421/2019

Útdráttur

Hjónin A og B voru með héraðsdómi svipt forsjá tveggja barna sinna með vísan tila, c og dliðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Barnaverndarmálið hófst þegar dóttir þeirra, C, trúði starfsmanni í skóla sínum fyrir því að hún hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun af hálfu föður síns B. Lögregla hóf rannsókn á málinu strax í kjölfar ábendingarinnar og voru börnin vistuð utan heimilis meðan á meðferð sakamálsins stóð. Faðirinn fékk enga umgengni við börnin eftir það og umgengni móður var takmörkuð og undir eftirliti. Eftir að ákæra hafði verið gefin út á hendur föðurnum í sakamálinu krafðist BH þess fyrir dómi að foreldrarnir A og B yrðu svipt forsjá yfir stúlkunni og drengnum. B var sýknaður af s-kvk-þgf með dómi héraðsdóms, sem ekki var áfrýjað, en þrátt fyrir sýknudóminn var foreldrunum ekki fengin forsjá barnanna að nýju. Fram kom í dómi Landsréttar að engar marktækar tilraunir hafi verið gerðar af hálfu BH til að auka umgengni barna við móður, styrkja forsjárhæfni hennar, aðlaga börnin heimili hennar eða kanna hvort forsendur væru fyrir því að koma aftur á samskiptum barnanna við föður sinn þrátt fyrir ráðleggingar sálfræðings þar um. Enn fremur lá fyrir að Barnaverndarstofa hafði gert alvarlegar athugasemdir við meðferð málsins fyrir BH þar sem málsmeðferðarreglur voru ítrekað brotnar af hálfu BH. Í dómi Landsréttar var talið að með hliðsjón af 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga væru ríkar skyldur lagðar á barnaverndarnefndir til að kanna til hlítar hvort grundvöllur sé til þess að halda fjölskyldum saman og eftir atvikum hvort það sé unnt með viðeigandi stuðningsúrræðum barnaverndaryfirvalda ef talið er að á skorti forsjárhæfni foreldra. BH hefði ekki sýnt fram á að ekki hafi verið unnt að beita öðrum og vægari úrræðum en varanlegri forsjársviptingu í málinu sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga og voru A og B því sýknuð af kröfum stefnda.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 11. júní 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2019 í málinu nr. E[…]/2017.

2 Áfrýjendur gera þá kröfu að þau verði sýknuð af kröfu stefnda um sviptingu forsjár barna þeirra. Þá gera þau kröfu um greiðslu málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3 Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Áfrýjendur eru hjón sem fara sameiginlega með forsjá barnanna C sem er fædd [...] og D sem er fæddur [...]. Börnin er nú [...] og [...] ára. Upphaf máls þessa má rekja til þess að […] í skóla stúlkunnar tilkynnti til barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar [...] 2015 að stúlkan hefði í viðtali við fulltrúann upplýst að hún hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun af hálfu föður síns. Starfsmenn barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar tilkynntu málið strax til lögreglu og var faðirinn handtekinn þann sama dag. Hann sætti gæsluvarðhaldi í framhaldi af því. Gerð var húsleit á heimili áfrýjenda og lagt hald á tölvur og ýmis önnur gögn. Faðirinn hefur ávallt neitað sök í málinu.

5 Móðirin dvaldi á þessum tíma á [...] vegna [...]. Ákvað barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar þá með samþykki móður að vista börnin utan heimilis til [...] 2015. Óskað var eftir samþykki móður til að framlengja vistina þar til skýrslutökum yfir stúlkunni í Barnahúsi lyki. Því hafnaði móðirin og ákvað stefndi því að beita neyðarráðstöfun samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og vista bæði börnin áfram utan heimilis til [...] 2015.

6 Þann [...] 2015 voru teknar skýrslur af báðum börnunum í Barnahúsi. Endurrit af þeim skýrslum liggja fyrir í málinu en þar er ekki að finna neinar upplýsingar um meinta kynferðislega misnotkun. Dóttirin gaf að nýju skýrslu í Barnahúsi [...] 2015 þar sem hún lýsti því að faðir hennar hefði snert einkastaði hennar […]. Nánar lýsti hún því þannig að […]. Nánar aðspurð gat hún ekki lýst því hvernig […]. Framburður stúlkunnar var óljós þegar hún var nánar spurð út í atvik og bar hún oft fyrir sig minnisleysi. Þann [...] 2016 var þriðja skýrslan tekin af stúlkunni í Barnahúsi. Endurrit þeirrar skýrslu hefur ekki verið lagt fram í málinu en hluti hennar er tekinn upp í dómi héraðsdóms [...] í máli nr. S[...]/2017 þar sem fjallað var um ákærur á hendur föður um kynferðislega misnotkun. Þar er haft eftir stúlkunni að faðirinn komið við einkastað hennar […]. Þá skrifaði hún á blað að faðirinn hefði […]. Nánar aðspurð sagði hún síðan að það hefði gerst nokkrum sinnum eða tíu til tuttugu sinnum í […]. 7 Í framangreindum dómi kemur fram að drengurinn gaf að nýju skýrslu í Barnahúsi [...] 2016. Drengurinn hafði þá aftur verið vistaður utan heimilis frá [...] 2016 eins og nánar verður vikið að hér síðar. Skýrslutakan átti sér stað í kjölfar þess að vistmóðir hans hafði spurt drenginn hvort hann og stúlkan ættu sér leyndarmál. Hafi drengurinn neitað því en sagt að hann og pabbi hans ættu leyndarmál. Sagði hann vistmóðurinni að pabbinn hefði […]. Í framburði drengsins hjá Barnahúsi endurtók drengurinn þessa frásögn og sagði þetta hafa gerst í eitt skipti. Nánar aðspurður hvar þetta hafi átt sér stað svaraði drengurinn því til að það hefði verið […]. Sagði hann mömmu sína hafa verið viðstadda og að hún hafi verið í símanum.

8 Í greinargerð starfsmanna barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar [...] 2017, sem liggur til grundvallar úrskurði nefndarinnar um forsjársviptingarkröfuna, eru rakin atvik málsins út frá sjónarhorni þeirra. Þar kemur fram að jafnhliða grun um kynferðislega misnotkun hafi vaknað grunur um vanrækslu foreldra í uppeldi barnanna. Kom þar einkum þrennt til. Í fyrsta lagi hafi komið í ljós að drengurinn átti erfitt með [...]. Í öðru lagi kom í ljós að stúlkan hafi um skeið átt við [...]. Í þriðja lagi hafi verið [...]

9 Áfrýjendur hafa lýst því að í raun hafi [...] ekki verið mikið vandamál hjá drengnum en hann hafi viljað [...]. Það hafi þau leyft eftir að hafa leita ráða hjá ýmsum aðilum um hvernig bregðast ætti við þessum vanda. Stúlkan hafi átt það til að [...]. Ástandið hefði verið farið að lagast þótt enn hafi borið á því þegar börnin voru fyrst tekin af heimilinu. Hefðu þau verið búin að leita aðstoðar sérfræðinga um möguleg úrræði og hafi verið að vinna að lausnum á því, meðal annars með [...]. Þá hefur móðirin lýst því að hún hafi [...].

10 Í framburði G, starfsmanns stefnda, fyrir Landsrétti, sem unnið hefur við barnaverndarmálið frá upphafi, kom fram að stúlkan væri með [...] og að fylgjast þyrfti með því hvort drengurinn [...]. Vandamál með [...] stúlkunnar væru ekki lengur til staðar. Þá kom fram í framburði G að samkvæmt upplýsingum lögreglu hefði verið mikil óreiða á heimili áfrýjenda þegar lögreglan gerði þar húsleit við upphaf málsins.

11 Auk framangreindra atriða kemur fram í gögnum málsins að bæði börnin hafi glímt við [...]. Stúlkan hafi sýnt merki um [...] og drengurinn verið [...]. Fram kemur í gögnum málsins að þessi vandamál hafi haldið áfram eftir vistun utan heimilis þótt sumt hafi þróast til betri vegar. Líðan barnanna er þó misjöfn og hafa fósturmóðir og kennarar sagt að háttsemi þeirra og líðan sé oft slæm í tengslum við umgengni við móður. Umgengni móður hefur frá upphafi verið undir eftirliti og kemur fram í skýrslum eftirlitsaðila að umgengni hafi almennt gengið vel. Þá sýna gögn í málinu að börnin [...]. Börnin hafi í framhaldi af því [...]

12 Af áðurgreindri greinargerð starfsmanna barnaverndarnefndar má ráða að móðurinni hafi verið mjög brugðið þegar ásökun um kynferðislega misnotkun af hálfu föður kom fyrst fram. Hún hafi tjáð starfsmönnunum að hún mundi standa með stúlkunni þótt hún vissi ekki hvorum aðilanum hún ætti að trúa. Að hennar sögn hefði eiginmaður hennar reynst henni mjög vel og væri natinn við börnin. Þá bar móðuramman föðurnum mjög vel söguna í samtali við starfsmenn stefnda. Þá kemur fram að móðirin hafi sýnt góða samvinnu við þá í upphafi, meðal annars með því að samþykkja vistun barnanna utan heimilis. Fljótlega töldu starfsmenn barnaverndarnefndar að móðirin stæði í raun ekki með stúlkunni og að hún tryði ekki frásögn hennar. Meðal annars hefði móðirin sýnt börnunum myndbandsupptöku með kveðju frá föður þeirra þegar þau voru í umgengni hjá henni. Þá komu fram ásakanir frá móður og móðurömmu barnanna á fundum með starfsmönnum stefnda um að stúlkunni hafi verið lögð orð í munn af […]. Töldu mæðgurnar jafnframt að starfsmenn barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar væru að vinna gegn fjölskyldunni.

13 Börnin fóru aftur til móður [...] 2015. Starfsmenn stefnda lögðu þá áherslu á það við móður að faðirinn umgengist börnin ekki og boðuðu heimsókn á heimilið. Í heimsókninni [...] 2015 kom til umræðu hvort stúlkan mætti hitta föður sinn í jólaboðum en fram kom hjá móður að fyrirhuguð væru jólaboð hjá fjölskyldunni nánast alla daga. Samkvæmt greinargerð starfsmanna stefnda var talið í lagi að stúlkan hitti föðurinn í einu fjölskylduboði en of mikið væri að hún hitti hann á hverjum degi. Móðirin hefur á hinn bóginn lýst þessum samskiptum þannig að hún hafi ekki fengið skýr skilaboð um að faðirinn mætti aðeins hitta börnin í einu boði, heldur hafi hún talið að það væri í lagi að þau hittu hann oftar að því tilskildu að þau væru ekki ein með honum.

14 Starfsmenn barnaverndarnefndar gerðu skriflega meðferðaráætlun [...] 2015 í því skyni að styðja við móður og börn og skyldi áætlunin gilda til [...] 2016. Í henni kemur fram að móðirin skuli sýna starfsmönnum barnaverndarnefndar samstarfsvilja í málinu, koma ásamt börnum í viðtöl við félagsráðgjafa eftir þörfum og mæta í sálfræðiviðtöl til að styrkja hana í uppeldishlutverkinu og tengsl hennar við börnin. Þá kemur einnig fram að móðirin eigi að sinna því að dóttirin fari í viðtöl í Barnahúsi og að hún þiggi aðstoð í formi tilsjónar á heimili. Starfsmenn barnaverndarnefndar skyldu fá móður í regluleg viðtöl, fylgjast með börnum í […], útvega sálfræðiviðtöl fyrir móður og dóttur, útvega tilsjón á heimilið og setja á fund með skóla og foreldri. Ekki voru gerðar frekari meðferðaráætlanir í málinu.

15 Starfsmenn barnaverndarnefndar gera grein fyrir því í áðurnefndri greinargerð að í samskiptum þeirra við móður [...] 2016 hafi aftur komið fram það sjónarmið hjá móður að hún teldi […] hafa farið út fyrir verklagsreglur í samtölum við stúlkuna. Þá hafi hún gefið í skyn að vinnsla málsins væri ekki rétt og að vandræði fjölskyldunnar væru tilkomin vegna vinnubragða starfsmanna barnaverndarnefndar og skóla. Var í framhaldinu ákveðið að móðirin og starfsmenn stefnda hittu starfsmenn skólans [...] 2016 til þess að varpa frekara ljósi á málið. Á þeim fundi hafi móðirin sagt frá því að stúlkan hafi upplýst hana um að hún hefði ruglast þegar hún var að tala við […] og að faðirinn hefði aldrei gert neitt. Þá setti móðirin út á störf […]. Aðilar voru þó sammála um það á fundinum að stúlkan færi sem fyrst í viðtöl í Barnahúsi. Seinna fengu starfsmenn stefnda upplýsingar frá Barnahúsi um að hringt hefði verið þrisvar í móðurina þennan sama dag en hún ekki svarað eða hringt til baka. Daginn eftir, [...] 2016, barst starfsmönnum barnaverndarnefndar bréf frá Barnahúsi þar sem því er lýst að stúlkan sé í samskiptum við meintan geranda og að hún njóti ekki stuðnings móður sinnar. Meðferðarviðtöl séu því ekki líkleg til að skila árangri. Ekki kemur fram í bréfinu hvaðan starfsmaður Barnahúss hafði þær upplýsingar að stúlkan væri í samskiptum við föður og að hún nyti ekki stuðnings móður sinnar.

16 Í samræmi við meðferðaráætlunina var höfð tilsjón með heimilinu með því markmiði að koma reglu á heimilishaldið. Tilsjónarkonan fór þrisvar á heimilið á tímabilinu [...] til [...] 2016. Í skýrslum hennar kemur fram að móðirin hafi lýst því að stúlkan hafi sagst hafa ruglast í frásögn sinni og að málið væri allt misskilningur. Í skýrslunum kemur einnig fram að móðirin hafi verið í samskiptum við föður meðal annars vegna sálfræðiaðstoðar sem þau væru að leita eftir fyrir stúlkuna og að maðurinn hefði komið oft í heimsókn á heimilið en gisti hjá […].

17 Samkvæmt meðferðaráætluninni skyldi barnaverndarnefnd útvega móður sálfræðiviðtöl. Leituðu starfsmenn barnaverndarnefndar til O sálfræðings í þessu skyni [...]. Í framburði O fyrir héraðsdómi staðfesti hún að rætt hefði verið við hana en hún hefði hins vegar ekki fengið beiðni frá barnaverndarnefnd þótt hún hefði gengið eftir því.

18 Fram kemur í greinargerð starfsmanna barnaverndarnefndar að í upplýsingum frá skóla stúlkunnar [...] 2016 hafi komið fram að hún hafi átt erfiðan dag í skólanum og að hún hafi sagt frá því að hún hefði farið með foreldrum sínum og bróður að kaupa [...]. Þá hafi faðir og móðir mætt saman í foreldraviðtal í skólanum [...] 2016 og þar hefðu komið fram vísbendingar um að faðirinn væri ennþá á heimilinu.

19 Starfsmaður barnaverndarnefndar ræddi við móðurina [...] 2016 um að hún styddi ekki við dóttur sína sem kæmi meðal annars fram í því að hún hefði ekki svarað símhringingum Barnahúss og að meðferðin þar mundi ekki koma að gagni ef umönnunaraðilinn væri ekki virkur þátttakandi. Þá hafi komið fram hjá móðurinni að hún tryði ekki frásögn dótturinnar hjá […] eða Barnahúsi, heldur eingöngu frásögn hennar um að þetta væri allt á misskilningi byggt. Rætt var hvort móðirin mundi samþykkja vistun utan heimilis svo að stúlkan gæti verið í umhverfi þar sem hún hefði stuðning. Móðirin hafnaði þeirri tillögu.

20 Starfsmenn barnaverndarnefndar lögðu fram tillögu [...] 2016 um vistun stúlkunnar utan heimilis og úrskurðaði barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar [...] 2016 að stúlkan skyldi tekin af heimili foreldra og vistuð utan þess á vegum nefndarinnar. Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti úrskurð barnaverndarnefndar með dómi [...] 2016. Stúlkan hefur síðan verið vistuð utan heimilis.

21 Sumarið 2016 bárust starfsmönnum barnaverndarnefndar upplýsingar um að drengurinn hefði ekki mætt í […] eftir sumarfrí og að hann hefði [...]. Ræddu starfsmenn barnaverndarnefndar við starfsmenn [...] og kom fram hjá þeim að drengnum hefði gengið mjög erfiðlega að aðlagast. Í viðtali starfsmanna barnaverndarnefndar við drenginn í […] kom fram að hann, móðirin og faðir byggju öll saman. Þegar rætt var við móðurina um þessi mál sagðist hún hafa ákveðið að flytja frá Hafnarfirði til [...] og hún væri að hefja nám í [...].

22 Á fundi starfsmanna barnaverndarnefndar með móðurinni og lögmanni hennar í [...] 2016 var borin undir hana grunur um að hún byggi ennþá með föður barnanna. Móðirin sagði það rangt, þau væru búin að slíta samvistum og hefðu ekki búið saman síðan í [...] 2015. Móðirin upplýsti að faðir kæmi stundum til þeirra um helgar í umgengni við drenginn en væri aldrei einn með honum. Lögmaður konunnar staðfesti að hún hefði verið að vinna í skilnaði hjónanna í hálft ár. Umsókn um skilnað var lögð fram hjá sýslumanni [...] 2016 en hún var síðar dregin til baka þar sem þau hefðu ákveðið að vera í hjúskap en búa ekki saman þar til málið væri til lykta leitt. Samkvæmt upplýsingum starfsmanna barnaverndarnefndar hefði komið fram í skýrslutöku af stúlkunni í Barnahúsi [...] 2016 að hún hefði áhyggjur af bróður sínum hjá móður sinni en hún hafði tvívegis áður nefnt þessar áhyggjur sínar að sögn starfsmanna barnaverndarnefndar.

23 Í ljósi upplýsinga sem starfsmenn barnaverndarnefndar töldu sig hafa um stöðu foreldra á heimili barnsins var ákveðið [...] 2016 að beita neyðarráðstöfun samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga og vista drenginn utan heimilis. […]. Drengurinn hefur frá þessum tíma verið vistaður utan heimilis.

24 Á heimilinu þar sem börnin voru vistuð, fyrst í [...] 2015 og síðan frá árinu 2016, voru fyrir [...]. Samkvæmt framburði vistmóður fyrir héraðsdómi voru vistforeldrarnir þá [...] og [...] ára gamlir.

25 Í ágústmánuði 2016 óskaði barnaverndarnefnd eftir því við E sálfræðing að hann mæti forsjárhæfni móðurinnar. Skilaði hann matinu 7. nóvember sama ár. Meginniðurstöður þess voru þær að móðirin væri ekki nægilega hæf til að fara með forsjá barna sinna einkum vegna afstöðu hennar til barnaverndarmálsins. Það lýsti sér í því að hún hefði ekki tekið skýra afstöðu með börnunum, hún hefði verið í samskiptum við föður, samstarf hennar við barnaverndarnefnd hefði ekki verið nægjanlega gott, vísbendingar væru um ákveðna vanrækslu á heimili vegna [...] stúlkunnar og [...] hjá drengnum, mögulegt ofbeldi, foreldrar hefðu rætt um barnaverndarmálið í veislu og móðirin pressað á stúlkuna vegna framburðar hennar. Matsmaðurinn mælti þó með áframhaldandi umgengni undir eftirliti og að hún yrði aukin þegar á liði og færi fram á heimili móður. Telur matsmaðurinn að aðlaga þurfi börnin aftur móður sinni þegar lögreglumálinu verður lokið ef vel gengur með umgengni. Þá mælir hann með því að móðir og börn vistist í greiningar og leiðbeiningarvistun áður en þau fara í hennar umsjá ef möguleiki er á slíku úrræði eða að vandað verði vel til aðlögunar á heimilinu. Í matinu kemur fram að tengsl móður við börnin séu eðlileg í umgengninni og að móðirin hafi góðan grunn til tengslamyndunar. Styrkleiki hennar felist einnig í að hún sé reglusöm, hafi sýnt vilja til að sinna börnunum og hafi sterk fjölskyldutengsl. Tengslin við bæði börnin hafi í umgengni virst eðlileg [...]. Í ljósi alls þessa taldi matsmaðurinn ekki rétt eins og á stæði að börnin færu í hennar umsjá meðan á rannsókn málsins stæði.

26 Með greinargerð 8. júní 2017 lögðu starfsmenn barnaverndarnefndar til að áfrýjendur yrðu sviptir forsjá barna sinna með dómi og að börnin yrðu vistuð til 18 ára aldurs á vegum barnaverndarnefndar. Til grundvallar tillögunni lá að þeir hefðu reynt til hlítar að ná fram samvinnu við móðurina en afstaða hennar væri sú að um misskilning hafi verið að ræða við upphaf málsins sem hafi leitt til ómaklegrar aðfarar að fjölskyldu hennar. Þá kemur fram í tillögunni að þrátt fyrir útgáfu ákæru á hendur föður í málinu styðji móðirin föðurinn en ekki börnin og megi því ætla að hvort sem um sekt eða sýknu verði að ræða í dómsmálinu muni móðirin ekki skipta um skoðun. Barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar samþykkti með bókun 4. júlí 2017 að gerð yrði krafa fyrir dómi um að foreldrarnir yrðu sviptir forsjá barnanna. Í bókuninni er meðal annars vísað til þess að ákæra hafi verið gefin út á hendur föður og að börnunum líði vel á vistheimilinu. Stefna í máli til sviptingar forsjár var gefin út 22. september 2017 og var hún þingfest í Héraðsdómi [...] 2017.

27 Með ákæru útgefinni [...] 2017 var faðirinn ákærður fyrir brot gegn börnum sínum sem talin voru varða við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Héraðsdóms […] í máli nr. S[...]/2017 uppkveðnum [...] 2017 var hann sýknaður af sakargiftum. Þeirri niðurstöðu var ekki áfrýjað og er sá dómur því endanlegur.

28 Frá því að börnin voru vistuð utan heimilis hefur móðir haft við þau umgengni. Upphaflega var umgengni við stúlkuna tvisvar í mánuði í tvær klukkustundir í senn. Eftir að drengurinn fór í vistun var umgengni hans við móður einu sinni í viku, tvær klukkustundir í senn og var stúlkan með þeim í umgengni tvisvar í mánuði. Eftir að dómur féll í héraði [...] 2018 sem staðfesti kröfur stefnda um forsjársviptingu úrskurðaði barnaverndarnefnd Hafnarfjarðar 16. ágúst 2019 að umgengni barnanna við móður skyldi vera einu sinni í mánuði í tvær klukkustundir og undir eftirliti. Faðir hefur ekki haft neina umgengni við börnin frá vistun þeirra og ömmur barnanna hafa haft mjög takmarkaða umgengni við þau.

29 Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi var dómkvaddur matsmaður 25. október 2017 til að framkvæma mat á forsjárhæfni foreldra. Matsmaðurinn, F sálfræðingur, skilaði mati 12. maí 2018. Meginniðurstöður matsgerðarinnar voru þær að ýmislegt hefði mátt fara betur í umönnun og uppeldi barnanna. Veikleikar hafi verið í forsjárhæfni foreldra en erfitt væri að meta þá vegna þess hvernig málið væri vaxið og að ekki hefði náðst samvinna með aðilum í upphafi. [...] B hefði haft áhrif á getu hennar til að sinna börnunum og sömuleiðis fjarvistir föður vegna […]. Útilokað hafi verið að meta tengsl barnanna við föður með beinum hætti þar sem ekkert samband hafi verið á milli þeirra í langan tíma. Tengslamyndun móður við börnin væri skert og þá einkum tengsl hennar við stúlkuna. Tengslarof hafi orðið þegar börnin voru tekin af heimilinu og foreldrum nær algjörlega haldið fyrir utan umönnun þeirra síðustu tvö árin. Börnin hafi á þessu tíma myndað djúpstæð tengsl við vistforeldra sína og virst upplifi þar öryggi, ást og hlýju.

30 Í gögnum málsins er að finna tvö bréf þar sem fram koma athugasemdir og ábendingar Barnaverndarstofu við málsmeðferð barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar í málum barnanna. Í fyrsta bréfinu, [...] ágúst 2017 vegna kvörtunar lögmanns móður 26. október 2016, gerir Barnaverndarstofa athugasemdir við vinnslu málsins þar sem ekki hafi verið fylgt ákvæðum 23. gr. barnaverndarlaga og að börnin hafi verið vistuð utan heimilis á ólögmætan hátt. Nánar lutu athugasemdirnar að því að ekki hefðu verið gerðar greinargerðir um niðurstöður könnunar í málinu, ekki hefði legið fyrir á hvaða grundvelli stuðningsúrræði hefðu verið veitt, ekki hefðu verið gerðar áætlanir fyrir hvort barn um sig auk þess sem ekki hefði verið fjallað um þau atriði í áætluninni sem skylt var að gera. Þá hefðu ekki verið gerðar einhliða áætlanir ef samvinnu foreldra skorti. Þar sem vistheimili barnanna hefði ekki haft leyfi Barnaverndarstofu til að vista börnin frá [...] 2016 hafi þau ekki verið löglega vistuð.

31 Í seinna bréfinu [...] maí 2019, vegna kvörtunar lögmanns föður 31. janúar 2018, gerir Barnaverndarstofa athugasemdir við að drengurinn hafi verið vistaður utan heimilis eftir að úrskurður um vistun hafi runnið út [...] 2017 án þess að ákvörðun um hana hafi verið endurnýjuð. Drengurinn hafi því verið vistaður án þess að legið hafi fyrir leyfi Barnaverndarstofu fyrir vistheimilinu. Þá gerir Barnaverndarstofa athugasemdir við að ekki hafi verið gerður skriflegur umgengnissamningur við föður barnanna og ömmur þótt þau hafi leitað eftir umgengni.

32 Fyrir Landsrétti hafa málsaðilar lagt fram ný gögn en þar á meðal eru endurrit af fyrstu skýrslutökum yfir börnunum í Barnahúsi á árinu 2015, athugasemdir Barnaverndarstofu við málsmeðferð barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar 8. maí 2019 og úrskurður barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar um að umgengni móður skuli vera einu sinni í mánuði, tvo tíma í senn undir eftirliti og að engin umgengni verði við föður.

33 Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var dómur héraðsdóms frá 16. júlí 2018 um forsjársviptingu ómerktur með dómi Landsréttar í máli nr. 671/2018 frá 1. mars 2019 þar sem héraðsdómur hafði verið skipaður tveimur sérfróðum meðdómsmönnum. Með hinum áfrýjaða dómi sem kveðinn var upp 6. júní 2019 í málinu nr. E[...]/2017 var komist að því að fallast bæri á kröfur stefnda um að áfrýjendur yrðu sviptir forsjá barnanna þar sem uppfyllt þættu skilyrði a, c og dliðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga og að ekki yrði séð að önnur og vægari úrræði væru tæk samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laganna.

34 Við meðferð málsins nr. 671/2018 í Landsrétti, sem ómerkti dóm héraðsdóms, ræddu dómarar við börnin 13. febrúar 2019. Ekki var talin ástæða til að ræða við börnin að nýju þegar málið kom aftur fyrir dóminn enda töldu áfrýjendur að börnin væru farin að gjalda verulega fyrir þau fjölmörgu viðtöl sem þau hafi átt við sérfræðinga og dómara í málinu í gegnum tíðina. Í málinu er lagt fram minnisblað dómara um viðtöl þeirra við börnin 13. febrúar 2019 en þar kemur fram að stúlkan vilji búa hjá fósturforeldrum og finnist hún örugg þar. Sagðist hún vera óörugg hjá móður og ekki treysta henni þar sem hún hefði ekki passað hana. Hún vildi hins vegar fara í umgengni til móður. Drengurinn tjáði dómurum að honum líkaði „smá vel“ að búa hjá fósturforeldrum en hann vildi meiri umgengni við móður og jafnvel fá að gista hjá henni. Hann hlakkar til að hitta móður sína í umgengni og verður „smá dapur“ þegar hann fer frá henni. Hann hugsar stundum um mömmu þegar hann er einn og „smá“ um pabba.

Málsástæður aðila

Málsástæður stefnda

35 Svo sem rakið hefur verið gerir stefndi kröfu um að áfrýjendur verði sviptir forsjá barna sinna þar sem uppfyllt séu skilyrði a, c og dliðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Krafan byggist á því að móðirin hafi ekki lagt trúnað á frásagnir barnanna af meintu kynferðisofbeldi og telji að ákæra á hendur föðurnum hafi verið á misskilningi byggð. Þar sem börnin hafi ekki notið stuðnings áfrýjenda í málinu séu þau óhæf til þess að fara með forsjá barnanna þar sem heilsu þeirra og þroska sé hætta búinn í umsjá þeirra við óbreyttar aðstæður. Þá er á því byggt að börnin óttist föður sinn og móður og stafi raunveruleg ógn af þeim. Stefndi byggir á því að önnur og vægari úrræði hafi verið fullreynd þegar málið var höfðað, sbr. 2. mgr. 29. gr. laganna, sérstaklega í ljósi þess að móðirin hefur ekki verið til neinnar samvinnu í málinu og ekki stutt frásagnir barnanna. Í stefnu til héraðsdóms er ekki sérstaklega byggt á því að vanræksla barnanna vegna áðurnefndra [...], [...] og óreiðu á heimili séu málsástæður fyrir sviptingarkröfunni þótt þessara atriða sé getið í lýsingu málsatvika.

Málsástæður áfrýjenda

36 Áfrýjendur reisa kröfur um sýknu á því að skilyrði a, c og dliðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu ekki uppfyllt í málinu. Það sé röng forsenda hjá stefnda að móðir hafi ekki stutt við hagsmuni barnanna í málinu eða verið til samvinnu. Málsgrundvöllur stefnda sé ekki lengur til staðar þar sem faðirinn hafi verið sýknaður af ákæru. Þá er á því byggt að upphafleg frásögn stúlkunnar hafi fengist í viðtali við […] sem tók tvær og hálfa klukkustund og að fulltrúinn hafi ekki haft reynslu eða þekkingu til að taka slík viðtöl. Þá hafi vistmóðir haft áhrif á frásagnir bæði stúlkunnar og drengsins enda liggur fyrir í framburði hennar hjá lögreglu og í framangreindum dómi í sakamálinu að hún hafi spurt þau út í meinta kynferðislega misbeitingu. Skýrslur barnanna í Barnahúsi hafi verið teknar í kjölfar þessara samtala og eftir ábendingu vistmóður.

37 Jafnframt byggja áfrýjendur kröfur sínar einnig á því að ekki hafi verið færðar sönnur á að skilyrði forsjársviptingar samkvæmt 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu að öðru leyti til staðar. Þá hafi stefndi ekki sýnt fram á að ekki hafi verið unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til að tryggja hagsmuni barnanna, sbr. 2. mgr. 29. gr. laganna, heldur liggi þvert á móti fyrir að stefndi hafi vanrækt þær skyldur sínar að styðja við fjölskylduna vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem komu upp. Meðferðaráætlanir hafi ekki verið gerðar og upphaflegri áætlun ekki verið fylgt af hálfu stefnda. Stefndi hafi brotið gegn meginreglum barnaverndarlaga sem fram koma í 4. gr., meðal annars um að hagsmunir barnanna skuli ráða för.

Niðurstaða

38 Í ákvæði 1. mgr. 2. gr. barnaverndarlaga kemur fram að markmið þeirra sé að tryggja nauðsynlega aðstoð við börn sem búa við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofna heilsu sinni og þroska í hættu. Til að ná markmiðum laganna skuli leitast við að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverkinu og beita úrræðum til verndar börnum þegar það á við. Í 1. mgr. 4. gr. laganna kemur fram það grunnviðhorf að beita skuli þeim ráðstöfunum sem ætla má að börnum séu fyrir bestu og að hagsmunir þeirra skuli hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Þá kemur fram í 7. mgr. 4. gr. laganna að barnaverndaryfirvöld skuli gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu skuli reynd áður en gripið er til annarra úrræða og að beitt skuli vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt.

39 Ákvæði barnaverndarlaga taka mið af þeim grunnréttindum sem mælt er fyrir um í 71. gr. stjórnarskrárinnar um að allir eigi rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu og heimilis og að þann rétt megi ekki skerða nema með lögum og að brýna nauðsyn beri til. Sambærilegt ákvæði er að finna í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en þar kemur fram að ekki megi ganga á þann rétt nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi meðal annars til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Þá ber einnig að geta 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, þar sem segir meðal annars að barn eigi eftir því sem unnt er rétt til að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra.

40 Framangreind ákvæði barnaverndarlaga, stjórnarskrár og alþjóðlegra sáttmála eru reist á því að á milli foreldris og barns séu tengsl sem njóta skuli lagaverndar. Gengið er út frá því að almennt þjóni það hagsmunum barnsins að leitað sé leiða til að barn og foreldri þess geti verið saman og þannig myndað fjölskyldutengsl eða til að efla og rækta þau tengsl sem fyrir eru. Af barnaverndarlögum og þeim meginreglum sem þau eru reist á leiðir að ávallt beri að velja þann kost að barn verði áfram hjá foreldri nema í ljós sé leitt að það samræmist ekki hagsmunum barnsins. Leiða af þessum meginreglum, sem og ákvæði 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga, ríkar skyldur barnaverndarnefndar til að kanna til hlítar hvort grundvöllur sé til þess að halda fjölskyldum saman og eftir atvikum hvort það sé unnt með viðeigandi stuðningsúrræðum barnaverndaryfirvalda ef talið er að skorti á forsjárhæfni foreldra. 41 Upphaf málsins er sem fyrr segir að […] í skóla stúlkunnar tilkynnti til stefnda, barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar, í [...] 2015 að stúlkan hefði í viðtali við hana upplýst að hún hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun af hálfu föður síns. Starfsmenn stefnda tilkynntu málið strax til lögreglu og var faðirinn handtekinn þann sama dag. Strax í [...] var tekin, með samþykki móður, ákvörðun um að börnin yrðu vistuð utan heimilis. Þar sem móðir var ófús að samþykkja framlengingu á vist barnanna utan heimilis í [...] var gripið til neyðarráðstöfunar samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga og voru bæði börnin vistuð áfram utan heimilis til [...] 2015.

42 Í málinu liggur fyrir að starfsmenn barnaverndarnefndar töldu í upphafi árs 2016 að móðir barnanna stæði ekki af heilum hug að baki stúlkunni og þeirri meðferð sem fór fram í Barnahúsi og lögreglu vegna rannsóknar á ásökunum um kynferðislega misnotkun af hálfu föður. Þá bera gögn málsins með sér að þótt móðirin hafi viljað trúa stúlkunni og styðja við hana hafi geta hennar til þess á þeim tíma verið takmörkuð þar sem hún taldi sig ekki vita hverju hún ætti að trúa um hina meintu misnotkun. Hún hafi haft traust á föðurnum og taldi hann hafa reynst börnunum vel. Þá fullyrðir móðirin að stúlkan hafi sagt henni, eftir að hún kom til baka úr fyrstu vistuninni [...] 2015, að hún hefði ruglast í viðtalinu hjá […] og að málið væri á misskilningi byggt. Kemur fram í greinargerðum starfsmanna stefnda sem liggja frammi í málinu að móðirin og móðuramman hafi ítrekað lýst því yfir á þessum tíma að rekja mætti málið til mistaka […] og afstöðu starfsmanna stefnda. Þá kemur einnig fram í málsgögnum að starfsmenn stefnda hafi grunað að faðirinn hafi verið í meiri samskiptum við börnin um jólin en þeir höfðu gert ráð fyrir og jafnvel að hann hefði verið inni á heimilinu um jól og áramót. Þessu hefur móðirin mótmælt sem röngu en staðfest að hún hafi skilið það svo að faðirinn mætti umgangast stúlkuna í fjölskylduboðum. Fram hefur komið að starfsmenn barnaverndarnefndar gáfu vilyrði sitt fyrir því að börnin gætu hitt föður um jól í eitt sinn að minnsta kosti.

43 Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. barnaverndarlaga ber barnaverndarnefndum að kappkosta að afla sem gleggstra upplýsinga um hagi barns þegar nefndinni berast upplýsingar um hugsanlega vanrækslu. Þá er mælt fyrir um það í 1. mgr. 23. gr. að nefndinni beri að taka saman greinargerð þar sem lýst er niðurstöðum könnunarinnar, hverra úrbóta sé þörf og tillögum að heppilegum úrræðum. Ef könnunin leiðir til þess að þörf sé á sérstökum úrræðum ber að gera skriflega áætlun um frekari meðferð málsins. Í gögnum málsins verður ekki séð að nefndin hafi tekið saman greinargerð um könnun málsins en fyrir liggur að aðeins var gerð ein skrifleg meðferðaráætlun [...] 2015.

44 Þegar fyrir liggur grunur um misnotkun á barni þarf að tryggja að rannsókn slíks máls hafi eðlilegan framgang. Þá er eðlilegt að gripið sé til ráðstafana til að tryggja að samskipti barns og meints geranda séu takmörkuð. Miðað við þær aðstæður sem voru uppi í málinu og lýst er að framan verður að fallast á að forsvaranlegt hafi verið að vista stúlkuna tímabundið utan heimilis meðan á rannsókn málsins stóð og eftir atvikum meðan unnið væri með móður að því að skapa fullnægjandi aðstæður á heimilinu fyrir stúlkuna.

45 Eftir að stúlkan og síðan drengurinn voru vistuð utan heimilis fékk móðirin vikulega umgengni við drenginn en við stúlkuna á tveggja vikna fresti. Umgengnin fór fyrst fram utan heimilis móður en síðar á heimili hennar. Af fjölmörgum skýrslum umsjónaraðila sem liggja fyrir í málinu verður ekki annað ráðið en að umgengnin hafi almennt gengið vel miðað við aðstæður.

46 Áður er rakið að stefndi fékk E sálfræðing til að meta forsjárhæfni móðurinnar og skilaði hann niðurstöðu 7. nóvember 2016. Meginniðurstöður matsins eru þær að móðirin sé ekki nægilega hæf til að fara með forsjá barna sinna einkum vegna afstöðu hennar til barnaverndarmálsins og að hún hafi ekki tekið skýra afstöðu með börnunum. Matsmaðurinn mælti þó með áframhaldandi umgengni og að hún yrði aukin. Taldi hann að aðlaga þyrfti börnin aftur að móður þegar sakamálinu lyki. Í matinu kemur fram að tengsl móður við börnin hafi verið eðlileg í umgengni og að móðirin hafi góðan grunn til tengslamyndunar. Tengslin séu [...]. Taldi matsmaðurinn ekki rétt að börnin færu í hennar umsjá meðan á rannsókn sakamálsins stæði.

47 Eftir að ákæra á hendur föður var gefin út […] 2017, en áður en dómur féll í máli hans [...] sama ár, ákvað stefndi með bókun 4. júlí 2017 að gerð yrði krafa fyrir dómi um að foreldrarnir yrðu varanlega sviptir forsjá barnanna, þrátt fyrir ráðleggingar sálfræðingsins um aukna umgengni og aðlögun þegar sakamálinu lyki. Í bókuninni er meðal annars vísað til þess að ákæra hafi verið gefin út á hendur föður og að börnunum líði vel á vistheimilinu. Í tillögu starfsmanna stefnda sem lá til grundvallar bókuninni kom fram að þeir höfðu talið sig hafa reynt til hlítar að ná fram samvinnu við móður en að afstaða hennar við upphaf málsins væri sú að um misskilning hafi verið að ræða sem hafi leitt til ómaklegrar aðfarar að fjölskyldunni. Þá kemur fram í tillögunni að þrátt fyrir útgáfu ákæru á hendur föður í málinu styðji móðir hann en ekki börnin og megi því ætla að hvort sem um sekt eða sýknu yrði að ræða í dómsmálinu myndi hún ekki skipta um skoðun. Af þessum rökstuðningi nefndarinnar verður ekki annað ráðið en að það hafi engu skipt fyrir stefnda, þegar bókað var að krafa yrði gerð fyrir dómi um að foreldarnir yrði sviptir forsjá, hvort faðir barnanna yrði sakfelldur eða sýknaður af ákæru.

48 Sem fyrr greinir var faðirinn með dómi Héraðsdóms [...] 2017 sýknaður af sakargiftum. Má af gögnum málsins ráða að stefndi hafi talið þá niðurstöðu engu skipta um nauðsyn áframhaldandi afskipta af málefnum fjölskyldunnar, sem birtist meðal annars í því að nefndin hélt til streitu kröfu sinni fyrir dómi um að foreldarnir yrðu báðir varanlega sviptir forsjá barna sinna. Afstaða stefnda virðist hafa mótast af þeirri sannfæringu starfsmanna nefndarinnar að faðirinn hefði misnotað börnin þótt sýknaður hefði verið í sakamáli af sakargiftum þar um. Þessi afstaða nefndarinnar samræmist illa þeim sjónarmiðum sem ákvæði 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. greinar mannréttindasáttmála Evrópu eru reist á, en þar er kveðið á um að hver sá sem er borinn sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Sýkna af sakargiftum gaf stefnda þvert á móti fullt tilefni til að endurskoða í heild aðkomu sína að málinu. Þetta á einkum við um þá ákvörðun að krefjast þess að báðir foreldrar skyldu varanlega sviptir forsjá barna sinna. Þá var tilefni til að gera nýja meðferðaráætlun um samskipti barna við móður og föður, saman eða hvort í sínu lagi, með það að markmiði að sameina fjölskylduna aftur nema það yrði talið ógerlegt vegna hagsmuna barnanna.

49 Krafa stefnda um að áfrýjendur verði sviptir forsjá barna sinna er reist áa, c og dlið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Samkvæmt alið er heimilt að krefjast þess fyrir dómi að annað foreldri eða bæði verði svipt forsjá ef daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns er alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska. Samkvæmt clið er heimilt að krefjast forsjársviptingar ef barninu er misþyrmt, því misboðið kynferðislega eða megi þola alvarlega andlega eða líkamlega áreitni eða niðurlægingu á heimilinu. Þá er unnt samkvæmt dlið ákvæðisins að krefjast forsjársviptingar ef fullvíst þykir að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjá, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Þá kemur fram í 2. mgr. 29. gr. að forsjársviptingu verði eingöngu beitt þegar önnur úrræði hafa verið fullreynd.

50 Svipting forsjár barna samkvæmt 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga er alvarlegt inngrip í friðhelgi fjölskyldu og gengur lengst þeirra úrræða sem barnaverndarlög heimila. Með úrræðinu er í reynd miðað að því að slíta tengsl barna við foreldra sína og aðra fjölskyldumeðlimi. Verður forsjársviptingu af þessum ástæðum aðeins beitt að uppfylltum ströngum skilyrðum og að fullreyndum öðrum úrræðum sem skemmra ganga, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.

51 Í hinum áfrýjaða dómi er á því byggt að uppfyllt séu skilyrði a og dliðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga í tilviki móður og því sé rétt að svipta hana forsjá. Rökstyður dómurinn það með því að ótti barnanna gagnvart föður virðist af einhverjum ástæðum vera raunverulegur og sérstaklega að stúlkan treysti ekki móður sinni til að veita þeim vernd. Að auki byggir dómurinn á því að það sé sterkur vilji hjá börnunum að búa hjá vistforeldrum. Niðurstaða héraðsdóms byggir að þessu leyti á frásögn barnanna við ýmsa aðila sem hafa verið í samskiptum við þau vegna málsins. Í hinum áfrýjaða dómi er ekki frekar skýrt í hverju ótti barnanna felist heldur látið nægja að nefna að stúlkan hafi „… upplifað eitthvað það af völdum föður sem leitt hefur til þess að hún óttist hann...“, hún sé „… sýnilega þjökuð af einhverju“. Í málinu hefur ekkert komið fram um að þessi ótti stúlkunnar kunni að stafa af öðru en meintum kynferðisbrotum sem hún hefur lýst í skýrslum í Barnahúsi og faðirinn hefur nú verið sýknaður af.

52 Þegar barnaverndarnefnd hóf afskipti af málefnum fjölskyldunnar var stúlkan [...] ára gömul. Hún er nú [...] ára gömul og hefur samfellt frá febrúarmánuði 2016 verið vistuð utan heimilis í þrjú ár og sjö mánuði. Drengurinn var [...] ára þegar barnaverndarmálið hófst. Hann er nú [...] ára gamall og hefur samfellt verið vistaður utan heimilis frá 1. september 2016 eða í ríflega þrjú ár. Umgengni móður við börnin á þessum tíma hefur verið takmörkuð og undir eftirliti þrátt fyrir ráðleggingar sálfræðings um að umgengni skyldi aukin og börnin aðlöguð heimili móður þegar niðurstaða í sakamálinu lægi fyrir. Umgengni við föður hefur nánast engin verið, hvorki fyrir né eftir sýknudóminn yfir honum.

53 Samkvæmt 2. mgr. 63. gr. a. í barnaverndarlögum skal gefa barni sem ekki er aðili barnaverndarmáls kost á að tjá sig um mál í samræmi við aldur þess og þroska nema dómari telji að afstaða barns komi fram með nægilega skýrum hætti í gögnum málsins. Reglan er áréttuð í 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Þar segir í 1. mgr. að aðildarríki skuli tryggja barni sem myndað getur eigin skoðanir rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða, og skuli tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska. Þá segir í 2. mgr. 12. gr. að vegna þessa skuli barni einkum veitt tækifæri til að tjá sig við hverja þá málsmeðferð fyrir dómi eða stjórnvaldi sem barnið varðar, annaðhvort beint eða fyrir milligöngu talsmanns eða viðeigandi stofnunar, á þann hátt sem samræmist reglum í lögum um málsmeðferð.

54

Í héraðsdómi er meðal annars á því byggt að börnin, og þá einkum stúlkan, vilji vera áfram hjá vistforeldrum.

Áður er þess get ið að í viðtölum dómara Landsréttar við börnin 13. febrúar 2019 hafi komið fram hjá stúlkunni að hún óttist föður sinn og treysti ekki móður sinni. Hins vegar kom enginn slíkur ótti eða vantraust fram hjá drengnum, heldur lýsti hann þvert á móti áhuga á meiri samskiptum við móður og föður. Ljóst er að gögn málsins eru nokkuð misvísandi um vilja barnanna að þessu leyti eftir því hver hefur frásögnina eftir börnunum og hvenær hún átti sér stað. Þegar horft er til misvísandi endursagna af frásögnum barnanna, ungs aldurs þeirra og mikillar takmörkunar á umgengni við foreldra, sem staðið hefur í mjög langan tíma, verður að fara gætilega þegar vilja barnanna er gefið vægi í málinu. Þá er þess að gæta að svipting forsjár verður ekki byggð á því einu að vilji barnanna standi til þess að búa ekki hjá foreldrum sínum.

55

Við mat á því hversu mikið vægi meintum vilja barnanna verði gefið í málinu þarf að hafa í huga að börnin hafa verið vistuð lengi utan heimilis. Umgengni þeirra við móður hefur verið afar takmörkuð og við föður nánast engin. Þá verður að meta hvort þau hafi aldur og þroska til að skilja langvarandi og víðtækar afleiðingar þess að verða varanlega tekin úr forsjá foreldra sinna.

Enn fremur þarf að huga að því hvernig meintur vilji barnanna hafi myndast. Ætla má að hann hafi mótast að einhverju marki af því að umgengni hefur lengst af farið fram undir eftirliti sem kann að hafa átt þátt í að móta þann skilning þeirra að þeim sé ekki óhætt í umsjá móður sinnar án þess að utanaðkomandi aðili sé viðstaddur.

Að framangreindu virtu getur vilji barnanna ekki ráðið úrslitum í málinu.

56 Frá upphafi árs 2016 og fram á þennan dag, og þá einkum eftir að sýknudómur yfir föður lá fyrir, verður ekki séð að marktækar tilraunir hafi verið gerðar til að auka umgengni barna við móður, styrkja forsjárhæfni hennar eða aðlaga börnin heimili hennar. Þá verður ekki ráðið af gögnum málsins að kannað hafi verið hvort forsendur hafi verið til þess að koma aftur á samskiptum barnanna við föður sinn eftir að sýknudómurinn féll. Þá voru, svo sem fram hefur komið í athugasemdum Barnaverndarstofu, málsmeðferðarreglur ítrekað brotnar við meðferð málsins.

57 Samkvæmt því sem að framan er rakið er óhjákvæmilegt að líta svo á að stefndi hafi ekki sýnt fram á að ekki hafi verið unnt, eftir að sýknudómur féll, að beita öðrum og vægari úrræðum en varanlegri forsjársviptingu í málinu til þess að tryggja friðhelgi fjölskyldunnar og hagsmuni barnanna í samræmi við þau meginsjónarmið sem lög um barnavernd byggjast á. Með vísan til 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga er því fallist á kröfu áfrýjenda um sýknu af kröfum stefnda.

58 Í ljósi þeirrar niðurstöðu sem dómurinn hefur komist að er brýnt að barnaverndaryfirvöld sem koma að framhaldi málsins leggi sig fram um að koma á aukinni og bættri umgengni við foreldra sem fyrst. Þá er nauðsynlegt að gerð verði raunhæf og ítarleg áætlun um aðlögun að heimili móður. Markmið áætlunarinnar verði meðal annars að kanna nánar í hverju ótti stúlkunnar liggur og hvernig best verði að byggja upp traust hennar gagnvart móður og eftir atvikum föður. Áfrýjendur hafa lýst því yfir við dóminn að þau búi ekki saman og að faðirinn muni ekki búa á heimilinu eða koma að umgengni við börnin nema samkvæmt ráði sérfræðinga. Í framhaldinu mun því reyna verulega á vilja og getu foreldranna til þess að tryggja hagsmuni barnanna og sýna fram að þau séu hæf til þess að fara áfram með forsjá barnanna og gæta að fullu hagsmuna þeirra. Í ljósi atvika málsins, afstöðu barnanna og þess hvernig málinu hefur undið fram, er ljóst að stíga þarf varlega til jarðar í nýrri meðferðaráætlun. Þegar viðeigandi meðferð hefur farið fram mun koma í ljós hvort foreldrarnir geti áfram farið með forsjá barnanna, hvernig umgengni þeirra við börnin verði og hvort gerlegt sé, vegna hagsmuna barnanna, að sameina fjölskylduna á ný.

59 Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

60 Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjendur, A og B, skulu vera sýkn af kröfum stefnda, barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjenda skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, J-kk-ef Á-kk-ef, 1.000.000 króna, og Þ-kvk-ef I-kvk-ef J-kvk-ef, 1.000.000 króna.