596/2018

Útdráttur

B, C og dánarbú D voru dæmd til að greiða A óskipt 19.488.000 krónur sem nam tveimur þriðju hlutum söluandvirðis landspildu sem þau höfðu selt þriðja aðila þrátt fyrir að vera kunnugt um eignarhluta A í spildunni. Landsréttur taldi að með því hefðu þau valdið A með saknæmum hætti fjártjóni sem nam söluandvirði eignarhluta hans. Var þeim því gert að greiða A skaðabætur. Ómerkingarkröfu A var hafnað og aðrar kröfur hans komu ekki til skoðunar fyrir Landsrétti.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og V-kk-nf H. V-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 18. júlí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 16. júlí 2018 í málinu nr. E[…]/2016.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða honum 29.488.000 krónur en að því frágengnu að stefndu C og dánarbúi D verði sameiginlega gert að greiða honum 29.488.000 krónur. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefndu verði hverju fyrir sig gert að greiða honum 29.488.000 krónur.

Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkenndur verði eignarréttur hans að tveimur þriðju hlutum þess fjár sem stefndu fengu vegna sölu landspildu úr landi […] í Flóahreppi með landnúmer […], en til vara eignarréttar að því sem þessu fé hefur verið umbreytt í, ásamt því að viðurkennt verði að arður í hendi stefndu af þessu sama fé og því sem komið hefur í skiptum fyrir það og í þess stað, til jafns við vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1.desember 2007 til dómsuppsögu í málinu, sé eign áfrýjanda. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefndu verði sameiginlega, en annars stefndu C og dánarbúi D eða stefndu hverju fyrir sig, gert að afhenda áfrýjanda tvo þriðju hluta landspildu úr landi […] í Flóahreppi með landnúmer […] eða að því frágengnu annað land með sama markaðsvirði auk arðs af virði þessa sama hluta landsins, miðað við verðlag 1. desember 2007 samkvæmt verðmati dómkvadds matsmanns, til jafns við vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. desember 2007 til dómuppsögu í málinu.

Loks krefst áfrýjandi þess að stefndu verði sameiginlega, en til vara hverju fyrir sig, gert að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Annars krefst áfrýjandi þess að málskostnaður verði látinn falla niður en að því frágengnu að málskostnaður verði hafður í lágmarki.

3 Stefndu krefjast þess að heimvísunarkröfu áfrýjanda verði hafnað og að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Landsrétti en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Eins og fram kemur í héraðsdómi er mál þetta að rekja til deilna áfrýjanda og hálfsystkina hans sammæðra, B, C og D, um eignarhald á landspildu úr landi […] í Flóahreppi, upprunalega með landnúmer […]. Landspildan var í eigu E, föður B, C og D en stjúpföður áfrýjanda en E lést […] 2007. Þann 8. febrúar 2008 ritaði stefnda C, fyrir sína hönd og D systur sinnar samkvæmt umboði, undir yfirlýsingu þar sem kom fram að þær samþykktu að faðir þeirra hefði gefið áfrýjanda spilduna að dánargjöf og væri hann eigandi landsins. Þann 3. maí sama ár ritaði C fyrir hönd þeirra systra undir aðra yfirlýsingu þar sem hið sama kom fram auk þess sem tekið var fram að þær afsöluðu sér eignarrétti að landinu til áfrýjanda.

5 Þrátt fyrir framangreint var landspildunni ráðstafað til B, C og D við skipti dánarbúsins með yfirlýsingu 29. maí 2008, sem þinglýst var í desember það ár. Eins og rakið er í héraðsdómi var landspildunni síðan skipt upp, annars vegar í 78 hektara spildu sem bar áfram landnúmerið […] en hins vegar í 46,6 hektara spildu sem fékk landnúmerið […]. Systkinin seldu F minni spilduna með kaupsamningi 18. desember 2008 en afsal var gefið út 3. mars 2009. Samkvæmt kaupsamningnum var kaupverð 29.232.000 krónur. Þá framseldu C og D B bróður sínum stærri spilduna með afsali 19. desember 2008. Í þeim samningi var tekið fram að systurnar teldu sig ekki skuldbundnar af fyrri yfirlýsingum til áfrýjanda sem þær hefðu undirritað um eignarhald hans á jörðinni.

6 Í kjölfar þessa hefur nokkur málarekstur orðið vegna ágreinings um eignarhald á landspildunum tveimur. Áfrýjandi höfðaði 25. júlí 2009 mál á hendur B til viðurkenningar eignarréttar á tveimur þriðju hlutum stærri spildunnar með landnúmer […]. Með dómi Hæstaréttar […]. apríl 2014, í máli nr. […]/2010, var komist að þeirri niðurstöðu að B hefði verið grandsamur um rétt áfrýjanda þegar C og D ráðstöfuðu landspildunni í annað sinn með kaupsamningi við hann. Hefði B því ekki getað hrundið óþinglýstum rétti áfrýjanda með því að þinglýsa afsali frá þeim systrum. Var því fallist á kröfur áfrýjanda og viðurkenndur eignarréttur hans á tveimur þriðju hlutum spildunnar.

7 Þann 12. janúar 2010 höfðuðu C og D mál á hendur áfrýjanda til ógildingar yfirlýsinganna frá 8. febrúar og 3. maí 2008. Héraðsdómari féllst á kröfur systranna um að skjölin væru óskuldbindandi þar sem þeim hefði samkvæmt ákvæðum laga um skipti dánarbúa o.fl. nr. 20/1991 verið óheimilt að ráðstafa arfi sem þær ættu í vændum. Með dómi Hæstaréttar […] janúar 2012, í máli nr. […]/2011, var áfrýjandi hins vegar sýknaður af kröfum systranna. Var niðurstaðan á því reist að þær hefðu með yfirlýsingum sínum ráðstafað arfi sem þeim hefði tæmst við lát föður síns áður en skjölin voru undirrituð. Þá var ekki talið að skuldbindingunni sem fólst í yfirlýsingunum yrði vikið til hliðar eftir ógildingarreglum samningaréttar.

8 Þá höfðaði áfrýjandi 10. júní 2014 mál á hendur H, sem þá var orðin eigandi minni landspildunnar, og krafðist hann þess aðallega að viðurkennt yrði að dómur Hæstaréttar í máli nr. […]/2010 væri skuldbindandi fyrir stefndu að því er varðaði eignarrétt hans yfir tveimur þriðju hlutum spildunnar. Með dómi Hæstaréttar […] mars 2015, í máli nr. […]/2015, var málinu vísað frá dómi á þeim grundvelli að kröfugerð áfrýjanda samrýmdist ekki ákvæðum d, e, og fliða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 en einnig var vísað til þess að H væri ekki bundin af fyrrgreindum dómi réttarins í máli sem hún átti ekki aðild að og varðaði aðra fasteign en þá sem var í hennar eigu, sbr. þar um 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.

9 Mál það sem er til úrlausnar hér fyrir dómi höfðaði áfrýjandi með stefnu í desember 2015 á hendur B, C og D til greiðslu 29.488.000 króna auk vaxta og dráttarvaxta. Eins og rakið er í héraðsdómi lést D í […] 2017 og tók dánarbú hennar þá við aðild að málinu. Dómkrafa áfrýjanda sundurliðaðist þannig að annars vegar var krafist 19.488.000 króna sem svaraði til tveggja þriðju hluta söluandvirðis 46,4 hektara spildunnar með landnúmer […] samkvæmt kaupsamningi við F, sem fyrr er getið. Hins vegar var krafist bóta að fjárhæð 10.000.000 króna fyrir afleitt tjón og miska vegna atvika sem vörðuðu báðar spildurnar.

10 Með úrskurði héraðsdóms 11. maí 2016 var vaxta og dráttarvaxtakröfu í málinu vísað frá dómi þar sem hún þótti ódómtæk. Með hinum áfrýjaða dómi 16. júlí 2018 voru stefndu síðan sýknuð af kröfu áfrýjanda um greiðslu 19.488.000 króna með þeim rökstuðningi að krafan væri fyrnd. Kröfu áfrýjanda um greiðslu 10.000.000 króna fyrir afleitt tjón og miska var hins vegar vísað frá dómi og skaut áfrýjandi ákvæði dómsins að því leyti til Landsréttar. Með úrskurði Landsréttar 10. september 2018, í máli nr. 642/2018, var staðfest niðurstaða héraðsdóms um frávísun fjárkröfunnar með vísan til þess að rökstuðningur fyrir henni hefði verið með þeim hætti að með öllu væri ómögulegt að taka til fullnægjandi efnisvarna um hana, sbr. elið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

11 Áfrýjandi, sem flutti mál sitt sjálfur hér fyrir dómi, gerði grein fyrir því í málflutningi að það eitt hefði vakað fyrir honum með málarekstri sínum að fá viðurkenndan eignarrétt að tveimur þriðju hlutum landspildunnar úr landi […], sem stjúpfaðir hans hefði verið eigandi að. Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. […]/2010 hafi þetta gengið eftir hvað stærri spilduna varðaði. Eftir að dómur Hæstaréttar gekk í málinu nr. […]/2015 hafi hins vegar verið útséð um að sú yrði raunin um minni spilduna. Hálfsystkini hans hefðu selt þá spildu sem hann var þó réttmætur eigandi að. Hefði hann því afráðið að höfða skaðabótamál á hendur þeim vegna fjártjóns sem hann hefði orðið fyrir af þeim sökum.

Niðurstaða

12 Fyrir Landsrétti krefst áfrýjandi aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms og að málinu verði vísað heim í hérað þar sem héraðsdómara hafi láðst að fjalla um nánar tilgreindar málsástæður hans. Sem að framan greinir byggði niðurstaða héraðsdóms um sýknu á því að hugsanleg skaðbótakrafa áfrýjanda á hendur stefndu væri fyrnd. Með því var héraðsdómara ekki nauðsynlegt að fjalla um málsástæður af öðrum toga. Er því hafnað kröfu áfrýjanda um ómerkingu og heimvísun málsins.

13 Eins og rakið hefur verið var dómkröfu áfrýjanda um vexti vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 11. maí 2016. Þá var þeim hluta kröfu hans sem laut að bótum fyrir afleitt tjón og miska vísað frá dómi með úrskurði Landsréttar 10. september 2018. Koma dómkröfur áfrýjanda að þessu leyti því ekki til úrlausnar hér fyrir dómi.

14 Áfrýjandi hefur einnig uppi þrautavarakröfur í fjórum aðalliðum sem lúta að viðurkenningu eignarréttar hans á söluandvirði tveggja þriðju hluta landspildunnar nr. […] eða verðmætum sem hafa komið í þess stað ellegar afhendingar þess hluta spildunnar eða annars lands í hennar stað. Þessar kröfur voru ekki hafðar uppi fyrir héraðsdómi og eru ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 fyrir því að þær komi til skoðunar fyrir Landsrétti.

15 Eftir stendur þá fjárkrafa áfrýjanda á hendur stefndu að fjárhæð 19.488.000 krónur eða sem nemur tveimur þriðju hlutum söluandvirðis spildunnar með landnúmer […] samkvæmt kaupsamningi B, C og D við F 18. desember 2008. Afsal var gefið út vegna landspildunnar 3. mars 2009 og telst krafa áfrýjanda um skaðabætur hafa stofnast við það tímamark. Um fyrningu kröfunnar fer því eftir lögum um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007, sbr. 28. gr. þeirra laga.

16 Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 fyrnist skaðabótakrafa á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ber ábyrgð á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga. Með dómi Hæstaréttar […] janúar 2012, í málinu nr. […]/2011, var áfrýjandi sýknaður af kröfum C og D um að ógiltar yrðu yfirlýsingar sem C hafði ritað undir fyrir þeirra hönd, dagsettar 8. febrúar og 3. maí 2008, um eignarrétt áfrýjanda að upprunalegu landspildunni nr. […]. Hafði héraðsdómur áður komist að öndverðri niðurstöðu í málinu. Með dómi Hæstaréttar var skorið úr um eignarhald áfrýjanda að tveimur þriðju hlutum landspildunnar sem ágreiningur hafði staðið um. Að fenginni þeirri niðurstöðu verður að telja að hann hafi búið yfir þeirri vitneskju að honum væri fært að leita fullnustu kröfu um skaðabætur vegna sölu landsins. Miðast upphaf fyrningarfrests því við […] janúar 2012. Áfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu sem birt var á tímabilinu 9. til 17. desember 2015. Er krafa hans á hendur stefndu því ófyrnd, sbr. fyrrgreinda 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007.

17 Eins og rakið hefur verið seldu B, C og D F landspilduna nr. […] þrátt fyrir yfirlýsingar C og D, sem B var kunnugt um, um að áfrýjandi væri eigandi að tveimur þriðju hlutum spildunnar. Með því ollu þau áfrýjanda með saknæmum hætti fjártjóni sem nam söluandvirði eignarhlutar hans. Verður því fallist á kröfu áfrýjanda og stefndu gert að greiða honum óskipt skaðabætur eins og í dómsorði greinir. Vextir verða ekki dæmdir eins og áður hefur verið gerð grein fyrir.

18 Stefndu verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndu, B, C og dánarbú D, greiði áfrýjanda, A, óskipt 19.488.000 krónur.

Stefndu greiði áfrýjanda óskipt 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.