930/2018

Útdráttur

SA hf. höfðaði mál gegn VÍS hf., HM hf. og R til endurkröfu vátryggingabóta sem SA hf. hafði greitt úr húftryggingu LS ehf. vegna tjóns sem varð á kranabifreið í umráðum LS ehf. SA hf. hélt því fram að R hefði valdið tjóninu með saknæmum hætti og bæri HM hf. ábyrgð á því tjóni á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar þar sem hann væri starfsmaður félagsins. Þá reisti SA hf. kröfu sína gegn VÍS hf. á því að HM hf. hefði haft frjálsa ábyrgðartryggingu hjá VÍS hf. sem tekið hafi til þess tjóns sem starfsmaður HM hf. hefði valdið. Í dómi Landsréttar kom fram að störf R hefðu verið unnin í verktöku hjá LS hf. og um útselda vinnu á vegum HM hf. hefði verið að ræða. Á grundvelli heildstæðs mats á atvikum teldist LS ehf. fremur en HM hf. hafa haft stöðu vinnuveitanda gagnvart R í umrætt sinn. Ætti SA hf. því ekki endurkröfu á hendur HM hf. né VÍS hf. Þá þætti SA hf. ekki hafa sýnt fram á að tjónið hefði orsakast af stórfelldu gáleysi R og með vísan til 23. gr. skaðabótalaga yrði hann ekki krafinn um skaðabætur vegna þess. Voru VÍS hf., HM hf. og R því sýknaðir af kröfum SA hf.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 21. desember 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2018 í málinu nr. E405/2018. 2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að stefndu verði sameiginlega gert að greiða áfrýjanda 38.955.203 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. apríl 2016 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4 Stefndi, HýsirMerkúr hf., krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og hann sýknaður af kröfum áfrýjanda en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti en til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.

5 Stefndi, R-kk-nf K-kk-nf E-kk-nf, krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og hann sýknaður af kröfum áfrýjanda en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

6 Óumdeilt er að altjón varð á kranabifreið, af gerðinni Liebherr LTM 10904.1 með skráningarnúmerið […] og krana sem var áfastur henni, þegar hún valt á hliðina 1. júní 2015 skammt frá Hellisheiðarvirkjun. Kranabifreiðin var í eigu Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka hf. en í umráðum verktakafyrirtækisins LNS Sögu ehf., sem húftryggði hana hjá áfrýjanda.

7 Áfrýjandi greiddi á grundvelli húftryggingarinnar 38.955.203 krónur í bætur vegna þessa tjóns og endurkrefur í máli þessu stefndu um þá fjárhæð. Endurkrafan er reist á 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Krafan á hendur stefnda R-kk-þgf er byggð á því að hann hafi valdið tjóninu með saknæmum hætti. Krafan á hendur stefnda HýsiMerkúr hf. er reist á því að stefndi R-kk-nf hafi verið starfsmaður félagsins og beri það, á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar, ábyrgð á því tjóni sem hann hafi valdið. Kröfu á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. reisir áfrýjandi á því að stefndi HýsirMerkúr hf. hafi haft frjálsa ábyrgðartryggingu hjá því sem tekið hafi til þess tjóns sem starfsmaður HýsisMerkúrs hf. hafi valdið.

8 Stefndi R-kk-nf stjórnaði kranabifreiðinni í umrætt sinn en hann hafði bæði réttindi til að stjórna kranabifreið af umræddri tegund og vinna með kranann sem var áfastur henni. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins 9. júní 2015 er aðdraganda þess að kranabifreiðin féll á hliðina lýst með eftirfarandi hætti: „Til stóð að setja kranann upp á nærliggjandi vinnusvæði en setja þurfti viðeigandi andvægi á kranann fyrir notkun. Andvægin voru flutt á flutningavagni með dráttarbíl og er gert ráð fyrir að kraninn hífi sjálfur á sig andvægin. R-kk-nf var að hífa samsett andvægi af palli flutningavagnsins og sneri krananum til þess að koma þeim fyrir á sínum stað á krananum. R-kk-nf las þyngdina af hliðum andvægjanna sem virtust vera tvískipt og var efra andvægið merkt 2,5 T en það neðra 3,85 T eða 6,35 tonn samanlagt. Þegar kraninn var kominn með andvægin í stöðu út á hlið afturfyrir (milli 180 og 270 gráður) fór hann á hliðina undan þunganum. R-kk-nf hafði kynnt sér hífitöflu kranans og áleit að hún leyfði þessa þyngd án stoðfóta. R-kk-nf hafði þó sett stoðfæturna niður, án þess að draga þá út, til frekara öryggis. R-kk-nf áttaði sig ekki á hvað hefði orsakað óhappið fyrr en eftirlitsmaður benti honum á að samsettu andvægin voru í þremur hlutum en ekki tveimur eins og virtist við fyrstu sýn. Var neðra andvægið tvískipt, hvor hluti 3,85 T og því auka 3,85 tonn í króknum sem gerðu alls 10,2 tonn. Var það of mikið fyrir kranann í þessari uppstillingu.“ Í athugasemd um öryggi segir í skýrslunni: „Kraninn valt á hliðina vegna ónógrar þekkingar á búnaði og varð af því mikil hætta.“ Í skýrslu Vinnueftirlitsins voru þau fyrirmæli gefin að farið skyldi yfir leiðbeiningar kranans með tilliti til óhappsins, sérstaklega hvernig framleiðandi lýsti búnaðinum og aðferðum við áhleðslu andvægja.

9 Óumdeilt er að stefndi R-kk-nf hóf störf í þágu LNS Sögu ehf. á fyrrnefndri kranabifreið 26. maí 2015 og var 1. júní fimmti vinnudagur hans á krananum. Fyrir héraðsdómi kvaðst hann hafa verið viðloðandi stjórn kranabifreiða í 50 ár og hefði „stjórnað öllum þessum tækjum hvaða nafni það nefnist“. Hann kvaðst hafa starfað í fimm ár á bílkrönum hjá Ístaki en þeir hefðu ekki verið af tegundinni Liebherr. Hann kvaðst ekki hafa stjórnað nákvæmlega svona kranabifreið áður og ekki hafa fengið neina fræðslu um hana af hálfu LNS Sögu. Athygli hans hefði ekki verið vakin á því að andvægin á þessum krana væru frábrugðin því sem væri á öðrum krönum. Þá bar hann að í „99% tilfella þegar maður er að taka svona ballest, eða svona andvægi á, þá er maður kominn með kranann á þann stað sem hann á að vinna á og þá er það fyrsta sem er gert“ að stoðfæturnir eru keyrðir út og niður og síðan ballestin hífð á. Þá bar hann að í þessu tilviki hefði þurft að setja andvægin á kranabifreiðina á öðrum stað en til stóð að vinna með hana og koma henni eftir það á síðarnefnda staðinn. Verkstjóri LNS Sögu ehf. hefði sagt honum að hann þyrfti að drífa sig því þeir væru orðnir of seinir. Hann kvaðst ekki hafa dregið „glussafætur“ kranabifreiðarinnar út en áætlaði að það hefði átt að taka átta til tíu mínútur. Hann var spurður að því fyrir héraðsdómi hvort það hefði verið ástæða óhappsins og svaraði hann á þá leið að erfitt væri að fullyrða það því hann héldi að staðurinn sem kranabifreiðin hefði verið á hefði ekki verið undirbyggður og ekki getað borið fullan þunga.

10 Samkvæmt framansögðu urðu samverkandi atvik til þess að kranabifreiðin féll á hliðina, annars vegar að stefndi R-kk-nf setti stoðfæturna ekki út og hins vegar að hann miðaði aðgerðir sínar við það að hann væri að lyfta 3,85 tonnum léttara andvægi en raunin var.

11 Fyrir liggur að stefndi R-kk-nf hafði réttindi til að stjórna umræddri kranabifreið og hafði unnið við að hífa með henni í rúma fjóra daga þegar hún valt á hliðina. Af fyrirliggjandi ljósmyndum að dæma hefði einföld athugun á andvæginu sem hann hugðist lyfta í umrætt sinn og þyngd þess leitt í ljós að samanlögð þyngd þeirra tveggja stykkja sem mynduðu neðri hluta andvægisins var 7,7 tonn en ekki 3,85 tonn eins og greypt var í þann hluta andvægisins sem virðist hafa snúið að honum þegar hann byrjaði að hífa. Verður að meta honum til gáleysis að ganga ekki úr skugga um þyngd andvægisins. Í ljósi framburðar stefnda um að hann hefði nær undantekningarlaust notað stoðfætur kranabifreiðarinnar við hífingu og með hliðsjón af myndum af vettvangi, sem benda ekki til þess að hún hafi staðið á sérstaklega ótraustu undirlagi, verður jafnframt að meta stefnda það til gáleysis að hafa ekki notað stoðfæturna í umrætt sinn. Samkvæmt framansögðu þykir stefndi R-kk-nf hafa með saknæmri vanrækslu valdið því að kraninn féll á hliðina.

12 Óumdeilt er að stefndi R-kk-nf var áfram á launaskrá hjá stefnda HýsiMerkúr hf. eftir að hann hóf störf á kranabifreiðinni 26. maí 2015 og ekki stóð til að hann fengi greidd laun frá LNS Sögu ehf. Meðal gagna málsins eru tveir reikningar sem stefndi HýsirMerkúr hf. gaf út til LNS Sögu ehf. 1. júní 2015 vegna starfa stefnda R-kk-ef. Á fyrri reikningnum, sem er vegna starfa hans 26. maí 2015, er hinni seldu þjónustu lýst þannig: „Verk 2000005002 Umsjón og hífivinna á LTM 1090 krana, R-kk-nf K-kk-nf.“ Þá kemur þar fram að um sé að ræða Liebherr tækniþjónustu í sex klukkustundir og er krafa gerð um 9.900 krónur fyrir hverja klukkustund að frá dregnum 20% afslætti. Auk þess er gerð krafa um 8.400 króna greiðslu vegna 75 km aksturs. Virðisaukaskattur er reiknaður ofan á reikningsfjárhæðina. Síðari reikningurinn er vegna 31 klukkustundar vinnu stefnda R-kk-ef dagana 27., 28. og 29. maí 2015 og 225 km aksturs en efni hans er að öðru leyti sambærilegt þeim fyrri.

13 Ó-kk-nf P-kk-nf S-kk-nf, starfsmaður LNS Sögu ehf., bar fyrir héraðsdómi að hann hefði unnið með stefnda R-kk-þgf hjá Ístaki og þegar kranamaður hafi forfallast hafi hann haft samband við HýsiMerkúr hf. og óskað eftir því að fá R-kk-þf til að stýra kranabifreiðinni.

14 Þ-kk-nf L-kk-nf, fyrirsvarsmaður stefnda HýsisMerkúrs hf., bar fyrir héraðsdómi að stefndi R-kk-nf hefði verið lánaður til LNS Sögu ehf. í greiðaskyni. Í stað þess að LNS Saga ehf. fengi 10% afslátt af vinnu, eins og stærstu viðskiptavinir HýsisMerkúrs hf. nytu, hefði verið veittur 20% afsláttur þar sem félagið hefði lánað hann. Þ-kk-nf kvað fyrirsvarsmann LNS Sögu ehf. hafa gert sér ljóst að ekki væri ætlast til að R-kk-nf væri lánaður frítt. Hann bar jafnframt að HýsirMerkúr hf. seldi ekki út þá þjónustu að stjórna kranabifreiðum. Félagið hefði hins vegar selt út þá þjónustu að setja upp og taka niður byggingarkrana og hefði stefndi R-kk-nf meðal annars starfað við það.

15 Þ-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf, starfsmaður stefnda HýsisMerkúrs hf., bar fyrir héraðsdómi að hann hefði útbúið reikninga vegna starfa stefnda R-kk-ef í þágu LNS Sögu ehf. Hann var spurður að því hvort reikningarnir hefðu verið gefnir út í því skyni að HýsirMerkúr hf. fengi laun R-kk-ef endurgreidd og svaraði hann þannig „Já. Þetta er bara útseld vinna eins og við gerum alla jafna.“ Þá bar hann að beðið hefði verið um R-kk-þf í umrædda vinnu og félagið selt út vinnu hans eins og aðra vinnu. 16 Þótt í því kunni að hafa falist nokkur greiði af hálfu forsvarsmanna HýsisMerkúrs hf. við LNS Sögu ehf. að leggja síðarnefnda félaginu til starfskrafta stefnda R-kk-ef verður af fyrrgreindum reikningum og framburði framangreindra starfsmanna stefnda HýsisMerkúrs hf. ráðið að vinna hans hafi verið seld út til LNS Sögu ehf. Samkvæmt því verður að líta svo á að störf R-kk-ef við stjórn kranabifreiðarinnar hafi verið unnin í verktöku og að um útselda vinnu á vegum HýsisMerkúrs hf. hafi verið að ræða.

17 Við mat á því hver teljist vera vinnuveitandi starfsmanns sem veldur öðrum tjóni með saknæmum hætti er meginreglan sú að ef tjónið er afleiðing af störfum sem unnin eru í verktöku teljist sá sem greiðir viðkomandi starfsmanni laun bera vinnuveitandaábyrgð á tjóninu en ekki verkkaupi. Þessi meginregla er þó ekki undantekningarlaus heldur ræðst það af heildstæðu mati á öllum atvikum hvort verkkaupi eða verktaki teljist vinnuveitandi í þessum skilningi, svo sem því hvernig staða starfsmannsins horfir við tjónþola, eðli verksins og hvort sérþekkingu hafi þurft við framkvæmd þess, hver hafði boðvald yfir starfsmanninum við framkvæmd starfans og hvernig samningssambandi verkkaupa og verktaka var nánar háttað.

18 Samkvæmt framansögðu hlaust tjón á eignum LNS Sögu ehf. af störfum stefnda R-kk-ef. Þar sem vitneskja var fyrir hendi hjá LNS Sögu ehf. um stöðu R-kk-ef gagnvart félaginu og HýsiMerkúr hf. getur huglæg afstaða tjónþola til hennar ekki skipt máli í þessu tilviki við mat á því hvort þessara félaga eigi að bera ábyrgð á vanrækslu hans á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar.

19 Fyrir liggur að tjónið hlaust af mistökum stefnda R-kk-ef við störf sem hann hafði réttindi og þekkingu til að framkvæma. Óumdeilt er að aðrir starfsmenn HýsisMerkúrs hf. og LNS Sögu ehf. höfðu ekki réttindi til að stjórna slíkri kranabifreið og gat stefndi R-kk-nf því ekki sótt leiðsögn eða fyrirmæli til þeirra um þau atriði við stjórn hennar sem mistök hans lutu að.

20 HýsirMerkúr hf. hafði áður selt þjónustu stefnda R-kk-ef við að setja upp og taka niður byggingarkrana en ekki við að stjórna kranabifreiðum. Þótt HýsirMerkúr hf. hafi selt út þjónustu hans með þeim hætti sem að framan er rakið verður ekki séð að félagið hafi haft boðvald gagnvart honum við framkvæmd þeirra starfa sem hann sinnti í þágu LNS Sögu ehf. og tjónið hlaust af.

21 Kranabifreiðin sem stefndi R-kk-nf stjórnaði í umrætt sinn var í umráðum LNS Sögu ehf. sem hafði húftryggt hana. Stjórn kranabifreiðarinnar hafði áður verið í höndum launþega hjá LNS Sögu ehf. sem farinn var í fæðingarorlof og var stefnda R-kk-þgf ætlað að brúa bilið þar til annar kranamaður fengist. Vinna með kranabifreiðinni var þáttur í umfangsmiklu verki sem LNS Saga ehf. hafði með höndum við Hellisheiðarvirkjun. Félagið bar áhættu af verkinu og naut eftir atvikum hagnaðar af því. Samkvæmt framburði B-kk-ef B-kk-ef, verkstjóra yfir pípudeild hjá LNS Sögu ehf., hafði hann á hendi verkstjórn og boðvald gagnvart stefnda R-kk-þgf. Vitnið kvað stefnda R-kk-þf hafa verið fenginn í afleysingar. Hann hefði fylgt öðrum starfsmönnum og unnið sama vinnutíma og þeir. Af framburði stefnda R-kk-ef, sem fær stoð í framburði vitnisins B-kk-ef, verður ráðið að LNS Saga ehf. hafi alfarið stýrt því við hvaða verkefni hann starfaði hverju sinni og í hvaða röð þau voru unnin svo og við hvaða aðstæður hann vann að verkefnunum. LNS Saga ehf. hafði því boðvald gagnvart stefnda R-kk-þgf að öðru leyti en hvað varðar sjálfa stjórn kranabifreiðarinnar.

22 Við mat á því hvort félaganna, HýsirMerkúr hf. eða LNS Saga ehf., verði talið bera vinnuveitandaábyrgð á störfum stefnda R-kk-ef í umrætt sinn verður enn fremur að líta til þess að óumdeilt er að LNS Saga ehf. sóttist eftir starfskröftum hans sérstaklega vegna vitneskju starfsmanns félagsins um réttindi hans til að stjórna umræddri kranabifreið og reynslu af slíkum störfum. LNS Saga ehf. leitaði til HýsisMerkúrs hf. í því skyni að fá stefnda R-kk-þf til þess að stjórna kranabifreiðinni enda þótt síðarnefnda félagið seldi að jafnaði ekki út slíka þjónustu og hefði ekki sérþekkingu á því sviði. Atvik í aðdraganda þess að vinna stefnda R-kk-ef var seld út til LNS Sögu ehf. voru að því leyti frábrugðin því sem gerist almennt um verktöku.

23 Að virtu öllu því sem að framan er rakið og á grundvelli heildstæðs mats á atvikum telst LNS Saga ehf. fremur en HýsirMerkúr hf. hafa haft stöðu vinnuveitanda gagnvart stefnda R-kk-þgf er honum urðu á mistök við stjórn kranabifreiðarinnar sem orsökuðu það að hún valt á hliðina. Áfrýjandi á því ekki endurkröfu á hendur stefnda HýsiMerkúr hf. og þar af leiðandi ekki á stefnda Vátryggingafélag Íslands hf. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að sýkna þessa stefndu af kröfum áfrýjanda.

24 Samkvæmt framansögðu sýndi stefndi R-kk-nf af sér gáleysi við stjórn kranabifreiðarinnar sem leiddi til þess tjóns sem áfrýjandi bætti á grundvelli húftryggingar hennar. Svo sem fram er komið hefur stefndi R-kk-nf ekki byggt sýknukröfu sína í málinu á þeim reglum sem felast í 19. gr. skaðabótalaga. Hann hefur hins vegar byggt varnir sínar á 23. gr. þeirra laga sem miðar, á sama hátt og 19. gr., að því að takmarka ábyrgð starfsmanna á því tjóni sem þeir hafa valdið í starfi sínu.

25 Þar sem komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að LNS Saga ehf. hafi haft stöðu vinnuveitanda gagnvart stefnda R-kk-þgf er honum urðu á mistök við stjórn kranabifreiðarinnar telst hann jafnframt hafa haft stöðu starfsmanns LNS Sögu ehf. í skilningi 23. gr. skaðabótalaga. Í 1. mgr. greinarinnar segir að bætur, sem vinnuveitandi hafi greitt vegna saknæmrar hegðunar starfsmanns, sé aðeins unnt að krefja starfsmanninn um að því marki sem telja megi sanngjarnt þegar litið sé til sakar og stöðu starfsmannsins og atvika að öðru leyti. Þá segir í 3. mgr. sömu greinar að ákvæði 1. mgr. eigi einnig við um kröfu vinnuveitanda á hendur starfsmanni vegna tjóns sem starfsmaðurinn valdi vinnuveitanda í starfi sínu.

26 Áfrýjandi hefur sem fyrr segir öðlast rétt LNS Sögu ehf. til að krefja stefnda R-kk-þf um skaðabætur. Með hliðsjón af því sem fram er komið í málinu þykir áfrýjandi ekki hafa sýnt fram á að tjónið hafi orsakast af stórfelldu gáleysi hans. Þegar litið er til framangreinds mats á sök stefnda, stöðu hans gagnvart LNS Sögu ehf., sem hafði húftryggt kranabifreiðina, og allra atvika málsins getur ekki talist sanngjarnt að hann verði krafinn um skaðabætur vegna tjónsins. Samkvæmt því verður með vísan til 23. gr. skaðabótalaga staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að stefndi R-kk-nf skuli vera sýkn af kröfu áfrýjanda.

27 Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað í héraði er staðfest.

28 Eftir úrslitum málsins er rétt að áfrýjandi greiði hverjum stefnda um sig 800.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, SjóváAlmennar tryggingar hf., greiði stefndu, Vátryggingafélagi Íslands hf., HýsiMerkúr hf. og R-kk-þgf K-kk-þgf E-kk-þgf, hverjum um sig, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.