456/2018

Útdráttur

Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem máli ákæruvaldsins gegn X, sem áður hafði sætt álagi skattyfirvalda vegna sömu brota, var vísað frá dómi. Var það niðurstaða Landsréttar að fullnægt væri skilyrðum um nauðsynlega samþættingu málsmeðferðanna í efni og tíma og því ekki brotið gegn 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Því var enn fremur hafnað að brotið hefði verið gegn jafnræðisreglum með saksókn á hendur X.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf F-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 17. maí 2018, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2018 í málinu nr. S[…]/2013 þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í tlið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4 Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hóf skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á tekjuskattskilum varnaraðila 13. janúar 2011 og gaf varnaraðili skýrslu af því tilefni 24. mars sama ár. Að fram komnu bréfi varnaraðila 7. október 2011 lauk skattrannsóknarstjóri rannsókn sinni með skýrslu 14. sama mánaðar. Fjórum dögum síðar var mál varnaraðila sent ríkisskattstjóra til meðferðar samkvæmt 6. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt.

5 Á grundvelli rannsóknar skattrannsóknarstjóra hækkaði ríkisskattstjóri með úrskurði 28. mars 2012 stofn til útreiknings fjármagnstekjuskatts varnaraðila gjaldárin 2007 til og með 2009 auk þess sem hann bætti 25% álagi á vantalda skattstofna samkvæmt heimild í 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Varnaraðili greiddi skattskuldina 17. apríl sama ár.

6 Varnaraðili skaut úrskurði ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar með kæru 25. júní 2012. Með úrskurði nefndarinnar 19. júní 2013 var kröfum varnaraðila hafnað.

7 Með bréfi 3. maí 2012 beindi skattrannsóknarstjóri máli varnaraðila til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara samkvæmt lögum nr. 135/2008. Bréfinu fylgdi fyrrgreind skýrsla skattrannsóknarstjóra ásamt fylgiskjölum. Sérstakur saksóknari hóf rannsókn sína 19. nóvember sama ár með skýrslutöku af varnaraðila.

8 Mál þetta var höfðað á hendur varnaraðila með ákæru sérstaks saksóknara 22. janúar 2013 fyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, og þingfest 8. febrúar sama ár.

9 Í þinghaldi í málinu 29. maí 2013 lagði varnaraðili fram greinargerð þar sem gerð var krafa um frestun þess þar til niðurstaða yfirskattanefndar í tilefni af kæru hans til nefndarinnar 25. júní 2012 lægi fyrir. Til vara var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en að því frágengnu að varnaraðili yrði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Var frávísunarkrafan aðallega reist á því að með ákvörðun ríkisskattstjóra um skattálag samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 hefði varnaraðila verið gerð refsing í skilningi 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Bryti frekari meðferð fyrir dómi gegn umræddu ákvæði mannréttindasáttmálans þar sem þess væri krafist að varnaraðila yrði öðru sinni gerð refsing fyrir sömu brotin. Var við þessa fyrirtöku málsins bókuð ákvörðun um að fresta því til 17. september sama ár. Með bréfi verjanda varnaraðila til héraðsdómara 24. júní sama ár var upplýst að niðurstaða yfirskattanefndar lægi fyrir en þess jafnframt farið á leit að frekari meðferð málsins yrði frestað vegna íslensks máls sem þá var rekið fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Lá fyrir að þar myndi reyna á svipuð álitaefni og þau sem um ræðir í þessu máli og varnaraðili telur að leiða eigi til frávísunar þess frá héraðsdómi. Héldu kærendur því nánar tiltekið fram að þeir hefðu verið saksóttir tvisvar fyrir sama brot með álagningu viðbótarálags á skatta og í framhaldinu höfðun refsimáls í andstöðu við 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Féllst dómstóllinn, með dómi 18. maí 2017 í máli J-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef og fleiri gegn Íslandi, á sjónarmið kærenda. Mál þetta var ekki tekið fyrir að nýju fyrr en 13. desember 2017 og var þá ákveðinn munnlegur málflutningur um frávísunarkröfu varnaraðila sem fram fór 23. mars 2018. Í þingbók kemur fram að málinu hafi upphaflega verið frestað utan réttar vegna fyrrgreindrar málsmeðferðar fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu og síðar 25. apríl 2018 var fallist á kröfu varnaraðila um frávísun málsins. Sá úrskurðar var ómerktur með úrskurði Landsréttar 9. maí 2018 og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný. Var málið flutt að nýju fyrir héraðsdómi 17. sama mánaðar og fallist á frávísunarkröfu varnaraðila með hinum kærða úrskurði.

Niðurstaða

10 Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu skal, eins og segir í íslenskri þýðingu málsgreinarinnar, enginn sæta lögsókn eða refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hefur þegar verið sýknaður af eða sakfelldur um með lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis.

11 Svo sem greinir í úrskurði héraðsdóms og með vísan til dóms Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr. 283/2016, þar sem stuðst var við dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, verður lagt til grundvallar að meðferð máls varnaraðila hjá skattyfirvöldum og beiting stjórnsýsluviðurlaga í formi álags á vantalda skattstofna, sem vísað er til hér að framan, hafi verið sakamál í skilningi 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans og enn fremur að með rekstri þess annars vegar og rannsókn sérstaks saksóknara, ákæru og málsmeðferð fyrir héraðsdómi hins vegar hafi verið rekin tvö aðskilin mál á hendur varnaraðila vegna sama brots í skilningi ákvæðisins.

12 Þó að litið hafi verið svo á að sú regla mannréttindasáttmálans, sem hér reynir á og nefnd hefur verið ne bisin idem, standi því ekki í vegi að fjallað sé um sama brot annars vegar hjá skattyfirvöldum, sem leitt getur til endurákvörðunar skatta og beitingar álags, og hins vegar fyrir dómstólum í sakamáli, sem leitt getur til refsingar vegna sömu eða sambærilegra atvika, er ljóst að ákveðnum skilyrðum þarf að vera fullnægt svo að ekki sé með því fyrirkomulagi brotið gegn reglunni. Svo sem fram kemur í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í málinu A og B gegn Noregi frá 15. nóvember 2016 og Hæstiréttur studdist meðal annars við í framangreindum dómi sínum þarf rekstur málanna tveggja að vera nægilega tengdur að efni til og í tíma til að úr verði samþætt heild, allt í því skyni að meðalhófs sé gætt og hin samþætta málsmeðferð leggi ekki óhóflegar byrðar á viðkomandi. Við mat á því hvort málsmeðferð teljist nægilega samþætt að efni til beri í fyrsta lagi að líta til þess hvort meðferð seinna málsins hafi verið til fyllingar eða viðbótar meðferð hins fyrra, í öðru lagi hvort hin tvíþætta málsmeðferð hafi verið fyrirsjáanleg afleiðing þeirrar háttsemi sem um ræðir, í þriðja lagi hvort leitast hafi verið við af fremsta megni að forðast endurtekna öflun og mat sönnunargagna og í fjórða lagi hvort í síðari málsmeðferðinni hafi verið tekið tillit til þeirra viðurlaga sem áður voru á lögð. Við mat á því hvort rekstur málanna teljist nægilega samþættur í tíma sé ekki gerð krafa um að meðferð ræða í fyrra málinu, en það hefur í framkvæmd mannréttindadómstólsins verið metið með tilliti til þess hvort kæru eða málshöfðunarfrestir séu liðnir, væri í málum af þessu tagi ekki nauðsynlegt að taka afstöðu til þess hvort eða hvenær ákvörðun er orðin endanleg þar sem það hafi ekki áhrif á mat á því hvort nægileg tengsl, í framangreindum skilningi, séu á milli meðferðar málanna.

13 Við mat á efnislegum tengslum mála varnaraðila er til þess að líta að þau viðurlög sem honum var gert að sæta hjá skattyfirvöldum og sem standa fyrir dyrum, verði hann sakfelldur í sakamálinu fyrir dómstólum, voru fyrirsjáanleg sem úrræði samkvæmt íslenskum rétti vegna brota á skattalögum. Þá hafði varnaraðili á öllum stigum málsins vitneskju frá skattyfirvöldum um í hvaða farveg mál hans væru lögð. Jafnframt leiðir af 109. gr. laga nr. 90/2003 að við ákvörðun refsingar í sakamálinu skuli tillit tekið til þess álags sem varnaraðili hefur sætt hjá skattyfirvöldum.

14 Í framangreindum dómi Hæstaréttar 21. september 2017 var lagt til grundvallar að hvað hina lagalegu umgjörð varðar hefði sakamálið verið til fyllingar eða viðbótar málsmeðferð skattyfirvalda að efni til. Í málinu reyndi á málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 90/2003. Því var jafnframt slegið föstu að það gæti verið hluti af efnislega samþættri málsmeðferð sem standist kröfur 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann þegar rannsókn lögreglu byggir á rannsókn skattrannsóknarstjóra en nauðsynlegt reynist að afla viðbótargagna um einhverja þætti máls, sem ekki hafa verið rannsakaðir nægilega af skattyfirvöldum. Þá yrði ekki séð að sú rannsókn sem sérstakur saksóknari ákvað að ráðast í hefði verið ónauðsynleg endurtekning fyrri málsmeðferðar, heldur hefði verið um að ræða rekstur tveggja aðskilinna mála sem mynduðu að efni til eina samþætta heild. Að virtum gögnum þessa máls þykir mega leggja til grundvallar að sama aðstaða sé að þessu leyti uppi í því.

15 Með vísan til þess sem að framan er rakið telst fullnægt skilyrðinu um nauðsynlega efnislega samþættingu mála varnaraðila hjá annars vegar skattyfirvöldum og hins vegar ákæruvaldi og dómstólum.

16 Við úrlausn um það hvort skilyrðinu um samþættingu í tíma hafi verið fullnægt við rekstur mála skattyfirvalda og ákæruvalds á hendur varnaraðila er áréttað það markmið þess að tryggja að skattþegninn sem í hlut á sé ekki settur í óþarfa óvissu og tafir vegna málareksturs sem dregst yfir lengri tíma. Þá þarf að leggja mat á framvindu málsmeðferðar út frá viðmiðum samkvæmt dómum Mannréttindadómstóls Evrópu í máli J-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef og fleiri gegn Íslandi og A og B gegn Noregi og dómi Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr. 283/2016 sem áður er getið. Var 17 Heildartími sem rekstur beggja mála varnaraðila hefur þegar tekið er sjö ár og fjórir mánuðir og er þá miðað við tímann frá því skattrannsóknarstjóri hóf rannsókn sína 13. janúar 2011 þar til hinn kærði úrskurður um frávísun málsins var kveðinn upp 17. maí 2018. Þá voru liðin rúmlega fimm ár frá útgáfu ákæru. Málsmeðferð fyrir dómi lá niðri frá 29. maí 2013 til 13. desember 2017 meðan beðið var dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli J-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef og Hæstaréttar í máli nr. 283/2016.

18 Meðferð á máli varnaraðila hjá skattyfirvöldum tók tvö ár og fimm mánuði, það er frá 13. janúar 2011 þegar rannsókn skattrannsóknarstjóra hófst til 19. júní 2013 þegar úrskurður yfirskattanefndar lá fyrir.

19 Ákæra í málinu var gefin út 22. janúar 2013, tæpum fimm mánuðum áður en endanleg stjórnsýsluákvörðun í því fékkst með úrskurði yfirskattanefndar.

20 Þegar virtur er sá tími sem rekstur mála varnaraðila var samhliða hjá skattyfirvöldum og lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum kemur í ljós að málin voru rekin samhliða í sjö mánuði, það er frá 19. nóvember 2012 þegar varnaraðili gaf skýrslu sem sakborningur hjá sérstökum saksóknara til 19. júní 2013 þegar úrskurður yfirskattanefndar var kveðinn upp. Stafar þessi skörun einvörðungu af því að varnaraðili nýtti sér rétt sinn til að kæra úrskurð ríkisskattstjóra frá 28. mars 2012 til nefndarinnar, sem kvað upp úrskurð tæpum tólf mánuðum eftir að kæran barst henni. Þá hefur sakamálið verið rekið eitt og sér frá 19. júní 2013.

21 Af framangreindu er ljóst að óhæfilegur dráttur hefur orðið á rekstri sakamálsins á hendur varnaraðila og efnisleg úrlausn héraðsdóms um sakargiftir samkvæmt ákæru liggur enn ekki fyrir. Þessi dráttur getur þó ekki einn og sér ráðið úrslitum við heildarmat þeirra tímaþátta sem þýðingu hafa þegar tekin er afstaða til frávísunarkröfu varnaraðila.

22 Í hæstaréttarmálinu nr. 283/2016, sem leyst var úr með framangreindum dómi réttarins 21. september 2017, var sú staða uppi að ákæra hafði verið gefin út tveimur mánuðum og níu dögum eftir að úrskurður yfirskattanefndar lá fyrir. Hafði málinu verið skotið til nefndarinnar 28. febrúar 2013 og úrskurður kveðinn upp 12. mars 2014. Var talið að þessi staða hefði ekki sett sakborning í óhæfilega óvissu eða valdið óþarfa töfum á málarekstrinum. Í þessu máli liggur samkvæmt framansögðu fyrir að ákæra var gefin út fimm mánuðum áður en úrskurður yfirskattanefndar gekk. Hafði nefndin við útgáfu ákærunnar haft málið til meðferðar í sjö mánuði en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd skal hún úrskurða um kærur eigi síðar en sex mánuðum eftir að henni berast tilskilin gögn frá því stjórnvaldi sem tekið hefur kæranlega ákvörðun. Í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar segir jafnframt að mannréttindadómstóllinn hafi lagt til grundvallar að rekstur tveggja aðskilinna mála stjórnsýslustigi.

23 Að því virtu sem hér hefur verið rakið er það niðurstaðan að skilyrðinu um nauðsynlega samþættingu í tíma hafi verið fullnægt við rekstur mála ákærða hjá skattyfirvöldum annars vegar og ákæruvaldi og dómstólum hins vegar.

24 Samkvæmt öllu framansögðu hefur með rekstri málanna ekki verið brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmálans, sbr. lög nr. 62/1994.

25 Varnaraðili byggir frávísunarkröfu sína jafnframt á því að ákvörðun sóknaraðila um að halda refsikröfu gegn honum til streitu brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnarskrár og stjórnsýslulaga í ljósi upplýsinga um að ýmist hafi verið fallið frá ákæru eða rannsókn hætt í fjölda skattamála í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 283/2016, sem áður er getið.

26 Samkvæmt 145. gr. laga nr. 88/2008 skal ákærandi, þegar hann hefur fengið gögn máls í hendur og gengið úr skugga um að rannsókn máls sé lokið, athuga hvort sækja skuli sakborning til sakar eða ekki. Telji hann það sem fram er komið ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis lætur hann við svo búið standa en höfðar ella mál á hendur sakborningi samkvæmt 152. gr. laganna. Við þá ákvörðun ber ákæranda að gæta jafnræðis svo sem ótvírætt leiðir af 142. gr. sömu laga. Ákærandi hefur metið rannsókn málsins fullnægjandi og á grundvelli hennar gefið út ákæru í málinu sem hann hefur ekki talið ástæðu til að falla frá á síðari stigum. Sú afstaða er hluti af meðferð ákæranda á valdheimildum sem honum eru fengnar að lögum og sætir eðli máls samkvæmt ekki endurskoðun dómstóla við úrlausn málsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 7. febrúar 2013 í máli nr. 74/2012.

27 Með vísan til þess sem að framan er rakið er hafnað kröfu varnaraðila um frávísun málsins sem reist er á því að saksókn á hendur honum fari í bága við jafnræðisreglur.

28 Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

29 Kærumálskostnaður verður ekki úrskurðaður, sbr. 3. mgr. 237. gr. laga nr. 88/2008.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar.