113/2019

Útdráttur

Í málinu krafðist A þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í á því líkamstjóni sem hann kvaðst hafa orðið fyrir af völdum lögreglu við handtöku árið 2010 og byggði á því að handtakan hefði verið ólögmæt og harkaleg. Í dómi Landsréttar kom fram að þar sem rökstuddur grunur hefði legið fyrir því að A hefði verið valdur að eignaspjöllum og skapað hættu fyrir íbúa í húsi þar sem hann dvaldi, meðal annars með því að kasta húsbúnaði niður á jörð úr íbúð á fjórðu hæð hússins og ógna íbúa hússins með golfkylfu, hefði verið fullt tilefni til að handtaka hann og tryggja öryggi hans og annarra, enda voru skilyrði handtöku samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 ótvírætt uppfyllt. Þannig var ekki talið að lögreglu hefði verið óheimilt að fara inn á heimili þar sem A var handtekinn enda hefði húseigandi ekki mótmælt því eða gefið skýrt til kynna að hann væri því mótfallinn. Þá var talið að ekkert hefði komið fram sem bent gæti til þess að valdbeitingu umfram það sem nauðsynlegt var hefði verið beitt við handtökuna. Var talið að A hefði ekki lánast sönnun um orsakatengsl milli aðgerða lögreglu við handtöku hans og þess heilsutjóns sem hann varð fyrir eða gert nægilega líklegt að slík orsakatengsl væru fyrir hendi. Með vísan til framangreinds var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu Í.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir R-kvk-nf H-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og G-kk-nf K-kk-nf hjartalæknir.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 19. febrúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2019 í málinu nr. E3561/2015.

2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þann veg að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna þess varanlega líkamstjóns sem hann hafi orðið fyrir við handtöku 11. maí 2010. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Með dómi Hæstaréttar 1. nóvember 2018 í máli nr. 851/2017 var dómur sem kveðinn hafði verið upp í máli þessu í héraði 8. desember 2017 ómerktur og því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

5 Af hálfu áfrýjanda hafa verið lögð fram fyrir Landsrétti ýmis ný gögn. Meðal þeirra er svarbréf Neyðarlínunnar 23. maí 2019 við fyrirspurn áfrýjanda vegna útkalls 11. maí 2010 en í bréfinu kemur fram að klukkan 11:46 þann dag hafi verið hringt í númerið 112 og tilkynnt um blóðugan mann sveiflandi golfkylfu við [...] en í kjölfarið hafi sjúkrabifreið verið send á staðinn og fjarskiptamiðstöð lögreglu gert viðvart. Þremur mínútum síðar hafi sami aðili hringt aftur og upplýst að sami maður hefði fært sig í áttina að leikskóla á svæðinu og hafi þeim sem hringdi verið gefið samband við fjarskiptamiðstöð lögreglu.

6 Þá hafa af hálfu áfrýjanda verið lögð fram ýmis gögn úr sjúkraskrá hans frá 11. til 15. maí 2010. Einnig bréf lögmanns áfrýjanda til Landspítala og læknaráðs spítalans 16. maí 2019 með fyrirspurn og kvörtunum vegna færslna um áfrýjanda í sjúkraskrá og svarbréf nefndar Landspítalans um aðgang að sjúkraskrárupplýsingum 19. september 2019.

7 Jafnframt hefur af hálfu áfrýjanda verið lagt fram erindi lögmanns hans til nefndar um eftirlit með störfum lögreglu 14. maí 2019. Í erindinu var meðal annars kvartað yfir því að áfrýjandi fengi ekki svör við fyrirspurnum sínum varðandi verklag vegna atvika sambærilegra því þegar hann fékk hjartastopp við handtöku og hvort viðunandi rannsókn hefði farið fram á því. Þá var kvartað yfir ósamræmi í skýrslu lögreglu vegna handtökunnar og að rannsóknin hefði ekki verið unnin af hlutlausum rannsóknarmönnum. Loks hefur áfrýjandi lagt fram ákvörðun nefndarinnar vegna erindisins 18. september 2019. Í ákvörðuninni kemur meðal annars fram að nefndin taki ekki afstöðu að svo stöddu til athugasemda áfrýjanda eða hvort tilefni sé til þess að hefja meðferð máls í tilefni þeirra. Það væri hlutverk viðkomandi lögreglustjóra að taka erindið til meðferðar og væri erindið í heild sent til meðferðar og afgreiðslu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu með vísan til 3. mgr. 35 gr. a í lögreglulögum nr. 90/1996. Nefndin tók fram að ef vísbendingar kæmu fram um það undir meðferð málsins hjá því embætti að háttsemi lögreglumanna sem kvörtunin lyti að kynni að vera refsiverð bæri þegar í stað að senda erindið til meðferðar héraðssaksóknara og var um það vísað til ákvæða 35. gr. a og bí lögreglulögum.

8 Í undirbúningsþinghaldi í Landsrétti 28. október 2019 lagði lögmaður áfrýjanda fram bókun þar sem meðal annars kom fram að áfrýjandi beindi því til Landsréttar að stefndi legði fram það skjal sem hann hefði tilgreint í bréfi til Hæstaréttar sem hefði að geyma reglur um hvernig fara skuli með útköll vegna sjúklinga á spítölum og nauðungarvistun. Jafnframt að ef stefndi yrði ekki við því yrði afstaða hans tekin til úrskurðar í Landsrétti, sbr. 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991.

9 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti svaraði lögmaður stefnda efni bókunarinnar á þá leið að fyrirspurn lögmanns áfrýjanda um reglur sem þar væri vísað til hefði verið svarað með fullnægjandi hætti í umræddu bréfi til Hæstaréttar í tengslum við rekstur málsins nr. 851/2017 og þar hafi verið vísað til reglna um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna sem lögð hefðu verið fram í málinu af áfrýjanda sjálfum. Ekki væru til aðrar reglur um handtöku sem ættu við í máli þessu eins og fram kæmi í bréfinu.

Niðurstaða

10 Áfrýjandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni af völdum ólögmætrar og harkalegrar handtöku lögreglunnar 11. maí 2010 og að stefndi beri bótaábyrgð á því, annars vegar á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og hins vegar á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

11 Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna 10. september 2014, sem ekki hefur verið hnekkt með yfirmati, voru afleiðingar af hjartastoppi áfrýjanda 11. maí 2010 meðal annars 100% varanleg örorka og varanlegur miski sem metinn er til 100 stiga. Með vísan til þess og forsendna hins áfrýjaða dóms þykir ekki tilefni til að vísa málinu frá héraðsdómi á þeim grundvelli að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af málsókninni í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

12 Af hálfu áfrýjanda er byggt á því að handtakan hafi verið ólögmæt þar sem skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 til handtöku hafi ekki verið uppfyllt.

13 Í skaðabótamálum er það meginreglan að tjónþoli ber sönnunarbyrði um þær staðreyndir sem hann byggir bótaábyrgð meints tjónvalds á og um að skilyrði bótaábyrgðar hans séu uppfyllt. Enda þótt áfrýjandi beini bótakröfu að stefnda vegna starfa lögreglumanna verður sönnunarreglum laga nr. 88/2008 og dómaframkvæmd í sakamálum um sönnunargildi lögregluskýrslna og framburðar lögreglumanna ekki beitt í máli þessu.

14 Með bréfi Neyðarlínunnar 23. maí 2019 og öðrum gögnum málsins þykir upplýst að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu var kölluð út klukkan 11:46 að morgni þriðjudagsins 11. maí 2010 vegna manns sem talinn var blóðugur og vopnaður golfkylfu við [...] í [...]. Þá liggur fyrir að lögregla handtók áfrýjanda í kjölfarið þar sem hann var í sturtu í íbúð í fjöleignarhúsinu að [...] í [...].

15 Um aðdraganda þess að áfrýjandi var handtekinn 11. maí 2010 hafa málsaðilar vísað til lögregluskýrslna sem ritaðar voru um handtökuna og aðdraganda hennar svo og til gagna úr sjúkraskrá áfrýjanda. Lögregluskýrslurnar hafa meðal annars að geyma endursögn lögreglu af framburði nágranna áfrýjanda þar sem þeir lýsa samskiptum við áfrýjanda þennan dag. Einnig er í þeim endursögn af framburði C, vinar áfrýjanda, sem kom að [...] um hádegisbil umræddan dag og B sem var húsráðandi í íbúðinni þar sem áfrýjandi var handtekinn. Við mat á sönnunargildi umræddra lögregluskýrslna er til þess að líta að þær voru liður í rannsókn á því að húsbúnaði var kastað út úr íbúð sem ætlað var að áfrýjandi hefði dvalið í, á fjórðu hæð í fjölbýlishúsi, og háttsemi manns sem samkvæmt framburði sjónarvotta kom út úr þessu sama húsi ber að ofan og æstur og ógnaði nágranna með golfkylfu. Það sem haft er eftir þremur íbúum í umræddu fjöleignarhúsi um ástand mannsins þegar hann kom út úr húsinu og athafnir hans í framhaldinu samræmist frásögn B hjá lögreglu 3. desember 2013 og síðar fyrir dómi um ástand áfrýjanda þegar hann kom að glugga í íbúð hans og síðan inn í íbúðina. Það sem haft er eftir C, vini áfrýjanda, í lögregluskýrslu bendir til þess að áfrýjandi hafi verið í miklu andlegu ójafnvægi kvöldið áður. Með hliðsjón af ályktunum sem dregnar verða af gögnum málsins um aðdraganda að handtöku áfrýjanda þykir það hafa staðið honum nær en stefnda að leiða þá sem lögregla tók skýrslu af fyrir dómi til að hnekkja því sem fram kom í lögregluskýrslunum. Lögregluskýrslurnar teljast því hafa talsvert sönnunargildi í málinu, þar á meðal framburður vitna sem þar kemur fram.

16 Þegar litið er heildstætt til allra framangreindra sönnunargagna verður að leggja til grundvallar að þegar lögregla kom að íbúð B að [...] hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að áfrýjandi hefði verið valdur að eignaspjöllum og skapað hættu fyrir íbúa hússins [...] með því að kasta húsbúnaði niður á jörð úr íbúð á fjórðu hæð hússins, hefði ógnað íbúa hússins með golfkylfu og væri á hlaupum um hverfið með golfkylfu, fáklæddur, blóðugur og í andlegu ójafnvægi.

17 Samkvæmt framansögðu er ekkert fram komið sem haggar því mati lögreglumanna sem þeir greindu frá fyrir dómi að vegna þeirra upplýsinga sem þeir höfðu um meinta háttsemi áfrýjanda og ástand hafi verið fullt tilefni til að handtaka hann til að tryggja öryggi hans og annarra, enda voru skilyrði handtöku samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 ótvírætt uppfyllt.

18 Þá byggir áfrýjandi á því að lögreglu hafi verið óheimilt að opna sér leið inn á baðherbergið þar sem hann hafi verið handtekinn en skýra verði undantekningarákvæði 2. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008 þröngt.

19 Vitnið B bar fyrir héraðsdómi í sérstöku vitnamáli 30. september 2015 að þegar lögreglumenn knúðu dyra að [...] í umrætt sinn hafi hann tjáð þeim að áfrýjandi væri í andlegu uppnámi. Lögregla hafi kallað strax á liðsauka og „fóru svo bara inn. Ég bað þá svona helst um að vera ekki að koma inn, en þeir gerðu það nú samt.“ Fyrir héraðsdómi við síðari aðalmeðferð málsins bar hann að lögreglumennirnir hefðu boðið sér sjálfir inn. Fjórir þeirra lögreglumanna sem tóku þátt í að handtaka áfrýjanda umræddan dag gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Tveir þeirra báru á þann veg að húsráðandi hefði leitað aðstoðar þeirra vegna áfrýjanda og sagt að hann væri í sturtu og hefði farið inn í húsið í óleyfi en einn þeirra bar að húsráðandinn hefði hleypt lögreglumönnunum inn. Af framburði lögreglumannanna og B verður ráðið að hann hafi upplýst lögreglumennina um hvar áfrýjandi væri staddur, hvernig komu hans í íbúðina hefði borið að og hvað hann væri að gera. Ekki verður ráðið af framburði B að hann hafi mótmælt eða gefið skýrt til kynna að hann væri mótfallinn því að lögreglumennirnir færu inn í íbúðina og hefðu afskipti af áfrýjanda. Við þessar aðstæður verður því ekki talið að handtaka áfrýjanda hafi verið ólögmæt á þeim grundvelli að lögreglu hafi skort húsleitarheimild.

20 Af hálfu áfrýjanda er því jafnframt haldið fram að handtakan hafi ekki farið fram í samræmi við þá meðalhófsreglu sem fram komi í 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008. Allir þeir lögreglumenn sem að handtökunni hafi staðið hafi gert sér grein fyrir því að áfrýjandi væri í geðrofi þegar hann var settur í handjárn og fótbensli. Af hálfu áfrýjanda er jafnframt bent á að í 4. gr. reglna um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja komi fram að handjárna megi handtekinn mann svo sem ef hætta er á að hann muni beita ofbeldi, valda sjálfum sér og öðrum tjóni eða öryggi hans verði ekki tryggt með öðrum hætti. Þessi skilyrði hafi ekki verið uppfyllt. Þá er byggt á því að lögmaður stefnda hafi vísað til þess að ákveðnar reglur giltu þegar geðsjúkir einstaklingar væru handteknir eða nauðungarvistaðir og að með vísan til þess hafi lögregla átt að fá aðstoð þeirra sjúkraliða sem mættir voru á vettvang til að sprauta áfrýjanda niður og færa undir læknishendur en það hafi verið raunhæfur möguleiki. Stefndi hafi ekki orðið við áskorun um að leggja þessar reglur fram og verði því að bera hallann af því að hafa ekki upplýst hvaða fyrirmæli þær hafi að geyma um handtöku. Af hálfu stefnda hefur verið vísað til þess að um handtöku gildi reglur sem lagðar hafi verið fram í málinu af áfrýjanda sjálfum og lögreglumenn sem handtóku áfrýjanda hafi fylgt þeim reglum. Af hálfu stefnda hefur því sem fyrr segir verið lýst yfir að ekki séu til aðrar reglur um handtöku sem átt hafi við í tilviki áfrýjanda.

21 Í 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram sú meðalhófsregla að við handtöku skuli forðast að valda hinum handtekna tjóni eða baka honum meiri óþægindi en nauðsyn beri til. Þess beri jafnframt að gæta eftir föngum að hann geti ekki unnið sjálfum sér eða öðrum tjón.

22 Með auglýsingu í Bdeild stjórnartíðinda 5. febrúar 2015 með númerinu 156/2015 voru birtar reglur sem þáverandi dómsmálaráðherra setti 22. febrúar 1999 um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna, samkvæmt heimild í 3. gr. vopnalaga nr. 16/1998, ásamt skýringum. Í auglýsingunni kom fram að birting reglnanna hefði verið ákveðin að höfðu samráði við ríkislögreglustjóra. Í 4. gr. reglnanna er fjallað um handjárn og segir þar í 1. mgr. að handjárn skuli nota á handtekinn mann eða fanga sé ástæða til að ætla að hann muni reyna flótta, beita ofbeldi eða valda sjálfum sér eða öðrum tjóni. Í 2. mgr. segir að handjárn skuli nota ef hinn handtekni eða fanginn er æstur eða órólegur eða ætla megi að öryggi hans eða annarra verði ekki tryggt með öðrum hætti. Í 5. gr. reglnanna segir að um heimild og notkun bensla gildi sömu reglur og um handjárn og að aðeins skuli fjötra mann á fótum með benslum ef rík ástæða er til svo sem ef hann er það æstur eða órólegur að hann sé sjálfum sér eða öðrum hættulegur. Í skýringum með reglunum koma meðal annars fram þær athugasemdir við 4. gr. að gæta skuli þess að handjárnaður maður, eða fjötraður á annan hátt, hafi að nokkru leyti verið sviptur getu til sjálfsbjargar, t.d. ef hann dettur og því þurfi lögreglumaður að vera meðvitaður um að hann beri ábyrgð á því að hann skaðist ekki.

23 Ekkert er fram komið í málinu sem gefur tilefni til að ætla að þegar áfrýjandi var handtekinn hafi verið til sérstakar reglur sem lögreglumönnum hafi borið að fara eftir sem mæltu fyrir um að við handtöku geðsjúkra einstaklinga skyldi kalla til sjúkraliða til að sprauta þá niður og færa undir læknishendur. Ekkert tilefni er til að leggja sönnunarbyrði á stefnda um að reglur þess efnis séu ekki til. Þótt ótvírætt sé að áfrýjandi hafi verið í annarlegu ástandi þegar hann var handtekinn og það hafi verið ein af ástæðum handtökunnar verður heldur ekki séð að lögreglumönnum hafi mátt vera ljóst að áfrýjandi væri í geðrofi. Því síður verður sú ályktun dregin að koma hefði mátt í veg fyrir handtökuna ef sjúkraliði hefði verið kominn á staðinn þegar áfrýjandi var handtekinn þar sem nauðsynleg forsenda fyrir aðkomu sjúkraliða að því að „sprauta áfrýjanda niður“ hlaut að vera að búið væri að handtaka hann áður.

24 Hins vegar verður að líta svo á að lögreglumönnum þeim sem handtóku áfrýjanda hafi við handtökuna og notkun handjárna og bensla borið að fara eftir fyrrnefndum reglum um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna sem dómsmálaráðherra setti 22. febrúar 1999, enda má ætla að lögreglumönnum hafi verið reglurnar aðgengilegar þótt þær hefðu ekki verið birtar opinberlega fyrr en á árinu 2015.

25 Samkvæmt lögregluskýrslu sem rituð var 11. maí 2010 báru tveir íbúar í fjöleignarhúsinu að [...] um það að maður hefði komið út úr húsinu ber að ofan. Þeir hafi lýst því að hann hafi virst blóðugur þar sem hann hafi verið ataður einhverju rauðu, öskrað eitthvað út í loftið, sveiflað golfkylfu og verið í mjög annarlegu ástandi. Hann hafi síðan hlaupið í átt að [...]. Formlegar skýrslur voru síðar teknar af íbúum hússins, þeim C, E og F, í nóvember 2010. Lýstu þau því hvernig húsbúnaði hefði verið kastað út um glugga á íbúð á fjórðu hæð hússins og niður á pall og grasflöt fyrir neðan. Þá báru þau að ungur maður sem byggi í húsinu hefði komið út ber að ofan, sprautað á sig næringargeli, sótt golfkylfu í bifreið og sveiflað henni. Maðurinn hafi verið í annarlegu ástandi og virst undir miklum áhrifum fíkniefna. Hann hafi öskrað, meðal annars að allt væri að fara til fjandans, og beðið um að ekki yrði hringt á lögregluna. Þessum lýsingum ber saman við lýsingar B í lögregluskýrslu og fyrir héraðsdómi á ásigkomulagi áfrýjanda þegar hann kom nakinn að glugga á íbúð hans og makaði á hann geli. B bar að áfrýjandi hefði virst með sár á hálsi en komið hafi í ljós að hann hefði makað á sig rauðu geli. Áfrýjandi hafi verið órólegur en hann hefði komið áfrýjanda í sturtu hjá sér og hefði hann róast. Í skýrslu sem lögregla tók af B 3. desember 2012 og hann staðfesti við síðari aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi að væri í samræmi við það sem hann myndi eftir af atburðum, bar hann að þegar lögregla hefði komið í íbúðina hefði áfrýjandi verið farinn að kalla í sturtunni og greinilega verið í miklu andlegu uppnámi. Nánar spurður um ástand áfrýjanda svarði hann: „Hann var örvinglaður og hræddur. Hann var mjög æstur og erfitt að ná tengingu við hann. Nánast eins og hann sé ekki á staðnum. Mér fannst hann mjög ör en hann var ekki ógnandi.“

26 Fjórir af lögreglumönnunum sex sem komu að handtöku áfrýjanda í baðherbergi íbúðarinnar að [...] gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Af framburði þeirra og B er ljóst að þeir opnuðu baðherbergisdyrnar utan frá og fóru inn þar sem áfrýjandi var í sturtu. Tveir þeirra báru að áfrýjandi hefði öskrað og lamið í veggi í sturtuklefanum og út í loftið, snúið sér í hringi og verið sturlaður, sá þriðji að áfrýjandi hefði stutt sig við vegginn og sá fjórði að hann hefði haldið um höfuð sér og andað frekar ört. Þeim ber öllum saman um að þeir hafi reynt að tala áfrýjanda til en ekki hafi verið unnt að ná neinu sambandi við hann þar sem hann var í sturtunni og að hann hefði engin viðbrögð sýnt þegar þeir reyndu að ná sambandi við hann. Einn lögreglumannanna bar þannig fyrir dómi: „og þar var hann í mjög slæmu ástandi, hann var trylltur eða sturlaður og lét öllum illum látum og og öskraði óstjórnlega og engu sambandi hægt að ná við hann og við reyndum að tala við hann og fá hann til að ræða við okkur og koma til okkar og spjalla við okkur, en það, það gagnaði ekki neitt. Það var bara eins og hann væri bara í öðrum heimi.“ Lögreglumennirnir báru að baðherbergið hefði verið þröngt og glerþil við sturtuna. Þeir hafi metið aðstæður þannig að nauðsynlegt væri í ljósi ástands áfrýjanda og þess sem á undan hafði gengið að handtaka hann í sturtunni til að tryggja öryggi, hans og annarra. Þá ber þeim öllum saman um að handtakan hafi verið framkvæmd með þeim hætti að tveir lögreglumenn hafi tekið hvor í sinn handlegg áfrýjanda þar sem hann sneri baki í þá, dregið hann aftur á bak út úr sturtuklefanum og lagt hann á gólfið. Áfrýjandi hafi þá tryllst eða sturlast þannig að þeir hafi neyðst til að leggja hann á baðherbergisgólfið og handjárna hann fyrir aftan bak. Þar sem áfrýjandi hafi verið sturlaður, látið ófriðlega og sparkað frá sér hafi þeir einnig benslað fótleggi hans.

27 B bar fyrir héraðsdómi að eftir að lögreglumennirnir hefðu komist inn hefðu þeir reynt „eitthvað í smá stund að tala við hann í gegnum hurðina og hann ansaði ekki, þá fóru þeir inn og tóku hann, tóku hann tökum“. Í fyrrnefndri lögregluskýrslu eru eftirfarandi ummæli höfð eftir honum: „Ég hálfsé inn um dyragættina. Þeir voru eitthvað búnir að reyna að tala við hann en það hafði ekki virkað. Þeir fara inn og taka hann, ég sé ekki þau átök en heyri meira lætin.“

28 Af framburði lögreglumannanna og B verður ráðið að áfrýjandi hafi enn verið æstur og í annarlegu ástandi þegar lögregla kom í íbúðina að [...] og er ekkert fram komið sem haggar því mati lögreglumannanna að við þær aðstæður sem uppi voru hafi verið eðlilegt að standa að handtökunni með þeim hætti sem gert var.

29 Í lögregluskýrslu sem tekin var af B 3. desember 2013 er sem fyrr segir haft eftir honum að hann hafi hálfséð inn um dyrnar inn á baðherbergið. Hann hafi ekki séð átökin þegar áfrýjandi var tekinn en heyrt meira lætin. „Ég hins vegar sé hann þegar hann er í handjárnum liggjandi á gólfinu og sé einn lögreglumann með hnéið í bakinu á manninum og er að setja hann í handjárn. Ég hafði séð þegar hann féll í gólfið, en lögreglan ætlaði að setja hann í gólfið en það var meira eins og hann lyppaðist í gólfið, eins og kerfið í honum hafi slökkt á sér.“ Eftir það hafi hann veitt því athygli að áfrýjandi hreyfði sig ekki og hafi hann því beðið lögreglu að fara að hnoða áfrýjanda. Í framhaldinu hafi sjúkrabifreið komið og sjúkraliðar drifið sig inn með öll sín tæki og tól. Lögreglan hafi þá dregið áfrýjanda fram á gang og verið með hann í lærahæð en áfrýjandi verið háll og lögreglumenn misst takið þannig að hann hafi skollið niður á gólf og hnakkinn lent á flísalögðu gólfinu en þá hafi hann þegar verið meðvitundalaus. Sjúkraliðarnir hafi eftir það tekið við lífgunartilraunum. Síðar í skýrslunni er ritað eftir honum þegar hann er spurður hvort eitthvað sem hann hafi séð til lögreglu hafi valdið því að áfrýjandi missti meðvitund: „Nei ekkert sem ég sá. Þeir voru ekki að reyna að meiða manninn, þeir voru að reyna að ná honum með góðu en þó með valdi. Ég sá engan slá til hans eða neitt þannig.“ Við síðari aðalmeðferðina fyrir héraðsdómi bar B: „Sko eins og ég man þetta, þá var eins og hann missti mátt við handtökuna og lyppaðist í gólfið og þaðan fór lögreglan ofan á hann til þess að bensla hann.“ Þá bar hann að lögregla hefði beðið hann um að hafa þögn og sitja. Að öðru leyti var framburður B um málsatvik svipaður og haft var eftir honum í lögregluskýrslunni. Enginn lögreglumannanna kannaðist við að hafa sett hné í bakið á áfrýjanda þegar hann var handtekinn og lagður á gólfið í baðherberginu en einn þeirra bar fyrir héraðsdómi að lögreglumennirnir hefðu þurft að halda honum niðri. Annar þeirra bar fyrir dómi að þegar búið hafi verið að leggja áfrýjanda á gólfið hefði hann haldið áfram að reyna að sparka í þá og frá sér. Hann hafi þá kropið á gólfinu hjá áfrýjanda og haldið við hann þannig að hann gæti ekki snúið sér við. Í kjölfarið hafi áfrýjandi fengið krampa og byrjað að kasta upp og hafi hann þá sett áfrýjanda á hliðina en þetta hafi gerst tiltölulega fljótt. Síðan hafi hann heyrt að áfrýjandi hafi hætt að anda og hann þá strax athugað með púls hans. Hann hafi ekki fundið púls og þá losað um handjárnin og byrjað endurlífgun. Þá hafi verið búið að kalla á sjúkrabifreið. Einn lögreglumannanna sem gaf skýrslu vildi ekki útiloka að þeir hefðu misst áfrýjanda í gólfið þegar þeir báru hann út af baðherberginu, hinir könnuðust ekki við það. Sá lögreglumaður bar hins vegar að þegar lögreglumennirnir hefðu verið komnir með áfrýjanda inn á ganginn fyrir framan baðherbergið hafi áfrýjandi legið á bakinu og þá hafi hann horft á „slokkna á honum“. Hann lýsti því nánar svo: „sé að það réttist úr, hann svona spennist allur upp og réttist úr ristunum á honum og svo bara er eins og að tappinn sé tekinn úr, eða já svo slokknar á honum í framhaldinu af því.“ Umræddur lögreglumaður bar þó að baðherbergið hefði verið lítið og hann minnti að hann „hafi nú bara farið fram til þess að búa til pláss fyrir mennina sem voru að eiga við hann og svo komu þeir með hann fram“. Hinir þrír lögreglumennirnir báru á annan veg. R lýsti aðstæðum við handtökuna þannig: „Það var bleyta út um allt og það var, þetta var mjög þröngt og við hefðum, það var mjög sleipt þarna. Þannig að ég mundi segja að við pössuðum, við vorum þrír, höfðum góða stjórn á honum allan tímann. Þannig að þetta, við misstum aldrei, við misstum aldrei stjórn á handtökunni, þannig að ég mundi segja að hún hafi verið eðlileg að öllu leyti miðað við aðstæður.“ Q lögreglumaður lýsti handtökunni hins vegar svo: „en ég man að hann var bara sem sagt færður í tök, við reyndum að tryggja handleggi og hann svona braust um og þá rann hann á gólfið og þar hélt handtakan áfram og hann svona sparkaði í okkur líka og þá var ákveðið að kasta á fæturna og tryggja þær og okkur.“

30 Nokkuð erfitt er að meta hvað B sá í raun af því sem gerðist inni á baðherberginu en hann var ekki þar inni þegar atburðirnir áttu sér stað heldur sá hann hluta af atburðarásinni inn um baðherbergisdyrnar þar sem að minnsta kosti fjórir lögreglumenn og áfrýjandi voru staddir. Hann kvaðst ekki hafa séð þegar lögreglumennirnir tóku áfrýjanda tökum en hins vegar þegar hann var færður í handjárn.

31 Við mat á sönnunargildi framburðar lögreglumannanna fjögurra verður að líta til 59. gr. laga nr. 91/1991 og þess að þeir voru starfsmenn stefnda og gætu auk þess haft nokkra hagsmuni af úrslitum málsins. Þá var talsvert ósamræmi í framburði þeirra um nokkur atriði og þá yfirleitt þannig að einhver einn þeirra bar á annan hátt en hinir þrír um einstök atriði. Við mat á framburði þeirra verður jafnframt að líta til þess að þröngt var á baðherberginu og þeir voru ekki allir þar inni samtímis. Þá var mjög langt um liðið frá atburðum þegar þeir gáfu skýrslu fyrir dómi. Við mat á sönnunargildi framburðar vitnisins B er hins vegar til þess að líta að ekki hefur verið sýnt fram á að hann hafi nein tengsl við áfrýjanda eða hagsmuni af úrslitum málsins. Hins vegar var hann ekki inni á baðherbergi þegar áfrýjandi var tekinn tökum en sá hluta atburða inn um dyrnar á baðherberginu þar sem fjöldi lögreglumanna var auk áfrýjanda. Þá bar hann sjálfur að hafa vikið frá til að hleypa sjúkraliðum inn í íbúðina.

32 Í innlagnarnótu á gjörgæsludeild 11. maí 2010 var ritað að áfrýjandi hefði við komu þangað verið með rispur á öxlum og kvið en ekki önnur áverkamerki. Læknisfræðileg gögn benda því ekki til þess að áfrýjandi hafi fengið áverka eftir fall við eða eftir handtökuna eða að valdbeiting lögreglu hafi farið fram með harkalegum hætti.

33 Þegar framburður lögreglumannanna fjögurra fyrir dómi er virtur heildstætt og borinn saman við framburð vitnisins B verður helst ráðið að tveir lögreglumenn hafi tekið hvor í sinn handlegg áfrýjanda þar sem hann sneri baki við þeim í sturtunni og ætlað að taka hann þannig aftur á bak. Áfrýjandi hafi hins vegar barist um, mögulega runnið til þegar hann var lagður á baðherbergisgólfið. Áfrýjandi hafi verið færður í handjárn liggjandi á grúfu og haldið þar niðri. Fyrir liggur að sett voru bensli á fætur áfrýjanda þar sem hann sparkaði frá sér og verður að ætla að það hafi verið eftir að hann var færður í gólfið. Frásögn B um að hann hafi séð áfrýjanda lyppast í gólfið inni á baðherberginu og að slokknað hafi á honum samrýmist ekki þeirri frásögn hans að hann hafi ekki séð þegar lögreglan tók áfrýjanda tökum og að atburðarásin hafi tekið mjög skamman tíma. Með hliðsjón af því og að teknu tilliti til framburðar allra fjögurra lögreglumannanna verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi hafi hætt að anda og farið í hjartastopp liggjandi á grúfu inni á baðherberginu eftir að hann hafði verið færður í handjárn og fótbensli. Af framburði B og þriggja lögreglumanna verður ráðið að þegar áfrýjandi hætti að anda og hjartsláttur stöðvaðist hafi verið losað um handjárn, hann settur á bakið og lögreglumaður byrjað hjartahnoð inni á baðherberginu. Er það í samræmi við framburð eins lögreglumannanna þriggja og verður það lagt til grundvallar. Síðan hafi bráðaliðar komið á vettvang með sjúkrabifreið og tekið við lífgunartilraunum. Þrír lögreglumannanna báru að áfrýjandi hefði verið færður úr baðherberginu fram á gang meðan á lífgunartilraunum stóð en sá fjórði bar að allar lífgunartilraunir hefðu farið fram inni á baðherberginu. Frásögn eins lögreglumanns styður framburð B um að áfrýjandi kunni að hafa fallið á gólfið og lent á hnakkanum þegar hann var borinn fram á gang. Um það atriði er hins vegar til þess að líta að þegar framburður lögreglumannanna og B er virtur heildstætt þykir ljóst að þetta ætlaða atvik hafi ekki átt sér stað fyrr en eftir að hjarta áfrýjanda stöðvaðist og endurlífgunartilraunir voru hafnar.

34 Af hálfu áfrýjanda hefur verið vísað til þess að gögn málsins séu misvísandi um það hversu lengi endurlífgun hafi staðið yfir áður en hjarta áfrýjanda byrjaði að slá á ný en ýmist hafi verið skráð að endurlífgun hafi tekið 20 eða 25 mínútur. Þar sem fyrir liggur að sjúkraliðar komu á vettvang mjög skömmu eftir að hjarta áfrýjanda stöðvaðist og tóku við endurlífgun af lögreglumönnum, sem ekki höfðu eftir það afskipti af endurlífgun og læknismeðferð áfrýjanda, verður ekki séð að umrætt vafaatriði hafi nokkra þýðingu við úrlausn þess hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð á heilsutjóni áfrýjanda.

35 Með vísan til þess að við komu áfrýjanda á sjúkrahús fundust engir áverkar á honum sem bent gætu til þess að valdbeitingu umfram það sem nauðsynlegt var hafi verið beitt við handtöku hans svo og framburðar B og lögreglumannanna fyrir héraðsdómi er ekkert fram komið sem bendir til annars en að við handtökuna hafi verið viðhaft það meðalhóf sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008. Þá bendir heldur ekkert til annars en að við handtökuna og notkun handjárna og fótbensla hafi lögreglumenn fylgt ákvæðum 4. og 5. gr. fyrrnefndra reglna um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna sem dómsmálaráðherra setti 22. febrúar 1999. Jafnframt er ekki annað í ljós leitt en að lögreglumennirnir hafi gert allt, sem hægt var að ætlast til af þeim miðað við aðstæður, til þess að tryggja að áfrýjandi skaðaðist ekki við handtökuna.

36 Áfrýjandi hefur því ekki sýnt fram á að lögreglumennirnir hafi við handtökuna brotið gegn lögum eða verklagsreglum sem um slíka valdbeitingu gilda og ekki heldur sýnt fram á að þeir hafi ekki gætt nauðsynlegs meðalhófs við handtökuna eða að háttsemi þeirra geti með öðrum hætti talist saknæm.

37 Ekki verður því fallist á kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda á varanlegu líkamstjóni áfrýjanda á grundvelli almennu skaðabótareglunnar.

38 Sem fyrr segir reisir áfrýjandi kröfu sína um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda jafnframt á 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, áður 3. mgr. 228. gr. laganna. Í ákvæðinu segir meðal annars að hafi maður ekki verið borinn sökum í sakamáli eigi hann engu að síður rétt til bóta ef hann hefur beðið tjón af þeim aðgerðum sem taldar eru upp í 2. mgr. greinarinnar. Í 2. mgr. segir að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.XIV. kafla laganna en ákvæði XIII. kafla eiga við um handtöku. Þótt áfrýjandi hafi öðrum þræði verið handtekinn vegna gruns um refsiverða háttsemi og hann þannig haft stöðu sakbornings við handtökuna liggur fyrir að lögregla hefur ekki tekið af honum skýrslu sem sökuðum manni. Í gögnum málsins kemur jafnframt fram að löglærður fulltrúi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hefði síðar tekið ákvörðun um að hætta rannsókn málsins en sú ákvörðun virðist ekki hafa verið kynnt áfrýjanda. Af hálfu stefnda hafa ekki verið gerðar athugasemdir við að bótaskylda hans geti verið reist á 3. mgr. 246. gr. og verður leyst úr málinu á þeim grundvelli, enda enginn efnislegur munur sem hér skiptir máli á bótarétti handtekins manns samkvæmt því ákvæði og 1. mgr. greinarinnar sem fjallar um bótarétt þess sem hefur verið borinn sökum í sakamáli en í því ákvæði er einnig vísað til 2. mgr. Í báðum tilvikum gildir sú regla að fella má niður bætur eða lækka þær ef bótakrefjandi hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

39 Eins og fram kemur í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli þessu er það frumskilyrði þess að bótaskylda verði felld á stefnda að tjón liggi fyrir í skilningi skaðabótaréttar og að orsakatengsl teljist sönnuð milli þess tjóns áfrýjanda og hinnar ætluðu skaðabótaskyldu háttsemi starfsmanna stefnda.

40 Til þess að orsakatengsl teljist vera milli atburðar og tjóns þannig að til bótaábyrgðar leiði er þess að jafnaði krafist að atburðurinn hafi verið nauðsynlegt skilyrði fyrir tjóninu. Þess er hins vegar ekki krafist að orsök sé nægjanlegt skilyrði tjóns. Þegar metið er hvort orsakasamband sé til staðar í þessum skilningi eru þannig bornar saman tvær atburðarásir, önnur með umræddum atburði og hin án hans. Ef niðurstaða þessa samanburðar er sú að sýnt þyki að tjónið hefði orðið þótt hinn umræddi atburður hefði ekki verið liður í atburðarásinni teljast orsakatengsl í þessum skilningi ekki til staðar milli atburðarins og tjónsins og þar af leiðandi ekki um að ræða bótaskyldu þess sem ber ábyrgð á atburðinum þótt hann kunni að teljast viðbótarorsök.

41 Ef hins vegar þykir sýnt að fleiri en einn atburður eða ástand hafi átt þátt í tjóni og tjónið hefði ekki orðið nema fyrir samspil þessara orsakaþátta geta þeir sem ábyrgð bera á þeim þáttum borið óskipta bótaábyrgð á tjóninu. 42 Samkvæmt því sem rakið hefur verið hér að framan þykir sannað að hjarta áfrýjanda hætti að slá meðan á handtöku hans stóð og að hann varð fyrir stórfelldu heilsutjóni vegna öndunar og hjartastopps. Enda þótt handtaka áfrýjanda hafi þannig óumdeilanlega verið liður í þeirri atburðarás sem leiddi til tjóns áfrýjanda nægir það ekki til þess að unnt sé að slá því föstu að handtakan teljist orsök tjónsins í skilningi skaðabótaréttar.

43 Það er hlutverk dómstóla að leggja endanlegt mat á hvort nægileg sönnun um orsakatengsl sé fram komin í máli, þar á meðal að skera úr um hvað teljist sannað um hvert það atriði sem máli skiptir við mat á því hvort orsakatengsl hafi verið til staðar. Þegar mat er lagt á hvort orsakatengsl hafi verið milli handtöku áfrýjanda og tjóns þess sem hann varð fyrir vegna hjartastopps við handtökuna þarf að taka afstöðu til ýmissa atriða, þar á meðal atriða sem þörf er á sérkunnáttu á sviði læknisfræði til að leysa úr en jafnframt til þess hvað teljist sannað um önnur atriði en læknisfræðileg.

44 Í málinu liggja fyrir fjórar matsgerðir lækna sem áfrýjandi hefur aflað meðal annars í því skyni að tryggja sér sönnun um orsakatengsl milli handtökunnar og þess heilsutjóns sem leiddi af hjartastoppi við handtökuna.

45 Um er að ræða eina yfirmatsgerð þriggja lækna, undirmatsgerð tveggja lækna, undirmatsgerð læknis og lögfræðings og undirmatsgerð eins læknis.

46 Lagt var fyrir matsmennina I hjartalækni og J lögmann að svara eftirfarandi spurningum sem settar voru fram um orsakatengsl í matsbeiðni áfrýjanda 29. nóvember 2012: „1. Hvort orsakatengsl séu til staðar á milli valdbeitingu lögreglu gegn matsbeiðanda umrætt sinn og þess líkamstjóns sem hann varð fyrir. 2. Ef svarið við spurningu nr. 1 er nei; hver sé líklegasta orsök þess líkamstjóns sem matsbeiðandi varð fyrir umrætt sinn.“ Svar matsmanna við fyrri spurningunni var að matsmenn teldu ekki vera orsakatengsl þarna á milli. Þeir benda þó á að þekkt sé að þeir einstaklingar sem eru í annarlegu ástandi og beittir valdi fari í hjartastopp og er þá oft einhver hækkun á vöðvaensímum. Síðari spurningunni svöruðu matsmenn þannig að líklegasta orsök hjartastoppsins hafi verið „það sturlunar eða geðrofsástand sem hann virtist vera í ásamt lífshættulegri brenglun á sýrustigi blóðs og gríðarlegri hækkun á vöðvaemsímum. Allt þetta má að mati matsmanna tengja við ofneyslu hans á orkugeli/orkudrykkjum í aðdraganda tjónsatburðar.“ Matsmenn töldu að ekkert í gögnum málsins benti til orsakatengsla milli valdbeitingar lögreglu og þess líkamstjóns sem áfrýjandi hafi orðið fyrir og töldu ósennilegt að áfrýjandi hefði getað lifað með svo lágt sýrustig sem greindist hjá honum. Þá töldu þeir ósennilegt að sú mikla hækkun sem mælst hefði á vöðvaensímum við komu á spítalann hafi eingöngu stafað af átökum áfrýjanda við lögreglu og líklegra að miklar æfingar í aðdraganda tjónsatburðar og athafnir hans sama dag og tjónsatburður varð hafi átt stærri þátt.

47 Áfrýjandi lagði fyrir undirmatsmennina K geð og embættislækni og L lyf og hjartalækni og síðar yfirmatsmennina M lyf og hjartalækni, O geðlækni og N taugalækni að svara eftirfarandi matsspurningum: „1. Hvort valdbeiting lögreglunnar er stefnandi var handtekinn, geti verið einn af orsakavöldum þess, að stefnandi fór í hjartastopp, hinn 11.5.2010. Ef svarið er jákvætt, er þess beiðst að matsmenn greini á milli orsaka líkamstjónsins. 2. Hvort efnið Agel, sem minnst er á í lögregluskýrslu og talið er, að stefnandi hafi tekið inn í óhóflegu magni fyrir tjónsatburðinn, sbr. fyrirliggjandi matsgerð, hafi að geyma efni sem geti orsakað það eitt og sér, að stefnandi/matsbeiðandi hafi farið í hjartastopp. 3. Hvort matsbeiðandi hefði farið í hjartastopp ef ekki væri fyrir valdbeitingu lögreglunnar í umrætt sinn. 4. Hvort líklegt sé, að stefnandi/matsbeiðandi hefði orðið fyrir hjartastoppi, ef hann hefði fengið að halda áfram óáreittur í sturtunni, hefði fengið að klára það verk, og ekki hefði komið til að hann hefði verið handtekinn á þeim stað af lögreglu, með þeim hætti sem gert var og á þeirri stundu.“

48 Í matsgerð 11. júní 2016 svöruðu undirmatsmennirnir fyrstu matsspurningunni um orsakatengsl milli handtöku og tjóns áfrýjanda neitandi. Þeir svöruðu annarri matsspurningunni einnig neitandi og töldu sig ekki sjá að Agel væri til þess fallið að valda hjartastoppi en gætu ekki fullyrt um slíkt, væri það tekið í gríðarlegu magni. Þriðju spurningunni svöruðu þeir þannig að þeir teldu líkurnar á því að matsbeiðandi hefði farið í hjartastopp, þótt valdbeiting hefði ekki komið til, auknar vegna hins öra ástands hans rétt fyrir tjónsatburð. Fjórðu spurningunni svöruðu þeir játandi. Í rökstuðningi matsmanna kemur fram að engin rafvirkni hafi verið í hjarta áfrýjanda við fyrstu greiningu og það gæti bent til þess að hjartastoppið hefði orðið í kjölfar öndunarstopps. Öndunarstoppið hefði komið til vegna krampa og uppkasta við það að matsbeiðanda svelgdist á og hluti magainnihalds hafi farið í öndunarfærin. Hins vegar gætu krampar og ástæða uppkasta tengst mikilli áreynslu í átökum við lögreglu þegar hann hafi verið í mjög örvuðu ástandi. Ástæða þessa örvaða ástands væri hins vegar ekki þekkt og undirliggjandi ástæða gæti líka ein og sér hafa valdið krömpum og uppköstum með sömu hættu á ásvelgingu og öndunarstoppi. Allt eins mætti færa líkur að því að lögregla hafi bjargað matsbeiðanda og hinu að hún hafi valdið honum tjóni. Í ljósi kringumstæðna væri það álit matsmanna að aðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar björgunaraðgerðir.

49 Í yfirmatsgerð 1. mars 2017 svöruðu yfirmatsmenn fyrstu matsspurningunni þannig: „Miðað við það sem sagt er frá hér að ofan um aukna hættu á hjartastoppi við aðstæður þar sem hefur verið nauðsynlegt að beita valdi, telja yfirmatsmenn það vera líklegt, að valdbeiting hafi átt þátt í að valda hjartastoppinu. Aðrir þættir gætu hafa verið meðvirkandi.“ Annarri matsspurningu svöruðu þeir þannig: „Þar sem ekkert kemur fram í gögnum um að umrætt fæðubótarefni innihaldi koffein eða önnur mögulega skaðleg efni, er ekkert sem bendir til að inntaka af þessu fæðubótarefni hafi átt þátt í að orsaka hjartastoppi yfirmatsbeiðanda, sbr. nánari umfjöllun í yfirmatsgerðinni.“ Þriðju og fjórðu matsspurningunni svöruðu matsmenn á sama veg þannig: „Það er útilokað að svara þessari spurningu játandi eða neitandi með vissu.“ 50 Í yfirmatsgerðinni er fjallað um ýmsar mögulegar orsakir hjartastopps áfrýjanda, meðal annars inntöku á fæðubótarefninu Agel, lágt sýrustig, hækkun á vöðvaensímum, A eða Dvítamíneitrun og öndunarstopp vegna ásvelgingar og töldu yfirmatsmenn líkurnar á að þessir þættir hefðu valdið hjartastoppi litlar. Í rökstuðningi kemur meðal annars fram að við uppvinnslu eftir hjartastopp áfrýjanda hafi engin augljós eða ákveðin orsök fyrir atburðinum greinst. Þá töldu þeir engar sannanir fyrir því að áfrýjandi hefði neytt koffíns eða annarra efna sem gætu hafa skapað ofangreindar aðstæður og gátu þess að lyfjaleit við komu á sjúkrahúsið hefði verið neikvæð. Í rökstuðningi yfirmatsmanna segir enn fremur: „Þekkt er að líkamleg valdbeiting á órólegum einstaklingum geti leitt til hjartastopps. Þessu hefur verið lýst einkum í tengslum við handtökur lögreglumanna […] og við meðferð órólegra geðsjúklinga. […] Valdbeiting sem felst í því að reigja hálsinn á ákveðinn hátt og/eða halda manni niðri getur truflað öndun verulega vegna þess að háls lokast og/eða þind getur ekki sinnt öndunarhreyfingum. Afleiðing af slíkri valdbeitingu getur verið köfnun og svo hjartastopp. […] Það er óumdeilt að valdi var beitt í umræddu tilfelli, þó vissulega sé ómögulegt að vita nákvæmlega hvaða tökum var beitt og hvaða beinu áhrif þau höfðu á líkamsstarfsemi yfirmatsbeiðanda. Það er einnig óumdeilt að yfirmatsbeiðandi var á þessum tíma órólegur og æstur. Í ljósi atburðarásarinnar verður að teljast líklegt að valdbeiting hafi átt þátt í hjartastoppinu.“ Vísað er til ýmissa fræðigreina í þessum rökstuðningi.

51 Í matsgerð sem áfrýjandi aflaði í dómsmáli gegn Verði tryggingum hf. vegna sama tjónsatburðar, en hún hefur verið lögð fram í máli þessu, svaraði matsmaðurinn P eftirfarandi tveimur matsspurningum: „1. Hvort og að hvaða leyti viðbrögð stefnanda/matsbeiðanda hafi verið ósjálfráð, er hann var handtekinn þann 11. maí 2010. 2. Hvert hafi verið andlegt [ástand] stefnanda/matsbeiðanda, er hann var handtekinn og að hvaða leyti hann hafi getað gert sér grein fyrir gerðum sínum og afleiðingum þeirra.“ Svör matsmannsins við fyrri matsspurningunni voru eftirfarandi: „Eins og fram kemur í matsgerðinni er það álit undirritaðs að A hafi verið haldinn geðrofi og síðan mjög miklu óráði í kjölfar alvarlegra veikinda sem lýst er þegar hann var handtekinn hinn 11. maí 2010. Öll viðbrögð hans og raunar gerðir eins og lýst er hafa að mati undirritaðs verið algjörlega ósjálfráð.“ Síðari matsspurningunni svaraði hann þannig: „Í matsgerðinni kemur fram lýsing á mjög alvarlegu andlegu ástandi A umræddan dag og það er álit undirritaðs að A hafi enga grein gert sér fyrir gerðum sínum og afleiðingum þeirra.“ Í rökstuðningi matsmanns kemur meðal annars fram að ekki hafi verið hægt að fá fram neina sögu um geðsjúkdóma í ætt, engar geðsveiflur og haft er eftir áfrýjanda og föður hans að hann hefði alltaf verið mjög virkur í íþróttum og líkamlega hraustur, jákvæður og með jafnaðargeð. Hann hafi þó verið farinn að nota ólögleg lyf 15 ára að aldri og farið í meðferð hjá SÁÁ þegar hann var 15 eða 16 ára. Matsmaður taldi að ástand áfrýjanda, eins og því hefði verið lýst, félli vel að lýsingu á sjaldgæfu heilkenni „Lethal Catatonia“ sem skiptist í hægara form og mun sjaldgæfara æsingsform. Þetta heilkenni kæmi helst fyrir hjá ungum einstaklingum. Áður hefði verið talið að þetta væri undirgerð af geðklofa en nú væri talið að þetta gæti komið fyrir hjá einstaklingum með ýmsa sjúkdóma, sérstaklega geðhvörf. Orsakir ástandsins væru óþekktar og ekki skýrðar. Æsingsformið einkenndist af miklum hreyfióra, hækkuðum hita, breytingu á meðvitund og truflun í ósjálfráða taugakerfinu og gæti ástandið leitt til dauða á skömmum tíma. Í sumum rannsóknum hefði dánartíðni verið talin 2030%. Lýst hafi verið fjölgun hvítra blóðkorna og hækkun á vöðvaensímum sem gæti leitt til nýrnabilunar.

52 Umræddir matsmenn komu allir fyrir dóm í héraði við fyrri aðalmeðferð málsins og gáfu skýrslu. Undir matsmenn voru meðal annars bornar niðurstöður annarra matsgerða. Þannig var yfirmatsmaðurinn M spurð hvort niðurstöður P breyttu eitthvað forsendum yfirmatsins. Hún svaraði því að áfrýjandi hefði augljóslega verið í einhvers konar óráðsástandi áður en hann fékk hjartastopp og að því leyti væru yfirmatsmenn sammála P. Yfirmatsmaðurinn N kvað tilgátu P nýja og athyglisverða, kvað hana hugsanlega og að sér hefði ekki hugkvæmst sá möguleiki. Hann kvað „Lethal Catatonia“ hins vegar mjög sjaldgæft ástand og ekki eins líklega skýringu og niðurstöðu yfirmatsins. Þá fjallaði hann um niðurstöður undirmats læknanna K og L og taldi skýringar þeirra á hjartastoppinu ólíklegar. Nánar um það sagði hann meðal annars: „En sem sagt þessi streituástand veldur, telja menn líklegast auknu losun noradrenalín og þá er spurning, hvað eru meiri líkur og hvað eru minni líkur af því að honum var snúið þetta hratt uppá hlið, þetta vel upp á hlið af því að það náði sem sagt að hérna, að hreinsa loftvegi, þá finnst okkur samkvæmt því sem við sjáum í lýsingu, það vera minni líkur á að það sé það sem veldur því og þá höldum við okkur við að þá stendur uppi að líklegra er að þetta hafi verið þessi viðbrögð við höftunum, heftingu.“

53 Í framburði matsmannsins L fyrir héraðsdómi kom eftirfarandi fram: „Já sko sagan öll er mjög ruglingsleg og ónákvæm og tímafaktorar ónákvæmir, oft er erfitt að átta sig á hvað kemur fyrst. Sem læknir þá reyni ég að upphugsa allar mögulegar orsakir, ekki einungis þær sem passa inn í mína nálgun eða fyrirfram gefna ástæðu, eða líklegustu ástæðu. Ekki er ljóst samkvæmt sögunni hvenær matsbeiðandi missir meðvitund, er það þegar hann liggur á, eða lyppaðist hann niður þegar hann var í fanginu á lögreglumönnunum og kastar hann t.d. upp áður eða eftir að hann missir meðvitund. Ef að uppköst eða ásvelgings hefur valdið öndunarstoppi og síðar hjartastoppi, þá eru átökin við lögreglu líklegasti orsakavaldurinn. Hins vegar eins og kemur fram í yfirmati er það ólíklegt sem frumorsök og meðal annars þess vegna er ólíklegt að hjartastoppið sé eingöngu vegna átaka við lögreglu og ég segi eingöngu og ætla aðeins að fá að útskýra það. Matsbeiðandi hann er með undirliggjandi ástand sem er lífshættulegt, þetta kemur einnig fram í sérstöku mati P geðlæknis og hann kallar þetta ástand „Lethal Catatonia“ og er þetta ástand í sjálfu sér lífshættulegt og í sumum rannsóknum hefur dánartíðnin verið 20 til 30 prósent og ég held að það sé best að útskýra þessa hugsun okkar og skilning með öðru dæmi og það er að bráð kransæðastífla, t.d. er lífhættuleg og getur valdið skyndidauða, en einstaklingur sem er með bráða kransæðastíflu og lendi í mikilli áreynslu, er þó líklegri til að deyja skyndidauða og er á þá ástæðan fyrir skyndidauðanum þessi bráða kransæðastífla, eða þessi mikla áreynsla sem hann lendir í og það er megin ástæða niðurstöðu okkar að það er ekki hægt að aðskilja þetta.“

54 Samkvæmt því sem rakið er hér að framan er ósannað að áfrýjandi hafi verið handtekinn með harkalegum hætti þótt valdi hafi vissulega verið beitt. Þótt ekki hafi tekist að upplýsa með óyggjandi hætti við hvaða aðstæður öndun og hjartsláttur áfrýjanda stöðvaðist þykir samkvæmt framansögðu rétt að leggja til grundvallar að það hafi gerst eftir að áfrýjandi hafði verið handjárnaður og færður í fótbensli. Ekkert er fram komið sem bendir til þess að þrengt hafi verið að öndunarvegi áfrýjanda við handtökuna. Í ljósi framburðar B um að hann hafi heyrt en ekki séð hvað fram fór á baðherberginu þegar áfrýjandi var handtekinn en síðar í atburðarásinni fylgst með framan af gangi er gegn neitun allra fjögurra lögreglumannanna ekki nægilega í ljós leitt að þeir hafi rekið hnéð í bak áfrýjanda og heldur ekki að þrýst hafi verið á bak hans eða honum haldið niðri af slíku afli að truflað hafi öndun hans.

55 Við mat á innbyrðis þýðingu framangreindra fjögurra matsgerða verður að líta til þess að yfirmatsgerð er að jafnaði talin hafa meira sönnunargildi en undirmatsgerð. Við það mat verður þó jafnframt að líta til þess að spurningar þær sem lagðar voru fyrir undirmatsmenn í síðastnefndu tveimur undirmötunum voru ekki þær sömu og svarað var í yfirmatsgerð og þess að ekki hefur verið óskað yfirmats vegna þessara tveggja undirmatsgerða. Þá verður að líta til þess að stefndi var ekki matsþoli í matsgerð þeirri sem P geðlæknir vann.

56 Allar matsgerðirnar eru haldnar þeim annmarka að í þeim álykta matsmenn um hvað rétt sé að leggja til grundvallar um ýmis önnur atriði en sérkunnátta þeirra nær til og reisa síðan niðurstöður sínar um læknisfræðileg atriði meðal annars á slíkum ályktunum. Þar sem matsmenn ganga þannig út frá talsvert mismunandi forsendum um staðreyndir málsins og komast að mjög mismunandi niðurstöðum um líklegar orsakir hjartastoppsins og um orsakatengsl verður litið til þeirra allra við úrlausn málsins og jafnframt þeirra skýringa sem matsmennirnir gáfu fyrir héraðsdómi á niðurstöðum sínum.

57 Af öllum matsgerðunum verður ráðið að það sé mjög sjaldgæft að ungur maður sem ekki hefur sögu um neina þá sjúkdóma sem skýrt geta skyndilegt hjartastopp, verði fyrir því og jafnframt að mjög sjaldgæft sé að slíkt gerist við handtöku. Í þessum matsgerðum setja matsmenn fram mjög ólíkar tilgátur um orsakir öndunar og hjartastopps áfrýjanda byggðar á ályktunum sínum um atvik í aðdraganda þess og hvenær það átti stað. Jafnframt eru matsmenn ósammála um hversu líklegar einstaka tilgátur séu. Í öllum matsgerðunum er látið að því liggja með einum eða öðrum hætti að líklegt sé að það annarlega ástand sem áfrýjandi var í þegar hann var handtekinn hafi verið frumorsök þess að hjarta hans stöðvaðist. Hvernig áfrýjandi komst í þetta annarlega ástand og hversu lengi það hafi staðið hafa matsmenn ekki treyst sér til að svara af neinu öryggi. Jafnframt verður ráðið af öllum matsgerðunum að ofsafengin viðbrögð áfrýjanda við handtökunni hafi átt þátt í eða aukið líkurnar á að hjarta hans stöðvaðist. Af matsgerðunum öllum verður þannig ráðið að handtaka áfrýjanda og viðbrögð hans sjálfs við henni hafi verið þáttur í því hvernig fór. Matsmenn eru hins vegar ósammála um hvaða atriði tengd handtökunni sé líklegast að hafi átt mestan þátt í öndunar og hjartastoppinu.

58 Þegar rökstuðningur yfirmatsmanna er metinn í heild virðist ljóst að sú niðurstaða þeirra að líklegt sé að valdbeiting lögreglu hafi átt þátt í hjartastoppinu sé fengin með því að útiloka aðra mögulega orsakaþætti. Þá virðist niðurstaða matsmanna vera fengin með því að álykta sem svo að þar sem valdbeiting átti sér stað og þekkt sé að valdbeiting geti valdið hjartastoppi við ákveðnar aðstæður, sérstaklega ef sá sem beittur er valdi er órólegur eða æstur eins og áfrýjandi hafi verið, sé líklegt að handtakan hafi átt þátt í hjartastoppinu. Það veikir talsvert röksemdafærslu yfirmatsmanna að þeir telja ómögulegt að vita nákvæmlega hvaða tökum hafi verið beitt við handtökuna og hvaða beinu áhrif þau höfðu á líkamsstarfsemi áfrýjanda. Þessi röksemdafærsla gæti þannig átt við öll hjartastopp sem verða við handtöku á órólegum einstaklingum án tillits til atvika að öðru leyti. Niðurstöður og rökstuðningur yfirmatsmanna er ekki svo afdráttarlaus að yfirmatsgerðin verði talin hnekkja niðurstöðum og rökstuðningi í undirmatsgerð þeirra K og L eða öðrum framlögðum matsgerðum.

59 Samkvæmt framansögðu verða þær ályktanir dregnar af matsgerðunum að líklegast sé að það annarlega ástand sem áfrýjandi var í við handtökuna hafi verið frumorsök þess að hjarta hans stöðvaðist við handtökuna. Matsmennirnir eru hins vegar ekki sammála um hvort og þá hversu líklegt sé að hjarta áfrýjanda hefði stöðvast vegna þessarar frumorsakar enda þótt ekki hefði komið til handtökunnar. Af matsgerð I og J verður ráðið að þau útiloka ekki að handtakan hafi átt þátt í hjartastoppinu en athafnir hans í aðdragandanum, miklar æfingar, lítill svefn og inntaka á A-kk-þgf eigi stærri þátt. Matsmaðurinn P taldi líklegt að áfrýjandi hefði verið með heilkenni sem 20 til 30% líkur væru á að drægju menn til dauða. Undirmatsmennirnir K og L töldu ástand áfrýjanda þegar hann var handtekinn líklegustu skýringuna á hjartastoppinu sem þeir töldu að hefði orðið við ásvelgingu þegar áfrýjandi fékk krampa og uppköst. Var niðurstaða þeirra sú að líklegt væri að þessir orsakaþættir hefðu leitt áfrýjanda til dauða ef ekki hefði komið til þess að hann hefði verið handtekinn. Yfirmatsmenn töldu ekki unnt að svara af öryggi spurningum áfrýjanda um líkur þess að hjarta áfrýjanda hefði stöðvast þótt ekki hefði komið til handtökunnar og leysir yfirmatið því ekki úr því álitaefni hvort handtaka áfrýjanda hafi verið nauðsynlegt skilyrði þess að hjarta hans stöðvaðist og hann varð fyrir heilsutjóni.

60 Þótt enginn matsmanna hafi útilokað að atriði sem áttu sér stað við handtökuna og það geðrofsástand sem áfrýjandi var í við handtökuna hafi átt þátt í að hjarta áfrýjanda stöðvaðist verður sú ályktun hvorki dregin af matsgerðunum, framburði matsmanna fyrir dómi né öðrum sönnunargögnum að líklegra sé en ekki að hjarta áfrýjanda hefði ekki stöðvast ef ekki hefði komið til handtökunnar.

61 Sönnunarbyrði um að tiltekin háttsemi þess sem tjónþoli beinir bótakröfu að hafi orsakað tjón hans hvílir að jafnaði á tjónþola þótt í dómaframkvæmd hafi verið slakað á sönnunarbyrði um orsakatengsl eða henni jafnvel snúið við, til dæmis þegar vinnuveitandi hefur ekki hlutast til um rannsókn Vinnueftirlitsins á vinnuslysi og þegar saknæm mistök sérfræðinga þykja sönnuð. Af hálfu áfrýjanda er byggt á því að í máli þessu beri að leggja sönnunarbyrði um orsakatengsl á stefnda þar sem sérstök rannsókn hafi ekki farið fram á því hvernig staðið var að handtökunni.

62 Ekki hefur verið upplýst af hálfu stefnda að sérstök rannsókn hafi farið fram á framkvæmd umræddrar handtöku og verður að ganga út frá því að svo hafi ekki verið. Engu að síður liggja samkvæmt framansögðu fyrir ítarlegar lögregluskýrslur um aðdraganda handtökunnar og hana sjálfa. Framburður fjögurra lögreglumanna sem stóðu að handtökunni, við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi, ber þess skýr merki hversu mikið var þá farið að fenna yfir atburði. Vegna hinna alvarlegu afleiðinga af hjartastoppi sem áfrýjandi varð fyrir við handtökuna var fullt tilefni til að rannsaka framkvæmd handtökunnar sérstaklega en ætla má að sú rannsókn hefði getað varpað skýrara ljósi á hana en framburður lögreglumanna fyrir dómi sjö árum síðar.

63 Þótt verulegur vafi sé samkvæmt framansögðu bæði um staðreyndir málsins og ýmis læknisfræðileg atriði þykir áfrýjandi, í ljósi þeirra gagna og upplýsinga sem liggja fyrir í málinu, ekki hafa sýnt fram á að skilyrði séu til að láta stefnda bera sönnunarbyrðina um orsakatengsl. Þótt rétt sé að taka nokkurt tillit til þess að rannsókn fór ekki fram á atvikinu þegar metið er hvort áfrýjanda hafi lánast sönnun um atriði sem mögulega hefði verið unnt að upplýsa betur með slíkri rannsókn eru ekki efni til þess að slaka verulega á sönnunarkröfum til áfrýjanda um orsakatengsl.

64 Þar sem áfrýjanda hefur samkvæmt framansögðu hvorki lánast sönnun um orsakatengsl milli aðgerða lögreglu við handtöku áfrýjanda og þess heilsutjóns sem hann varð fyrir eða gert nægilega líklegt að slík orsakatengsl séu fyrir hendi eru ekki skilyrði til að fallast á kröfu hans um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda á grundvelli 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur.

65 Þar sem veruleg vafaatriði eru í máli þessu verður málskostnaður fyrir Landsrétti felldur niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.