466/2018

Útdráttur

Í málinu krafðist S 41.776 króna sem dregnar höfðu verið af ellilífeyri hennar í janúar og febrúar 2017 vegna greiðslna sem hún naut úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði. Með lögum nr. 116/2016, sem tóku gildi 1. janúar 2017, voru gerðar breytingar á lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar og eldri bótaflokkar ellilífeyrisþega samkvæmt þeim lögum, ellilífeyrir og tekjutrygging, sameinaðir undir því fyrrnefnda. Fyrir gildistöku laga nr. 116/2016 var tekjutryggingarhluti lífeyrisgreiðslna S skertur vegna greiðslna sem hún naut úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði. Eftir lagabreytinguna var ekki heimilt að skerða ellilífeyri vegna slíkra tekna. Með lögum nr. 9/2017, sem tóku gildi 1. mars 2017, voru þær breytingar gerðar á lögum nr. 100/2007 að greiðslur til ellilífeyrisþega úr skyldubundnum lífeyrissjóðum skyldu teljast til tekna þeirra. Af því leiddi að lögin gerðu nú ráð fyrir að ellilífeyrisgreiðslur yrðu skertar vegna slíkra greiðslna, eins og verið hafði við útreikning á rétti ellilífeyrisþega til tekjutryggingar fyrir gildistöku laga nr. 116/2016. Skyldu lögin gilda afturvirkt um þá sem öðlast hefðu rétt til ellilífeyris 1. janúar 2017 og síðar. Byggði T á því í málinu að við setningu laga nr. 116/2016 hefðu átt sér stað augljós mistök sem löggjafinn hafi haft heimild til að leiðrétta með afturvirkum hætti. Í dómi Landsréttar kom fram að eftir gildistöku laga nr. 116/2016 hefði S átt kröfu til að fá ellilífeyri greiddan án skerðingar vegna greiðslna frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, allt fram til þess er lög nr. 9/2017 tóku gildi. Þessi kröfuréttindi S nytu verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og þar sem þau hefðu verið gjaldfallin við gildistöku laga nr. 9/2017 yrðu þau ekki skert með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf. Var því fallist á kröfu S.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. apríl 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2018 í málinu nr. E2175/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 41.776 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 20.888 krónum frá 1. janúar 2017 til 1. febrúar sama ár en af 41.776 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4 Sakarefni málsins varðar breytingar sem gerðar voru á lögum um almannatryggingar nr. 100/2007 við setningu laga nr. 116/2016 sem tóku gildi 1. janúar 2017. Fyrir gildistöku síðastnefndra laga naut áfrýjandi ellilífeyrisgreiðslna á grundvelli 17. gr. laga nr. 100/2007 auk tekjutryggingar á grundvelli 22. gr. sömu laga. Fyrir liggur að á þeim tíma var tekjutryggingarhluti lífeyrisgreiðslna hennar skertur vegna greiðslna sem hún naut úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði. Átti sú skerðing sér stað á grundvelli heimildar í 2. mgr. 22. gr., sbr. 2. og 4. mgr. 16. gr. þágildandi laga nr. 100/2007. Ellilífeyrishluti greiðslna áfrýjanda var ekki skertur með sama hætti en lögin gerðu ráð fyrir að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum teldust ekki til tekna við útreikning ellilífeyris, sbr. 3. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007.

5 Ýmsar breytingar voru gerðar á lögum nr. 100/2007 við setningu laga nr. 116/2016. Meðal annars voru bótaflokkar ellilífeyrisþega samkvæmt þeim lögum sameinaðir og hættu þeir að fá greidda tekjutryggingu samkvæmt 22. gr. laganna. Ellilífeyrisþegar nutu frá og með gildistöku laga nr. 116/2016 greiðslna á ellilífeyri samkvæmt 17. gr. laga nr. 100/2007 en þær greiðslur sættu skerðingu vegna annarra tekna lífeyrisþega samkvæmt 1. mgr. 23. gr., sbr. 2. og 3. mgr. 16. gr. sömu laga. Í 3. mgr. 16. gr. laganna var áfram gert ráð fyrir að þegar um ellilífeyri væri að ræða ættu greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum ekki að teljast til tekna lífeyrisþega. Þar sem ellilífeyrisþegar nutu ekki lengur tekjutryggingar samkvæmt 22. gr. laganna var ekki lengur til staðar heimild til skerðingar á greiðslum til þeirra á grundvelli 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007.

6 Eins og fyrr greinir tóku lög nr. 116/2016 gildi 1. janúar 2017 en lögum nr. 100/2007 var breytt á ný í lok febrúar sama ár með lögum nr. 9/2017. Með síðastnefndum lögum var ákvæði 3. og 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 breytt á þann veg að greiðslur til ellilífeyrisþega úr skyldubundnum lífeyrissjóðum skyldu teljast til tekna þeirra. Af því leiddi að lögin gerðu nú ráð fyrir að ellilífeyrisgreiðslur yrðu skertar vegna slíkra greiðslna eins og verið hafði við útreikning á rétti ellilífeyrisþega til tekjutryggingar fyrir gildistöku laga nr. 116/2016. Í lögum nr. 9/2017 var kveðið á um að þau giltu afturvirkt um þá sem öðlast hefðu rétt til ellilífeyris 1. janúar 2017 og síðar. 7 Fyrir liggur að ellilífeyrisgreiðslur til áfrýjanda voru skertar í janúar og febrúar 2017 vegna greiðslna til hennar úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði. Ágreiningur málsins varðar það álitaefni hvort stefnda hafi verið það heimilt. Enginn tölulegur ágreiningur er í málinu.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

8 Áfrýjandi byggir á því að stefnda hafi ekki verið heimilt með fyrrgreindum lögum nr. 9/2017 að setja afturvirkt lagaákvæði um fyrrgreindan frádrátt við útreikning ellilífeyris til hennar. Um hafi verið að ræða verðmæt eignarréttindi sem notið hafi verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Er á því byggt að þótt texti laganna hafi orðið annar en til hafi staðið geti það ekki leitt til þess að lögin verði annars efnis en þar komi fram. Byggir áfrýjandi á því að hún eigi af þessum sökum rétt til ellilífeyris án skerðingar vegna greiðslna frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði fyrir umrætt tímabil. Tekur kröfugerð hennar mið af því.

Málsástæður stefnda

9 Stefndi byggir á því að augljós mistök hafi átt sér stað við setningu fyrrgreindra laga nr. 116/2016 með þeim afleiðingum að villa hefði verið í lögunum þar til þau voru leiðrétt við setningu laga nr. 9/2017. Þessi villa hefði gengið gegn tilgangi laganna og vilja löggjafans eins og hann hefði birst með skýrum hætti í lögskýringargögnum með lögum nr. 116/2016. Áfrýjandi hafi því ekki getað haft réttmætar væntingar til greiðslna án skerðingar vegna greiðslna frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Vísað er til þess að þær breytingar sem hafi verið gerðar við setningu laga nr. 116/2016 hefðu verið áfrýjanda og öðrum ellilífeyrisþegum til hagsbóta þar sem þær hefðu leitt af sér töluverða hækkun bótagreiðslna miðað við fyrra kerfi ellilífeyrisbóta. Sú leiðrétting sem gerð hafi verið með lögum nr. 9/2017 hefði því í reynd ekki verið íþyngjandi fyrir áfrýjanda og aðra ellilífeyrisþega í sömu stöðu. Þá telur stefndi það ekki tæka lögskýringaraðferð að skýra ákvæði 3. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 eftir setningu laga nr. 116/2016 beinni textaskýringu, án þess að litið sé til innra samræmis ákvæðisins við önnur ákvæði laganna eftir breytingar og ákvæða annarra laga, svo sem fjárlaga.

10 Byggir stefndi á því að löggjafinn hafi rúma heimild til að leiðrétta augljós mistök við lagasetningu með afturvirkum hætti, enda sé það gert jafnskjótt og mögulegt er frá því villan uppgötvast. Þar sem það hafi verið gert hafi áfrýjandi ekki eignast lögvarða kröfu á hendur stefnda.

11 Stefndi byggir á því að krafa vegna skerðingar á ellilífeyri sé ekki varin af 72. gr. stjórnarskrárinnar þar sem ekki sé um áunnin lífeyrisréttindi að ræða heldur aðeins félagsleg réttindi sem séu annars eðlis. Réttur til greiðslna á ellilífeyri byggist ekki á vinnuframlagi eins og lífeyrisréttindi heldur búsetu hér á landi. Réttur til slíkra greiðslna geti ekki talist vera eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnvel þótt talið yrði að lögvarin krafa hefði stofnast hefði verið heimilt að fella hana niður afturvirkt án bóta þar sem ákvæði laga nr. 9/2017 um afturvirka leiðréttingu laga nr. 116/2016 hefðu stuðst við málefnaleg sjónarmið auk þess sem gætt hefði verið meðalhófs og jafnræðis við setningu þeirra.

Niðurstaða

12 Þær breytingar sem gerðar voru á lögum nr. 100/2007 við setningu laga nr. 116/2016 höfðu í för með sér að sú regla stóð óbreytt að óheimilt var að skerða ellilífeyri samkvæmt 17. gr. laganna vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Fram að gildistöku laga nr. 9/2017, sem breyttu lögum nr. 100/2007, gerðu lögin beinlínis ráð fyrir því samkvæmt orðanna hljóðan að slíkar greiðslur teldust ekki til tekna ellilífeyrisþega við útreikning á lífeyri þeirra, sbr. 3. mgr. 16. gr. laganna eins og hún hljóðaði á þeim tíma. Heimildin til skerðingar vegna slíkra tekna í 1. mgr. 23. gr., sbr. 2. og 4. mgr. 16. gr. laganna, náði eingöngu til tekjutryggingar samkvæmt 22. gr. laganna sem ellilífeyrisþegar nutu ekki í kjölfar setningar laga nr. 116/2016.

13 Samkvæmt framangreindu liggur fyrir að stefndi hafði enga heimild í lögum til að skerða ellilífeyri til áfrýjanda í janúar og febrúar 2017 vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði hennar. Liggur því fyrir að samkvæmt lögum eignaðist áfrýjandi kröfu á hendur stefnda þessa tvo mánuði sem nam fjárhæð skerðingarinnar.

14 Af hálfu stefnda er á því byggt að jafnvel þótt talið yrði að lögvarin krafa hafi stofnast hefði verið heimilt að fella hana niður afturvirkt án bóta þar sem ákvæði laga nr. 9/2017 hefðu stuðst við málefnaleg sjónarmið auk þess sem gætt hefði verið meðalhófs og jafnræðis við setningu þeirra. Jafnframt hefur af hans hálfu verið vísað til þess að áfrýjandi hefði ekki haft réttmætar væntingar til þess að sæta ekki umræddri skerðingu ellilífeyris.

15 Við mat á því hvort væntingar áfrýjanda um að sæta ekki umræddri skerðingu ellilífeyris geti talist réttmætar verður að horfa til þess að lög nr. 100/2007 voru í janúar og febrúar 2017, fram að gildistöku laga nr. 9/2017, afdráttarlaus um að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum ættu ekki að teljast til tekna ellilífeyrisþega við útreikning á rétti til ellilífeyris samkvæmt lögunum, sbr. 3. mgr. 16. gr. Hvorki verður fallist á að samanburðarskýring við önnur ákvæði laganna eða ákvæði fjárlaga geti leitt til annarrar niðurstöðu né að umfjöllun í lögskýringargögnum laga nr. 116/2016 geti haft í för með sér lögskýringu sem gengur gegn skýrum og afdráttarlausum texta laganna hvað þetta varðar. Af þeim sökum verður ekki fallist á að áfrýjandi hafi ekki getað haft réttmætar væntingar til þess að ellilífeyrir hennar yrði ekki skertur á umræddan hátt. Af sömu ástæðu verður ekki fallist á að það hafi þýðingu fyrir úrslit þessa máls þótt ráða megi af lögskýringargögnum laga nr. 116/2016 að ekki hafi staðið til að fella niður umrædda skerðingu lífeyrisgreiðslna. 16 Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið lagt til grundvallar að við ákveðnar kringumstæður sé heimilt með skýrri lagaheimild að skerða eignarréttindi án bótaskyldu, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 24. október 2002 í máli nr. 101/2002 og 23. mars 2000 í máli nr. 340/1999. Við mat á því hvort slík skerðing sé heimil hefur einkum verið horft til þess hvort hún geti talist málefnaleg, hvort hún sé almenn eða sértæk, hversu þungbær hún sé fyrir viðkomandi og hvort gætt hafi verið jafnræðis og meðalhófs. Hefur verið lagt til grundvallar að heimild til skerðingar án bóta geti jafnvel verið til staðar þegar um virk kröfuréttindi er að ræða, sbr. dóm Hæstaréttar 9. desember 1999 í máli nr. 195/1999. Við þær aðstæður eru heimildir löggjafans til skerðingar þó þrengri, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 101/2002. Dómi Hæstaréttar í máli nr. 195/1999 var skotið til Mannréttindadómstóls Evrópu sem komst að þeirri niðurstöðu 12. október 2004, í máli nr. 60669/00, að skerðingin sem þar var um að ræða hefði gengið of langt. Af forsendum dómsins má hins vegar ráða að dómstóllinn telji að játa beri ríki nokkurt svigrúm á sviði félagsmálalöggjafar til skerðingar réttinda en í tilviki kæranda í þessu tiltekna máli hefði verið gengið of langt þar sem umrædd lagabreyting hefði haft í för með sér að hann hefði alfarið verið sviptur lífeyrisgreiðslum.

17 Með lögum nr. 9/2017 var áfrýjandi svipt gjaldföllnum kröfuréttindum samkvæmt skýrum ákvæðum laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Að þessu leyti er mál þetta frábrugðið þeim málum sem fjallað var um í þeim dómum Hæstaréttar sem vísað er til hér að framan. Talið verður að réttarvernd 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, nái til réttinda úr almannatryggingum þótt svigrúm til skerðinga geti verið nokkurt. Í dómi Hæstaréttar 16. október 2003 í máli nr. 549/2002 var lagt til grundvallar að bætur samkvæmt almannatryggingalögum sem þegar voru gjaldfallnar nytu verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í dóminum var talið að óheimilt hefði verið að skerða slík kröfuréttindi með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf. Hið sama verður talið gilda um þær aðstæður sem liggja fyrir í máli þessu.

18 Samkvæmt framangreindu verður lagt til grundvallar að eftir gildistöku laga nr. 116/2016 hafi ellilífeyrisþegar átt kröfu til að fá ellilífeyri greiddan á grundvelli 17. gr. laga nr. 100/2007, án skerðingar vegna greiðslna frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum allt fram til þess er lög nr. 9/2017 tóku gildi 1. mars 2017. Þessi kröfuréttindi ellilífeyrisþega njóta verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og þar sem þau voru gjaldfallin við gildistöku laga nr. 9/2017 verða þau ekki skert með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf. Þótt heildaráhrif setningar laga nr. 116/2016 kunni að hafa verið bótaþegum hagfelld miðað við eldri reglur fólu þær afturvirku breytingar sem gerðar voru með lögum nr. 9/2017 engu að síður í sér lægri bætur til áfrýjanda en hún átti rétt á samkvæmt skýrum ákvæðum laga nr. 100/2007 í janúar og febrúar 2017. Í því ljósi geta þær greiðslur sem áfrýjandi naut í raun ekki talist ívilnandi. Af öllu þessu leiðir að umræddum breytingum sem gerðar voru með setningu laga nr. 9/2017 verður ekki beitt með afturvirkum hætti um greiðslur til ellilífeyrisþega á tímabilinu frá 1. janúar 2017 til 1. mars sama ár er lög nr. 9/2017 tóku gildi.

19 Samkvæmt framansögðu á áfrýjandi rétt á greiðslu ellilífeyris á fyrrgreindu tímabili án skerðingar vegna greiðslna úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði. Eins og fyrr greinir er enginn ágreiningur um tölulega kröfugerð áfrýjanda og verður henni því dæmd sú fjárhæð sem krafist er ásamt dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

20 Stefnda verður gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

21 Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður staðfest. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði áfrýjanda, S-kvk-þgf S-kvk-þgf J-kvk-þgf, 41.776 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 20.888 krónum frá 1. janúar 2017 til 1. febrúar sama ár en af 41.776 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði 3.402.956 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti er renni í ríkissjóð.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, J-kk-ef S-kk-ef G-kk-ef lögmanns, 1.500.000 krónur.