234/2021

Útdráttur

Barnaverndarnefnd R krafðist þess að A yrði svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a - og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í dómi Landsréttar var rakið að fyrir lægi ítarlegt sálfræðilegt mat á forsjárhæfni A þar sem meðal annars kæmi fram að A gæti engan veginn talist hæf til að fara með forsjá dóttur sinnar og tryggja velferð hennar og öryggi. Jafnframt að veikindi A væru langvinn og ekki yrði séð að hún myndi öðlast nægjanlega forsjárhæfni þrátt fyrir áframhaldandi geðmeðferð. Þá var í dómi Landsréttar rakið að dóttir A væri með þroskafrávik sem kölluðu á mikla umönnun og að stúlkan hefði tekið stórstígum framförum eftir að hún hefði verið vistuð utan heimilis. Að þessu gættu og að virtum gögnum málsins þótti ekkert hafa komið fram sem fengi haggað mati héraðsdóms á hæfni A til að fara með forsjá dóttur sinnar og að uppfyllt væru skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til að A yrði svipt forsjá hennar. Jafnframt að önnur og vægari úrræði væri fullreynd og að forsjársvipting A væri telpunni fyrir bestu. Var niðurstaða héraðsdóms um að A skyldi svipt forsjá dóttur sinnar því staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf og A-kk-nf S-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 6. apríl 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 2021 í málinu nr. E- [...]/2021.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda um að hún verði svipt forsjá dóttur sinnar, B.

Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.

4

Fyrir Landsrétt hafa meðal annars verið lögð fram ný gögn um stöðu áfrýjanda í dag og yfirlýsing frá föður telpunnar 12. apríl 2021 um afsal hans á forsjá hennar. Þá gaf áfrýjandi skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

5

Málsatvikum og málsástæðum aðila er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Á meðal fyrrgreindra gagna sem lögð voru fram í Landsrétti eru upplýsingar um stöðu áfrýjanda í dag. Meðal þeirra er bréf 2. júní 2021 frá sálfræðingi sem kemur að meðferð áfrýjanda. Í bréfinu kemur fram að áfrýjandi hafi frá 17. mars 2021 sótt dagdeildarmeðferð á [...], svokallaða díalektíska atferlismeðferð (DAM), og komi til með að útskrifast í lok júní. Þar kemur einnig fram að hún hafi verið mjög áhugasöm og dugleg í meðferðinni og líði betur. Í framburði áfrýjanda fyrir Landsrétti kom meðal annars fram að hún væri að takast á við veikindi sín og að líðan hennar hefði batnað til muna, sérstaklega eftir að hún byrjaði að sækja fyrrgreinda meðferð.

6

Svo sem er rakið í hinum áfrýjaða dómi krefst stefndi þess að áfrýjandi verði svipt forsjá dóttur sinnar og byggist krafan á a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í 2. mgr. 29. gr. sömu laga er mælt fyrir um að kröfu um sviptingu forsjár skuli aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs.

7

Í 4. gr. barnaverndarlaga er að finna þær meginreglur barnaverndarstarfs sem skal leggja til grundvallar við beitingu og túlkun laganna. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skal í barnaverndarstarfi beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrir bestu og skulu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi við starfsemi barnaverndaryfirvalda. Í 7. mgr. 4. gr. er svo sett fram sú grundvallarregla að gæta skuli meðalhófs við beitingu úrræða. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að barnaverndarlögum segir um 7. mgr. 4. gr. að beiting þvingunarráðstafana sé háð þeim almennu skilyrðum að aðrar leiðir hafi verið reyndar fyrst og að beinar þvingunarráðstafanir séu því aðeins réttlætanlegar að hagsmunir barnsins verði ekki nægjanlega tryggðir með öðrum hætti.

8

Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr. 71. gr. Þá er í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar kveðið á um að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Í dómaframkvæmd hefur verið lagt til grundvallar að vernd 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar verði að meta í samhengi við 3. mgr. 76. gr. hennar, en af því ákvæði leiði að grunnregla barnaréttar um að hagsmunir barna skuli hafðir í fyrirrúmi, eftir því sem velferð þeirra krefst, nýtur verndar stjórnarskrárinnar. Verður þannig friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis að víkja þegar velferð barns er í húfi.

9

Við mat á því hvort skilyrði forsjársviptingar séu uppfyllt í málinu verður samkvæmt framansögðu meðal annars að horfa til hagsmuna dóttur áfrýjanda og hvaða ráðstafanir megi ætla að séu henni fyrir bestu auk þess sem forsjársvipting er háð því skilyrði að aðrar leiðir hafi verið reyndar fyrst og ekki sé unnt að tryggja hagsmuni telpunnar nægjanlega með öðrum hætti.

10

Í málinu liggur fyrir ítarlegt sálfræðilegt mat á forsjárhæfni áfrýjanda frá 30. apríl 2020. Svo sem er rakið í hinum áfrýjaða dómi kemur þar meðal annars fram að áfrýjandi geti engan veginn talist hæf til að fara með forsjá dóttur sinnar og tryggja velferð hennar og öryggi. Veikindi áfrýjanda séu langvinn og ekki verði séð að hún muni ná upp nægjanlegri forsjárhæfni þrátt fyrir áframhaldandi geðmeðferð. Þykja fyrrgreind ný gögn sem lögð voru fram fyrir Landsrétti ekki fá breytt því mati. Loks er til þess að líta að dóttir áfrýjanda er með þroskafrávik sem kalla á mikla umönnun og hefur stúlkan tekið stórstígum framförum eftir að hún var vistuð utan heimilis. Að þessu gættu og að virtum gögnum málsins þykir ekkert hafa komið fram sem fær haggað mati héraðsdóms á hæfni áfrýjanda til að fara með forsjá dóttur sinnar. Eru því uppfyllt skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til að áfrýjandi verði svipt forsjá dóttur sinnar.

11

Að framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

12

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

13

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti verður ákveðinn með þeim hætti sem í dómsorði greinir en þóknun lögmanns hennar er þar tilgreind án virðisaukaskatts.

Dómsorð :

H inn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, M-kvk-ef G-kvk-ef, 800.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 2021

Mál þetta, sem var dómtekið í 22. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Reykjavíkurborg vegna Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, á hendur A, [...], Reykjavík, með stefnu gefinni út 6. janúar 2021.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefnda verði svipt forsjá B, kt. [...], sbr. a- og d-liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Stefnda krefst sýknu af kröfu stefnanda. Jafnframt er þess krafist að stefndu verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

I

Mál þetta varðar telpuna B, sem lýtur sameiginlegri forsjá föður síns, C og móður sinnar, A, stefndu í málinu. Foreldrar telpunnar eru hvorki gift né í sambúð. Lögheimili telpunnar er skráð hjá stefndu og hefur hún búið hjá henni frá samvistarslitum foreldra sinna. Telpan nýtur umgengni við föður sinn en hann er ekki reiðubúinn til að taka telpuna í sína umsjá og vill að hún dvelji áfram á fósturheimili.

Stefnda er [...]. Hún glímir við fjölþættan vanda, þ. e. andlegan, félagslegan og líkamlegan. Þá er stefnda illa stödd fjárhagslega og með lítið félagslegt bakland. Samkvæmtgögnum málsins hefur stefnda tekið þátt í ýmsum stuðningsúrræðum. Þannig var, auk vistunar utan heimilis og aðstoðar á þjónustumiðstöð, reynt úrræðið [...] frá vistheimili barna, úrræðið [...] og tilsjón á heimili, skammtímavistun fyrir telpuna, aðstoð við öflun félagslegs leiguhúsnæðis og hús búnaðarstyrks, ásamt því að stefndu og telpunni var fengin stuðningsfjölskylda. Þá hefur stefnda reynt endurhæfingu hjá [...] og [...], sálfræðimeðferðir hjá [...], þunglyndis- og kvíða teymi, og [...], ásamt iðjuþjálfun á [...]. Stefnandi telur að þrátt fyrir þessi úrræði hafi forsjárhæfni hennar ekki batnað.

Telpan, B, er greind með litningagalla á litningi 12, röskun á einhverfurófi, þroskaröskun, frávik í hreyfiþroska og vaxtakúrfum og álag í félagsumhverfi. Hún stundar nám í [...]. Hún hefur notið aðstoðar talsmanns í samræmi við ákvæði 46. gr. barnaverndarlaga til að koma sjónarmiðum sínum að undir meðferð málsins. Í málinu liggja fyrir tvær skýrslur talsmanns, dags. 28. janúar og 29. október 2020. Sökum þroskavanda telpunnar þá hefur talsmaður m. a. stuðst við myndir við að leiða vilja hennar í ljós. Í skýrslu skipaðs talsmanns, dags. 29. október 2020 kom fram að ekkert bendi til annars en að telpan vilji búa á heimili fósturforeldra og að vel sé séð um hana á heimilinu og að henni líði þar vel.

2

Upphaf málsins er að rekja til þess að hinn 3. desember 2014 barst Barnavernd Reykjavíkur tilkynning frá [...] og [...] um áhyggjur af miklum fjarvistum telpunnar úr leikskóla og stöðu telpunnar og stefndu. Í kjölfarið var komið á úrræðinu [...] til aðstoðar stefndu, sem skilaði góðum árangri þannig að afskiptum barnayfirvalda lauk.

Í mars 2019 kom mál telpunnar aftur til barnaverndaryfirvalda í kjölfar tilkynningar um [...]stefndu hinn 15. mars 2019. Málið hefur verið óslitið til meðferðar frá þeim tíma.

Frá 14. október 2019 hefur telpan verið vistuð utan heimilis hjá stuðningsfjölskyldu sinni. Frá þeim tíma hefur hún tekið framförum í þroska, líðan hennar hefur batnað og hún matast betur sem og hefur hún hætt lyfjagjöf á a. m. k. fjórum lyfjum.

Samkvæmt gögnum málsins hafa sjö tilkynningar borist í máli telpunnar, ásamt því að upplýsingar liggja fyrir í öðrum gögnum málsins um áhyggjur af: heimilisaðstæðum, [...]og [...]hegðun stefndu og telpunnar, andlegum og líkamlegum veikindum stefndu, skorti á reglufestu á heimili telpunnar, eftirfylgni stefndu á stuðningi við telpuna, svefnvenjum telpunnar, næringu og uppeldi hennar, áfengisdrykkju [...] á heimilinu, ofbeldi stefndu gagnvart sambýlismanni sínum, fjölda læknisheimsókna og óþarfa lyfjagjafir stefndu til telpunnar og fjarvistum telpunnar frá skóla.

Þá hafa í málinu verið gerðar sex áætlanir um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga m. a. með það að markmiði að tryggja stefndu sálfræði- og læknismeðferð við andlegum veikindum sínum þannig að hún næði tökum á andlegum veikindum sínum. Af gögnum málsins er ljóst að það markmið áætlana hefur ekki gengið eftir.

3

Í sálfræðilegu mati D sálfræðings, frá 30. apríl 2020, á forsjárhæfni stefndu kemur fram, að stefnda sé með væga greindarskerðingu og uppfylli viðmið um persónuleikaröskun með óstöðugum geðbrigðum, alvarlegt þunglyndi, áfallastreituröskun/aðlögunarröskun og fjöllíkömunarröskun. Í forsjárhæfnimatinu kemur fram, að stefnda sé mjög andlega veik og þroskaskert og því sé hæfni hennar til að nýta sér ráðgjöf um uppeldi telpunnar mjög takmörkuð sem og hæfni hennar til að nýta sér sálfræðileg úrræði. Að hans mati sé mál telpunnar grafalvarlegt í ljósi geðræns ástands stefndu og einnig þar sem telpan hafi miklar sérþarfir. Matsmaður taldi að mikil hætta sé á að stefnda haldi áfram [...]og gefa telpunni ónauðsynleg lyf og meðferðir. Velferð og þroski telpunnar sé því ekki tryggður í umsjá stefndu. Þá telur matsmaður að stefndu skorti innsæi á áhrif eigin vanda á þroska stúlkunnar. Að lokum kemur fram að um langa hríð hafi stuðningur og ráðgjöf verið reynd, ásamt geðheilbrigðiþjónustu til aðstoðar stefndu, án þess að forsjárhæfni hennar hafi batnað. Sálfræðingur telur því að ekki verði séð að frekari úrræði muni koma að gagni og leggur til að barnaverndaryfirvöld ræði við stefndu um að hún samþykki vistun telpunnar utan heimilis til átján ára aldurs.

4

Hinn 3. nóvember 2020 var fundur hjá stefnanda. Fyrir fundinum lá greinargerð starfsmanna stefnanda. Þar kemur fram að vandi stefndu væri djúpstæður, langvinnur og flókinn sem hefði lítið breyst til batnaðar þrátt fyrir langtíma stuðning, ráðgjöf og geðheilbrigðisþjónustu við stefndu. Auk þess miðað við fyrirliggjandi forsjárhæfnimat og gögn málsins þá sé ljóst að stuðningsúrræði til handa stefndu hafi ekki borið árangur og að frekari úrræði megni ekki að bæta forsjárhæfni stefndu. Að mati starfsmanna sé telpan í þörf fyrir stöðugleika og frekari tímabundna vistun utan heimilis og því lagt til að hún yrði vistuð utan heimilis stefndu til 18 ára aldurs. Um afstöðu föður segir í greinargerðinni að hann sé samþykkur því að afsala sér forsjá en hyggist ekki gera það fyrr en stefnda hafi afsalað sér forsjá eða hún verið svipt forsjá. Nefndin tók undir sjónarmið starfsmanna og stefnda hafnaði tillögu um vistun telpunnar utan heimilis. Á fundinum fól stefnandi því borgarlögmanni með bókun að annast fyrirsvar og gera kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur um að stefnda verði svipt forsjá dóttur sinnar, sbr. a- og d-liði 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Þar sem ekki lá fyrir samþykki stefndu fyrir vistun dóttur sinnar utan heimilis á meðan málið yrði rekið fyrir dómstólum kvað stefnandi á fundi sínum hinn 10. nóvember 2020 upp úrskurð þess efnis að telpan skuli vistuð á heimili á vegum stefnanda, í tvo mánuði, frá þeim degi að telja, á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga.

II

Krafa stefnanda byggist á því að skilyrðum a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnverndarlaga fyrir forsjársviptingu séu fullnægt og að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta enda hafa slíkar aðgerðir verið reyndar án viðunandi árangurs.

Það séu grundvallarréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Sú skylda hvílir á stefnanda að tryggja börnum, sem búið hafa við óviðunandi uppeldisaðstæður, öryggi og viðunandi uppeldisaðstæður til framtíðar. Af gögnum málsins sé ljóst að telpan hafi búið við óviðunandi aðstæður á heimili stefndu sem hafi verið hættulegar þroska og velferð hennar sérstaklega sökum óþarfa lyfjagjafar úr hendi stefndu. Að mati stefnanda þjóni það hagsmunum telpunnar best að vera vistuð utan heimilis stefndu til 18 ára aldurs, enda hafi stefnda ekki megnað að nýta sér þau úrræði er henni hafi staðið til boða á meðan vinnslu málsins stóð til að auka forsjárhæfni sína með því að ná tökum á andlegum veikindum sínum. Stefnda eigi við veruleg andleg veikindi og þroskaskerðingu að etja og hafi gert [...]sem tvímælalaust hafi haft neikvæð áhrif á þroska telpunnar. Hún sé m. a. með litningagalla og þroskaskerðingu og þarfnist mikils utanumhalds um málefni sín og stöðugleika í lífi sínu. Umönnun hennar krefjist því aukinnar forsjárhæfni af uppalanda sem stefnda hafi ekki til að bera. Í samhengi við framangreint sé ekki hægt að horfa fram hjá þeim framförum sem orðið hafa á líðan, þroska og heilsu telpunnar frá vistun utan heimilis. Því sé það mat stefnanda að málið sé fullrannsakað af hálfu barnaverndaryfirvalda og að tímabært sé að taka ákvörðun til framtíðar með hagsmuni telpunnar að leiðarljósi. Því sé ekki unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta á uppeldisumhverfi hennar hjá stefndu, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.

Stefnandi telji það hafi sýnt sig að stefnda sé óhæf til að tryggja telpunni þá vernd og umönnun sem hún eigi skýlausan rétt á. Forsjárréttur foreldra takmarkast af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldris og barns vegast á, séu hagsmunir barnsins, hvað því sé fyrir bestu, þyngri á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé skylt að veita börnum vernd svo sem fyrir sé mælt um í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr. 80/2002 og lögum um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 19/2013. Þá eigi reglan sér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og í alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem Ísland hefur fullgilt.

III

Stefnda hafnar þeirri kröfu stefnanda um að hún verði svipt forsjá dóttur sinnar. Hún byggir á því að forsjáhæfnismatið gefi ekki rétta mynd af aðstæðum hennar og hæfni og sé ómarktækt. Þegar matið hafi farið fram hafi hún glímt við alvarleg veikindi. Hún hafi veikst alvarlega vorið 2019 vegna sýkingar og í kjölfarið hafi þunglyndistímabil tekið við þar sem hún hafi gert [...]. Þá hafi hún ekki haft tök á að annast telpuna og samþykkt tímabundna vistun, en nú séu aðstæður hennar breyttar.

Þá mótmælir stefnda því sérstaklega sem fullyrt sé í matsgerð, um að hún hafi haldið lyfjum að barninu að óþörfu. Fyrir liggi að vegna litningagalla og einhverfu greiningar krefjist barnið sérstakrar umönnunar og læknisaðstoðar. Stefnda viðurkennir að hafa oft á tíðum verið óörugg í þessum aðstæðum og leitaði þá til lækna til ráðgjafar. Stefnda telur mikilvægt að það komi fram að hún hafi eingöngu gefið barninu þau lyf sem læknar hafa ávísað henni og gefið henni þau ráð um að barninu væru þau nauðsynleg.

Stefnda hafi aldrei haldið lyfjum að barninu án þess að hafa ráðfært sig við lækni. Hafi þessi lyfjagjöf reynst ónauðsynleg sé ekki hægt að kenna stefndu um, heldur þeim læknum sem ávísa lyfjum að óþörfu.

Einnig sé því mótmælt að stefnda hafi ekki hæfni og takmarkað innsæi í aðstæður og þarfir barnsins. Stefnda gerði sér grein fyrir því að hún gæti ekki annast um barnið er hún veiktist á árinu 2019 og samþykkti vistun þess utan heimilis. Stefnda hefur ávallt verið til samvinnu og þegið þá ráðgjöf sem henni hefur verið veitt bæði hvað varðar umönnun barnsins og eigin heilsu. Þannig samþykkti hún jafnframt að framlengja vistun barnsins þegar eftir því hafi verið leitað um mitt síðasta ár og í umsögn [...] komifram á sama tíma, að innsæi hennar í erfiðum aðstæðum sé þokkalegt. Stefnda hafnar því að velferð og þroski, jafnt sem öryggi barnsins sé ekki tryggt í umsjá hennar, enda hafi ekki reynt á það frá því að barnið hafi verið vistað í fóstur.

Þá mótmælir stefnda því að hún hafi ekki megnað að ná tökum á andlegum veikindum sínum þrátt fyrir hin ýmsu stuðningsúrræði. Hún hafi ekki [...]frá tilkynningu í desember 2019 og hafi ekki fengið slík köst frá því apríl á síðasta ári. Stefnda viðurkennir að hún glími við margvíslega erfiðleika og að vandi hennar sé flókinn og langvinnur eins og getið sé um í stefnu. Stefnda telur sig hafa náð góðum tökum á erfiðleikum sínum með aðstoð [...] og hún hafi getað haldið sjúkdómseinkennum í skefjum. Þá sé stefnda á biðlista eftir meðferð á [...] og hafi því ekki þegið meðferð þar enn.

Stefnda áréttar að hún hafi haft barnið í sinni umsjá og annast þarfir þess frá fæðingu. Á árinu 2015 hafi hún notið aðstoðar af hálfu barnaverndaryfirvalda sem hafi leitt til þess að miklar framfarir voru hjá barninu þar sem stefnda hafi tekið leiðsögn og lagt sig fram um að gera sitt besta. Þrátt fyrir áætlun um meðferð máls sem hafi gert ráð fyrir áframhaldandi stuðningi á heimili stefndu hafi engin stuðningsúrræði verið fyrir hendi önnur en stuðningsfjölskylda sem hafi tekið við barninu í tímabundið fóstur, þegar stefnda veiktist vorið 2019. Hvorki hafi stuðningur á heimili né tilsjón verið fyrir hendi þrátt fyrir fyrri áætlanir um slíkt af hendi barnaverndar.

Að lokum sé þeirri fullyrðingu sérstaklega mótmælt að stefnda hafi ekki megnað að nýta sér þau úrræði er henni hafi staðið til boða á meðan á vinnslu málsins hafi staðið til að auka forsjárhæfni sína. Stefnda hafi nýtt sér úrræðið [...] með góðum árangri eins og gögnin bera með sér, en það úrræði hafi henni ekki staðið til boða síðan árið 2015. Varðandi úrræðið [...] eða tilsjón á heimili hefur stefndu heldur ekki staðið til boða síðustu ár, nema í örfá skipti árið 2016. Í umsögn E, sem hafi verið til aðstoðar við stefndu í umgengni við barnið í þrjú skipti, kemur fram að stefnda hafi nýtt sér þá ráðgjöf og hafi jafnframt óskað eftir aðstoð með að setja stúlkunni mörk og stuðning við að fylgja þeim eftir. Stefnda hafi sinnt eigin geðheilbrigðisþjónustu og mun gera það áfram.

Í þessu sambandi ber að nefna að engin tilraun hafi verið gerð af hálfu stefnanda til að styrkja stefndu eða efla hana í uppeldishlutverki sínu eftir að barnið hafi verið vistað utan heimilis utan þessi þrjú skipti sem E var viðstödd umgengni. Engin úrræði hafa verið reynd eða staðið henni til boða í því skyni að kanna grundvöll fyrir því að barnið kæmi aftur í umsjá stefndu, þrátt fyrir yfirlýstan vilja hennar til samvinnu og samstarfs í því efni. Þá sé tekið fram að stefnandi hefur frá því október sl. ekki sinnt því að tryggja umgengisrétt stefndu við barnið á sama tíma og það sé í tímabundinni vistun eins og skylt sé skv. 74. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Stefnda mótmælir því að skilyrði 29. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002 séu uppfyllt í máli þessu. Ekki hafi verið sýnt fram á, með óyggjandi hætti, að stefnda sé ófær um að fara með forsjá dóttur sinnar. Tímabundnir erfiðleikar stefndu sem hafi leitt til óviðunandi aðstæðna fyrir barnið geti ekki komið í veg fyrir að stefnda fái viðeigandi stuðning og tækifæri til að sýna fram á að hún geti skapað barninu öryggi og stöðugleika í sinni umsjá. Þannig hafi að mati stefndu ekki verið sýnt fram á að vægari úrræði hafi verið fullreynd í skilningi 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.

Með hliðsjón af 71. gr. stjórnarskrár sbr. lög nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu séu ríkar skyldur af hálfu barnaverndarnefnda til að kanna til hlítar hvort grundvöllur sé til þess að barn alist upp hjá foreldrum sínum og þá eftir atvikum hvort það sé unnt með viðeigandi stuðningsúrræðum barnaverndaryfirvalda, ef talið sé að foreldri skorti forsjárhæfni.

Ákvæði 2. gr. barnaverndarlaga sé skýr um að leitast skuli við að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu á sama tíma og úrræðum sé beitt til verndar einstökum börnum. Áskilið sé að ávallt skuli beita vægustu úrræðum sem völ sé á til að ná þeim markmiðum sem stefnt sé að skv. 7. mgr. 4. gr. s. l. Að mati stefndu hefur ekki verið sýnt fram á að ekki hafi verið unnt að beita öðrum og vægari úrræðum en varanlegri forsjársviptingu í málinu.

Að lokum ber að taka fram að stefnda ber hagsmuni dóttur sinnar fyrir brjósti í hvívetna. Hún sé reglusöm og dugleg og nýtur stuðnings [...]sinna. Aðstæður hennar hafa farið batnandi undanfarið og sé hún vongóð um að fá fljótlega meðferð á [...] til að viðhalda góðum bata.

Stefnda vísar til barnaverndarlaga nr. 80/2002 einkum 4. gr., 2. mgr. 29. gr., 1. mgr. 41. gr. og IV. kafla laganna. Þá er vísað til meginreglna barnalaga, nr. 76/2003 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá er vísað til 71. gr. stjórnarskrárinnar sbr. lög nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá er vísað til laga um meðferð einkamála nr. 90/1991.

IV

Samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annað eða báðir, skuli sviptir forsjá ef hún telur meðal annars „að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska,“ sbr. a-lið ákvæðisins eða að fullvíst sé „að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar eru augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða“, sbr. d-lið ákvæðisins.

Greinargerð stefndu ber með sér að hún viðurkennir vanmátt sinn til að geta annast telpuna á árinu 2019. Vorið 2019 hafi hún veikst alvarlega vegna sýkingar, þunglyndistímabil hafi tekið við og [...]og því hafi hún samþykkt tímabundna vistun. Hafi telpan verið vistuð utan heimilis hjá stuðningsfjölskyldu frá 14. október 2019. Stefnda byggir hins vegar á því að aðstæður hennar séu aðrar í dag (janúar 2021). Stefnda mótmælir því að hún hafi ekki megnað að ná tökum á andlegum veikindum sínum, að hún hafi haldið lyfjum að telpunni að óþörfu, sem og að hún hafi ekki innsæi í aðstæður og þarfir hennar. Einnig mótmælir hún þeirri fullyrðingu að hún hafi ekki megnað að nýta sér þau úrræði er henni stóðu til boða á meðan á vinnslu málsins stóð til að auka forsjárhæfni sína. Sérstaklega mótmælir stefnda því, að hún hafi ekki notið stuðningsúrræðisins [...] á haustdögum 2020, en þá telur stefnda að heilsa hennar hafi færst til betri vegar.

Stefnda gaf skýrslu fyrir dómi sem og móðursystir hennar og önnur frænka. Þá gáfu einnig skýrslur tveir félagsráðgjafar, matsmaður og talsmaður telpunnar. Í skýrslu annars félagsráðgjafans, sem sá um mál stefndu á þessum tíma, kom meðal annars fram að telpan hafi tekið miklum framförum á þeim tíma sem hún dvaldi hjá stuðningsfjölskyldunni. Hún hafi hætt á bleyju, hegðun hennar hafi lagast mikið, lyfjainntaka hafi minnkað verulega og hún hafi ekki þurft lyfin. Mataræði telpunnar hafi lagast til muna. Hún hafi byrjað að borða hollan mat, en meðan hún hafi verið hjá stefndu voru áhyggjur af þyngdartapi og vaxtarskerðingu, sem bötnuðu til muna eftir að telpan fór í vistun. Telpan hafi byrjað að þyngjast, orðið ferskari í útliti og hörundi og hún hafi stækkað (lengst) mikið. Var það faglegt mat að frekari stuðningsaðgerðir myndu ekki leiða til þess að auk hæfni stefndu til að sjá um uppeldi telpunnar. Áframhaldandi tímabundin vistun væri gegn hagsmunum telpunnar, því hún væri í þörf fyrir stöðugleika og að vita sinn framtíðarstað. Eftir fyrsta ár telpunnar í vistun hafi það verið þeirra mat að ekki hafi verið hægt að horfa fram hjá þeim miklu framförum er telpan hafði sýnt og hafi því verið ákveðið að fara fram á forsjásviptingu stefndu. Þá kom fram hjá vitninu að það væri þeirra faglega mat að telpan hefði borið skaða af vistun hjá stefndu og hún hefði staðið framar í þroska ef hún hefði fengið betri uppeldisskilyrði hjá stefndu.

Í málinu liggur fyrir sálfræðilegt mat á forsjárhæfni dagsett 30. apríl sl. Þar er ítarlega fjallað um geðrænan sjúkdóm stefndu og tekið fram að stefnda „átti sig ekki á því að hún sé með langtíma og alvarleg geðræn veikindi“. Þá segir einnig í matsgerðinni að stefnandi sé „mjög andlega veik og er með þroskaskerðingu og því er hæfni hennar til að nýta sér ráðgjöf varðandi uppeldi stúlkunnar mjög takmörkuð“. Þá segir einnig, að ljóst sé „að móðir er ennþá í [...]og ber lítið skynbragð á áhrif þess á dóttur sína“, og að mikil áhætta sé á „að móðir haldi áfram [...] og einnig að setja stúlkuna í áframhaldandi læknisrannsóknir, ofvernda hana og gefa henni ónauðsynleg lyf og meðferðir.“ Málið sé grafalvarlegt í ljósi geðræns ástands stefndu. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar kemur fram að matsmaður telur að stefnda „geti því miður engan vegin talist hæf til að fara með forsjá dóttur sinnar og tryggja velferð hennar og öryggi. Veikindi hennar eru langvinn og ekki verður séð að hún muni ná upp nægjanlegri forsjárhæfni þrátt fyrir áframhaldandi geðmeðferð. Mælst er til að rætt verði við móður um að samþykkja vistun stúlkunnar utan heimilis til 18 ára aldurs.“

Matsmaður hefur staðfest matsgerðina fyrir dómi. Matsgerðin er ítarleg og almennt vel rökstudd og mjög afdráttarlaust. Stefnda hefur sett fram athugasemdir við matið án þess að styðja þær gögnum. Af athugasemdum hennar má ráða að stefnda hefur lítið innsæi í veikindi sín. Þegar litið er til framburðar félagsráðgjafans fyrir dómi, sem var mjög afdráttarlaus um framfarir og hagi telpunnar, sem og þess að forsjárhæfismatinu frá 30. apríl 2020 hefur ekki verið hnekkt, verður krafa stefnanda um að stefnda verði svipt forsjár dóttur sinnar tekin til greina, svo sem greinir í dómsorði.

Eins og mál þetta liggur fyrir verður að telja að ekki hafi verið unnt að beita öðrum vægari úrræðum og er þá ekki síst litið til heilsu stefndu. Þá telur dómurinn að eftir að barnið fór til stuðningsfjölskyldu sinnar í október 2019 hafi ekki verið tækt að beita úrræðinu [...], svo sem stefnda byggir á. Það er mat dómsins að það sé telpunni fyrir bestu að stefnda hafi ekki forsjá þess og hún dvelji áfram á vistheimili á vegum stefnanda.

Þá liggur það fyrir í málinu að hinn 19. janúar sl. var gerður samningur um umgengni í tímabundnu fóstri milli málsaðila. Er því fullnægt skyldu samkvæmt 74. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Stefnandi krefst ekki málskostnaðar. Stefnandi er sýknaður af kröfum stefndu um málskostnað. Allar gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði þ. m. t. þóknun lögmanns hennar, svo sem greinir í dómsorði og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt S-kvk-þgf E-kvk-þgf K-kvk-þgf héraðsdómara og Þ-kk-þgf M-kk-þgf sálfræðingi.

Dómsorð :

Stefnda, A, er svipt forsjá dóttur sinnar, B, kt. [...].

Stefnandi er sýknaður af kröfum stefndu um málskostnað.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði þ. m. t. málflutningsþóknun lögmanns hennar, M-kvk-ef G-kvk-ef 640.000 kr.