290/2019

Útdráttur

BR krafðist þess að A og B yrðu svipt forsjá dóttur þeirra C á grundvelli a og d liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Meðal gagna málsins voru skýrslur talsmanna C, lögregluskýrslur vegna aksturs A og B undir áhrifum fíkniefna, niðurstöður vímuefnaprófa sem þau hafa undirgengist á undanförnum árum og álitsgerð frá mars 2016 um hæfni þeirra til að fara með forsjá dóttur sinnar . Í álitsgerðinni kom fram að A og B skorti hæfni til að sinna forsjárskyldum sínum og að þau ættu bæði við langvarandi vímuefnavanda að etja. Landsréttur taldi að ekkert hefði komið fram í málinu sem gæfi til kynna að breytingar hefðu orðið á aðstæðum þeirra sem gætu raskað grundvelli álitsgerðarinnar. Var krafa BR því tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómarinn O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf, E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari, og R-kvk-nf Ó-kvk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 24. apríl 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. apríl 2019 í málinu nr. E[...]/2017.

2 Áfrýjendur krefjast sýknu af kröfu stefnda um sviptingu forsjár barnsins C sem fædd er [...]. Þá krefjast þau málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

4 Mál þetta var höfðað í desember 2017. Í þinghaldi 8. janúar 2018 lögðu áfrýjendur fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns til að leggja mat á forsjárhæfni áfrýjenda. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2018 var þeirri beiðni hafnað. Úrskurðinum var skotið til Landsréttar, sem í úrskurði sínum 22. mars 2018 í máli nr. [...]/2018 staðfesti hann. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2018 var fallist á kröfu stefnda um að áfrýjendur yrðu svipt forsjá dóttur sinnar og var sá dómur staðfestur með dómi Landsréttar 21. september 2017 í máli nr. [...]/2018. Málinu var skotið til Hæstaréttar sem ómerkti héraðsdóm og vísaði málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar þar sem sú ákvörðun héraðsdómara að kveðja til tvo sálfræðinga til að skipa dóm í málinu með sér var talin í andstöðu við 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðalmeðferð fór fram í héraði á ný 2. apríl 2019 og sátu tveir embættisdómarar og einn sérfróður meðdómsmaður í dómi. Sem fyrr greinir gekk dómur í héraði 10. apríl 2019.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Líkt og greinir í hinum áfrýjaða dómi hófust afskipti stefnda af málefnum áfrýjenda og dóttur þeirra á árinu 2012 í kjölfar tilkynningar um vanrækslu stúlkunnar. Meðal gagna málsins er vel á þriðja tug tilkynninga til barnaverndaryfirvalda, á tímabilinu frá júní 2012 til janúar 2018, þar sem lýst er margs konar áhyggjum af velferð barnsins í umsjá áfrýjenda.

6 Í máli þessu hafa verið gerðar alls átta áætlanir um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 þar sem kveðið hefur verið á um ýmsar stuðningsaðgerðir í þágu áfrýjenda og dóttur þeirra, svo sem eftirlit og ráðgjöf á heimili þeirra, [...] í því skyni að leiðbeina áfrýjendum í uppeldishlutverki þeirra, fjölskyldumeðferð, sálfræðiviðtöl, vímuefnapróf og samstarf við ýmsa þjónustuaðila.

7 Dóttir áfrýjenda var með samþykki þeirra vistuð á [...] frá 9. febrúar til 9. apríl 2016. Stefndi krafðist þess síðar fyrir dómi að vistun utan heimilis yrði framlengd til 12. október 2016 og féllust áfrýjendur á þá kröfu með dómsátt 5. júlí sama ár. Hafði stúlkan þá frá apríl 2016 verið vistuð hjá [...]. Áfrýjendur samþykktu síðar einnig áframhaldandi vistun hennar til 12. apríl 2017. Í mars 2017 lögðu starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur til að áfrýjendur afsöluðu sér eða yrðu svipt forsjá dóttur sinnar en stefndi taldi rétt að gefa þeim lokatækifæri til að nýta sér stuðning, efla uppeldishæfni sína og halda vímuefnabindindi. Taldi stefndi því rétt að dóttir áfrýjenda yrði vistuð tímabundið utan heimilis í allt að sex mánuði til viðbótar og samþykktu áfrýjendur þá ráðstöfun. Við lok þess vistunartíma í október 2017 samþykktu áfrýjendur ekki frekari vistun dóttur sinnar utan heimilis og úrskurðaði stefndi þá um vistun hennar til tveggja mánaða frá 12. október 2017 að telja. Mál þetta var höfðað í kjölfarið í desember 2017. Á framangreindu tímabili mældust vímuefnapróf áfrýjenda, einkum móður, ítrekað jákvæð fyrir fíkniefnum.

8 Í álitsgerð D sálfræðings, 31. mars 2016, vegna mats á forsjárhæfni áfrýjenda kemur fram að forsjárhæfni móður sé verulega skert og að forsjárhæfni föður sé skert. Forsaga móður endurspegli langvarandi og verulega hamlandi [...]. Þá eigi hún langa sögu um fíkniefnamisnotkun og hafi endurtekið mælst jákvæð fyrir neyslu slíkra efna þótt hún neiti neysluvanda. Hún hafi skert innsæi gagnvart eigin vanda og einkennamynd hennar gefi til kynna [...]. Þá mælist [...]. Framangreindir veikleikar hafi áhrif á tengslahæfni hennar en tengslin við barnið virðist einkennast af óstöðugleika þar sem móðir sveiflist milli þess að vera eftirlátssöm og reyna að setja óskýr mörk. Þá virðist hún hafa átt erfitt með að gera aldurssvarandi kröfur til barnsins. Styrkleikar hennar séu umhyggja fyrir dóttur sinni og náin og ástrík tengsl við hana en veikleikar séu neysluvandi og framangreindir persónuleikaþættir sem rýri forsjárhæfni hennar. Varðandi föður greinir að hann hafi glímt við langvarandi erfiðleika tengda [...]. Þá hafi hann sögu um fíkniefnaneyslu og þótt hann neiti nú neyslu bendi upplýsingar matsmannsins til annars. Ábendingar séu til staðar um [...] sem rýri foreldrafærni og tengslagetu en hann búi þó yfir [...]. Veikleikar hans séu tengdir framangreindum [...] sem rýri forsjárhæfni en styrkleikar góð greind og ágætt innsæi í þarfir dóttur þótt hann hafi ekki megnað að skapa henni viðunandi aðstæður í verki. Í álitsgerðinni kemur enn fremur fram að matsmaðurinn telur blasa við að foreldrar þurfi að leita sér meðferðar við fíknivanda sínum. Þá telur hann í ljósi langvarandi vanda og takmarkaðra framfara að velferð og þroska dóttur áfrýjenda sé best borgið með vistun utan heimilis til lengri tíma þar til þau geti sýnt fram á stöðugleika og bættar aðstæður. Sálfræðingurinn staðfesti matsgerð sína fyrir héraðsdómi.

9 Áfrýjendur samþykktu 30. mars 2017 að undirgangast nýtt forsjárhæfnismat. Framangreindur sálfræðingur var fenginn til verksins en staðfesti fyrir dómi að ekkert hefði orðið úr matinu þar sem hann hefði þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir ekki fengið áfrýjendur til samstarfs. Þá bar hann að hann teldi það frumforsendu þess að áfrýjendur gætu farið með forsjá dóttur sinnar að þau hættu vímuefnaneyslu og sýndu fram á stöðugleika í þeim efnum til lengri tíma.

10 Fyrir tilstilli barnaverndarnefndar Reykjanesbæjar var móðir í janúar 2018 lögð inn á bráðamóttöku geðsviðs Landspítala í 72 tíma vegna gruns um virkan fíknivanda á meðgöngu. Við vímuefnaleit mældist amfetamín í þvagi. Við útskrift samþykkti hún að koma reglulega í vímuefnapróf. Voru slík próf gerð 22. janúar og 9. febrúar 2018, og mældist hún þá án vímuefna, en af gögnum málsins verður ráðið að annars hafi hún ekki verið til samstarfs um að taka vímuefnapróf, hvorki á geðdeild né í mæðraeftirliti.

11 Áfrýjendum fæddist sonur [...]. Var hæfni þeirra til að fara með forsjá hans metin af H sálfræðingi, sem skilaði álitsgerð 16. september 2018. Niðurstaða hennar var að áfrýjendur væru ekki fær um að fara með forsjá drengsins „vegna vímuefnamisnotkunar og að því er virðist algjörs innsæisleysis í þann vanda“, auk „ýmissa takmarkana við persónuleika og getuleysis til að setja mörk, koma á rútínu og reglu og vera vakandi fyrir breytilegum þörfum barns“. H staðfesti matsgerðina fyrir héraðsdómi. Hún bar meðal annars að hún teldi áfrýjendur eiga við mjög alvarlegan fíknivanda að stríða og að við þær aðstæður væru þau í raun ófær um að fara með forsjá hvaða barns sem væri. 12 Samkvæmt gögnum málsins lagðist móðir inn á Sjúkrahúsið Vog til meðferðar frá 20. til 29. september 2018 og faðir frá 8. til 16. október sama ár en hvorugt þeirra nýtti sér eftirmeðferð á göngudeild líkt og fyrirhugað hafði verið.

13 Í héraði gaf skýrslu G, félagsráðgjafi hjá Barnavernd Reykjavíkur, sem bar um að hafa unnið að máli áfrýjenda og dóttur þeirra frá október 2017. Hún staðfesti að áfrýjendur hefðu verið staðin að neyslu sumarið 2018 og að umgengni þeirra við dóttur sína hefði þá fallið niður. Þegar umgengni hefði átt að hefjast að nýju í nóvember það ár hefði borist tilkynning um að faðir hefði mælst undir áhrifum fíkniefna nóttina áður en umgengnin átti að eiga sér stað. Þá hafi vímuefnapróf verið gert að skilyrði fyrir áframhaldandi umgengni en áfrýjendur ekki verið til samstarfs um að undirgangast þau og hefði skipulögð umgengni því fallið niður á ný. Þá staðfesti hún að sonur áfrýjenda væri kominn í varanlegt fóstur [...].

14 Á tímabilinu frá ágúst 2018 til uppkvaðningar hins áfrýjaða dóms var faðir fjórum sinnum staðinn að akstri undir áhrifum fíkniefna og móðir tvisvar sinnum. Fyrir Landsrétti hafa verið lögð fram gögn sem staðfesta að faðir var auk þess staðinn að akstri undir áhrifum fíkniefna í ágúst 2019 og móðir í maí sama ár.

15 I, félagsráðgjafi hjá Barnavernd Reykjavíkur, tók við máli áfrýjenda og dóttur þeirra í janúar 2019. Fyrir héraðsdómi bar hún að hún hefði hvatt áfrýjendur til að sækja um umgengni við dóttur sína en þau hvorki svarað símtölum né tölvuskeytum. Fyrir Landsrétti hafa verið lögð fram ný gögn sem staðfesta að áfrýjendur mættu loks til viðtals um umgengni við dóttur sína í ágúst 2019 og óskuðu þá eftir því að úrskurðað yrði um umgengnina.

16 Dóttur áfrýjenda var skipaður talsmaður við meðferð málsins hjá stefnda, sbr. 46. gr. barnaverndarlaga. Í málinu liggja fyrir alls fimm skýrslur talsmanna sem unnar voru á tímabilinu frá 8. apríl 2016 til 10. mars 2019. Þar kemur fram að hún uni hag sínum vel hjá [...] og sé jákvæð gagnvart búsetu þar en jafnframt að hún vilji búa hjá foreldrum sínum. Þá lýsir hún vilja til umgengni við þau. Í skýrslu talsmanns 17. september 2017 kemur fram að hún vilji hjálpa foreldrum sínum og taka stjórn á ákveðnum þáttum heimilishalds þeirra. Fyrir Landsrétti var lögð fram ný skýrsla talsmanns 14. október 2019 þar sem dóttir áfrýjenda lýsir sömu afstöðu til búsetu og áður. Þá kveðst hún óska umgengni við foreldra sína „einu sinni í viku eða einu sinni í mánuði“ í um það bil átta klukkustundir en að hún geti einnig hugsað sér að gista hjá þeim.

Niðurstaða

17 Í málinu liggur fyrir ítarleg álitsgerð sálfræðings frá 31. mars 2016 þar sem lagt var mat á forsjárhæfni áfrýjenda með tilliti til andlegrar heilsu þeirra, greindar, helstu persónueinkenna og hæfni til tengsla. Auk þess er þar að finna greiningu á styrkleikum og veikleikum áfrýjenda í uppeldislegu tilliti, getu þeirra til að annast og hafa innsýn í þarfir dóttur sinnar og mat á því hvort velferð hennar sé tryggð við þau uppeldisskilyrði sem þau geta veitt henni. Loks er þar vikið að hæfni og getu þeirra til að nýta sér meðferð og stuðningsúrræði og bent á hvaða úrræði gætu nýst þeim best.

18 Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2018 var hafnað beiðni áfrýjenda um dómkvaðningu matsmanns til að leggja mat á forsjárhæfni þeirra að nýju. Úrskurðinum var skotið til Landsréttar, sem í úrskurði sínum 22. mars 2018 í máli nr. [...]/2018 byggði á því að í málinu lægju fyrir ýmis gögn um félagslegar aðstæður áfrýjenda og samskipti þeirra við barnaverndaryfirvöld frá apríl 2016 til janúar 2018 sem gæfu ekki til kynna að neinar breytingar hefðu orðið á aðstæðum þeirra sem raskað gætu grundvelli fyrrgreindrar álitsgerðar. Þá hefðu áfrýjendur ekki sinnt ítrekuðum boðunum sálfræðings á árinu 2017 vegna fyrirhugaðs endurmats. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur með vísan til 3. mgr. 46. gr. og 1. mgr. 124. gr. laga nr. 91/1991.

19 Í málinu liggja nú fyrir ýmis gögn um hagi áfrýjenda og dóttur þeirra á tímabilinu frá janúar 2018 til október 2019 og er þeim nánar lýst í efnisgreinum 10 til 16 hér að framan. Sem fyrr benda þau ekki til þess að neinar breytingar hafi orðið á högum áfrýjenda sem raskað geti grundvelli framangreindrar matsgerðar um hæfni áfrýjenda til að fara með forsjá dóttur sinnar. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjenda að málið hafi ekki verið nægilega rannsakað í skilningi 1. mgr. 41. gr., sbr. 56. gr. barnaverndarlaga og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

20 Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

21 Málskostnaður fyrir Landsrétti verður ekki dæmdur en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A og B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, F-kk-ef H-kk-ef S-kk-ef, 748.000 krónur.