357/2021

Útdráttur

E var sakfelld fyrir valdstjórnarbrot samkvæmt 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa 11. mars 2019, á Austurvelli í Reykjavík, sparkað þrisvar sinnum í fætur lögreglumanns sem þar var við skyldustörf með þeim afleiðingum að hann fann fyrir eymslum. Í dómi Landsréttar kom fram að framburður lögreglumanna fengi stuðning í myndskeiði af atvikum og var talið sannað að E hefði af ásetningi viðhaft þá háttsemi sem greindi í ákæru. Þá gæti sú staðreynd að atvik gerðust í tengslum við mótmælaaðgerð á engan hátt réttlátt þá háttsemi að sparka í lögreglumann. E var auk þess sakfelld fyrir þrjú brot gegn 19. gr. lögreglulaga, það er með því að hafa þann 5. apríl 2019 óhlýðnast fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa anddyri dómsmálaráðuneytisins er lögregla vísaði fólki brott þaðan, að hafa óhlýðnast fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa vettvang og halda för sinni áfram er lögregla aðstoðaði almennan borgara í Austurstræti í Reykjavík þann 29. júlí 2019.

Loks með því að hafa 19. mars 2019 óhlýðnast fyrirmælum lögreglu um að víkja frá aðalinngangi Alþingis er lögregla vísaði fólki á brott til að tryggja aðgengi að Alþingi. Um ákvörðun refsingar sagði meðal annars að valdstjórnarbrotið vægi langþyngst og að ákærða ætti sér ekki málsbætur varðandi það eða brotið í Austurstræti. Við ákvörðun refsingar vegna brotanna í dómsmálaráðuneytinu og fyrir framan Alþingi yrði á hinn bóginn að líta til þess að fyrir E vakti að standa vörð um réttindi hælisleitenda og það gerði hún með því að nýta á friðsaman hátt stjórnarskrárvarinn rétt sinn til mótmæla, þó að í þessum tilvikum hefði hún gengið lengra en heimilt var. Refsing E þótti hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði, bundin skilorði með þeim hætti sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur, þar á meðal um sakarkostnað.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 26. maí 2021 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Málsgögn bárust réttinum 9. febrúar 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2021 í málinu nr. S- 3642/2020.

2

Ákæruvaldið krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

3

Ákærða krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, til vara að sér verði ekki gerði refsing og til þrautavara refsimildunar.

4

Aðalmeðferð var ráðgerð 14. júní 2022 en að beiðni verjanda var henni frestað til 12. október 2022 og síðan til 20. sama mánaðar. Við aðalmeðferðina voru spiluð myndskeið af atvikum á Austurvelli 11. mars 2019 og fyrir framan Alþingishúsið 19. sama mánaðar.

Niðurstaða

Ákæra 2. júní 2020, liður 1

5

Málið lýtur að þremur ákærum er innihalda samtals fjóra ákæruliði. Í þessum lið er ákærðu gefið að sök brot gegn lögreglulögum með því að hafa 5. apríl 2019 óhlýðnast fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa anddyri dómsmálaráðuneytisins er lögregla vísaði fólki brott þaðan. Er þetta í ákæru talið varða við 19. gr., sbr. 2. mgr. 15. gr. og 44. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

6

Í 15. gr. lögreglulaga er mælt fyrir um ýmsar heimildir lögreglu til aðgerða í þágu almannafriðar og allsherjarreglu. Þar er lögreglu meðal annars heimilað að hafa afskipti af borgurunum til að halda uppi almannafriði og allsherjarreglu eða koma í veg fyrir yfirvofandi röskun til að gæta öryggis einstaklinga eða almennings. Í þessu skyni er lögreglu meðal annars heimilt að banna dvöl á ákveðnum svæðum og vísa á brott eða fjarlægja fólk. Í 19. gr. sömu laga segir að almenningi sé skylt að hlýða fyrirmælum sem lögreglan gefur, svo sem vegna umferðarstjórnar eða til þess að halda uppi lögum og reglu á almannafæri. Samkvæmt 44. gr. laganna varðar brot gegn 19. gr. fésektum nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum.

7

Í frumskýrslu lögreglu, sem tilgreinir tímasetninguna 15.51, kemur fram að óskað hafi verið eftir aðstoð lögreglu í dómsmálaráðuneytinu vegna hóps mótmælenda sem hafði tekið sér stöðu í anddyri ráðuneytisins og var þar með háreysti og skapaði ónæði fyrir starfsfólk. Er lögregla kom á vettvang hafi mátt sjá sitjandi á gólfinu níu manneskjur, sem krækt hefðu saman höndum og fótum, barið trommur og framkallað hávaða. Búið hafi verið að loka ráðuneytinu og fólkinu verið gefin skýr fyrirmæli um að yfirgefa anddyrið, annars yrði það handtekið fyrir að hlýða ekki fyrirmælum lögreglu. Tæplega helmingur hópsins hafi hlýtt fyrirmælunum strax og yfirgefið staðinn. Fimm manneskjur hafi verið eftir og ekki hlýtt frekari fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa ráðuneytið. Þau hafi því verið tekin lögreglutökum og færð í handjárn, þar á meðal ákærða. Í vistunarskýrslu er skráð að ákærða hafi verið handtekin klukkan 16.07. Fyrir liggja myndskeið úr öryggismyndavél ráðuneytisins auk ljósmynda sem unnar voru upp úr þeim. Af þessum gögnum er ljóst að mótmælendur komu inn í anddyrið klukkan 15.38, settust þar niður og hófu áslátt á gólf og lausamuni sem þeir höfðu meðferðis. Fyrir liggur að starfsmenn móttöku upplýstu starfsmenn ráðuneytisins um mótmælin klukkan 15.40. Lögreglan kom inn klukkan 15.56 og klukkan 16.03 gengu fjórir einstaklinganna út.

8

Lögreglumaður nr. J bar fyrir dómi að ráðuneytið hefði óskað eftir liðsinni lögreglu.

Ráðuneytið hafi verið í þann mund að loka en það ekki verið hægt vegna fólksins í anddyrinu. Fólkinu hafi verið gefin ítrekuð fyrirmæli um að fara út og fjórir einstaklingar af níu hafi gert það sjálfviljugir. Hinir fimm hafi ekki látið sér segjast, krækt sig saman og verið með háreysti og þá verið handteknir einn af öðrum eftir að lögreglubifreiðar voru komnar. Lögreglumaður nr. K kvað fólkið hafa fengið skýr fyrirmæli um að yfirgefa anddyrið. Fjórir mótmælendanna hafi staðið strax upp og farið en hinir fimm ekki hlýtt frekari fyrirmælum þannig að þeir hafi verið handteknir eftir að hafa margoft verið gefinn kostur á að yfirgefa vettvang. Ferlið hefði tekið einhverjar mínútur. Lögreglumenn nr. M, N, O, P og R báru á sömu lund. Fyrir dómi bar ákærða að henni hafi þótt gefast mjög stuttur tími til að bregðast við fyrirmælum lögreglu. Hún og þau sem voru með henni hafi verið búin að sitja í mjög skamman tíma inni í ráðuneytinu og henni hafi ekki verið gefinn nægur tími til að taka inn þessi fyrirmæli sem myndu binda enda á frelsi hennar til að mótmæla. Taldi hún sig hafa fengið í mesta lagi mínútu til að bregðast við fyrirmælunum. Vitnið A, sem kom í ráðuneytið rétt fyrir klukkan fjögur, bar einnig að fólkinu hefði ekkert ráðrúm gefist til að bregðastvið kröfu lögreglu um að það færi út úr anddyrinu.

9

Samkvæmt framansögðu ber fjöldi lögreglumanna að ákærða og aðrir þeir sem komu með henni í ráðuneytið hafi fengið ítrekuð fyrirmæli um að yfirgefa anddyri þess en ekki hlýtt þeim. Fær sá framburður stuðning af gögnum sem fyrir liggja úr öryggismyndavél ráðuneytisins. Þá er til þess að líta að ákærða kannaðist fyrir dómi við fyrirmæli lögreglu, sem og vitnið A, þó að þau teldu að lengri tími hefði átt að gefast til að bregðast við þeim. Með vísan til framangreinds en að öðru leyti þess sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi er sannað að ákærða hafi óhlýðnast fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa anddyri dómsmálaráðuneytisins er lögregla vísaði fólki á brott þaðan og þannig viðhaft háttsemi er fellur undir 19. gr. lögreglulaga.

10

Eftir stendur að meta hvort sakfelling ákærðu í þessu tilviki fari í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, sem veitt var lagagildi með lögum nr. 62/1994. Þótt lítið liggi fyrir í málinu um tildrög og ástæðu komu fyrrnefndra einstaklinga í dómsmálaráðuneytið bar ákærða fyrir dómi að hópur fólks hefði í marga mánuði reynt að fá fund með dómsmálaráðherra um málefni flóttafólks, án árangurs. Því hafi verið ákveðið að sitja inni í ráðuneytinu þannig að ekki væri hægt að hunsa nærveru fólks og eina krafan hafi verið sú að ráðherra myndi funda með flóttafólki. Verður samkvæmt þessu að telja ljóst að um var að ræða mótmæli sem ákærða tók þátt í.

11

Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 11. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. greinarinnar er kveðið á um að hver maður eigi rétt á að láta hugsanir sínar í ljós, en hann verði að ábyrgjast þær fyrir dómi. Er hér um víðtæka vernd tjáningarfrelsisins að ræða og hefur ákvæðið verið skýrt svo að í því sé fólginn réttur manna til að miðla upplýsingum með öllum formum tjáningar. Frelsi þetta nær þannig bæði til prentaðs og talaðs máls, auk tjáningar sem felst í annars konar athöfnum. Þá segirí 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 12. gr. laga nr. 97/1995, að menn eigi rétt á að safnast saman vopnlausir, en lögreglunni sé heimilt að vera við almennar samkomur. Með fyrrgreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar er slegið föstum almennum rétti einstaklinga til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir með friðsamlegum hætti.

Þá verða ákvæðin ekki túlkuð öðruvísi en svo að af þeim verði leiddur réttur hóps einstaklinga til að nýta saman tjáningarfrelsi sitt með fundum eða sameiginlegum mótmælum. Verða rétti þessum ekki settar skorður nema með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 10. og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, en um framangreint vísast til dæmis til dóma Hæstaréttar 28. maí 2015 í máli nr. 812/2014 og 30. september 1999 í máli nr. 65/1999 og dóms Landsréttar 27. nóvember 2020 í máli nr. 336/2019.

12

Þau mótmæli ákærðu sem fólust í fyrrnefndri háttsemi teljast ótvírætt til tjáningar í skilningi 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, auk þess sem ákærða og þeir sem voru með henni í ráðuneytinu komu saman með friðsömum hætti, sbr. 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Af því leiðir að réttur þeirra til að hafa uppi slík mótmæli varð aðeins takmarkaður eftir þeim skilyrðum sem tilgreind eru í nefndum greinum. Eins og mál þetta liggur fyrir dóminum verður því að meta hvort sú takmörkun á frelsi ákærðu samkvæmt greinunum, sem fælist í sakfellingu fyrir að óhlýðnast fyrirmælum lögreglu, teljist uppfylla skilyrði um lögbundinn grundvöll, að hún sé í þágu lögmætra markmiða og nauðsyn beri til hennar í lýðræðislegu þjóðfélagi.

13

Ótvírætt er að skilyrðinu um lögbundinn grundvöll er mætt með 15. og 19. gr., sbr. 44. gr. lögreglulaga, auk þess sem markmið 15. og 19. gr. um gæslu allsherjarreglu og almannafriðar er lögmætt markmið samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, 2. mgr. 10. gr. og 2. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Eftir stendur hvort takmörkunin teljist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Af því skilyrði leiðir að ekki er nægilegt til sakfellingar að ákærða hafi óhlýðnast fyrirmælum lögreglu heldur þarf að meta hvort þörf var þeirrar takmörkunar sem í fyrirmælunum fólst og hvort gætt hafi verið meðalhófs eða gengið lengra en nauðsyn krafði í þágu hins lögmæta markmiðs. 14

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar og Mannréttindadómstóls Evrópu hafa mótast ýmis sjónarmið um mat á því hvort takmörkun mótmælaaðgerðar teljist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi, sbr. áðurnefnda dóma Hæstaréttar og dóm yfirdeildar mannréttindadómstólsins 15. október 2015 í máli nr. 37553/05, K-x-x og fleiri gegn Litháen. Þegar um er að ræða aðgerð af því tagi sem áfrýjandi tók þátt í umrætt sinn, sem er mikilvægur þáttur í skoðanaskiptum í lýðræðislegu samfélagi, er miðað við að takmarkanir á fundafrelsi verði að skýra þröngt, enda nýtur stjórnmálaleg tjáning ríkastrar verndar. Að því er varðar friðsamleg mótmæli verður jafnframt að líta til þess að þau njóta verndar þótt þau ónáði eða móðgi þá sem eru annarrar skoðunar en mótmælendur. Þá er ljóst að þótt mótmæli valdi nokkurri truflun, til dæmis á umferð, réttlætir það eitt og sér ekki takmörkun á þeim, enda verða stjórnvöld að sýna visst umburðarlyndi gagnvart rétti fólks til mótmæla. Séu mótmæli aftur á móti viljandi skipulögð með það fyrir augum að trufla daglegt líf eða lögmæta starfsemi meira en óhjákvæmilegt er að fylgi lýðræðislegri mótmælaaðgerð eykst svigrúm yfirvalda til að grípa inn í. Í þessu sambandi verður einnig að telja að máli skipti hvort og þá hvaða aðra kosti mótmælendur hafa til tjáningar sinnar. Þá hefur eðli og þyngd þeirra viðurlaga sem til álita koma þýðingu, enda eru ríkari kröfur gerðar eftir því sem viðurlög eru þyngri.

15

Sú tjáning sem í mótmælum ákærðu fólst telst ótvírætt til stjórnmálalegrar tjáningar og nýtur því ríkrar verndar. Á hinn bóginn liggur fyrir að ákærðu hafði verið veitt nokkurt svigrúm til mótmælanna áður en henni var gert að yfirgefa ráðuneytið. Þannig höfðu mótmælendur sem fyrr segir komið sér fyrir í anddyri ráðuneytisins klukkan 15.38 en ráðuneytið lokaði klukkan 16.00. Þá er ljóst af myndbandsupptöku af mótmælaaðgerðinni að mótmælendur hugðust dvelja áfram í anddyri ráðuneytisins fram yfir reglulegan opnunartíma. Tæplega helmingur þeirra varð þó við fyrirmælum lögreglu um að víkja þaðan klukkan 16.03 en ákærða óhlýðnaðist þeim, var handtekin nokkrum mínútum síðar og hafði samkvæmt því haft svigrúm til að verða við þeim.

Við þessar aðstæður verður ekki talið að mótmælendur hafi átt rétt á að halda áfram mótmælum í ráðuneytinu, eftir lokun þess, heldur verður að telja að það hafi verið innan marka meðalhófs, í þágu allsherjarreglu, að gefa þeim fyrirmæli um að víkja úr ráðuneytinu þannig að unnt væri að loka því. Í því sambandi er og til þess að líta að ákærðu var ekki bannað að mótmæla ákvörðunum ráðherra og stjórnvalda með öllum tiltækum og löglegum ráðum, þar á meðal fyrir utan ráðuneytið, heldur eingöngu inni í ráðuneytinu eftir lokun þess. Þá er til þess að líta að brot gegn 19. gr. lögreglulaga varða eingöngu fésektum, nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum, en ákærðu var boðin sátt með greiðslu 10.000 króna sektar í ríkissjóð. Loks verður litið sérstaklega til þess við ákvörðun refsingar, sbr. síðar, að ákærða var að nýta sér stjórnarskrárvarinn rétt til mótmæla.

16

Samkvæmt öllu framangreindu verður ákærða sakfelld fyrir sakargiftir samkvæmt þessum lið ákæru frá 2. júní 2020 og er brot hennar þar rétt heimfært til refsiákvæða.

Ákæra 2. júní 2020, liður 2

17

Í þessum lið er ákærðu gefið að sök brot gegn lögreglulögum með því aðhafa 29. júlí 2019 óhlýðnast fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa vettvang og halda för sinni áfram er lögregla aðstoðaði almennan borgara við verslun 10- 11 í Austurstræti í Reykjavík.

Er þetta í ákæru talið varða við 19. gr., sbr. 2. mgr. 15. gr. og 44. gr. lögreglulaga.

18

Fyrir dómi bar lögreglumaður nr. R að lögreglumenn hefðu verið að aðstoða andlega veikan mann, sem búinn hafi verið að berhátta sig, er ákærðu bar að og stóð „alveg ofan í“ þeim. Hann hafi gefið henni fyrirmæli um að víkja eða halda för sinni áfram.

Fyrirmælin hefðu verið ítrekuð en ákærða ekki hlýtt og hann þá gengið með hana í burtu. Lögreglumaður nr. S bar með sama hætti að þegar lögregla hafi verið að aðstoða manninn hafi ákærða komið „alveg ofan í vettvanginn“, ítrekað verið beðin um að yfirgefa hann en ekki hlýtt því. Maðurinn hafi verið nakinn og þetta verið óþægilegt fyrir hann. Lögreglumaður nr. T bar einnig að ákærða hefði komið, skipt sér af, verið „alveg ofan í vettvangi“, truflað aðgerðir lögreglunnar og ekki hlýtt fyrirmælum um að færa sig.

19

Ákærða sjálf bar fyrir dómi að henni hefði verið ýtt af lögreglu. Taldi hún sig hafa staðið um það bil átta metra frá manninum eftir að henni var ýtt en í eins til eins og hálfs metra fjarlægð áður en henni var ýtt. Spurð hvort henni hefðu verið gefin fyrirmæli um að víkja svaraði hún: „Ekki svo ég muni, kannski var ég eitthvað svona beðin um að víkja eða eitthvað ég man ekki alveg og ég man ekki hvort að ég fékk að klára setninguna mína um að hérna að ég hlyti nú að mega standa hjá sérstaklega ef að maðurinn vill það“. Þá sagði hún: „[É]g vona að lögreglunnar vegna að þau hafi sagt við mig færðu þig frá, þú veist, það er bara eðlilegt að nota orðin sín fyrst og hérna en ég man ekki eftir því og ef þau hafa gert það þá hef ég væntanlega spurt má ég ekki standa hérna og þar af leiðandi kannski hlotið þessi þessar afleiðingar.“ 20

Vinkona ákærðu, B, bar meðal annars fyrir dómi að hún héldi að lögreglan hefði beðið ákærðu um að bakka. Vitnið hafi ekki séð það en heyrt það. C, sem var að störfum á nærliggjandi veitingastað, sagði lögreglu hafa beðið ákærðu um að fara til hliðar og vera ekki að skipta sér af störfum lögreglunnar. Ákærða hafi sagst eiga fullan rétt á að fylgjast með störfum lögreglunnar. Hún hafi staðið áfram og fylgst með en síðan verið hent frekar harkalega upp að vegg eftir eina til tvær mínútur. D, sem vann á sama veitingastað, bar að ákærða hefði tekið upp símann og byrjað að mynda afskipti lögreglunnar af manninum. Lögregla hafi beðið hana um að gera það ekki en hún sagt það fullkomlega löglegt. Lögregla hafi beðið hana um að færa sig lengra frá og hún gert það. Ákærða hafi elt lögregluna og manninn en haldið hæfilegri fjarlægð og lögreglan síðan hent henni upp að vegg. Nánar lýsti vitnið því svo að ákærða hefði fyrst verið „dálítið nálægt“ en síðan staðið um það bil einum og hálfum metra frá lögreglunni og manninum.

21

Samkvæmt framansögðu bera þrír lögreglumenn að ákærða hafi ekki sinnt ítrekuðum fyrirmælum um að yfirgefa vettvang þar sem lögreglan var að aðstoða almennan borgara í Austurstræti. Vinkona ákærðu bar og að hún hefði heyrt lögregluna biðja ákærðu um að bakka, auk þess sem vitnið C bar að ákærða hefði verið beðin um að víkja til hliðar en hún staðið áfram og fylgst með. Ákærða sjálf kannaðist við að hafa verið ýtt af lögreglu og kvað sig hafa staðið um það bil átta metra frá manninum eftir það. Sagðist hún kannski hafa verið beðin um að víkja en af framburði hennar og starfsmanna nærliggjandi veitingastaðar er ljóst að hún taldi sig eiga fullan rétt á að standa þar sem hún stóð og bar það fyrir sig gagnvart lögreglu. Þrátt fyrir að vitnið D hafi borið að ákærða hafi orðið við fyrirmælum lögreglu um að færa sig bar hún að ákærða hefði eftir það staðið um það bil einum og hálfum metra frá, sem er sú fjarlægð sem ákærða kvaðst hafa verið í áður en henni var ýtt og ljóst má vera að er afar nærri vettvangi. Samkvæmt öllu framansögðu telst sannað að ákærða hafi óhlýðnast fyrirmælum lögreglu með þeim hætti sem lýst er í ákæru. Þá fer ekki á milli mála að eins og atvikum var háttað var fullt tilefni til þeirra fyrirmæla lögreglu. Verður ákærða því sakfelld fyrir þá háttsemi sem henni er gefin að sök í þessum lið ákæru frá 2. júní 2020 og er brot hennar þar rétt heimfært til refsiákvæða.

Ákæra 18. júní 2020

22

Í ákærunni er ákærðu gefið að sök brot gegn valdstjórninni með því að hafa 11. mars 2019, á Austurvelli í Reykjavík, sparkað þrisvar sinnum í fætur lögreglumanns nr. U sem þar var við skyldustörf með þeim afleiðingum að hann fann fyrir eymslum. Er þetta í ákæru talið varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þar segir meðal annars að hver sem ræðst með ofbeldi á opinberan starfsmann, þegar hann er að gegna skyldustarfi sínu eða út af því, skuli sæta fangelsi allt að sex árum, en allt að átta árum ef brotið beinist að opinberum starfsmanni sem að lögum hefur heimild til líkamlegrar valdbeitingar.

23

Atvikið sem ákært er fyrir átti sér stað eftir að ákærða var af lögreglu dregin út úr hópi fólks á Austurvelli og lá á jörðinni. Ákærða neitar því að hafa sparkað í lögreglumanninn. Er myndskeið af atvikum var borið undir hana við aðalmeðferð í héraðsdómi kannaðist hún við að annar fótur hennar hafi verið uppi á einum tímapunkti, auk þess sem hún hefði hreyft fæturna. Tók hún meðal annars fram að það væru eðlileg viðbrögð að hnipra sig saman til að reyna að verja líkamann, auk þess sem hún hafi verið að reyna að standa upp. Hjá lögreglu neitaði ákærða því einnig að hafa sparkað í lögreglumanninn en tók fram að ef það hafi gerst, þá hafi það verið einhvers konar kippur eða óvart. Fyrir dómi kvað hún þetta rétt eftir sér haft hjá lögreglu.

24

Lögreglumaður nr. U bar fyrir héraðsdómi að ákærða hefði sparkað einu „þungu höggi í fótinn“ á honum. Hún hafi síðan horft reiðilega í augu hans og sparkað tvisvar eða þrisvar sinnum í viðbót í fótinn, mun lausara þó. Með síðari spörkunum hafi ákærða tekið af allan vafa um að þetta væri viljaverk. Hann hafi fengið marblett og eymsli en það hafi ekki háð honum í vinnu og hann því ekki aflað sér áverkavottorðs.

Lögreglumaður nr. Ú bar fyrir héraðsdómi að þegar lögreglumaður nr. U hafi verið búinn að sleppa ákærðu hafi hann séð hana draga að sér löppina og sparka í lögreglumanninn. Hún hafi síðan tvívegis í viðbót reynt að sparka í hann. Vitnið hafi verið beint fyrir framan þau og séð atvikið mjög vel. Þetta hafi ekki verið ósjálfráð hreyfing heldur hafi þurft ásetning tilhennar.

25

Vitnið E bar fyrir héraðsdómi að hún væri nokkuð viss um að hún hefði horft á ákærðu allan tímann og ekki séð hana sparka í lögreglumann. Nánar aðspurð sagði hún þó alveg geta verið að eitthvað hafi byrgt sýn á ákærðu og er henni var sýnt myndskeið af atvikum kvaðst hún ekki sjást á því. Hún hafi því staðið lengra frá. Vitnið F bar fyrir héraðsdómi að hún hefði haft ákærðu í augsýn og ekki séð hana sparka í lögreglumann.

26

Samkvæmt framansögðu bar lögreglumaður nr. U fyrir dómi að ákærða hefði sparkað í hann og fær sá framburður stuðning í skýrslu lögreglumanns nr. Ú fyrir dómi. Þá fær framburður lögreglumannanna stuðning í fyrirliggjandi myndskeiði af atvikum. Í ljósi þessara gagna metur dómurinn framburð ákærðu og vitnisins F ótrúverðugan. Þá verður framburður vitnisins E ekki talinn hafa þýðingu í ljósi þess sem áður greinir um að hún hafi staðið nokkuð langt frá vettvangi. Með framangreindum framburði og gögnum telst sannað að ákærða hafi af ásetningi viðhaft þá háttsemi sem greinir í ákæru. Engu breytir þótt ekki liggi fyrir önnur gögn um eymsli lögreglumannsins en hans eigin framburður, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 17. desember 2015 í máli nr. 705/2014. Þá getur sú staðreynd að atvik gerðust í tengslum við mótmælaaðgerð á engan hátt réttlætt þá háttsemi að sparka í lögreglumann. Verður ákærða því sakfelld samkvæmt ákæru 18. júní 2020 og er brot hennar þar rétt heimfært til refsiákvæða.

Ákæra 8. september 2020

27

Í ákærunni er ákærðu gefið að sök brot gegn lögreglulögum með því að hafa 19. mars 2019 óhlýðnast fyrirmælum lögreglu um að fara frá dyrum að aðalinngangi Alþingis er lögregla vísaði fólki á brott til að tryggja aðgengi að Alþingi. Er háttsemin í ákæru talin varða við 19. gr., sbr. 2. mgr. 15. gr. og 44. gr. lögreglulaga.

28

Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að Alþingi hafi óskað eftir skjótri aðstoð vegna þess að aðilar frá samtökunum „ [...]“ hafi verið búnir að koma sér fyrir við aðalinngang, bakinngang og bílageymslu Alþingis og hefta þannig aðgengi að húsinu.

Það hafi verið ósk Alþingis að lögregla kæmi og sæi til þess að aðgengi væri óheft.

Er lögregla kom að aðalinnganginum hafi mátt sjá tólf einstaklinga standa fyrir honum og hafi flestir verið búnir að líma hvítt málningarlímband fyrir munn sér og rita textann „stop deportation“ í lófa sína. Ákveðið hafi verið að sjá til þess að aðalinngangur hússins væri greiður vegna umferðar fólks, þar á meðal þingmanna, en ekki hafi átt að aðhafast annars staðar. Mótmælendum hafi ítrekað verið gefin fyrirmæli um að fara frá innganginum, ella gætu þeir átt von á handtöku. Þar sem þeir hafi ekki farið að fyrirmælum hafi þeim verið ýtt frá innganginum en ákærða hafi ekki látið sér segjast og reynt að koma sér aftur í fyrri stöðu. Hafi hún því verið handtekin og flutt á lögreglustöð. Fyrir liggja nokkur myndskeið af atvikum, sem og upplýsingaskýrsla lögreglu um eitt þeirra, sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi.

29

Ákærða bar fyrir dómi að þegar hún var handtekin hafi hún ekki staðið fyrir framan dyrnar. Hún telji sig hafa verið handtekna vegna þess að hún hafi beðið lögreglumann um að tala ensku. Það hafi ekkert tengst því að hún færi ekki eftir fyrirmælum, enda hefði hún farið eftir þeim. Þá sagði hún lögreglumanninn einungis hafa sagt „farðu frá dyrunum“ þannig að hún hafi þurft mikið að giska hvað hann vildi, sem hún teldi ekki skýr fyrirmæli. Ákærða tók einnig fram að hún hafi ekki „blokkerað“ neinn sem vildi fara inn í Alþingishúsið og fjöldi manns hafi gengið óhindrað inn og út. Kvað hún mótmælin hafa verið innblásin af mótmælum ljósmæðra, sem ákærðu og félögum hennar hafi þótt sniðug. Hafi ákærða í ljósi þess orðið mjög hissa á viðbrögðunum umrætt sinn, enda hafi enginn verið handtekinn eða skipað að nota tjáningarfrelsi sitt annars staðar í mótmælum ljósmæðra.

30

Lögreglumaður nr. J bar fyrir héraðsdómi að starfsfólk Alþingis hefði tjáð sér að fólk þyrði ekki að fara inn og út úr Alþingishúsinu og óskað eftirþví að mótmælendur yrðu fjarlægðir þannig að hægt væri að ganga inn og út. Vitnið hefði gefið ítrekuð fyrirmæli um að mótmælendur yrðu að færa sig í burtu. Þeir hafi verið fyrir framan innganginn og þegar þeim hafi verið ýtt í burtu hafi þeir komið aftur. Fyrirmælin hafi verið að færa sig frá innganginum og þau hafi verið ítrekuð svo tugum skipti. Lögreglumaður nr. V bar að lögregla hefði gefið fólkinu fyrirmæli um að fara í burtu, að Alþingi vildi fá að starfa óáreitt og hafa óhindrað aðgengi að húsinu. Fyrirmælin hafi verið margítrekuð. Ákærða hafi verið ein af þeim sem fóru fyrir hópnum og engan áhuga haft á að hlýða fyrirmælum lögreglu, það hafi verið ljóst frá byrjun. Lögreglumaður nr. AA bar að ákærða hefði neitað að færa sig frá innganginum þrátt fyrir ítrekuð fyrirmæli lögreglu. Mótmælendum hafi verið bent á hvar þeir gætu mótmælt, sem væri ekki beint fyrir framan hurðina. G, sem tók átt í mótmælunum, sagðist muna eftir almennum fyrirmælum lögreglu og tók meðal annars fram: „[É]g man það að það var verið að skipa, fólk stóð ekki sko þú veist fylgdi ekki öllum fyrirmælum um að bakka og bakka lengra“. Fólk hafi getað gengið inn og út úr húsinu. H, sem var sitjandi þingmaður er atvik gerðust, bar að mótmælendur hefðu ekki meinað henni inngöngu í húsið.

31

Samkvæmt framansögðu bera lögreglumenn að ákærða og aðrir þeir sem mótmæltu við aðalinngang Alþingis hafi fengið ítrekuð fyrirmæli um að færa sig þaðan en ekki hlýtt þeim. Fær sá framburður stuðning í fyrirliggjandi myndskeiðum af atvikum. Þar kemur skýrt fram að lögreglan gefur ítrekuð fyrirmæli til fólksins um að víkja frá innganginum og ákærða fer ekki eftir þeim. Þannig tekur hún sér til að mynda stöðu fyrir framan innganginn eftir að öðrum mótmælendum hefur verið ýtt þaðan, er síðan sjálfri ýtt í burtu en vísar til stjórnarskrárbundins tjáningarfrelsis síns og kemur sér aftur fyrir í hópnum framan við innganginn. Þrátt fyrir að hún hafi verið komin til hliðar við innganginn er hún var handtekin fer ekki á milli mála að hún hafði þá þegar brotið gegn ítrekuðum fyrirmælum lögreglu og þannig viðhaft háttsemi er fellur undir 19. gr. lögreglulaga.

32

Eftir stendur að meta hvort sakfelling ákærðu í þessu tilviki fari í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Um þau ákvæði og sjónarmið sem hér reynir á vísast til liða 11 til 14 að framan. Eins og mál þetta liggur fyrir dóminum þarf því að meta hvort sú takmörkun á frelsi ákærðu samkvæmt nefndum ákvæðum, sem fælist í sakfellingu fyrir að óhlýðnast fyrirmælum lögreglu, teljist uppfylla skilyrði um lögbundinn grundvöll, að hún sé í þágu lögmætra markmiða og nauðsyn beri til hennar í lýðræðislegu þjóðfélagi. Með vísan til þess sem áður er rakið er ótvírætt að skilyrðunum um lögbundinn grundvöll og lögmætt markmið er fullnægt en eftir stendur hvort takmörkunin teljist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Af því skilyrði leiðir sem fyrr segir að ekki er nægilegt til sakfellingar að ákærða hafi óhlýðnast fyrirmælum lögreglu heldur þarf að meta hvort þörf var á þeirri takmörkun sem í fyrirmælunum fólst og hvort gætt hafi verið meðalhófs eða gengið lengra en nauðsyn krafði í þágu hins lögmæta markmiðs.

33

Sú tjáning sem í mótmælum ákærðu fólst telst ótvírætt til stjórnmálalegrar tjáningar og nýtur því ríkrar verndar. Á hinn bóginn liggur fyrir að ákærðu og öðrum mótmælendum hafði verið veitt nokkurt svigrúm til mótmælanna áður en til afskipta lögreglu kom. Þá bera fyrirliggjandi myndskeið með sér að þótt enginn sjáist beinlínis hverfa frá inn- eða útgöngu þá fól staða mótmælenda í sér verulega takmörkun á aðgengi að húsinu. Þannig þurftu ýmsir þeirra sem ætluðu inn eða út að troða sér á milli mótmælenda, sem ómögulegt var án snertingar, auk þess sem ráðherra sést á myndskeiði beygja sig undir arma mótmælenda til að komast inn í húsið. Þá stóðu mótmælendur á köflum algjörlega fyrir dyrunum auk þess sem sannað er að starfsfólk Alþingis óskaði eftir afskiptum lögreglu þar sem aðgengi að húsinu væri heft.

Samkvæmt 36. gr. stjórnarskrárinnar er Alþingi friðheilagt og enginn má raska friði þess né frelsi. Þá varum að ræða aðalinngang Alþingis sem fyrirliggjandi myndskeið ber með sér að er meðal annars notaður af alþingismönnum og ráðherrum. Í ljósi framangreinds og atvika umrætt sinn verður að telja að það hafi verið innan marka meðalhófs, í þágu allsherjarreglu, að gefa mótmælendum fyrirmæli um að víkja frá inngangi Alþingis þannig að fólk kæmist óhindrað inn og út úr húsinu. Þá bera fyrirliggjandi myndskeið með sér að fyrirmæli lögreglunnar hafi með skýrum hætti beinst einmitt að þessu, það er að mótmælendur vikju frá innganginum, en fyrirmælin hófust svo og voru síðan ítrekuð: „Það eru skýr fyrirmæli frá lögreglu, þið blokkerið ekki innganginn á Alþingi. [...] Þið getið nýtt ykkur tjáningarfrelsið annars staðar en ekki hérna fyrir. [...] Færið ykkur frá dyrum Alþingis.“ Af framangreindu leiðir ogað ákærðu og öðrum mótmælendum var ekki bannað að mótmæla með öllum tiltækum og löglegum ráðum, þar á meðal fyrir utan Alþingi, heldur eingöngu með því að hefta aðgengi að þinghúsinu. Kemur enda fram á margnefndum myndskeiðum að lögregla bendir mótmælendum á þennan rétt og beinir þeim frá innganginum þar sem þeim var unnt að halda mótmælum áfram. Að því er varðar ákærðu sjálfa stóð hún framan af ekki fyrir innganginum heldur til hliðar við hann og því ljóst að fyrirmæli lögreglu tóku í upphafi ekki til hennar. Í kjölfarið mótmælti hún á hinn bóginn einarðlega rétti lögreglunnar til að gefa mótmælendum fyrirmæli og tók sér tvívegis stöðu fyrir framan innganginn, þvert á skýr fyrirmæli lögreglu, sem samkvæmt framansögðu verður að telja hafa verið innan marka meðalhófs. Að endingu er til þess að líta, sem áður er rakið, að brot gegn 19. gr. lögreglulaga varða eingöngu fésektum og við ákvörðun refsingar verður litið til þess að ákærða var að nýta sér stjórnarskrárvarinn rétt til mótmæla.

34

Samkvæmt öllu framangreindu verður ákærða sakfelld fyrir sakargiftir samkvæmt ákæru 8. september 2020 og er brot hennar þar rétt heimfært til refsiákvæða.

Ákvörðun refsingar og sakarkostnaður

35

Samkvæmt framansögðu er ákærða sakfelld fyrir valdstjórnarbrot samkvæmt 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga og þrjú brot gegn 19. gr. lögreglulaga. Við ákvörðun refsingar vegur fyrstnefnda brotið langþyngst. Um það vísast til þess sem áður greinir um refsiramma fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga og til dómaframkvæmdar um valdstjórnarbrot, þar sem algengt er að brot af þessum toga varði tveggja eða jafnvel þriggja mánaða fangelsi, sjá til dæmis dóm Hæstaréttar 17. desember 2015 í máli nr. 705/2014, þar sem dæmd var tveggja mánaða fangelsisrefsing vegna sparks í fótlegg lögreglumanns.

36

Ákærða hefur ekki áður sætt refsingu, auk þess sem nokkur dráttur hefur orðið á meðferð málsins án þess að henni verði um það kennt. Hún á sér ekki málsbætur að því er varðar valdstjórnarbrotið eða brotið í Austurstræti 29. júlí 2019. Við ákvörðun refsingar vegna brotanna í dómsmálaráðuneytinu og fyrir framan Alþingi verður á hinn bóginn að líta til þess að fyrir ákærðu vakti að standa vörð um réttindi hælisleitenda og það gerði hún með því að nýta á friðsaman hátt stjórnarskrárvarinn rétt sinn til að mótmæla, þó svo að í þessum tilvikum hafi hún gengið lengra en heimilt var. Telur dómurinn að mögulegt hefði verið að fresta ákvörðun refsingar í málinu, líkt og gert var í dómi Hæstaréttar 28. maí 2015 í máli nr. 812/2014, ef ekki hefði komið til sakfellingar fyrir hin tvö brotin, en samkvæmt 77. gr. almennra hegningarlaga verður refsing fyrir brotin tiltekin í einu lagi á grundvelli þeirra sjónarmiða er þar greinir.

37

Með hliðsjón af framangreindu þykir refsing ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði, sem bundin verður skilorði með þeim hætti sem greinir í hinum áfrýjaða dómi.

38

Samkvæmt framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar á meðal um sakarkostnað. Þá verður ákærðu gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Ákærða, E-kvk-nf H-kvk-nf Ö-kvk-nf, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.433.581 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, J-kk-ef Þ-kk-ef Ó-kk-ef lögmanns, 1.395.000 krónur.