190/2021

Útdráttur

Í málinu krafðist A þess að við skipti á dánarbúi H yrði viðurkenndur réttur hennar til helmings af hreinni eign dánarbúsins en A og H höfðu verið í sambúð um tólf ára skeið er H lést. Byggði A á því að eignastaða H hefði verið neikvæð við upphaf sambúðar aðila en á sambúðartíma þeirra hefði orðið mikil eignaaukning hjá H sem henni bæri réttur til helmingshlutdeildar í. Taldi bú H við andlát hans meðal annars nokkrar jarðir, húseignir, vélar og tæki og tæplega 300.000 lítra greiðslumark mjólkur. Í úrskurði Landsréttar er rakið að gera verði greinarmun á því hvort eignir í óvígðri sambúð hafi myndast áður en sambúðin hófst eða eftir þann tíma, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar nr. 472/2016. Með hliðsjón af málsgögnum var talið að A hefði sýnt fram á að hún hefði innt af hendi framlög til eignamyndunar á sambúðartíma sem fólst í lækkun skulda, kaupum á vélum og tækjum, 57.860 lítra aukningu greiðslumarks mjólkur og endurbótum og uppbyggingu á þremur húseignum dánarbúsins. Var á það fallist að henni bæri réttur til helmingshlutdeildar í tilgreindum eignum. Á hinn bóginn var ekki talið að henni bæri réttur til helmingshlutdeildar í öðrum eignum sem féllu til dánarbúsins.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð ímáli þessu.

Dómkröfur aðila

1

Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 22. mars 2021. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. mars 2021 í málin u nr. Q- [...]/2020 þar sem viðurkenndur var réttur varnaraðila til helmings allra nettóeigna sem skráðar eru á dánarbú H. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr.20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

2

Sóknaraðilar krefjast þess að kröfu varnaraðila um helmingshlutdeild í öllum eignum dánarbús H verði hafnað. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Ágreiningsefni og málsmeðferð

4

Varnaraðili var sambýliskona H sem lést [...]2019. Lögerfingjar hans eru sex systkini hans og fengu þau leyfi til einkaskipta 27. ágúst 2019. Með bréfi 28. nóvember sama ár til héraðsdóms kröfðust þau opinberra skipta á dánarbúinu. Á þá kröfu var fallist með úrskurði 15. janúar 2020. Lögerfingjar ábyrgjast skuldir dánarbúsins.

5

Varnaraðili lýsti kröfu sinni með bréfi til skiptastjóra 19. mars 2020 og krafðist helmings af hreinni eign búsins auk þess sem krafist var viðurkenningar á ábúðarrétti hennar. Kröfum þessum var mótmælt af hálfu sóknaraðila með bréfi 24. mars 2020.

6

Á skiptafundum í dánarbúinu var fjallað um kröfulýsingu varnaraðila án þess að sættir næðust. Á skiptafundi 21. apríl 2020 kynnti skiptastjóri þá ákvörðun sína að vísa ágreiningi aðila um kröfu varnaraðila um að henni tilheyrði helmingur „af nettó eignum dánarbús [ H ] [...] og að hún hafi ábúðarrétt á jörðunum [...], [...] og [...] í [...]“ til héraðsdóms. Í bréfi skiptastjóra 5. maí 2020 til héraðsdóms sagði að ágreiningur aðila væri þríþættur. Í fyrsta lagi væri deilt um hvort helmingur af „nettó eignum“ dánarbúsins tilheyrði varnaraðila, í öðru lagi hvort hún hefði ábúðarrétt á jörðunum [...], [...] og [...] sem væru eign dánarbúsins og í þriðja lagi hvort varnaraðila væri skylt að greiða fyrir afnot af þeim húsum að[...]sem hún hefði haft til umráða auk rekstrarkostnaðar þeirra. Málið barst héraðsdómi 6. maí 2020 og voru allir lögerfingjar dánarbúsins í upphafi aðilar að því. Með bréfum 14. september 2020 lýstu tveir þeirra því yfir að þeir féllu frá aðild sinni að málinu og lýstu jafnframt yfir stuðningi við kröfur varnaraðila. Hefur málið þaðan í frá verið rekið milli varnaraðila og fjögurra lögerfingja dánarbúsins, sóknaraðila hér fyrir dómi.

7

Fyrir héraðsdómi gerðu sóknaraðilar þá aðalkröfu að málinu yrði vísað frá dómi þar sem kröfur varnaraðila væru óskýrar og órökstuddar. Með úrskurði héraðsdóms 9. mars 2021 var þeirri kröfu hafnað, fallist á kröfu varnaraðila um viðurkenningu á rétti hennar til helmings allra nettóeigna sem skráðar eru á dánarbúið en kröfu hennar um viðurkenningu á ábúðarrétti vísað frá dómi. Þá var varnaraðila gert að greiða helming rekstrarkostnaðar íbúðarhússins að [...]frá 1. janúar 2020 þar til skiptum væri lokið.

8

Í kæru sóknaraðila til Landsréttar var þess aðallega krafist að kröfu varnaraðila um helmingshlutdeild í öllum eignum dánarbúsins yrði vísað frá dómi. Á þá kröfu féllst Landsréttur með úrskurði 10. maí 2021. Var um rök fyrir þeirri niðurstöðu vísað til þess að varnaraðili hefði gert líklegt að töluverð fjárhagsleg samstaða hefði verið með henni og sambýlismanni hennar þrátt fyrir að þau hefðu ekki talið sameiginlega fram til skatts. Hins vegar hafi hún krafist helmings af öllum nettóeignum dánarbúsins óháð því hvort þær eignir hefðu orðið til fyrir eða eftir að sambúð þeirra hófst. Af gögnum málsins mætti ráða að meðal þeirra væru nokkrar jarðir og húseignir sem á þeim stæðu ásamt vélum, tækjum og 300.000 lítra greiðslumarki mjólkur. Hefðu eignirnar ýmist verið nýttar í tengslum við búskap eða ferðaþjónustu. Að auki hefðu verið framkvæmdir við hluta húseignanna, meðal annars á íbúðarhúsi að [...]. Þrátt fyrir að dómstólar hefðu heimilað kröfugerð sem lyti að því að krafist væri helmings eigna við fjárslit sambúðarfólks yrði, eins og atvikum væri háttað í málinu, talið að nauðsynlegt hefði veriðað rökstyðja eignartilkall varnaraðila sérstaklega vegna einstakra eigna en ólík sjónarmið kynnu að ráða niðurstöðu í hverju tilviki. Því væri krafa varnaraðila vanreifuð og yrði henni vísað frá héraðsdómi.

9

Varnaraðili skaut úrskurðinum til Hæstaréttar sem felldi hann úr gildi með dómi sínum [...] 2021 í máli nr. [...]/2021 þar sem grundvöllur kröfugerðar hennar væri nægilega skýr um að hún teldi sig hafa öðlast hlutdeild í þeirri eignaaukningu sem varð á sambúðartímanum og að við úrlausn málsins yrði meginreglum einkamálaréttarfars beitt, þar á meðal reglum um frjálst sönnunarmat dómara og málsforræðisreglunni, sbr. einkum 44. og 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 131. gr. laga nr. 20/1991. Svo sem fram er komið snýr ágreiningur málsaðila hér fyrir dómi nú eingöngu að þessari kröfu varnaraðila.

Niðurstaða

10

Málsatvikum er lýst með viðhlítandi hætti í hinum kærða úrskurði ásamt ágreiningsefnum málsaðila, málsástæðum þeirra og lagarökum. Eins og þar greinir verður við það miðað að sambúð varnaraðila og H hafi staðið óslitið frá árinu 2007 þar til hann féll frá í júlí 2019 en í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi skýrði varnaraðili svo frá að þau hefðu byrjað saman haustið 2006 en ekki hafið sambúð fyrr en í maí 2007. Samkvæmt þessu voru þau í óvígðri sambúð í rétt rúm 12 ár.

11

Eins og áður greinir krefst varnaraðili þess að viðurkenndur verði réttur hennar til helmings af þeim eignum sem skráðar voru á nafn H við andlát hans að frádregnum skuldum. Byggir varnaraðili á þvíað lækkun áhvílandi skulda á sambúðartíma þeirra hafi komið til með framlagi þeirra beggja sem og að skuldir hafi verið hærri en verðmæti eigna þegar sambúð þeirra hófst. Af hálfu sóknaraðila er þessu andmælt. Til viðbótar byggir varnaraðili á því að hún hafi ásamt H staðið að umtalsverðum endurbótum og uppbyggingu á fasteignum sem eru skráðar eignir dánarbús hans.

12

Í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar verður sá, sem búið hefur í óvígðri sambúð og gerir kröfu til þess að viðurkenndur verði réttur sinn til hluta af eignum sem skráðar eru í eigu látins sambúðarmaka, að færa sönnur á að þær eignir hafi í raun verið í sameign þeirra beggja við andlátið. Í samræmi við þetta hvílir á varnaraðila sönnunarbyrði fyrir því að hún hafi innt af hendi bein og óbein framlög til eignamyndunar á sambúðartímanum og er sönnun í þeim efnum forsenda þess að fallist verði á kröfu hennar um að skipting eigna skuli vera á annan veg en eignaskráning ber með sér. Þegar leyst er úr slíkri kröfu verður að gera greinarmun á því hvort eignirnar hafi myndast áður en sambúðin hófst eða eftir þann tíma, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 26. ágúst 2016 í máli nr. 472/2016.

13

Óumdeilt er að varnaraðili og H héldu sameiginlegt heimili á sambúðartímanum. Þá eru ekki efni til annars í ljósi gagna málsins, framburðar vitna, einkum vitnisins K sem var mágur H og þess hversu lengi sambúðin stóð en að leggja til grundvallar að fjárhagsleg samstaða hafi skapast með þeim þrátt fyrir að þau hafi ekki talið sameiginlega fram til skatts.

14

Þegar varnaraðili og H tóku upp sambúð var hann einn eigandi þeirra jarða sem dómkrafa varnaraðila tekur til og flestra húseigna sem á þeim standa en með kaupum á íbúðarhúsi og bílskúr á jörðinni [...]af C bróður sínum árið 2011 varð hann eigandi þeirra allra. Þá verður af gögnum málsins ráðið að við upphaf sambúðarinnar árið 2007 hafi greiðslumark mjólkur sem tilheyrði jörðinni [...]verið 241.778 lítrar og að það hafi verið 297.572 lítrar þegar H féll frá en 299.638 lítrar þegar það var selt. Þá festi hann á sambúðartímanum kaup á ýmsum vélum og tækjum til notkunar við búreksturinn. Ekki verður dregin önnur ályktun af því sem fram erkomið í málinu en að aðrar eignir, sem skráðar eru á dánarbú H, hafi orðið til áður en sambúð hans og varnaraðila hófst.

15

Fyrir liggur að ákveðið var að hætta öllum búrekstri að [...] sumarið 2020 og selja vélar og tæki sem honum tengdust og allt greiðslumark mjólkur. Samkvæmt vitnisburði skiptastjóra dánarbús H fyrir héraðsdómi 11. febrúar 2021 og framlögðum gögnum fengust tæpar 40.000.000 króna fyrir vélar og tæki og 88.000.000 króna fyrir greiðslumarkið sem var selt haustið 2020 en svo sem fram er komið var það þá 299.638 lítrar. Stærstum hluta þessara fjármuna var ráðstafað til að greiða upp áhvílandi veðlán sem samtals námu tæpum 55.000.000 króna og ýmsar vanskilakröfur að fjárhæð um það bil 30.000.000 króna auk þess sem greiddur var kostnaður sem féll til við rekstur búsins þar til honum var hætt. Skuldlausar eignir þess miðað við 31. mars 2021 eru annars vegar um það bil 31.000.000 króna inneign á bankareikningi og hins vegar jarðir og húseignir sem á þeim standa en að mati skiptastjóra má gera ráð fyrir að fyrir þær fáist 130 til 140 milljónir króna.

16

Í ljós er leitt að ráðist var í umtalsverðar endurbætur á íbúðarhúsinu að [...] í kjölfar þess að varnaraðili flutti þangað. Þá var gömlu fjósi á jörðinni breytt í veitingahús sem frá 2011 var rekið undir nafni félags, [...] ehf., sem H og varnaraðili stofnuðu í því skyni. Með sama hætti liggur fyrir að miklar endurbætur voru gerðar á íbúðarhúsinu að [...] sem H festi samkvæmt framansögðu kaup á árið 2011 og að það hafi verið nýtt sem gistirými fyrir starfsmenn [...]ehf. Fær allt framangreint meðal annars stoð í framburði vitna og skýrslu F, systur H, fyrir héraðsdómi. Samkvæmt mati löggilts fasteignasala 8. nóvember 2019 er markaðsverð veitingahússins talið vera 25.000.000 króna og íbúðarhússins að [...]20.000.000 króna.

17

Fyrir liggur að varnaraðili hafði rekstur veitingahússins með höndum allt frá því að hann hófst og þáði fyrir það laun frá 1. júní 2014 en fram að því starfaði hún sem leikskólastjóri á [...]. Er á því byggt að tekjum af veitingarekstrinum hafi meðal annars verið varið til þeirra endurbóta á húseignum sem að framan er getið. H sá að mestu einn um bústörfin.

18

Samkvæmt skattframtölum varnaraðila námu árlegar launa- og fjármagnstekjur hennar á árunum 2008 til og með 2018 að meðaltali tæpum átta milljónum króna og voru þær tiltölulega jafnar á þessu tímabili að teknu tilliti til launaþróunar. Þá námu launa- og fjármagnstekjur hennar árið 2007 5.373.164 krónum og 9.472.149 krónum árið 2019. Samkvæmt skattframtölum H námu launatekjur hans á sama tímabili um það bil tveimur milljónum króna að meðaltali á ári en auk þess naut hann óverulegra fjármagnstekna. Launatekjur hans voru annars vegar reiknað endurgjald við eigin atvinnurekstur og hins vegar laun frá einkahlutfélaginu [...] sem hann stofnaði um búrekstur sinn.

19

Af gögnum málsins og framburði vitnisins K verður ótvírætt ráðið að skuldir H hafi lækkað t öluvertmeðan á sambúð hans og varnaraðila stóð en í greinargerðum hennar til héraðsdóms og Landsréttar er þetta ekki sérstaklega útlistað.

20

Til stuðnings kröfum sínum vísar varnaraðili meðal annars til skjals sem samkvæmt efni sínu lýsir þeim vilja H að einbýlishús og veitingahús sem standa á jörðinni [...] skuli eftir hans dag renna til varnaraðila. Skjalið, sem er óundirritað, ber með sér að hafa verið ritað í mars 2014. Er á því byggt af hálfu varnaraðila að farist hafi fyrir að koma skjalinu í lögformlegan búning erfðaskrár áður en H féll frá. Um þýðingu þessa skjals við úrlausn málsins liggur beinast við að álykta á þann veg að það styðji ekki tilkall varnaraðila til eigna umfram þær eignir sem þar eru sérstaklega tilgreindar en útiloki það þó ekki.

21

Svo sem rakið hefur verið hvílir það á varnaraðila að færa sönnur á að þær eignir sem skráðar voru á H við andlát hans hafi í raun verið í sameign þeirra beggja er hann lést.

Þegar allt framangreint er virt telst varnaraðili hafa sýnt fram á það með viðhlítandi hætti að hún hafi innt af hendi framlög til eignamyndunar á sambúðartíma sem fólst í lækkun skulda, kaupum á vélum og tækjum, 57.860 (299.638- 241.778) lítra aukningu greiðslumarks mjólkur og endurbótum og uppbyggingu á þeim þremur húseignum sem áður er getið, það er íbúðarhúsanna að [...]og [...]og veitingahússins.

22

Með vísan til alls þess sem hér hefur verið rakið verður á það fallist með varnaraðila að henni beri réttur til helmingshlutdeildar í þeim eignum sem að framan greinir. Þá felur málatilbúnaður hennar það í sér að hún fái í sinn hlut helming þessara eigna að frádregnum skuldum sem tilheyra þeim. Gegn andmælum sóknaraðila hefur varnaraðili aftur á móti ekki náð að renna stoðum undir það að henni beri réttur til að fá í sinn hlut helming annarra eigna sem féllu til dánarbús H við andlát hans. Þá standa ekki forsendur til þess að henni verði ákvarðaður annar og lægri eignarhlutur í þeim að mati dómsins.

23

Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða málsins sú sem í úrskurðarorði greinir.

24

Rétt þykir að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður.

Úrskurðarorð :

Viðurkenndur er réttur varnaraðila, A, til helmings hlutdeildar í eftirtöldum eignum, að frádregnum skuldum, sem féllu til dánarbús H við andlát hans 31. júlí 2019:

Íbúðarhús á jörðinni [...]og íbúðarhús og bílskúr á jörðinni [...]í [...], veitingahús á jörðinni [...], vélar og tæki sem keypt voru á sambúðartíma varnaraðila og H og 57.860 lítra greiðslumark mjólkur. Kröfum varnaraðila er að öðru leyti hafnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.