681/2020

Útdráttur

A höfðaði mál á hendur B ohf. í kjölfar þess að henni var sagt upp störfum og krafðist þess að viðurkennd yrði skaða- og miskabótaskylda B ohf. vegna ólögmætrar uppsagnar. Byggði A einkum á því að uppsögnin hefði grundvallast á því að hún hefði kvartað undan framkomu yfirmanns síns, framkvæmdastjóra B ohf., skömmu áður. B ohf. byggði á hinn bóginn á því að uppsögnin ætti sér rætur í því að A hefði ekki staðið undir væntingum sem starfsmaður. Í dómi Landsréttar er rakið að samkvæmt 1. mgr. 27. gr. þágildandi laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla væri atvinnurekanda óheimilt að segja starfsmanni upp störfum sökum þess að hann hafi krafist leiðréttingar á grundvelli laganna, og skv. 3. mgr. sömu greinar skuli atvinnurekandi sýna fram á að uppsögn grundvallist ekki á leiðréttingarkröfu starfsmanns ef leiddar eru líkur að því að gengið hafi verið gegn ákvæðinu. Af málsgögnum mætti ráða að B ohf. hefði lengst af borið traust til A, fjölgað verkefnum hennar, aukið ábyrgð og að rætt hefði veriðum launahækkun henni til handa. Þá hefði B ohf. farið með kvörtun A sem samskiptavandamál en ekki sem kvörtun um kynbundna áreitni, þrátt fyrir að tilefni væri til þess, en málsgögn báru með sér að A og aðrar konur hefðu margsinnis kvartað yfir framferði yfirmanns hennar áður. Félagið hefði hvorki virkjað ferla sína í eineltis-, áreitis- eða ofbeldismálum né fylgt þeim reglum sem kveðið væri á um í reglugerð nr. 1009/2015 um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Þannig lágu ekki skýrt fyrir í málinu upplýsingar um lyktir eða árangur þeirrar úrvinnslu sem kvörtun A fékk. Með vísan til 3. mgr., sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008 var talið að B ohf. hefði ekki tekist að hnekkja líkum á því að uppsögnin hefði grundvallast á leiðréttingarkröfu A. Niðurstaða dómsins var því sú að viðurkennt var að B ohf. bæri skaðabótaábyrgð vegna fjárhagslegs tjóns sem A kynni að hafa orðið fyrir vegna uppsagnarinnar og miskabótaábyrgð vegna meingerðar í garð A í skilningib - liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 4. desember 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2020 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að viðurkennd verði skaða- og miskabótaskylda stefnda vegna ólögmætrar uppsagnar stefnda 10. september 2018 á ráðningarsamningi áfrýjanda 25. september 2015. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Tafir hafa orðið á rekstri málsins fyrir Landsrétti vegna áhrifa Covid- 19 faraldursins.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Málsatvik eru í meginatriðum þau að áfrýjandi var ráðin til starfa hjá stefnda frá 1. desember 2015 sem forstöðumaður [...]. Á árinu 2017 voru gerðar skipulagsbreytingar hjá stefnda og áfrýjanda þá boðið að taka við starfi forstöðumanns [...], sem hún þáði. Í kjölfarið urðu breytingar á starfsskyldum og ábyrgð áfrýjanda. Undir verksvið hennar féll meðal annars ábyrgð á áætlanagerð, fjárhags- og rekstraráhættu, gæðastjórnun, verklagsreglum og gerð þjónustu- og verksamninga við aðrar einingar. Þá féll einnig undir starfssvið hennar innri og ytri þjónusta og samskipti við viðskiptavini, starfsmenn, birgja og aðra hagsmunaaðila. Síðar sama ár var einnig færður undir verksvið áfrýjanda götuljósa hópur frá G sem og verkefni í tengslum við uppsetningu á hraðhleðslustöðvum umhverfis landið.

6

Í mars 2018 hófst vinna með stjórnendateymi stefnda við að innleiða skýrari áherslur í stjórnun og skerpa sýn stjórnenda á hlutverk sitt og ábyrgð út frá stefnu og framtíðarsýn stefnda. Í tengslum við þá vinnu fór fram styrkleikamat á stjórnendum. Í minnisblaði sem tekið var saman 24. september 2018 af D, ráðgjafa [...], sem tók þátt í þeirri vinnu, kom fram að áfrýjandi hefði tiltekna hæfileika sem hefðu ekki nýst meðsama hætti og áður eftir fyrrgreindar skipulagsbreytingar.

7

Hinn 27. apríl 2018 átti áfrýjandi starfsmannaviðtal við þáverandi framkvæmdastjóra stefnda, F. Þar var meðal annars rætt um launahækkun til áfrýjanda. Þá kemur fram í skýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi að í þessu samtali hafi framkvæmdastjórinn ýjað að því að áfrýjandi hefði hærri laun en aðrir vegna þess að hún hefði greinilega náð að „blikka“ fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnda. Í gögnum málsins kemur einnig fram að áfrýjandi leitaði í kjölfarið til starfsmannastjóra C og var ákveðið að áfrýjandi og F myndu ræða um fyrrgreind samskipti, auk þess sem starfsmannastjórinn ætlaði að ræða við hann. Þá myndi F fá ráðgjöf og handleiðslu í mannlegum samskiptum á vinnustaðnum. Að sögn áfrýjanda höfðu hún og aðrar konur á vinnustaðnum margsinnis kvartað yfir honum áður en framangreint atvik hefði fyllt mælinn. Að sögn þáverandi starfsmannastjóra, J, var kvörtun áfrýjanda meðhöndluð sem samskiptavandamál en ekki sem kvörtun um kynbundna áreitni.

8

Á fundi 10. september 2018 með þáverandi framkvæmdastjóra og starfsmannastjóra stefnda var áfrýjanda sagt upp starfi. Miðaðist uppsögnin við 30. september 2018 og var uppsagnarfrestur þrír mánuðir. Ekki var óskað eftir vinnuframlagi af hálfu áfrýjanda frá og með 10. september 2018. Degi síðar sendi framkvæmdastjórinn Ftölvupóst til stjórnar stefnda og gerði grein fyrir ástæðu uppsagnarinnar. Kom fram í tölvupóstinum að styrkleikar áfrýjanda væru ekki til þess fallnir að stefndi næði metnaðarfullum markmiðum sínum.

9

Á frýjandi óskaði eftir fundi með fyrirsvarsmönnum stefnda sem haldinn var 12. september 2018. Var á fundinum rætt um óviðeigandi framkomu og hegðun F í samskiptum hans við starfsmenn stefnda og ástæður uppsagnar áfrýjanda. Sama dag var F sagt upp störfum hjá stefnda vegna óviðeigandi framkomu hans í garð starfsmanna. Af málsgögnum má ráða að framkoma hans í garð annarra kvenkyns undirmanna hafi einnig verið óviðeigandi og farið yfir velsæmismörk, eins og hann viðurkenndi sjálfur í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi. Þá kemur fram í skýrslu D að framkvæmdastjórinn F væri óheflaður og færi auðveldlega yfir strikið í samskiptum við fólk. Þá bar vitnið J starfsmannastjóri á sama veg.

10

Hinn 19. september 2018 var Innri endurskoðun [...] falið að gera úttekt á vinnustaðamenningu og mannauðsmálum hjá C og dótturfélögum þess, meðal annars hjá stefnda. Ástæða úttektarinnar var meðal annars sú staða sem komin var upp hjá stefnda í tengslum við uppsögn F og áfrýjanda en einnig var ástæðan sú að tveir aðrir stjórnendur hjá stefnda og C höfðu ýmist farið í leyfi eða verið áminntir vegna ætlaðrar kynferðislegrar áreitni fyrr í sama mánuði.

11

Í skýrslu Innri endurskoðunar [...] 19. nóvember 2018 eru samskipti F og áfrýjanda meðal annars rakin og viðbrögð stefnda í kjölfarið. Kemur þar meðal annars fram að niðrandi ummæli og óviðeigandi hegðun F hafi orkað mjög sterkt á hana og valdið henni vanlíðan, þótt hún reyndi að harka af sér og hlæja með. Hún hefði upplifað andlegt ofbeldi og einelti af hans hálfu. Þá kemur fram að tilefni hefði verið til að taka til skoðunar hvort um kynbundna áreitni hefði verið að ræða, sérstaklega í kjölfar formlegrar kvörtunar áfrýjanda eftir starfsmannaviðtalið 27. apríl 2018 þar sem látin voru falla ummælin um að áfrýjandi hefði „blikkað“ fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnda til að tryggja sér hærri laun. Vinna hafi farið í gang við að leysa samskiptavanda en ferli stefnda í eineltis-, áreitni- og ofbeldismálum hefði ekki verið virkjað, þrátt fyrir að tilefni hefði verið til í kjölfar kvörtunar áfrýjanda vegna hegðunar F. Enn fremur hefði ekki verið sett af stað rannsókn í samræmi við reglugerð nr. 1009/2015 um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum og því ekki ljóst hvort hegðun hans hafi falið í sér kynferðislega eða kynbundna áreitni eða ofbeldi á vinnustað. Í skýrslunni kemur fram það mat Innri endurskoðunar að sýna hefði þurft fram á að uppsögn áfrýjanda grundvallaðist ekki á leiðréttingarkröfu hennar frá því um fimm mánuðum áður vegna hegðunar F.

12

Sem fyrr greinir liggur fyrir í málinu minnisblað D 24. september 2018 sem ber yfirskriftina „Styrking á stjórnendateymi B “. Þar eru rakin markmið stefnda að því er laut að stjórnendateymi félagsins. Kemur þar meðal annars fram að framkvæmda stjórinn F eigi erfitt með að lesa í aðstæður og leggja mat á hvenær hann færi yfir strikið og særði fólk eða móðgaði. Hann getiverið grófur í talsmáta og sumir upplifi talsmáta hans sem óviðeigandi og í sumum tilfellum niðrandi gagnvart konum. Þetta geti haft neikvæð áhrif á samskipti. Jafnframt sagðií minnisblaðinu að áfrýjandi hefði ýmsa góða kosti til að bera en að í teymi hennar ríkti ákveðið skipulagsleysi, hún væri töluvert fjarverandi og hlutverk og ábyrgð undirmanna hennar væru óljós. Þá hefði ríkjandi skortur á trausti milli hennar og F veruleg áhrif á framgang verkefna, sem og aðra starfsmenn. Í niðurstöðukafla minnisblaðsins segir að það hafi verið á ábyrgð framkvæmdastjóra að ákveða hvort það teymi sem stæði honum næst væri það teymi sem hann sæi fyrir sér að myndi fylgja honum til frambúðar. Þá kemur fram að ákveðin rök hafi hnigið til þess að áfrýjandi væri ekki sá stjórnandi sem framkvæmdastjóri treysti sem einum af lykilstjórnendum stefnda á þeirri vegferð sem fram undan væri. Þessi rök leiddu til þess að áfrýjandi var leyst frá störfum. Loks kemur fram að samhliða hafi verið ljóst að F og hans nánasta samstarfsfólk hafi unnið af heilum hug að hagsmunum fyrirtækisins, sem einnig fólust í því að F léti af þeirri hegðun sinni sem ekki væri ásættanleg.

13

Á blaðamannafundi stjórnar C 19. nóvember 2018 voru kynntar niðurstöður Innri endurskoðunar. Kom þar meðal annars fram að uppsagnir áfrýjanda og F hefðu verið réttmætar að mati úttektaraðila.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

14

Um heimild sína til að höfða mál til viðurkenningar á bótaskyldu stefnda vísar áfrýjandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

15

Kröfu sína um viðurkenningu á rétti til skaða- og miskabóta reisir áfrýjandi á því að uppsögn hennar úr starfi hjá stefnda hafi verið ólögmæt. Uppsögnin hafi verið framkvæmd af yfirmanni sem sýnt hafði á-kk-þgf og öðrum óviðeigandi háttsemi. Áfrýjandi hafi kvartað undan hegðun yfirmanns síns við starfsmannastjóra C liðlega fjórum mánuðum fyrir uppsögnina, en sá aðili hafi einnig farið með starfsmannamál stefnda. Hafi háttsemi hans verið metin svo alvarleg að honum hafi verið vikið úr starfi nokkrum dögum eftir að áfrýjanda var sagt upp.

16

Áfrýjandi vísar til 3. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sem voru í gildi þegar þau atvik urðu er málið er risið af. Telur áfrýjandi að stefndi hafi ekki fært neinar sönnur á að uppsögn áfrýjanda hafi verið óháð kvörtun hennar yfir framkvæmdastjóranum F í kjölfar fundar þeirra 27. apríl 2018. Engar skýringar hafi verið gefnar á uppsögninni þegar hún átti sér stað 10. september 2018 eða síðar. Skýringar í skýrslu Innri endurskoðunar [...] og stjórnenda C á blaðamannafundi 19. nóvember 2018 um að ástæða uppsagnarinnar hafi verið,, frammistöðuvandi“ hafi komið til eftir á. Yfirmaður áfrýjanda hafi ekki talið ætlaðan frammistöðu vanda fyrir hendi þegar hann hafi falið áfrýjanda ný og aukin verkefni.

Ef yfirmaður áfrýjanda hefði verið þeirrar skoðunar að eitthvað vantaði upp á getu eða hæfni áfrýjanda þegar hann fól henni aukin verkefni og ábyrgð, myndi honum hafa borið í samráði við starfsmannastjóra C að setja á laggirnar aðgerðaráætlun um styrkingu áfrýjanda í starfi. Þetta hafi ekki verið gert eins og Innri endurskoðun [...]taki fram í skýrslu sinni. Yfirmaðurinn, sem einnig hafi verið sagt upp, og starfsmannastjórinn hafi því ekki starfað í anda starfsmannastefnu stefnda. Þá hafi stefndi ekki virkjað ferla sína í eineltis-, áreitis- og ofbeldismálum, eins og tilefni hafi verið til þegar áfrýjandi kvartaði undan yfirmanni sínum. Starfsmenn stefnda og starfsmannastjóri C hafi ekkert gert af því sem þeim hafi borið að gera til að bæta frammistöðu áfrýjanda, ef talið var að eitthvað vantaði upp á hæfni hennar. Þá hafi starfsmannastjórinn heldur ekkert gert til að losa áfrýjanda og aðra starfsmenn stefnda undan óviðeigandi hegðun yfirmanns áfrýjanda. Engin rannsókn samkvæmt reglugerð nr. 1009/2015 hafi farið fram vegna kvartana áfrýjanda.

17

Áfrýjandi byggir kröfu sína á að fyrirvaralaus og ólögmæt brottvikning hennar úr starfi í upphafi mánaðar hafi valdið því að hún hafi misst vel launað starf, sem hún hafi sinnt af alúð og samviskusemi í þágu stefnda. Uppsögnin hafi verið ólögmæt og hún eigi rétt til launa þar til lögmæt uppsögn hafi átt sér stað. Stefnda hafi verið kunn þessi afstaða áfrýjanda allt frá því uppsögnin var tilkynnt.

18

Kröfuum miskabætur reisir áfrýjandi á að hinn fyrirvaralausi brottrekstur að morgni 10. september 2018 hafi verið meiðandi fyrir áfrýjanda, sem sinnt hefði starfi sínu sem forstöðumaður af dugnaði og samviskusemi. Brottreksturinn og yfirlýsingar í kjölfar hans um vanhæfni áfrýjanda til að gegna starfi forstöðumanns, hafi vegið að æru áfrýjanda og persónu og verið til þess fallnar að rýra möguleika hennar til að fá sambærilegt starf. Því sé fullnægt skilyrðum 31. gr. laga nr. 10/2008, sbr. og b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til að viðurkenna að áfrýjandi eigi rétt til miskabóta úr hendi stefnda vegna uppsagnarinnar.

Málsástæður stefnda

19

Stefndi hafnar öllum röksemdum áfrýjanda um að uppsögn hennar hafi verið ólögmæt. Ástæður uppsagnar áfrýjanda hafi verið raktar í bréfi framkvæmdastjóra stefnda til stjórnar í kjölfar uppsagnar hennar. Uppsögnin hafi komið til af ástæðum sem tengdust því hvernig áfrýjandi gegndi starfi sínu.

20

Stefndi mótmælir því að ákvæði 3. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008 eigi við um uppsögn áfrýjanda. Uppsögn hennar hafi átt sér lengri aðdraganda en svo. Þá sé ekki hægt að fallast á að kvörtun áfrýjanda um framferði F í kjölfar fundar þeirra 27. apríl 2018 hafi falið í sér kröfu um leiðréttingu í skilningi áðurnefndra ákvæða jafnréttislaga. Ekki sé heldur hægt að fallast á að líkur hafi verið leiddar að því að brotið hafi verið yfirhöfuð gegn ákvæðum 27. gr. laga nr. 10/2008. Ýmis atvik hafi haft áhrif á þá ákvörðun stefnda að segja áfrýjanda upp störfum. Lúti þær meðal annars að því að traust undirmanna til hennar hafði dvínað, deild [...] hafi komið verst út úr ýmsum þáttum í starfsmannakönnunum og stýring verkefna varðandi uppbyggingu innviða fyrir rafbíla hafi auk þess ekki gengið nægilega vel í stjórnartíð áfrýjanda.

21

Stefndi byggir á að uppsögn áfrýjanda hafi verið lögmæt. Telur stefndi að ekki verði lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi gert líklegt að uppsögnina hafi borið að vegna leiðréttingar kröfu hennar, sbr.27. gr. laga nr. 10/2008, og að sönnunarbyrði snúist því við. Fyrir uppsögninni hafi sannanlega verið aðrar ástæður. Jafnvel þótt sú sönnunarbyrði væri metin áfrýjanda í hag sé ljóst að stefndi hafi axlað þá sönnunarbyrði.

22

Í kjölfar kvörtunar áfrýjanda hafi verið brugðist við og ákveðið að áfrýjandi og F ættu samtal um samskiptin sem urðu ástæða kvörtunar áfrýjanda, sem og að starfsmannastjórinn ræddi við framkvæmdastjórann F. Því hafi máli sem reis af kvörtun áfrýjanda verið lokið þegar henni var sagt upp. Stefndi mótmælir því sérstaklega að uppsögn framkvæmdastjórans 12. september 2018 sýni fram á að starfsmannastjóri stefnda hafi tekið kvörtun áfrýjanda sem leiðréttingarkröfu í skilningi 27. gr. fyrrnefndra laga.

23

Telji dómurinn að uppsögn áfrýjanda hafi verið ólögmæt byggir stefndi á að engu óbættu tjóni sé til að dreifa. Vinnuveitandi verði samkvæmt 31. gr. laga nr. 10/2008 ekki dæmdur skaðabótaskyldur nema hann hafi brotið gegn lögunum af ásettu ráði eða vegna vanrækslu. Þannig þurfi meira til að koma en einfalt gáleysi. Stefndi hafi ekki sýnt af sér neina slíka háttsemi. Þá hafi áfrýjandi ekki sýnt fram á að hún hafi orðið fyrir fjártjóni eða öðru tjóni vegna uppsagnarinnar.

Niðurstaða

24

Við meðferð málsins fyrir Landsrétti féll áfrýjandi frá upphaflegri aðalkröfu sinni í héraði. Er því eingöngu til úrlausn ar krafa áfrýjanda um að viðurkennd verði skaða-og miskabótaskylda stefnda vegna ólögmætrar uppsagnar áfrýjanda 10. september 2018. Áfrýjandi vísar til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þar kemur fram að hafi sóknaraðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands geti hann leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Gildi þetta án tillits til þess hvort honum væri þess í stað unnt að leita dóms sem mætti fullnægja með aðför.

25

Í 2. gr. ráðningarsamnings stefnda við áfrýjanda kemur fram að áfrýjandi var ráðin ótímabundið og upphaf ráðningar miðaðist við 1. desember 2015. Í 12. gr. samningsins er ákvæði um uppsögn. Þar segir að hvor aðili geti sagt honum upp og skuli gagnkvæmur uppsagnarfrestur vera þrír mánuðir. Þá kemur fram að uppsögn skuli vera skrifleg og miðast við mánaðamót. Loks segir að starfsmaður skuldbindi sig til að inna af hendi vinnuframlag á uppsagnarfresti verði þess krafist af hálfu stefnda.

26

Stefndi sagði áfrýjanda upp á grundvelli 12. gr. ráðningarsamningsins. Samkvæmt meginreglum vinnuréttar hefur vinnuveitandi á almennum vinnumarkaði verulegt svigrúm til að segja starfsmanni upp, enda standi hvorki lög, kjarasamningar né aðrar reglur því í vegi.

27

Þegar atvik málsins urðu voru í gildi lög nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þau lög hafa verið leyst af hólmi með lögum nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og lögum nr. 151/2020 um stjórnsýslu jafnréttismála. Í 1. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008 sagði að atvinnurekanda væri óheimilt að segja starfsmanni upp störfum sökum þess að hann hefði krafist leiðréttingar á grundvelli laganna. Þá sagði í 2. mgr. sömu greinar að atvinnurekandi skyldi jafnframt gæta þess að starfsmaður yrði ekki beittur óréttlæti í starfi, svo sem með tilliti til starfsöryggis, starfskjara eða mats á árangri, á grundvelli þess að hafa kært eða veitt upplýsingar um kynbundna eða kynferðislega áreitni eða kynjamismunun. Þá sagði í 3. mgr. greinarinnar að væru leiddar líkur að því að gengið hafi verið gegn ákvæðinu skuli atvinnurekandi sýna fram á að uppsögn eða ætlað óréttlæti hafi ekki grundvallast á leiðréttingarkröfu starfsmanns, kæru eða veitingu upplýsinga um kynbundna eða kynferðislega áreitni eða aðra kynjamismunun. Þetta gilti þó ekki ef liðið væri meira en eitt ár frá því að leiðréttingarkrafa var sett fram. Ákvæði þessi er nú að finna efnislega óbreytt í 20. gr. laga nr. 150/2020. Samræmast þessi ákvæði einnig 19. og 24. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2006/54/EB frá 5. júlí 2006 um framkvæmd meginreglunnar um jöfn tækifæri og jafna meðferð karla og kvenna að því er varðar atvinnuog störf, sem tekin hefur verið upp í EES- samninginn.

28

Þau ákvæði 27. gr. laga nr. 10/2008 sem vísað var til voru áður í 25. gr. laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Í athugasemdum við frumvarp til þeirra laga sagði að það ákvæði væri nýmæli og tilgangur þess væri að vernda starfsmenn sem hafi lagt fram kröfu um leiðréttingu á grundvelli ákvæða laganna eða kært kynferðislega áreitni eða aðra kynjamismunun. Ákvæðið væri nauðsynlegt til þess að ákvæði frumvarpsins yrðu virk á þann hátt að sá sem telur sig misrétti beittan geti leitað réttar síns án þess að eiga á hættu neikvæðar afleiðingar. Þau lagaákvæði sem hér er vísað til setja svigrúmi vinnuveitanda á almennum vinnumarkaði skorður við uppsögn starfsmanna, ef skilyrði þeirraeru uppfyllt.

29

Við mat á svigrúmi vinnuveitanda koma einnig til skoðunar ákvæði reglugerðar nr. hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Í 1. gr. þeirra kemur meðal annars fram að tilgangur þeirra sé að tryggja öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi sem jafnan sé í samræmi við félagslega og tæknilega þróun í þjóðfélaginu, sbr. a-lið ákvæðisins. Í 13. gr. laganna er mælt fyrir um skyldu atvinnurekanda að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Þá er í 38. gr. laganna kveðið á um að ráðherra setji reglugerð að fenginni umsögn Vinnueftirlits um hvaða kröfur skuli uppfylltar varðandi skipulag, tilhögun og framkvæmd vinnu, meðal annars um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni og ofbeldi á vinnustöðum, sbr. e-lið ákvæðisins. Um heimild til setningar reglugerðar nr. 1009/2015 er í 13. gr. hennar vísað sérstaklega til 37. gr., 38. gr., 65. gr., 65. gr. a og 66. gr. laganna. Ákvæði þessi mæla fyrir um ábyrgð atvinnurekanda á því að gera skriflega áætlun um öryggi og heilbrigði á vinnustað, sérstakt áhættumat með tilliti til öryggis og heilsu starfsmanna og áhættuþátta í vinnuumhverfi og áætlun um heilsuvernd.

30

Reglugerð nr. 1009/2015 er sett með að markmiði að koma í veg fyrir einelti, kynferðislega áreitni, kynbundna áreitni og ofbeldi á vinnustöðum og stuðla að gagnkvæmri virðingu þar, sbr. a- og b-lið 2. gr. reglugerðarinnar. Þá er leitast við að tryggja að gripið verði til aðgerða í samræmi við skriflega áætlun um öryggi og heilbrigði á vinnustað, sbr. II. kafla reglugerðarinnar, komi fram kvörtun, ábending eða rökstuddur grunur um einelti, kynferðislega áreitni, kynbundna áreitni eða ofbeldi á vinnustað eða ef atvinnurekandi verður var við háttsemi sem getur falið slíkt í sér, sbr. c- og d-liði ákvæðisins. Í 3. gr. reglugerðarinnar er skilgreind sú háttsemi sem henni er ætlað að sporna við. Þar kemur meðal annars fram að með kynbundinni áreitni sé átt við hvers kyns hegðun sem tengist kyni þess sem fyrir henni verður, sé í óþökk viðkomandi og hafi þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem eru ógnandi, fjandsamlegar, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi. Í II. kafla reglugerðarinnar er mælt fyrir um gerð og efni áhættumats og áætlunar um áhættuþætti og forvarnir gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustað. Jafnframt skal í áætlun um heilsuvernd, sbr. 66. gr. laga nr. 46/1980, meðal annars gera grein fyrir þeim aðgerðum sem grípa skal til komi fram kvörtun, ábending eða rökstuddur grunur um slíka háttsemi á vinnustað. Þá er í III. kafla reglugerðarinnar fjallað um skyldur atvinnurekanda í þessu efni og um skyldur starfsmanna í IV. kafla.

31

Um upphaf þeirrar málsmeðferðar sem lögð er til grundvallar í III. og IV. kafla reglugerðarinnar kemur fram í 9. gr. að telji starfsmaður sig hafa orðið fyrir einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni eða ofbeldi á vinnustað eða hafa rökstuddan grun eða vitneskju um slíka hegðun á vinnustað, skuli hann upplýsa atvinnurekanda eða vinnuverndarfulltrúa vinnustaðarins um slíkt, enda sé ekki gert ráð fyrir annarri tilhögun samkvæmt skriflegri áætlun um öryggi og heilbrigði á vinnustað sem atvinnurekanda ber að setja á grundvelli II. kafla reglugerðarinnar. Þá kemur fram í 9. gr. að viðkomandi starfsmaður skuli jafnframt vera reiðubúinn að skýra mál sitt nánar. Í 2. mgr. 6. gr. reglugerðarinnar kemur fram að atvinnurekandi skuli haga vinnuaðstæðum á vinnustað í samræmi við skriflega áætlun um öryggi og heilbrigði á vinnustað, samkvæmt II. kafla, með það að markmiði að draga úr hættu á því að þær aðstæður skapist sem líkur eru á að geti leitt til hegðunar af því tagi sem reglugerðinni er ætlað að sporna við.

32

Rekstrarbók stefnda um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum frá 23. september 2016 liggur fyrirí málinu. Titill 7. kafla rekstrar bókarinnar er „Kynbundin og kynferðisleg áreitni – 22. gr. jafnréttislaga“. Þar kemur fram að kynbundið ofbeldi, kynbundin áreitni og kynferðisleg áreitni verði ekki liðin í nokkurri mynd né heldur annað ofbeldi eða yfirgangur í samskiptum starfsfólks. Um framfylgd kemur fram að telji starfsfólk að því sé sýnd óvirðing skuli það hafa samband við starfsmannastjóra eða næsta yfirmann. Þá er þar vísað til upplýsingasíðu um einelti, ofbeldi og áreitni, og leiðbeininga til þeirra sem verði fyrir slíku. Í leiðbeiningunum sé að finna upplýsingar um trúnað, tilkynningarferli og vinnureglur.

33

Í dómi Hæstaréttar frá 23. september 2021 í máli nr. 15/2021 voru atvik þau að ætlaður gerandi höfðaði mál til heimtu bóta vegna uppsagnar er hann mátti sæta í kjölfar kvartana frá nokkrum einstaklingum um kynferðislega áreitni af hans hálfu.

Ágreiningur málsins laut að því hvort rétt hefði verið staðið að uppsögninni og ef svo væri ekki, hvort sá er uppsögn sætti ætti rétt til bóta fyrir fjártjón og miska. Byggði hann meðal annars á því að áður en til uppsagnar kom hefði ekki verið fylgt þeim reglum sem kveðið væri á um í reglugerð nr. 1009/2015. Í dómi Hæstaréttar kom fram að vinnuveitandanum hefði almennt séð verið heimilt að segja upp samningnum í samræmi við þær meginreglur sem þar um gilda á almennum vinnumarkaði. Hins vegar þyrfti vinnuveitandi að sæta því að þær tilgreindu forsendur sem hann byggði ákvörðun sína á sættu skoðun með tilliti til þeirra takmarkana sem fortakslaus réttur til uppsagnar kynni að sæta samkvæmt fyrirmælum laga, kjarasamnings eða annarra heimilda. Komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að vinnuveitandinn hefði í grundvallaratriðum vikið frá þeim skráðu hátternisreglum, sbr. reglugerð nr. 1009/2015, sem honum hefði borið að fara eftir við mat á framkomnum ásökunum á hendur viðkomandi. Af dóminum verður dregin sú ályktun að ætlaður gerandi kynferðislegrar áreitni njóti tiltekinnar verndar gegn fyrirvaralausri uppsögn án undangenginnar málsmeðferðar samkvæmt nefndri reglugerð. Telja verður að réttur ætlaðs þolanda kynbundinnar áreitni til slíkrar verndar sé ríkari, eða í það minnsta ekki lakari, en ætlaðs geranda, enda markmið reglnanna fyrst og fremst að uppræta einelti, kynferðislega áreit ni, kynbundna áreitni og ofbeldi á vinnustöðum, sbr. meðal annarsa - lið 2. gr. hennar, og búa þolendum vettvang til að koma kvörtunum sínum á framfæri án þess að eiga á hættu að það hafi neikvæð áhrif á stöðu þeirra gagnvart vinnuveitanda.

34

Sem fyrr greinir var áfrýjanda sagt upp stör fum 10. september 2018, en aðila greinir á um ástæður þess. Byggir áfrýjandi á því að uppsögnin hafi tengst kvörtunum hennar vegna framgöngu F framkvæmdastjóra, eða að í öllu falli beri stefndi samkvæmt 3. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008, sbr. nú 3. mgr.20. gr. laga nr. 150/2020, sönnunarbyrði fyrir því að svo hafi ekki verið. Stefndi byggir á hinn bóginn á að uppsögnin eigi sér rætur í að áfrýjandi hafi ekki staðið undir væntingum sem starfsmaður.

35

Þegar tekin er afstaða til þessa þykir verða að líta til þess fyrst að áfrýjanda bar, í samræmi við fyrirmæli rekstrarbókar sem fyrr er vísað til, að setja fram kvörtun við starfsmannastjóra stefnda um framferði yfirmanns síns F gagnvart sér á fundi þeirra 27. apríl 2018. Í kjölfarið mun hafa verið ákveðið að áfrýjandi og F ræddu fyrrgreind samskipti, auk þess sem starfsmannastjórinn hugðist ræða við hann. Þá myndi F fá ráðgjöf og handleiðslu í mannlegum samskiptum á vinnustaðnum, en gögn málsins benda til þess að áfrýjandi og aðrar konur hafi margsinnis kvartað yfir framferði hans áður. Fyrir liggur að starfsmannastjórinn fór með kvörtun áfrýjanda sem samskiptavandamál en ekki sem kvörtun um kynbundna áreitni. Í skýrslu Innri endurskoðunar [...], sem fyrr er getið, kemur fram að ferli stefnda í eineltis-, áreitni-og ofbeldismálum hafi ekki verið virkjað, þrátt fyrir tilefnið. Þá hefði ekki verið sett af stað rannsókn í samræmi við reglugerð nr. 1009/2015 og því ekki úr því skorið hvort hegðun hans hafi falið í sér kynferðislega eða kynbundna áreitni eða ofbeldi á vinnustað. Þá er áréttað að mat Innri endurskoðunar sé að sýna hefði þurft fram á að uppsögn áfrýjanda grundvallaðist ekki á leiðréttingarkröfu hennar frá því um fimm mánuðum áður vegna hegðunar framkvæmdastjórans F. Þá bendir sú staðreynd að framkvæmdastjóranum F var sjálfum sagt upp störfum 12. september 2018 vegna skorts á hæfni í samskiptum við undirmenn til þess að úrvinnsla kvörtunar áfrýjanda og ráða gerðir umað auka hæfni framkvæmdastjórans í mannlegum samskiptum hafi ekki skilað þeim árangri sem að var stefnt.

36

Eins og málið liggur fyrir Landsrétti benda gögn málsins á hinn bóginn ekki til annars en að stefndi hafi lengst af borið traust til áfrýjanda sem starfsmanns og í samræmi við það fjölgað þeim verkefnum sem undir hana féllu og aukið ábyrgð hennar. Orðaskipti framkvæmdastjórans F og áfrýjanda á fundi þeirra 27. apríl 2018 um launahækkanir henni til handa benda og til hins sama. Í uppsagnarbréfi til áfrýjanda 10. september 2018, sem undirritað er af F, eru ekki tilgreindar neinar ástæður uppsagnarinnar. Skýringar stefnda um að ástæður uppsagnarinnar hafi mátt rekja til þess að frammistaða áfrýjanda í starfi hafi ekki verið fullnægjandi komu ekki fram fyrr en síðar.

37

Þegar litið er til þess tíma sem leið frá því að áfrýjandi bar fram kvörtun sína um framferði framkvæmdastjórans gagnvart sér og þar til áfrýjanda var sagt upp, og þess að ekki liggja fyrir skýrar upplýsingar í málinu um lyktir eða árangur þeirrar úrvinnslu sem kvörtun áfrýjanda fékk, verður að líta svo á, í samræmi við ákvæði 3. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008, að áfrýjandi hafi leitt líkur að því að uppsögn hennar 10. september 2018, sem framkvæmdastjórinn sjálfur skrifaði undir, sé að rekja til kvörtunar hennar yfir framferði hans á fundi þeirra 27. apríl 2018 og kröfu hennar um leiðréttingu í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008, sbr. nú 1. mgr. 20. gr. laga nr.

150/2020, sem telja verður að í kvörtun hennar hafi falist. Við þessar aðstæður hvílir á atvinnurekanda samkvæmt 3. mgr. sömu greinar að sýna fram á að uppsögn hafi ekki grundvallast á leiðréttingarkröfu starfsmanns. Hefur stefnda ekki tekist að hnekkja þessum líkum. Hefur sérstaka þýðingu í því efni að stefndi kaus að virkja ekki af tilefni kvörtunar áfrýjanda það ferli sem hann hafði sjálfur mótað sér um viðbrögð við kvörtunum um meðal annars kynbundna áreitni á grundvelli reglugerðar nr. 1009/201 5. Niðurstaðan er því sú að með uppsögn áfrýjanda þann 10. september 2018 braut stefndi gegn 1. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008, sbr. nú 1. mgr. 20. gr. laga nr. 150/2020, um að óheimilt sé að segja upp starfsmanni sökum þess að hann hafi krafist leiðréttingar á grundvelli laganna.

38

Í 31. gr. laga nr. 10/2008, sbr. nú 31. gr. laga nr. 150/2020, segir að sá sem af ásettu ráði eða vanrækslu brýtur gegn lögunum sé skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum. Enn fremur megi dæma hlutaðeigandi til að greiða þeim sem misgert er við, auk bóta fyrir fjártjón ef því er að skipta, bætur vegna miska.

39

Niðurstaðan hér að framan er sú að með uppsögn áfrýjanda hafi stefndi brotið rétt á áfrýjanda samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 10/2008, sbr. nú 1. mgr. 20. gr. laga nr. 150/2020, og verður talið að það hafi stefndi gert með því að vanrækja þær ríku skyldur sem á honum hvíldu að lögum. Með því hefur stefndi bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart áfrýjanda vegna fjárhagslegs tjóns sem hún kann að hafa orðið fyrir, enda verður talið að hún hafi leitt nægilegar líkur aðþví að hún hafi orðið fyrir slíku tjóni vegna uppsagnarinnar.

40

Tilvísun 31. gr. laga nr. 10/2008, sbr. nú 31. gr. laga nr. 150/2020, til almennra reglna skaðabótaréttar felur meðal annars í sér vísan til 26. gr. skaðabótalaga. Telja verður að eftir uppsögn áfrýjanda hafi fyrirsvarmenn stefnda vegið að æru áfrýjanda og persónu hennar með síðbúnum skýringum sínum um að uppsögnin hafi byggst á ófullnægjandi frammistöðu hennar í starfi. Verður þessi háttsemi metin þeim til stórfellds gáleysis í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Var þetta til þess fallið að valda áfrýjanda álitshnekki. Skiptir máli í því efni að mál áfrýjanda fékk talsverða athygli í fjölmiðlum. Uppsögn áfrýjanda, og skýringar á henni eftir á, fólu þannig í sér meingerð í hennar garð í skilningi b-liðar 1. mgr. tilvitnaðs ákvæðis skaðabótalaga. Ber því jafnframt að viðurkenna rétt hennar til miskabóta.

41

Samkvæmt þessu er fallist á kröfu áfrýjanda að viðurkennd verði skaða- og miskabótaskylda stefnda vegna ólögmætrar uppsagnar 10. september 2018 á ráðningarsamningi stefnda og áfrýjanda 25. september 2015.

42

Eftir framangreindum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn er eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Viðurkennd er skaða- og miskabótaskylda stefnda, B ohf., vegna ólögmætrar uppsagnar 10. september 2018 á ráðningarsamningi stefnda og áfrýjanda, A, 25. september 2015.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 3.0 00.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.