373/2019

Útdráttur

A áfrýjaði til Landsréttar dómi héraðsdóms þar sem hann og C voru svipt forsjá sonar síns B. Landsréttur hafnaði kröfu A um ómerkingu hins áfrýjaða dóms sem byggði á vanhæfi héraðsdómara og því að ekki hefði verið leyst úr tiltekinni málsástæðu hans. Meðal gagna málsins voru álitsgerð og matsgerð um forsjárhæfni A en í matsgerðinni kom fram að A skorti hæfni til að sinna forsjárskyldum sínum og engar forsendur væru fyrir því að B færi aftur inn á heimili hans og C. Með vísan til matsins, framburða fyrir dómi og gagna málsins var fallist á það með BR að skilyrði a og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 væru uppfyllt til að svipta A forsjá drengsins. Var krafa BR því tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf og S-kvk-nf J-kvk-nf sálfræðingur sem sérfróður meðdómandi.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 24. maí 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. maí 2019 í málinu nr. E670/2019.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar en til vara krefst hann sýknu af kröfu stefnda um sviptingu forsjár barnsins B. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Málsaðilar hafa lagt fram nokkur ný gögn fyrir Landsrétt. Hafa þau að geyma nýjar upplýsingar um stöðu barnsins og föður frá því að dómur héraðsdóms var kveðinn upp, svo sem frá leikskóla barnsins, fósturmóður þess og talsmanni, sem og upplýsingar frá læknum á sjúkrahúsinu Vogi. Þá var upplýst í málinu að móðir barnsins sem hélt uppi vörnum í héraði hefði andast […] 2019.

5 Þá kom áfrýjandi til skýrslugjafar fyrir Landsrétti svo og talsmaður barnsins og starfsmaður barnaverndarnefndar Reykjavíkur.

Niðurstaða

6 Áfrýjandi byggir kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms aðallega á því að dómarar sem dæmdu málið í héraði hafi verið vanhæfir í skilningi gliðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna ummæla í forsendum dómsins um ákvörðun gjafsóknarkostnaðar og tölvupóstssamskipta eins dómara héraðsdóms og lögmanna í kjölfarið þar sem dómarinn svarar fyrirspurnum lögmannanna um þann hluta dómsúrlausnarinnar.

7 Í héraðsdómi er gjafsóknarkostnaður, þar með talin þóknun lögmanna áfrýjanda og C, þeirra O-kk-ef E-kk-ef og F-kk-ef H-kk-ef S-kk-ef ákveðin 450.000 krónur til hvors um sig að meðtöldum virðisaukaskatti. Í dóminum er þessi ákvörðun rökstudd með því að lögmenn hafi í ljósi ákvæða I. kafla barnaverndarlaga hvorki haft viðhlítandi lagarök né málefnalegar ástæður, út frá lagalegum eða siðferðilegum skyldum sínum sem lögmenn, til að reka málið með þeim hætti sem gert var. Varnir sem settar hafi verið fram undir rekstri þess hafi ekki verið raunhæfar miðað við atvik málsins. Gjafsóknarkostnaður sé greiddur úr ríkissjóði sem fjármagnaður sé með skattfé vinnandi fólks og þóknanir til lögmanna miði að því að þjóna hagsmunum barna sem í hlut eiga en ekki hagsmunum lögmanna af því að reka mál allt til enda þegar ljóst sé að sá málarekstur fari beinlínis í bága við þá frumhagsmuni barna sem lögunum sé ætlað að vernda. Í þessu ljósi blasi við að umgengni dómara og lögmanna um þessa sjóði séu skorður settar, sem út frá áðurnefndum verndarhagsmunum beri að virða í hvívetna. Framangreind málskostnaðarákvörðun miðist við þær forsendur sem dómurinn telur að mál þetta geti, í ljósi allra málsatvika, að hámarki hafa borið.

8 Í framhaldi af uppkvaðningu héraðsdóms áttu sér stað tölvupóstssamskipti milli dómarans A-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef og lögmannanna sem lögð hafa verið fram í málinu. Beindi lögmaður móður barnsins í héraði, F-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, fyrirspurn í tölvupósti til dómarans um hvernig hann ætti að bera sig að við hagsmunagæslu fyrir skjólstæðinga sína í ljósi fyrrgreindra orða í forsendum héraðsdóms fyrir ákvörðun um gjafsóknarakostnað. Í svarpósti dómarans segir meðal annars: „ …lögmenn geta ekki haldið því fram gagnvart gagnaðila, umbjóðendum sínum eða gagnvart dómnum að þeim leyfist að nálgast þessi mál með rörsýn. Lögmaður sem nálgast þessi mál með það eitt að leiðarljósi að ganga erinda umbjóðanda síns getur ekki haldið því fram að hann sé að vinna innan ramma siðareglna. Þvert á móti er að mínu mati augljóst að lögmönnum ber, í riti og ræðu, að gæta staðfastlega að hagsmunum þeirra barna sem í hlut eiga, …“ Eftir nokkra umfjöllun dómarans um hlutverk lögmanna og siðareglur segir í póstinum: „Í því felst m.a. að höfða til samvisku umbjóðandans og láta svörin sem þannig fást vera leiðbeinandi um framhaldið, en ekki einungis þrönga sérhagsmuni enda á slíkt ekki við í þessum málum.“ Eftir nokkrar vangaveltur lögmanns áfrýjanda í tölvupósti til dómarans um 13 ára reynslu hans af störfum í barnaverndarmálum og því sem hann taldi vera gott orðspor sitt svo og hvernig lögmenn eigi að haga störfum sínum á grundvelli þeirra sjónarmiða sem koma fram í dóminum og fyrri tölvupósti dómarans svarar dómarinn meðal annars með þessum orðum: „Ég hygg að reyndir lögmenn sem hafa tileinkað sér góða lögmannshætti eins og það hugtak hefur lengst af verið skilið, væru ekki í neinum vafa um hvernig ætti að svara þessu. Lögbundin gjafsókn er einskis virði fyrir þann sem veit / má vita að hann er með gjörtapað mál í höndunum. Gjafsókn hefur í slíkum tilvikum vissulega virði fyrir lögmenn – og þar hvílir aftur augljós skylda á lögmönnum að misnota sér ekki slík lagaákvæði í atvinnuskyni.“

9 Áfrýjandi telur að forsendur héraðsdóms fyrir gjafsóknarkostnaði og eftirfarandi tölvupóstssamskiptum eigi að leiða til ómerkingar héraðsdóms þar sem ljóst megi vera að þeir sem sátu í dómi hafi verið vanhæfir til meðferðar málsins. Ofangreindar tilvísanir í forsendum héraðsdóms megi skilja svo að dómurinn hafi áður en aðalmeðferð málsins lauk myndað sér, út frá málsatvikum og fyrirliggjandi gögnum, þá skoðun í málinu að svipta beri áfrýjanda forsjá, enda verði ekki með öðrum hætti séð hvers vegna það hafi verið tilefnislaust fyrir áfrýjanda að halda uppi vörnum í málinu „allt til enda“. Enn fremur lýsi dómurinn í forsendunum skoðun sinni á lögmönnum aðila þegar hann gefi til kynna að lögmenn hafi rekið málið áfram vegna eigin fjárhagslegu hagsmuna en ekki til að gæta hagsmuna skjólstæðinga sinna í hvívetna. Gefi dómurinn þannig lögmönnum aðila að sök að hafa gerst brotlegir við siðareglur lögmanna og starfsskyldur sínar samkvæmt lögum nr. 15/1998 um lögmenn. Um sé að ræða afar þungar ásakanir um siðferðisbrot og lögbrot, sem jafnvel mætti skilja svo að um refsiverða háttsemi væri að ræða, meðal annars samkvæmt XXII. kafla laga nr. 91/1991, þótt ekki hafi verið leyst úr málinu á þeim grundvelli af hálfu héraðsdóms. Telur áfrýjandi að forsendur héraðsdóms séu ekki aðeins ósmekklegar, ómálefnalegar og til þess fallnar að vega að starfsheiðri lögmannanna sem í hlut eiga, heldur séu þær einnig með öllu tilefnislausar enda hafi því verið hafnað í dómaframkvæmd að dómur taki til skoðunar í gjafsóknarmálum hvort tilefni hafi verið til málsvarnar. Slíkt mat heyri undir ráðherra og löggjafann. Telur áfrýjandi að sú óvild í garð lögmanna sem birtist í tilhæfulausum og alvarlegum ásökunum dómsins gefi fullt tilefni til að draga í efa óhlutdrægni dómara í málinu og áfrýjandi hafi þar með ekki notið réttar til að bera mál sín undir óháðan og óvilhallan dómstól, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Tölvupóstssamskiptin sem vísað sé til styðji þetta enn frekar. 10 Í forsendum héraðsdóms fyrir ákvörðun gjafsóknarkostnaðar er að finna tilvísun til 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Er því meðal annars haldið fram að lögmennirnir, þar með talinn lögmaður áfrýjanda, hafi ekki haft málefnalegar ástæður út frá lagalegum eða siðferðilegum skyldum sínum sem lögmenn til að reka málið með þeim hætti sem gert var. Þótt á skorti í forsendum héraðsdóms fyrir ákvörðun um gjafsóknarkostnað að vísað sé til tiltekinna annarra lagaákvæða eða skráðra siðareglna sem eiga að hafa verið brotnar verður engu að síður að skilja forsendurnar svo að þær feli í sér skýringu dómenda héraðsdóms á 60. gr. laganna, og öðrum viðeigandi reglum um hlutverk lögmanna, sem og beitingu þeirra á atvik málsins, en það er kjarni dómstarfa. Séu forsendurnar metnar í því ljósi að um sé að ræða skýringu dómsins á lögum leiða þær, þótt rangar kunni að vera, ekki til þeirrar ályktunar að dómendur hafi ekki verið óhlutdrægir.

11 Tölvupóstssamskipti dómarans og lögmanna eftir að héraðsdómur féll eru óvenjuleg. Að efni til fela þau fyrst og fremst í sér skoðanaskipti milli dómarans og lögmannanna um markmið með reglum barnaverndarlaga um gjafsókn, hlutverk lögmanna í barnaverndarmálum og frekari áréttingu á þeim sjónarmiðum sem fram koma í forsendum héraðsdóms. Þótt nokkuð orki tvímælis hvort orðaskipti af þessum toga milli dómara og lögmanna séu viðeigandi þykir ekki verða út úr þeim lesin sérstök óvild í garð lögmannanna og að áfrýjandi hafi þannig haft, hlutlægt séð, ástæðu til að draga í efa að dómarinn hafi ekki verið óhlutdrægur. Leiðir af þessu að hafnað er kröfu áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms á þeim grundvelli að áfrýjandi hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar eins og ráð er fyrir gert í 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög 62/1994.

12 Ómerkingarkrafan er einnig byggð á því að í hinum áfrýjaða dómi hafi ekki verið tekin afstaða til þeirrar málsástæðu að beita hefði átt tímabundinni forsjársviptingu til 12 mánaða í samræmi við 28. gr. barnaverndarlaga.

13 Í hinum áfrýjaða dómi er komist að þeirri niðurstöðu að uppfyllt séu skilyrði a og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til að svipta áfrýjanda forsjá barnsins ótímabundið. Þá kemur fram í dóminum að önnur og vægari úrræði hafi ekki skilað árangri, sbr. 2. mgr. 29. gr. laganna. Með þeirri niðurstöðu og forsendum fyrir henni tók héraðsdómur afstöðu til þess að tímabundin forsjársvipting kæmi ekki til álita í málinu. Verður dómurinn því ekki ómerktur af þessum sökum.

14 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um að áfrýjandi verði sviptur forsjá sonar síns B.

15 Í XX. kafla laga nr. 91/1991 er að finna almenn ákvæði um gjafsókn. Í 1. mgr. 126. gr. laganna segir að gjafsókn verði aðeins veitt ef málstaður umsækjanda gefur nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og að fjárhag umsækjanda sé þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða, enda megi teljast eðlilegt að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé, sbr. alið, og að úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjanda. Í 60. gr. barnaverndarlaga er sérákvæði um gjafsókn í barnaverndarmálum. Segir þar að foreldrar, fósturforeldrar og barn sem gengur inn í mál skv. 55. gr. laganna skuli hafa gjafsókn fyrir héraðsdómi, Landsrétti og Hæstarétti. Er ákvæði þetta meðal annars á því byggt að fjárhagur foreldra eða bág félagsleg staða þeirra að öðru leyti eigi ekki að koma í veg fyrir að þeir fái notið aðstoðar lögmanns til að gæta fyllstu réttinda sinna í máli þar sem krafa er gerð um að þeir verði sviptir forsjá barna sinna á grundvelli 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.

16 Þá er þess að gæta að í 18. gr. lögmannalaga nr. 77/1998 segir að lögmönnum beri í hvívetna að rækja af alúð þau störf sem þeim er trúað fyrir og neyta lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna umbjóðenda sinna, en af framburði áfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti er ljóst að það er eindregin skoðun hans að hann geti farið með forsjá barnsins og að það sé barninu fyrir bestu að það verði hjá honum. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að lögmaður áfrýjanda hafi gegnt þessum skyldum sínum í þágu áfrýjanda eins og lög og siðareglur lögmanna bjóða og hafi í þeim efnum ekki gengið lengra en tilefni var til. Er því ekki fallist á með héraðsdómi að lögmaður áfrýjanda hafi á einhvern hátt brugðist lagalegum eða siðferðilegum skyldum sínum sem lögmaður með því að að halda á lofti ítrasta rétti áfrýjanda eins og ætla má að eindregin ósk hans hafi verið. Þá voru heldur ekki lagaskilyrði til þess að lækka gjafsóknarkostnað, þar með talda þóknun lögmanns áfrýjanda, á grundvelli þeirra forsendna sem fram koma í hinum áfrýjaða dómi. Verður því við ákvörðun þessa kostnaðar fyrst og fremst litið til þess tíma sem eðlilegt er að gera ráð fyrir að lögmaðurinn hafi þurft að verja til að gæta réttinda skjólstæðings síns á fullnægjandi hátt og hvert sé hæfilegt tímagjald fyrir þá vinnu.Að þessu gættu verður gjafsóknarakostnaður ákvarðaður í einu lagi fyrir héraðsdómi og Landsrétti eins og í dómsorði greinir og er þar haft í huga að samhliða þessu máli hefur verið rekið annað mál vegna forsjársviptingar eldra barns áfrýjanda.

17 Staðfest er ákvörðun héraðsdóms um að fella niður málskostnað milli aðila. Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en gjafsóknarkostnað.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, í héraði og fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun O-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 2.000.000 króna.