432/2021

Útdráttur

V ehf. höfðaði mál gegn Í til endurgreiðslu á skilagjaldi og umsýsluþóknun sem félaginu var gert að greiða á grundvelli laga nr. 52/1989 um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur. Í dómi Landsréttar var rakið að óumdeilt væri að umrædd gjöld teldust vera skattur. Í ákvæðum laga nr. 58/1989, eins og þau voru er gjöldin voru lögð á, hafi skýrlega verið mælt fyrir um fjárhæðir skilagjalds og umsýsluþóknunar, sem voru misháar eftir umbúðaeiningum.

Óumdeilt væri að sú álagning sem ágreiningur aðila fyrir Landsrétti laut að væri að öllu leyti til samræmis við þær fjárhæðir sem komu fram í lögunum. Álagningin hafi því byggt á beinum fyrirmælum löggjafans og hún hafi ekki verið í andstöðu við 40. gr. og 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Ekki var fallist á að álagning gjaldanna hafi farið í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá var hafnað málsástæðu V ehf. um að skattheimtan uppfyllti ekki þær kröfur sem leiða af eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmálann. Loks var hafnað málsástæðum V ehf. er lutu að því að skattheimtan hafi ekki uppfyllt skilyrði félagafrelsisákvæðis 74. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 30. júní 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2021 í málinu nr. E- 466/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða honum 250.407.415 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 15. janúar 2016 til 14. janúar 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða honum 35.164.636 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Að því frágengnu krefst áfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en dráttarvexti og málskostnað.

Krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða honum dráttarvexti af 4.147.490 krónum frá 14. janúar 2020 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Í málinu krefst áfrýjandi endurgreiðslu skilagjalds og umsýsluþóknunar sem honum var gert að greiða á tímabilinu 15. janúar 2016 til 15. nóvember 2019 á grundvelli laga nr. 52/1989 um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur. Áfrýjandi hefur með höndum innflutning á slíkum vörum. Byggir krafan á því að álagning gjaldanna hafi farið í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, sem veitt var lagagildi með lögum nr. 62/1994. Í héraði byggði áfrýjandi einnig á því að álagningin væri andstæð EES- samningnum en hann hefur fallið frá þeirri málsástæðu fyrir Landsrétti. Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfu áfrýjanda að hluta og stefnda gert að endurgreiða honum tæplega helming þeirrar umsýsluþóknunar sem hann innti af hendi á tímabilinu 15. janúar 2016 til 15. maí 2017. Nánar tiltekið svaraði hin dæmda fjárhæð til þess munar sem var á fjárhæð þóknunarinnar samkvæmt lögum annars vegar og reglugerð hins vegar, en með reglugerð nr. 1053/2015 um (11.) breytingu á reglugerð nr. 368/2000 um söfnun, endurvinnslu og skilagjald á einnota umbúðir fyrir drykkjarvörur var, fram til setningar breytingarlaga nr. 65/2017, mælt fyrir um hærri fjárhæð á hverja umbúðaeiningu en fram kom í lögunum. Stefndi unir þeirri niðurstöðu og krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Óumdeilt er að gjaldtakan sem um er að ræða felur í sér skatt í skilningi stjórnarskrárinnar.

5

Áfrýjandi byggir á því að lagagrundvöllur hinnar umdeildu gjaldtöku uppfylli ekki kröfur 40. gr. og 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Við mat á því hvort lagaákvæði hafi að geyma fullgilda heimild til skattlagningar samkvæmt þessum ákvæðum hefur í dómaframkvæmd verið lögð megináhersla á að ekki sé á hendi stjórnvalda ákvörðun um hvort skattur skuli lagður á, hver fjárhæð hans skuli vera, hverjir séu gjaldskyldir á hverjum tíma og önnur meginatriði skattheimtunnar. Með því er stefnt að því meginmarkmiði stjórnarskrárbreytinganna 1995, sem skýrt kom fram í lögskýringargögnum, að löggjafinn verði að taka afstöðu til slíkra atriða, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 18. nóvember 2021 í máli nr. 22/2021. Í ákvæðum laga nr. 52/1989, eins og þau voru er þau gjöld sem um er deilt voru lögð á, var skýrlega mælt fyrir um öll framangreind atriði, þar á meðal fjárhæð gjaldanna. Þannig kom fram í 1. gr. að skilagjald skyldi nema 14,41 krónu fyrir hverja umbúðaeiningu án virðisaukaskatts. Fjárhæð umsýsluþóknunar skyldi nema 3,96 krónum fyrir umbúðir úr stáli, 2,91 krónu fyrir umbúðir úr gleri stærri en 500 ml., 2,09 krónum fyrir umbúðir úr gleri 500 ml. og minni, 2,09 krónum fyrir umbúðir úr lituðu plastefni og 0,86 krónum fyrir umbúðir úr ólituðu plastefni, allt án virðisaukaskatts. Með breytingarlögum nr. 65/2017 breyttist fjárhæð umsýsluþóknunarinnar í 5,50 krónur fyrir umbúðir úr stáli, 0,20 krónur fyrir umbúðir úr áli, 5,30 krónur fyrir umbúðir úr gleri stærri en 500 ml., 3,90 krónur fyrir umbúðir úr gleri 500 ml. og minni, 3,20 krónur fyrir umbúðir úr lituðu plastefni og 1,30 krónur fyrir umbúðir úr ólituðu plastefni.

6

Óumdeilt er að að sú álagning sem ágreiningur aðila fyrir Landsrétti lýtur að var að öllu leyti til samræmis við framangreindar krónufjárhæðir laganna. Álagningin byggði þannig beint á fjárhæðum sem Alþingi ákvað en ekki á ákvörðun sem stjórnvald tók fyrir framsal um fjárhæð er ekki kom fram í lögunum. Þegar af þessari ástæðu verður ekki talið að álagning gjaldanna, að því marki sem um hana er deilt fyrir Landsrétti, hafi verið í andstöðuvið 40. gr. og 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Engu breytir um þá niðurstöðu þótt 4. gr. laga nr. 52/1989 hafi á þeim tíma sem hér skiptir máli veitt ráðherra heimild til að kveða nánar á um framkvæmd laganna, meðal annars um fjárhæð skilagjaldsins og upphæð umsýsluþóknunar, og ráðherra hafi nýtt slíka heimild að því er varðar umsýslugjaldið á öðrum tímabilum en hér eru til úrlausnar.

Málið lýtur enda eingöngu að þeirri álagningu sem hér er borin undir dóminn og sú álagning byggði sem fyrr segir ekki á heimild ráðherra heldur á beinum fyrirmælum löggjafans. Það hefur heldur ekki áhrifá niðurstöðuna þótt lögin hafi kveðið á um að ráðherra skyldi hækka fjárhæð skilagjaldsins í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs og ráðherra látið það ógert. Þótt ráðherra hafi að því leyti ekki farið að ákvæðum laganna, og gjaldið af þeim sökum verið lægra en ella, leiðir það ekki til þess að álagningin sem um er deilt hafi veriðí andstöðu við 40. gr. og 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Fól þetta þvert á móti í sér að álagningin byggðist beinlínis á þeirri krónutölu sem Alþingi ákvað án nokkurrar aðkomu ráðherra.

7

Áfrýjandi byggir einnig á því að hin umdeilda gjaldtaka hafi ekki uppfyllt kröfur um jafnræði er leiði af 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Í þessu sambandi vísar áfrýjandi einkum til þess að ráðstöfun skattfjárins hafi runnið til hlutafélagsins Endurvinnslunnar, sem sé meðal annars í eigu samkeppnisaðila áfrýjanda. Með lögum nr. 52/1989 var ráðherra falið að beita sér fyrir stofnun hlutafélags er tæki að sér umsýslan skilagjaldsins svo og söfnun og endurvinnslu einnota umbúða er féllu undir lögin. Var honum heimilað að semja við félagið um að það fengi umsýsluþóknun skilagjaldsins til að standa undir rekstri sínum og auk þess skilagjald af þeim umbúðum sem ekki væri skilað. Skyldi félagið hafa einkarétt til þessarar starfsemi hér á landi. Lögin lögðu síðan skyldur á félagið, meðal annars til að endurgreiða neytendum skilagjald við móttöku á notuðum skilagjaldsskyldum umbúðum og til að koma upp skilvirku fyrirkomulagi við söfnun skilagjaldsskyldra umbúða um land allt, sbr. 3. gr. laganna. Í skýringum við greinina í því frumvarpi sem varð að lögunum segir meðal annars að einn megintilgangur með stofnun félagsins sé að stuðla að umhverfisvernd. Á grundvelli laganna varð til hlutafélagið Endurvinnslan, sem er meðal annars í eigu stefnda íslenska ríkisins, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Bandalags íslenskra skáta en einnig einkafyrirtækja, þar á meðal tveggja drykkjarvöruframleiðe nda.

8

Hvað sem líður ráðstöfun skattfjárins til Endurvinnslunnar hf. er ljóst að sú skattlagning sem um er deilt lagðist jafnt á alla innflytjendur og framleiðendur skilagjaldsskyldra vara. Þannig hvílir skattskyldan á öllum þeim sem flytja til landsins skilagjalds skyldar vörur, öllum þeim sem framleiða, vinna að eða pakka skilagjaldsskyldum vörum innanlands og öllum þeim sem hafa fengið leyfi tollstjóra til að selja farþegum og áhöfnum millilandafara vörur úr tollfrjálsri verslun, sbr. 5. gr. laga nr. 52/1989. Þá fer um fjárhæð gjaldsins í öllum tilvikum samkvæmt 1. gr. laganna. Eru áfrýjandi og þeir samkeppnisaðilar hans sem eiga hlut í Endurvinnslunni hf. í sömu stöðu að þessu leyti, enda felur eignaraðild að félaginu ekki í sér skattalegt hagræði með tilliti til gjaldtökunnar samkvæmt lögum nr. 52/1989. Verður því ekki fallist á að álagning þeirra gjalda sem um er deilt fari í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

9

Áfrýjandi byggir einnig á því að skattheimtan uppfylli ekki þær kröfur um lögmæti, réttmæti og meðalhóf sem leiði af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Líkt og áður greinir stóð ótvíræð lagaheimild til skattlagningarinnar. Þá er ljóst að löggjafinn hefur talið almenningsþörf standa til hennar, í þágu umhverfisverndar, sem er ótvírætt málefnalegt markmið. Engin efni eru til að álíta skattlagninguna hafa gengið lengra en þörf var á í þágu þess markmiðs en eins og fyrirkomulaginu er háttað felur það í megindráttum í sér að gjaldið endurgreiðist, það er gjaldið er lagt á innflytjendur og framleiðendur, fer svo út í vöruverðið sem neytendur greiða og endurgreiðist þeim loks við skil umbúða varanna. Þrátt fyrir aðkomu Endurvinnslunnar hf. að þessu fyrirkomulagi, sem löggjafinn hefur samkvæmt framangreindu komið á í þágu umhverfisverndar, er á engan hátt hægt að fallast á að skattlagningin teljist fara fram í þágu einkahagsmuna þess félags eða eigenda þess þannig að um brot á fyrrnefndum eignarréttarákvæðum sé að ræða. Tilvísanir áfrýjanda til þess að 4. gr. laga nr. 52/1989 hafi gert ráð fyrir að ráðherra liti til þess við ákvörðun umsýsluþóknunar, að félagið gæti skilað hluthöfum „hóflegum arði af hlutafé“, og fyrirliggjandi upplýsingar um tilvist arðgreiðslna, breyta ekki þessari niðurstöðu. Álögð fjárhæð byggði, sem fyrr greinir, ekki á ákvörðun ráðherra, heldur löggjafans, auk þess sem ársreikningur Endurvinnslunnar hf. 2019 ber með sér að arðgreiðslur síðustu 30 ára hafi svarað til lægri ávöxtunar af stofnfé en „meðalávöxtun lífeyrissjóða á sama tímabili“. Þá hefur því ekki verið mótmælt eða hnekkt að eignarhlutur í félaginu hafi verið til sölu í rúm 30 ár en ekki tekist að selja hann. Loks verður, með vísan til þess sem áður greinir, ekki talið að skattlagningin fari í bága við jafnræðisreglur framangreindra eignarréttarákvæða.

10

Áfrýjandibyggirloksá því að hin umdeilda skattheimta uppfylli ekki skilyrði 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í þessum sjónarmiðum felst að ráðstöfun skattfjárins til Endurvinnslunnar hf. feli í sér ígildi félagsaðildar áfrýjanda að félaginu og það þrátt fyrir að aðrar málsástæður áfrýjanda lúti að því að á honum sé brotið þar sem hann sé ekki aðili að félaginu. Í ljósi ákvæða laga nr. 52/1989 og eðlis þess fyrirkomulags sem þar er lögfest, og áður er lýst, verður ekki fallist á að greiðsluskylda áfrýjanda samkvæmt lögunum feli í sér slíka íhlutun í rétt hans til þess að standa utan félaga, sbr. 1. málslið 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, að hún verði að fullnægja þeim skilyrðum sem koma fram í 2. málslið sömu málsgreinar. Þá liggur raunar fyrir að um greiðsluskylduna er mælt í lögum, sem mæla einnig fyrir um lögbundið hlutverk félagsins í þágu umhverfisverndar og binda ráðstöfun þess fjár sem það fær í þágu þess hlutverks.

11

Annað það sem áfrýjandi hefur fært fram í málinu getur ekki leitt til þess að aðal- eða varakröfur hans verði teknar til greina. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest, þó þannig að hin dæmda fjárhæð verður látin bera dráttarvexti frá 14. janúar 2020, sbr. 3. mgr. 8. gr. laga nr. 150/2019 um innheimtu opinberra skatta og gjalda, eins og áfrýjandi hefur krafist til þrautavara.

12

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað er staðfest. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að dráttarvextir af kröfu áfrýjanda, Vínness ehf., á hendur stefnda, íslenska ríkinu, falla til frá 14. janúar 2020.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.