741/2018

Útdráttur

L hf. krafðist greiðslu skuldar samkvæmt tveimur lánssamningum forvera síns við E sem óumdeilt var að hefðu með ólögmætum hætti verið bundnir við gengi erlendra gjaldmiðla. Í dómi Landsréttar kom fram að E hefði ekki stutt neinum gögnum að ráðstöfun fjármunanna hefði verið án vilja hans og vitundar og var þeirri málsástæðu hans því hafnað. Þá taldi rétturinn að XIV. ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 38/2001 ætti við um kröfu L hf. Þar sem fyrningu hefði verið slitið í síðasta lagi við þingfestingu málsins teldist krafan ekki fyrnd. Þá var því hafnað að L hf. hefði fyrir tómlætis sakir fyrirgert rétti sínum samkvæmt lánssamningunum en aðilar höfðu verið í samskiptum um endurútreikning og uppgjör krafna L hf. auk þess sem þær voru háðar nokkurri réttaróvissu um alllangan tíma frá hruni íslensku bankanna. Loks taldi rétturinn ekki ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu L hf. að bera lánssamningana fyrir sig og var því hafnað kröfu E um að víkja samningunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að E bæri að greiða L hf. hina umkröfðu fjárhæð.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kvk-nf I-kvk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 1. október 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. september 2018 í málinu nr. E658/2016.

2 Áfrýjandi krefst sýknu af kröfum stefnda en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Mál þetta var höfðað af hálfu stefnda til innheimtu skuldar samkvæmt tveimur lánssamningum forvera hans, Landsbanka Íslands hf., við áfrýjanda. Um er að ræða lánssamning nr. 5438, 24. júlí 2006, að fjárhæð 20.000.000 króna og lánssamning nr. 8215, 6. júní 2007, að fjárhæð 50.000.000 króna. Kröfuréttindi samkvæmt framangreindum lánssamningum fluttust til stefnda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008.

5 Í málinu er óumdeilt að lánsfjárhæðirnar hafi með ólögmætum hætti verið bundnar við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefndi endurreiknaði því lánin og kveður það hafa verið gert í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

6 Samkvæmt gögnum málsins sætti fyrra lánið endurútreikningi 29. ágúst 2011 en hið síðara 23. september sama ár. Við endurútreikninginn voru áfallnir en ógreiddir vextir af lánunum, reiknaðir frá lántökudegi, lagðir við höfuðstól á 12 mánaða fresti þannig að það myndaði nýjan höfuðstól lánsins. Jafnframt myndaði endurútreikningsdagur nýjan gjalddaga lánanna. Ítrekun vegna vanskila var send áfrýjanda vegna fyrra lánsins 28. september 2011 en 21. október sama ár vegna þess síðara. Lokaviðvörun um að gripið yrði til frekari innheimtuaðgerða yrðu lánin ekki greidd var send 6. desember 2011 vegna fyrra lánsins en 9. janúar 2012 vegna þess síðara. Innheimtubréf frá lögfræðiinnheimtu stefnda voru loks send áfrýjanda vegna beggja lánanna 27. janúar 2015.

7 Fyrra lánið var samkvæmt beiðni áfrýjanda lagt inn á reikning á nafni stefnda líkt og greinir í hinum áfrýjaða dómi en því var ráðstafað þaðan 27. júlí 2006 á þann hátt að annars vegar var 18.866.543 krónum varið til greiðslu erlends láns áfrýjanda hjá stefnda og hins vegar voru 920.657 krónur lagðar inn á veltureikning hans.

8 Að öðru leyti en að framan greinir vísast til hins áfrýjaða dóms um málsatvik.

9 Við meðferð málsins í Landsrétti lagði stefndi fram beiðni A 20. október 2015 um afléttingu tryggingarbréfa vegna skulda áfrýjanda af fasteign hennar að […] í Reykjavík. Áfrýjandi lagði meðal annars fram eigin endurútreikning framangreindra lána.

Niðurstaða

10 Áfrýjandi byggir á því að hann hafi aldrei fengið ráðstöfunarrétt yfir lánsfé því sem mál þetta varðar heldur hafi forveri stefnda sýslað með fjármunina án sinnar vitundar og meðal annars ráðstafað þeim inn á „læstan reikning í peningamarkaðssjóði“. Sé því ekki um eiginleg lán að ræða og verði hann því ekki krafinn um endurgreiðslu þeirra.

11 Líkt og greinir í hinum áfrýjaða dómi eru gögn málsins skýr um að áfrýjandi undirritaði framangreinda lánssamninga og sérstök fyrirmæli um útborgun lánanna inn á tilgreinda bankareikninga. Skyldi leggja fyrra lánið inn á reikning í eigu forvera stefnda, en hið síðara inn á veltureikning í eigu áfrýjanda. Þá sýna gögn málsins að fyrra láninu var ráðstafað til greiðslu eldri skuldar áfrýjanda við forvera stefnda og inn á veltureikning hans. Einnig verður ráðið af gögnum málsins að áfrýjandi hafi um tíma átt peningabréf Landsbankans að nafnvirði 351.197,70 krónur en þessi bréf voru handveðsett forvera stefnda 15. febrúar 2008. Áfrýjandi hefur ekki stutt neinum gögnum að þessi eða önnur ráðstöfun fjármuna hans hafi verið án vilja hans og vitundar. Verður framangreindri málsástæðu áfrýjanda því hafnað.

12 Áfrýjandi byggir einnig á því að krafa stefnda í málinu sé fyrnd. Krafa stefnda er uppgjörskrafa vegna ólögmætrar verðtryggingar í formi gengistryggingar lánssamninga áfrýjanda. Samkvæmt XIV. ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 38/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010 og 1. gr. laga nr. 38/2014, er fyrningarfrestur slíkra krafna átta ár frá 16. júní 2010 að telja. Gildir sú sérregla um kröfu stefnda í heild og breytir engu í því sambandi þótt vextir hafi verið lagðir við höfuðstól fram að uppgjörsdegi krafnanna við endurútreikning, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. ágúst 2017 í máli nr. 425/2017. Fyrningu var í síðasta lagi slitið með þingfestingu málsins 25. febrúar 2016. Verður þeirri málsástæðu áfrýjanda að krafa stefnda sé fyrnd því hafnað.

13 Áfrýjandi byggir enn fremur á því að stefndi hafi sýnt af sér tómlæti og þannig fyrirgert rétti sínum til greiðslna samkvæmt hinum umdeildu lánssamningum.

14 Áfrýjandi kveðst hafa hætt að greiða forvera stefnda haustið 2008. Lánin sættu endurútreikningi í kjölfar dóma Hæstaréttar um ólögmæti lána í íslenskum krónum sem bundin voru gengi erlendra gjaldmiðla og setningar laga nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001, og kváðu á um uppgjörsreglur vegna slíkra lána. Fór endurútreikningurinn fram 29. ágúst 2011 vegna fyrra lánsins en 23. september sama ár vegna síðara lánsins og mynduðu sömu dagsetningar nýja gjalddaga lánanna. Lánin voru ekki greidd eftir endurútreikning þeirra og var áfrýjanda send ítrekun og tilkynning um vanskil um mánuði frá gjalddaga hvors láns. Rúmum tveimur mánuðum eftir það, 6. desember 2011 vegna fyrra lánsins og 9. janúar 2012 vegna síðara lánsins, var send lokaviðvörun um að frekari innheimtuaðgerðir tækju við ef lánin yrðu ekki greidd. Eftir það er ekki að finna í málinu gögn um innheimtutilraunir af hálfu stefnda eða samskipti við áfrýjanda fyrr en 30. apríl og 26. maí 2014 er áfrýjanda var tilkynnt um það, vegna hvors láns um sig, að stefndi myndi ekki leiðrétta lánin frekar. Vísaði stefndi um þá afstöðu sína til dóms Hæstaréttar frá 14. nóvember 2013 í máli nr. 337/2013 en jafnframt var tekið fram að stefndi myndi endurskoða afstöðu sína ef dómar féllu sem gæfu tilefni til breytinga. Áfrýjanda voru loks send innheimtubréf frá lögfræðiinnheimtu stefnda vegna beggja lána 27. janúar 2015 en mál þetta var sem fyrr segir þingfest 25. febrúar 2016.

15 Fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að hann hefði reglulega verið í samskiptum við stefnda um endurútreikning og uppgjör lánanna og að hann hefði sótt um „110% leiðina“ innan tilskilins frests. 16 Í ljósi framburðar áfrýjanda fyrir héraðsdómi og framangreindra málsatvika getur áfrýjandi ekki borið fyrir sig að honum hafi verið ókunnugt um stöðu mála eða að honum hafi ekki verið nægilega tilkynnt um vanskil, endurútreikning og innheimtu lánanna. Að þessu virtu, ásamt því að staða lána áfrýjanda var háð nokkurri réttaróvissu um alllangan tíma frá hruni íslensku bankanna, verður ekki talið að áfrýjandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að stefndi myndi ekki neyta réttinda sinna samkvæmt lánssamningunum. Verður því ekki talið að stefndi hafi fyrir tómlætis sakir fyrirgert rétti sínum samkvæmt þeim.

17 Áfrýjandi byggir jafnframt á því að víkja beri báðum lánssamningum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

18 Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við matið skal samkvæmt 2. mgr. sama lagaákvæðis líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Sanngirnismat samkvæmt 2. mgr. felur í sér heildarmat á framangreindum fjórum þáttum.

19 Áfrýjandi heldur því ekki fram að efni lánssamninganna sé óvenjulegt eða ósanngjarnt í sinn garð en hvað varðar stöðu samningsaðila og atvik við samningsgerðina er til þess að líta að stefndi er fjármálafyrirtæki sem starfar á grundvelli opinbers leyfis. Gera verður ríkar kröfur til slíkra fyrirtækja um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð, sbr. meðal annars 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá verður að gera ráð fyrir að forveri stefnda hafi annast skjalagerð. Á hinn bóginn er efni lánssamninganna skýrt og ekkert fram komið um að forveri stefnda hafi á einhvern hátt beitt stöðu sinni í þeim tilgangi að fá áfrýjanda til að undirgangast þá.

20 Hvað varðar atvik er síðar komu til er í fyrsta lagi til þess að líta að áfrýjandi byggir á því að þegar komið hafi að gjalddaga fyrra lánsins 20. janúar 2008 hafi forveri stefnda gengið eftir frekari tryggingum fyrir skuldinni í stað þess að innheimta hana og ganga að tryggingum sem þegar voru fyrir hendi. Áfrýjandi hefur hvorki stutt það viðhlítandi rökum né gögnum að við framangreint tímamark hafi verið óforsvaranlegt af hálfu forvera stefnda að bíða með að hefja innheimtuaðgerðir. Er því ekki fallist á það með áfrýjanda að unnt sé að áfellast forvera stefnda fyrir að hafa þess í stað gengið eftir frekari tryggingum, sem áfrýjandi, í stað þess að greiða skuldina, veitti með undirritun handveðsyfirlýsingarinnar.

21 Í öðru lagi byggir áfrýjandi á því að stefndi hafi einhliða aflétt tryggingarbréfi sem hvíldi á fasteigninni […] í Reykjavík en veðsetningin hafi verið forsenda áfrýjanda fyrir endurgreiðslu lánanna. Tryggingarbréfið sem áfrýjandi vísar til hefur ekki verið lagt fram í málinu. Stefndi hefur aftur á móti lagt fram beiðni 20. október 2015 frá A, eiganda […], um afléttingu tryggingarbréfa af fasteigninni. Byggir stefndi á því að fallist hafi verið á beiðnina þar sem greiðslugeta áfrýjanda hefði ekki verið metin og kynnt A í samræmi við ákvæði 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram nein gögn sem sýna fram á hið gagnstæða og verður það því talin eðlileg ráðstöfun af hálfu stefnda við þessar aðstæður að aflétta veðinu samkvæmt tryggingarbréfinu. Þá getur það ekki talist forsenda fyrir loforði skuldara um endurgreiðslu peningaláns að unnt sé að ganga að eignum þriðja aðila komist skuldin í vanskil.

22 Í þriðja og síðasta lagi byggir áfrýjandi á því að líta beri til þess að stefndi hafi fært innborgun að fjárhæð 11.169.685 krónur inn á skuldina, af reikningi á nafni áfrýjanda sem hann hafi ekki sjálfur haft aðgang að, en það hafi ekki verið gert fyrr en eftir höfðun þessa dómsmáls, um 10 árum eftir gjalddaga fyrra lánsins. Jafnframt byggir hann á því að innstæður hans, sem þannig voru nýttar, hafi rýrnað í meðförum stefnda. Stefndi hefur aftur á móti skýrt þessa greiðslu þannig að hann hafi með þessu gengið að handveði sem hann átti í bankareikningi í eigu áfrýjanda en fjármunir á þeim reikningi verði raktir til áður handveðsettra peningamarkaðsbréfa í eigu áfrýjanda. Hafi stefndi lækkað upphaflega dómkröfu sína í málinu til samræmis við framangreinda greiðslu. Greiðslan hafi aftur á móti miðast við 23. september 2011 er lánið fór í vanskil eftir endurútreikning, þótt hún hafi verið framkvæmd síðar, og hafi sú viðmiðunardagsetning verið til hagsbóta fyrir áfrýjanda.

23 Kvittun fyrir umræddri innborgun á síðara lánið, nr. 8215, er meðal gagna málsins. Þar kemur fram að innborgunin hafi verið færð inn á lánið miðað við 23. september 2011, sem er sami dagur og endurútreikningur þess miðaðist við. Verður því ekki fallist á það með áfrýjanda að hann hafi beðið nokkurt tjón af því að það dróst hjá stefnda að færa umrædda innborgun inn á lánið. Þá hefur áfrýjandi hvorki stutt fullyrðingar sínar um að umræddir fjármunir hafi rýrnað í meðförum stefnda viðhlítandi rökum né gögnum og kemur því ekki til álita að byggt verði á því við úrlausn málsins.

24 Þegar allt framangreint er virt heildstætt verður ekki talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig hina umdeildu lánssamninga við áfrýjanda. Verður málsástæðum áfrýjanda þess efnis að víkja beri samningunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 því hafnað.

25 Áfrýjandi hefur mótmælt endurútreikningum stefnda á hinum umdeildu lánum og telur, verði ekki fallist á aðrar málsástæður hans, að lækka beri kröfu stefnda. Hefur hann lagt fram ódagsettan og óundirritaðan útreikning því til stuðnings.

26 Ekki verður annað ráðið af framlögðum endurútreikningi stefnda á hinum umdeildu lánum áfrýjanda en að hann sé í samræmi við gögn málsins og ákvæði 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Hefur áfrýjandi ekki hnekkt þeim með viðhlítandi rökum eða gögnum og verður því ekki fallist á lækkunarkröfu hans.

27 Áfrýjandi mótmælir loks dráttarvaxtakröfu stefnda. Mál þetta var þingfest 25. febrúar 2016 og með vísan til fjögurra ára fyrningarfrests krafna um vexti krefst stefndi dráttarvaxta frá 25. febrúar 2012. Áfrýjandi hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir mótmælum sínum gegn dráttarvaxtakröfunni og verður þegar af þeim sökum að hafna þeirri málsástæðu.

28 Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

29 Eftir þessum úrslitum greiði áfrýjandi stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, E-kk-nf G-kk-nf, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 600.000 krónur í málskostnað.