547/2020

Útdráttur

A og B deildu um forsjá barna sinna, umgengni og meðlag. Í dómi Landsréttar kom fram að gögn málsins og framburðir aðila fyrir dómi gæfu ótvírætt til kynna að samskiptavandi þeirra væri mikill og djúpstæður. Ekki væru því forsendur fyrir sameiginlegri forsjá. Í málinu lá fyrir matsgerð þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að A hefði í gegnum tíðina borið mun meiri ábyrgð á uppeldi barnanna og væri þeim mjög náin. Þá létu bæði börnin eindregið í ljós vilja til að vera í umsjá A og eiga lögheimili hjá henni. Enn fremur hefði annað barnið átt við mjög alvarleg áfallastreitueinkenni að stríða að undanförnu og tengdist það meðal annars ótta þess við að fara í umsjá föður síns. Með hliðsjón af framangreindu var A falin forsjá barna þeirra. Þá taldi Landsréttur að það þjónaði ekki hagsmunum barnanna að kveða á um umgengni þeirra við B. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um meðlag og lögheimili voru staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf og H-kk-nf H. V-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 31. júlí 2020. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 16. september 2020 og áfrýjaði hún málinu að nýju 22. sama mánaðar með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 6. júlí 2020 í málinu nr. E[...]/2019.

2 Áfrýjandi krefst þess að henni verði einni falin forsjá barnanna C og D til 18 ára aldurs þeirra og að lögheimili þeirra verði hjá henni. Þá krefst hún staðfestingar hins áfrýjaða dóms um að ekki verði kveðið á um umgengni C við stefnda. Enn fremur krefst hún þess að inntak umgengnisréttar D við stefnda verði endurskoðað. Loks krefst áfrýjandi málkostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3 Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Landsrétti en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar.

4 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gaf skýrslu vitnið J sálfræðingur í því skyni að skýra frá viðtölum við D og meðferð hennar á [...] frá 28. ágúst 2020.

Niðurstaða

5 Áfrýjandi höfðaði málið og krafðist þess aðallega að henni yrði einni falin forsjá tveggja barna hennar en til vara að forsjá yrði sameiginleg og að lögheimili þeirra yrði hjá áfrýjanda. Þá krafðist áfrýjandi þess að kveðið yrði á um umgengni þess foreldris sem ekki fengi forsjá eða lögheimili barnanna. Einnig krafðist áfrýjandi meðlags til framfærslu barnanna til 18 ára aldurs þeirra og málskostnaðar. Stefndi krafðist þess fyrir héraðsdómi að honum yrði falin forsjá barnanna en til vara að forsjá yrði sameiginleg. Þá krafðist stefndi greiðslu meðlags og að inntak umgengni yrði ákveðið. Loks krafðist stefndi greiðslu málskostnaðar. Málsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi en með honum var kveðið á um að forsjá barnanna skyldi vera sameiginleg en lögheimili þeirra hjá áfrýjanda. Þá var stefnda gert að greiða einfalt meðlag með börnunum og kveðið á um umgengni hans við yngra barnið en ekki það eldra. Loks var kveðið á um greiðslu málskostnaðar og gjafsóknarkostnað áfrýjanda.

6 Aðalkrafa stefnda um að málinu verði vísað frá Landsrétti er byggð á því að dómi Héraðsdóms Suðurlands, sem kveðinn var upp 6. júlí 2020, hafi ekki verið áfrýjað til æðra dóms innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dómsins eins og áskilið sé í 1. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991. Hinn 3. ágúst 2020 hafi verið liðnar fjórar vikur frá uppkvaðningu héraðsdóms. Degi síðar hafi rétturinn gefið út áfrýjunarstefnu í málinu eða eftir að áfrýjunarfrestur hafi verið liðinn og beri því að vísa málinu frá Landsrétti. Þá bendir stefndi á að málið hafi ekki verið þingfest 16. september 2020 og að á því hafi ekki verið gefnar skýringar.

7 Eins og fram er komið barst áfrýjunarstefna til Landsréttar 31. júlí 2020 þar sem áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. [...]/2019. Var áfrýjunarstefnan því afhent réttinum innan lögmælts áfrýjunarfrests, sbr. 1. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991. Fékk málið númerið [...]/2020 fyrir Landsrétti og var áfrýjunarstefnan birt fyrir stefnda 28. ágúst 2020. Ekki varð af þingfestingu málsins 16. september 2020, svo sem ákveðið hafði verið, og því var málið fellt niður með vísan til 1. mgr. 157. gr. laga nr. 91/1991 og stefnda tilkynnt um það með bréfi 17. september 2020. Fyrrnefndum dómi héraðsdóms var áfrýjað á nýjan leik með útgáfu áfrýjunarstefnu 22. september 2020 eða innan lögbundins frests frá fyrirhugaðri þingfestingu fyrra málsins, sbr. 4. mgr. 153. gr. laganna. Samkvæmt þessu var staðið að áfrýjun málsins í samræmi við heimildir laga nr. 91/1991 og því ber að hafna kröfu stefnda um að málinu verði vísað frá Landsrétti. 8 Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 skal dómari kveða á um hvernig forsjá barns eða lögheimili skuli háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Þá segir að við mat á því skuli meðal annars litið til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barns til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Þá getur dómari samkvæmt 3. mgr. 34. gr. laganna ákveðið að annað foreldri fái forsjá barns. Einnig getur dómari ákveðið að kröfu foreldris að forsjáin verði sameiginleg telji dómari þær aðstæður vera fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins. Við mat á því hvort forsjá skuli vera sameiginleg ber dómara, auk þeirra atriða sem nefnd eru í 2. mgr., að taka mið af aldri og þroska barns og því hvort forsjá hafi áður verið sameiginleg. Þá ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga.

9 Með lögum nr. 61/2012 um breytingu á barnalögum var lögfest heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá. Tillaga um sameiginlega forsjá kom fram við meðferð Alþingis á fyrrnefndum breytingalögum. Í nefndaráliti segir að sameiginleg forsjá feli í sér að foreldrum sem fara sameiginlega með forsjá barns beri að taka sameiginlega allar meiri háttar ákvarðanir sem varða barnið. Einnig segir að lögð sé áhersla á að dómara beri aðeins að dæma sameiginlega forsjá ef fyrir liggur að um jafnhæfa forelda sé að ræða, ágreiningur þeirra á milli sé ekki svo djúpstæður að hann sé líklegur til að hafa áhrif á barnið og síðast en ekki síst að í hverju tilfelli fari fram mat á því hvort sameiginleg forsjá sé barni fyrir bestu. Sé ágreiningur foreldra þannig að ætla megi að hann stríði gegn hagsmunum barns ber ekki að dæma sameiginlega forsjá. Þá megi raunar einnig telja að forsenda þess að dómara sé fært að dæma sameiginlega forsjá sé að ágreiningur foreldra lúti að tiltölulega veigalitlum atriðum.

10 Við mat á því hvernig forsjá barna aðila skuli skipað verður ekki litið fram hjá því að gögn málsins og framburður aðila fyrir héraðsdómi gefa ótvírætt til kynna að samskiptavandi þeirra sé mikill og djúpstæður og liggur fyrir að þau hafa ekki rætt saman um málefni barnanna. Þá segir í hinum áfrýjaða dómi að miklu skipti að aðilar vinni að bættum samskiptum sín á milli og að þeir leiti sér faglegrar aðstoðar í þeim tilgangi að auka forsjárhæfni sína og hæfni til samskipta þeirra á milli varðandi málefni barna aðila. Einnig að stefndi leiti sér aðstoðar á sviði reiðistjórnunar og áfrýjandi við að byggja upp traust barnanna við stefnda með það að leiðarljósi að hann verði þátttakandi í lífi þeirra. Við meðferð málsins fyrir Landsrétti var upplýst að engin breyting hefði orðið á samskiptum aðila. Stefndi hefði farið í nokkur viðtöl hjá sálfræðingi en sýndi ekki fram á að hann hefði unnið á árangursríkan hátt að reiðistjórnun eða bættri samskiptahæfni. Þá hefði áfrýjandi leitað til sálfræðings en án árangurs í breyttum samskiptum aðila. Þykir einsýnt að aðilar geti ekki bætt samskiptavanda sinn og sett þarfir barna sinnar ofar eigin þörfum. Er því ekki með nokkru móti unnt að fallast á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að aðilar skuli fara saman með forsjá barnanna. Sjónarmið í þá veru að aðilar hafi hæfni til að vinna saman og hafa sameiginlega forsjá fá því ekki staðist, enda vart hægt að líta svo á að það samrýmist sjónarmiðum í lögskýringargögnum með fyrrnefndum lögum nr. 61/2012 og gerð er grein fyrir að framan, að skipa forsjá barnanna með þeim hætti sem gert var í hinum áfrýjaða dómi.

11 Í niðurstöðu matsgerðar dómkvadds matsmanns kemur fram að forsjárhæfni áfrýjanda sé meiri en stefnda. Um áfrýjanda segir meðal annars að persónuleikapróf sýni konu sem sé orkumikil, spennt og kát og vilji horfa á jákvæðar hliðar tilverunnar. Hún geti einnig sýnt hvatvísi, skort einbeitingu og farið úr einu í annað. Hún sé oft kvíðin og áhyggjufull, jafnvel að óþörfu. Hún sé næm fyrir líðan annarra og ánægð með tengsl sín og hafi mikla þörf fyrir athygli, viðurkenningu og ástúð. Þá segir að áfrýjandi forðist að sýna ósætti sitt beint af ótta við neikvæð viðbrögð eða höfnun. Undir álagi sé líklegra að hún finni frekar fyrir líkamlegum einkennum en að hún horfist í augu við vandamál af persónulegum toga. Fyrir héraðsdómi bar matsmaður að áfrýjandi væri „svolítið í vörn“ og reyndi að sýna sig í góðu ljósi og gæfi ekki alveg sannfærandi mynd af líðan sinni og að samskipti hennar við fólk einkennist af þörf hennar fyrir viðurkenningu. Um stefnda segir meðal annars að hann eigi erfitt með að kynnast fólki og sé var um sig við fyrstu kynni. Þegar á líði slaki hann á og sé ræðinn og einlægur. Hann standi fast á sínum skoðunum, sé ósveigjanlegur og eigi erfitt með að samþykkja önnur sjónarmið. Mikil depurðareinkenni komi fram á sálfræðilegum prófum sem stefndi lýsi einnig í viðtölum. Hann gefi þó ekki sögu um klínískt þunglyndi. Stefndi sé afar tortrygginn. Hann upplifi að vera fórnarlamb samsæris, hann sé misskilinn og honum refsað að ósekju. Matsmaður telur ljóst að áfrýjandi hafi alla tíð annast börnin mun meira en stefndi og umgengist þau meira en hann. Báðir foreldrar hafi stuðlað að því að börnin hafi alist upp við stöðugar aðstæður. Ágreiningur og rifrildi fyrir framan börnin hafi þó gert þau óörugg og þó að bæði eigi sök þegar um ágreining þeirra sé að ræða sé ljóst að reiði og skammir stefnda í síma inni á heimilinu hafi einnig valdið börnunum álagi og áhyggjum.

12 Matsmaður telur að áfrýjandi hafi borið mun meiri ábyrgð en stefndi á uppeldi barnanna og samskiptum svo sem við skóla og vegna tómstunda og heilsugæslu og tekið á þeim málum sem komið hafi upp vegna [...]. Þá hafi áfrýjandi fremur en stefndi stuðlað að vernd og öryggi barnanna. Áfrýjandi eigi mjög auðvelt með að lýsa börnunum, bæði persónuleika þeirra og þroska. Hún hafi mikinn metnað fyrir námi þeirra og haldi þeim að tómstundum. Stefndi þekki persónueinkenni og heilsufarssögu barnanna ágætlega en hafi þó ekki fylgst með námi þeirra og tómstundum eins og áfrýjandi og hafi aldrei verið í samskiptum við skóla barnanna en hafi áhyggjur af framtíð þeirra og vilji vernda þau og styðja. Frá því í júlí 2018, þegar áfrýjandi fór með börnin af heimili fjölskyldunnar, hafi stefndi nær algerlega misst samband við yngra barnið og gengið erfiðlega að endurvekja samband sitt við eldra barnið. Hann virðist ráðalaus um það hvernig hann eigi að nálgast börnin. Þá segir að hann hafi árum saman vakað fram á nætur og sofið fram eftir á daginn sem ætla megi að myndi gera honum erfitt fyrir að hafa umsjá með börnunum. Hafi stefndi í gegnum tíðina eftirlátið áfrýjanda að sinna daglegri umönnun barnanna sem falli undir forsjá og því hafi ekki reynt á getu hans til að sinna þeim.

13 Um stöðu og líðan barnanna og sérþarfir segir matsmaður um eldra barnið, sem er [...] ára, að það sé nemandi í framhaldsskóla í [...] og hafi aðstöðu hjá [...] en eigi lögheimili hjá áfrýjanda og dvelji þar um helgar. Barnið sé afburða námsmaður en eigi sögu um [...]. Félagsleg staða þess sé góð en það hafi orðið mikill þátttakandi í deilu foreldranna og vilji vernda móður sína. Deilur og erfiðleikar í samskiptum hvíli á barninu sem þó hafi ekki neinar sérþarfir. Um yngra barnið, sem er [...] ára, segir að það búi hjá áfrýjanda og sé í [...]. Það hafi nær engin samskipti haft við föðurfjölskyldu frá sumrinu 2018. Barnið hafi átt undir högg að sækja félagslega, hafi orðið fyrir einelti og hundsun og sé óöruggt í samskiptum. Það sýni einnig mikinn almennan [...] og [...] gagnvart námi, svefni og fleiru. Sérþarfir þess snúi að [...]. Bæði börnin láti í ljós eindreginn vilja til að vera í umsjá áfrýjanda og eiga lögheimili hjá henni. Jafnframt að umgengni við stefnda verði engin eða eingöngu á þeirra forsendum.

14 Samkvæmt bréfi J sálfræðings 9. janúar 2021 hefur yngra barnið verið til meðferðar á [...] frá því í október 2019. Leitaði áfrýjandi eftir meðferðinni fyrir barnið sem stendur enn yfir. Í bréfinu segir meðal annars að barnið nái greiningarviðmiðum fyrir [...] og [...] ásamt því að sýna alvarleg [...], [...] og [...]. Frá því í ágúst 2020 hafi barnið sótt 22 viðtöl með það að markmiði að draga úr [...] og [...] og hjálpa barninu að upplifa sig öruggt þar sem það er hverju sinni, að það treysti sér til að fara út og hjálpa því að mæta í skólann. Segi barnið forsjárdeilu foreldra þess vera ástæðu þess að það vilji ekki [...]. Það hræðist að stefndi beiti móður og börnin andlegu og líkamlegu ofbeldi fari það aftur til stefnda og til að komast hjá því kveðst barnið tilbúið að [...]. Hann hafi þó aldrei beitt þau líkamlegu ofbeldi. Í viðtölum hafi barnið lýst mikilli hræðslu við reiði og skapofsa stefnda. Þá hafi barnið ekki mætt í skóla af ótta við að stefndi sæki það þangað og það þori ekki að andmæla stefnda. Í byrjun árs hafi barnið lýst alvarlegum [...] og verið vísað á [...] þar sem það dvaldi frá 6. til 11. janúar 2021. Í læknisvottorði K sérfræðilæknis 9. janúar 2021 segir að ástæður innlagnar barnsins á [...] hafi verið „félagslegt neyðarástand“, mjög alvarleg [...], vaxandi [...], [...] og alvarleg [...]. Þá segir að það sé mat sálfræðings að barnið búi ekki við nægilega tryggar aðstæður til þess að áfallameðferð geti hafist. Fyrst þurfi að tryggja öryggi barnsins í heimabyggð og meta þurfi hversu mikið ótryggar aðstæður þar ráði um einkenni barnsins.

15 Við ákvörðun réttarins um skipan forsjár barnanna verða hagsmunir þeirra látnir hafa forgang. Börnin eru [...] og [...] ára. Verður það eldra 18 ára í [...]. Eins og fram er komið hafa börnin látið í ljós eindreginn vilja til að búa hjá áfrýjanda, vera í umsjá hennar og eiga lögheimili hjá henni. Eldra barnið óskar þess að áfrýjandi fari ein með forsjána og vill ekki að stefndi geti stjórnað áfrýjanda í gegnum sameiginlega forsjá. Þá vill barnið síðar meir eiga meiri samskipti við stefnda og geta hitt hann á eigin forsendum. Yngra barninu líður vel hjá áfrýjanda og vill búa hjá henni. Það saknar stefnda og heimilis fjölskyldunnar en er á sama tíma hrætt við að hitta stefnda. Þegar litið er til þess sem að framan er rakið og niðurstöðu matsgerðar dómkvadds matsmanns um hæfi áfrýjanda til að fara með forsjá barna aðila, alvarlegra veikinda yngra barnsins og þess að bæði börnin eru tengdari áfrýjanda en stefnda, svo og til hins mikla samskiptavanda aðila og þess hversu lítið stefndi hefur komið að uppeldi barnanna þykir það þjóna hagsmunum þeirra best að breyta skipan forsjár þannig að áfrýjandi fari ein með forsjá þeirra. Samræmist það sjónarmiðum sem fram koma í 2. til 4. mgr. 34. gr. barnalaga og verður því fallist á kröfu áfrýjanda þar um. Þá verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að lögheimili barnanna verði hjá áfrýjanda.

16 Áfrýjandi krefst þess fyrir Landsrétti „að inntak umgengnisréttar stefnda vegna [yngra barnsins] verði endurskoðað“. Við munnlegan flutning málsins fyrir Landsrétti lýsti lögmaður áfrýjanda kröfu hennar um að ákvæði í hinum áfrýjaða dómi yrði endurskoðað á þann veg að umgengni stefnda við yngra barnið yrði ekki ákveðin og þannig yrði undanþáguheimild barnalaga nýtt.

17 Réttur foreldra til umgengni við barn sitt er varinn af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis. Þrátt fyrir það leiðir af 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar að sá réttur getur þurft að sæta takmörkunum ef hagsmunir barnsins krefjast þess, sbr. einnig 2. mgr. 1. gr. barnalaga og 1. tölulið 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá 20. nóvember 1989, sbr. lög nr. 19/2013. Með vísan til þess sem að framan er rakið og til upplýsinga í málsgögnum um áhrif samvistarslita aðila á yngra barnið og þau rof sem orðið hafa á tengslum barnsins og stefnda frá því í júlí 2018 fæst ekki séð að það þjóni hagsmunum barnsins að rétturinn kveði á um umgengni barnsins við stefnda. Af málsgögnum verður ekki ráðið að vilji barnsins standi til þess að hitta stefnda eða eiga við hann nokkur samskipti, eins og atvikum er nú háttað, og fæst ekki annað séð en að samskiptavandi aðila málsins hafi haft djúpstæð áhrif á líðan barnsins sem ekki er séð fyrir endann á þrátt fyrir aðkomu sálfræðinga og lækna að velferð barnsins. Verður þetta einkum ráðið af skýrslum talsmanns barnsins um viðtöl við það 5. september 2018 og 2. ágúst 2020, sálfræðilegri matsgerð dómkvadds matsmanns 14. febrúar 2020, vottorði yfirlæknis á heilbrigðisstofnun Suðurlands 3. september 2020 og vottorðum tveggja sálfræðinga á [...] 14. maí 2020 og 9. janúar 2021. Rétturinn efast ekki um góðan vilja stefnda og hug til þess að eiga eðlileg samskipti við yngra barnið en farsælast er þó eins og atvikum er háttað að fara að skýrum og eindregnum vilja barnsins sem er nægilega þroskað til að láta vilja sinn í þessum efnum í ljós. Ákvörðun Landsréttar um umgengni barnsins við stefnda, sem fer gegn vilja þess, kann að vera skaðleg og viðhalda alvarlegum veikindum barnsins í stað þess að verða til góðs. Er það niðurstaða réttarins að það sé beinlínis andstætt hagsmunum barnsins að umgangast stefnda með reglubundnum hætti. Þá verður það niðurstaða réttarins að það þjóni ekki hagsmunum eldra barnsins að ákveða umgengni stefnda við barnið sem verður 18 ára í [...] á þessu ári. Verður áfrýjandi því sýknuð af kröfu stefnda um umgengni við börnin.

18 Með vísan til 6. mgr. 57. gr. barnalaga er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skyldu stefnda til að greiða einfalt meðlag eins og það ákvarðast hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins með báðum börnunum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs þeirra.

19 Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda er staðfest en rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Frávísunarkröfu stefnda, B, er hafnað.

Áfrýjandi, A, skal fara ein með forsjá C og D til 18 ára aldurs þeirra.

Staðfest er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um lögheimili barnanna og um greiðslu meðlags með þeim.

Áfrýjandi skal vera sýkn af kröfu stefnda um umgengni barnanna við hann.

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, G-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef, 800.000 krónur.