190/2019

Útdráttur

SGH og SA höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Forsæludalskvíslar væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum, en í afréttareign SGH og SA. Reistu SGH og SA kröfu sína á því að landið væri háð beinum eignarrétti þeirra. Héraðsdómur sýknaði Í af aðal og varakröfu SGH og SA en tók til greina aðra varakröfu þeirra sem byggðist á því að hluti landsvæðisins með tilgreindum merkjum hefði verið útmældur til þess að tilheyra nýbýlinu Réttarhóli. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að ekki yrði ráðið af Landnámu hversu langt upp til fjalla landnám á þessu svæði hefði náð. Lýsingar í sögulegum heimildum gæfu sterkar vísbendingar um að menn hafi ekki talið að allt svæðið væri háð einkaeignarrétti eigenda jarðanna Forsæludals og Þórormstungu. Tvær lögfestur frá 1806 og 1809 um merki jarðanna sem einnig tóku til merkja Forsæludalskvísla og skráning merkja jarðanna í landamerkjaskrá árið 1890 voru ekki taldar sanna beinan eignarrétt eigenda jarðanna. Þá taldi Landsréttur að staðhættir, gróðurfar og fjarlægð svæðisins frá byggð styddu ekki að allt svæðið hefði verið undirorpið beinum eignarrétti frá öndverðu. Benti rétturinn á að utan búsetu B-kk-ef E-kk-ef á Réttarhóli í Forsæludalskvíslum á árunum 18861890 væri ekki að finna neinar sögulegar heimildir um að búið hefði verið í Forsæludalskvíslum eða að landsvæðið hafi verið nýtt til almennra búsnytja frá heimalöndum jarðanna. Staðfesti Landsréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að sýkna Í af aðal og varakröfu SGH og SA. Landsréttur rakti ítarlega heimildir um stofnun B-kk-ef á nýbýli að Réttarhóli á grundvelli þágildandi tilskipunar 15. apríl 1776 „um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbygð pláz á Íslandi“. Rétturinn tók fram að í málinu væri ekki að finna nein gögn um að,,forréttíngu“ hefði verið lýst á þingi svo sem mælt var fyrir um í 6. gr. tilskipunarinnar. Í greininni væri þess ekki getið hver ætti að annast lýsingu á,,forréttíngunni“ og ekki væri sérstaklega kveðið á um að byggingarbréfi skyldi þinglýst. Fyrir lægi að,,forréttíngin“ hefði verið á höndum sýslumanns auk þess sem hann og amtmaður hefðu báðir haft undir höndum byggingarbréfið og þeim því fullkunnugt um stofnun nýbýlisins að Réttarhóli. Hafnaði Landsréttur því að vanhöld á þinglýsingu hefðu leitt til þess að ekki hefði stofnast til einkaeignarréttar B-kk-ef á því landi sem önnur varakrafa SGH og SA tók til. Þar sem SGH og SA leiddu rétt sinn af réttindum B-kk-ef var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um aðra varakröfu þeirra. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 13. mars 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 14. febrúar 2019 í málinu nr. E29/2015.

2 Aðaláfrýjandi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum gagnáfrýjenda. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti en til vara að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

3 Gagnáfrýjendur áfrýjuðu málinu til Landsréttar fyrir sitt leyti 10. maí 2019. Í aðalsök krefjast gagnáfrýjendur sýknu af kröfum aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjendur krefjast þess aðallega í gagnsök að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 19. desember 2014 í máli nr. 2/2013, Húnavatnshreppur, að því leyti er varðar Forsæludalskvíslar, landnúmer 217644, það er eftirtalin úrskurðarorð:,,Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæði það sem nefnt hefur verið Forsæludalskvíslar, svo sem það er afmarkað hér á eftir, sé þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig alið 7. gr. laga nr. 58/1998. Upphafspunktur er í Vatnsdalsá á móts við Svínavatnslækjarós. Þaðan er dregin bein lína austur í há Bótarfell. Úr Bótarfelli er farið til austur, yfir Eyjavatn, í vörðu austan megin við Mjóavatnslæk. Þaðan er farið suðaustur í Fellakvísl þar sem Kolkukvísl fellur í hana. Þá er Fellakvísl fylgt til upptaka og þaðan er dregin bein lína til suðvesturs í norðurenda Búrfjallahala. Úr Búrfjallahala er farið til norðvesturs í upptök Ströngukvíslar og henni fylgt þar til hún rennur í Vatnsdalsá við Stórakrók og ræður þá Vatnsdalsá í upphafspunkt við Svínavatnslækjarós.“

4 Til vara krefjast gagnáfrýjendur þess að ofangreindur úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi, að því er varðar þann hluta af landi Forsæludalskvísla, landnúmer 217644, sem liggur norðan og vestan línu sem dregin er frá upptökum Fellakvíslar austanvert við Öldur beina leið í upptök Ströngukvíslar, og þar með viðurkenndur fullkominn eignarréttur gagnáfrýjenda að landi Forsæludalskvísla norðan ofangreindrar línu.

5 Þá krefjast gagnáfrýjendur málskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt.

6 Dómendur fóru á vettvang 21. ágúst 2020 ásamt lögmönnum aðila og fulltrúum gagnáfrýjenda. Vettvangsgangan hófst við Kolkustíflu þaðan sem riðið var að Réttarhóli. Síðan var haldið að Áfangafelli og þaðan ekið suður Kjöl yfir Seyðisá að Hveravöllum og Þjófadölum og lauk vettvangsgöngunni á Fjórðungsöldu.

Málsatvik og sönnunarfærsla

7 Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta ákvað óbyggðanefnd 21. febrúar 2008 að taka til meðferðar tiltekið landsvæði á Norðvesturlandi. Óbyggðanefnd bárust kröfur aðaláfrýjanda 2. júlí 2012, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni og ákvað hún að fjalla um svæðið í fjórum aðskildum málum. Eitt þeirra var mál nr. 2/2013, sem náði til Húnavatnshrepps. Málið tók meðal annars til landsvæðisins Forsæludalskvísla, sem liggur á milli Auðkúluheiðar að austan og Grímstunguheiðar að vestan, sem gagnáfrýjendur kölluðu til eignarréttar yfir en aðaláfrýjandi taldi vera þjóðlendu.

8 Í úrskurði óbyggðanefndar í málinu 19. desember 2014 var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Forsæludalskvíslar væri þjóðlenda samkvæmt 1. gr., sbr. einnig alið 7. gr. laga nr. 58/1998 með eftirfarandi mörkum: „Upphafspunktur er í Vatnsdalsá á móts við Svínavatnslækjarós. Þaðan er dregin bein lína austur í há Bótarfell. Úr Bótarfelli er farið til austurs, yfir Eyjavatn, í vörðu austan megin við Mjóavatnslæk. Þaðan er farið suðaustur í Fellakvísl þar sem Kolkukvísl fellur í hana. Þá er Fellakvísl fylgt til upptaka og þaðan er dregin bein lína til suðvesturs í norðurenda Búrfjallahala. Úr Búrfjallahala er farið til norðvesturs í upptök Ströngukvíslar og henni fylgt þar til hún rennur í Vatnsdalsá við Stórakrók og ræður þá Vatnsdalsá í upphafspunkt við Svínavatnslækjarós.“ Í úrskurðinum var jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að sama landsvæði væri í afréttareign gagnáfrýjenda, sbr. 2. mgr. 5. gr. og clið 7. gr. laga nr. 58/1998, sem njóta veiðiréttar í ám og vötnum samkvæmt 5. gr. sömu laga, sbr. II. kafla laga nr. 61/2006 um lax og silungsveiði.

9 Gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta 21. júlí 2015 og er óumdeilt að það hafi verið gert innan þess frests sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Fyrir héraðsdómi kröfðust gagnáfrýjendur þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi. Til vara kröfðust þeir þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að hluta, að því er varðar þann hluta af landi Forsæludalskvísla, landnúmer 217644, sem liggur norðan og vestan línu sem dregin er frá upptökum Fellakvíslar austanvert við Öldur beina leið í upptök Ströngukvíslar, og þar með viðurkenndur fullkominn eignarréttur gagnáfrýjenda að landi Forsæludalskvísla norðan framangreindrar línu. Með annarri varakröfu kröfðust gagnáfrýjendur þess að nefndur úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að hluta, að því er varðar þann hluta af landi Forsæludalskvísla, landnúmer 217644, sem liggur norðan og austan línu sem dregin er úr Áfangafelli til Stóra steins við Miðkvísl og fylgir síðan Miðkvísl til Vatnsdalsár, og þar með viðurkenndur fullkominn eignarréttur stefnenda að landi Forsæludalskvísla norðan og vestan nefndrar línu. Að því frágengnu kröfðust þeir þess að viðurkennt yrði að þeir ættu einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á öllu því svæði Forsæludalskvísla sem úrskurðað var þjóðlenda. Með hinum áfrýjaða dómi var önnur varakrafa gagnáfrýjenda fyrir héraðsdómi tekin til greina en öðrum kröfum hafnað.

10 Í málinu er ekki ágreiningur um mörk hins umdeilda svæðis eða þau mörk sem kröfugerð gagnáfrýjenda byggist á að því marki sem fallist yrði á forsendur kröfugerðarinnar. Þá eru aðilar sammála um þá niðurstöðu óbyggðanefndar að svæðið teljist að minnsta kosti í afréttareign gagnáfrýjenda ef ekki er fallist á kröfur þeirra um beinan eignarrétt.

11 Í hinum áfrýjaða dómi er málavöxtum ítarlega lýst og er ekki ágreiningur á milli málsaðila um þá lýsingu. Þá er í dóminum farið ítarlega yfir þær sögulegu heimildir sem óbyggðanefnd hafði tekið saman um svæðið við málsmeðferðina fyrir nefndinni og gögn sem málsaðilar hafa lagt fram í málinu. Í heimildum hefur landsvæðið Forsæludalskvíslar eða hlutar þess einnig verið kallað Dalskvíslarland, Dalskvíslar, Dalsheiði, Dalsbót og Kvíslarland. Elsta heimildin um svæðið er dómur frá árinu 1536 þar sem tekin var fyrir ákæra vegna þess að menn vildu ekki reka lömb á Dalsheiði. Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi og úrskurði óbyggðanefndar bera sögulegar heimildir með sér að Forsæludalskvíslar hafi almennt verið tilgreindar sem afréttar eða heiðarland sem tilheyrði jörðinni Forsæludal og síðar einnig Þórormstungu að hluta og hafi verið nýttar til beitar og annarra takmarkaðra nota svo sem grastekju og hrísrifs. Í heimildunum kemur meðal annars fram að nokkrar deilur hafi verið á milli eigenda Forsæludalskvísla og annarra bænda um rétt og skyldu til upprekstrar á heiðina svo og um heimildir til grastekju og hrísrifs. Ekki er að finna í sögulegum heimildum merki um búsetu eða aðrar almennar búsnytjar í Forsæludalskvíslum ef undan er skilin búseta B-kk-ef E-kk-ef á Réttarhóli í Forsæludalskvíslum á árunum 1886 til 1890 en hann átti áður jarðirnar Forsæludal og Þórormstungu eins og nánar verður rakið hér á eftir. Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á aðra varakröfu gagnáfrýjenda á þeim grundvelli að í raun hafi verið stofnað til nýbýlis á Réttarhóli auk þess sem landið væri vel gróið og hefði að öllum líkindum um aldir tilheyrt jörðinni Forsæludal. Væri landið því undirorpið beinum eignarrétti. Óbyggðanefnd hafði á hinn bóginn talið að vanhöld B-kk-ef E-kk-ef á þinglýsingu byggingarbréfs fyrir nýbýlið að Réttarhóli leiddu til þess að ekki væri unnt að viðurkenna að til fullnaðrar nýbýlastofnunar hefði komið í samræmi við ákvæði tilskipunar „um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbygð pláz á Íslandi“ frá 15. apríl 1776 (nýbýlatilskipunin). Samkvæmt því væri ósannað að til eignarréttar hefði stofnast yfir þeim hluta Forsæludalskvísla sem nýbýlið að Réttarhóli átti að taka til.

12 Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að samkvæmt heimildum hafi þeir B-kk-nf G-kk-nf bóndi í Þórormstungu og B-kk-nf B-kk-nf bóndi í Forsæludal birt auglýsingu í blaðinu Norðra 28. febrúar 1858 sem hljóðaði svo: „Vegna þess að vjer, ráðendur heiðarlandsins Dalskvísla – sem að stærð og gæðum er álitið nægilegt fyrir 8–10 býli – höfum að engu verið sæmdir með borgun fyrir þann afarfjölda sauðfjár og stóðhrossa sem af báðumegin aðliggjandi heiðum hefur yfirtroðið þær –, þá bjóðum vjer nú hverjum sem girnist nýbýli, að koma sem fyrst og semja við oss um byggingu í nefndum Dalskvíslum, sem orðið getur næstum óslitin byggð frá Vatnsdalnum; og til merkis um, að menn ei þurfa að fráfælast þetta, þá gjörum vjer vitanlegt, að 2 dugandismenn hjer í grenndinni sem þekkja landið, hafa þegar tjáð sig mjög viljuga til þessa fyrirtækis“. Hinn 15. september 1858 hafi birst önnur auglýsing sem B-kk-nf skrifar einn undir. Í auglýsingunni sagði: „Áhrærandi auglýsinguna í 6. ári Norðurá, bls. 16. um að byggja í heiðarlandinu Dalskvíslum, gjöri jeg þeim vitanlegt, sem hafa sent oss brjefleg eða munnleg orð um vilja sinn í þessu, og jafnframt þeim, sem framvegis kunna að vilja aðhyllast það boðna, að eigendur kjósa heldur að selja landið á leigu með sem aðgengilegustum skilmálum, en að afhenda það til eignar, jafnvel þó jeg eigandi 5/9 hluta þess, tjái mig ekki öldungis óviljugan til þess, móti álitlegri borgun.“

13 Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi og úrskurði óbyggðanefndar kemur fram í heimildum að B-kk-nf E-kk-nf hafi árið 1882 eignast Forsæludal ásamt 5/9 hlutum Dalskvísla en sá hluti Dalskvíslalands virðist hafa verið seldur með sérstökum gerningi. Skömmu síðar eignaðist B-kk-nf einnig þá 4/9 hluta Dalskvísla sem tilheyrðu Þórormstungu. Hinn 8. október 1886 hafi hann auglýst Forsæludal til sölu í blaðinu Þjóðólfi með eftirfarandi hætti: „Jörðin FORSÆLUDALUR í Vatnsdal í Húnavatnssýslu er til sölu, að undanskildu afrjettarlandinu Hvíslum. Kaupandi getur fengið jörðina til ábúðar í næstu fardögum. Hver sem kynni að vilja kaupa jörðina er beðinn að snúa sjer til B-kk-ef E-kk-ef á Rjettarhól í Dalshvíslum.“ Af auglýsingunni má ráða að B-kk-nf hafi á þessum tíma verið fluttur að Réttarhóli.

14 Jafnframt kemur fram í hinum áfrýjaða dómi og úrskurði óbyggðanefndar að B-kk-nf E-kk-nf hafi selt H-kk-þgf Þ-kk-þgf jörðina Forsæludal upp í skuldir 12. apríl 1887. Í samningnum segi meðal annars: „[J]eg H-kk-nf Þ-kk-nf tek hjer með brjefi þessu á móti jörðinni Forsæludal í Vatnsdal að dýrleika 28 ½ hndr. sem með brjefi af 9. febrúar 1883 hefir staðið í veði til mín mót skuldarupphæð 2958 krónum, eins og hún nú kemur fyrir í næstkomandi fardögum með 2 kúgildum að húsum sem tjeðri jörð fylgdi samkvæmt afsalsbrjefi af 10. april 1882. Jörðin Forsæludalur er þannig með brjefi þessu afhent velnefndum H-kk-þgf að fráskildu Hvíslalandi, sem með sjerstöku afsalsbrjefi af 14. janúar 1882 er selt og afhent nefndum B-kk-þgf E-kk-þgf, með þeim skilmálum að jeg B-kk-nf E-kk-nf lofa hjermeð að greiða velnefndum H-kk-þgf Þ-kk-þgf 200 (tvö hundruð) krónur sem greiðist að nokru leyti með fjárhúsum sem standa á jörðunni, eptir óvilhallra manna mati, en það sem ekki þannig greiðist af tjeðri upphæð borgist fyrir árslok 1888. Ennfremur lofa jeg B-kk-nf E-kk-nf að greiða ársrentu 4% af 2958 krónum eða að upphæð 118 (hundrað og átján) krónur í peningum á næstkomandi hausti 1887. Sömuleiðis er hjermeð áskilið að samþykkt að Forsæludalsábúandi hafi framvegis sem hingað til fullan rjett til að reka lömb sín á Hvíslaland fyrir vestan Miðhvísl.“

15 Í gögnum málsins kemur fram að B-kk-nf E-kk-nf hafi 12. febrúar 1887 skrifað amtmanni bréf og greint honum frá því að hann hefði keypt jörðina Forsæludal nokkrum árum áður og þá um leið heiðarlandið Dalskvíslar sem liggi á milli Auðkúluheiðar og Grímstunguheiðar. Í bréfinu er því lýst að hann hafi gefið næstu hreppum kost á að leigja Dalskvíslar sem afréttarland en sumir hreppar hafi ekki viljað greiða fyrir það. Hann hafi þá tekið ákvörðun um að leigja Forsæludal öðrum en flutt sjálfur í Dalskvíslar og byggt þar bæ að Réttarhóli. Í bréfinu segir að á landi þessu hafi aldrei fyrr byggð verið svo menn viti. B-kk-nf upplýsir amtmann um að ekki sé um að ræða land sem nokkur annar, hvorki einstaklingur né almenningur, eigni sér. Þar sem landið sé skýlaus eign B-kk-ef telji hann óþarfa og ekki eiga við sínar aðstæður að auglýsa þá áætlun sína að taka þar upp nýbýli. Hann biður því amtmann að hlutast til um að hann hljóti þau réttindi og hlunnindi sem nýbýlatilskipunin frá 15. apríl 1776 veiti honum eins fljótt og auðið er.

16 Amtmaður skrifaði sýslumanni bréf 14. apríl 1887, greindi honum frá áformum B-kk-ef og leitaði umsagnar hans um það hvort auglýsa þyrfti fyrirhugaða stofnun nýbýlis eða hvort byggð B-kk-ef í Dalskvíslum ætti ef til vill að skoðast sem afbýli samkvæmt rentukammerbréfi frá 26. febrúar 1842. Í svarbréfi til amtmanns 8. nóvember 1887 segir sýslumaður: „Dalskvíslar hafa í ómunatíð verið óbyggt heiðarland, notað til uppreksturs, og tilheyrandi jörðunum Forsæludal og Þórormstungu, en afmarkað frá heimalöndum jarða þessara, og er það þannig selt B-kk-þgf E-kk-þgf með ákveðnum ummerkjum allt í kring; þó hjer sje því ekki að ræða um nýbýli, þar sem byggð hefir lagst í eyði í ómunatíð (sbr. tilskipun 15. april 1776, 5. gr.) svo að hin fyrirskipaða auglýsing um upptekning nýbýlisins samkv. 4. gr. tjéðrar tilskipunar mætti burtfalla, þá virðist eigi að síður slík auglýsing ekki vera nauðsynleg eða viðeigandi, þar sem hjer er spurning um afmarkað heiðarland, er nýlega hefir verið selt sækjanda undan tveim jörðum, sem frjáls og átölulaus eign jarða þessara. Hvað því næst það atriði snertir hvort byggð sækjanda í Dalskvíslum eigi megi öllu fremur álítast afbýli, þá fæ jeg ekki sjeð að svo verði álitið, með því þetta umrædda heiðarland hefir alls ekki verið notað frá jörðum þeim, sem það lá undir, nema til uppreksturs, og jarðir þessar halda landsnytjum sínum óskertum að öllu, svo dýrleiki þeirra og leigumáli hlýtur að haldast óbreyttur, þótt heiðarland þetta sje undan þeim selt.“

17 Amtmaður svaraði bréfi sýslumanns 3. janúar 1888 og óskaði eftir því að B-kk-þgf E-kk-þgf yrði tilkynnt að ekki væri unnt að verða við beiðni hans um að fá að taka upp nýbýli án þess að birta áður auglýsingu samkvæmt nýbýlatilskipuninni „þótt hann sje eigandi heiðarlands eða afrjettarlands þess, sem spursmál er um, og það sje selt undan áðurnefndum jörðum með ákveðnum ummerkjum, með því hjer er eigi spursmál um nýbýli, þar sem byggð hefir legið í eyði frá ómunatíð, heldur um afrjettarland, sem bæði ábúendur nefndra jarða og sveitarfjelög þau, sem sækjandinn segist áður hafa leigt eða reynt til að leigja afrjettarlandið, kynni að þykjast hafa nokkurt tilkall til, sbr. tilsk. 15. apríl 1776, 4. gr.“.

18 Sýslumaður tilkynnti B-kk-þgf um þessa niðurstöðu amtmanns honum til athugunar og eftirbreytni með bréfi dagsettu 13. febrúar 1888. Í framhaldinu gaf B-kk-nf út auglýsingu sem lesin var upp í landsyfirdómi 19. mars 1888. Í henni sagði: „Jeg undirskrifaður gjöri kunnugt, að jeg hefi tekið upp nýbýli á eignarlandi mínu Dalskvíslum milli Auðkúluheiðar og Grímstunguheiðar, og hefi eg þegar farið þess á leit, að mjer verði veitt þau rjettindi og hlunnindi, sem tilsk. 15. apríl 1776 ákveður. Ef nokkur kynni að þykjast eiga tilkall til þessa lands, skora jeg á hann að lýsa tilkalli sínu fyrir amtmanninum yfir norður og austuramtinu, innan 4 mánaða frá birtingu þessarar auglýsingar, sem einnig verður lesin í landsyfirdóminum.“ Sýslumaður skrifaði amtmanni 6. ágúst 1888 og tilkynnti honum að B-kk-nf E-kk-nf á Réttarhóli hefði afhent sér auglýsingu um upptekt nýbýlis í Dalskvíslum með áritun um að hún hefði verið lesin í yfirdóminum.

19 Í bréfi 17. október 1888 fyrirskipaði amtmaður sýslumanni að annast áreið á Dalskvíslar vegna nýbýlis B-kk-ef E-kk-ef. Í bréfinu kemur fram að B-kk-nf hafi óskað eftir að „sér verði útvísað land til nýbýlis í svonefndum Dalskvíslum, sem er heiðarland og upprekstrarland milli Auðkúluheiðar og Grímstunguheiðar, og sem hefir tilheyrt eignarjörð hans Forsæludal og jörðinni Þórormstungu“.

20 Með bréfi 21. ágúst 1889 skipaði sýslumaður fjóra menn til að vera áreiðar og matsmenn vegna kröfu B-kk-ef um stofnun nýbýlis. Hinn 26. ágúst 1889 var gerð áreið á heiðar og upprekstrarlandið Dalskvíslar vegna upptöku nýbýlis að Réttarhóli. Í dómsmálabók Húnavatnssýslu segir þetta um gerðina: „Ár 1889 mánudaginn hinn 26. ágúst var sýslumaður í Húnavatnssýslu L-kk-nf B-kk-nf staddur að býlinu Rjettarhóli í Dalskvíslum sem samkvæmt skipunarbrjefi amtmannsins í Norður og Austuramtinu dags. 17. október f. á. ásamt fjórum tilkvöddum áreiðar og matsmönnum, þeim bændunum B-kk-þgf S-kk-þgf í Grímstungu, B-kk-þgf G-kk-þgf á Marðarnúpi, G-kk-þgf G-kk-þgf í Forsæludal og G-kk-þgf Þ-kk-þgf í Holti, til þess eptir fyrirmælum í tilskipun 15. apríl 1776 að gjöra áreið á heiðar og upprekstrarlandið Dalskvíslar, sem áður tilheyrði jörðunum Þórormstungu og Forsæludal, en sem bóndinn B-kk-nf E-kk-nf á Rjettarhóli hefur keypt af eigendum tjeðra jarða og að undangengnum lögformlegum undirbúningi hefir óskað að upptaka sem nýbýli. Þess er að geta, að sýslumaður hefur með nægum fyrirvara boðað til áreiðargjörðar þessarar, eigendur og umráðamenn jarða þeirra, sem liggja að Dalskvísla landi, þá bændurna B-kk-þf S-kk-þf í Þórormstungu, H-kk-þf Þ-kk-þf á Haukagili, og prestinn sjera S-kk-nf J-kk-nf á Auðkúlu, sem allir eru persónulega mættir. Bóndinn B-kk-nf E-kk-nf var og persónulega viðstaddur, og sýndi heimildarskjal sitt eða afsalsbrjef fyrir Dalskvíslum, dags. 14. janúar 1882. Eptir að hinir tilkvöddu áreiðarmenn höfðu unnið hinn lögboðna eið, var gjörð áreið á áðurnefnt Dalskvíslaland. Enginn hefur gjört eignar tilkall til lands þessa annar en B-kk-nf bóndi E-kk-nf og enginn hafið mómæli gegn útvísunargjörðinni. Þar sem Dalskvíslaland alls ekki hefur verið notað nje verður notað frá jörðunum Þórormstungu og Forsæludal, er það samhuga álit sýslumanns og áreiðarmanna, að jarðir þessar, þrátt fyrir afsal lands þessa, og útvísun á því til nýbýlis, haldi landsnytjum sínum óskertum þannig að jafnmikil áhöfn geti eptir sem áður framfleytst á þeim og leigumálinn verið hinn sami, jafnvel þótt hugsanlegt væri, að dýrleiki jarða þessara kynni við nýtt jarðamat að lækka lítið eitt (í notum þess að jörðunum báru fjallatollar nokkrir fyrir upprekstra í Dalskvíslalandi, en fjallatollar þessir hafa ekki goldizt um langan tíma. Samkvæmt fyrrgreindu afsalsbrjefi fyrir Dalskvíslalandi eru merki þess: að utan yfir Bótarfjall vestur að Vatnsdalsá, til austurs yfir Eyjavatn utan til austur á reiðgötur, þaðan til suðurs sem vötn að draga til Vatnsdalsár, að vestan ræður Vatnsdalsá og Strangakvísl. Sýslumaður og hinir tilkvöddu áreiðarmenn gjörðu þá ályktun að af hinu afsalaða Dalskvíslalandi skyldi bóndanum B-kk-þgf E-kk-þgf útvísað nýbýlisland með þessum ummerkjum: að austan ræður sjónhendíng frá svokallaðri Karittingatjörn (Karyrlingatjörn) í krókinn á Fellakvísl vestanvert þar sem Kolkukvísl fellur í hana; úr því ræður Fellakvísl til upptaka, en þaðan sjónhending í norðari Búrfjallahala, að sunnan sjónhending frá Fellakvísl um Áfangafell til Stórasteins við Miðkvísl; að vestan ræður Miðkvísl til Vatnsdalsár, og þaðan Vatnsdalsá út á móts við Bótarfjall, að utan (norðan) eru merkin: úr Vatnsdalsá yfir Bótarfjall til austurs yfir Eyjavatn utan til, austur á reiðgötur. Það skal sjerstaklega tekið fram, að presturinn sjera S-kk-nf J-kk-nf er, sem umráðamaður Auðkúluheiðar samþykkur ummerkjum nýbýlislandsins að austan. Verður þannig óúthlutað til nýbýlis af Dalskvíslalandi svæðið frá Áfangafelli, fram á svokallaðar Öldur, sem er mjög ófrjótt land og landið milli Miðkvíslar og Ströngukvíslar, sem jarðirnar Forsæludalur og Þórormstunga hafa frían upprekstur í. Nýbýlislandið er öldótt heiðarland með víðlendum móa og melbungum, og allstórum ljósastarar og brokflám, sem víða eru allgóðar til slægna; málnytuhagar eru góðir. Til hlunninda má telja nokkra silungsveiði og hæga grasatekju. Er svo áreiðar og matsgjörð þessari hjermeð lokið og til staðfestu undirrituð af hlutaðeigendum.“

21 Í framhaldi af gerðinni sendi sýslumaður amtmanni 7. október 1889 afrit úr dómsmálabók sýslunnar af skoðunar og útvísunargjörðinni vegna nýbýlisins Réttarhóls auk reiknings vegna kostnaðar. Amtmaður skrifaði sýslumanni aftur 17. október 1889 og sendi nýbyggjarabréf sem hann bað sýslumann um að afhenda B-kk-þgf E-kk-þgf. Efni þess hefur varðveist í skjalasafni Norður og austuramts með eftirfarandi hætti: „J-x-x H-x-x, amtmaður yfir Norður og Austuramtinu r. af dbr. [strikað yfir: Gjörir] Kunngjörir: að með því B-kk-nf E-kk-nf, samkvæmt tilsk. 15. april 1776, hefir með skoðunargjörð, er framkvæmd var af sýslumanninum í Húnavatnssýslu með fjórum tilkvöddum, óvilhöllum mönnum, 26. ágúst þ.á., fengið útvísað land til nýbýlis í svonefndum Dalskvíslum eða Kvíslalandi, með þessum ummerkjum: Að austan ræður sjónhending frá svokallaðri Karittlingatjörn (Karyrtlingatjörn) í krókinn í Fellakvísl vestanvert, þar sem Kolkukvísl [strikað yfir: rennur, fellur ofan línu] fellur í hana; úr því [því, tvítekið] ræður Fellakvísl til upptaka, en þaðan sjónhending í norðari Búrfjalla hala; að sunnan sjónhending frá Fellakvísl um Áfangafell til Stórasteins við Miðkvísl; að vestan ræður Miðkvísl til Vatnsdalsár og þaðan Vatnsdalsá [strikað yfir: fyrir yfir] út á móts við Bótarfjall; að utan (norðan) [strikað yfir: eru merkin:] úr Vatnsdalsá yfir Bótarfjall til austurs yfir Eyjavatn utan til, austur í reiðgötur, [strikað yfir: Er úthlutað til nýbýlis af Dalskvíslalandi svæðið frá Áfangafelli framá svokallaðar Øldur og landið milli Miðkvíslar og Ströngukvíslar.] – þá veitist nefndum B-kk-þgf E-kk-þgf hjermeð nýbyggjararjettur yfir hinu tilgreinda landi með þeim skyldum og rjettindum og undanþágum, sem í ofangreindri tilskipun [strikað yfir: eru] eru heimilaðar. [strikað yfir: þó að óskertum rjetti sjerhvers annars manns ef sannaður verður].“ Sýslumaður sendi nýbyggjarabréfið svo áfram til B-kk-ef með bréfi dagsettu 29. október 1889 en frumrit þess hefur ekki fundist.

22 Í málinu liggur fyrir eftirrit af kaupsamningi 24. nóvember 1890 sem finna má í bréfasafni Sýslumannsins á Blönduósi það ár þar sem Svínavatns, Torfalækjar, Ás og Sveinsstaðahreppar kaupa Dalskvíslaland af B-kk-þgf E-kk-þgf en undir samninginn skrifar E-kk-nf E-kk-nf á Beinakeldu sem umboðsmaður B-kk-ef. Í samningnum segir: „1. Jeg E-kk-nf E-kk-nf sel ofannefndum sveitarfjelögum í Svínavatns, Torfalækjar, Áss og Sveinsstaðahreppum hið svokallaða Dalskvíslaland í Áshreppi með öllum rjettindum og skyldum sem landsparti þessum fylgir, eins og jeg hefi keypt hann nefnilega: að Forsæludalur og Þórormstunga eigi frían upprekstur á geldfje sitt, að undanteknu stóði. – Viðir í húsum eru ekki með í kaupinu. 2. Kaupverðið er 1200 – tólf hundruð – krónur og greiðist það mjer á næsta vori um leið og jeg flyt burtu, sem verða skal 14.maí næstkomandi. 3. Seljandi skal gefa kaupanda afsalsbrjef strax og kaupverð er greitt. 4. Kostnað þann sem leiðir af kaupgjörningi þessum skal kaupandi greiða en seljandi svarar til lagariptinga. 5. Kaupendur ganga að þessum kaupum uppá væntanlegt samþykki hreppsbúa, og sýslunefndar.“

23 Gagnáfrýjendur leiða rétt sinn til hins umdeilda landsvæðis til framangreindra hreppa en óumdeilt er að þeir hafi fengið Forsældalskvíslar framseldar til sín.

Málsástæður aðila

Málsástæður aðaláfrýjanda

24 Aðaláfrýjandi byggir kröfur sínar aðallega á því að Forsæludalskvíslar í heild séu utan eignarlanda og teljist þjóðlenda, sbr. 1. og 2. gr. laga nr. 58/1998, svo sem óbyggðanefnd úrskurðaði.

25 Vísar aðaláfrýjandi til þess að sögulegar heimildir styðji ekki að landið hafi verið numið í heild. Hafi beinn eignarréttur stofnast yfir hluta af landinu með námi hafi hann fallið niður og svæðið þá verið tekið til annarra takmarkaðra nota síðar. Þá er byggt á því að í sögulegum heimildum komi ekki annað fram en að landið hafi verið nýtt sem afréttur og verið aðgreint frá jörðunum Forsæludal og Þórormstungu. Lögfestur og landamerkjabréf um mörk Forsæludalskvísla sanni ekki beinan eignarrétt að landinu enda hafi nýting svæðisins verið takmörkuð við beit og önnur takmörkuð not. Þá hafi ekki stofnast til beins eignarréttar yfir hluta svæðisins þar sem stofnun nýbýlis hafi ekki verið fullnuð vegna vanhalda á þinglýsingu byggingarbréfs. Þá hafi gagnáfrýjendur ekki sannað að þeir hafi haft óslitið eignarhald á landinu þannig að þeir hafi hefðað fullan eignarrétt eða fengið eignarrétt að því á grundvelli viðskiptavenju.

Málsástæður gagnáfrýjenda

26 Gagnáfrýjendur reisa kröfur sínar á því að beinn eignarréttur hafi stofnast að Forsæludalskvíslum fyrir nám í öndverðu. Þessu til stuðnings vísa þeir til stofnskjals 28. október 2008 en að baki því liggi landamerkjabréf Forsæludals og Þórormstungu 29. júlí 1890, útskiptingarafsals/kaupsamnings 24. nóvember 1890 og þinglýstra landamerkjabréfa aðliggjandi jarða. Sá sem vefengi þinglýstar eignarheimildir beri sönnunarbyrði fyrir því að þær heimildir séu ekki réttar. Athugasemdalaus þinglýsing eignarheimilda feli í sér viðkenningu á eignarréttindum gagnáfrýjenda. Ekki sé unnt að hafna beinum eignarrétti á þeim grunni að landið hafi oft verið nefnt afréttur enda liggi fyrir að eigendur hafi haft öll eignarráð landsins á sinni hendi og innheimt tolla vegna beitar búfjár annarra bænda.

27 Þá er byggt á því að beinn eignarréttur hafi stofnast fyrir hefð vegna óslitins eignarhalds um langan tíma og venjuréttur styðji eignarhald gagnáfrýjenda auk þess sem réttur stefnda til að vefengja þann eignarrétt sé niður fallinn fyrir sakir fyrningar og tómlætis. Einnig vísa gagnáfrýjendur til almennra reglna um ítaksrétt og meginreglna um traustfang og tómlæti. Loks standi engin rök til þess að miða við að námi jarðarinnar Forsæludals hafi lokið við þau mörk sem ákveðin voru löngu seinna þegar Forsæludalskvíslar voru seldar frá jörðunum. Engin náttúruleg skil séu þar á landsvæðinu auk þess sem Forsæludalskvíslar séu mjög grösugt svæði.

28 Þá byggja gagnáfrýjendur kröfur sínar á því að lögleg stofnun lögbýlis á Réttarhóli staðfesti í öllu falli beinan eignarrétt að því svæði sem önnur varakrafan þeirra í héraði tekur til.

Niðurstaða

29 Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi verður ekki ráðið af Landnámu hversu langt til fjalla landnám F-kk-ef í Forsæludal hafi náð í öndverðu. Í þeim sögulegu heimildum sem liggja fyrir í málinu er Forsæludalskvísla almennt getið sem afréttar eða heiðarlands sem notað hafi verið til beitar og annarra takmarkaðra nota svo sem grastekju og hrísrifs. Þá eru Forsæludalskvíslar að jafnaði aðgreindar frá jörðunum Forsæludal og Þórormstungu í heimildum. Þessar lýsingar gefa sterkar vísbendingar um að menn hafi ekki talið að allt svæðið væri háð einkaeignarrétti eigenda jarðanna Forsæludals og Þórormstungu, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Fallist er á það með héraðsdómi að tvær lögfestur B-kk-ef S-kk-ef 1806 og 1809 um merki jarðanna Forsæludals og Þórormstungu sem einnig tóku til merkja Forsæludalskvísla sanni ekki beinan eignarrétt eigenda jarðanna enda sé þar um að ræða einhliða yfirlýsingar hans. Hið sama gildir um skráningu merkja jarðanna Forsæludals og Þórormstungu í landamerkjaskrá 28. júlí 1890 enda er þar sérstaklega tekið fram að jarðirnar eigi fjárupprekstur í Dalskvíslar. Þá styðja staðhættir, gróðurfar og fjarlægð svæðisins frá byggð ekki að allt svæðið hafi verið undirorpið beinum eignarrétti frá öndverðu. Utan búsetu B-kk-ef E-kk-ef á Réttarhóli er ekki að finna neinar sögulegar heimildir um að búið hafi verið í Forsæludalskvíslum eða að það landsvæði hafi verið nýtt til almennra búsnytja frá heimalöndum jarðanna.

30 Með vísan til þess sem að framan er rakið og þess að gagnáfrýjendur hafi ekki fært fram fullnægjandi gögn eða röksemdir fyrir málsástæðum sínum, þar með talið þeim að þeir hafi vegna óslitins eignarhalds um langan tíma hefðað landið eða unnið rétt á grundvelli viðskiptavenju, verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna beri aðaláfrýjanda af aðalkröfu gagnáfrýjenda. Varakrafa gagnáfrýjenda byggist á sömu málsástæðum og aðalkrafan og verður aðaláfrýjandi því með sömu rökum sýknaður af henni.

31 Kemur þá til umfjöllunar krafa aðaláfrýjanda um að niðurstöðu héraðsdóms skuli hrundið og aðaláfrýjandi sýknaður af annarri varakröfu gagnáfrýjenda í héraði. Ekki er um það deilt í málinu að þau mörk sem tilgreind voru í annarri varakröfu gagnáfrýjenda í héraði séu í samræmi við þau mörk sem ákveðin voru í áreið sýslumanns og tilkvaddra matsmanna 26. ágúst 1889.

32 Áður er rakið að aðrar sögulegar heimilir en um stofnun nýbýlis að Réttarhóli bendi ekki til þess að Forsæludalskvíslar hafi verið undirorpnar beinum eignarrétti eigenda Forsæludals og Þórormstungu eða annarra aðila. Í gögnum málsins kemur þó fram að B-kk-nf E-kk-nf taldi Forsæludalskvíslar að fullu eign sína og taldi hann óþarft að auglýsa fyrirætlun sína um stofnun nýbýlis. Þrátt fyrir þetta sjónarmið B-kk-ef segir í bréfi hans 12. febrúar 1887 til amtmanns: „Á landi þessu hefur aldrei byggð verið svo menn viti.“ Sýslumaður og amtmaður töldu að landið hefði í ómunatíð verið afréttar eða heiðarland og var áreiðin og útgáfa byggingarbréfs gerð á grundvelli 4. gr. nýbýlatilskipunarinnar frá 15. apríl 1776 þar sem mælt er fyrir um stofnun nýbýlis í afréttaralmenningum og óbyggðum plássum fyrir ofan byggðir. Um meðferð máls við stofnun nýbýlis á grundvelli þeirrar greinar giltu almennt ákvæði 1. og 2. gr. tilskipunarinnar.

33 Fyrir liggur að B-kk-nf E-kk-nf auglýsti fyrirhugaða stofnun nýbýlis að Réttarhóli eins og áskilið var í 4. gr., sbr. 1. gr. nýbýlatilskipunarinnar. Í 4. gr. hennar var einnig kveðið á um að eftir auglýsinguna skyldi amtmaður „láta gjöra slíka forréttíng“ sem 1. og 2. gr. tilskipunarinnar kvað á um en þangað skyldi stefna eigendum og ábúendum þeirra jarða sem næstar lægju viðkomandi landsvæði. „Forréttíngin“ fól samkvæmt 1. gr. tilskipunarinnar í sér að sýslumaður og fjórir sérstaklega til þess kvaddir menn skyldu „yfirskoða plázið, og með reglulegri forréttíng að tileinka það þeim, sem fyrst hefði boðið sig til þess“. Samkvæmt gögnum málsins var þessi gjörningur einnig kallaður áreið eða áreiðargjörð. Teldi einhver sem mættur væri við áreiðina að sinni jörð væri gerður „óréttur eða afdráttur í hennar tilheyrandi útlendi, hagabeit eða engjum“ skyldu áreiðarmenn meta á staðnum hvort rétt væri. Væri því hafnað skyldi „forréttíngin fullgjörast og gilda“, sbr. 2. gr. tilskipunarinnar.

34 Í dómsmálabók Húnavatnssýslu 26. ágúst 1889 kemur fram að við áreiðina þann dag hafi enginn annar en B-kk-nf gert tilkall til Dalskvíslalands og enginn mótmælt „útvísunargjörðinni“. Í framhaldinu er bókað að B-kk-þgf sé „útvísað nýbýlisland“ af Dalskvíslalandi, sem samsvarar því landi sem önnur varakrafa gagnáfrýjanda í héraði tekur til, og því lýst að áreiðar og matsgjörðinni sé lokið.

35 Í 6. gr. nýbýlatilskipunarinnar var mælt fyrir um aðgerðir sem framkvæma skyldi í kjölfar þess að áreiðargjörð lauk með útvísun nýbýlis með tilteknum landamerkjum til ákveðins aðila. Þar sagði að sýslumaður skuli gefa út útskrift af „forréttíngunni“ til viðkomandi amtmanns sem þá „gefur nýbýlingnum byggíngarbréf“. Að endingu kemur fram að „[f]orréttíngunni skal þar að auki lýsa á þingi, hvað þá í allan máta skal álitast og gilda sem viss og óbrigðul heimild“.

36 Fyrir liggur að sýslumaður sendi amtmanni endurrit af áreiðargjörðinni og að amtmaður sendi sýslumanni 17. október 1889 byggingarbréf sem hann óskaði eftir að yrði afhent B-kk-þgf E-kk-þgf. Þá kemur fram í gögnum málsins að sýslumaður hafi með bréfi 29. sama mánaðar sent byggingarbréfið áfram til B-kk-ef samkvæmt áðurgreindum fyrirmælum amtmanns. Frumrit byggingarbréfsins liggur ekki fyrir í málinu en leggja verður til grundvallar að byggingarbréfið sem gefið var út til B-kk-ef hafi að efni til verið í samræmi við endurrit sem er að finna í skjalasafni amtmanns og áður er getið.

37 Í málinu er ekki að finna nein gögn um að „foréttíngunni“ hafi verið lýst á þingi svo sem mælt var fyrir um í 6. gr. nýbýlatilskipunarinnar. Í greininni er þess ekki getið hver eigi að annast lýsingu á „foréttíngunni“ á þingi og ekki er sérstaklega kveðið á um að byggingarbréfinu skuli þinglýst. Ljóst er af ákvæði 6. gr. að gerður var greinarmunur á útgáfu byggingarbréfsins og „foréttíngunni“ sjálfri. Þá liggur fyrir að áreiðin var á höndum sýslumannsins og þeirra matsmanna sem hann kvaddi til og að sýslumaður hafði umsjón með manntalsþingi þar sem „forréttíngunni“ skyldi lýst.

38 Á þeim tíma sem áreiðargerðin fór fram og byggingarbréfið var gefið út var í gildi tilskipun um afsalsbréf og pantsetningar á Íslandi frá 24. apríl 1833. Í 2. og 3. gr. tilskipunarinnar er mælt fyrir um að ef skjal hljóðar upp á afhendingu fasteignar eigi ætíð að lesa það á þingi „til hvers eigindómurinn heyrir“ sem utan Reykjavíkur skuli vera hið árlega manntalsþing. Í 4. gr. tilskipunarinnar kemur fram að réttarverkun þinglýsingar gagnvart þriðja manni reiknist almennt frá þinglýsingardegi. Af ákvæðinu má ráða að þinglýsingu skjals um afhendingu eignar hafi fyrst og fremst verið ætlað að verja rétt eiganda gagnvart þriðja manni.

39 Í úrskurði óbyggðanefndar og hinum áfrýjaða dómi er á því byggt að B-kk-þgf hafi verið skylt að láta þinglýsa byggingarbréfinu samkvæmt báðum tilskipunum. Svo sem rakið er að framan var ekki mælt fyrir um það í nýbýlistilskipuninni að nýbýlingi hefði borið skylda til þess að þinglýsa byggingarbréfi til þess að fullkomna stofnun nýbýlis heldur er einungis mælt fyrir um að „foréttíngunni“ skuli lýsa á þingi. Það liggur á hinn bóginn fyrir að ef nýbýlingur hefði viljað tryggja eignarrétt sinn á nýbýlinu gagnvart þriðja manni hefði hann getað óskað eftir því að byggingarbréfinu yrði lýst á þingi eins og öðrum skjölum um afhendingu eignar. Fyrir liggur að áreiðargerðin og þar með „foréttíngin“ var á höndum sýslumannsins auk þess sem sýslumaður og amtmaður höfðu báðir haft undir höndum byggingarbréfið sem gefið var út til B-kk-ef. Embættismönnunum var því fullkunnugt um gilda stofnun nýbýlisins að Réttarhóli. Ekki verður úr því skorið hvers vegna „foréttíngunni“ var ekki lýst á þingi enda liggja engar upplýsingar fyrir um það í málinu. Þegar framangreint er haft í huga og það markmið þinglýsingar að tryggja eignarrétt gagnvart þriðja manni verður því hafnað að vanhöld á þinglýsingu hafi leitt til þess að ekki hafi stofnast til einkaeignarréttar B-kk-ef á umræddu landi samkvæmt nýbýlatilskipuninni. Gagnvart aðaláfrýjanda verður því að miða við að nýbýli hafi stofnast og B-kk-nf þannig eignast einkaeignarrétt að því svæði sem önnur varakrafa gagnáfrýjenda í héraði tekur til, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 58/1998.

40 Með vísan til þess að gagnáfrýjendur leiða rétt sinn af réttindum B-kk-ef E-kk-ef verður kröfu aðaláfrýjanda um sýknu af annarri varakröfu gagnáfrýjenda í héraði hafnað. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.

41 Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjenda fyrir Landsrétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjenda, þar með talin málflutningsþóknun S-kk-ef J-kk-ef lögmanns 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.