673/2022

Útdráttur

J AS höfðaði mál gegn A ehf. og krafðist endurgreiðslu kaupverðs ljósavélar og skaðabóta vegna viðgerða á henni sem ekki skiluðu tilætluðum árangri. A ehf. seldi ljósavélina en þegar vélin hafði verið keyrð í alls um 200 klukkutíma stöðvaðist hún og ekki tókst að koma henni aftur í gang. Við bilanagreiningu á vélinni kom í ljós að hún hafði verið framleidd átta árum fyrir sölu. Ágreiningur málsins laut að því hvað hefði valdið biluninni og hvort ljósavélina hefði skort þá eiginleika sem hefði mátt leiða af samningi aðila eða sem J AS hefði mátt vænta af henni. Í dómi Landsréttar kom fram að J AS hefði haft réttmæta ástæðu til að ætla að ljósavélin væri ný en ekki átta ára og hefði fengið þá meðferð við geymslu sem framleiðandi hennar mælti fyrir um. Talið var að það hefði staðið A ehf. nær en J AS að upplýsa um málsatvik að þessu leyti og yrði A ehf. af þessari ástæðu látinn bera hallann af þeirri óvissu sem uppi væri um ástæðu þess að ljósavélin bilaði. Þá yrði A ehf. látinn bera hallann af sönnunarskorti um að bilunina væri ekki að rekja til aldurs vélarinnar og þess að hún hefði staðið óhreyfð og án gangsetningar frá framleiðslu eða eftir atvikum ekki verið geymd á lager í þeim umbúðum sem kveðið væri á um í upplýsingum frá framleiðanda vélarinnar. Í ljósi þess að A ehf. hefði ekki lagt fram nein haldbær gögn um framangreint yrði við það að miða að ljósavélin hefði við afhendingu ekki fullnægt þeim kröfum sem J AS hefði mátt gera til hennar, sbr. 1. og 2. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og hefði því verið gölluð í skilningi laganna, sbr. einnig 1. mgr. 18. gr. Mat Landsréttur vanefndina verulega í skilningi 1. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000 enda væri fram komið að vélin nýttist ekki J AS eftir að árangurslaus tilraun hafði verið gerð til að gera við hana. Taldi Landsréttur því að J AS hefði verið heimilt að rifta kaupunum. Fallist var á kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu á kaupverði ljósavélarinnar og skaðabætur vegna viðgerða á henni sem ekki skiluðu tilætluðum árangri. Landsréttur vísaði frá kröfu J AS um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu en féllst á að krafan skyldi bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 9. gr. laganna.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 2. nóvember 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 7. október 2022 í málinu nr. E- 1183/2021.

2

Áfrýjandi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða honum 1.992.552 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. febrúar 2019 til 14. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gaf S-kk-nf H-kk-nf, fyrirsvarsmaður Skipavíkur ehf., vitnaskýrslu. Hann staðfesti að hafa gert samning við áfrýjanda um smíði á bát og að ljósavél hefði ekki verið hluti af upprunalegum samningi. Seinna hefði verið tekin ákvörðun um að setja ljósavél í bátinn. Þá staðfesti vitnið yfirlýsingu um framsal 4. mars 2021 sem fyrir liggur í gögnum málsins.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Á frýjandi og Skipavík ehf. gerðu með sér samning um smíði á bát 1. október 2018. Í desember sama ár ákvað áfrýjandi að kaupa ljósavél, sem varaafl fyrir rafalinn í aðalvél bátsins. Leitaði áfrýjandi eftir verðtilboðum frá stefnda og fleirum en ákvað eftir samtal við starfsmann stefnda, H-kk-þf A-kk-þf S-kk-þf, að semja við stefnda um kaup á ljósavél af gerðinni Nanni QMS7.5 M. Með tölvupósti 18. desember 2018 fékk áfrýjandi tilboð í ljósavélina frá áðurnefndum starfsmanni stefnda þar sem fram kemur að ljósavélin sé „í hljóðeinangruðum kassa og [sé] til á lager í Hollandi.“ Í framhaldinu keypti Skipavík ehf. ljósavélina af stefnda og nam kaupverðið 1.360.450 krónum án virðisaukaskatts.

6

Ágreiningslaust er að ljósavélin var gangsett í fyrsta sinn 29. apríl 2019 af fyrrnefndum starfsmanni stefnda. Í tölvupósti 5. mars 2020 upplýsti áfrýjandi stefnda um að vélin hefði stöðvast fyrir einum sólarhring og ekki hafi tekist að koma henni aftur í gang. Vélin hefði verið keyrð alls í um 200 klukkutíma. Búið væri að einangra bilunina við olíuverkið. Tók áfrýjandi fram að vélin væri í ábyrgð og því mætti ekki eiga við olíuverkið án samþykkis seljanda. Jafnvel væri búist við að olíuverkið væri ónýtt. Í framhaldinu ákvað áfrýjandi í samráði við fyrirsvarsmann stefnda, H-kk-þf S-kk-þf, að leita til umboðs fyrir Nanni ljósavélar í Noregi, Nogva Motorfabrikk AS, þar sem báturinn var skráður og áfrýjandi hefur aðsetur. Þar sem umboðið var ekki með verkstæði í grennd við starfsstöð áfrýjanda var J-kk-nf Þ-kk-nf, sjálfstætt starfandi vélvirki, fenginn til að bilanagreina ljósavélina.

7

Í tölvupósti J-kk-ef 13. mars 2020 til fyrirsvarsmanns stefnda og tveggja annarra starfsmanna stefnda segir að athugun hans á vélinni hafi leitt í ljós að dísilolía fari inn á olíuverkið en ekki út. Þá segir að hann megi ekki gera meira án leyfis seljanda. Með tölvupósti 12. maí 2020 tilkynnti áfrýjandi fyrirsvarsmanni stefnda að hann hefði, eftir tilraunir til að ná símasambandi við hann, ákveðið að senda olíuverkið til bilanagreiningar hjá Nogva Motorfabrikk AS í Noregi, „sem hafi með Nanni- vélar að gera“. Skoðun þar leiddi í ljós að bilunin hefði orsakast af brotnum gormi sem væri annað tveggja framleiðslugalli eða þreyta vegna aldurs vélarinnar sem hefði verið framleidd 2011. Skipt var um olíuverkið og var ljósavélin sett í bátinn á ný. Í tölvupósti áfrýjanda 2. júlí 2020 til stefnda segir að áfrýjandi hafi fengið olíudæluna til baka frá Nogva. Vélin gangi „mjög skringilega nær ekki upp snúning og reykir alveg svakalega“. Allt hafi verið gert í samráði við Nogva Motorfabrikk AS.

8

Með bréfi áfrýjanda til stefnda 14. september 2020 fór áfrýjandi fram á að hann tæki ljósavélina til baka og fjarlægði hana úr bátnum á sinn kostnað og endurgreiddi kaupverð vélarinnar til áfrýjanda, eða útvegaði nýja Nanni QMS7.5 M vél um borð í bátinn. Framleiðsluár væri ekki samkvæmt venju við kaup á nýrri ljósavél. Í svari stefnda til áfrýjanda segir meðal annars að stefndi hafi leitað eftir upplýsingum um málið frá Nogva Motorfabrikk AS og biði enn eftir skýrslu félagsins um hvað hefði verið gert við dæluna og um ástæðu bilunarinnar.

9

Með bréfi til Skipavíkur ehf. 10. febrúar 2021 lýsti áfrýjandi yfir riftun á hluta af smíðasamningi 1. október 2018. Fram kom að ljósavélin hafi ekki verið nothæf síðan í mars 2020 þrátt fyrir tilraunir Nogva Motorfabrikk AS, umboðsaðila Nanni í Noregi, til að gera við vélina. Þá sagði að fyrst við bilunina hefði áfrýjandi komist að því að ljósavélin hefði verið framleidd 2011 og hafi því verið átta ára þegar kaupin fóru fram.

Skipavík ehf. hefði verið tilkynnt um galla vélarinnar í mars 2020 sem hefði hafnað kröfum áfrýjanda og vísað á stefnda. Krafðist áfrýjandi endurgreiðslu á kaupverði vélarinnar, auk vaxta og útlagðs kostnaðar sem leitt hefði af göllum á vélinni, svo sem kostnaði við að fjarlægja vélina og koma nýrri fyrir.

10

Með yfirlýsingu 4. mars 2021 framseldi S-kk-nf H-kk-nf fyrir hönd Skipavíkur ehf. til áfrýjanda kröfu á hendur stefnda vegna galla á ljósavél sem keypt var í bát áfrýjanda. Kemur fram að framsalshafi hafi sjálfur séð um kaup á vélinni og hafi kaupin verið utan við smíðasamning 1. október 2018 og því frá upphafi óviðkomandi Skipavík ehf. og að öllu leyti á ábyrgð framsalshafa. Í framhaldinu, eða 17. mars 2021, krafðist áfrýjandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna riftunar á kaupum á ljósavélinni, það er endurgreiðslu á kaupverði ljósavélarinnar með vöxtum og útlögðum kostnaði, samtals að fjárhæð 2.530.731 krónu að meðtöldum lögmannskostnaði.

11

Í ódagsettri samantekt J-kk-ef Þ-kk-ef vélvirkja, sem lögð var fyrir Landsrétt, er lýst vinnu hans við bilanagreiningu ljósa vélarinnar sem fram fór að beiðni áfrýjanda með samþykki stefnda. Þar segir meðal annars að ekki hefði tekist að opna fyrir olíu inn að olíuverkinu, sama hvað gert hefði verið. Opna hefði þurft olíuverkið til að finna út hvað olli því að „ádrepari [gengi] ekki til baka,“ en þar sem vélin hefði verið ný og í ábyrgð hefði seljandi eða ábyrgðaraðili þurft að gefa heimild til þess að opna það.

Hefði samþykki stefnda fyrir því verið staðfest með tölvupósti. Opnun olíuverksins hefði leitt í ljós að gormur sem eigi að draga til baka loka, það er opna fyrir olíu inn á verkið, hefði ekki náð að draga til baka „ ádreparaarm“. Stirðleiki hefði greinilega verið í verkinu sem hefði orsakað þessa bilun eða mögulega slappleiki í gormi. Nýr gormur hefði ekki verið til hjá umboðsaðila. Þá hefði áfrýjandi komist að því hjá umboðsaðila vélarinnar í Noregi að vélin hefði verið framleidd fyrir mörgum árum.

Orðrétt segir:

Þegar vél stendur óhreyfð lengi, í þessu tilfelli í áravís, sígur öll smurningsolía niður í pönnu vélarinnar. Svo við gangsetningu vélar eru allir hre[y]fanlegir hlutir hennar án smurolíu og því gengur vélin sína fyrstu snúninga án olíu á slitflötum, þ. e. ósmurð. Vaninn er að vélar sem ekki eru í notkun eru settar af og til í gang til að allir hlutar hennar fái smurningu og þorni ekki upp. Seljandi vélarinnar og sem fagaðili veit þegar framleiðslunúmer er skrá[ ð ] að um gamla framleiðslu á vél er að ræða, framleiðslunúmer vélar segir til um framleiðslu ár og mánuð. Mín skoðun er að það bar [stefnda] að gera kaupanda ljóst fyrir kaup.

12

J-kk-nf gaf skýrslu fyrir héraðsdómi og bar að hann hefði reynt að gangsetja ljósavélina en hún hefði ekki farið í gang og greinilega ekki fengið neina olíu. Við nánari athugun hefði komið í ljós að dælan virkaði ekki og að vélin fengi enga olíu.

Hefði það verið ástæðan fyrir því að hún fór ekki í gang. Eftir að hafa fengið leyfi stefnda til að opna olíuverkið sá vitnið að armur inn í olíuverkið hefði ekki gengið til baka. Þegar drepið væri á vélinni þá drægi rafbúnaður arm og loki fyrir olíuna en hann hefði ekki gengið til baka. Með því að gera þetta handvirkt, það er ýta arminum til baka hefði hún samstundis farið í gang. Annað tveggja hefði armurinn verið stífur eða gormurinn ekki verið nógu sterkur. Þegar vitnið var spurt að því hver væri ástæða fyrir biluninni svaraði það: „Að mínu mati er það að eftir á að hyggja, eftir að ég fékk fréttir af því hvaða árgerð vélin væri, að hún hefði verið sett í gang og allt hefði verið þurrt, sem sagt engin olía á hlutunum, og það hefði orsakað þennan stirðleika sem að var á olíuverkinu.“ Kvað vitnið það sína skoðun að „þetta hafi staðið olíulaust og sem sagt bú ið að gera það í mörg ár og það hefði þurft að setja olíu inn á allt áður en að vélin hefði verið sett í gang eftir svona langa stöðu“.

13

Samkvæmt leiðbeiningabæklingi frá framleiðanda ljósavélarinnar sem lagður var fyrir Landsrétt ber að halda slíkri vél við með reglubundnum hætti á sex mánaða fresti sé ljósavélin ekki notuð í langan tíma. Þannig skuli kveikt á vélinni og hún látin vinna í nokkrar mínútur. Þá er tekið fram að ljósavélin skuli vafin í plast ásamt rakatæmandi pökkun sem verji vélina fyrir hitabreytingum sem komi í veg fyrir rakamyndun.

Einnig segir að þegar um langtímageymslu sé að ræða þurfi að grípa til sértækra tilgreindra aðgerða eftir að vélin hafi verið gangsett.

14

Í framburði vitnisins E-x-x H-x-x verkfræðings, starfsmanns NPS Diesel í Hollandi, fyrir héraðsdómi kom fram að það minntist þess ekki að hafa upplýst kaupanda ljósavélarinnar um framleiðsluár hennar. Um nýja vél hefði verið að ræða sem hefði ekki verið gangsett af seljanda fyrir söluna. Hefði vélin verið gangsett, prufukeyrð í verksmiðjunni, áður en hún kom á lagerinn hjá NPS en síðan legið þar þangað til hún var seld. Vitnið sagði það geta haft áhrif á gæði vélarinnar og endingu að hún hefði verið framleidd 2011, verið ónotuð og aldrei sett í gang áður en hún var seld. Þá bar vitnið að mjög sjaldgæft væri að ljósavélar lægju svona lengi óhreyfðar á lager. Vélin hefði ekki verið pökkuð í kassa en það gæti hafa verið segldúkur yfir henni.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

15

Aðalkrafa áfrýjanda um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og honum vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju er byggð á því að héraðsdómara hafi borið að kveðja til sérfróða meðdómsmenn til setu í dómi, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Deilt sé um sérfræðileg álitaefni á sviði vélaviðgerða, það er hvort ljósavélin sem áfrýjandi keypti hafi verið haldin slíkum göllum að það réttlætti riftun á kaupunum. Að virtum gögnum málsins, þar með talið vitnaskýrslu J-kk-ef Þ-kk-ef, sem bilanagreindi vélina og gaf álit sitt á orsökum gallans í olíuverki hennar fyrir héraðsdómi og handbók framleiðanda hennar og meðhöndlun verði að telja að héraðsdómari hafi verið ófær um að fjalla um ágreiningsatriði málsins á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar. Þá er byggt á því að rök og niðurstaða héraðsdóms sé ekki í samræmi við meginreglu kröfuréttar um framsal krafna eða meginreglur skaða-, kröfu- og samningaréttar um gallahugtakið. Dómurinn sé því ekki í samræmi við viðurkennda túlkun laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, gögn málsins og málatilbúnað aðila sem leiði einnig til ómerkingar og heimvísunar hins áfrýjaða dóms.

16

Varakrafa áfrýjanda byggir í meginatriðum á því að ljósavélin hafi hvorki haft þá eiginleika sem leiða hafi mátt af samningi aðila né því sem áfrýjandi hafi mátt vænta af notkunargildi hennar. Sé ljósavélin því haldin verulegum göllum í skilningi 17. gr. laga nr. 50/2000 sem hafi heimilað þeim sem áfrýjandi leiði rétt sinn frá að rifta kaupunum. Vélin hafi verið notuð í um 200 tíma áður en hún hafi bilað. Hafi vélin verið ónothæf frá mars 2020 til janúar 2021 þar til áfrýjandi ákvað að kaupa nýja ljósavél. Bilun vélarinnar hafi stafað af biluðum gormi í olíuverki hennar sem rekja megi til aldurs vélarinnar og þess að hún hafi verið kyrrstæð frá framleiðsludegi þar til hún hafi verið seld. Viðgerð á vélinni hefði verið reynd í samráði við stefnda en hún ekki skilað árangri. Keypt hafi verið ný ljósavél af stefnda. Áfrýjandi hafi mátt vænta þess að ný ljósavél myndi starfa með eðlilegum hætti og endast lengur en 200 tíma en svo hafi ekki verið. Með því að vélin hafi sannanlega verið framleidd 2011 sé augljóst að vélin svari ekki til þeirra lýsingar sem stefndi hafi kynnt kaupanda við sölu vélarinnar. Þrátt fyrir að starfsmaður stefnda hafi verið í góðri trú um að vélin væri ný hafi svo ekki verið. Það að vélin var mun eldri en hún var sögð vera sé sjálfstæður galli sem réttlæti riftun á grundvelli 18. gr. laga nr. 50/2000. Þá sé sannað með framburði vitna að meðferð á vélinni þau ár sem hún lá á lager hafi ekki verið í samræmi við leiðbeiningar framleiðanda og slíkt geti haft áhrif á gæði og endingu vélar.

17

Ljósavélin hafi fyrst verið gangsett 29. apríl 2019 og hafi einungis verið keyrð í um 200 tíma þegar hún hafi bilað í mars 2020. Stefnda hafi verið tilkynnt um bilunina 4. og 5. mars sama ár án viðbragða frá honum. Því sé ljóst að áfrýjandi hafi uppfyllt tilkynningaskyldu sína samkvæmt 32. gr. laga nr. 50/2000. Þá vísar áfrýjandi til þess að réttur til úrbóta samkvæmt 36. gr. laganna eigi ekki við, enda sé galli söluhlutarins þess eðlis að ekki hafi verið hægt að bæta úr honum. Stefndi geti ekki bætt úr þeim verulega galla að vélin sé átta árum eldri en hún var sögð vera. Þá hafi viðgerð verið reynd svo sem fyrr greinir, án árangurs. Úrbætur hafi því ekki getað falist í öðru en afhendingu nýrrar vélar en því hafi stefndi hafnað.

18

Krafa áfrýjanda um endurgreiðslu á kaupverði ljósavélarinnar og skaðabætur úr hendi stefnda sé reist á 30. gr. laga nr. 50/2000 sem heimili kaupanda hlutar sem reynist gallaður og gallinn sé hvorki sök kaupanda né stafi af aðstæðum sem varði hann, að beita vanefndaúrræðum 31. til 40. gr. laganna. Í niðurlagi 1. mgr. 30. gr. þeirra segi jafnframt að réttur kaupanda til skaðabóta falli ekki niður þótt hann geri aðrar kröfur eða þótt honum sé ekki unnt að halda slíkum kröfum fram. Samkvæmt 39. gr. laganna sé kaupanda heimilt að rifta kaupum ef meta megi galla til verulegra vanefnda. Vél sem sé ónothæf og ranglega seld sem ný teljist gölluð í skilningi laga nr. 50/2000 sem jafna megi til verulegra vanefnda af hálfu stefnda.

Málsástæður stefnda

19

Stefndi kveður ekki vera nein efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm, enda hafi hvorki verið byggt á slíkum gögnum né málsástæðum fyrir héraðsdómi að dómara hafi borið að kveðja til sérfróðan meðdómsmann. Þá sé dómurinn ekki haldinn öðrum þeim ágöllum sem varði ómerkingu hans. Ágreiningur málsins varði fyrst og fremst túlkun ákvæða laga nr. 50/2000, þá einkum gallahugtaksins í 17. og 18. gr. þeirraog beitingu vanefndaúrræða á grundvelli 30. gr. til 40. gr. Þá sé deilt um upplýsingagjöf og önnur samskipti í aðdraganda samningsgerðar og loks um það hvað teljist sannað um ástand söluhlutarins. Þá geti áfrýjandi ekki byggt kröfu um ómerkingu dóms á því einu að hann sé efnislega ósammála niðurstöðu dómsins.

20

Stefndi krefst eins og fram er komið staðfestingar hins áfrýjaða dóms og byggir í meginatriðum á því að ósannað sé að ljósavélin hafi verið gölluð í skilningi 17. eða 18. gr. laga nr. 50/2000. Stefndi hafni því að hafa gefið nokkrar upplýsingar um aldur vélarinnar, aðrar en þær sem fram komi í tölvupóstum H-kk-ef A-kk-ef, starfsmanns stefnda og S-kk-ef H-kk-ef starfsmanns Skipavíkur ehf. Áfrýjandi hafi aldrei látið það í ljós við stefnda að það væri forsenda kaupanna að vélin væri ný í þeim skilningi að hún væri framleidd innan ákveðins tíma. Hafni stefndi því að hafa veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um framleiðsluár vélarinnar eða að honum hafi borið að afla upplýsinga um framleiðsluár eða að venja standi til þess að slíkum upplýsingum sé miðlað við viðskipti með söluhluti af þessu tagi. Ljósavélin hafi haft alla þá kosti sem leiða hafi mátt af samningi stefnda og Skipavíkur ehf. og verið í samræmi við þær upplýsingar sem veittar hafi verið við kaupin og í aðdraganda þeirra og hafi hentað í þeim tilgangi sem sambærilegir söluhlutir séu notaðir til.

21

Ósannað sé að sú bilun sem hafi komið upp í olíuverki ljósavélarinnar í mars 2020 feli í sér eða verði rakin til framleiðslugalla á vélinni sem falli undir ábyrgð seljanda eða að nokkur orsakatengsl séu á milli þeirrar bilunar og þess hvenær vélin var framleidd. Sérstök athugasemd sé gerð við þá málsástæðu áfrýjanda að bilunin verði rakin til þeirrar staðreyndar að vélin var kyrrstæð frá framleiðsludegi og umfjöllun um ætluð áhrif þess á dreifingu smurolíu í vélinni og nauðsyn þess að gangsetja vélina reglulega meðan hún liggi á lager. Áfrýjandi hafi ekki byggt á því fyrir héraðsdómi að vélin hefði laskast eða rýrnað vegna ófullnægjandi umhirðu eða geymsluaðstæðna á lager hjá birgja. Málsástæðan sé því of seint fram komin auk þess að vera röng og ósönnuð. Leiðbeiningabæklingur sem lagður hafi verið fram í Landsrétti hafi ekkert sönnunargildi í málinu. Ekkert bendi til þess að sá tími sem vélin hafi legið á lager, eða aðstæður við geymslu hennar þar, hafi haft nokkur áhrif á gæði vélarinnar eða endingu eða valdið því að bilunar hafi orðið vart í olíuverki vélarinnar löngu eftir fyrstu gangsetningu þegar vélin hafði gengið í um 200 klukkustundir. Engar upplýsingar liggi fyrir um ástand vélarinnar í dag og því sé með öllu ósannað að hún sé biluð, hvað þá óviðgerðarhæf eða gölluð.

22

Stefndi hafni því að áfrýjanda hafi verið heimilt að rifta samningi aðila og krefjast endurgreiðslu kaupverðs og skaðabóta jafnvel þó fallist yrði á að ljósavélin teldist gölluð miðað við fyrirliggjandi upplýsingar. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 50/2000 eigi seljandi rétt á að bæta úr galla á eigin kostnað eða afhenda nýjan hlut sé það unnt án verulegs óhagræðis fyrir kaupanda. Stefndi kveðst hafa gert ítrekaðar tilraunir til að koma við slíkum úrbótum með því að koma í kring skoðun á vélinni, bilanagreiningu og viðgerð. Áfrýjandi hafi hafnað öllum frekari úrbótum eftir að hann hafi fengið olíuverkið afhent frá Nogva Motorfabrikk AS í byrjun júlí 2020. Með því hafi hann fyrirgert rétti til riftunar, sbr. lokamálslið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 50/2000.

Forsenda riftunar, sbr. 1. mgr. 39. gr. laganna, sé að um verulega vanefnd sé að ræða.

Hafni stefndi því að hugsanlegur galli sem kunni að hafa valdið bilun í olíuverki vélarinnar geti talist veruleg vanefnd, enda liggi ekkert fyrir um umfang ætlaðrar bilunar eða galla. Þá hafni stefndi því að framleiðslualdur vélarinnar geti talist veruleg vanefnd, enda hafi áfrýjandi ekki fært nein rök fyrir því að vélin sé vegna þess lakari eða verðminni en sambærilegar vélar.

Niðurstaða

23

Sem fyrr segir reisir áfrýjandi kröfu um ómerkingu hins áfrýjaða dóms fyrst og fremst á því að kveðja hafi átt til sérfróðan meðdómsmann til setu í dóminum þar sem reynt hafi á sérfræðileg atriði við meðferð málsins sem ekki sé á færi dómara að leysa úr, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi telur ekki nein efni vera til þess að ómerkja hinn áfrýjaða dóm, enda hafi hvorki verið byggt á slíkum gögnum né málsástæðum fyrir héraðsdómi að dómara hafi borið að kveðja til sérfróðan meðdómsmann.

Ágreiningur málsins varði fyrst og fremst túlkun laga nr. 50/2000, einkum gallahugtaksins í 17. og 18. gr. og beitingu vanefndaúrræða.

24

Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 sker dómari úr hverju sinni eftir mati á þeim gögnum sem hafa komið fram í máli hvort staðhæfing um umdeilt atvik teljist sönnuð. Hlutverk sérfróðra meðdómsmanna við meðferð dómsvalds takmarkast af málsforræðisreglunni og meginreglum einkamálaréttarfars. Í málsforræðisreglu einkamálaréttarfars felst meðal annars að það kemur í hlut málsaðila að færa sönnur á þær málsástæður sem þeir byggja málatilbúnað sinn á. Er það ekki hlutverk sérfróðra meðdómsmanna að bæta úr annmörkum málsaðila á reifun máls, svo sem með því að leggja sjálfstætt mat á sérfræðilega þætti sem ekki liggja fyrir upplýsingar um.

25

Sér horft til atvika máls þessa liggur fyrir að áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að ljósavélin hafi verið haldin galla í skilningi 17. og 18. gr. laga nr. 50/2000. Hafi sá galli verið verulegur og þeim aðila sem hann leiði rétt sinn frá því verið heimilt að rifta kaupunum.

26

Fyrir liggur að hvorugur málsaðila lagði fram matsgerð dómkvadds matsmanns um ætlaða galla á ljósavélinni eða annað sambærilegt sönnunargagn. Eins og málsaðilar kusu sjálfir að haga málatilbúnaði sínum fyrir héraðsdómi verður af þeim sökum ekki fallist á að tilefni hafi gefist til að kveðja til sérfróðan meðdómsmann við meðferð málsins þar. Eins og þeir kusu að haga sönnunarfærslu sinni hefði seta sérfróðs meðdómsmanns enga þýðingu haft enda samræmist það sem fyrr segir ekki málsforræðisreglu einkamálaréttarfars að sérfróður meðdómsmaður bæti úr annmörkum á gagnaöflun málsaðila með því að leggja á grundvelli eigin þekkingar mat á atriði, sem viðhlítandi gögn skortir um, sbr. til dæmis til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 6. nóvember 2003 í máli nr. 152/2003. Þá er til þess að líta að stefndi mótmælti því í greinargerð fyrir héraðsdómi að sönnun lægi fyrir um galla á ljósavélinni en áfrýjandi hafði af þeirri ástæðu tilefni til að láta dómkveðja matsmann til að færa sönnur á tilvist ætlaðs galla eða eftir atvikum leggja fram önnur haldbær sönnunargögn sem sérfróður meðdómsmaður gæti lagt mat á. Á sama hátt kom fram í héraðsdómsstefnu að byggt væri á því að aldur ljósavélarinnar hefði þýðingu við mat á því hvort hún teldist gölluð en af því leiðir að stefndi hafði jafnframt tilefni til að afla matsgerðar eða annars haldbærs sönnunargagns til að hrekja þá málsástæðu.

27

Í ljósi þess að engrar matsgerðar var aflað við meðferð málsins fyrir héraðsdómi, eða annarra sambærilegra gagna, var ekki tilefni fyrir héraðsdóm til að kveðja sérfróðan meðdómsmann til setu í dóminum. Þar sem enginn sérfróður meðdómsmaður sat í héraðsdómi stendur ekki lagaheimild til þess að kveðja hann til við meðferð málsins í Landsrétti, sbr. 2. gr. a laga nr. 91/1991 svo sem áfrýjandi óskaði eftir. Af því leiðir óhjákvæmilega að ekki er unnt að leggja mat á sérfræðileg atriði við meðferð málsins hér fyrir dómi.

28

Að teknu tilliti til þess hvernig málsaðilar hafa kosið að haga málatilbúnaði sínum verður lagt til grundvallar að unnt sé að leggja efnisdóm á málið á grundvelli almennra reglna einkamálaréttarfars um sönnun og sönnunarbyrði, án þess að lagt sé mat á atriði sem kalla á sérþekkingu á því sviði sem um ræðir svo sem Hæstiréttur lagði til grundvallar að héraðsdómur hefði gert í dómi 1. mars 2018 í máli nr. 141/2017. Af forsendum hins áfrýjaða dóms verður ráðið að dómur var lagður á málið á grundvelli sönnunarreglna einkamálaréttarfars og verður því ekki fallist á að slíkir annmarkar séu á honum að varði ómerkingu enda sætir niðurstaða dómsins, meðal annars um beitingu sönnunarreglna einkamálaréttarfars, endurskoðun fyrir Landsrétti. Gefst málsaðilum þar meðal annars kostur á að færa fram rök fyrir því hvor þeirra skuli bera hallann af sönnunarskorti um ætlaðan galla á ljósavélinni. Samkvæmt því verður kröfu áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms af fyrrgreindum ástæðum hafnað en áfrýjandi hefur engin haldbær rök fært fram fyrir því að efni séu til að ómerkja dóminn af öðrum ástæðum.

29

Svo sem fyrr er rakið gerði áfrýjandi á árinu 2018 samning við Skipavík ehf. um kaup á bát sem félagið smíðaði og um kaup á búnaði sem nota skyldi í bátnum, þar á meðal ljósavél af gerðinni Nanni QMS7.5 M sem Skipavík ehf. keypti af stefnda og ágreiningur aðila snýst um. Ekki er um það deilt í málinu að ljósavélin bilaði eftir að áfrýjandi hóf notkun hennar og að þá hafi vélin verið notuð í um 200 klukkustundir.

Þá er heldur ekki um það deilt að ljósavélin hafi verið smíðuð 2011 og hafi því verið átta ára þegar hún var keypt og áfrýjandi hóf notkun hennar. Fyrir liggur að áfrýjandi fékk ljósavélina afhenta 26. febrúar 2019 og var hún gangsett 29. apríl sama ár.

Báturinn var svo afhentur áfrýjanda 6. júní 2019. Bilun kom upp í ljósavélinni í byrjun mars 2020. Lítur ágreiningur aðila að því hvað hafi valdið biluninni og hvort ljósavélina hafi skort þá eiginleika sem hafi mátt leiða af samningi aðila eða sem áfrýjandi hafi mátt vænta af henni.

30

Áfrýjandi hefur lagt fram í málinu ýmis gögn og upplýsingar um ljósavélina og bilun hennar, þar á meðal upplýsingar frá framleiðanda um meðferð hennar, þar með talið við þær aðstæður að ljósavél er kyrrstæð og án notkunar um einhvern tíma. Þá hefur hann lagt fram samantekt J-kk-ef Þ-kk-ef vélvirkja sem var fenginn til að greina bilunina í vélinni. Komst hann sem fyrr segir að þeirri niðurstöðu að stirðleiki í olíuverki vélarinnar eða mögulega „slappleiki í gormi“ hefði valdið biluninni.

Jafnframt lýsti J-kk-nf afleiðingum þess ef vél stendur óhreyfð í áravís. Gangsetja þurfi óhreyfðar vélar af og til svo allir hlutir vélarinnar fái smurningu og þorni ekki upp. Í skýrslu hans fyrir héraðsdómi kvað hann bilunina vera að rekja til þess að ljósavélin hefði verið sett í gang án þess að olía væri á henni og hefði það orsakað stirðleika í olíuverki hennar. Þá bar vitnið E-x-x H-x-x fyrir héraðsdómi að það gæti haft áhrif á gæði ljósavélarinnar og endingu að hún var framleidd á árinu 2011 og ekki sett í gang áður en hún var seld.

31

Krafa stefnda um sýknu af kröfu áfrýjanda er meðal annars byggð á því að aldur ljósavélarinnar einn og sér leiði ekki til þess að hún teljist haldin galla. Engar yfirlýsingar hafi verið gefnar af hans hálfu við kaupin um aldur vélarinnar. Þá hafi áfrýjandi ekki sýnt fram á að vélin sé verðminni, lakari að gæðum, hafi síðri endingu, eða að auknar líkur séu á bilun eða sliti eða hún á annan hátt verið í lakara ástandi en almennt megi búast við af sambærilegum söluhlut. Stefndi ítreki að um hafi verið að ræða „nýsölu“ en vélin hafi hvorki verið gangsett né hreyfð úr upprunalegum umbúðum fyrir söluna. Áfrýjandi hafi hvorki lagt fram gögn né fært fyrir því nein rök að verðmæti, gæði eða ending véla af þessu tagi rýrni við þær aðstæður. Því sé með öllu ósannað að vélin hafi við söluna ekki haft þá eiginleika sem kaupandi hennar mátti búast við.

32

Fyrir liggur að áðurnefndar upplýsingar frá framleiðanda ljósavélarinnar voru ekki lagðar fram við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Samkvæmt héraðsdómsstefnu byggði áfrýjandi meðal annars á því að bilun ljósavélarinnar hafi stafað af biluðum gormi í olíuverki sem rekja mætti til aldurs vélarinnar og að vélin fullnægði ekki þeim kröfum sem koma fram í 1. og 2. mgr. 17. gr. laga nr.50/2000 um gæði og eiginleika söluhlutar og teldist því gölluð. Sú málsástæða áfrýjanda „að vélin var kyrrstæð frá framleiðsludegi“ og umfjöllun hans um ætluð áhrif þess á dreifingu smurolíu í vélinni og nauðsyn þess að gangsetja vélina reglulega meðan hún standi óhreyfð á lager verður talin rúmast innan þeirra málsástæðna sem áfrýjandi byggði á fyrir héraðsdómi um aldur vélarinnar. Verður því ekki fallist á það með stefnda að um nýja málsástæðu sé að ræða sem ekki komist að í málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 163. gr. sömu laga.

33

Samkvæmt gögnum málsins liggur ekki annað fyrir en að kaupandi vélarinnar hafi ekki fengið aðrar upplýsingar um hana en að hún væri ný og ónotuð. Einnig að það hafi ekki verið fyrr en þegar leitað var orsaka fyrir biluninni að upp hafi komið að ljósavélin hafi verið framleidd átta árum áður en hún var seld. Þá liggur fyrir samkvæmt framburði vitnisins E-x-x H-x-x fyrir héraðsdómi að ljósavélin stóð óhreyfð á lager og án gangsetningar í átta ár. Af framburði vitnisins má jafnframt ráða að vélin hafi ekki verið í þeim umbúðum sem vísað er til í fyrrgreindum leiðbeiningum framleiðanda hennar um geymslu slíkra véla. Í ljósi þessara málsatvika verður því fallist á það með áfrýjanda að hann hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að ljósavélin væri ný en ekki átta ára og hefði fengið þá meðferð við geymslu sem framleiðandi hennar mælti fyrir um. Jafnframt verður í ljósi atvika talið að það hafi staðið stefnda nær en áfrýjanda að upplýsa um málsatvik að þessu leyti og verður stefndi af þessari ástæðu látinn bera hallann af þeirri óvissu sem uppi er um ástæðu þess að ljósavélin bilaði. Svo sem fram er komið hafði vélin þá verið notuð í um 200 klukkustundir og er það óumdeilt. Bar J-kk-nf Þ-kk-nf, vélvirki, fyrir héraðsdómi að hann teldi ástæðu bilunarinnar vera að rekja til þess að hún hefði verið búin að standa olíulaus í mörg ár fyrir afhendingu og að það hefði þurft að setja á hana olíu áður en hún var gangsett. Nánar sagði hann um þetta: „[...] eftir að ég fékk fréttir af því hvaða árgerð vélin væri, að hún væri, að hún hefði verið sett í gang og allt hefði verið þurrt, sem sagt engin olía á hlutunum og það hefði orsakað þennan stirðleika sem að var á olíuverkinu“. Þá sagði E-x-x H-x-x að aldur vélarinnar og það hversu lengi hún hafði verið í geymslu þegar hún var seld hafi getað haft áhrif á gæði vélarinnar eða endingu.

Verður stefndi samkvæmt framangreindu látinn bera hallann af sönnunarskorti um að bilunina sé ekki að rekja til aldurs vélarinnar og þess að hún hafi staðið óhreyfð og án gangsetningar frá framleiðslu 2011 eða eftir atvikum ekki verið geymd á lager í þeim umbúðum sem kveðið er á um í fyrrgreindum upplýsingum framleiðanda vélarinnar.

Í ljósi þess að stefndi hefur ekki lagt fram nein haldbær gögn um framangreint verður við það að miða að ljósavélin hafi við afhendingu ekki fullnægt þeim kröfum sem áfrýjandi hafi mátt gera til hennar, sbr. 1. og 2. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000 og hafi því verið gölluð í skilningi laganna, sbr. einnig 1. mgr. 18. gr.

34

Af hálfu stefnda er byggt á því að engar upplýsingar liggi fyrir um ástand ljósavélarinnar í dag og því sé ósannað að hún sé yfirhöfuð biluð, hvað þá óviðgerðarhæf. Á þessi sjónarmið stefnda er ekki unnt að fallast. Eins og áður er fram komið lýsti vitnið J-kk-nf Þ-kk-nf fyrir héraðsdómi aðkomu sinni að bilanagreiningu vélarinnar og ástandi á olíuverki hennar. Þykir með því hafa verið nægjanlega í ljós leitt um ástand vélarinnar og að hún hafi ekki nýst áfrýjanda.

35

Stefndi hafnar því að áfrýjanda hafi verið heimilt að rifta kaupum á ljósavélinni og krefjast endurgreiðslu kaupverðs, auk skaðabóta, jafnvel þótt fallist yrði á að ljósavélin teldist gölluð, enda eigi seljandi rétt á að bæta úr galla á eigin kostnað eða afhenda nýjan hlut sé það unnt án verulegs óhagræðis fyrir kaupanda, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 50/2000. Á það er ekki hægt að fallast með stefnda. Eins og fram er komið bilaði ljósavélin eftir 200 klukkustunda notkun. Þá liggur fyrir að tilraunir til viðgerðar, eins og nánar er lýst í málsgrein sjö hér að framan, báru ekki árangur. Þá varð stefndi ekki við áskorun um afhendingu nýrrar vélar svo sem fyrr er rakið.

Samkvæmt því verður ekki fallist á þessa málsástæðu. Þá verður að meta vanefndina verulega í skilningi 1. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000 enda er fram komið að vélin nýttist ekki áfrýjanda eftir að árangurslaus tilraun hafði verið gerð til að gera við hana.

Samkvæmt framangreindu verður talið að áfrýjanda hafi verið heimilt að rifta kaupunum.

36

Svo sem fram er komið fékk áfrýjandi kröfu Skipavíkur ehf. á hendur stefnda framselda. Samkvæmt því og framangreindu verður fallist á kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu á kaupverði ljósavélarinnar og skaðabætur vegna viðgerða á henni, sem ekki skiluðu tilætluðum árangri, samtals að fjárhæð 1.992.552 krónur.

37

Í málinu krefst áfrýjandi vaxta af framangreindri fjárhæð, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. febrúar 2019 sem er sá dagur sem ljósavélin var afhent til Skipavíkur ehf. Samkvæmt 2. mgr. 65. gr. laga nr. 50/2000 ber seljanda, eigi hann að endurgreiða kaupverð, að greiða vexti í samræmi við ákvæði 71. gr. frá þeim degi er hann tók við greiðslunni. Í gögnum málsins liggur fyrir reikningur vegna kaupa á vélinni sem útgefinn var 21. febrúar 2019 með eindaga 8. mars sama ár. Engar upplýsingar liggja á hinn bóginn fyrir um það hvenær áfrýjandi greiddi kaupverðið.

Gildir hið sama um þann útlagða kostnað sem krafist er skaðabóta fyrir. Er vaxtakrafa áfrýjanda því vanreifuð að þessu leyti og óhjákvæmilegt að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi. Á hinn bóginn er fallist á með áfrýjanda að krafa hans skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga. Rétt þykir að upphafstími dráttarvaxta miðist við þann tíma þegar mánuður var liðinn frá kröfubréfi hans 17. mars 2021 til stefnda.

38

Samkvæmt þessari niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað vegna reksturs málsins í héraði og fyrir Landsrétti sem ákvarðast í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda, Jakobsen Fisk AS, um greiðslu vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Stefndi, Aflhlutir ehf., greiði áfrýjanda 1.992.552 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. apríl 2021 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda 3.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.