599/2021

Útdráttur

Í málinu gerði A bótakröfu á hendur Í og byggði hann kröfu sína á að hann ætti bótarétt á hlutlægum grundvelli samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála vegna handtöku sem hann sætti [...]febrúar 2016 og útgáfu ákæru á hendur sér og eftirfarandi sakamálameðferðar vegna brots gegn 109. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem hann var sýknaður af. Til vara reisti hann kröfu sína á sakarábyrgð Í. Málavextir voru í aðalatriðum þeir að A var handtekinn og var tilefni handtökunnar SMS- skilaboð milli A og lögreglumanns hjá fíkniefnadeild lögreglunnar og vörðuðu tiltekna skýrslu sem A var að reyna að verða sér úti um gegn ákveðnu endurgjaldi. Í dómi Landsréttar er rakið að reglan í 246. gr. laga nr. 88/2008 sé hlutlæg bótaregla sem ætti eingöngu við um þvingunarráðstafanir samkvæmt IX og XIV. kafla laga nr. 88/2008 ef mál væri fellt niður eða maður sýknaður. Reglan ætti aftur á móti ekki við um útgáfu ákæru og meðferða sakamáls að öðru leyti. Ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 ætti því við um handtökuna sem slíka. Í dóminum kom til skoðunar hvort A hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir bótakröfu sína á samkvæmt reglunni þannig að varðaði hann missi réttar til bóta. Tvö skilyrði þyrfti að uppfylla til að svo mætti verða. Hið fyrra er að orsakatengsl væru á milli háttsemi sakbornings og þeirrar þvingunarráðstöfunar sem hann mátti sæta. Þá þyrfti þvingunarráðstöfun að vera fyrirsjáanleg afleiðing háttsemi sakbornings. Var litið svo á í dómi Landsréttar að orsakasamhengi hafi verið á milli umræddra samskipta og handtöku A. Aftur á móti var ekki fallist á að uppfyllt væru skilyrði um að handtaka A og frelsissvipting í tvær klukkustundir hafi verið fyrirsjáanleg afleiðing af fyrrgreindum skilaboðum sem fram hefðu farið tveimur og hálfu ári áður en til handtöku kom. Við svo búið var ekki litið svo á að A hafi mátt sjá það fyrir um að umrædd samskipti gætu orðið tilefni til sérstakra aðgerða gagnvart honum á grundvelli laga um meðferð sakamála. Bar A því réttur til bóta vegna handtöku og frelsissviptingar þeirrar sem hann mátti sæta. Í málinu lágu ekki fyrir gögn sem veittu dóminum grundvöll til að álykta hvað af tjóni A yrði rakið til handtökunnar og þess tíma sem A var í haldi lögreglu. Voru því miskabætur til A vegna handtökunnar sérstaklega metnar að álitum og þóttu í ljósi atvika hæfilegar ákveðnar 300.000 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Í dóminum var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að hafna bótakröfu A á sakargrundvelli að því er varðaði ætlað tjón hans vegna útgáfu ákæru og eftirfarandi sakamálameðferðar.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. október 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. september 2021 í málinu nr. [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 44.936.029 krónur, auk 4,5% ársvaxta samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 2.739.610 krónum frá 11. ágúst 2017 til 9. apríl 2018, en af 42.359.029 krónum frá þeim degi til 14. desember 2019, og dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 44.867.029 krónum frá þeim degi til 4. maí 2020, en af allri fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og málskostnaðar fyrir Landsrétti. Til vara krefst stefndi þess að stefnukrafa verði lækkuð og málskostnaður verði felldur niður.

Niðurstaða

4

Málavextir eru í aðalatriðum þeir að áfrýjandi var handtekinn [...] febrúar 2016.

Tilefni handtökunnar voru SMS- skilaboð milli áfrýjanda og vinar hans, B, sem var lögreglumaður hjá fíkniefnadeild lögreglunnar á árinu 2013, og vörðuðu tiltekna skýrslu sem áfrýjandi var að reyna að verða sér úti um gegn ákveðnu endurgjaldi.

Áfrýjandi var í haldi lögreglu í rúmar tvær klukkustundir. Ákæra var gefin út á hendur áfrýjanda 8. nóvember 2016 þar sem honum var gefið að sök mútubrot samkvæmt 1. mgr. 109. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Áfrýjandi var sýknaður í héraðsdómi 7. apríl 2017 og var málinu ekki áfrýjað af hálfu ríkissaksóknara. Um málavexti er að öðru leyti vísað til hins áfrýjaða dóms.

5

Í málinu gerir áfrýjandi bótakröfu á hendur stefnda vegna handtökunnar og eftirfarandi sakamálameðferðar. Nánar byggir áfrýjandi aðallega á því að hann eigi bótarétt á hlutlægum grundvelli samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Til vara er krafan reist á sakarábyrgð stefnda.

6

Í 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 segir að maður sem hefur verið borinn sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. sömu greinar ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. segir síðanað dæma skuli bætur vegna þvingunarráðstafana, þar með talið handtöku, ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Réttur manna til skaðabóta vegna frelsissviptingar að ósekju er einnig varinn af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

7

Reglan í 246. gr. laga nr. 88/2008 er hlutlæg bótaregla sem mælir fyrir um að aðeins megi fella niður eða lækka bætur ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að aðgerðum gegn sér. Í ljósi meginreglunnar um bótarétt sakaðra manna við þær aðstæður sem ákvæðið lýsir verður miðað við að skýra beri þröngt heimild til að fella niður bætur eða lækka þær vegna þess aðmaður hafi valdið þeim eða stuðlað að þeim sjálfur.

8

Kemur þá til skoðunar hvort áfrýjandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir bótakröfu sína á samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008.

Samkvæmt reglunni ber stefndi sönnunarbyrði fyrir því að sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Er þetta í samræmi við hina almennu reglu skaðabótaréttar um meðábyrgð tjónþola. Samkvæmt þessu verður að meta hvort fyrrgreind SMS- samskipti verði virt áfrýjanda til eigin sakar. Tvö skilyrði þurfa að vera uppfyllt til að svo megi verða. Hið fyrra er að orsakatengsl séu milli háttsemi sakbornings og þeirrar þvingunarráðstöfunar sem hann mátti sæta. Þá þarf þvingunarráðstöfun að vera fyrirsjáanleg afleiðing háttsemi sakbornings. Fallast má á að skilaboðin hafi hlutlægt séð verið til þess fallin að vekja grunsemdir um aðild áfrýjanda að spillingarmálum tengdum fyrrgreindum lögreglumanni sem til rannsóknar voru. Verður því litið svo á að orsakasamhengi sé milli umræddra samskipta og handtöku áfrýjanda. Að því er varðar síðara skilyrðið um hvort þvingunarráðstöfunin var fyrirsjáanleg afleiðing af umræddum skilaboðum er þess að geta að þau fóru fram á tímabilinu 27. ágúst til 19. september 2013. Áfrýjandi var handtekinn vegna þeirra [...]febrúar 2016 eða um tveimur og hálfu ári síðar. Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi hafi haft samband við fleiri aðila en fyrrgreindan lögreglumann þeirra erinda að afla sér umræddrar skýrslu. Þess utan liggur ekkert fyrir í málinu um að lögreglumaðurinn hafi átt að nýta sér starf sitt hjá fíkniefnadeild lögreglunnar til að afla þeirrar skýrslu sem rædd er í skilaboðunum. Þá er og ósannað að honum hafi verið lofað ávinningi fyrir áformað athæfi í tengslum við starf sitt fyrir lögregluna. Verður af þessum ástæðum ekki fallist á að uppfyllt sé skilyrði um að handtaka áfrýjanda og frelsissvipting í tvær klukkustundir hafi verið fyrirsjáanleg afleiðing af fyrrgreindum skilaboðum. Við svo búið verður ekki litið svo á að áfrýjandi hafi mátt sjá það fyrir að umrædd samskipti gætu orðið tilefni til sérstakra aðgerða gagnvart honum á grundvelli laga um meðferð sakamála. Verða samskiptin því, eins og atvikum er háttað, ekki virt áfrýjanda til sakar og hann því ekki gerður meðábyrgur fyrir ályktunum lögreglu af þeim með tilheyrandi missi á bótarétti samkvæmt hlutlægri bótareglu 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Ber áfrýjanda því réttur til bóta vegna handtöku og frelsissviptingar þeirrar sem hann mátti sæta [...] febrúar 2016.

9

Áfrýjandi freistar þess að sækja bætur á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008 fyrir öllu ætluðu tjóni sínu eða samtals 44.936.029 krónur ásamt tilgreindum vöxtum. Fyrst er þess að geta að bótaregla 246. gr. laga nr. 88/2008 hefur verið skýrð svo að þeir einir eigi rétt til bóta á grundvelli ákvæðisins sem sætt hafa rannsóknaraðgerðum samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna, sbr. dóm Hæstaréttar 6. mars 2019 í máli nr. 27/2018. Samkvæmt því verða ekki sóttar bætur á grundvelli þessa ákvæðis vegna tjóns sem maður kann að verða fyrir vegna útgáfu ákæru og sakamálameðferðar fyrir dómi.

10

Framangreind fjárhæð byggir á útreikningum sem reistir eru á matsgerð C geð- og embættislæknis og D lögmanns 23. september 2019 og er matsgerðinni og niðurstöðum hennar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í henni er varanlegur miski áfrýjanda samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 metinn 20 stig og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laganna metin 30%.

11

Í forsendum matsins er ekki sundurgreint hversu stór hluti tjónsins hlaust af handtöku áfrýjanda sérstaklega og hversu stór hluti hennar verður rakinn til útgáfu ákæru og meðferðar málsins á hendur áfrýjanda eftir það. Matsmaðurinn C gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Aðspurður hvort unnt væri að gera slíkan greinarmun kom fram hjá vitninu að það væri mjög erfitt. Þetta væri heildstætt mat fyrir viðkomandi einstakling og tæki til allrar meðferðarinnar sem hefði hafist með handtökunni. Hið sama kom fram í skýrslu matsmannsins D en í skýrslu hans fyrir héraðsdómi kemur fram að mjög erfitt séað segja til um hversu þungt hver og einn þáttur í heildarferlinu vegi í matinu.

Í málinu liggur einnig fyrir læknisvottorð E 9. apríl 2018. Þar kemur fram að áfrýjandi hafi fengið felmtursröskun og alvarlega geðlægðarlotu án geðrofseinkenna. Þá segir að enginn vafi sé á því að „málarekstur allur“ hafi haft mikil áhrif á áfrýjanda og tölvuvert sé í land með að hann nái fullu jafnvægi aftur, þótt vonir standi til þess að svo geti orðið.

12

Samkvæmt framansögðu liggja ekki fyrir gögn sem veita dóminum grundvöll til að álykta hvað af tjóni áfrýjanda verði rakið til handtökunnar og þess tíma sem áfrýjandi var í haldi lögreglu [...] febrúar 2016. Verða miskabætur til áfrýjanda vegna handtökunnar sérstaklega metnar að álitum svo sem venja stendur til um ákvörðun bóta við þær aðstæður.

13

Til vara byggir áfrýjandi á sakarábyrgð stefnda. Um máls ástæður sem byggt er á vegna þeirrar kröfu er vísað til hins áfrýjaða dóms. Í dóminum er rakið að maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi geti átt rétt til bóta úr hendi stefnda á grundvelli sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Skilyrði bótaábyrgðar á þessum grundvelli er að lögreglumenn eða aðrir ríkisstarfsmenn hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið viðkomandi tjóni sem stefndi beri ábyrgð á og falli ekki undir gildissvið XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 um bætur vegna sakamáls, sbr. dóm Hæstaréttar 6. mars í máli nr. 27/2018. Þá verða manni því aðeins dæmdar miskabætur á þessum grunni að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi þess sem varð valdur að því, sbr. a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, eða ólögmætri meingerð sem beinst hafi gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. b-lið sömu málsgreinar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna bótakröfu áfrýjanda á sakargrundvelli.

14

Samkvæmt öllu framangreindu á áfrýjandi rétt á miskabótum á grundvelli hlutlægrar bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008. Verða þær metnar að álitum og þykja í ljósi atvika hæfilegar ákveðnar 300.000 krónur og ber fjárhæðin vexti eins og í dómsorði greinir.

15

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda í héraði skulu vera óröskuð.

16

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila fyrir Landsrétti falli niður.

17

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hans, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, A, 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. desember 2019 til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda í héraði skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðst úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, E-kk-ef E-kk-ef Þ-kk-ef, 900.000 krónur.