545/2021

Útdráttur

Í málinu krafðist A þess að ógilt yrði ákvörðun samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra frá árinu 2019 um heimild M ehf. til að taka eignarnámi hluta af fasteign A. Í dómi Landsréttar, sem staðfesti héraðsdóm um annað en málskostnað, kom fram að andmælaréttur A hefði verið virtur við undirbúning og töku ákvörðunar samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um veitingu heimildar til eignarnáms. Jafnframt hefði verið gætt meðalhófs við töku ákvörðunarinnar, auk þess sem ráðherra hefði þá haft undir höndum fullnægjandi upplýsingar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Taldi Landsréttur skilyrði 70. gr. þágildandi laga um fjarskipti nr. 81/2003 hafa verið uppfyllt fyrir þeirri ákvörðun ráðherra að heimila M ehf. tilgreint eignarnám. Var M ehf. því sýknað af kröfum A en málskostnaður látinn falla niður.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 2. september 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. ágúst sama árí málinu nr. E- 6031/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefst áfrýjandi þess að ógilt verði með dómi eftirfarandi ákvörðun samgöngu- og sveitastjórnarráðherra 4. janúar 2019: „Mílu ehf., kt. [...], er veitt heimild skv. 70. gr. laga. um fjarskipti nr. 81/2003 til að gera eignarnám í hluta af eign A-kk-ef S-kk-ef, kt. [...], 60 ferm. rými í fasteigninni Aðalstræti 12, Þingeyri, fnr. [...], svo sem afmarkað er í framlögðum teikningum Mílu ehf. að því tilskildu að Míla ehf. setji tryggingu fyrir greiðslu áætlaðra eignarnámsbóta og kostnaðar við matið.“ Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Með bréfi 12. október 2018 óskaði stefndi eftir því við samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að honum yrði veitt heimild til taka eignarnámi hluta fasteignar áfrýjanda Aðalstræti 12 á Þingeyri. Tók beiðni stefnda nánar til tekið til 60 m² rýmis á jarðhæð hússins og réttinda á lóð fyrir legu fjarskiptastrengja. Beiðni stefnda fylgdi afrit af leigusamningi frá 2008, verðmat á allri fasteigninni Aðalstræti 12, kostnaðaráætlun stefnda vegna færslu búnaðar og skrifleg samskipti við lögmann áfrýjanda.

5

Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið fór þess á leit við Póst- og fjarskiptastofnun 15. október 2018 að stofnunin veitti umsögn um eignarnámsbeiðni stefnda. Hinn 18. sama mánaðar óskaði stofnunin eftir frekari upplýsingum frá stefnda um hvaða tækjabúnaður væri staðsettur í húsinu að Aðalstræti 12, hvaða hlutverki hann þjónaði og hvernig lagnir lægju á lóðinni. Stefndi svaraði erindinu fimm dögum síðar. Þá óskaði stofnunin 30. sama mánaðar eftir upplýsingum um fyrirkomulag háhraðatenginga á Þingeyri og barst svar við erindinu samdægurs frá stefnda. Auk þess að kynna sér gögn frá stefnda kannaði Póst- og fjarskiptastofnun opinber gögn um fasteignina og upplýsingar sem stofnunin bjó yfir um fjarskiptainnviði.

6

Í umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar 30. október 2018 var því slegið föstu að þau fjarskiptavirki sem væru í fyrrgreindum 60 m² hluta fasteignarinnar Aðalstræti 12 væru mjög mikilvægir fjarskiptainnviðir sem nauðsynlegir væru til að veita fjarskiptaþjónustu á Þingeyri og nágrenni, auk þess sem stöðin væri tengipunktur í burðarnetum fyrir stærri svæði.

7

Póst- og fjarskiptastofnun komst að þeirri niðurstöðu að stefnda, sem væri fjarskiptafyrirtæki, væri nauðsynlegt að tryggja sér réttindi á lóð og í hluta hússins að Aðalstræti 12. Aðstaða í húsinu væri nauðsynleg til þess að tryggja almenna fjarskiptaþjónustu á Þingeyri og í næsta nágrenni. Sá búnaður sem vistaður væri í húsinu, ásamt lagnaleiðum að og frá því, væri forsenda þess að hægt væri að bjóða upp á símaþjónustu og internettengingar á svæðinu, ásamt því að aðstaðan væri hluti af stærra burðarneti. Tæknilega væri mögulegt að hýsa búnaðinn í annarri byggingu en flutningur á fjarskiptabúnaði ásamt tilheyrandi lögnum myndi hafa í för með sér verulegan kostnað sem væri langt umfram þann kostnað sem hlytist af núverandi fyrirkomulagi. Stofnunin taldi að kostnaðaráætlun stefnda vegna færslu á búnaðinum, sem hljóðaði upp á 22.000.000 króna, væri trúverðug. Auk þess gæti flutningur haft í för með sér óhagræði fyrir fjarskiptafyrirtæki og notendur fjarskiptaþjónustu í formi tímabundins þjónusturofs og hugsanlegra áhrifa á gæði háhraðatenginga.

8

Í umsögn sinni tók Póst- og fjarskiptastofnun einnig fram að beiðni stefnda tengdist rekstri hans á almennum fjarskiptavirkjum. Þá væri sýnt í ljósi þeirra samningaumleitanna sem átt hefðu sér stað að samningum yrði ekki við komið. Taldi stofnunin að það samræmdist meðalhófi að heimila stefnda eignarnám á rýminu og tók fram að þó svo það myndi skerða afnotamöguleika eiganda hússins að hafa tækjarými í því yrði að hafa í huga að það fyrirkomulag hefði verið við lýði í áratugi.

Tækjarýmið væri skýrt afmarkað frá öðrum hlutum hússins og hefði sérinngang. Þá varekki talið líklegt að verulegt ónæði væri af fjarskiptabúnaðinum eða viðhaldi hans.

Samkvæmt þessu var það niðurstaða Póst- og fjarskiptastofnunar að skilyrðum 70. gr. laga nr. 81/2003 væri fullnægt fyrir hinu umbeðna eignarnámi og mælti stofnunin með því að heimild til eignarnáms yrði veitt.

9

Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra tók afstöðu til beiðni stefnda um heimild til eignarnáms meðákvörðun 17. janúar 2019. Í henni kom fram það mat samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins að samningi um áframhaldandi leigu eða sölu á fyrrgreindu rými í húsinu að Aðalstræti 12 yrði ekki við komið. Þá var til þess vísað að fasteignin hefði ávallt verið nýtt til fjarskiptastarfsemi. Ráðuneytið tók undir mat Póst- og fjarskiptastofnunar þess efnis að um væri að ræða mjög mikilvæga fjarskiptainnviði sem nauðsynlegir væru til að veita fjarskiptaþjónustu á Þingeyri og nágrenni, auk þess sem stöðin væri tengipunktur í burðarnetum fyrir stærra svæði. Þá væri búnaður sem vistaður væri í húsinu, ásamt lagnaleiðum að því og frá, forsenda þess að hægt væri að bjóða upp á símaþjónustu og internettengingar á svæðinu.

Ráðuneytið sagði ljóst að flutningur búnaðarins með stuttum fyrirvara gæti falið í sér hættu á að röskun yrði á fjarskiptum og hugsanlega haft áhrif á gæði háhraðatenginga.

Yrði röskun á fjarskiptum gæti það haft alvarlegar afleiðingar fyrir íbúa svæðisins og þá sem um svæðið færu með hliðsjón af öryggishagsmunum. Auk þessa stæði stefndi frammi fyrir kröfu um útburð og ætti því á hættu að verða borinn út úr rýminu, sem vafalaust myndi hafa áhrif á fjarskiptaþjónustu á svæðinu tímabundið. Þá gæti færsla búnaðarins almennt falið í sér mikla hættu á að þjónusta á svæðinu myndi skerðast tímabundið. Þar sem um mjög mikilvæga fjarskiptainnviði væri að ræða, sem teldust nauðsynlegir til að veita fjarskiptaþjónustu á Þingeyri og nágrenni, var það enn fremur mat ráðuneytisins að færsla búnaðarins gæti falið í sér skert öryggi á svæðinu. Hann myndi jafnframt hafa í för með sér augljóst óhagræði og verulegan kostnað.

Ráðuneytið tók einnig fram að rýmið sem búnaðurinn væri staðsettur í væri afmarkað frá öðrum hlutum hússins og hefði sérinngang. Því mætti álykta að staðsetning búnaðarins fæli ekki í sér mikið óhagræði fyrir áfrýjanda. Samkvæmt öllu þessu var það niðurstaða ráðuneytisins að skilyrði 70. gr. laga nr. 81/2003 væru uppfyllt og veitti ráherra stefnda því umbeðna eignarnámsheimild.

10

Undir rekstri málsins í héraði aflaði stefndi matsgerðar dómkvaddra matsmanna.

Matsgerðin er frá 28. janúar 2021 og var unnin af D-x-x V-kk-þgf S. W-kk-þgf, lögmanni og löggiltum fasteignasala, og E-kk-þgf S-kk-þgf rafmagnsverkfræðingi. Í henni kemur fram sú niðurstaða matsmanna að sanngjarnt og eðlilegt leiguverð fyrir þann hluta fasteignarinnar Aðalstræti 12 sem geymir umræddan fjarskiptabúnað hafi á árinu 2018 verið 95.000 krónur. Markaðsverð fasteignarinnar í heild hafi á árinu 2018 numið 39.500.000 krónum og 41.500.000 krónum á árinu 2019. Þá mátu matsmenn líklegan kostnað stefnda af flutningi fjarskiptavirkja og tengds búnaðar frá fasteigninni og á nýjan tengistað 24.911.400 krónur, án virðisaukaskatts.

11

Að öðru leyti en hér hefur verið rakið vísast um málsatvik til hins áfrýjaða dóms.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

12

Aðalkrafa áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er á því reist að skipan dóms í héraði hafi ekki verið í samræmi við 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Einungis einn embættisdómari hafi setið í dómi en áfrýjandi telji tilvitnað ákvæði fela í sér áskilnað um að embættisdómarar skipi ávallt meiri hluta dóms. Þannig sé spornað við því að sérfróðir meðdómsmenn myndi meiri hluta gegn embættisdómara um lögfræðileg atriði. Þrír embættisdómarar hafi því átt að skipa dóm í málinu í héraði.

13

Krafa áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms er einnig á því byggð að í dómnum hafi ekki verið tekið á málsástæðum áfrýjanda með fullnægjandi hætti. Verulega skorti á rökstuðning og skýrleika í afstöðu dómsins til málsástæðna er lúti að almenningsþörf og þeim brotalömum sem verið hafi á ákvörðun samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra er snúi að rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, andmælarétti áfrýjanda og hvort meðalhófs hafi verið gætt.

14

Um málsástæður áfrýjanda fyrir varakröfu hans vísast til hins áfrýjaða dóms.

Málsástæður stefnda

15

Hvað ómerkingarkröfu áfrýjanda varðar tekur stefndi fram að samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 sé dómara heimilt að kveðja til tvo meðdómsmenn ef hann telur þurfa sérkunnáttu í dómi á fleiri en einu sviði. Svo hafi háttað til í héraði, líkt og framlögð matsgerð og sakarefni málsins beri skýrlega með sér.

16

Þá kveður stefndi enga þá annmarka vera á úrlausn héraðsdóms sem ómerkingu geti varðað. Í dómnum sé tekin afstaða til allra helstu málsástæðna áfrýjanda, bæði um form og efni, að því leyti sem þörf hafi krafið til úrlausnar á málinu í samræmi við fyrirmæli e-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Því beri að hafna ómerkingarkröfu áfrýjanda.

17

Um þær málsástæður sem stefndi hefur teflt fram gegn varakröfu áfrýjanda vísast til héraðsdóms.

Niðurstaða

18

Samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 er héraðsdómara heimilt að kveðja til tvo meðdómsmenn ef hann telur þurfa sérkunnáttu í dómi á fleiri en einu sviði. Héraðsdómari kvaddi til setu í dómi tvo sérfróða meðdómsmenn, annars vegar lögmann og löggiltan fasteignasala og hins vegar verkfræðing. Tóku meðdómsmenn sæti í dómi við upphaf aðalmeðferðar. Þá lá frammi matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem aflað hafði verið undir rekstri málsins og unnin var af löggiltum fasteignasala og rafmagnsverkfræðingi. Matsmennirnir höfðu báðir verið boðaðir til skýrslugjafar við aðalmeðferðina til skýringar og staðfestingar á matsgerðinni, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 91/1991. Að því gættu þykir héraðsdómara hafa verið heimilt á grundvelli 2. málsliðar 2. mgr. 2. gr. laganna að kveðja hina sérfróðu meðdómsmenn til setu í dómi og var dómurinn löglega skipaður með þeim og einum héraðsdómara.

Þá þykja engir slíkir annmarkar vera á úrlausn héraðsdóms að með réttu verði talið að ómerkingu varði. Kröfu áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms verður því hafnað.

19

Samkvæmt 70. gr. laga nr. 81/2003, sem í gildi voru er atvik máls gerðust, sbr. nú 6. mgr.34. gr. laga nr. 70/2022 um fjarskipti, gat ráðherra heimilað, ef fjarskiptafyrirtæki var nauðsynlegt að tryggja sér land, lóð eða aðra eign í sambandi við lagningu eða rekstur almennra fjarskiptavirkja, og samningum um kaup var ekki við komið, að fenginni umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar að eign eða hluti hennar væri tekinn eignarnámi gegn endurgjaldi sem meta skyldi samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms. Hefur ákvæði 70. gr. laga nr. 81/2003 í dómaframkvæmd Hæstaréttar verið talið samrýmast 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 18. maí 2006 í máli nr. 511/2005.

20

Fyrir liggur að hinn eignarnumdi hluti fasteignarinnar Aðalstræti 12 hefur í tugi ára verið nýttur undir fjarskiptabúnað og var slíkur búnaður þar niðurkominn er áfrýjandi festi kaup á eigninni.

21

Svo sem fyrr var getið er meðal gagna málsins matsgerð sem stefndi aflaði undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi. Var hún unnin af tveimur sérfróðum matsmönnum, D-x-x V-kk-þgf S. W-kk-þgf, lögmanni og löggiltum fasteignasala, og E-kk-þgf S-kk-þgf rafmagnsverkfræðingi. Matsgerðin er engum göllum haldin að formi til.

Þá hefur stefndi ekki freistað þess að hnekkja niðurstöðum hinna dómkvöddu matsmanna og verða niðurstöður þeirra því lagðar til grundvallar við úrlausn málsins eftir því sem við á.

22

Í samræmi við ákvæði 70. gr. laga nr. 81/2003 óskaði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið eftir því 15. október 2018 við Póst- og fjarskiptastofnun að stofnunin gæfi umsögn um þá beiðni stefnda að veitt yrði heimild til eignarnáms á þeim hluta fasteignarinnar Aðalstræti 12 sem geymir fjarskiptabúnað hans. Jafnframt óskaði ráðuneytið með tölvubréfi 30. nóvember 2018 eftir frekari greiningu frá stefnda á kostnaði vegna flutnings búnaðarins úr húsinu. Þá veitti ráðuneytið áfrýjanda kost á að koma að andmælum sínum, bæði við beiðni stefnda um eignarnám og við umsögn Póst- og fjarskiptastofnunar, sbr. bréf ráðuneytisins til lögmanns hans 1. nóvember 2018. Nýtti áfrýjandi rétt sinn til andmæla. Áfrýjanda var einnig gefinn kostur á að koma á framfæri andmælum sínum við kostnaðargreiningu stefnda og nýtti hann sér það, sbr. bréf lögmanns hans frá 18. desember 2018. Samkvæmt öllu þessu verður að telja að andmælaréttur áfrýjanda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hafi verið virtur við undirbúning og töku ákvörðunar samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um veitingu heimildar til eignarnáms.

23

Samkvæmt bréfi lögmanns áfrýjanda 4. október 2018 stóð stefnda ekki til boða að kaupa einungis hinn umdeilda fasteignarhluta heldur vildi áfrýjandi að hann keypti alla fasteignina. Þannig er í bréfinu áréttað það sem áður var komið fram af hálfu áfrýjanda, að hann hefði ekki áhuga á að skipta fasteigninni upp. Bréfið geymir jafnframt þá afstöðu áfrýjanda að hann teldi þá leigu sem stefndi hafði boðið fyrir fasteignarhlutann, 90.000 krónur á mánuði, engan veginn ásættanlega. Hvað það atriði varðar liggur fyrir að dómkvaddir matsmenn mátu sanngjarnt og eðlilegt leiguverð fyrir hið umþrætta rými 95.000 krónur á mánuði á verðlagi ársins 2018. Enn fremur er upplýst að stefndi setti ekki eignarnámsbeiðni sína fram við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið fyrr en áfrýjandi boðaði í bréfi sínu 4. október 2018 sendingu aðfararbeiðni til Héraðsdóms Vestfjarða, en slík beiðni var móttekin af héraðsdómi 18. sama mánaðar. Þá fær kostnaðaráætlun sem stefndi gerði vegna færslu á búnaðinum og sendi samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, að fjárhæð 22.000.000 króna, stoð í niðurstöðu dómkvaddra matsmanna, en eins og fyrr var getið mátu þeir líklegan kostnað stefnda af flutningi fjarskiptavirkja og tengds búnaðar frá fasteigninni og á nýjan tengistað 24.911.400 krónur, án virðisaukaskatts. Samkvæmt þessu og öðru framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður því slegið föstu að við töku ákvörðunar um veitingu eignarnámsheimildar til stefnda hafi verið gætt meðalhófs og jafnframt hafi ráðherra þá haft undir höndum fullnægjandi upplýsingar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga.

24

M eð vísan til umsagnar Póst- og fjarskiptastofnunar 30. október 2018, en efni hennar er að nokkru reifað hér að framan, verður á það fallist með héraðsdómi að fjarskiptavirki það sem um ræðir í málinu verði að teljast mikilvægt með tilliti til þeirrar grunnþjónustu sem því er ætlað að tryggja. Í umsögninni kemur einnig fram að flutningur búnaðarins gæti haft í för með sér óhagræði fyrir fjarskiptafyrirtæki og notendur fjarskiptaþjónustu í formi tímabundins þjónusturofs og hugsanlegra áhrifa á gæði háhraðatenginga. Samkvæmt þessu og því sem að framan er rakið en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms þykir mega slá því föstu að skilyrði 70. gr. laga nr. 81/2003 hafi verið uppfyllt fyrir þeirri ákvörðun samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra 17. janúar 2019 að heimila stefnda eignarnám í hluta fasteignar áfrýjanda Aðalstræti 12. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um annað en málskostnað.

25

Að ágreiningi málsaðila og atvikum öllum virtum þykir rétt, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að málsaðilar beri hvor sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.