325/2022

Útdráttur

A og B áfrýjuðu dómi héraðsdóms þar sem þau voru svipt forsjá dætra sinna fjögurra með vísan til a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í dómi Landsréttar var litið til þess að eftir dómtöku málsins hefði fallið dómur Landsréttar í sakamáli á hendur A og B þar sem A var sakfelldur í öllum meginatriðum fyrir stórfelld brot í nánu sambandi gagnvart dætrunum fjórum og fyrir brot í nánu sambandi gagnvart B. Samkvæmt dómnum voru brot hans liður í ógnarástandi á heimili fjölskyldunnar sem hann viðhélt í langan tíma. Með sama dómi var B sakfelld fyrir sams konar brot gagnvart þremur elstu dætrunum og var alvarleiki brota hennar einkum talinn felast í endurtekinni, ógnandi og niðurlægjandi háttsemi sem náð hefði yfir langan tíma. Þá var litið til þess að afstaða elstu dætranna þriggja hefði verið skýr um að þær vildu engin samskipti hafa við A, vildu ekki búa hjá B og vildu að öðru leyti mjög takmörkuð samskipti við hana hafa. Að lokum var litið til þess að málsgögn bæru með sér að forsjárhæfni B og tengsl hennar við stúlkurnar væri skert og að vandséð væri að unnt væri að byggja upp traust og tengsl dætranna við B að nýju. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf ásamt S-kvk-þgf E-kvk-þgf A-kvk-þgf sálfræðingi.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 23. og 24. maí 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 13. maí 2022 í málinu nr. E- [...] /2022.

2

Áfrýjendur, A og B, krefjast hvort um sig sýknu af kröfum stefnda. Þá krefjast þau bæði málskostnaðar vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Um málsatvik er vísað til hins áfrýjaða dóms þar sem þau eru rakin með skýrum hætti.

5

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gáfu áfrýjendur, A og B, viðbótarskýrslur.

Þá komu vitnin O, P og Q fyrir Landsrétt og báru um góð og eðlileg samskipti áfrýjandans B við dætur sínar. Jafnframt kom vitnið N sálfræðingur fyrir Landsrétt og staðfesti framlagt vottorð sitt í málinu um sálfræðimeðferð áfrýjandans B.

6

Fyrir Landsrétti hafa verið lögð fram ný skjöl. Þau eru í fyrsta lagi vottorð N sálfræðings 27. október 2022 vegna áfrýjandans B, í öðru lagi niðurstöður ESTER- skimana varðandi dæturnar fjórar frá 29. ágúst og 1. og 2. september 2022, í þriðja lagi bréf frá grunnskólum D og E frá 31. ágúst og 1. september 2022, ódagsett bréf grunnskóla C og bréf frá leikskóla yngstu dótturinnar, F, frá 2. september 2022 og í fjórða lagi tilkynning skóla vegna gruns um áhættuhegðun 1. júní 2022, tilkynning lögreglu 5. júní 2022 og tilkynning bráðamóttöku barna á Landspítala 7. júní 2022, en öllum þessum tilkynningum var beint til barnaverndarnefndar vegna elstu dótturinnar, C.

7

Í vottorði N sálfræðings kemur meðal annars fram að áfrýjandi B hafi sótt stuðningsviðtöl til hennar á tímabilinu 20. apríl 2021 til 13. september 2022, samtals í 21 skipti. Unnið hafi verið að því að styrkja áfrýjanda í foreldrahlutverkinu og áhersla lögð á að byggja upp sjálfsmat hennar og öryggi. Í vottorðinu segir að í viðtölunum hafi komið fram að áfrýjandi átti sig nú á því að uppeldisaðferðir á Íslandi séu aðrar en í heimalandi hennar og að hún hafi lært mikið af vinnu sinni með uppeldisráðgjafa og hjá sálfræðingi. Áfrýjandi vilji leggja mikið á sig til að fá aftur tækifæri til að vera með dætrum sínum og sé meðal annars tilbúin til að heimila eftirlit barnaverndarnefndar inni á heimilinu. Allt sem hún geri lúti að því að geta tekið aftur við dætrum sínum og veitt þeim gott líf.

8

Í svokölluðum ESTER- skimunum og bréfum grunnskóla elstu dætranna þriggja og leikskóla þeirrar yngstu er stöðu og líðan stúlknanna í skólanum lýst. Um elstu dótturina C kemur fram að hún sé einstaklega klár, metnaðarfull, dugleg og eigi auðvelt með nám. Þá sé hún mikil íþróttakona. Samskipti hennar við önnur börn séu aftur á móti mjög erfið og þurfi hún aðstoð við að efla félagsfærni sína og stjórna skapi sínu og tilfinningum. Hún geti verið ofbeldisfull og hættuleg sjálfri sér og öðrum. Um næstelstu dótturina D segir að staða hennar í námi sé slæm. Hún sé félagslynd en með slaka félagsfærni og lesi illa í aðstæður. Erfitt sé að átta sig á líðan hennar þar sem hún vilji ekki ræða um tilfinningar sínar og byrgi inni í sér reiði og vanlíðan. Um dótturina E segir að henni líði vel í skólanum, sé ófeimin, glaðlynd og standi sterkt félagslega. Staða hennar í námi sé fín, samskipti hennar við önnur börn góð og hegðun hennar einnig. Um yngstu dótturina F kemur fram að hún sé almennt glöð og kát og sé í betra jafnvægi en áður. Athygli hennar sé þó flöktandi og hún þoli lítið sem ekkert áreiti og truflun. Þá sé hún hvatvís og hafi sýnt einkenni áráttu og þráhyggju. Loks sé hún ekki sterk á velli félagslega og þroski hennar að því leyti slakari en jafnaldra hennar.

9

Í tilkynningu Grunnskólans í [...] til barnaverndarnefndar 1. júní 2022 koma fram miklar áhyggjur af vanlíðan, sjálfskaða og ofbeldishegðun elstu dótturinnar C. Fjallað er um tilvik þar sem hún hafi beitt samnemendur sína ofbeldi og hótað að skaða sjálfa sig. Sprauta hafi þurft stúlkuna niður og flytja á bráðamóttöku barna. Vakin er athygli á því að stúlkan þurfi hjálp frá sérfræðingum utan skólans þar sem hún glími við mikinn tilfinningavanda og hafi gengið í gegnum áföll. Tilkynningar lögreglu og síðar bráðamóttöku barna á Landspítala til barnaverndarnefndar 5. og 7. júní 2022 eru vegna sama atviks.

10

Fyrir aðalmeðferð málsins ræddu dómarar við þrjár elstu dætur áfrýjenda, þær C, D og E, til að kanna viðhorf þeirra til málsins. Rætt var við hverja þeirra einslega.

Þýðingarlaust þótti að ræða við yngstu dótturina F vegna ungs aldurs hennar. Gerð var grein fyrir meginatriðum þess sem fram kom í viðræðum við elstu dæturnar við upphaf aðalmeðferðar.

11

Í viðtali við C kom fram að hún hefði síðast farið í umgengni til móður sinnar síðastliðið sumar. Hún hefði eingöngu gert það vegna systra sinna en síðar óskað eftir því að umgengnin yrði stöðvuð. Sagðist hún ekki vilja hitta móður sína án eftirlits og hvorki vilja búa hjá henni né eiga við hana samskipti. C sagði að henni fyndist móðir sín vera óþægileg og að hún kæmi inn hjá sér samviskubiti vegna þess hvernig komið væri fyrir þeim mæðgum. Kvaðst C þá verða reið og fá samviskubit yfir að leyfa sér að lifa góðu lífi. Henni fyndust faðmlög móður sinnar ágeng og fara yfir mörk hennar.

Móðir hennar hefði hvíslað því að henni í umgengni að hún elskaði hana, án þess að túlkur heyrði, og sagðist C ekki líta á þessa tjáningu móður sinnar sem vott um væntumþykju heldur sem ákall á vorkunn. C sagðist ekki bera traust til móður sinnar og ekki telja að hún hefði breyst til batnaðar. Aðspurð hvort hún vildi búa hjá móður sinni ef móðir hennar ynni í sjálfri sér og fengi áframhaldandi aðstoð svaraði C neitandi. Hún kvaðst þess fullviss að þegar faðir hennar losnaði úr fangelsi myndu foreldrar hennar taka saman aftur og taldi sameiginlega trú foreldra sinna leiða til þessa. Þá sagðist hún óttast að foreldrar hennar færu með þær systur úr landi og sagðist hún jafnvel trúa föður sínum til þess að fá vini sína til að ræna þeim og koma þeim úr landi. C kvaðst ekkert traust bera til föður síns og engin samskipti vilja við hann eiga.

Þá sagðist hún ekki sjá móður sína fyrir sér sem þátttakanda í lífi sínu í framtíðinni.

Hún myndi forða sér ef hún rækist óvænt á foreldra sína og ekki vilja tala við þau vegna hræðslu. C óskaði eftir auknum samskiptum við systur sína r-x-x sagði að sér liði vel á núverandi fósturheimili.

12

Fram kom hjá D að hún vildi ekki búa hjá móður sinni en myndi vilja hitta hana einu sinni í mánuði undir eftirliti. Hún sagði að það hefði verið skemmtilegt í umgengni hjá móður með systrum sínum. Hún sagðist ekki sakna neins hjá móður sinni en sakna heimalands síns. Aðspurð hvort hún vildi búa hjá móður sinni ef móðir hennar ynni í sjálfri sér og fengi áframhaldandi aðstoð svaraði D neitandi. D kvaðst engin samskipti vilja eiga við föður sinn en óskaði eftir auknum samskiptum við systur sínar. D virkaði óörugg og lokuð í viðtalinu og svaraði flestum spurningum með svarinu: „Ég er ekki viss.“ Svaraði hún til dæmis á þann veg þegar hún var spurð hvernig henni liði hjá fósturfjölskyldunni.

13

E sagði í viðtali sínu við dómendur að hún vildi ekki búa hjá móður sinni en myndi vilja hitta hana undir eftirliti með systrum sínum. Hún myndi á hinn bóginn ekki treysta sér til að tala við móður sína ef hún rækist óvænt á hana. Aðspurð hvort hún vildi búa hjá móður sinni ef móðir hennar ynni í sjálfri sér og fengi áframhaldandi aðstoð svaraði E neitandi. Hún sagðist stundum sakna móður sinnar en sagðist að öðru leyti lítið hugsa til hennar. E sagðist ekki vilja eiga samskipti við föður sinn og tók fram að hann væri hræðilegur. E sagði að sér liði ekki vel í núverandi fósturvistun og að sig langaði til að búa með systrum sínum og nefndi heimili C og F í því sambandi.

Niðurstaða

14

Eftir dómtöku málsins, föstudaginn 11. nóvember síðastliðinn, var kveðinn upp dómur Landsréttar í máli ákæruvaldsins gegn áfrýjendum, nr. 119/2022. Var málið höfðað með ákæru 8. september 2021 og dæmt í héraði 7. janúar 2022. Með ákærunni voru áfrýjendum gefin að sök stórfelld brot í nánu sambandi gagnvart dætrum sínum fjórum, með því að hafa ítrekað, endurtekið og á alvarlegan og sérstaklega sársaukafullan og meiðandi hátt ógnað lífi þeirra, heilsu og velferð með líkamlegu og andlegu ofbeldi og að því er áfrýjandann A varðar einnig með hótunum. Með þeirri háttsemi hafi þau ítrekað misþyrmt og misboðið þeim þannig að líkamlegri og andlegri heilsu þeirra var hætta búin, beitt þær líkamlegum refsingum, ógnað þeim og sýnt af sér vanvirðandi háttsemi, ruddalegt og ósiðlegt athæfi gagnvart þeim og móðgað þær og sært á þann hátt sem nánari grein er gerð fyrir í ákæru. Einnig var áfrýjandanum, A, gefið að sök stórfellt brot í nánu sambandi gagnvart meðáfrýjanda.

15

Með dómi Landsréttar var áfrýjandinn A sakfelldur í öllum meginatriðum fyrir brot í nánu sambandi sem beindust að dætrum hans fjórum og voru liður í ógnarástandi á heimili þeirra sem hann viðhélt í langan tíma, eins og segir í forsendum dómsins. Var sú háttsemi hans heimfærð til 1. mgr., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, en 2. mgr. tekur til stórfelldra brota af þessu tagi. Þá var áfrýjandi einnig sakfelldur fyrir brot gegn með áfrýjanda og gegn elstu dóttur þeirra í tveimur tilvikum þannig að varðaði við 1. mgr. sömu greinar. Í dóminum kemur fram að við sönnunarfærslu fyrir Landsrétti hafi ekkert komið fram sem hafi verið til þess fallið að hnekkja sönnunarmati héraðsdóms að því er háttsemi áfrýjanda varðaði en heimfærslu brota ákærða var breytt lítilsháttar og á þann veg sem að framan greinir. Þá var refsing áfrýjandans þyngd frá því sem ákveðið var í héraði og honum gert að sæta tveggja ára fangelsi.

16

Með dómi Landsréttar var áfrýjandi B sakfelld fyrir að hafa með nánar tilgreindum hætti brotið gegn þremur elstu dætrum sínum en var sýknuð af broti gagnvart yngstu dótturinni. Staðfest var sönnunarmat héraðsdóms um háttsemi áfrýjandans en brot hennar, sem í héraði var talið fara gegn tilteknum ákvæðum barnaverndarlaga, var í dómi Landsréttar heimfært til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Tekið er fram í forsendum dóms Landsréttar að alvarleiki brota hennar hafi einkum falist í því að um að endurtekna, ógnandi og niðurlægjandi háttsemi hafi verið að ræða sem náð hafi yfir langan tíma. Þá staðfesti Landsréttur niðurstöðu héraðsdóms um sex mánaða fangelsisrefsingu hennar, sem bundin var almennu skilorði til tveggja ára.

17

Samkvæmt framangreindu hefur nú verið staðfest með dómi Landsréttar að áfrýjendur hafi gerst sek um alvarleg og endurtekin brot gagnvart dætrum sínum. Þá er ljóst að dæturnar glíma við afleiðingar þess langvarandi ofbeldis sem þær sættu af hálfu áfrýjenda. Einnig liggur fyrir að afstaða elstu dætranna þriggja er skýr um að þær vilji engin samskipti hafa við föður, vilji ekki búa hjá móður og hafa að öðru leyti mjög takmörkuð samskipti við hana, ef nokkur í tilfelli elstu dótturinnar. Ljóst er af gögnum málsins að elstu dæturnar þrjár óttast foreldra sína, þó aðallega föður, og treysta móður ekki til að tryggja öryggi þeirra og velferð.

18

Í gögnum málsins hafa verið færð rök fyrir því að forsjárhæfni áfrýjandans B sé skert þrátt fyrir að hún hafi leitast við að bæta stöðu sína eftir að dætur hennar voru vistaðar utan heimilis. Fyrir liggur í gögnum málsins að hún hefur veikleika á tilfinningasviði og er enn í afneitun gagnvart eigin gjörðum. Þannig skortir hana innsæi íeigin stöðu og vanda og innsýn og skilning á tilfinningalífi og þörfum dætra sinna. Jafnframt kemur fram í gögnum málsins að tengsl hennar við stúlkurnar séu skert, sérstaklega hvað varðar elstu dæturnar tvær. Þá bera gögnin með sér að eftir vistun stúlknanna utan heimilis hafi tengslin rofnað enn frekar og vandséð þykir að unnt sé að byggja upp traust og tengsl dætranna við móður sína að nýju.

19

Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

20

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

21

Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Landsrétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A og B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef lögmanns, 1.350.000 krónur og I-kvk-ef L-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, 1.575.000 krónur.