921/2018

Útdráttur

V og L ehf. höfðuðu upphaflega mál og kröfðust þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda A hf. gagnvart þeim hvorum fyrir sig, sem eigendum hlutafjár B hf., vegna þess fjártjóns sem þeir töldu sig hafa orðið fyrir, meðal annars með því að A hf. hefði komið í veg fyrir fjárhagslega endurskipulagningu B hf. árið 2010 sem hefði leitt til gjaldþrots B hf. það sama ár. K, eiginkona V, tók við aðild málsins fyrir Landsrétti. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að A hf. hefði frá upphafi dregið í efa að K og L ehf. væru réttmætir eigendur þeirra hagsmuna sem viðurkenningarkrafa þeirra liti að. Hefði A hf. jafnframt krafist sýknu af þeim sökum og skorað á K og L ehf. að sýna fram á að þau hefðu verið eigendur hlutafjár í B hf. og hefðu K og L ehf. því haft fullt tilefni til þess að freista þess að sýna fram á eignarhald sitt að hlutafénu með óyggjandi hætti. Þetta hefðu K og L ehf. ekki hirt um að gera með viðhlítandi hætti enda þótt ýmis opinber gögn og einkagögn, sem gera yrði ráð fyrir að hluthafar hefðu undir höndum eða gætu aflað, hefðu getað tekið af tvímæli um eignarhald þeirra á hlutafénu og þar með aðild að málinu. Taldi rétturinn því að þau hefðu ekki sýnt fram á að þau ættu þau réttindi sem málatilbúnaður þeirra byggðist á, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var A hf. því sýknaður vegna aðildarskorts.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Málinu var upphaflega skotið til Landsréttar 16. október 2018. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 28. nóvember sama ár og var því áfrýjað öðru sinni 19. desember sama ár. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. september 2018 í málinu nr. E2284/2014. 2 Áfrýjendur krefjast viðurkenningar á bótaskyldu stefnda gagnvart áfrýjendum hvorum fyrir sig „vegna þess fjártjóns sem þeir urðu fyrir þegar stefndi kom í veg fyrir fjárhagslega endurskipulagningu BM Vallár hf., 14. maí 2010, sem leiddi til gjaldþrots félagsins 18. maí 2010.“ Þá krefjast áfrýjendur hvor fyrir sig málskostnaðar út hendi stefnda fyrir héraðsdómi og Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4 Sú breyting hefur orðið á aðild málsins frá því í héraði að ekkja annars upphaflegra stefnenda málsins, V-kk-ef Þ-kk-ef, hefur tekið við aðild hans að málinu.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir Landsrétti hafa áfrýjendur lagt fram ársreikninga BM Vallár hf. og Límtrés Vírnets ehf. frá árunum 2012 til 2017, samantekt V-kk-ef Þ-kk-ef 6. maí 2014 og bréf Ríkisendurskoðunar til fjárlaganefndar Alþingis 15. desember 2009.

6 Máli þessu var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 16. apríl 2018 með þeim rökum að viðhlítandi skýringar eða upplýsingar skorti til að dómurinn gæti tekið afstöðu til þess hvort stefnendur væru réttir aðilar til að krefjast viðurkenningar á bótaskyldu stefnda. Væri málatilbúnaður stefnenda að þessu leyti svo óljós og vanreifaður að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi.

7 Úrskurðurinn var kærður til Landsréttar. Í kærumálinu lögðu sóknaraðilar fram tvö ný skjöl sem þeir töldu sýna fram á að þeir ættu aðild að málinu en þessi gögn voru síðar lögð fram í málinu fyrir héraðsdómi. Annað skjalanna var ársreikningur Lindarflatar ehf. fyrir árið 2015, dagsettur 3. júní 2016. Í honum kemur meðal annars fram að félagið eigi eignarhlut í BM Vallá hf., sem sé metinn á 1.000 krónur og hafi verðmæti hans verið óbreytt frá árinu 2014. Hitt skjalið er bréf E-kk-ef H-kk-ef E-kk-ef, löggilts endurskoðanda hjá Deloitte, 17. apríl 2018. Í bréfinu er því lýst að félagið Plateau de Pierre S.A. hafi verið stofnað í ágúst 2000 af V-kk-þgf Þ-kk-þgf um eignarhald á hlutabréfum í BM Vallá hf. Hann hafi selt Lindarflöt ehf. öll hlutabréf í Plateau de Pierre S.A. 30. nóvember 2007. V-kk-nf hafi persónulega talið fram á skattframtali sínu hlutabréfin í BM Vallá hf. í samræmi við persónulegan eignarhlut í því. Eftir afskráningu Plateau de Pierre S.A. 7. desember 2010 hafi móðurfélag þess, Lindarflöt ehf., talið fram eignarhluta í BM Vallá hf. Þá er tekið fram í bréfinu að Deloitte sé endurskoðandi Lindarflatar ehf. og V-kk-ef Þ-kk-ef.

8 Með úrskurði Landsréttar 21. júní 2018 var frávísunarúrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Í úrskurði Landsréttar kom fram að af málatilbúnaði sóknaraðila í héraði væri ljóst að þeir byggðu á því að Lindarflöt ehf. ætti 99,99% hlutafjár í BM Vallá hf. og V-kk-nf Þ-kk-nf 0,01%. Þá er í úrskurðinum vísað til þess að sóknaraðilar byggi á því að Lindarflöt ehf. hafi eignast hlut sinn við úthlutun í tengslum við slit á félaginu Plateau de Pierre S.A.R.L. í Lúxemborg. Hafi þeir lagt fram gögn sem þeir telji að renni stoðum undir þetta og að þeir hafi með þeim og framburði V-kk-ef gert viðhlítandi grein fyrir aðild sinni að málinu.

9 Jafnframt segir í úrskurði Landsréttar að af greinargerð varnaraðila til héraðsdóms verði ekki annað ráðið en að ótvírætt sé hvert sakarefni málsins sé og hvaða vörnum hann telji sig þurfa að tefla fram gegn kröfugerð sóknaraðila. Loks segir í úrskurðinum að það hvíli á sóknaraðilum að sýna fram á að þeir geti átt aðild að þeirri bótakröfu sem kröfugerð þeirra lúti að. Ágalli á aðild varði efni máls og leiði því til sýknu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjenda

10 Svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi byggja áfrýjendur á því að með setningu laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. og laga nr. 107/2009, um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka og gjaldeyrishrunsins, hafi verið settar reglur um hvernig staðið skyldi að endurreisn íslensks efnahagslífs í kjölfar efnahags og bankahrunsins 6. október 2008. Starfsmenn stefnda, sem hann beri húsbóndaábyrgð á, hafi brotið gegn framangreindum lögum, sem og lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, með saknæmum og ólögmætum hætti er þeir hafi staðið í vegi fyrir því að BM Vallá hf. fengi að ganga í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu og knúið stjórn félagsins til að gefa bú þess upp til gjaldþrotaskipta. Samanlagt tjón áfrýjenda svari til verðmætis þess eigin fjár sem hafi farið forgörðum við gjaldþrot BM Vallár hf.

11 Fyrir Landsrétti hefur af hálfu áfrýjenda verið lögð áhersla á að í gerð og framkvæmd rammasamnings, „Head and Terms regarding New Kaupthing Bank ehf.“, 17. júlí 2009 og samnings um vörslur og skilyrtan virðisrétt í tengslum við eignir Nýja Kaupþings banka hf. og Kaupþings banka hf. 3. september 2009 hafi falist lögbrot gagnvart BM Vallá hf. þar sem stefndi hafi verið sviptur forræði yfir lánum sínum til félagsins og seldur undir vald Kaupþings banka hf. Saknæmið ráðist einkum af 19. og 58. gr. laga nr. 161/2002, 5. gr. laga nr. 125/2008 og 1. og 3. gr. laga nr. 10/2009. Áfrýjendur telja að hvergi í lögum hafi skilanefnd Kaupþings banka hf. eða ríkisstjórn verið veitt heimild til að hafa afskipti af úrvinnslu lána sem Fjármálaeftirlitið hafði með stjórnvaldsákvörðun gert að eign stefnda. Með gerð samnings um vörslur og skilyrtan virðisrétt hafi starfsmenn stefnda brotið gegn eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum og samningurinn auk þess falið í sér rof á lögbundinni þagnarskyldu sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002.

Málsástæður stefnda

12 Af hálfu stefnda er byggt á sömu málsástæðum og raktar eru í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi byggir meðal annars á því að sýkna beri hann af kröfum áfrýjenda vegna aðildarskorts. Annars vegar telur stefndi að áfrýjendur geti ekki átt skaðabótakröfu á hendur honum jafnvel þótt sýnt yrði fram á að stefndi hefði sýnt af sér bótaskylda háttsemi, þar sem þeir hafi ekki verið hluthafar í BM Vallá hf. þegar hin meinta bótaskylda háttsemi hafi átt sér stað. Engin gögn liggi fyrir í málinu um framsal mögulegrar bótakröfu á hendur stefnda til áfrýjenda. Verði af þeim sökum að leggja til grundvallar að áfrýjendur séu ekki eigendur þeirra hagsmuna sem þeir krefjist í málinu. Hins vegar telur stefndi að áfrýjendur hafi ekki fært sönnur fyrir því að þeir hafi nokkurn tímann verið hluthafar BM Vallár hf. Gögn sem áfrýjandi hafi lagt fram nægi ekki til að sýna fram á eignarhald áfrýjenda að BM Vallá hf. heldur hefði verið nauðsynlegt að áfrýjendur legðu fram skilríki fyrir yfirfærslu eignarréttar að hlutum í BM Vallá hf. til þeirra svo sem í formi afsals á hlutunum eða annarra sambærilegra gerninga. Jafnframt telur stefndi að nauðsynlegt hefði verið að áfrýjendur legðu fram staðfestingu frá þar til bærum yfirvöldum um afskráningu Plateau de Pierre S.A.R.L. Í greinargerð til Landsréttar skoraði stefndi á áfrýjendur að leggja fram slík gögn og vísaði um það til 2. mgr. 67. gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en að öðrum kosti yrði þess farið á leit við dóminn að lagt yrði til grundvallar að áfrýjendur hefðu aldrei verið eigendur hluta í BM Vallá hf.

13 Jafnframt byggir stefndi á því að háttsemi stefnda og starfsmanna hans hafi hvorki verið saknæm né ólögmæt. Stefndi hafi að öllu leyti hagað sér í samræmi við eigin verklagsreglur um úrlausn útlánavanda viðskiptvina sinna sem og reglur Samtaka fjármálafyrirtækja sama efnis. Því er mótmælt að stefndi hafi þvingað BM Vallá hf. í gjaldþrot og haldið fram að stefndi hafi hvorki mismunað BM Vallá hf. né eigendum félagsins. Þá telur stefndi að krafa áfrýjenda sé fyrnd. Loks telur stefndi að tjón áfrýjenda sé með öllu ósannað.

Niðurstaða

14 Áfrýjendur hafa gert þá grein fyrir aðild sinni að málinu að áfrýjandinn Lindarflöt ehf. hafi verið eigandi 99,99% hlutafjár í BM Vallá hf. Bú síðarnefnda félagsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 18. maí 2010. Skiptum þess er nú lokið. Í stefnu er rakið að þegar bú BM Vallár hf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta hafi það verið í eigu eignarhaldsfélagsins Plateau de Pierre S.A.R.L. í Lúxemborg, en áfrýjandinn Lindarflöt ehf. hafi verið,,efnahagslegur eigandi“ þess félags. Þá byggja áfrýjendur á því að Plateau de Pierre S.A.R.L. hafi verið slitið og hlutum þess félags í BM Vallá hf. úthlutað til áfrýjanda Lindarflatar ehf., sem hafi eftir það átt 99,99% hlutafjár í félaginu. Þá er á því byggt að V-kk-nf Þ-kk-nf, sem höfðaði upphaflega málið með Lindarflöt ehf., hafi átt 0,01% af hlutafé BM Vallár hf.

15 Líkt og áður greinir dregur stefndi í efa að áfrýjendur séu réttmætir eigendur þeirra hagsmuna sem viðurkenningarkrafa þeirra lýtur að. Um þetta umdeilda efnisatriði málsins bera áfrýjendur sönnunarbyrði.

16 Óumdeilt er í málinu að lúxemborgska félagið Plateau de Pierre S.A.R.L. var hluthafi í BM Vallá hf. þegar félagið var tekið til gjaldþrotaskipta 18. maí 2010 en ráða má af ársreikningi BM Vallár hf. fyrir árið 2008 að félag með þessu heiti hafi þá verið annar af tveimur hluthöfum í BM Vallá hf. og átt yfir 90% af hlutafénu. 17 Í stefnu til héraðsdóms er því haldið fram að félaginu Plateau de Pierre S.A.R.L. hafi verið slitið í Lúxemborg. Í stefnunni segir auk þess að eignum félagsins, þar á meðal hlutunum í BM Vallá hf. hafi verið úthlutað til Lindarflatar ehf. sem eigi 99,99% hlutafjár í BM Vallá hf. Í fyrrnefndu bréfi endurskoðanda hjá Deloitte 17. apríl 2018 segir aðeins að Plateau de Pierre S.A. hafi verið slitið 7. desember 2010 og hafi móðurfélag þess, Lindarflöt ehf., talið fram eignarhluta í félaginu eftir það. Af þessu bréfi verður ekki með vissu ráðið hvort átt sé við félagið Plateau de Pierre S.A.R.L. Engin gögn fylgdu bréfi endurskoðandans og í því er hvorki vísað til skjala því til staðfestingar að umræddu félagi hafi verið slitið né um eignarhald Lindarflatar ehf. á hlutafénu í BM Vallá hf. Þá hafa áfrýjendur ekki leitt umræddan endurskoðanda fyrir dóm sem vitni til að freista þess að varpa skýrara ljósi á ætlað eignarhald Lindarflatar ehf. á hlutafé BM Vallár hf.

18 V-kk-nf Þ-kk-nf gaf skýrslu fyrir héraðsdómi og bar að hann hefði upphaflega átt allt hlutafé BM Vallár hf. en síðar stofnað í Lúxemborg fyrirtæki vegna ákveðinnar fyrirgreiðslu sem hafi komið þaðan vegna fyrirtækjakaupa og þá flutt 99,5% af hlutafénu inn í fyrirtæki þar í sinni eigu sem síðar hafi komist í eigu áfrýjanda Lindarflatar ehf. sem hafi verið eignarhaldsfélag hans. Hins vegar hafi 0,05% af hlutafénu áfram verið í hans eigu. Síðar í skýrslunni bar hann að fyrirgreiðslan í Lúxemborg hefði verið í tilefni af því að hann hefði keypt meðeiganda sinn í BM Vallá hf. út úr félaginu. Hlutaféð sem hann keypti, ásamt megninu af því hlutafé sem hann hafi áður átt, hafi runnið inn í félagið sem hann stofnaði í Lúxemborg. Þá leiðrétti hann framburð sinn um hversu stóran hluta hann hefði átt áfram í BM Vallá hf. og kvað það hafa verið 0,01% af heildarhlutafénu. Sönnunargildi framburðar V-kk-ef Þ-kk-ef fyrir héraðsdómi verður að meta í ljósi aðilastöðu hans en af 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 leiðir að framburður aðila verður einungis lagður til grundvallar um þau atriði sem hann viðurkennir fyrir dómi og eru honum óhagstæð.

19 Af hálfu áfrýjenda hefur sem fyrr segir verið lagður fram ársreikningur áfrýjandans Lindarflatar ehf. fyrir árið 2015 en í honum kemur fram að hann sé án endurskoðunar eða könnunar og að Þ-kk-nf G-kk-nf endurskoðandi hafi veitt faglega aðstoð við gerð hans. Í skýringum með ársreikningnum kemur fram að meðal eignarhluta félagsins í öðrum félögum hafi verið hlutur í BM Vallá hf. metinn á 1.000 krónur og að sá eignarhlutur hafi verið óbreyttur frá árinu 2014. Ársreikningurinn er einungis undirritaður af V-kk-þgf Þ-kk-þgf sem stjórnarmanni í félaginu.

20 Þar sem engin gögn styðja upplýsingar sem fram koma í ársreikningi Lindarflatar ehf. fyrir árið 2015 um hlutafjáreign félagsins í BM Vallá hf. og hann er sem fyrr segir án endurskoðunar eða könnunar verður að líta svo á að í honum felist aðeins einhliða yfirlýsing þáverandi aðila málsins eftir að málið var höfðað. Sönnunargildi ársreikningsins að þessu leyti verður því að meta með hliðsjón af fyrrnefndri 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991. 21 Þrátt fyrir áskorun stefnda til áfrýjenda í greinargerð til Landsréttar hafa áfrýjendur engin gögn lagt fram um að Plateau de Pierre S.A.R.L. hafi verið slitið. Þannig liggja engin gögn eða upplýsingar fyrir um hvernig ætluð slit félagsins bar að, hver annaðist þau eða hvort og þá með hvaða hætti opinberir aðilar hafi komið þar að. Engin gögn liggja raunar fyrir í málinu um þetta félag og er þannig óupplýst hvernig eignarhaldi félagsins var háttað svo og hverjar eignir þess og skuldir voru. Þá hafa engin gögn verið lögð fram um hvort og þá með hvaða hætti umræddu hlutafé í BM Vallá hf. var úthlutað, það framselt eða því ráðstafað til Lindarflatar ehf. eða V-kk-ef Þ-kk-ef við ætluð slit Plateau de Pierre S.A.R.L.

22 Plateau de Pierre S.A.R.L. var félag með takmarkaða ábyrgð í Lúxemborg og ekki hefur öðru verið haldið fram en að um skráningarskylt félag hafi verið að ræða. Í ljósi þess og þar sem áfrýjandinn Lindarföt ehf. kveðst hafa verið „efnahagslegur eigandi“ hins lúxemborgska félags var honum í lófa lagið að sýna fram á með gögnum að eignarhald að hlutafé í BM Vallá hf. hafi flust til hans. Engin ástæða er til að slaka á sönnunarkröfum gagnvart áfrýjendum að þessu leyti þótt um erlent félag hafi verið að ræða. Með vísan til framangreinds hefur áfrýjandinn Lindarflöt ehf. ekki fært fullnægjandi sönnur að því að hann hafi eignast það hlutafé sem Plateau de Pierre S.A.R.L. átti áður í BM Vallá hf. og þar með hefur hann ekki sýnt fram á að hann eigi þau réttindi sem kröfugerð hans í málinu lýtur að.

23 Af hálfu áfrýjandans K-kvk-ef M-kvk-ef T-kvk-ef er því haldið fram að eiginmaður hennar V-kk-nf Þ-kk-nf hafi verið eigandi 0,01% hlutafjár í BM Vallá hf. þegar félagið var úrskurðað gjaldþrota 18. maí 2010.

24 Samkvæmt framlögðum ársreikningi BM Vallár hf. fyrir árið 2007 voru hluthafar félagsins tveir í lok ársins en ekki kemur fram hverjir þeir voru. Samkvæmt framlögðum ársreikningi félagsins fyrir árið 2008 voru hluthafar félagsins tveir í upphafi og lok ársins. Fram kom að einn hluthafi ætti yfir 10% hlut og það væri P-x-x d-x-x P-x-x S.A.R.L. Annarra hluthafa var ekki getið í ársreikningnum. Aðrir ársreikningar félagsins hafa ekki verið lagðir fram í málinu.

25 Í fyrrnefndu bréfi endurskoðanda V-kk-ef Þ-kk-ef er því haldið fram að V-kk-nf hafi persónulega talið fram á skattframtali sínu hlutabréfin í BM Vallá hf. í samræmi við persónulegan eignarhlut sinn í félaginu en ekki er í bréfinu tilgreint hver sá eignarhlutur hafi verið eða hvaða ár eignarhlutinn hafi verið talinn fram. Skattframtöl V-kk-ef Þ-kk-ef hafa ekki verið lögð fram. Samkvæmt því og þar sem hin óljósa fullyrðing endurskoðandans er engum gögnum studd þykir bréfið hafa afar takmarkað sönnunargildi um hlutafjáreign hans í því félagi.

26 Framburður V-kk-ef Þ-kk-ef fyrir héraðsdómi um hlutafjáreign sína í BM Vallá hf. hefur áður verið rakinn en þar sem hann var aðili málsins þegar framburðurinn var gefinn leiðir af 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 að hann verður ekki lagður til grundvallar um eignarhald hans á umræddu hlutafé. 27 Áfrýjendur hafa ekki lagt fram hlutaskrá BM Vallár hf. en hlutafélagi er skylt að halda slíka skrá, sbr. 30. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, eða önnur gögn sem styðja að V-kk-nf Þ-kk-nf hafi verið hluthafi í BM Vallá hf. þegar félagið var úrskurðað gjaldþrota á árinu 2010 eða síðar.

28 Þar sem stefndi hefur frá upphafi dregið í efa að áfrýjendur eigi umrædda hagsmuni, krafist sýknu af þeim sökum og skorað á áfrýjendur að sýna fram á að þeir hafi verið eigendur umrædds hlutafjár, höfðu áfrýjendur fullt tilefni til þess að freista þess að sýna fram á eignarhald sitt að hlutafénu með óyggjandi hætti. Þetta hafa áfrýjendur ekki hirt um að gera með viðhlítandi hætti enda þótt ýmis opinber gögn og einkagögn, sem gera verður ráð fyrir að hluthafar hafi undir höndum eða geti aflað, hefðu getað tekið af tvímæli um eignarhald þeirra á hlutafénu og þar með aðild að máli þessu.

29 Þegar af þeirri ástæðu að áfrýjendur hafa ekki sýnt fram á að þeir eigi þau réttindi sem málatilbúnaður þeirra byggist á, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, verður ekki hjá því komist að sýkna stefnda vegna aðildarskorts.

30 Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

31 Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, Lindarflöt ehf. og K-kvk-nf M-kvk-nf T-kvk-nf, greiði óskipt stefnda, Arion banka hf., 1.000.000 króna í málskostnað fyrir Landsrétti.