305/2021

Útdráttur

A höfðaði mál gegn Í til heimtu bóta vegna uppsagnar hennar úr starfi hjá stofnuninni T. Byggði Í á því að uppsögnin hefði verið heimil án undangenginnar áminningar samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins þar sem um hagræðingu í rekstri T hefði verið að ræða. Einnig deildu aðilar um hvort heimilt hefði verið að skerða með uppsögninni áunninn rétt A til launa í forföllum vegna veikinda. Í dómi Landsréttar var rakið efni rökstuðnings tollstjóra fyrir uppsögn A. Taldi rétturinn ekki efni til að hnekkja því mati sem þar kæmi fram um að réttmætt hefði verið að segja A upp starfi miðað við fyrirliggjandi þarfir T og verkefnastöðu. Þá yrði ekki ráðið af gögnum málsins aðfarið hefði verið strangara í sakirnar en nauðsyn hefði borið til. Uppsögnin hefði verið reist á því að fækka þyrfti starfsmönnum T vegna fyrirliggjandi samdráttar í tekjum embættisins og yrði ekki ráðið af gögnum málsins að nein breyting hefði orðið á þeim samdrætti á uppsagnarfresti A. Lagði Landsréttur því til grundvallar að uppsögnin hefði verið í samræmi við fyrri málslið 1. mgr. 43. gr. og síðari málslið 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996. Hins vegar taldi rétturinn að uppsögn starfsmanns sem er frá vinnu vegna veikinda hefði að jafnaði ekki áhrif á rétt viðkomandi til forfallalauna samkvæmt kjarasamningi á meðan viðkomandi væri enn veikur. Réttur starfsmanns til launa í veikindum réðist almennt af starfstíma viðkomandi og stæðist vart að vinnuveitandi hefði það í hendi sér að takmarka réttinn með uppsögn eftir að veikindi kæmu fram og starfsmaðurinn hefði byrjað að nýta réttinn. Var Í dæmt til að greiða A forfallalaun vegna veikinda til og með 29. júlí 2020 sem og útlagðan kostnað vegna læknisvottorða en að öðru leyti var Í sýknað af kröfum A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 11. maí 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur[...]apríl 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 22.103.250 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 28. september 2020 til greiðsludags en til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 8.147.693 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 28. september 2020 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti en til vara lækkunar á dómkröfum áfrýjanda og að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Niðurstaða

4

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi varðar ágreiningur málsins það álitaefni hvort stefnda hafi verið heimilt að segja upp ótímabundnum ráðningarsamningi áfrýjanda hjá embætti tollstjóra með uppsögn 25. nóvember 2019 án undangenginnar áminningar samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Byggir stefndi á því að uppsögnin hafi verið heimil án undangenginnar áminningar þar sem um hagræðingu í rekstri embættisins hafi verið að ræða, sbr. heimild í síðari málslið 1. mgr. 44. gr. sömu laga. Þá ríkir ágreiningur um hvort heimilt hafi verið að skerða með uppsögninni óumdeildan áunninn rétt áfrýjanda til launa í forföllum vegna veikinda. Atvik máls eru að öðru leyti rakin í hinum áfrýjaða dómi að því marki sem ekki verður að þeim vikið í forsendum fyrir niðurstöðu dómsins.

5

Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996 ber forstöðumaður ábyrgð á að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar sem hann stýrir sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt. Ef út af þessu er brugðið er ráðherra eftir sömu málsgrein heimilt að áminna forstöðumanninn. Forstöðumaður embættis tollstjóra komst að þeirri niðurstöðu í ljósi fyrirliggjandi fjárlagafrumvarps fyrir árið 2020 að nauðsynlegt væri að fækka starfsmönnum um fjóra til að ná fram nauðsynlegri hagræðingu í rekstri vegna samdráttar í sértekjum stofnunarinnar. Hafi af þeim sökum verið ákveðið að segja áfrýjanda upp störfum ásamt þremur öðrum starfsmönnum. Í dómaframkvæmd hefur verið lagt til grundvallar að játa verði forstöðumönnum rúmar heimildir til að taka ákvarðanir til hagræðingar í rekstri vegna niðurskurðar á fjárveitingum og sætir slík ákvörðun ekki öðrum takmörkunum en þeim að aðgerðir, sem gripið er til, þurfa að vera í samræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar, sbr. dóm Hæstaréttar 23. október 2014 í máli nr. 172/2014.

6

Í lögum nr. 70/1996 eru ekki reglur um hvað skuli ráða vali forstöðumanns á starfsmanni, einum eða fleiri, sem segja skal upp við þær aðstæður sem hér um ræðir.

Þótt ákvörðun um þetta ráðist þannig að meginstefnu af mati eru valinu settar skorður af grunnreglum stjórnsýsluréttar. Ein þeirra er réttmætisreglan en samkvæmt henni verða stjórnvöld ávallt að reisa matskenndar ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Í því tilviki að starfsmönnum er fækkað í hagræðingarskyni þarf að leggja mat á hvernig þeir nýtast í starfsemi viðkomandi stofnunar og hæfni þess starfsmanns, sem ráðgert er að segja upp, í samanburði við aðra starfsmenn, meðal annars með tilliti til þekkingar og starfsreynslu á viðkomandi sviði, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 172/2014. Þá þurfa forstöðumenn að gæta að meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með því að fara ekki strangar í sakirnar en nauðsyn ber til við töku slíkrar ákvörðunar.

7

Fyrir liggur að hluti af fjárveitingum embættis tollstjóra var í formi sértekna vegna tollafgreiðslu flugvéla utan almenns afgreiðslutíma. Á fyrsta ársfjórðungi 2019 hætti stór flugrekstraraðili rekstri en hann mun á þeim tíma hafa verið næsthæsti greiðandi tollafgreiðslugjalda. Ekki gekk eftir að önnur flugfélög fylltu í það skarð sem myndaðist við brotthvarf þess flugrekstraraðila. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2020 var af þeim sökum gert ráð fyrir að sértekjur embættisins yrðu 150 milljónum króna lægri það ár. Í nefndaráliti meirihluta fjárlaganefndar, í tilefni frumvarps til fjárlaga það ár, var gerð krafa um að embættið mætti hagræðingarkröfu líkt og aðrar stofnanir á málefnasviðinu og nam krafan samtals 52,2 milljónum króna. Embætti tollstjóra var ekki talið í stakk búið að takast á við allan sértekjumissinn og voru framlög til embættis tollstjóra samkvæmt nefndarálitinu af þeim sökum hækkuð um 90 milljónir króna til að mæta lækkuðum sértekjum embættisins samkvæmt framansögðu. Í nefndarálitinu var tekið fram að miðað við þessar forsendur yrði embætti tollstjóra að hagræða sem næmi fjórum stöðugildum á árinu 2020 til viðbótar við almenna hagræðingarkröfu.

8

Í bréfi B tollstjóra 23. desember 2019 um rökstuðning fyrir uppsögn áfrýjanda er vísað til framangreindrar hagræðingarkröfu. Segir þar jafnframt að til að mæta henni hafi verið tekin sú ákvörðun af hálfu embættisins að fækka stöðugildum um fjögur frá og með 1. desember 2019. Ekki hafi verið unnt að ná fram nauðsynlegri hagræðingu án fækkunar á starfa en 65% af heildarrekstrarkostnaði embættisins væri launakostnaður.

Við mat á því hverjum skyldi sagt upp störfum hafi verið horft til þess að hlífa eins og kostur væri kjarnastarfsemi embættisins, tollgæslu. Horft hafi verið til verkefnastöðu starfsmanna og framtíðarsýnar hvað varðaði verkefni þeirra. Þá kemur þar fram að staða [...] hafi ekki verið hjá embætti ríkisskattstjóra sem til stóð að stofnunin myndi sameinast við upphaf árs 2020.

9

Í ljósi framangreindra sjónarmiða, sem fram koma í rökstuðningi tollstjóra fyrir uppsögn áfrýjanda, eru ekki efni til að hnekkja því mati sem þar kemur fram um að réttmætt hafi verið að segja henni upp starfi miðað við fyrirliggjandi þarfir embættisins og verkefnastöðu. Þá verður ekki ráðið af gögnum málsins að farið hafi verið strangar í sakirnar en nauðsyn bar til miðað við aðstæður. Verður ekki fallist á að þýðingu hafi fyrir það mat þótt fyrir liggi að eftir að embætti tollstjóra var sameinað embætti ríkisskattstjóra í upphafi árs 2020 hafi verið auglýstar lausar stöður hjá því embætti árið 2020. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að þær stöður hafi ekki verið á því starfsviði sem áfrýjandi hafði gegnt hjá embætti tollstjóra. Þá verður ekki fallist á að það hafi þýðingu í þessu sambandi þótt af frumvarpi til laga nr. 141/2019 um breytingu á tollalögum og fleiri lögum megi ráða að ekki hafi staðið til að leggja niður störf vegna fyrirhugaðrar sameiningar. Verður því fallist á með stefnda að við ákvörðunina hafi bæði verið byggt á málefnalegum sjónarmiðum og gætt meðalhófs. Uppsögnin var reist á því að fækka þyrfti starfsmönnum við embætti tollstjóra vegna fyrirliggjandi samdráttar í tekjum embættisins. Verður ekki ráðið af gögnum málsins að nein breyting hafi orðið á þeim samdrætti á uppsagnarfresti áfrýjanda. Verður samkvæmt því lagt til grundvallar að uppsögnin hafi verið í samræmi við fyrri málslið 1. mgr. 43. gr. og síðari málslið 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996. Samkvæmt því en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest um að sýkna beri stefnda af aðalkröfu áfrýjanda, þar með talið um greiðslu miskabóta vegna uppsagnarinnar.

10

Áfrýjandi krefst þess til vara að fá greidd veikindalaun sem taki mið af áunnum réttindum hennar. Byggir krafan á kafla 12.2 í kjarasamningi stéttarfélags lögfræðinga og fjármálaráðherra sem fjallar um rétt til launa vegna veikinda og slysa. Óumdeilt er að áfrýjandi hafði starfað sem ríkisstarfsmaður lengur en í 18 ár og að hún hafi af þeim sökum áunnið sér rétt til launa meðan á veikindum stæði í allt að 360 daga. Jafnframt er óumdeilt að hún hafi við lok uppsagnarfrests átt 151 ónýtta veikindadaga samkvæmt grein 12.2.1 í kjarasamningnum. Byggir varakrafa hennar á þeim grunni.

11

Í lokamálslið greinar 12.2.1 í fyrrgreindum kjarasamningi segir að laun í forföllum vegna veikinda greiðist „þó ekki lengur en ráðningu er ætlað að standa“. Stefndi byggir á því að skýra beri þetta orðalag sem svo að veikindalaun greiðist ekki lengur en út uppsagnarfrest þrátt fyrir að fyrir liggi að starfsmaður hafi áunnið sér rétt til launa í forföllum vegna veikinda til lengri tíma og sýni fram á veikindi allan þann tíma svo sem óumdeilt er að á við í tilviki áfrýjanda.

12

Við skýringu ákvæða sem aðilar vinnumarkaðarins hafa samið um skal að jafnaði beita orðskýringu en rísi vafi getur þurft að líta til annarra atriða, svo sem gagna sem varpa ljósi á tilgang og markmið að baki samningsákvæðum, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 16. mars 2017 í máli nr. 444/2016 og Landsréttar 21. janúar 2021 í máli nr. 123/2021. Áfrýjandi var fastráðin á mánaðarlaunum og tekur grein 12.2.1 í kjarasamningi því til réttar hennar til forfallalauna í veikindum. Verður að skilja fyrrgreint orðalag í niðurlagi greinarinnar með þeim hætti að réttur viðkomandi til forfallalauna takmarkist við þann tíma sem samið hefur verið um að ráðning skuli standa. Í tilviki ótímabundins ráðningarsamnings liggur eðli máls samkvæmt ekki fyrir hversu langur sá tími er. Gilda þá almennar reglur vinnuréttar um heimild vinnuveitanda til að skerða veikindalaun með uppsögn. Þótt almennt sé heimilt að segja upp starfsmanni sem nýtur forfallalauna samkvæmt kjarasamningi í veikindaleyfi verður ráðið af dómaframkvæmd að sá réttur sæti ákveðnum takmörkunum. Hafi starfsmaður áunnið sér slíkan rétt þegar uppsögn á sér stað, verður hann almennt ekki skertur með uppsögn, sbr. dóm Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 128/2010 þar sem reyndi á fjárkröfu starfsmanns sveitarfélags sem var óvinnufær vegna veikinda þegar ráðningarsamningi var slitið. Talið var að starfsmaðurinn nyti réttar til forfallalauna á meðan hún teldist óvinnufær og var tekið fram að sá réttur yrði ekki skertur með uppsögn. Af þessu verður ráðið að uppsögn starfsmanns sem er frá vinnu vegna veikinda hafi að jafnaði ekki áhrif á rétt viðkomandi til forfallalauna samkvæmt kjarasamningi á meðan hann er enn veikur.

Þetta er í samræmi við það sjónarmið að vinnuveitandi eigi ekki að geta skert rétt starfsmanns til launa í veikindum með uppsögn á meðan viðkomandi er enn veikur. Í þeim efnum skal tekið fram að réttur starfsmanns til launa í veikindum ræðst almennt af starfstíma viðkomandi og stenst vart að vinnuveitandi hafi það í hendi sér að takmarka réttinn með uppsögn eftir að veikindi koma fram og starfmaðurinn hefur byrjað að nýta réttinn. Verður ekki fallist á þá röksemd stefnda að það sé viðtekin framkvæmd að sé starfsmanni í veikindaleyfi sagt upp takmarkist réttur hans til forfallalauna við lok uppsagnarfrests, sbr. fyrrgreindan dóm Landsréttar í máli nr. 123/2021.

13

Samkvæmt öllu framangreindu verður lagt til grundvallar að áfrýjandi eigi rétt til forfallalauna vegna veikinda til og með 29. júlí 2020 sem óumdeilt er að var lokadagur veikindaréttar hennar en ekki er deilt um forsendur kröfunnar eða útreikning. Þá verður fallist á kröfu hennar um greiðslu útlagðs kostnaðar vegna læknisvottorða sem hún aflaði til að sýna fram á veikindi sín umræddan tíma, sbr. grein 12.1.5 í kjarasamningnum, samtals að fjárhæð 10.200 krónur. Verður því fallist á kröfu áfrýjanda eins og hún er fram sett að því frátöldu að ekki eru á grundvelli þeirrar greinar efni til að fallast á kröfu um greiðslu kostnaðar vegna póstsendinga.

14

Að virtum úrslitum málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem telst hæfilega ákveðinn eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, A, 8.144.433 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. september 2020 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.