889/2019

Útdráttur

L ehf. höfðaði mál gegn Þ og S til heimtu skaðabóta vegna ætlaðrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi Þ og K, látins eiginmanns S, sem L ehf. taldi hafa valdið sér tjóni með nánar tilgreindum hætti. Til varnar byggðu Þ og S meðal annars á reglum um fyrningu og tómlæti og ákvað héraðsdómari, að framkominni ósk Þ og S þess efnis, að skipta sakarefni málsins á grundvelli 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þannig að fyrst yrði tekin afstaða til málsástæðna Þ og S um fyrningu og tómlæti. Þ og S voru í kjölfarið sýknuð með dómi héraðsdóms. Fyrir Landsrétti var málið einvörðungu flutt um þá aðalkröfu L ehf. að dómur héraðsdóms yrði ómerktur þar sem brostið hefðu skilyrði til að skipta sakarefni málsins. Í úrskurði Landsréttar var meðal annars vísað til þess að aðstæður í málinu væru með þeim hætti að málatilbúnaður um grundvöll skaðabótaábyrgðar annars vegar og fyrningu hins vegar félli að verulegu leyti saman og ekki væri fært að slíta þessi atriði í sundur þannig að annað yrði dæmt meðan hitt biði. Þá væri illfært að taka afstöðu til málsástæðna um tómlæti án þess að fjalla um ætlað saknæmi. Þannig voru skilyrði til skiptingar sakarefnisins talin hafa brostið og því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 31. desember 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2019 í málinu nr. E3963/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju en til vara að kveðið verði á um það að kröfur áfrýjanda séu ófyrndar og ekki fallnar niður vegna tómlætis. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4 Samkvæmt ákvörðun Landsréttar var málið flutt munnlega 1. desember 2020 um formhlið þess.

Niðurstaða

5 Mál þetta höfðaði áfrýjandi til heimtu skaðabóta vegna ætlaðrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem hann telur hafa valdið sér tjóni. Hefur hann uppi tvenns konar kröfur í málinu. Annars vegar er krafist 800.000.000 króna vegna atvika er snerta kaup á hlut í Þúfubjargi ehf. 2006 og hins vegar 1.500.000.000 króna vegna atvika er snerta hlutafjáraukningu í Gnúpi hf. 2007. Til varnar byggja stefndu meðal annars á reglum um fyrningu og tómlæti og óskuðu þess í héraði að sakarefni málsins yrði skipt, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem fram kemur að dómari geti ákveðið að eigin frumkvæði eða eftir ósk aðila að skipta sakarefni þannig að fyrst verði dæmt sérstaklega um tiltekin atriði máls meðan önnur atriði þess hvíla og bíða þess að verða dæmd. Á grundvelli ákvæðisins ákvað héraðsdómari 13. mars 2019 að skipta sakarefni þannig að fyrst yrði tekin afstaða til málsástæðna stefndu um fyrningu og tómlæti. Málið var síðan flutt um þau atriði og stefndu sýknuð með hinum áfrýjaða dómi.

6 Í dómum Hæstaréttar 4. júní 2019 í málum nr. 5/2019 og 6/2019, sem vörðuðu skaðabótakröfur vegna kaupa á hlutabréfum, var komist að þeirri niðurstöðu að skilyrði hefði brostið til að skipta sakarefni með þeim hætti sem gert var. Þar hafði héraðsdómur ákveðið að fyrst yrði leyst úr því hvort þær skaðabótakröfur sem hafðar voru uppi væru fyrndar. Í málum þessum byggðu þeir sem bóta kröfðust á því að hinar ætluðu skaðabótakröfur gætu eftir atvikum hvílt á mismunandi grunni og gætu jafnframt hafa stofnast á mismunandi tímum sem spönnuðu bæði gildissvið eldri og yngri laga um fyrningu kröfuréttinda. Í dómum Hæstaréttar sagði meðal annars að eins og málin lægju fyrir væri ekki unnt að taka afstöðu til fyrningar ætlaðra skaðabótakrafna nema fyrst hefði verið leyst úr því hvort þær hefðu orðið til, á hvaða grunni það hefði gerst og hvenær. Að öðrum kosti fæli niðurstaða málsins í sér getsakir, eftir atvikum valkvæðar, um hvort kröfuréttindi, sem ekki hafi verið staðreynt hvort orðið hafi til, hafi fallið niður fyrir fyrningu. Nefndir dómar verða ekki taldir útiloka að sakarefni sé skipt með þeim hætti að fyrst sé leyst úr því hvort ætluð skaðabótakrafa sé fyrnd, áður en leyst er úr öðrum atriðum, sbr. meðal annars dóm Landsréttar 25. september 2020 í máli nr. 406/2019. Af dómunum leiðir hins vegar að til að svo megi verða þurfa atriði er varða stofnun og grundvöll ætlaðrar kröfu að liggja nokkuð skýrt fyrir og að niðurstaða um fyrningu megi ekki fela í sér valkvæðar getsakir. Í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 felst auk þess að til að sakarefni verði skipt þurfi málið sem um ræðir að vera með þeim hætti að unnt sé að skipta því í tvo eða fleiri sjálfstæða þætti. Þar skiptir mestu að í málinu sé deilt um tiltekið atriði, sem önnur atriði þess geta ráðist af í framhaldinu, og að þetta fyrra atriði sé þess eðlis að leysa megi sjálfstætt úr því án tillits til þeirra sem látin eru bíða.

7 Ljóst er af málsgögnum og málflutningi aðila að þá greinir að einhverju marki á um hvenær ætlaðar skaðabótakröfur áfrýjanda hafi stofnast, hafi þær gert það á annað borð. Þar sem kröfur hans hvíla þrátt fyrir það hvor um sig á sama grunni verður ekki talið að það myndi fela í sér valkvæðar getsakir um kröfuréttindi hans að taka afstöðu til upphafstíma fyrningar þeirra samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda án þess að taka áður afstöðu til þess hvort kröfurnar hafi stofnast. Eins og málatilbúnaði aðila er háttað verður á hinn bóginn ekki talið að unnt sé að leysa sjálfstætt úr þeim ágreiningi sem ákveðið var að dæma fyrst, án tillits til þeirra atriða sem látin voru bíða. Þannig fer málatilbúnaður áfrýjanda um að þær aðstæður séu uppi sem lengja fyrningarfrest samkvæmt 7. gr. laga nr. 14/1905 að verulegu leyti saman við meginmálatilbúnað hans í þeim þætti sem látinn var bíða, um saknæma vanrækslu á upplýsingaskyldu er varði bótaskyldu. Um nefnda lagagrein segir meðal annars í hinum áfrýjaða dómi að áfrýjandi beri sönnunarbyrði fyrir því að upplýsingaskylda hafi verið sviksamlega vanrækt af hálfu stefndu. Áfrýjandi hafi fjallað ítarlega um þetta atriði, lagt fram gögn og leitt vitni en ekki verði fallist á að honum hafi tekist að sanna sviksamlega háttsemi af hálfu stefndu. Vegna þessa hefur áfrýjandi óskað eftir því að teknar verði vitnaskýrslur af fyrrverandi hluthöfum og stjórnarmönnum áfrýjanda fyrir Landsrétti til að sanna að sú háttsemi sem málið varði hafi verið sviksamleg. Í fyrrgreindri ákvörðun um skiptingu sakarefnis fólst þó að umfjöllun um saknæmi biði meðan dæmt væri um fyrningu.

8 Samkvæmt framangreindu eru aðstæður í málinu með þeim hætti að málatilbúnaður um grundvöll skaðabótaábyrgðar annars vegar og fyrningu hins vegar fellur að verulegu leyti saman og því ekki fært að slíta þessa þætti málsins í sundur þannig að leyst verði úr öðrum þeirra á meðan hinn bíði. Er þannig ekki unnt að taka afstöðu til fyrningar ætlaðra skaðabótakrafna áfrýjanda nema fyrst hafi verið leyst úr því hvort þær hafi orðið til á þeim grunni sem áfrýjandi byggir á. Á svipaðan hátt verður að telja illfært að taka afstöðu til málsástæðna um tómlæti án þess að fjalla um ætlað saknæmi, enda felst í hinni almennu ólögfestu tómlætisreglu að huglæg afstaða skuldara og hvort framferði hans telst andstætt heiðarleika og góðri trú hefur þýðingu við beitingu reglunnar.

9 Þegar allt framangreint er virt verður að telja að skilyrði hafi brostið til að skipta sakarefni í málinu á grundvelli 31. gr. laga nr. 91/1991 svo sem gert var með ákvörðun héraðsdómara í þinghaldi 13. mars 2019. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.

10 Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Landsrétti.

Úrskurðarorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.