42/2021

Útdráttur

X hf. og Y ehf. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu H um að Z ehf., Þ ehf., Æ og öllum fyrrverandi eða núverandi starfsmönnum eða eigendum framangreindra félaga sem kynnu að hafa veitt eða átt þátt í að veita, eða byggju yfir upplýsingum um, nánar tiltekna þjónustu sem veitt var X hf., Y ehf. og dóttur eða hlutdeildarfélögum þeirra á nánar tilteknu tímabili væri skylt að veita H upplýsingar og afhenda gögn varðandi þá þjónustu. Að beiðni H hlaut krafan meðferð fyrir héraðsdómi án þess að þeir sem hún beindist að yrðu kvaddir á dómþing. Í úrskurði Landsréttar kom meðal annars fram að skýra bæri ákvæði 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála svo að þegar kröfu um rannsóknaraðgerð væri beint að öðrum en sakborningi, og þess krafist að sá aðili yrði ekki boðaður á dómþing, kæmi ekki til álita að sakborningur yrði boðaður á dómþing. Samkvæmt því yrði að líta svo á að X hf. og Y ehf. hefðu ekki átt aðild að málinu í héraði og því væri þeim ekki heimilt að kæra úrskurð héraðsdóms til Landsréttar. Var málinu því vísað frá Landsrétti.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómarinn O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf M-kk-nf, settir landsréttardómarar, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Varnaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 21. janúar 2021, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 2020 í málinu nr. R[…]/2020 þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að Z ehf., dótturfélagi þess Þ ehf. og Æ sé skylt að veita sóknaraðila upplýsingar og afhenda gögn varðandi þjónustu sem veitt var X hf., og eftir atvikum dótturfélögum í samstæðu X hf., á árunum 2013 til 2014 eða eftir atvikum lengur vegna gerðar skýrslu eða samantektar fyrir félögin varðandi […], að meðtöldum hvers konar tengdum vinnugögnum og samskiptagögnum. Þá var einnig fallist á kröfu sóknaraðila um að Z ehf. og dótturfélagi þess Þ ehf., ásamt öllum þeim fyrrverandi eða núverandi starfsmönnum eða eigendum sömu félaga sem kunna að hafa af hálfu félaganna veitt eða átt þátt í að veita þjónustu sem krafa sóknaraðila varðar eða búa yfir upplýsingum varðandi hana, sé skylt að veita sóknaraðila upplýsingar og afhenda gögn varðandi bókhald og reikningsskil félaganna X hf., Y ehf. og allra dóttur eða hlutdeildarfélaga sömu félaga á tímabilinu 2011 til 2020, að meðtöldum hvers konar undir eða frumgögnum og tengdum vinnugögnum og samskiptagögnum. Um kæruheimild er vísað til gliðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

2 Sóknaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar. Til vara krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar að því er fyrri kröfu hans varðar en breytingar á úrskurðinum að því er seinni kröfu hans varðar þannig að í stað þess að ná til „allra dóttur eða hlutdeildarfélaga“ X hf. og Y ehf. verði skylda til veitingar upplýsinga og afhendingar gagna afmörkuð við nánar tilgreind […] félög.

3 Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.

Niðurstaða

4 Samkvæmt kröfu sóknaraðila 3. desember 2020 er efni hennar „krafa um afléttingu þagnarskyldu samkvæmt lögum nr. 94/2019, um endurskoðendur og endurskoðun“. Í reit þar sem greind eru þau lagaákvæði sem krafan er byggð á er þó hvergi vísað til umræddra laga, heldur „IX. kafla, einkum 68. gr., sbr. 2. mgr. 69. gr., og X. kafla, einkum 74. gr., sbr. 1. mgr. 75. gr., laga nr. 88/2008, sbr. 102.105. gr. sömu laga“. Ef frá er talin umfjöllun um 30. gr. laga nr. 94/2019 er þó hvergi í kröfunni nánar vikið að þeim lagaákvæðum sem krafan er sögð byggð á.

5 Kröfu sóknaraðila var sem áður greinir beint að Z ehf., Þ ehf., Æ og „öllum þeim fyrrverandi eða núverandi starfsmönnum eða eigendum“ framangreindra félaga sem kynnu að hafa veitt eða átt þátt í að veita, eða byggju yfir upplýsingum um, nánar tiltekna þjónustu sem veitt var varnaraðilum eða dóttur eða hlutdeildarfélögum þeirra á nánar tilteknu tímabili. Laut krafan að því að framangreindir aðilar myndu veita sóknaraðila „upplýsingar og afhenda gögn“ varðandi þessa þjónustu. Með vísan til 1. mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008 var þess jafnframt beiðst að krafan hlyti meðferð fyrir dómi án þess að þeir sem hún beindist að yrðu kvaddir fyrir dóm. Í kröfu sóknaraðila greinir enn fremur að ástæða hennar sé rannsókn á […] starfsmanna eða fyrirsvarsmanna varnaraðila í tengslum við […] varnaraðila […] og eru ætluð brot talin varða við ákvæði 109. gr., 264. gr. og 264. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og eftir atvikum einnig ákvæði XXVI. kafla þeirra laga. Samkvæmt kröfu sóknaraðila hafa bæði félög úr samstæðu varnaraðila og einstaklingar úr hópi starfsmanna og stjórnenda réttarstöðu sakbornings.

6 Samkvæmt dómi Hæstaréttar 23. mars 2011 í máli nr. 139/2011 ber að skýra ákvæði 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 svo að þegar krafa um rannsóknaraðgerð beinist að öðrum en sakborningi, og þess er krafist að sá aðili verði ekki boðaður á dómþing, komi ekki til álita að sakborningur verði boðaður á dómþing. Í samræmi við framangreint verður að líta svo á að varnaraðilar hafi ekki átt aðild að málinu í héraði. Við þessar aðstæður njóta varnaraðilar hins vegar víðtæks réttar til að leggja fyrir dóm ágreining um lögmæti yfirstandandi rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda á grundvelli 2. mgr. 102. gr., sbr. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 30. maí 2012 í máli nr. 356/2012. Þar sem þeir áttu ekki aðild að máli þessu í héraði er þeim aftur á móti ekki heimilt að kæra úrskurð héraðsdóms til Landsréttar, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 139/2011. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá Landsrétti.

7 Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 leggur ákærandi eða lögreglustjóri, telji hann þörf á atbeina dómara til aðgerðar á rannsóknarstigi, skriflega og rökstudda kröfu um hana fyrir héraðsdóm. Eftir því sem við á skal koma þar skýrlega fram hver krafan er, að hverjum hún beinist og á hvaða grunni hún er reist. Þá segir að kröfunni skuli fylgja þau gögn sem hún styðst við. Það athugast að samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms lágu rannsóknargögn málsins frammi við fyrirtöku þess. Rannsóknargögnin fylgdu ekki með kæru varnaraðila til Landsréttar. Af hálfu Landsréttar var kallað eftir gögnunum frá héraðsdómi sem þá upplýsti að þau hefðu ekki legið frammi við fyrirtöku málsins. Í því skyni að ganga úr skugga um hvort lagaskilyrði væru uppfyllt fyrir því að fallast á kröfu sóknaraðila hefði héraðsdómara verið rétt að krefja sóknaraðila um þessi gögn áður en hann tók kröfuna til úrskurðar. Er aðfinnsluvert að svo var ekki gert.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá Landsrétti.