48/2022

Útdráttur

A og B deildu um forsjá dóttur þeirra, C, lögheimili hennar, meðlag og umgengni. Í dómi héraðsdóms var kveðið á um að forsjá C skyldi vera sameiginleg. Þá var kveðið á um að lögheimili C skyldi vera hjá B en A skyldi greiða meðlag með henni. Loks skyldi C njóta jafnrar umgengni við báða foreldra. Í dómi Landsréttar var rakið að í sálfræðilegri matsgerð kæmi fram að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá telpunnar. Með vísan til matsgerðarinnar sem og tveggja viðbótar matsskýrslna var fallist á að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá telpunnar. Þrátt fyrir að A hefði framan af tálmað umgengni hefði hún að mestu lagað sig að niðurstöðu dómstóla, þótt hún hefði á stundum farið að ráðgjöf aðila sem hefðu ráðlagt henni á annan veg. Hún hefði lýst því yfir í skýrslu sinni fyrir Landsrétti að hún myndi una niðurstöðu Landsréttar. Því væri ekki tilefni til að gera upp á milli forsjárhæfi aðila.

Aðilar hefðu sýnt að þau gætu átt í ágætum samskiptum ef þau snerust aðeins um dóttur þeirra. Taldi Landsréttur að ágreiningur aðila væri ekki líklegur til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum telpunnar til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, umfram það sem væri ef forsjá yrði óskipt. Aðilar höfðu farið sameiginlega með forsjá telpunnar frá fæðingu. Í niðurstöðu viðbótarmats sem aflað var fyrir Landsrétti kom fram að dóttir aðila hefði dafnað vel og sýnt góðar framfarir í líkamlegum og vitrænum þroska sem bæri með sér að hún byggi við hvetjandi og ástríkar aðstæður hjá foreldrum sínum. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms að ákvörðun um sameiginlega forsjá aðila yfir dóttur sinni væri til þess fallin að friður gæti skapast milli þeirra og að telpan fengi notið þess að eiga foreldra sem gætu átt í uppbyggilegu samstarfi um hagsmuni hennar, heilsu og velferð. Þá taldi Landsréttur að það fyrirkomulag á lögheimili og umgengni sem komst á með hinum áfrýjaða dómi hefði gefið góða raun. Væri ekkert fram komið í málinu sem gæfi tilefni til að raska því. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms að lögheimili telpunnar skyldi vera hjá B. Með sama hætti var staðfest niðurstaða hans um fyrirkomulag á umgengni og greiðslu meðlags.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómarinn K-kvk-nf S-kvk-nf, K-kk-nf H-kk-nf, settur landsréttardómari og H-kk-nf H. V-x-x sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 24. janúar 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. desember 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að henni verði dæmd óskipt forsjá dóttur aðila, C, til 18 ára aldurs hennar. Til vara er þess krafist að forsjá barnsins verði sameiginleg og lögheimili þess verði hjá aðaláfrýjanda. Þá krefst hún þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða henni einfalt meðlag með barninu frá 1. mars 2020 til fullnaðs 18 ára aldurs. Jafnframt er þess krafist að dómurinn ákveði hvernig umgengni skuli vera við það foreldri sem ekki fer með lögheimili barnsins. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 14. mars 2022. Gagnáfrýjandi krefst þess að honum verði einum falin forsjá barnsins en að niðurstaða hins áfrýjaða dóms verði að öðru leyti staðfest varðandi lögheimili, meðlag og umgengni sem og varðandi málskostnað fyrir héraðsdómi. Til vara er þess krafist að niðurstaða hins áfrýjaða dóms verði staðfest að öllu leyti. Gagnáfrýjandi krefst sýknu af málskostnaðarkröfu áfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

4

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gáfu aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi viðbótarskýrslur. Þá gaf viðbótarskýrslu D sálfræðingur og dómkvaddur matsmaður og staðfesti viðbótarmatsgerð sem aflað var fyrir Landsrétti. Einnig gáfu skýrslu vitnin L sálfræðingur, M, [...] Bjarmahlíðar og N sálfræðingur, sem öll staðfestu framlögð vottorð í málinu.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Atvikum máls er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Kemur þar meðal annars fram að aðilar voru í stormasamri sambúð sem lauk [...] 2020. Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti kom fram að búið væri að gefa út ákæru á hendur gagnáfrýjanda vegna atvika þann dag og að í ákæru séu ætluð brot gagnáfrýjanda sögð varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 en dóttir aðila mun hafa verið á vettvangi þennan dag.

6

Í framburði aðila fyrir Landsrétti kom fram að samskipti þeirra hafi gengið ágætlega fyrst eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk en um sama leiti og ákæra var gefin út á hendur gagnáfrýjanda, sem mun hafa verið 14. febrúar 2022, hafi nánast orðið rof á samskiptum og hafi þau litlu samskipti, sem þau áttu í eftir það, verið slæm.

7

Fyrir Landsrétti var aflað viðbótarmats við sálfræðilega matsgerð á forsjárhæfni aðila en eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var einnig aflað viðbótarmats í héraði við framangreinda matsgerð í því skyni að „upplýsa [héraðsdóm] um hvernig umgengni hafi gengið, hvernig tengslamyndun hafi þróast milli feðginanna og hvernig hagir barnsins og líðan sé í dag.“

8

Viðbótarmat það er aflað var fyrir Landsrétti laut að sömu atriðum og viðbótarmatið sem aflað var fyrir héraðsdómi. Segir í niðurstöðum þess að aðilar hafi í samtölum við matsmann verið mjög ósammála um hvernig umgengni gagnáfrýjanda við telpuna hafi gengið. Gagnáfrýjandi hafi sagt hana hafa gengið vel og að með aukinni samveru „sé komin góð rútína“ og að þau njóti bæði tímans sem þau eigi saman. Matsmaður segir aðaláfrýjanda á hinn bóginn hafa verið ósátta við þau miklu samskipti sem gagnáfrýjandi eigi við dóttur aðila og að umgengnin hafi mjög slæm áhrif á líðan telpunnar. Að sögn deildarstjóra leikskóla sé telpan í góðu jafnvægi og líkari sjálfri sér eftir að regla komst á umgengni, eina viku í senn hjá hvoru foreldri. Vel sé hugsað um hana á báðum heimilum og aðbúnaður til fyrirmyndar. Samskipti við gagnáfrýjanda séu góð, hann komi vel fyrir og leiti leiðsagnar hjá starfsfólki eftir þörfum. Aðaláfrýjandi á hinn bóginn gefi sig lítið að starfsfólki „auk þess sem það sé áberandi að [aðaláfrýjandi] og móðir hennar eru ósáttar við deildarstjóra eftir vitnisburð hennar á fyrri stigum dómsmálsins. Þá hafi [aðaláfrýjandi] reynt að draga starfsfólk leikskólans inn í ósætti hennar við að fatnaður [telpunnar] fari á milli heimila en starfsfólk hefur núorðið neitað að taka þátt í því.“ Í viðbótarmatinu segir að báðir aðilar tali um erfið samskipti en matsmaður tekur fram að þrátt fyrir takmörkuð samskipti virðist honum sem þau hafi bæði frumkvæði að samskiptum sín á milli vegna telpunnar og að á milli heimila fari að hluta til upplýsingar um líðan hennar og heilsu. Um tengsl gagnáfrýjanda og telpunnar segir í viðbótarmatinu að samskipti þeirra hafi einkennst af hlýju, nánd og öryggi og að örugg og náin tengsl séu til staðar milli þeirra. Þá kemur jafnframt fram að lýsingar aðila á högum og líðan telpunnar í kringum umgengni séu ólíkar. Að mati gagnáfrýjanda gangi samskipti hans og telpunnar mjög vel og upplifi hann náin tengsl þeirra á milli. Hún fagni honum þegar hann sæki hana í leikskólann og uni sér vel hjá honum. Að mati aðaláfrýjanda sé líðan telpunnar á hinn bóginn mjög slæm í kringum dvöl hennar hjá gagnáfrýjanda og einkennist af miklum ótta og vanlíðan og að hún óttist að hún sé að „búa til áfallastreituröskun hjá [telpunni] með því að leyfa samskipti við [gagnáfrýjanda].“

Segir í matsskýrslunni að aðaláfrýjandi lýsi barni sem sé í miklu ójafnvægi og áberandi vanlíðan en að þessi lýsing fái ekki stoð í lýsingum deildarstjóra leikskóla eða gagnáfrýjanda og að í heimsókn matsmanns til gagnáfrýjanda hafi öll hegðun telpunnar borið með sér að henni liði vel á heimili gagnáfrýjanda og að þar upplifi hún öryggi og hlýju. Að áliti matsmanns virðast því líðan og hagir telpunnar almennt vera í góðu jafnvægi. Telpan hafi dafnað vel og sýnt góðar framfarir í líkamlegum og vitrænum þroska sem beri með sér að hún búi við hvetjandi og ástríkar aðstæður hjá foreldrum sínum.

Niðurstaða

9

Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 skal kveða á um hvernig forsjá barns eða lögheimili verði háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Skal meðal annars líta til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska.

10

Eins og mál þetta liggur fyrir dóminum verður engu slegið föstu um hið ætlaða ofbeldi sem aðaláfrýjandi kveðst hafa sætt af hendi gagnáfrýjanda. Þá styðja gögn málsins ekki fullyrðingar aðaláfrýjanda um að telpan sæti ofbeldi af hálfu föðursíns. Í málinu liggur fyrir sálfræðileg matsgerð á forsjárhæfni aðila. Kemur þar fram að báðir aðilar séu hæfir til að fara með forsjá telpunnar. Með vísan til þess sem þar er rakið um forsjárhæfni aðila og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi og annarra gagna málsins, þar á meðal tveggja matsskýrslna sem aflað hefur verið til viðbótar við framangreinda matsgerð, verður fallist á að báðir aðilar séu hæfir til að fara með forsjá telpunnar.

Þrátt fyrir að aðaláfrýjandi hafi framan af tálmað umgengni gagnáfrýjanda við dóttur þeirra hefur hún að mestu lagað sig að niðurstöðum dómstóla í málinu. Þá lýsti hún því yfir í skýrslu sinni fyrir Landsrétti að hún myndi una niðurstöðu Landsréttar. Að því gættu er ekki tilefni til að gera upp á milli aðila þegar kemur að því hvort þeirra sé hæfara til að fara með forsjá telpunnar.

11

Samkvæmt 3. mgr. 34. gr. barnalaga getur dómari ákveðið að kröfu foreldris að forsjáin verði sameiginleg ef dómari telur þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins. Í almennum athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 61/2012 um breytingu á barnalögum kemur fram að sameiginleg forsjá geti átt rétt á sér þótt foreldrar séu ekki sammála um allt í lífi barns, takist á og þurfi jafnvel að leita aðstoðar til að leysa úr ágreiningi.

12

Fram er komið í málinu að samskipti aðila hafa ekki verið góð. Á hinn bóginn liggur einnig fyrir að aðilar hafa á tímum átt í ágætum samskiptum þegar þau hafa gætt þess að láta þau aðeins snúast um dóttur sína. Svo sem fram er komið varð nánast rof á samskiptum aðila um sex vikum eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp.

Samkvæmt framburði aðila fyrir Landsrétti var það aðaláfrýjandi sem dró sig úr samskiptum við gagnáfrýjanda. Þrátt fyrir það verður að telja aðaláfrýjanda hafa getu til þess að setja deilu aðila að baki sér með velferð dóttur sinnar í huga en aðaláfrýjandi hefur eins og fram er komið sýnt að hún hefur að mestu lagað sig að niðurstöðum dómstóla í málinu þótt hún hafi á tímum farið að ráðgjöf aðila sem hafa ráðlagt henni á annan veg. Þannig staðfesti vitnið M, [...] Bjarmahlíðar, meðal annars að hafa ráðlagt aðaláfrýjanda að vera ekki í samskiptum við gagnáfrýjanda eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms.

13

Báðir aðilar gera þá varakröfu í málinu að þeim verði dæmd forsjá telpunnar sameiginlega. Að því gættu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að telja verði ágreining aðila ekki líklegan til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum telpunnar til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, umfram það sem væri ef forsjá væri óskipt. Aðilar hafa farið sameiginlega með forsjá telpunnar frá fæðingu. Í niðurstöðu viðbótarmats sem aflað var fyrir Landsrétti kemur fram að dóttir aðila hafi dafnað vel og sýnt góðar framfarir í líkamlegum og vitrænum þroska sem beri með sér að hún búi við hvetjandi og ástríkar aðstæður hjá foreldrum sínum. Verður því samkvæmt öllu framansögðu staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ákvörðun um sameiginlega forsjá aðila yfir dóttur sinni sé til þess fallin að friður geti skapast milli þeirra og að telpan fái notið þess að eiga foreldra sem geti átt í uppbyggilegu samstarfi um hagsmuni hennar, heilsuog velferð.

14

Með hinum áfrýjaða dómi var kveðið á um að lögheimili telpunnar skyldi vera hjá gagnáfrýjanda. Fyrir liggur að aðaláfrýjandi tálmaði umgengni gagnáfrýjanda við telpuna framan af í um ellefu mánuði og að umgengni hafi verið komið á í skrefum fyrir tilstuðlan héraðsdóms. Samkvæmt matsgerð 25. maí 2021 voru þá til staðar örugg og náin geðtengsl telpunnar við aðaláfrýjanda. Grunnur að nauðsynlegum geðtengslum gagnáfrýjanda og telpunnar hefði verið lagður á fyrstu mánuðum í lífi hennar en vegna stopulla samskipta þeirra undanfarna mánuði hefðu tilfinningatengsl þeirra ekki fengið tækifæri til að þroskast áfram. Með reglulegri umgengni hefðu á ný verið skapaðar forsendur fyrir þau að styrkja tengsl sín og var matsmaður bjartsýnn á að það mikilvæga þroskaferli leiddi til öruggra og náinna geðtengsla þeirra á milli.

Taldi hann að lögheimili telpunnar gæti verið hjá hvoru foreldri sem er. Samkvæmt viðbótarmatsgerð 14. nóvember 2021, sem aflað var í héraði þegar umgengni átti sér stað aðra hverja helgi frá föstudegi til sunnudags og seinni part miðvikudags, hafði tengslamyndun þeirra styrkst mjög og taldist uppfylla skilyrði um ástrík tengsl.

15

Með hinum áfrýjaða dómi var ákveðið að lögheimili dóttur aðila skyldi vera hjá gagnáfrýjanda. Taldi dómurinn að það væri telpunni fyrir bestu að njóta ríkulegra samvista við báða foreldra og kvað af þeim sökum á um jafna umgengni telpunnar við báða aðila, viku og viku í senn. Samkvæmt viðbótarmatsgerð 8. maí 2022, sem aflað var fyrir Landsrétti eins og áður er fram komið, telur matsmaður að örugg og náin tengsl séu til staðar milli feðginanna. Hann hefði fylgst með aðstæðum telpunnar í rúmt ár og hefði hún að hans mati dafnað vel og sýnt góðar framfarir í líkamlegum og vitrænum þroska sem beri með sér að hún búi við hvetjandi og ástríkar aðstæður hjá foreldrum sínum.

16

D sálfræðingur og dómkvaddur matsmaður gaf skýrslu fyrir Landsrétti og staðfesti framangreint viðbótarmat sitt og lýsti vel heppnaðri tengslamyndun gagnáfrýjanda og dóttur hans. Svaraði hún því aðspurð að hún teldi ekki tilefni til að breyta fyrirkomulagi lögheimilis eða umgengni.

17

Samkvæmt öllu framansögðu hefur það fyrirkomulag á lögheimili og umgengni sem komst á með hinum áfrýjaða dómi gefið góða raun. Er ekkert fram komið í málinu sem gefur tilefni til að raska því. Í ljósi forsögunnar verður að telja gagnáfrýjanda líklegri en áfrýjanda til að virða umgengni telpunnar við hitt foreldrið. Verður því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að lögheimili telpunnar skuli vera hjá gagnáfrýjanda. Með sama hætti verður staðfest niðurstaða hans um fyrirkomulag á umgengni og greiðslu meðlags.

18

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsókn verða staðfest.

19

Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Landsrétti en um gjafsóknarkostnað fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, S-kvk-ef Ý-kvk-ef J-kvk-ef, 900.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, V-kvk-ef Þ. S-kvk-ef, 900.000 krónur.