184/2019

Útdráttur

S höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Auðkúluheiði væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum, en í afréttareign S. Reisti S kröfu sína á því að landið væri háð beinum eignarrétti hans, en hann leiddi rétt sinn frá sveitarfélögum er höfðu keypt landsvæðið af Í. Í dómi héraðsdóms kom fram að af Landnámu yrði ekki ráðið hversu langt upp til fjalla landnám á þessu svæði hefði náð og yrðu engar afdráttarlausar ályktanir dregnar af frásögnum sem þar væri að finna. Héraðsdómur vísaði einnig til þess að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 66/1996 hefði beinn eignarréttur að landsvæðinu verið til úrlausnar og hefði sá dómur fullt sönnunargildi um þau atvik sem í honum greindi. Héraðsdómur gerði grein fyrir ýmsum heimildum frá fyrri öldum og ályktaði að Auðkúluheiði hefði verið afréttur í þeim skilningi að menn hafi átt þar óbein eignarréttindi fremur en beinan eignarrétt. Engar heimildir væru um að á Auðkúluheiði hefði nokkru sinni verið byggð eða önnur not en sumarbeit og aðrar takmarkaðar nytjar. Hefði S ekki tekist að sýna fram á beinan eignarrétt sinn að landsvæðinu. Loks féllst héraðsdómur ekki á að S hefði eignast landið fyrir hefð. Landsréttur staðfesti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms þá niðurstöðu hans að S hefði ekki tekist að sýna fram á beinan eignarrétt sinn að landsvæðinu. Þá vísaði Landsréttur til þess að með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar hafi ekki verið talið að nýting landsvæðisins hefði verið með þeim hætti að stefnendur þess máls hefðu unnið eignarhefð á því. Undir rekstri þessa máls hefði S ekki fært fram nein sönnunargögn sem bentu til annars eða breyttra aðstæðna að þessu leyti. Staðfesti Landsréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að S hefði ekki unnið eignarhefð á landsvæðinu. Var Í sýknað af aðalkröfu S og þeim varakröfum hans er lutu að því að hinn umdeildi úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að hluta, en kröfu S um viðurkenningu á því að hann ætti nánar tilgreind réttindi á öllu því svæði Auðkúluheiðar sem úrskurðuð var þjóðlenda með úrskurði óbyggðanefndar var vísað frá héraðsdómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. mars 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 14. febrúar 2019 í málinu nr. E28/2015.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 19. desember 2014 í máli nr. 2/2013, Húnavatnshreppur, að því leyti er varðar Auðkúluheiði, landnúmer 145332, það er eftirtalin úrskurðarorð: „Landsvæði það sem afmarkað er hér á eftir, þ.e. Auðkúluheiði, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig alið 7. gr. laga nr. 58/1998: Upphafspunktur er í Blöndu við Vallgil. Er Blöndu fylgt til upptaka í Hofsjökli. Er jaðri jökulsins fylgt til suðurs þar til komið er að skurðpunkti við afréttarmörk á Kili milli Biskupstungnaafréttar og Auðkúluheiðar. Ráða afréttarmörkin að sunnan á eftirfarandi hátt: Frá Strýtum (hæð 834 m) eru merkin bein lína til austurs að Grettishelli (hæð 670 m). Þaðan bein lína að Hringsjá á Fjórðungsöldu (hæð 681 m). Frá hringsjá eru merkin bein lína til austurs í Hofsjökul, sem er framhald hugsaðrar línu frá Strýtum um hringsjána. Til vesturs frá Strýtum eru merkin bein lína í grjóthól á fjallseggjum, ofan við vatnaskil í Sóleyjardal (hæð 946 m). Þaðan eru merkin bein lína í Oddnýjarhnjúk (hæð 1.057 m), og áfram í sömu stefnu í jökulruðning (mórena) og síðan eftir jökulruðningnum í Langjökul. Þá er farið norður með jaðri Langjökuls. Úr norðurenda Langjökuls er dregin bein lína norður í Lyklafell. Úr Lyklafelli er farið í norðurenda Búrfjallahala. Þaðan er farið norðaustur í upptök Fellakvíslar og henni fylgt þar til Kolkukvísl fellur í hana. Þaðan er farið í norður í Skammbeinstjörn og áfram í Karyrðlingatjörn. Úr Karyrðlingatjörn er farið austur í Fiskilæk um Helluvörðuás. Úr Fiskilæk er farið í upphafspunkt í Blöndu við Vallgil. Að því leyti sem fylgt er jökuljaðri er miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll.“

3 Til vara krefst áfrýjandi þess að ofangreindur úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi að því er varðar þann hluta af landi Auðkúluheiðar, landnúmer 145332, sem liggur norðan varnargirðingar á Kili. Norðurmörk séu þau sömu og í aðalkröfu. Blanda ráði austurmörkum allt suður að horni sauðfjárveikivarnargirðingar á Kili sem er við Blöndu austsuðaustur af Dúfunefsfelli. Þaðan sé línan dregin eins og girðingin liggur til vestnorðvesturs og síðan vesturs sunnan við Dúfunefsfell, sunnan við flugvöllinn á Fluguskeiði, vestur yfir Breiðmel norðan Hveravalla, vestur yfir há Stélbratt, upp Þjófadalafjöll sunnan við Sóleyjargil til vesturs í aðalkröfulínuna.

4 Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að ofangreindur úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi að því er varðar þann hluta af landi Auðkúluheiðar, landnúmer 145332, sem liggur norðan Seyðisár. Norðurmörk séu þau sömu og í aðalkröfu. Blanda ráði austurmörkum suður til ármóta við Seyðisá. Suðurmörk fylgi Seyðisá eins og hún rennur sunnan við Sandkúlufell norðan við Dragás og sunnan við Sjónarhól upp til Búrfjalla og þaðan til vesturs í aðalkröfulínuna við mörk Forsæludalskvíslalands.

5 Ef framangreindar kröfur verða ekki teknar til greina krefst áfrýjandi þess að ofangreindur úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi að því er varðar þann hluta af landi Auðkúluheiðar, landnúmer 145332, sem liggur norðan Blöndulóns og Kolku. Norðurmörk séu þau sömu og í aðalkröfu. Blanda ráði austurmörkum suður að Blöndustíflu. Suðurmörk fylgi norðurjaðri Blöndulóns að Kolkustíflu. Þaðan til vesturs með Kolku í aðalkröfulínuna við mörk Forsæludalskvíslalands.

6 Verði ekki fallist á neina framangreindra krafna áfrýjanda krefst hann viðurkenningar á því að hann eigi einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á öllu því svæði Auðkúluheiðar sem úrskurðað var þjóðlenda.

7 Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

8 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

9 Dómendur fóru á vettvang 21. ágúst 2020 ásamt lögmönnum aðila og fulltrúum áfrýjanda. Vettvangsgangan hófst við Kolkustíflu þaðan sem haldið var að Áfangafelli og ekið suður Kjöl yfir Seyðisá að Hveravöllum og Þjófadölum og lauk henni á Fjórðungsöldu.

Niðurstaða

10 Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta er unnt að leggja til úrlausnar dómstóla hverja þá kröfu sem gerð hefur verið fyrir óbyggðanefnd en í 2. mgr. 14. gr. sömu laga er tiltekið að mál sem heyrir undir nefndina samkvæmt 7. gr. laganna verði ekki borið undir dómstóla fyrr en eftir að hún hefur lokið umfjöllun sinni um það. Krafa áfrýjanda um viðurkenningu á einkarétti til beitar, veiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu á því landsvæði Auðkúluheiðar sem úrskurðað var þjóðlenda með úrskurði óbyggðanefndar 19. desember 2014 í máli nr. 2/2013 var ekki höfð uppi fyrir óbyggðanefnd. Verður henni því vísað frá héraðsdómi af sjálfsdáðum, sbr. dóm Hæstaréttar 31. janúar 2007 í máli nr. 2/2007.

11 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjanda hafi ekki tekist að sýna fram á beinan eignarrétt sinn að hinu umdeilda landsvæði.

12 Áfrýjandi byggir einnig á því að hann hafi öðlast beinan eignarrétt að Auðkúluheiði fyrir hefð eða viðskiptavenju auk þess sem réttur stefnda til að vefengja þann eignarrétt sé niður fallinn fyrir sakir fyrningar og tómlætis. Með dómi Hæstaréttar 10. apríl 1997 í máli nr. 66/1996, sem samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefur fullt sönnunargildi um þau málsatvik er í honum greinir uns hið gagnstæða er sannað, var ekki talið að nýting Auðkúluheiðar hefði verið með þeim hætti að stefnendur þess máls hefðu unnið eignarhefð á heiðinni. Undir rekstri þessa máls hefur áfrýjandi ekki fært fram nein sönnunargögn sem benda til annars eða breyttra aðstæðna að þessu leyti. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að áfrýjandi hafi ekki unnið eignarhefð á Auðkúluheiði samkvæmt lögum nr. 46/1905 um hefð. Þá hefur áfrýjandi ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir öðrum þeim málsástæðum sínum er að framan greinir.

13 Að öllu framangreindu virtu verður stefndi sýknaður af aðalkröfu áfrýjanda og þeim varakröfum hans er lúta að því að hinn umdeildi úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi að hluta.

14 Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Kröfu áfrýjanda, Sjálfseignastofnunarinnar Auðkúluheiðar, um viðurkenningu á því að hann eigi einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á öllu því svæði Auðkúluheiðar sem úrskurðað var þjóðlenda með úrskurði óbyggðanefndar 19. desember 2014 í máli nr. 2/2013 er vísað frá héraðsdómi.

Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Sjálfseignastofnunarinnar Auðkúluheiði, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns áfrýjanda, S-kk-ef J-kk-ef, 1.200.000 krónur.