843/2018

Útdráttur

L hf. höfðaði mál á hendur G til heimtu skuldar vegna yfirdráttarheimildar. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að ekki hefðu verið lögð fram í málinu gögn um að A hefði óskað eftir eða samþykkt að reikningurinn yrði yfirdreginn og lögmætan grundvöll fyrir fjárkröfunni hefði þar með skort. Að auki var litið svo á að krafan væri fallin niður sökum tómlætis áfrýjanda við heimtu hennar. Í dómi Landsréttar var rakið að með samningi milli L hf. og G hefði G gengist undir það að reikningurinn yrði notaður með tilteknum hætti í tengslum við viðskipti sem L hf. myndi eiga fyrir hans hönd á grundvelli samningsins. Enginn fyrirvari hefði verið gerður um það í samningnum að skuldfærsla væri háð því að innstæða væri fyrir henni á reikningnum og í reynd hafi svo ekki verið. Í ljósi þess og þeirrar notkunar á reikningnum gögn málsins báru með sér þótti mega ganga út frá því við úrlausn málsins að bankanum hefði verið heimilt að mynda yfirdrátt á reikningnum á grundvelli samningsins án tillits til þess hvort G hefði hverju sinni veitt sérstakt samþykki fyrir því. Þá var rakið að krafa L hf. vegna yfirdráttarins fyrndist á 10 árum og því hefði höfuðstóll kröfunnar 21. október 2008 ekki verið fyrndur við málshöfðun 29. janúar 2018. Á hinn bóginn kom fram að vextir, sem L hf. hafði bætt við höfuðstól skuldarinnar og skuldfært mánaðarlega á reikning G frá 31. október 2008 til 30. júlí 2010, fyrndist á fjórum árum og væri sá hluti kröfunnar því fallin niður fyrir fyrningu. Þegar málsatvik væru virt og litið til þess að um væri að ræða kröfu vegna peningaláns hefði G ekki haft réttmætar væntingar til þess að L hf. hefði fallið frá henni og af því leiddi að krafan teldist ekki fallin niður sökum tómlætis af hálfu L hf. við að halda henni fram. Var G því gert að greiða L hf. fjárhæð sem nam höfuðstól yfirdráttarins.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 13. nóvember 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 26. október 2018 í málinu nr. E154/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 4.751.999 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. febrúar 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og málsástæður

4 Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi gerðu stefndi og Landsbanki Íslands hf. með sér samning árið 2007 „um stýringu á skammtíma stöðutöku í gjaldmiðlum“. Í 2. grein hans kom meðal annars fram að markmið samningsins væri að vinna til baka tap sem varð við skammtíma stöðutöku á tímabilinu frá september 2005 til ágúst 2006 en það hefði numið um það bil 8.000.000 króna. Skyldi bankinn annast stýringu á gjaldmiðlaskiptasamningum í samræmi við aðgerðaramma samkvæmt 4. gr. samningsins og að þeim yrði stýrt með „framvirkum samningum, valréttarsamningum eða öðrum afleiðusamningum og/eða samsetningu slíkra samninga“. Í 4. grein samningsins sagði að ef uppgjör afleiðusamnings leiddi til hagnaðar eða taps skyldi bankinn „umbreyta slíkum fjárhæðum yfir í íslenskar krónur miðað við gengi Landsbankans á hverju tíma“. Þá skyldu allar færslur í íslenskum krónum tengdar samningnum fara í gegnum tékkareikning stefnda nr. 5208 hjá tilteknu útibúi bankans í Reykjavík. Færslur í öðrum myntum skyldu fara í gegnum þrjá aðra tilgreinda reikninga. Þá sagði í 6. grein samningsins að í undirritun hans fælist umboð stefnda til bankans til þess „að stofna til nýrra og loka afleiðusamningum“ fyrir hönd stefnda í samræmi við ákvæði samningsins. Í þessu fælist að bankinn hefði heimild til að taka ákvarðanir um einstaka samninga og undirrita þá fyrir hönd stefnda og væru þeir samningar jafngildir og ef stefndi hefði sjálfur gert þá.

5 Ekki er um það deilt að tékkareikningurinn hafi fram til 21. október 2008 verið notaður í þeim tilgangi sem um var samið samkvæmt framansögðu. Með tveimur skuldfærslum þann dag, samtals að fjárhæð 3.490.156 krónur, sem ekki er ágreiningur um að hafi báðar tengst samningnum, varð staða reikningsins neikvæð um 3.487.732 krónur. Þá liggur fyrir að innborganir á reikninginn þaðan í frá og til 30. júlí 2010 námu 10.557 krónum.

6 Af hálfu áfrýjanda er á því byggt að réttindi og skyldur Landsbanka Íslands hf. í tengslum við reikninginn hafi færst til áfrýjanda á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Höfðaði hann mál þetta 29. janúar 2018 til heimtu framangreindrar yfirdráttarskuldar auk vaxta, vanskilakostnaðar og þjónustugjalda til 30. júlí 2010 og nam dómkrafan 4.751.999 krónum. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeirri kröfu. Var sú niðurstaða byggð á því að ekki hefðu verið lögð fram í málinu gögn um að stefndi hefði óskað eftir eða samþykkt að reikningurinn yrði yfirdreginn og lögmætan grundvöll fyrir fjárkröfunni hefði þar með skort. Að auki var litið svo á að krafan væri fallin niður sökum tómlætis áfrýjanda við heimtu hennar.

7 Sýknukröfu sína reisti stefndi jafnframt á aðildarskorti og heimildarlausu framsali kröfunnar frá Landsbanka Íslands hf. til áfrýjanda. Að þessu frágengnu hélt stefndi því fram annars vegar að krafan væri fyrnd í heild og í öllu falli að því er tekur til vaxta og hins vegar að hann hefði í ljósi efnis tölvubréfs forvera áfrýjanda til viðskiptamanna sinna 16. október 2008, sem gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi, haft réttmætar væntingar til þess að framvegis myndi áfrýjandi hvorki efna afleiðusamninga af sinni hálfu né ætlast til efnda af hálfu þeirra sem hefðu verið aðilar að slíkum samningum og þar með fellt þá úr gildi. Loks krafðist stefndi sýknu á grundvelli skuldajafnaðar.

8 Áfrýjandi höfðaði mál á hendur stefnda til heimtu framangreindrar skuldar í ársbyrjun 2011 og var það þingfest 9. mars sama ár. Áfrýjandi felldi það mál niður 4. maí 2011 og gefur þá skýringu á því í greinargerð sinni til Landsréttar að í þessu hafi ekki falist eftirgjöf á kröfunni heldur hafi hann viljað gefa stefnda svigrúm til að leita lausnar á málinu.

Niðurstaða

9 Af fyrirliggjandi yfirlitum um notkun tékkareikningsins sem dómkrafa áfrýjanda lýtur að má ráða að ekki hafi verið fyrir hendi heimild til yfirdráttar á honum frá 1. janúar til 15. maí 2008 en eldri gögn um þetta liggja ekki fyrir í málinu. Reikningurinn var engu að síður yfirdreginn um talsverðar fjárhæðir allt þetta tímabil. Heimild sem þá hafi verið veitt og jafnan notuð hafi fallið niður 1. október sama ár en verið veitt að nýju 15. desember 2008 og gilt til 1. maí 2009. Þá er þess að geta að samkvæmt reikningsyfirliti fyrir tímabilið 1. til 21. október 2008 var reikningurinn yfirdreginn til 7. þess mánaðar en þá myndaðist inneign á honum og var innstæða fyrir hendi allt þar til hann var skuldfærður 21. sama mánaðar fyrir samtals 3.490.156 krónum svo sem áður er getið og yfirdráttarskuld að fjárhæð 3.487.732 krónur myndaðist.

10 Með áður nefndum samningi, sem mun hafa verið undirritaður í október 2007, gekkst stefndi undir það að reikningurinn yrði notaður með tilteknum hætti í tengslum við viðskipti sem Landsbanki Íslands hf. myndi eiga fyrir hans hönd á grundvelli samningsins. Enginn fyrirvari var gerður um það í samningnum að skuldfærsla væri háð því að innstæða væri fyrir henni á reikningnum og í reynd var það ekki svo. Í ljósi þessa og þeirrar notkunar á reikningnum sem að framan er lýst þykir mega ganga út frá því við úrlausn málsins að bankanum hafi verið heimilt að mynda yfirdrátt á reikningnum á grundvelli samningsins án tillits til þess hvort stefndi hafi hverju sinni veitt sérstakt samþykki fyrir því. 11 Til stuðnings sýknukröfu sinni og svo sem fram er komið hefur stefndi vísað í tölvubréf sem forveri áfrýjanda sendi viðskiptamönnum sínum 16. október 2008. Dreifibréfið er ekki meðal gagna málsins en samkvæmt greinargerð stefnda til héraðsdóms sagði meðal annars svo í því: „Í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins dags. 13. október 2008 liggja réttindi og skyldur vegna afleiðusamninga áfram hjá Landsbanka Íslands hf. Að óbreyttu liggur fyrir að umræddum afleiðusamningum verður lokað. Í því felst m.a. að sjóðstreymis og gengisvarnir á lána og eignasöfnum viðskiptavina falla niður. Í kjölfarið munu afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu viðskiptavinar á Landsbanka Íslands hf., en tapstöður mynda kröfu Landsbanka Íslands hf. á viðskiptavini.“ Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins og málflutningi lögmanna aðila fyrir Landsrétti en að framangreind skuldfærsla 21. október 2008 eigi rætur að rekja til tveggja samninga um gjaldeyrisviðskipti með gjalddaga 7. og 8. sama mánaðar. Samkvæmt efni sínu höfðu samningarnir tveir því runnið sitt skeið á enda þegar framangreint dreifibréf var sent og gat það af þeim sökum ekki haft neina þýðingu við uppgjör þeirra, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 24. ágúst 2015 í máli nr. 438/2015.

12 Hinn 21. október 2008 höfðu engar breytingar verið gerðar á framangreindum samningsskuldbindingum sem stefndi undirgekkst í október 2007. Að óbreyttu og með vísan til þess sem að framan er rakið stóð þannig ekkert í vegi fyrir því að tékkareikningurinn yrði þann dag skuldfærður fyrir kröfum á hendur stefnda sem þá höfðu orðið til við uppgjör á framangreindum samningum um gjaldeyrisviðskipti og með stoð í samningnum frá október 2007.

13 Af ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins í október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til áfrýjanda, sem þá bar heitið Nýi Landsbanki Íslands hf., leiddi að réttindi og skyldur sem tengdust tékkareikningum færðust yfir til áfrýjanda en réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum gerðu það ekki. Þær ákvarðanir sem hér um ræðir studdust við 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki eins og hún hljóðaði á þeim tíma og hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 125/2008 en samkvæmt ákvæðinu var það á valdi Fjármálaeftirlitsins að taka ákvarðanir svo bindandi yrði fyrir eldri bankann, þann yngri og viðsemjendur þeirra, svo og að breyta slíkum ákvörðunum eins og skýr fyrirvari var gerður um í ákvörðun frá 9. október 2008.

14 Sú krafa sem stofnað var til á tékkareikningi stefnda með framangreindri skuldafærslu 21. október 2008 var ekki reist á afleiðusamningi sem Landsbanki Íslands hf. hafði gert fyrir hönd hans heldur var hún liður í uppgjöri á slíkum samningum. Af því leiðir að krafan féll ekki undir sérstök fyrirmæli sem komu fram um afleiðusamninga í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 12. sama mánaðar og leiddu til þess að þeir færðust ekki frá Landsbanka Íslands hf. til áfrýjanda. Af ákvörðun um ráðstöfun kröfuréttinda til áfrýjanda leiddi jafnframt að þau færðust í hendur hans án þess að koma þyrfti til sérstaks framsals í hverju og einu tilviki. Er samkvæmt þessu fallist á það með áfrýjanda að þau kröfuréttindi sem mál þetta varðar hafi fallið til hans og engu breyti í þeim efnum þótt skuldfærsla sem liggur að baki þeim hafi ekki átt sér stað fyrr en raun ber vitni.

15 Krafa áfrýjanda er vegna peningaláns. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrnist slík krafa á 10 árum. Svo sem fram er komið nam höfuðstóll kröfunnar 21. október 2008 3.487.732 krónum og var sá hluti hennar því ekki fyrndur við málshöfðun 29. janúar 2018. Við þennan höfuðstól hefur áfrýjandi bætt vöxtum sem hann skuldfærði mánaðarlega á reikninginn frá 31. október 2008 til 30. júlí 2010 og nema þeir samtals 1.258.519 krónum. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 fyrnast vextir á fjórum árum. Er þessi hluti kröfunnar því fallinn niður fyrir fyrningu. Þá þykja ekki efni til að fella greiðsluskyldu á stefnda að því er tekur til kröfu sem eftir stendur og er umfram framangreinda yfirdráttarskuld en hún nemur 5.748 krónum.

16 Þegar málsatvik eru virt og litið til þess að um er að ræða kröfu vegna peningaláns gat stefndi ekki haft réttmætar væntingar til þess að áfrýjandi hefði fallið frá henni. Af því leiðir að krafan telst ekki fallin niður sökum tómlætis af hálfu áfrýjanda við að halda henni fram.

17 Með vísan til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður skuldajöfnuði hafnað þegar af þeirri ástæðu að stefndi hefur í engu leitast við að sýna fram á að skilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi.

18 Samkvæmt því sem að framan er rakið er fallist á með stefnda að dómkrafa áfrýjanda sé fyrnd að hluta en hafnað þeim málsástæðum sem stefndi hefur að öðru leyti teflt fram til stuðnings sýknukröfu sinni.

19 Stefndi hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir varakröfu sinni um að ófyrnd krafa áfrýjanda sæti lækkun en hana hefur hann meðal annars reist á 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

20 Samkvæmt öllu framansögðu verður stefnda gert að greiða áfrýjanda 3.487.732 krónur ásamt dráttarvöxtum svo sem í dómsorði greinir.

21 Eftir framangreindum úrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, G-kk-nf Þ. P-kk-nf, greiði áfrýjanda, Landsbankanum hf., 3.487.732 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. febrúar 2014 til greiðsludags.