211/2023

Útdráttur

Kært var ákvæði dóms héraðsdóms þar sem kröfum A og fleiri á hendur F vegna ætlaðra ólögmætra ráðstafana og málsmeðferðar barnaverndar var vísað frá dómi. Í úrskurði Landsréttar kom fram að A o. fl. byggðu á því að starfsmenn barnaverndar hefðu valdið þeim tjóni við meðferð barnaverndarmáls er laut að málefnum D, E, B og C. Umræddir starfsmenn barnaverndar hafi verið starfsmenn byggðasamlags sem F og fjögur önnur sveitarfélög stóðu að um Félags- og skólaþjónustu Þ. Í héraðsdómsstefnu hafi í engu verið vikið að því hvort og þá með hvaða hætti starfsmenn F hafi komið að málefnum A o. fl. og meðferð máls þeirra og þá með hvaða hætti F gæti borið ábyrgð á ætluðu tjóni A o. fl. Af héraðsdómsstefnu yrði ekki heldur með vissu ráðið á grundvelli hvaða atvika og málsástæðna A teldi sig geta krafið F um bætur. A hafi ekki verið aðili að barnaverndarmáli D, E, B og C og lytu málsástæður A o. fl. í engu að tilgreindum afskiptum barnaverndar að málefnum A.

Málatilbúnaður A o. fl. uppfyllti því ekki kröfur d- og e-liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og yrði ekki hjá því komist að vísa kröfum A o. fl. á hendur F sjálfkrafa frá héraðsdómi. Var hið kærða ákvæði dómsins um frávísun á dómkröfum A o. fl. á hendur F staðfest.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og Á-kvk-nf R-kvk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 21. mars 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 14. næsta mánaðar. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Suðurlands 7. mars 2023 í málinu nr. E- [...]/2022 þar sem kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.

91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðilar krefjast þess að ákvæði hins kærða dóms um frávísun krafna sóknaraðila á hendur varnaraðila frá dómi verði fellt úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka kröfurnar til efnismeðferðar. Þá krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar en til vara að hann verði felldur niður.

3

Varnaraðili krefst þess aðallega að kæru sóknaraðila verði vísað frá Landsrétti, en til vara staðfestingar hins kærða ákvæðis héraðsdóms um frávísun dómkrafna sóknaraðila á hendur varnaraðila. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4

Samkvæmt 4. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 getur dómari, sem verður þess var eftir dómtöku máls að gallar séu á því sem varði frávísun á einni eða fleiri sjálfstæðum kröfum, en þó ekki öllum, kveðið í dómi á um frávísun máls að hluta og leyst úr efni þess að öðru leyti með dómi. Það sama á við ef aðilar eru fleiri en einn til sóknar eða varnar og frávísun varðar einn eða fleiri þeirra en ekki þá alla. Er fyrir því löng venja að kæra slíks ákvæðis í héraðsdómi sé heimil og að sú heimild verði leidd af j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991, sbr. dóm Hæstaréttar 28. ágúst 2006 í máli nr. 354/2006 og úrskurð Landsréttar 5. febrúar 2021 í máli nr. 707/2020. Kæruheimild á framangreindum grunni er því fyrir hendi í máli þessu. Eru því engin efni til að verða við aðalkröfu varnaraðila.

5

Málsatvikum og málsástæðum aðila er ítarlega lýst í hinum kærða dómi. Eins og þar greinir höfðuðu sóknaraðilar mál þetta á hendur varnaraðila og sveitarfélögunum O, R, S og U. Þessi sveitarfélög standa sameiginlega að rekstri byggðasamlags Þ, sem meðal annars fer með barnaverndarmál í sveitarfélögunum fimm. Málið var höfðað til heimtu skaðabóta úr hendi sveitarfélaganna vegna afskipta barnaverndar af málefnum fjölskyldunnar, einkum vegna neyðarvistunar og síðar vistunar sóknaraðila, D og E, utan heimilis foreldra þeirra, sóknaraðilanna B og C.

6

Sveitarfélögin O, R, S og U kröfðust sýknu af dómkröfum sóknaraðila í héraði á grundvelli þess að þau ættu ekki aðild að málinu og var á þá kröfu fallist í hinum kærða dómi þar sem byggðasamlag sveitarfélaganna, Þ bs., væri réttur aðili að málinu til varnar en ekki sveitarfélögin sem að því stæðu. Varnaraðili, F, þar sem sóknaraðilar voru búsettir þegar atvik gerðust, byggði varnir sínar á hinn bóginn ekki á aðildarskorti og var hann því ekki sýknaður á þeim grunni, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

7

Af héraðsdómi verður ráðið að vegna framangreinds ágalla á málsókn sóknaraðila á hendur sveitarfélögunum, sem leitt hafi til sýknu annarra stefndu í málinu en varnaraðila vegna varna þeirra, verði að líta svo á að aðild varnaraðila að málinu sé vanreifuð og ekki í samræmi við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Var dómkröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila því vísað frá dómi án kröfu.

8

Í málinu hefur verið lögð fram samþykkt fyrir byggðasamlag um Þ 15. september 2020, sem birt var með auglýsingu félagsmálaráðuneytisins í Stjórnartíðindum [...]2021. Ágreiningslaust er að varnaraðili hafi ásamt áðurgreindum sveitarfélögum rekið byggðasamlagið allt frá árinu 2003.

9

Í 1. gr. fyrrgreindrar samþykktar fyrir Þ kemur fram að byggðasamlagið byggi á 94. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 og 5. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991. Í 2. mgr. 2. gr. samþykktarinnar er kveðið á um að aðildarsveitarfélögin beri einfalda ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum byggðasamlagsins. Í 4. gr. hennar segir að undir byggðasamlaginu starfi tvær sjálfstæðar, aðskildar rekstrareiningar, félagsþjónustudeild og skólaþjónustudeild. Félagsmálastjóri sinni stjórnun og daglegum rekstri þeirrar fyrrnefndu og forstöðumaður skólaþjónustu þeirrar síðarnefndu. Stjórnendur sjái um mannaráðningar að deildum í samráði við stjórn byggðasamlagsins, sem aftur annist ráðningu forstöðumanna deildanna. Í 5. gr. samþykktarinnar segir að yfir byggðasamlaginu skuli vera stjórn, skipuð fimm aðalmönnum, einum frá hverju sveitarfélagi. Hlutverk stjórnar sé að hafa yfirumsjón með rekstri byggðasamlagsins en henni sé á hinn bóginn ekki ætlað að fjalla um fagleg málefni deildanna. Í 10. gr. samþykktarinnar segir að sameiginlegum kostnaði við rekstur byggðasamlagsins skuli jafnað niður á sveitarfélögin í réttu hlutfalli við fjölda íbúa þeirra miðað við 1. desember næstliðins árs. Kostnaður vegna sértækra félagsþjónustu og barnaverndarmála innheimtist hjá því sveitarfélagi þar sem lögheimili viðkomandi er.

10

Efni framangreindrar samþykktar er í samræmi við fyrirmæli 94. gr. sveitarstjórnarlaga þar sem meðal annars er mælt fyrir um hvað koma skuli fram í samningi um byggðasamlag, um kjör stjórnar byggðasamlagsins, umboð þess til að skuldbinda aðildarsveitarfélögin og ábyrgð þeirra á fjárhagslegum skuldbindingum byggðasamlagsins. Í 6. mgr. ákvæðisins segir síðan að byggðasamlög lúti að öðru leyti ákvæðum laganna um meðferð mála, skyldur og réttindi stjórnarmanna, starfslið, fjármál, fjárhagsáætlanir, endurskoðun ársreikninga og stjórnsýslueftirlit og þeim almennu reglum sem að öðru leyti gildi um störf sveitarfélaga og annarra stjórnvalda. 11

Í hinum kærða dómi var með hliðsjón af framangreindu lagt til grundvallar að fyrrgreint byggðasamlag varnaraðila og áðurgreindra fjögurra sveitarfélaga væri sjálfstætt stjórnvald sem hefði eigin stjórn, starfsmenn og fjárreiður. Einnig að starfsmenn og stjórnendur byggðasamlagsins væruekki í ráðningarsambandi við þau sveitarfélög sem að byggðasamlaginu stæðu og lytu ekki boðvaldi þeirra. Að því virtu gætu sveitarfélögin ekki borið vinnuveitendaábyrgð á starfsmönnum byggðasamlagsins. Engu skipti í því sambandi þótt sveitarfélögin bæru einfalda ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum byggðasamlagsins, sbr. 8. mgr. 94. gr. sveitarstjórnarlaga. Ljóst væri einnig að byggðasamlög nytu aðildarhæfis í dómsmálum.

12

Í héraðsdómsstefnu segir um málsgrundvöllinn að málið sé höfðað vegna ólögmætrar málsmeðferðar og ráðstafana „félagsmálanefndar“ Þ, sem fari með hlutverk „barnaverndarnefndar“ í áðurgreindu byggðasamlagi, í máli sóknaraðilanna D og E, dætra sóknaraðilanna B og C og systur sóknaraðilans A. Sóknaraðilar byggi á því að barnavernd og starfsmenn hennar hafi með saknæmum og ólögmætum hætti vikið frá fyrirmælum laga og reglugerða við meðferð máls þeirra og að sú framganga hafi valdið þeim tjóni og því eigi þau rétt á miskabótum úr hendi varnaraðila. Málsástæður sóknaraðila í héraðsdómsstefnu lúta síðan að mestu leyti að því að ekki hafi verið gætt meðalhófs við meðferð máls sóknaraðilanna D og E, einkum vegna neyðarvistunar og síðar vistunar þeirra utan heimilis foreldra þeirra, sóknaraðilanna, B og C.

13

Eins og að framan greinir byggja sóknaraðilar á því að starfsmenn barnaverndar hafi valdið þeim tjóni við meðferð barnaverndarmáls er laut að málefnum sóknaraðilanna D, E, B og C. Samkvæmt því sem að framan er rakið voru umræddir starfsmenn barnaverndar starfsmenn áðurgreinds byggðasamlags. Í héraðsdómsstefnu er í engu vikið að því hvort og þá með hvaða hætti starfsmenn varnaraðila komu að málefnum sóknaraðila og meðferð máls þeirra og þá með hvaða hætti varnaraðili geti borið skaðabótaábyrgð á ætluðu tjóni sóknaraðila. Af héraðsdómsstefnu verður heldur ekki með vissu ráðið á grundvelli hvaða atvika og málsástæðna sóknaraðilinn A telur sig geta krafið varnaraðila um bætur en fyrir liggur að hún var ekki aðili að barnaverndarmáli systra sinna. Í lýsingu málsatvika í héraðsdómsstefnu kemur fram að hún var vistuð utan heimilis að eigin ósk 1. september 2017 en kaus sjálf að snúa aftur á heimili foreldra sinna og fór skömmu síðar í framhaldsskóla úti á landi. Hættu þá afskipti barnaverndar af málefnum hennar. Lúta málsástæður sóknaraðila í engu að áðurgreindum afskiptum barnaverndar að málefnum sóknaraðilans A.

14

Samkvæmt d - og e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ber að greina í stefnu svo glöggt sem verða má dómkröfur stefnanda og málsástæður sem málsókn er byggð á, svo og önnur atvik sem þarf að geta til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst. Samkvæmt framansögðu uppfyllir málatilbúnaður sóknaraðila ekki þessar kröfur og eru því svo verulegir annmarkar á honum að ekki verður hjá því komist að vísa kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila sjálfkrafa frá héraðsdómi .

Samkvæmt framangreindu

er niðurstaða hins kærða dóms um frávísun á dómkröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila staðfest.

15

Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

Úrskurðarorð :

Á kvæði hins kærða dóms um frávísun á dómkröfum sóknaraðila, A, B, C, Dog E, á hendur varnaraðila, F, er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.