136/2021

Útdráttur

L höfðaði mál gegn T og M ehf. og krafðist ómerkingar þriggja nánar tiltekinna ummæla auk miskabóta. Þá krafðist hann þess að T yrði dæmdur til refsingar og til að kosta birtingu dómsins. Einnig krafðist hann þess að M ehf. yrði gert að birta dóminn í prent- og netmiðli sínum. Fyrir Landsrétti laut ómerkingarkrafa L eingöngu að einum tilgreindum ummælum. Voru ummælin birt í grein í Viðskiptablaðinu eftir ónafngreindan mann en undir dulnefninu Ó-kk-nf. Í dómi Landsréttar kom fram að þegar orðalag ummælanna og efni þeirra í heild væri virt yrði ekki talið að þau fælu í sér fyrirvaralausa staðhæfingu um refsivert athæfi L en í skoðanagrein af því tagi sem málið varðaði yrði að játa fjölmiðlum nokkurt svigrúm til að ögra og færa í stílinn. Var því fallist á að ummælin fælu í sér gildisdóm þess sem þau ritaði en ekki staðhæfingu um staðreyndir. Jafnframt var fallist á að sá gildisdómur sem í ummælunum fælist ætti sér næga stoð í staðreyndum og að tenging þeirra við fyrri umfjöllun annarra fjölmiðla væri augljós. Þá var skírskotað til þess að L væri fyrrverandi alþingismaður en ummælin sem málið varðaði lytu þó ekki að störfum hans á vettvangi stjórnmálanna. Allt að einu yrði ekki fram hjá því litið að hann væri þjóðþekktur einstaklingur. Þá athugaðist að ummælin lutu að framgöngu L í trúnaðarstarfi sem hann gegndi á grundvelli skipunar Samkeppniseftirlitsins þótt hann hefði ekki sjálfur að öðru leyti átt þátt í að fjölmiðlar hefðu hafið umfjöllun um hana. Að framangreindu gættu var öllum kröfum L hafnað.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, A-kvk-nf E-kvk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 2. mars 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2021 í málinu nr. E- 3381/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess gagnvart stefnda T-kk-þgf H-kk-þgf að eftirfarandi ummæli sem birtust í greininni „Hjörtun í Namibíu og Borgartúni“, annars vegar í Viðskiptablaðinu og hins vegar á vefsíðu blaðsins vb. is, eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi, verði dæmd dauð og ómerk: „Öll skynsemis- og réttlætisrök virðast hníga að því að Festi kæri kunnáttumanninn fyrir tilhæfulausa reikninga“. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndi T-kk-nf H-kk-nf verði dæmdur til refsingar vegna framangreindra ummæla og að hann verði dæmdur til að greiða áfrýjanda 3.000.000 króna í miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá málshöfðun í héraði til greiðsludags. Áfrýjandi krefst þess einnig að stefndi T-kk-nf H-kk-nf verði dæmdur til að greiða áfrýjanda 522.493 krónur til að kosta birtingu dóms í víðlesnu dagblaði. Einnig krefst áfrýjandi þess að stefndi Myllusetur ehf. verði dæmdur til að birta forsendur og dómsorð í máli þessu í prentmiðlinum Viðskiptablaðinu og á netútgáfunni vb. is eigi síðar en sjö dögum eftir að dómur gengur, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 25.000 krónur fyrir hvern dag sem líður umfram áðurgreindan frest án þess að birting fari fram. Loks krefst áfrýjandi þess að stefndu verði gert að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Atvikum málsins og málsástæðum aðila eru gerð ítarleg skil í hinum áfrýjaða dómi.

Eins og þar kemur fram var mál þetta höfðað í héraði af hálfu áfrýjanda gegn stefndu, T-kk-þgf H-kk-þgf sem ritstjóra og ábyrgðarmanns Viðskiptablaðsins og Myllusetri ehf. sem útgáfufélags blaðsins vegna tilgreindra ummæla í þremur liðum sem birt voru í grein með yfirskriftinni „Hjörtun í Namibíu og Borgartúni“ í Viðskiptablaðinu 8. apríl 2020 og á vefsíðu blaðsins 13. sama mánaðar, eftir ónafngreindan mann en undir dulnefninu Ó-kk-nf.

5

Áður er gerð grein fyrir kröfugerð áfrýjanda fyrir Landsrétti. Svo sem þar kemur fram lýtur ómerkingarkrafa hans nú eingöngu að eftirfarandi ummælum: „Öll skynsemis- og réttlætisrök virðast hníga að því að Festi kæri kunnáttumanninn fyrir tilhæfulausa reikninga.“ Að öðru leyti er kröfugerð áfrýjanda á sama veg og í héraði.

Niðurstaða

6

Svo sem gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi er í máli þessu tekist á um mörk tjáningarfrelsis sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og friðhelgi einkalífs sem nýtur verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Þessi ákvæði hafa grundvallarþýðingu við túlkun og beitingu þeirra lagaheimilda sem ætlað er að tryggja nánar eða takmarka þá vernd sem þau mæla fyrir um.

7

Fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki í lýðræðisþjóðfélagi við að miðla upplýsingum um málefni sem varða almenning og hafa samfélagslega skírskotun. Allar takmarkanir á tjáningarfrelsi verða að byggjast á nauðsyn, meðal annars vegna hagsmuna annarra, sem felur í sér að gæta verður meðalhófs þegar tjáningarfrelsi eru settar skorður. Þegar metið er hvar draga skuli mörk milli tjáningarfrelsis og friðhelgi einkalífs verður litið til dómaframkvæmdar Hæstaréttar og Mannréttindadómstóls Evrópu í málum af því tagi. Við matið ber að líta til þess hvort það efni sem er birt geti talist þáttur í þjóðfélagslegri umræðu sem eigi erindi til almennings. Fyrir takmörkun á tjáningarfrelsi fjölmiðla vegna slíkrar umræðu þurfa að vera sérstaklega ríkar ástæður.

Við mat á því hvar draga skuli framangreind mörk skiptir einnig máli hvort sá einstaklingur sem fjallað er um er þekktur eða nýtur sérstakrar stöðu í samfélaginu en opinberar persónur geta þurft að sæta óvægnari umfjöllun en aðrir. Jafnframt getur fyrri háttsemi viðkomandi skipt máli, svo sem ef hann hefur sjálfur átt þátt í því að umfjöllun fór fram. Þegar blaða- og fréttamenn eiga í hlut þarf jafnframt að meta vinnubrögð þeirra. Í því sambandi verður litið til þess hvernig upplýsinga, sem lágu til grundvallar ummælum, var aflað og hvort þær voru áreiðanlegar. Loks verður litið til innihalds og framsetningar ummæla sem og þess hvaða afleiðingar þau höfðu. Í því sambandi þarf að gæta þess að í umfjöllun um almennt samfélagslegt málefni sé ekki fjallað á meiðandi hátt um einstakar persónur umfram það sem málefnið krefst.

8

Í dómaframkvæmd í málum af þessu tagi er jafnframt gerður greinarmunur á gildisdómum annars vegar og staðhæfingum um staðreyndir hins vegar. Gildisdóma er ekki unnt að sanna þótt gera verði þá kröfu, misríka eftir aðstæðum, að sýnt sé að þeir eigi sér einhverja stoð í staðreyndum. Þegar um er að ræða staðhæfingu um staðreynd, sem unnt á að vera að staðreyna, gilda einnig misríkar sönnunarkröfur eftir atvikum og eðli máls. Í tilvikum þar sem erfitt eða ómögulegt er að koma við sönnun er gjarnan litið til þess hvort viðkomandi hafi mátt vera í góðri trú um réttmæti ummæla sinna er hann lét þau falla. Við mat á því hvort um gildisdóm eða staðhæfingu um staðreynd sé að ræða verður einnig að skoða heildarsamhengi og framsetningu hinna umdeildu ummæla. Í því sambandi getur bæði haft þýðingu hvort ummælin séu hluti mikilvægrar þjóðfélagsumræðu en einnig hvort þau feli í sér aðdróttun um refsiverða háttsemi. Verða ummæli þau, sem krafist er ómerkingar á í máli þessu, metin heildstætt út frá framangreindum sjónarmiðum.

9

Fyrir liggur að sú umfjöllun sem deilt er um í málinu laut að eftirlitsstofnunum ríkisins og kostnaði sem tengist starfsemi þeirra. Var hún þannig hluti af sjálfsagðri og hefðbundinni þjóðfélagsumræðu sem varðar almenning. Þá liggur fyrir að áður en hún var birt hafði verið fjallað um málið í öðrum fjölmiðlum og þá jafnframt um fjárhæðir reikninga áfrýjanda vegna starfa hans sem skipaður eftirlitsmaður með sátt N1 hf. (nú Festi hf.) og Samkeppniseftirlitsins. Hafði meðal annars verið fjallað um það í Markaði Fréttablaðsins 24. mars 2021 að samkvæmt upplýsingum frá Festi hf. hefði kostnaður við þau störf áfrýjanda í mars 2021 numið 56 milljónum króna og jafnframt var þar haft eftir forstjóra félagsins að kostnaðurinn hefði verið „talsvert hærri en það sem [þekktist] í sambærilegum störfum í atvinnulífinu“. Þá var í greininni vísað til þess að kostnaður samkeppnisaðila af eftirlitsstörfum sérstaks kunnáttumanns vegna sáttar þess fyrirtækis við Samkeppniseftirlitið hafi numið tæplega einum áttunda af kostnaði Festar hf. af störfum áfrýjanda. Í Kjarnanum tveimur dögum fyrr hafði verið fjallað um þennan kostnað á svipuðum nótum.

10

Í umræddri grein Ó-kk-ef í Viðskiptablaðinu er fjallað gagnrýnið um svokallaðan eftirlitsiðnað og athyglinni sérstaklega beint að Samkeppniseftirlitinu. Þá er þar vikið að áðurgreindri umfjöllun í Markaði Fréttablaðsins um kostnað Festar hf. af störfum áfrýjanda. Svo sem áður greinir eru ummæli þau, sem áfrýjandi krefst ómerkingar á, eftirfarandi: „Öll skynsemis- og réttlætisrök virðast hníga að því að Festi kæri kunnáttumanninn fyrir tilhæfulausa reikninga.“ Ljóst er þó að ummælin standa ekki ein og sér heldur eru þau fyrri hluti setningar sem endar þannig: „... eða bjóði honum að minnsta kosti að endurgreiða félaginu.“ Þegar orðalag ummælanna og efni þeirra í heild er virt verður ekki talið að þau feli í sér fyrirvaralausa staðhæfingu um refsivert athæfi áfrýjanda en í skoðanagrein af því tagi sem málið varðar verður að játa fjölmiðlum nokkurt svigrúm til að ögra og færa í stílinn. Að öllu framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að ummælin feli í sér gildisdóm þess sem þau ritaði en ekki staðhæfingu um staðreyndir. Með sömu rökum verður jafnframt fallist á að sá gildisdómur sem í ummælunum felist eigi sér næga stoð í staðreyndum og að tenging þeirra við fyrri umfjöllun annarra fjölmiðla sé augljós.

11

Áfrýjandi er fyrrverandi alþingismaður en ummælin sem mál þetta varðar lúta þó ekki að störfum hans á vettvangi stjórnmála. Allt að einu verður ekki fram hjá því litið að hann er þjóðþekktur einstaklingur. Þá athugast að ummælin lúta að framgöngu áfrýjanda í trúnaðarstarfi sem hann gegndi á grundvelli skipunar Samkeppniseftirlitsins þótt hann hafi ekki sjálfur að öðru leyti átt þátt í að fjölmiðlar hófu umfjöllun um hana.

12

Að öllu framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestu rum annað en málskostnað. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem dæma ber handa hvorum stefnda fyrir sig, sbr. 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og dóm Hæstaréttar 12. júní 2003 í máli nr. 561/2002, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjandi, L-kk-nf B-kk-nf, greiði stefndu, T-kk-þgf H-kk-þgf og Myllusetri ehf., hvorum fyrir sig 1.250.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.