330/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu V um að G ehf. yrði gert að afhenda dómkvöddum matsmanni nánar tilgreind gögn er G ehf. hafði synjað um afhendingu á. V og G ehf. höfðu gert með sér leigusamning um öll veiðiréttindi í Hítará, en síðar reis ágreiningur á milli þeirra um leigugreiðslur. Í málinu var dómkvaddur matsmaður til að leggja mat á tekjur, gjöld og hagnað G ehf. af sölu veiðileyfa og rekstri veiðihúsa við Hítará. Dómkröfur V fyrir Landsrétti lutu að því að G ehf. veitti aðgang að bókhaldsgögnum sínum og reikningsskilum á tilgreindu tímabili með vísan til 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem mælir fyrir um aðgang matsmanns að því sem matsgerðin lýtur að. Í úrskurði Landsréttar kom fram að ljóst væri að beiðni V lyti að aðgangi að gögnum eða skjölum sem tengdust matinu en ekki að matsandlaginu sem slíku. Með vísan til meginreglna einkamálaréttarfars og dómaframkvæmdar yrði ákvæði 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 ekki veitt rýmra inntak en leiddi af orðalagi þess þannig að því yrði beitt sjálfstætt til að knýja aðra, hvort heldur gagnaðila eða þriðja mann, til að veita matsmanni aðgang að annars konar gögnum eða upplýsingum sem hann kynni að þurfa á að halda til að leysa verk sitt af hendi. Sú meginregla gilti að aðila máls yrði ekki gert að láta af hendi gögn sem hann hefði í sínum umráðum. Hjá þeirri reglu yrði ekki komist með því að óska matsgerðar sem snerti sakarefnið og fá gagnaðila þannig knúinn til að afhenda gögn þvert á vilja sinn. Gæti aðgangur matsmanns að slíkum gögnum því ekki orðið rýmri en aðgangur aðila dómsmáls að þessum gögnum í vörslu gagnaðila. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir K-kk-nf H-kk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 2. maí 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 18. apríl 2023 í málinu nr. Ö- 76/2023 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að afhenda dómkvöddum matsmanni aðgang að nánar tilgreindum gögnum. Kæruheimild er í c-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert skylt að veita dómkvöddum matsmanni aðgang að bókhaldsgögnum varnaraðila, yfirkerfi og undirkerfi ásamt þeim ytri staðfestingum sem að baki liggja, vegna áranna 2019 til og með 2021 og reikningsskilum varnaraðila fyrir árin 2018 til og með 2022.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Í hinum kærða úrskurði kemur fram að málsaðilar hafi í byrjun júní 2018 gert með sér leigusamning um öll veiðiréttindi í Hítará til fjögurra ára eða frá 2019 til 2022. Síðar hafi ágreiningur risið á milli aðila um leigugreiðslur. Að beiðni sóknaraðila var dómkvaddur matsmaður til þess í meginatriðum að skoða og meta hverjar hafi verið raunverulegar tekjur varnaraðila af sölu veiðileyfa og rekstri veiðihúsa við Hítará árin 2019, 2020 og 2021, umfram 13.000.000 króna árlegrar samningsgreiðslu til varnaraðila vegna sölu veiðileyfa. Einnig skyldi matsmaðurinn leggja mat á hver raunverulegur hagnaður varnaraðila hafi verið af framangreindri starfsemi.

5

Fram kemur í gögnum málsins að hinn dómkvaddi matsmaður taldi sig þurfa víðtækt aðgengi að bókhaldi varnaraðila fyrir áðurgreint tímabil til að framkvæma matið. Í tölvupósti 2. janúar 2023 þar sem hann boðaði aðila til matsfundar 6. sama mánaðar setti hann fram í níu liðum hvaða skjöl hann teldi sig þurfa að fá afhent frá varnaraðila.

Eftir að varnaraðili hafði neitað að afhenda stóran hluta þessara gagna krafðist sóknaraðili þess fyrir dómi að varnaraðila yrði gert að afhenda þau gögn sem listuð höfðu verið upp í áðurgreindum tölvupósti matsmannsins og bókað var um á matsfundi 6. janúar 2023. Fyrir Landsrétti hefur sóknaraðili takmarkað beiðni sína við aðgang að þeim gögnum sem tilgreind voru í fyrsta og öðrum tölulið dómkrafna hans fyrir héraðsdómi.

6

Svo sem rakið er í dómum Hæstaréttar 13. mars 2017 í máli nr. 43/2017 og 21. sama mánaðar í máli nr. 147/2017 eru ákvæði laga nr. 91/1991 meðal annars reist á þeim meginreglum að aðilar einkamáls hafi hvor fyrir sitt leyti forræði á sönnunarfærslu og leggi fram sönnunargögn, sem þeir hafi ýmist þegar undir höndum eða afli frá öðrum undir rekstri máls. Við slíka öflun sönnunargagna geti aðili ekki fengið gagnaðila sinn knúinn til athafna, hvorki til að gefa munnlega skýrslu fyrir dómi né láta af hendi skjöl eða önnur sýnileg sönnunargögn, en verði gagnaðilinn ekki við áskorun um slíkar athafnir megi skýra neitun hans á þann hátt sem aðilanum er hagfelldastur.

7

Í áðurgreindum dómum kemur einnig fram að þegar aðili að einkamáli aflar matsgerðar dómkvadds matsmanns samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 og ráði ekki aðgangi að því, sem matið lýtur að, geti hann beitt heimild í 3. mgr. 62. gr. laganna til að fá umráðamann, hvort sem hann er gagnaðili eða þriðji maður, knúinn til að veita matsmanni slíkan aðgang til skoðunargerðar. Sú heimild sé samkvæmt ákvæðinu bundin við það að matsmanni verði tryggður aðgangur að því, sem matið lýtur að, svo sem fasteign, sem meta þarf hvort haldin sé göllum, lausafjármunum sem meta þarf til gangverðs eða skjali sem meta þarf hvort beri falsaða undirskrift. Eftir tilgangi þessa ákvæðis og að gættum fyrrnefndum meginreglum laga nr. 91/1991 sé á hinn bóginn ófært að veita ákvæðinu rýmra inntak en leiðir af orðalagi þess, þannig að því verði beitt sjálfstætt til að knýja aðra, hvort heldur gagnaðila eða þriðja mann, til að veita matsmanni aðgang að annars konar gögnum eða upplýsingum sem hann kynni að þurfa á að halda til að leysa af hendi verk sitt. Hafi gagnaðili umrædd gögn í sínum höndum og vilji hann ekki láta þau af hendi geti aðilinn ekki brugðist við á annan hátt en þann, sem mælt sé fyrir um í 2. mgr. 67. gr. og 1. mgr. 68. gr. sömu laga, en með því fengi aðilinn ekki gögnin sem slík í hendur.

8

Eins og rakið hefur verið var matsmaður dómkvaddur til að leggja matá tekjur, gjöld og hagnað varnaraðila af sölu veiðileyfa og rekstri veiðihúsa við Hítará. Telur sóknaraðili að varnaraðila beri að veita aðgang að því sem matsgerðin lýtur að, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Ljóst er að beiðni sóknaraðili lýtur að aðgengi að gögnum eða skjölum sem tengjast matinu en ekki að matsandlaginu sem slíku. Eins og rakið hefur verið verður aðila máls ekki gert að láta af hendi gögn sem hann hefur í sínum umráðum. Hjá þeirri meginreglu verður ekki komist með því að óska matsgerðar sem snertir sakarefnið og fá gagnaðila þannig knúinn til að afhenda gögn þvert á vilja sinn. Getur aðgangur matsmanns að slíkum gögnum því ekki orðið rýmri en aðgangur aðila dómsmáls að þessum gögnum í vörslu gagnaðila.

9

Samkvæmt framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með þeim hætti sem í úrskurðarorði greinir.

10

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest.

11

Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð :

Hafnað er kröfu sóknaraðila, Veiðifélags Hítarár, um að varnaraðila, Grettistaki veiðiumsjón ehf., verði gert skylt að veita dómkvöddum matsmanni aðgang að bókhaldsgögnum varnaraðila, yfirkerfi og undirkerfi ásamt þeim ytri staðfestingum sem að baki liggja, vegna áranna 2019 til og með 2021 og að reikningsskilum varnaraðila fyrir árin 2018 til og með 2022.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 300.000 krónur í kærumálskostnað.