisins um afréttamálefni, fjallskil og fleira sé meðal annars fjallað um leitarsvæði Brekkuréttar en þar komifram að Norðurárdalshreppur eigi engin sérstök afréttarlönd, önnur en þá hlutdeild, sem hann eigi í afrétti Þverárréttar. Á leitarsvæði Brekkuréttar eigi Stafholtskirkja landsvæði milli „ Vesturdala og Bjarnardals“, svokallaðan Múla (Staðar múla og Brekkumúla). Síðan segi: „Beggja megin við þetta svæði, hið efra, munu leitarmörk vera óglögg og nálgast það, að verið geti um "einskis manns land" að ræða, bæði norðaustur og norðvestur af kirkjulandi Stafholtskirkju, því sem nefnt hefur verið, en sunnan sýslumarka móti Dalasýslu.“ Þá segir í úrskurði óbyggðanefndar að fyrir liggi að með bréfum, 20. febrúar 1989, sem send voru sveitarstjórnum á Íslandi, hafi félagsmálaráðuneytið spurst fyrir um upprekstrarrétt og afrétti sveitarfélaga. Komi fram í svari oddvita Norðurárdalshrepps 25. apríl 1989 að hluti ábýla í Norðurárdalshreppi eigi upprekstur á afrétt en hin nýti heimalönd. Afréttirnir séu Hellistungur og Holtavörðuheiði en ekki er minnst á það ágreiningssvæði sem fjallað er um í máli þessu.

17

Með hliðsjón af staðháttalýsingum og að fenginni afstöðu aðila við meðferð málsins fyrir óbyggðanefnd var í úrskurði nefndarinnar lagt til grundvallar við úrlausn málsins að Miðdalsmúli væri sá múli sem nú er nefndur Staðarmúli. Verður það jafnframt lagt til grundvallar í máli þessu.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

18

Áfrýjandi byggir á því að ágreiningssvæðið hafi verið numið í öndverðu. Sá eignarréttur hafi ekki fallið niður síðar og sé hið umdeilda landsvæði nú háð beinum eignarrétti hans. Staðhættir og fjarlægðir frá byggð mæli því ekki á móti og heimildir um landsvæðið styðji þá niðurstöðu að ágreiningssvæðið hafi verið hluti af jörð eða jörðum frá öndverðu en komist í eigu Stafholtskirkju ekki síðar en á 12. öld.

Málsástæður stefnda

19

Stefndi byggir á því að ágreiningssvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Það hvíli á áfrýjanda að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess en honum hafi ekki tekist slík sönnun. Þrátt fyrir að landnámslýsingar kunni að ná til svæðisins að einhverju leyti, þá liggi ekkert fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda sem þar kann að hafa verið stofnað til og engar heimildir séu um byggð á svæðinu. Af þessu megi ráða að hafi svæðið verið numið, hafi það einungis verið til takmarkaðra nota en ekki til beins eignarréttar. Verði talið að beinn eignarréttur hafi stofnast með námi í öndverðu, þá sé byggt á því að hann hafi fallið niður og að landsvæðið hafi í kjölfarið verið tekið til takmarkaðra nota annarra.

Niðurstaða

20

Í úrskurði óbyggðanefndar er rakið að í Sturlubók Landnámu segi að R-kk-nf- B-kk-nf hafi numið Bjarnardal og þá dali er þar ganga af. Í komi fram í Þórðarbók Landnámu að B-kk-nf hafi numið Norðurárdal fyrir norðan Norðurá og Bjarnardal allan og þá dali alla er þar ganga af. Í úrskurði óbyggðanefnd ar kemur fram að talið sé að afdalir þeir sem nefndir eru í Landnámu séu Vesturárdalur og Miðdalur. Miðdalur er að öllu leyti innan landamerkja austurhluta Ystutunguafréttar og Bjarnardalur og Vesturárdalur eru að hluta til innan þeirra. Af þessum frásögnum um landnám landsvæðisins dró óbyggðanefnd þá ályktun að það hafi verið numið, að minnsta kosti að verulegu leyti.

Staðhættir og fjarlægðir mæltu þeirri ályktun heldur ekki í mótað mati nefndarinnar.

21

Við mat á eignarréttarlegri stöðu landsvæða skiptir almennt mestu máli hvort viðkomandi svæði sé eða hafi verið hluti af jörð samkvæmt fyrirliggjandi heimildum.

Elsta ritaða heimild um lönd Stafholtskirkju er máldagi S-kk-ef prests Þ-kk-ef frá árinu 1140. Tilgreining máldaga S-kk-ef prests á einstökum hlutum ágreiningssvæðisins er ólík að því leyti að annars vegar er getið um afrétt í Vesturárdal og hins vegar Miðdalsmúla allan og Bjarnardal allan fyrir ofan Mælifellsgil. Hið sama á einnig við um fjölda annarra máldaga, vísitasía og lögfesta sem áður eru rakin og ná fram til 19. aldar. Þessar heimildir eru allar samhljóða um að þar er annars vegar getið um Miðdalsmúla og hins vegar afrétt á Vesturárdal. Í mörgum þessara heimilda kemur einnig fram að Stafholtskirkja eigi Bjarnardal allan fyrir framan og/eða ofan Mælifellsgil. Sú staðreynd að í framangreindum heimildum er getið um afrétt í Vesturárdal en jafnan getið um Miðdalsmúla allan og Bjarnar dal allan fyrir ofan Mælifellsgil bendirtil þess að munur hafi verið á eignarréttarlegri stöðu annars vegar Vesturárdals og hins vegar Bjarnar dals og Miðdalsmúla. Í þessum heimildum er Miðdalsmúla og Bjarnardals hvergi getið sem afréttar.

22

Í lögfestu J-kk-ef prests J-kk-ef frá árinu 1724 bannaði hann öðrum að „yrkja, brüka edur bejta,“ án síns leyfis Bjarnardal, Miðdalsmúla eða afrétt Stafholtskirkju í Vesturárdal og var sérstaklega vísað til landsins sem eignarlands. Einnig bannaði C-x-x J-kk-nf, prestur í Stafholtstungu, öðrum „ad beita edur brúka, uppá nockurn máta“ án hans leyfis „ [e]fterskrifud Eyendoms Lönd Stafhollts kyrkiu, nefnelega allann Biarnadal, fyrer framan og ofan Mælefellsgil, allann Middalsmúla og afriett i Westurárdal,... “. Sem fyrr greinir er þarna annars vegar getið um Miðdalsmúla og hins vegar afrétt á Vesturárdal. Benda þessi fyrirmæli J-kk-ef og C-kk-ef eindregið til þess að þeir hafi litið svo á að Stafholtskirkja væri eigandi

Miðdalsmúla og Bjarnardals.

23

Þrjú landamerkjabréf hafa verið gerð fyrir ágreiningssvæðið oger efni þeirra lýst hér að framan. Þær lýsingar sem þar koma fram benda fremur til þess að lýst sé merkjum svæðis sem sé eignarland fremur en afréttareign. Svæðinu er lýst sem,,[s]elland[i]

Stafholtskirkju“ í landamerkjalýsingu 3. maí 1884. Í eftirriti 18. júní 1916 af landamerkjaskrá fyrir landi Stafholtskirkju á Bjarnardal 19. maí 1886, sem þinglýst var 16. maí 1889, segir að kirkjan eigi „land alt“ innan þeirra takmarka sem þar greinir. Í landamerkjaskrá fyrir Stafholt í Mýrasýslu frá maí 1890, sem þinglýst var 23. maí 1892, segir loks að Stafholt eigi,, Bjarnadal allan fyrir ofan Mælifellsgil“.

24

Í heimildum um svæðið frá 20. öld er einnig getið um svæðið sem eignarland fremur en afrétt. Þannig er beinlínis vísað til landsins sem,, eign Stafholtskirkju“ í fyrrnefndu bréfi J-kk-ef V-kk-ef 24. júní 1918 en eins og fyrr er rakið hafði honum áður verið veitt umboð Norðurárdalshrepps til að kaupa,, fjalllandið Staðar og Brekkumúla“. Þá kemur fram í bréfi Stjórnarráðs Íslands 5. nóvember 1919 til hreppsstjóra Norðurárhrepps að Stafholtstungnahreppur muni hafa haft landið á leigu. Í svarbréfi hreppsstjórans 11. sama mánaðar, kemur fram að hann geti ekki svarað því nákvæmlega hvenær umrætt svæði hafi verið „selt á leigu“ en hluti Stafholtstungnahrepps hafi í langan tíma notað landið til upprekstrar. Hið sama kemur fram í bréfi hreppstjórans 1. mars 1920. Í afréttarskrá sem fylgdi með svörum sýslumannsins í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu 13. nóvember 1985 kemur fram að Norðurárdalshreppur eigi engin sérstök afréttarlönd, önnur en þá hlutdeild, sem hann eigi í afrétti Þverárréttar. Á leitarsvæði Brekkuréttar eigi Stafholtskirkja landsvæði milli „Vesturdala og Bjarnardals“, svokallaðan Múla (Staðar múla og Brekkumúla).

Þá kemur fram í svari oddvita Norðurárdalshrepps 25. apríl 1989, við fyrirspurn félagsmálaráðuneytisins um upprekstrarrétt og afrétti sveitarfélaga, að hluti ábýla í Norðurárdalshreppi eigi upprekstur á afrétt en hin nýti heimalönd. Afréttirnir sem um ræðir eru Hellistungur og Holtavörðuheiði en ekki er minnst á ágreiningssvæðið í máli þessu.

25

Þegar tilvitnuð ummæli Landnámu eru virt verður ekki annað séð en að hið umdeilda land hafi verið numið í öndverðu og því háð beinum eignarrétti. Hin sérstaka tilgreining landsins í máldaga S-kk-ef prests Þ-kk-ef bendir eindregið til þess að það hafi komist í eigu Stafholtskirkju sem eignarland og að það hafi gerst eigi síðar en á fyrri hluta 12. aldar. Ekki verður séð af síðari heimildum sem raktar hafa verið, að beinn eignarréttur að landinu hafi síðar fallið niður. Það breytir ekki þessari niðurstöðu þó ekki séu heimildir um búsetu á landinu, önnur en fyrrgreind ummæli í Jarðabók Árna M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef, og þótt landið sé aðskilið frá öðru eignarlandi Stafholtskirkju. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfum stefnda.

26

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð en rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Áfrýjandi, Kirkjumálasjóður, er sýkn af kröfum stefnda, íslenska ríkisins.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Kirkjumálasjóðs, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef B-kk-ef, 1.500.000 krónur.