101/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu H ehf. um að P ehf. yrði gert að veita dómkvöddum matsmanni aðgang að nánar tilgreindum gögnum. Staðfest var niðurstaða hins kærða úrskurðar um aðild P ehf. og að uppfyllt væru efnisskilyrði 3. mgr. 67. gr. sbr. 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í úrskurði Landsréttar kom fram að við mat á því hvort ákvæði b-liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 tæki til þeirra upplýsinga sem krafa H ehf. laut að var litið til þess að krafan var ekki um aðgang að nánar tilteknum upplýsingum á persónugreinanlegu formi. Var því ekki fallist á þá málsástæðu P ehf. að honum væri ekki heimilt að veita aðgang að upplýsingunum á þeim grundvelli. Var með sömu rökum ekki fallist á að um óheimila vinnslu persónugreinanlegra upplýsinga væri að ræða.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og Á-kvk-nf Ó-kvk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 19. febrúar 2020, sem barst réttinum 20. sama mánaðar. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 10. mars 2020. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. febrúar 2020 í málinu nr. E- 1095/2017 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að sóknaraðila væri skylt að veita varnaraðila aðgang að gögnum sem hafa að geyma fjárhæð og dagsetningu allra iðgjaldagreiðslna og ráðstöfun iðgjalda inn á höfuðstól lána sem tekin eru vegna öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota, sbr. ákvæði til bráðabirgða XVI í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, vegna allra lífeyristryggingasamninga viðskiptavina Bayern- Versicherung Lebensversicherung AG sem varnaraðili og Sparnaður ehf. hafa haft milligöngu um sölu á og þar sem viðskiptavinir hafa nýtt sér úrræðið, án allra persónugreinanlegra upplýsinga.

Um er að ræða alls 4.322 samninga 3.415 viðskiptavina samkvæmt töflu þar um í kröfu varnaraðila og forsendum hins kærða úrskurðar. Kæruheimild er í d-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfum varnaraðila verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Til vara er gerð krafa um greiðslu kostnaðar úr hendi varnaraðila vegna rækslu skyldunnar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Í máli þessu krefur varnaraðili Sparnað ehf. um greiðslu á 229.240.813 krónum sem hann kveður vera ógreidda þóknun vegna uppgjörs samnings þeirra 11. apríl 2012 um sölu,, á vörum Bayern Líf“ en uppgjör hafi síðast farið fram í júní 2014. Þeirri kröfu hefur Sparnaður ehf. mótmælt og heldur því fram að í reynd standi varnaraðili í skuld við félagið vegna uppgjörs fyrrgreindra viðskipta.

5

Með matsbeiðni 18. september 2018 óskaði varnaraðili eftir því að dómkvaddi r yrðu einn eða tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að meta nánar tiltekin atriði í tengslum við útreikning og uppgjör á samningi aðila um sölu matsbeiðanda á vörum frá Bayern Líf fyrir milligöngu Sparnaðar ehf. Þ ar voru settar fram fimm spurningar sem lutu að útreikningi þóknunar á grundvelli samningsins. H-kk-nf S-kk-nf var dómkvaddur til að svara spurningunum.

6

Í tengslum við framkvæmd matsins óskaði dómkvaddur matsmaður þess að aflað yrði tiltekinna gagna. Taldi matsmaður sér ekki unnt að svara matsspurningum með fullnægjandi hætti fengi hann ekki þær upplýsingar sem lægju fyrir í þeim samningum sem væru til grundvallar dómkröfu stefnanda. Þetta má sjá af gagnabeiðni matsmannsins 17. febrúar 2019 og bréfi hans 2. mars 2019. Málið hefur áður verið borið undir Landsrétt, en með úrskurði réttarins 18. september 2019 í máli nr. 572/2019 var ekki fallist á að varnaraðili gæti krafist afhendingar gagnanna á grundvelli 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Ekki kom til þess að leyst væri úr því hvort skilyrði 2. mgr. 68. laganna væru uppfyllt.

7

Sóknaraðili setti fram endanlega kröfu sína um aðgang að gögnum í þinghaldi í héraði 8. janúar 2020. Var krafan byggð á 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991. Í hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila á þeim grundvelli. Hefur sóknaraðili kært þann úrskurð til Landsréttar.

Málsástæður aðila

Málsástæður sóknaraðila

8

Sóknaraðili gerir sérstakar athugasemdir við efni hins kærða úrskurðar. Krafa varnaraðila í héraði hafi verið að sóknaraðila yrði gert að veita aðgang að gögnum sem hefðu að geyma fjárhæð og dagsetningu allra iðgjaldagreiðslna og ráðstöfun iðgjalda inn á höfuðstól lána sem tekin hefðu verið vegna öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota, til samræmis við ákvæði til bráðabirgða XVI í lögum nr. 129/1997, vegna allra lífeyristryggingasamninga viðskiptavina Bayern- Versicherung AG sem Hagsmunir LTR ehf. og Sparnaður ehf. hefðu haft milligöngu um sölu á og þar sem viðskiptavinir hefðu nýtt sér úrræðið, án allra persónugreinanlegra upplýsinga. Tekið sé fram í kröfunni að um hafi verið að ræða alls 4.322 samninga 3.415 viðskiptavina. Þetta séu hins vegar allir þeir samningar sem sóknaraðili hafi haft milligöngu um sölu á en þessir viðskiptavinir hefðu ekki nærri allir nýtt sér það úrræði að ráðstafa iðgjöldum inn á húsnæðislán. Því hafi kröfugerðin og þar með úrskurðarorð hins kærða úrskurðar verið efnislega röng. Vísar sóknaraðili til þess að þegar fjallað er um skyldu vitnis til að mæta fyrir dóm eða skyldu þriðja manns til að leggja fram skjöl eigi útilokunarregla réttarfars ekki við. Því séu þessar röksemdir ekki of seint fram komnar þótt þær hafi ekki komið fram í greinargerð sóknaraðila í héraði.

9

Jafnframt sé sóknaraðili ekki réttur aðili málsins þar sem hann sé ekki umráðamaður umræddra gagna heldur umsýsluaðili á grundvelli innheimtusamnings. Því sé rétt að beina kröfunni að þýska vátryggingafélaginu Bayern- Versicherung AG en það félag hafi hafnað beiðninni meðal annars á grundvelli þýskra persónuverndarlaga. Auk þess séu hin tilgreindu skjöl ekki til og í reynd sé krafa varnaraðila sú að sóknaraðili búi til 4.322 skjöl og afhendi þau. Um það atriði er sérstaklega vísað til dóms Hæstaréttar frá 13. mars 2017 í máli nr. 43/2017. Auk þess séu skilyrði 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 ekki uppfyllt, enda hvíli engin skylda á sóknaraðila til að afhenda gögn.

10

Þá væri sóknaraðila óheimilt að afhenda gögnin. Samkvæmt 53. gr. laga nr. 91/1991 væri sóknaraðila óheimilt að svara spurningum og þar með afhenda gögn nema með leyfi ráðherra, meðal annars í því tilviki að svarið varði einkahagi manns sem vitninu hefði verið trúað fyrir í starfi sem trúnaðarskylda fylgir. Sóknaraðili hafi upplýsingar á grundvelli innheimtusamnings og starfi á grundvelli innheimtuleyfis, hann sé því undanþeginn vitnaskyldu um gögnin. Auk þess séu skilyrði 9. og 11. gr. laga nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga ekki uppfyllt og því sé vinnsla persónuupplýsinga bönnuð.

11

Afhending skjalanna myndi auk þess baka sóknaraðila tjón og óhagræði í skilningi 2. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991. Það væri að öllum líkindum mögulegt að útbúa þau skjöl sem um ræddi með mikilli vinnu, sem myndi baka sóknaraðila verulegt tjón og valda óhagræði. Í slíku tilviki kvæði ákvæði 2. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991 á um að látið yrði við það sitja að skjalið yrði afhent fyrir dómi til eftirritunar. Var varakrafa sóknaraðila í héraði reist á þessu sjónarmiði.

Málsástæður varnaraðila

12

Varnaraðili tekur undir forsendur og rökstuðning í hinum kærða úrskurði þar sem ítarlega sé farið yfir skilyrði 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991. Sérstaklega mótmælir varnaraðili þeirri nýju málsástæðu að kröfugerð og úrskurðarorð hins kærða úrskurðar hafi verið efnislega rangt. Sú málsástæða sé of seint fram komin sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 sem og 2. mgr. 163. gr. sbr. og 4. mgr. 150. gr. sömu laga. Kröfugerð varnaraðila var skýr og enginn vafi um hvaða gagna væri krafist aðgangs að. Í kröfugerð varnaraðila hafi falist bæði krafa um aðgang að gögnum um allar iðgjaldagreiðslur sem og um ráðstöfun iðgjalda inn á höfuðstól húsnæðislána.

13

Þá hafi kröfunni réttilega verið beint að sóknaraðila, eins og rökstutt sé í forsendum hins kærða úrskurðar. Auk þess komi fram í fundargerð matsfundar að ákveðið hafi verið að kalla eftir gögnunum frá sóknaraðila. Það sé auk þess rangt að hið þýska félag Bayern-

Versich erung AG haldi utan um greiðslur Íslendinga, meðal annars þeirra sem kusu að greiða séreignarsparnað inn á höfuðstól húsnæðislána. Matsmaður hafi nú þegar fengið gögn frá félaginu og telji þau ófullnægjandi og ekki hafi verið hnekkt því sem fram komi í hinum kærða úrskurði að matsmanni hafi ekki verið unnt að svara spurningum í matsgerð með fullnægjandi hætti nema með því að fá aðgang að þeim gögnum sem krafa varnaraðila lýtur að. Þá sé efni skjalanna með þeim hætti að vörslumanni sé skylt að bera vitni um það í málinu, sbr. 3. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991.

14

Samkvæmt 4. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 beri aðili sem krefst skjals eftir 2. eða 3. mgr. ákvæðisins sönnunarbyrði fyrir því að skjalið sé til og í vörslum þess sem hann heldur fram.

Ef staðhæfingum aðila um það er mótmælt ber honum að leggja fram eftirrit af skjalinu ef þess er kostur, en lýsa ella efni þess eftir föngum og greina frá því hvað leiða eigi í ljós með skjalinu. Það hafi verið gert með framlagningu eftirrits af samningi einstaklings sem hafi keypt lífeyristryggingu af hinu þýska félagi eins og rakið er í hinum kærða úrskurði. Þá eigi tilvísun til dóms Hæstaréttar 13. mars 2017 í máli nr. 43/2017 ekki við enda sé ekki um ótilgreind gögn að ræða sem lýst er undir sameiginlegu heiti eins og við átti í hinum tilvitnaða dómi. Engu máli skipti heldur þótt gögnin séu ekki til á bréflegu formi heldur eingöngu vistuð með rafrænum hætti hjá innheimtuaðila. Það sé algeng aðferð við geymslu upplýsinga og engin fyrirstaða fyrir því að slíkar upplýsingar verði færðar á bréflegt form.

15

Þá eigi ákvæði 53. gr. laga nr. 91/1991 ekki við en þegar séu fyrir hendi upplýsingar um viðskiptamenn sem hafi að geyma persónugreinanlegar upplýsingar. Auk þess hafi krafa varnaraðila einungis lotið að því að fá gögnin afhent án allra persónugreinanlegra upplýsinga. Sömu sjónarmið eigi við um tilvísun sóknaraðila til laga um persónuvernd en tilvísun til þýskra persónuverndarlaga sé bersýnilega þarflaus. Hafi sóknaraðili ekki með nokkru móti sýnt fram á að nauðsynlegt sé að viðhalda trúnaðarskyldu um gögnin og raunar þegar lagt fram hluta þeirra með persónugreinanlegum upplýsingum.

Niðurstaða

16

Með hinum kærða úrskurði var fallist á framangreinda kröfu varnaraðila um aðgang að gögnum.

17

Sóknaraðili hefur í kæru uppi athugasemdir varðandi kröfugerð varnaraðila og úrskurðarorð hins kærða úrskurðar. Krafa varnaraðila hafi einungis lotið að þeim samningum þegar um var að ræða iðgjaldagreiðslur og ráðstöfun iðgjalda inn á höfuðstól lána sem tekin hefðu verið vegna öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota. Í kröfunni sem lá fyrir héraðsdómi í endanlegum búningi 8. janúar 2020 er gerð nákvæm grein fyrir hverjum og einum þeirra 4.322 samninga sem óskað var upplýsinga um. Rökstuddi varnaraðili kröfuna með því að upplýsingarnar væru nauðsynlegar svo að dómkvaddur matsmaður gæti svarað matsspurningum með fullnægjandi hætti. Þær matsspurningar lutu bæði að útreikningi þóknunar vegna samninga og jafnframt að áhrifum þess á þóknun varnaraðila að einstaklingar hefðu nýtt sér úrræði til að greiða séreignarsparnað inn á höfuðstól húsnæðislána vegna fasteignakaupa til eigin nota. Var í kröfu varnaraðila jafnframt vísað til gagnabeiðni matsmannsins frá 17. febrúar 2019 auk bréfs hans frá 2. mars 2019. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á þessa málsástæðu sóknaraðila.

18

Eins og að framan er rakið hefur varnaraðili óskað eftir mati dómkvadds manns samkvæmt IX. kafla laganr. 91/1991. Við framkvæmd mats ber aðila sem eftir því leitar, eftir því sem þörf er á, að stuðla að framgangi mats og tryggja matsmanni aðgang að því sem meta skal og nauðsynlegum gögnum vegna starfa hans. Krafa varnaraðila um aðgang að fyrrgreindum gögnum er liður í nánari sönnunarfærslu um þau atriði, sem málsókn hans er reist á og byggt er á í matsbeiðni. Hefur varnaraðili krafist þess að aðgangur verði veittur að gögnunum þannig að upplýsingar verði ekki persónugreinanlegar. Hefur framkvæmdastjóri sóknaraðila borið um það fyrir dómi að hægt sé að kalla upplýsingarnar fram með þeim hætti. Þá hefur matsmaður borið um að ekki sé nauðsynlegt að þessar upplýsingar verði persónugreinanlegar svo að hann geti svarað matsspurningum.

19

Í 3. mgr. 67. gr. laga nr. laga nr. 91/1991 segir að sé skjal í vörslum manns sem ekki er aðili að máli geti aðili krafist þess að fá það afhent til framlagningar í máli ef vörslumanni skjalsins er skylt að afhenda honum það án tillits til málsins eða ef efni skjalsins er slíkt að vörslumanni sé skylt að bera vitni um það í málinu. Þá segir meðal annars í 2. mgr. 68. gr. laganna að verði vörslumaður skjals ekki við kröfu aðila um að láta það af hendi geti aðili lagt þau gögn sem um getur í 4. mgr. 67. gr. laganna fyrir dómara ásamt skriflegri beiðni um að vörslumaður verði skyldaður með úrskurði til að afhenda skjalið fyrir dómi.

20

Í hinum kærða úrskurði kemur fram að varnaraðili hyggst leiða framkvæmdastjóra sóknaraðila fyrir héraðsdóm sem vitni í því máli sem rekið er um uppgjör fyrrgreinds samnings og svara spurningum um ráðstöfum á iðgjaldagreiðslum sem félagið hafi til innheimtu fyrir hið þýska félag. Þá hefur í málinu verið lagt fram endurrit eins samnings sem er til innheimtu hjá sóknaraðila, þar sem ráðstöfun iðgjalda kemur fram. Auk þess liggur fyrir að samsvarandi upplýsingar um aðra samninga eru aðgengilegar í tölvukerfum sóknaraðila og vistaðar þar rafrænt. Með vísan til framangreinds og dóms Hæstaréttar frá 18. október 2016 í máli nr. 558/2016 er staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um aðild sóknaraðila og að uppfyllt séu efnisskilyrði 3. mgr. 67. gr. sbr. 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991.

21

Í b-lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að vitni sé óheimilt án leyfis þess sem í hlut á að svara spurningum um einkahagi manns sem því hefur verið trúað fyrir eða það hefur komist að á annan hátt í starfi eða verið trúað fyrir í starfi sem trúnaðarskylda fylgir.

Sóknaraðili er innheimtufyrirtæki sem starfar samkvæmt sérstöku starfsleyfi sem gefið er út á grundvelli innheimtulaga nr. 95/2008. Í 13. gr. laganna segir að innheimtuaðili og starfsmenn hans séu bundnir þagnarskyldu um persónuhagi og rekstrar- eða viðskiptamál og um önnur atriði sem þeir fá vitneskju um í innheimtustarfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum eða eðli máls. Við mat þess hvort ákvæði b-liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 taki til þeirra upplýsinga sem krafa varnaraðila lýtur að er til þess að líta að krafan er ekki um aðgang að nánar tilteknum upplýsingum á persónugreinanlegu formi. Eins og krafan er sett fram felur hún því ekki í sér frásögn af einkahögum manna í skilningi síðastnefnds ákvæðis. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki fallist á málsástæðu sóknaraðila um að honum sé ekki heimilt að veita aðgang að upplýsingum á framangreindum grundvelli. Þá verður með sömu rökum ekki fallist á að um óheimila vinnslu persónugreinanlegra upplýsinga sé að ræða.

22

Sóknaraðili gerði þá varakröfu að Landsréttur myndi ákvarða honum greiðslu úr hendi varnaraðila vegna rækslu skyldunnar eftir meginreglu 2. mgr. 58. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 3. mgr. 67. gr. sömu laga. Úr þeirri kröfu var leyst í hinum kærða úrskurði efnislega á þann veg að varnir sóknaraðila um að afhending gagnanna myndi valda honum bæði tjóni og óhagræði væru ekki teknar til greina. Fyrir því voru ekki færð frekari rök. Hefur sóknaraðili rökstutt kröfuna með þeim hætti að vinna við að kalla fram úr rafrænum kerfum upplýsingar um 4.322 samninga 3.415 viðskiptavina myndi baka honum tjón og óhagræði í skilningi 2. mgr. 69. gr. laga nr.91/1991.

23

Ekkert liggur fyrir á þessu stigi um hver kostnaður sóknaraðila verður af því að kalla fram og afhenda þau skjöl sem krafa varnaraðila lýtur að. Því er ekki tímabært að taka afstöðu til varakröfu hans en ekki er útilokað að sóknaraðili geti krafist greiðslu þess kostnaðar úr hendi varnaraðila þegar umfang hans er ljóst.

24

Með vísan til framangreinds er hinn kærði úrskurður staðfestur.

25

Eftir atvikum þykir rétt að kærumálskostnaður falli niður.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.