674/2020

Útdráttur

A slasaðist í bifhjólaslysi árið 2007 og greiddi V hf. honum skaðabætur úr lögboðinni slysatryggingu árið 2009. Árið 2018 höfðaði A mál gegn V hf. til greiðslu frekari bóta á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í dómi Landsréttar var rakið að samkvæmt matsgerð yfirmatsmanna hafi einkenni frá baki verið metin til 10 miskastiga en versnun á kvíða og þunglyndi til 12 stiga. Þá var varanleg örorka A metin 40%. Í undirmati hefði aftur á móti verið komist að þeirri niðurstöðu að einkenni A hefðu verið rétt metin í upphaflegri matsgerð. Landsréttur rakti að dómari skæri hverju sinni úr um, eftir mati á þeim gögnum sem komið hefðu fram í máli, hvort staðhæfing um umdeild atvik teldist sönnuð, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991. Í því sambandi yrði lagt til grundvallar að yfirmat hefði að öllu jöfnu ríkara sönnunargildi en undirmat, nema á því væru annmarkar sem drægju úr sönnunargildi þess. Ekki var talið að A hefði sýnt fram á að ófyrirsjáanleg breyting hefði orðið á heilsufari hans vegna einkenna frá baki. Dómurinn taldi hins vegar að A hefði með vísan til yfirmatsgerðar tekist sönnun þess að hann hefði hlotið áfallastreituröskun við slysið sem síðan hefði þróast yfir í þunglyndi og aukinn kvíða.

Var lögð til grundvallar sú niðurstaða yfirmatsmanna að þar hefði verið um ófyrirsjáanlega breytingu á heilsu A að ræða frá því hann var upphaflega metinn til örorku vegna slyssins árið 2009. Var þar með talið að uppfyllt væru skilyrði 11. gr. skaðabótalaga fyrir endurupptöku ákvörðunar bóta til A. Samkvæmt því og þar sem útreikningur A á kröfu sinni og vaxtakrafa hans voru óumdeild var fallist á kröfu hans, þó þannig að miðað var við 12 miskastig í stað 14 stiga.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og K-kk-nf R-kk-nf E-kk-nf geðlæknir.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 26. nóvember 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember 2020 í málinu nr. E- [...]/2018.

2

Áfrýjandi krefst þess að „kröfur hans í héraði verði teknar til greina“ en þær voru aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 12.525.236 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum frá [...] 2007 til 15. nóvember 2013 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara krefst áfrýjandi þess að höfuðstóll dómkröfunnar beri 4,5% ársvexti frá 29. nóvember 2014 til 11. október 2018 en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað. Þá krefst stefndi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Áfrýjandi lenti í bifhjólaslysi [...]2007. Lögregluskýrslu sem rituð var vegna slyssins, niðurstöðum skoðunar áfrýjanda á slysadeild og náms- og atvinnusögu hans er lýst í hinum áfrýjaða dómi.

5

Í málinu liggur fyrir vottorð B geðlæknis 26. febrúar 2009 þess efnis að áfrýjandi hafi leitað til hans einu sinni 4. nóvember 2008 vegna kvíða og spennu en að slysið í [...] 2007 hefði ekki verið til umræðu. Hefði áfrýjanda verið vísað til áframhaldandi meðferðar á göngudeild geðdeildar Landspítala Háskólasjúkrahúss. Fyrir liggur í málinu að ekkert varð af þeirri meðferð.

6

Stefndi greiddi áfrýjanda skaðabætur úr lögboðinni slysatryggingu 22. september 2009. Bótauppgjörið var byggt á matsgerð læknanna C og D 26. júní 2009, sem aðilar öfluðu sameiginlega. Matsmenn töldu áfrýjanda hafa einkenni frá baki og létu þess einnig getið að hann endurupplifði slysið og forðaðist efni um slys í fjölmiðlum. Var það niðurstaða þeirra að batahvörf hafi orðið 18. janúar 2008 en þá hafi áfrýjandi ekki mátt reikna með frekari bata. Þá mátu þeir varanlegan miska áfrýjanda og hefðbundna læknisfræðilega örorku 8%. Varanleg örorka var jafnframt metin 8%. Stefndi hefur hafnað því að greiða áfrýjanda frekari bætur vegna slyssins.

7

Að beiðni lögmanns áfrýjanda mat E læknir heilsufar áfrýjanda. Í vottorði hans 6. nóvember 2012 kemur fram að áfrýjandi hafi greint frá versnandi verkjum, svefntruflunum og auknum kvíða. Samkvæmt vottorðinu er það mat læknisins að versnun líkamlegra einkenna hafi haft áhrif á andlega líðan áfrýjanda sem hafi hrakað til muna. F heila- og taugaskurðlæknir mat áfrýjanda einnig að beiðni lögmanns hans.

Í vottorði hans 20. nóvember 2012 kemur fram að áfrýjandi hafi kvartað yfir bæði versnandi andlegum og líkamlegum afleiðingum slyssins.

8

Lögmaður áfrýjanda óskaði einnig eftir því að G geðlæknir athugaði andlegar afleiðingar slyssins. Í vottorði læknisins 8. apríl 2013 kemur fram að áfrýjandi hafi greint frá fyrri sögu um kvíða sem þó hafi ekki truflað atvinnuþátttöku. Fyrir lágu einnig upplýsingar frá Landspítala Háskólasjúkrahúsi um komur vegna verulegra kvíðaeinkenna bæði fyrir og eftir slysið. Í geðskoðun kom fram að áfrýjandi hefði augljós þunglyndiseinkenni og skoraði mjög hátt á sjálfsmatskvarða fyrir kvíða. Í niðurstöðukafla vottorðsins segir: „Hann lýsir mjög greinilega alvarlegum einkennum um áfallastreituröskun sem síðar hafa þróast yfir í kvíða með kvíðaköstum og þunglyndiseinkennum. Hann er algjörlega óvinnufær vegna einkenna sinna sem eru sambland bæði líkamlegra og andlegra afleiðinga slyssins.“

9

Fram kemur í vottorði heimilislæknis áfrýjanda 28. ágúst 2013, sem gefið var á grundvelli færslna í sjúkraskrá hans aftur til ársins 1999, að slysið hafi gjörbreytt heilsufari áfrýjanda. Fyrir slys hafi hann aldrei minnst á verki í baki eða hálsi. Þá hafi hann haft heilsukvíða áður en hann lenti í slysinu en kvíði hafi versnað verulega eftir það. Hann hafi byrjað að fá tíð „panik köst“ auk þess sem geðlæknir hafi metið hann með áfallastreituröskun. Lífsgæði áfrýjanda hafi versnað verulega eftir slysið bæði hvað varðar svefn, verki og kvíða.

10

Áfrýjandi aflaði sér einhliða matsgerðar um afleiðingar slyssins. Í matsgerð H geðlæknis, I bæklunarskurðlæknis og J lögfræðings 14. október 2013 segir meðal annars: „Loks liggur fyrir að tjónþoli hefur frá tjónsdegi eða fljótlega eftir hann lýst geðrænum einkennum töluvert umfram það sem hann hefur áður búið við sem lýst er [...] hér að framan og varðar félagsfælni og kvíða. Nánar tiltekið verður að gera ráð fyrir að hann hafi fengið áfallastreituröskun við að lenda í tjónsatburðinum sem síðan hafi þróast yfir í kvíða með kvíðaköstum og þunglyndiseinkennum.“ Niðurstaða matsmanna var að varanlegur miski áfrýjanda vegna slyssins væri 25 stig, þar af 10 stig vegna geðrænna einkenna. Varanleg örorka var metin 50%.

11

Samkvæmt gögnum málsins var áfrýjandi metinn til hæstu örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins 2. júní 2015. Gildistími örorkumatsins var frá 1. apríl 2013.

12

Með dómi Hæstaréttar [...] 2015 í máli nr. [...]/2015 var dómsmáli sem áfrýjandi höfðaði til heimtu bóta á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vísað frá héraðsdómi á grundvelli e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var frávísunin á því byggð að sérfræðimat sem áfrýjandi hefði aflað einhliða yrði ekki lagt til grundvallar dómi en áfrýjandi hefði hvorki óskað álits örorkunefndar né aflað mats dómkvaddra matsmanna.

13

Hinn 6. maí 2016 voru K geðlæknir og L lögmaður dómkvödd til að meta hvort breytingar hefðu orðið á heilsufari áfrýjanda eftir upphaflega matsgerð, hvenær heilsufar hans hefði orðið stöðugt og hver væri varanlegur miski hans og örorka vegna slyssins. Skiluðu þau matsgerð sinni í málinu 8. febrúar 2017. Við matið lágu fyrir sjúkraskrárupplýsingar um fyrri sögu um kvíða og meðhöndlun með kvíðastillandi lyfjum. Þá greindi áfrýjandi svo frá í mats viðtali að hann hefði haft sjálfsvíshugsanir árið 1984 og fengið lyfjameðferð af því tilefni. Jafnframt lágu fyrir sjúkraskrárupplýsingar um áfengisvanda fram til ársins 2002. Þá lágu meðal annars fyrir upplýsingar um það mat[...]að líkamlegir og geðrænir þættir hefðu áhrif á færni áfrýjanda og að starfsendurhæfing væri ekki raunhæf. Í forsendum matsins er tekið fram að áfrýjandi hafi átt við geðrænan vanda að stríða um ævina, bæði áfengisánetjun og kvíðasjúkdóm. Hann hafi glímt við félagskvíða alla tíð auk kvíðavanda með sjúkdómshræðslu og einbeitingarerfiðleikum að minnsta kosti frá árinu 2001 og notað róandi lyf í mörg ár. Þá segir: „Geðskoðun er eðlileg, en hann metur sjálfan sig með töluvert mikil einkenni, kvíðaeinkenni, þunglyndiseinkenni og áfallastreituröskunar einkenni.“ Niðurstaða matsmanna var að heilsufar áfrýjanda hefði orðið stöðugt 18. janúar 2008. Þá hefðu ekki orðið breytingar á heilsufari áfrýjanda vegna brota á þvertindum mjóhryggjar auk þess sem einkenni í hálsi, herðablaði og brjósthrygg ættu ekki rætur að rekja til slyssins. Varðandi geðræn einkenni var tekið fram að slysið væri nægilega alvarlegur atburður til að geta valdið áfallastreituröskun. Svo kynni að vera að áfrýjandi hefði haft væg einkenni áfallastreituröskunar eftir slysið en engin skýr merki væru um að þau hefðu versnað frá því að upphafleg matsgerð lá fyrir í málinu. Hins vegar væri ljóst að áfrýjandi hafi átt við langvinnan kvíðavanda að stríða bæði fyrir og eftir slys. Þá hefði hann fengið stuðning og lyfjameðferð við kvíða og þunglyndi hjá heimilislæknum sínum en ekki sérstaka meðferð hjá geðlæknum eða sálfræðingum. Var það niðurstaða matsmanna að „ekki [væri] unnt að telja að versnun hafi orðið á geðrænum einkennum sem rekja [mætti] til slyssins [...] 2007 frá því matsgerð læknanna D og C lá fyrir“.

14

Meðal gagna málsins er taugasálfræðileg athugun 6. febrúar 2018 frá M sérfræðingi í klínískri taugasálfræði. Þar segir að í prófunum á áfrýjanda hafi komið fram vísbendingar um taugasálfræðilega veikleika og um tilhneigingu til þrálætis sem ekki sé hægt að útiloka að sé að hluta að rekja til höfuðáverka vegna slyssins.

15

Fyrir Landsrétti hefur verið lögð fram niðurstaða segulómunar af heila áfrýjanda 23. apríl 2018. Þar segir: „Stöku litlar óspecifiskar hvíta substance breytingar bilateralt í cerebrum. Að öðru leyti er rannsókn innan eðlilegra marka“.

16

Hinn 23. júní 2017 voru N geðlæknir, O bæklunarskurðlæknir og P lögmaður dómkvaddir sem yfirmatsmenn til að meta hvort breytingar hefðu orðið á heilsufari áfrýjanda eftir upphaflega matsgerð, hvort þær breytingar hafi verið ófyrirséðar, hvenær heilsufar áfrýjanda hefði orðið stöðugt og hver væri varanlegur miski hans og örorka vegna slyssins. Í forsendum matsins er tekið fram að áfrýjandi hafi almennt verið að mestu andlega heilbrigður um ævina. Hann hafi þó átt við áfengisvandamál að stríða sem hann segist hafa náð tökum á og einnig glímt við kvíða af og til, aðallega af félagslegum toga, auk þess sem hann hafi verið grunaður um heilsukvíða. Þá er frásögn áfrýjanda af slysinu lýst og tekið fram að út frá alvarleika þess séu verulegar líkur á því að hann hafi orðið fyrir svokölluðum vægum lokuðum heilaáverka.

Ennfremur sé vel þekkt að miklir líkamlegir verkir valdi því að andleg einkenni hverfi í skuggann eða séu útskýrð sem verkjatengd. Þá geti notkun sterkra verkjalyfja dregið úr tengslum sjúklings við andlegu líðan sína. Áfrýjandi kvarti yfir nánast öllum einkennum vægs lokaðs heilaáverka. Þá styðji klínískt mat geðlæknis og segulómun af heila 23. apríl 2018 greiningu slíks heilaáverka. Einkenni áfallastreituröskunar sem G geti um í vottorði sínu 8. apríl 2014 séu algeng samhliða vægum lokuðum heilaáverka. Eftir slysið hafi orðið vart aukins heilsukvíða hjá áfrýjanda og hafi hann verið settur á þunglyndislyfið [...] vegna þess. Niðurstaða yfirmatsmanna var að heilsufar áfrýjanda hefði orðið stöðugt 18. janúar 2008 er hann hóf störf á ný. Einkenni frá baki voru metin til 10 miskastiga en rakin til slitbreytinga sem ávallt aukist með tíma. Hafi þau því verið fyrirséð við upphaflegt örorkumat þótt mat yfirmatsmanna sé annað en í upphaflegu örorkumati. Þá var það niðurstaða yfirmatsmanna að einkenni frá hálsi og vinstri öxl séu ekki bein afleiðing af slysinu. Andlegar afleiðingar slyssins hafi aftur á móti aukist frá upphaflegu örorkumati. Þótt áfrýjandi hafi glímt við andleg veikindi fyrir slysið muni það ekki hafa aftrað honum frá því að nýta vinnugetu sína að miklu leyti til starfa á vinnumarkaði. Eftir slysið hafi andleg líðan áfrýjanda versnað talsvert. Því hafi orðið breytingar á andlegri heilsu hans sem lýsi sér í því að áfallastreituröskun hafi leitt til þunglyndis og aukins kvíða. Að mati yfirmatsmanna var það ekki fyrirsjáanlegt þegar upphaflegt örorkumat var gert og eigi það einkum við um þunglyndi þar sem ekki verði séð að hann hafi glímt við þunglyndi á þeim tíma. Að virtum fyrri einkennum mátu yfirmatsmenn versnun í kvíða og þunglyndi sem rekja megi til slyssins til 12 miskastiga. Þá mátu þeir varanlega örorku áfrýjanda 40%. Í því sambandi var tekið fram að geðræn veikindi hafi áhrif á getu til að sinna hvers kyns störfum og séu til þess fallin að áfrýjandi geti ekki sinnt vinnu nema með hléum.

17

Fyrir Landsrétti voru meðal annars lögð fram ný afrit í betri gæðum af ljósmyndum af vettvangi, bifhjólinu og hjálmi áfrýjanda sem lágu fyrir í málinu í héraði og útprentanir úr sjúkraskrá hans hjá Heilsugæslunni [...].

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

18

Áfrýjandi kveður niðurstöður matsgerðar C og D hafa verið rétta á þeim tíma sem hún var unnin. F rá þeim tíma hafi aftur á móti orðið verulegar breytingar á heilsu hans sem eingöngu verði raktar til umferðarslyssins, enda hafi ekkert annað hent hann sem skýrt geti þær. Með vísan til 11. gr. skaðabótalaga eigi hann því rétt til frekari skaðabóta enda hafi ófyrirsjáanlegar breytingar orðið á heilsu hans sem leiði til þess að miskastig hans og örorka séu verulega hærri en áður var talið. Í þessu sambandi vísar áfrýjandi til mats dómkvaddra yfirmatsmanna 31. ágúst 2018.

Málsástæður stefnda

19

Stefndi byggir á því að áfrýjandi hafi undirritað bótauppgjör án fyrirvara og að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga séu ekki uppfyllt. Áfrýjandi hafi fyrir umferðarslysið glímt við kvíðaröskun og depurð og verið til meðferðar með þunglyndislyfjum eins og staðfest sé í matsgerð dómkvaddra undirmatsmanna 8. febrúar 2017. Sé því langsótt að rekja geðræn einkenni hans til slyssins, en hann hafi ekki kvartað undan slíkum einkennum fyrr en löngu eftir slysið. Þá hafi geðræn einkenni legið fyrir í læknisfræðilegum gögnum við bótauppgjör og geti versnun þeirra ekki talist fela í sér ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu áfrýjanda. Jafnframt séu einkenni kvíða, depurðar og þunglyndis algengur fylgikvilli langvarandi verkjaástands og innifalin í mati á miska vegna líkamlegra einkenna. Áfrýjanda hafi því hvorki tekist sönnun þess að orsakatengsl standi á milli slyssins og andlegra eða sállíkamlegra einkenna hans né að versnun á heilsufari hans hafi verið ófyrirsjáanleg.

20

Stefndi byggir jafnframt áþví að röngum aðferðum hafi verið beitt við gerð yfirmats þar sem matsmenn hafi verið beðnir um að meta hvort breytingar á heilsufari áfrýjanda teldust hafa verið ófyrirséðar þegar matsgerð C og D lá fyrir þótt engri slíkri spurningu hefði verið beint til undirmatsmanna, sbr. 64. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé yfirmatsgerð haldin ýmsum ágöllum sem ónýti sönnunargildi hennar. Í fyrsta lagi sé órökrétt hjá yfirmatsmönnum að telja ófyrirsjáanlegar breytingar hafa orðið heilsu áfrýjanda þrátt fyrir þeir séu sammála fyrra mati um tímasetningu batahvarfa. Í öðru lagi sé lýsing á slysinu í yfirmatsgerð allt önnur en sú sem fram komi í lögregluskýrslu. Í þriðja lagi sýni myndir af hjálmi áfrýjanda rispur og yfirborðsskemmdir en ekki að hjálmurinn hafi brotnað og orðið ónýtur líkt og fram komi í yfirmati, en alvarleiki slyssins sé grundvöllur ályktunar yfirmatsmanna um að áfrýjandi hafi orðið fyrir vægum lokuðum heilaáverka. Í fjórða lagi samrýmast forsendur yfirmats um andleg einkenni áfrýjanda ekki náms- og atvinnusögu hans eftir slys. Í fimmta lagi sé mótmælt greiningu G geðlæknis og því að yfirmatsmenn byggi á henni, enda hafi hún ekki byggst á samtímagögnum heldur einungis á frásögn áfrýjanda. Í sjötta lagi hafi umferðarslys áfrýjanda ekki verið það alvarlegur atburður að valdið gæti áfallastreituröskun. Í sjöunda lagi bendi gögn málsins ekki til að andleg einkenni áfrýjanda hafi aukist vegna slyssins en hann hafi haft fyrri sögu um andlega kvilla og fengið meðferð með þunglyndislyfjum. Í áttunda lagi gæti ónákvæmni í yfirmati um einkenni frá hálsi. Loks hafi framburður yfirmatsmanna í héraði dregið enn frekar úr sönnunargildi matsgerðar þeirra en hjá þeim hafi komið fram að þeir hafi lagt frásögn áfrýjanda af slysinu til grundvallar forsendu um alvarleika þess án þess að kynna sér lögregluskýrslu. Þá hafi komið fram hjá matsmanninum O bæklunarlækni að hann teldi undirmat vel unnið en að hann vísaði á matsmanninn N geðlækni varðandi niðurstöður um versnun á andlegum einkennum.

21

Stefndi gerir hvorki tölulegar athugasemdir við útreikning áfrýjanda á bótakröfu sinni né mótmælir vaxtakröfu hans.

Niðurstaða

22

Stefndi greiddi áfrýjanda skaðabætur úr lögboðinni slysatryggingu 22. september 2009. Bótauppgjörið var sem fyrr greinir byggt á matsgerð læknanna C og D 26. júní 2009. Í matsviðtali lýsti áfrýjandi því að vera hræddur við að vera á bifhjóli auk þess sem hann væri skapstirðari en áður og viðbrigðinn. Jafnframt kvaðst hann forðast að hlusta og horfa á dánarfregnir eða fréttir og kvikmyndir þar sem fjallað væri um slys.

Þá voru á matsfundi lagðir fram minnispunktar frá áfrýjanda þar sem hann kvaðst hafa greinst með „streituáfallaröskun“ eftir slysið. Hafi hann leitað til B geðlæknis og sé unnið að því að koma áfrýjanda í meðferð vegna þess. Matsmenn gerðu engan greinarmun á andlegum og líkamlegum einkennum áfrýjanda en mátu varanlegan miska áfrýjanda og hefðbundna læknisfræðilega örorku 8%. Varanleg örorka var jafnframt metin 8%. Í forsendum matsins kemur fram að áfrýjandi hafi fyrir slysið almennt verið heilsuhraustur en að þekkt hafi verið að hann glímdi við kvíða og félagsfælni. Þá kemur fram að tjón áfrýjanda sé rakið til afleiðinga brota á öðrum, þriðja og fjórða þvertindi mjóhryggjar vinstra megin. Jafnframt segir: „Slasaði endurupplifir slysið og forðast að horfa á fréttir eða annað efni um slys í fjölmiðlum.“

Að teknu tilliti til forsendna matsins verður lagt til grundvallar að niðurstaða matsmanna hafi verið byggð á einkennum frá baki en einnig á því að áfrýjandi hafi glímt við einkenni áfallastreituröskunar eftir slysið.

23

Áfrýjandi byggir kröfugerð sína sem fyrr greinir á matsgerð yfirmatsmanna.

Samkvæmt henni voru einkenni frá baki metin til 10 miskastiga en versnun í kvíða og þunglyndi til 12 stiga. Þá var varanleg örorka áfrýjanda metin 40%. Í undirmati hafði aftur á móti verið komist að þeirri niðurstöðu að einkenni áfrýjanda hefðu verið rétt metin í upphaflegri matsgerð C og D.

24

Dómari sker úr því hverju sinni eftir mati á þeim gögnum sem komið hafa fram í máli hvort staðhæfing um umdeild atvik teljist sönnuð, enda bindi fyrirmæli laga hann ekki sérstaklega um mat í þessum efnum, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991. Í því sambandi verður lagt til grundvallar að yfirmat hafi að öllu jöfnu ríkara sönnunargildi en undirmat, nema á því séu annmarkar sem dragi úr sönnunargildi þess, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 11. nóvember 2021 í máli nr. 21/2021.

25

Yfirmat í málinu er að því leyti í andstöðu við ákvæði 64. gr. laga nr. 91/1991 að fyrir yfirmatsmenn var lögð spurningum það hvort breytingar á heilsu áfrýjanda hafi verið ófyrirséðar, sem ekki var fjallað um í undirmati. Eigi að síður er unnt að byggja á svari yfirmatsmanna við þeirri spurningu sem matsgerð í málinu, sbr. dóm Hæstaréttar 23. nóvember 2000 í máli nr. 76/2000. Þá ónýtir þetta atriði ekki yfirmatið að öðru leyti.

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður jafnframt hafnað þeirri málsástæðu stefnda að það rýri gildi yfirmats að yfirmatsmenn hafi talið batahvörf hafa átt sér stað á sama tíma og aðrir matsmenn hafi gert.

26

Í yfirmatsgerð var komist að þeirri niðurstöðu að einkenni frá hálsi og vinstri öxl væri ekki að rekja til slyssins. Koma þau einkenni því ekki til frekari umfjöllunar dómsins. 27

Í upphaflegu örorkumati og undirmati var varanlegur miski áfrýjanda vegna einkenna frá baki metinn til átta stiga. Yfirmatsmenn mátu sama áverka til 10 miskastiga en tóku jafnframt fram að versnun einkenna frá baki væri að mestu vegna slitbreytinga og hefði verið fyrirséð við upphaflegt örorkumat áfrýjanda. Samkvæmt framangreindu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari hans að þessu leyti. Verður þegar af þeirri ástæðu að hafna þeim þætti í kröfugerð áfrýjanda sem rakinn verður til einkenna frá baki.

28

Kemur þá til skoðunar hvort geðræn einkenni áfrýjanda, í formi aukins kvíða og þunglyndis, teljist ófyrirsjáanleg afleiðing slyssins þannig að miskastig og varanleg örorka hans séu verulega hærri en lagt var til grundvallar í upphaflegu örorkumati, sbr. 11. gr. skaðabótalaga. Stefndi telur ýmsa efnislega annmarka á yfirmati hvað þennan þátt málsins varðar en áfrýjandi hafnar því.

29

Ekki verður fallist á það með stefnda að það rýri gildi yfirmats í málinu þótt yfirmatsmenn hafi lagt til grundvallar frásögn áfrýjanda af slysinu og afdrifum hjálms síns en yfirmatsmenn báru allir fyrir dómi að lýsingin sem slík hefði ekki haft afgerandi áhrif á niðurstöður matsins. Fyrir Landsrétti var aftur á móti lögð fram niðurstaða segulómunar af heila áfrýjanda. Að henni virtri og öðrum gögnum málsins telur dómurinn að sú niðurstaða yfirmatsmanna að áfrýjandi hafi orðið fyrir vægum lokuðum heilaáverka sé ekki studd nægilegum gögnum.

30

Framangreind niðurstaða dómsins veldur því þó ekki að með öllu verði litið fram hjá yfirmatsgerðinni. Er þá litið til þess að þótt rætt sé um vægan lokaðan heilaáverka í forsendum matsins og að einkenni áfallastreituröskunar séu algeng samhliða slíkum áverkum er það skýr niðurstaða yfirmatsmanna að fram sé komin breyting á andlegri heilsu áfrýjanda sem „fel[i]st í áfallastreituröskun sem leitt [hafi] til þunglyndis og aukningu í kvíða“. Spurður sérstaklega í héraði um tengsl annars vegar heilaáverka og hinsvegar áfallastreituröskunar við einkenni áfrýjanda bar yfirmatsmaðurinn N að ekki hefði farið fram nákvæm greining á því en að einkenni áfrýjanda væri að rekja til samblands af þessu tvennu. Að því frágengnu að áfrýjandi hafi hlotið heilaáverka kemur því til skoðunar dómsins hvort ágallar séu á þeirri niðurstöðu yfirmatsmanna að áfrýjandi hafi einnig fengið áfallastreituröskun vegna slyssins sem leitt hafi til framangreindra einkenna.

31

Í niðurstöðukafla yfirmatsgerðar kemur fram að áfrýjandi hafi glímt við andleg einkenni fyrir slysið en að það muni þó ekki hafa aftrað honum frá því að nýta vinnugetu sína að miklu leyti til starfa á vinnumarkaði. Samræmist sú niðurstaða náms- og atvinnusögu áfrýjanda, en hún er óumdeild í málinu. Þá leggja yfirmatsmenn til grundvallar að hann hafi ekki glímt við þunglyndi fyrir slysið. Það samræmist einnig gögnum málsins en ekkert kemur þar fram um að hann hafi verið greindur með þunglyndi. Hann greindi að vísu svo frá í matsviðtali hjá undirmatsmönnum að hann hefði haft sjálfsvígshugsanir árið 1984 og fengið meðferð vegna þeirra. Í ljósi þess hversu langt er um liðið verður það ekki lagt til grundvallar ályktun um að hann hafi glímt við þunglyndi fyrir slysið og hið sama gildir þótt hann hafi fengið meðferð við kvíða með lyfjum sem gagnast bæði við kvíða og þunglyndi. Sú aukning kvíðaeinkenna sem yfirmatsmenn vísa til er einnig greinileg af sjúkraskrárgögnum sem lögð hafa verið fram í málinu, sem og vottorði heimilislæknis áfrýjanda 28. ágúst 2013.

32

Jafnframt verður talið sannað í málinu að slys það sem áfrýjandi lenti í [...]2007 hafi verið nægilega alvarlegt til að geta valdið áfallastreituröskun en það var bæði niðurstaða undirmatsmanna og forsenda yfirmats svo sem staðfest var af yfirmatsmanninum N fyrir dómi. Þá kemur fram í forsendum yfirmats að geðheilsu áfrýjanda hafi hrakað talsvert á undanförnum árum og að það megi rekja til slyssins.

Staðfesti framangreindur yfirmatsmaður jafnframt fyrir dómi að hann sæi ekkert annað í sögu áfrýjanda sem skýrt gæti slæma andlega heilsu hans í dag. Í þessu sambandi athugast að þótt áfrýandi hafi hugsanlega verið veikari fyrir vegna fyrri sögu um geðræna kvilla bera gögn málsins ekki með sér að þeir hafi verið honum verulega hamlandi fyrir slysið. Þá er ekkert að finna í gögnum málsins um að hann hafi orðið fyrir öðrum álíka alvarlegum áföllum sem skýrt geti versnandi geðheilsu eftir slysið.

Loks athugast að samkvæmt gögnum málsins virðist geðheilsu áfrýjanda hafa byrjað að hraka nokkuð fljótlega eftir slysið þótt hann hafi ekki tengt það við þann atburð fyrr en síðar.

33

Samkvæmt því sem að framan er rakið fær dómurinn ekki séð að efnislegir annmarkar séu á niðurstöðum yfirmatsmanna að framangreindu leyti. Verður áfrýjanda því talið hafa tekist sönnun þess að hann hafi hlotið áfallastreituröskun við slysið sem síðan hafi þróast yfir í þunglyndi og aukinn kvíða. Dómurinn hefur áður komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé sannað að áfrýjandi hafi fengið heilaáverka við slysið og geta einkenni hans því ekki skýrst af því. Verður því lagt til grundvallar að áfallastreituröskunin hafi verið veigamikill orsakaþáttur í framangreindum geðrænum einkennum og að heilsu hans hefði ekki hrakað svo mjög sem raun varð á ef slysið hefði ekki orðið. Jafnframt verður lögð til grundvallar sú niðurstaða yfirmatsmanna að þar hafi verið um ófyrirsjáalega breytingu á heilsu áfrýjanda að ræða frá því er hann var upphaflega metinn til örorku vegna slyssins 26. júní 2009.

34

Yfirmatsmenn mátu ófyrirsjáanlegar geðrænar afleiðingar slyssins vegna aukins kvíða og þunglyndis til 12 miskastiga að teknu tilliti til fyrri einkenna og verður sú niðurstaða þeirra lögð til grundvallar dómi. Telst sú aukning veruleg í skilningi 11. gr. skaðabótalaga. Hið sama gildir um mat yfirmatsmanna á varanlegri örorku en þeir mátu hana 40% í stað 8% áður.

35

Að öllu framangreindu virtu eru uppfyllt skilyrði 11. gr. skaðabótalaga fyrir endurupptöku ákvörðunar bóta til áfrýjanda. Samkvæmt því og þar sem útreikningur áfrýjanda á kröfu sinni og vaxtakrafa hans eru óumdeild verður fallist á kröfu hans, þó þannig að miðað sé við 12 miskastig í stað 14 stiga.

36

Eftir þessum úrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti, sem ákveðst í einu lagi og rennur í ríkissjóð eins og í dómsorði greinir.

37

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað í héraði er staðfest.

38

Allur gjafsóknarkostaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans fyrir Landsrétti, S-kk-ef C-kk-ef lögmanns, 1.200.000 krónur.

Dómsorð :

Stefndi, Vörður tryggingar hf., greiði áfrýjanda, A, 12.307.786 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 9. maí 2007 til 15. nóvember 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 3.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem renni í ríkissjóð.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað í héraði er staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans fyrir Landsrétti, S-kk-ef C-kk-ef lögmanns, 1.200.000 krónur.