773/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kveðið var á um að ákvæði erfðaskrár C frá 21. mars 2022 er varða ráðstöfun á þriðjungi eigna hinnar látnu á dánardegi til A, til viðbótar lögarfi hennar, skyldu lögð til grundvallar við skipti dánarbús hennar.

Að öðru leyti skyldi sameiginleg erfðaskrá C og B frá 28. mars 2019, lögð til grundvallar við skipti dánarbúsins, þar á meðal um rétt hans til setu í óskiptu búi. A krafðist þess fyrir Landsrétti að við skipti á dánarbúi C yrði erfðaskrá hennar frá 21. mars 2022 lögð til grundvallar að öllu leyti og hafnað yrði öllum kröfum B í málinu.

B krafðist staðfestingar hins kærða úrskurðar að öðru leyti en því að erfðaskrá C frá 21. mars 2022 yrði metin ógild og hún skyldi ekki lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi C. B kærði úrskurðinn ekki fyrir sitt leyti og komu því dómkröfur hans um að síðari erfðaskrá C yrði metin ógild í heild sinni ekki til álita fyrir Landsrétti. Í úrskurði Landsréttar var rakið að samkvæmt ákvæðum fyrri erfðaskrár C hafi það verið sameiginlegur vilji C og B að það þeirra sem lengur lifði skyldi hafa rétt til setu í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum. Í 3. gr. erfðaskrárinnar hafi falist erfðasamningur í skilningi 49. gr. erfðalaga en með því hafi verið girt fyrir að annað hjónanna gæti breytt henni eða tekið hana aftur án samþykkis hins. Þá var ekki talið að forsendur hafi brostið fyrir gerð hinnar sameiginlegu erfðaskrár og að atvik væru með þeim hætti að efni væru til að víkja erfðaskránni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 8. nóvember 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2023 í málinu nr. Q- [...]/2023 þar sem kveðið var á um að ákvæði erfðaskrár C frá 21. mars 2022 er varða ráðstöfun á þriðjungi eigna hinnar látnu á dánardegi til sóknaraðila, A, til viðbótar lögarfi hennar, skyldu lögð til grundvallar við skipti dánarbús hennar. Að öðru leyti skyldi sameiginleg erfðaskrá C og varnaraðila, B, frá 28. mars 2019, lögð til grundvallar við skipti dánarbúsins, þar á meðal um rétt hans til setu í óskiptu búi. Kröfu varnaraðila um að skiptastjóra dánarbúsins yrði gert að senda sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu umsókn um leyfi til setu sóknaraðila í óskiptu búi með varnaraðila var vísað frá dómi án kröfu.

Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr.20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

2

Sóknaraðili krefst þess aðvið skipti á dánarbúi C verði erfðaskrá hennar frá 21. mars 2022 lögð til grundvallar að öllu leyti og að hafnað verði öllum kröfum varnaraðila í málinu. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur að öðru leyti en því að erfðaskrá C frá 21. mars 2022 verði metin ógild og að ekki skuli leggja hana til grundvallar við skipti á dánarbúi hennar. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4

Ágreiningur í máli þessu lýtur að gildi erfðaskrár C frá 21. mars 2022, þar sem hún ánafnaði dóttur sinni, sóknaraðila, þriðjungi eigna sinna að viðbættum lögarfi, auk þess sem kveðið var á um að felld væri úr gildi heimild eiginmanns hennar, varnaraðila, til setu í óskiptu búi eftir hennar dag, sem hún hafði áður veitt honum með sameiginlegri og gagnkvæmri erfðaskrá þeirra frá 28. mars 2019. C lést [...]mars 2022.

5

Sóknaraðili krefst þess að síðari erfðaskrá C frá 21. mars 2022 verði lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi hennar. Með hinum kærða úrskurði var að hluta til fallist á þá kröfu, þannig að leggja skyldi þau ákvæði erfðaskrárinnar til grundvallar við skiptin sem lutu að ráðstöfun á þriðjungi eigna arfláta til sóknaraðila til viðbótar lögarfi hennar. Á hinn bóginn var það niðurstaða héraðsdóms að leggja skyldi sameiginlega erfðaskrá C og varnaraðila frá 28. mars 2019 til grundvallar við skipti dánarbúsins að öðru leyti, þar á meðal um rétt hans til setu í óskiptu búi. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Dómkröfur hans um að síðari erfðaskrá C verði metin ógild í heild sinni og um málskostnað fyrir héraðsdómi koma því ekki til álita hér fyrir dómi.

6

Í 1. gr. erfðaskrár C og varnaraðila frá 28. mars 2019 sagði: „Við lát annars hvors okkar hjóna, skal hið langlífara hafa rétt til setu í óskiptu búi með niðjum hins skammlífara til andláts síns eða svo lengi sem það óskar.“ Í 2. gr. var kveðið á um að hinu langlífara væri óheimilt að ráðstafa með erfðaskrá eða dánargjafagerningum eignum sem það hefði yfir að ráða á grundvelli búsetuleyfis eða fara með þær svo sem greinir í 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962 þannig að færi í bága við réttindi barna þeirra eða annarra niðja. Í 3. gr. sagði síðan: „Erfðaskrá þessari getur hvorugt okkar breytt eða afturkallað án samþykkis hins.“ Erfðaskráin skyldi þó falla úr gildi ef hjónin skildu að borði og sæng eða lögskilnaði.

7

Samkvæmt framangreindum ákvæðum fyrri erfðaskrárinnar var það sameiginlegur vilji C og varnaraðila að það þeirra sem lengur lifði skyldi hafa rétt til setu í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum. Í 3. gr. erfðaskrárinnar fólst erfðasamningur í skilningi 49. gr. erfðalaga en með honum var girt fyrir að annað hjónanna gæti breytt henni eða tekið hana aftur án samþykkis hins. Af því leiðir að 48. gr. laganna hefur ekki þýðingu við úrlausn málsins. Fallist verður á það með héraðsdómi að ekki hafi verið sýnt fram á að forsendur hafi brostið fyrir gerð hinnar sameiginlegu erfðaskrár. Þá hefur ekki heldur verið sýnt fram á að atvik hafi verið með þeim hætti að efni séu til að víkja erfðaskránni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

8

Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur að því leyti sem hann er til endurskoðunar hér fyrir dómi, þar á meðal um málskostnað.

9

Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Landsrétti.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður skal vera óraskaður.

Kærumálskostnaður fellur niður.