138/2020

Útdráttur

A og B höfðuðu mál gegn Í til heimtu skaða- og miskabóta vegna þess tjóns sem þeir hefðu orðið fyrir vegna ákvarðana M um að svipta þá vörslu alls sauðfjár sem þeir héldu á jörð sinni. Með hinum áfrýjaða dómi var tekin til greina krafa A og B um miskabætur, án dráttarvaxta, en skaðabótakröfunni var hafnað. Skaðabótakröfu sína studdu A og B við matsgerð dómkvadds matsmanns. Í úrskurði Landsréttar kom fram að héraðsdómara hefði verið ófært að fjalla nægilega um ágreiningsatriði málsins á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar, heldur væri eins og málið lægi fyrir þörf á sérkunnáttu til að leysa úr málinu á sviði búrekstrar og mannvirkjagerðar. Hefði héraðsdómara því borið að kveðja til sérfróðan mann eða menn til dómstarfa samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að leggja mat á gögn málsins og eftir atvikum leggja spurningar fyrir hinn dómkvadda matsmann við aðalmeðferð málsins. Leiddi þetta eitt og sér til þess að ómerkja yrði hinn áfrýjaða dóm. Þá væri sá annmarki á dómi héraðsdóms að þar hefði ekki verið tekin rökstudd afstaða til dómkröfu A og B um dráttarvexti af miskabótaþætti fjárkröfu þeirra. Vegna gagnáfrýjunar kæmi sú krafa til endurskoðunar fyrir Landsrétti. Úr þessum annmarka á samningu dómsins yrði ekki bætt með málflutningsyfirlýsingu sem fyrst var gefin fyrir Landsrétti. Jafnframt skorti verulega á að í forsendum hins áfrýjaða dóms væri tekin rökstudd afstaða til matsgerðar þeirrar sem A og B byggðu bótakröfu sína á og þeirra málsástæðna sem henni tengdust. Uppfyllti samning dómsins að þessu leyti ekki kröfur f-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til þessa taldi Landsréttur svo alvarlega annmarka vera á meðferð málsins í héraði að ekki yrði hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm af sjálfsdáðum og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 6. mars 2020. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 13. maí sama ár. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2020 í málinu nr. E- 3158/2018.

2

Aðaláfrýjendur krefjast þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt þannig að „kröfur [aðaláfrýjenda] í héraði verði samþykktar.; Að viðurkennd verði skaðabótakrafa [aðaláfrýjenda] og greiðsluskylda [gagnáfrýjanda] að upphæð kr. 9.444.444 auk dráttarvaxta frá útgáfudegi stefnu til greiðsludags. Staðfest verði að [gagnáfrýjandi] greiði hvorum [aðaláfrýjanda] 1.500.000 krónur í miskabætur.“ Skilja verður dómkröfu aðaláfrýjenda svo að krafist sé staðfestingar á ákvæðum héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarþóknun. Þá er krafist málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið sé ekki gjafsóknarmál.

3

Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum aðaláfrýjenda en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

4

Samkvæmt ákvörðun Landsréttar var málið munnlega flutt um formhlið þess 30. apríl 2021. Við málflutninginn gaf lögmaður aðaláfrýjenda þá málflutningsyfirlýsingu að með kröfugerð þeirra fyrir Landsrétti væri fallið frá kröfu um greiðslu dráttarvaxta af þeim miskabótum sem dæmdar voru í héraði.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Málsatvikum og málsástæðum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er nánar rakið ákvað Matvælastofnun 30. október 2014 að svipta áfrýjandann A vörslu alls sauðfjár sem hann hélt á jörðinni [...], í kjölfar athugasemda sem stofnunin hafði um árabil gert við aðbúnað og húsakost fjárstofnsins. Sauðféð var að ákvörðun stofnunarinnar fært til slátrunar 7. nóvember sama ár. Málið höfða aðaláfrýjendur, sem kveðast hafa rekið sauðfjárbúskapinn í sameiningu á þessum tíma, til greiðslu skaða- og miskabóta vegna þess tjóns sem þeir hafi orðið fyrir vegna framangreindra ákvarðana Matvælastofnunar, eins og framangreind kröfugerð þeirra hefur verið skýrð fyrir Landsrétti.

6

Kröfur sínar styðja aðaláfrýjendur við matsgerð dómkvadds matsmanns, C búfræðings, húsasmíðameistara og matstæknis, sem þeir öfluðu áður en málið var höfðað. Með matsbeiðni var matsmanni falið að svara matsspurningum í sex liðum.

Lutu fjórir liðanna að því að leggja mat á „fjárhagslegt tjón matsbeiðenda vegna förgunar matsþola á búfé matsbeiðanda í nóvember 2014“ og „annað tjón sem tengist málinu svo sem beinn og óbeinn kostnaður matsbeiðanda við að afla nýrra líflamba“. Var óskað eftir því að matsmaður sundurliðaði tjónið „eftir endurkaupsverði á nýju líffé, rekstrartjón vegna uppbyggingar líflamba í fullþroska og afurðar gefandi fullorðið fé eins og það sem slátrað var [og] tjón vegna tekjutaps í eitt ár eftir að fénu var slátrað haustið 2014“ og að lagt yrði mat á „verðmæti þess fjár sem slátrað var miðað við söluverðmæti þess á fæti“. Tvær matsspurninganna lutu að því „hvenær nýtt fjárhús sem matsbeiðendur voru með í smíðum hafi uppfyllt kröfur til fjárhúsa samkvæmt viðurkenndum reglum MAST miðað við 7. nóvember 2014“ og „hve mörg dagsverk hafi verið eftir til að fullgera nýja fjárhúsið“ miðað við sömu dagsetningu.

7

Í greinargerð gagnáfrýjanda í héraði voru gerðar ýmsar athugasemdir við mat hins dómkvadda matsmanns. Meðal annars var að því fundið að matsmaður hefði, við mat á tjóni, látið sér nægja að reikna innlegg hjá afurðastöðvum án þess að taka tillit til kostnaðar aðaláfrýjenda af því að búa til þau verðmæti. Var á það bent að matsmaður hefði getað notað gögn er lægju fyrir hjá Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins. Lagði gagnáfrýjandi fram í málinu útreikning ráðgjafarmiðstöðvarinnar á afkomu sauðfjárbúsins að [...]sem hann virðist hafa aflað í tilefni af matsgerðinni. Þá var að því fundið að matsmaður miðaði við að féð yrði bætt eins og um fé til kynbóta væri að ræða í stað þess að taka mið af raunverulegu ástandi bústofnsins.

8

Héraðsdómur sýknaði gagnáfrýjanda af þeim hluta dómkröfunnar sem laut að ætluðu fjárhagslegu tjóni. Samkvæmt forsendum héraðsdóms var matsgerð dómkvadds matsmanns talin „ekki til þess fallin að skapa grundvöll að bótakröfum [aðaláfrýjenda] vegna fjárhagstjóns“. Rökstuddi héraðsdómur þá ályktun annars vegar með því að benda á að í matsgerðinni væri „á engan hátt reynt að leggja mat á tilkostnað þann sem [aðaláfrýjendur] hefðu haft af öflun þeirra verðmæta sem þeir urðu af samkvæmt matsgerðinni“. Hins vegar væru á matsgerðinni „gallar sem varða hreinar rökvillur, eins og það að [aðaláfrýjendur] hafi orðið fyrir tjóni vegna verðrýrnunar heyforða sem búfé [aðaláfrýjenda] gat ekki étið eftir að því hafði verið slátrað“. Þá tók héraðsdómur undir það með gagnáfrýjanda að „veigamiklar vísbendingar [væru] uppi um það í málinu að framlegð [aðaláfrýjenda] af sauðfjárbúskap [hefði] í raun verið neikvæð í efnahagslegu tilliti“.

9

Héraðsdómur tók hins vegar til greina kröfu aðaláfrýjenda um miskabætur, þannig að hvorum um sig voru dæmdar 1.500.000 krónur í miskabætur, án dráttarvaxta. Í forsendum dómsins er hvergi vikið að dráttarvaxtakröfu aðaláfrýjenda en í stefnu í héraði var krafist bóta „að upphæð kr. 12.444.444, auk dráttarvaxta frá útgáfudegi stefnu til greiðsludags“ og kom fram að krafan sundurliðaðist þannig að „kr 9.444.444 er fyrir fjárhagslegt tjón [aðaláfrýjenda] og kr 3.000.000 er miskabótakrafa“. Í málsástæðukafla stefnu var krafa um miskabætur skýrð svo að hún væri um „kr. 1.500.000 fyrir hvorn stefnanda“.

Niðurstaða

10

Að virtu því sem að framan er rakið og gögnum málsins verður að telja að héraðsdómara hafi verið ófært að fjalla nægilega um ágreiningsatriði málsins á grunni almennrar þekkingar sinnar, menntunar eða lagaþekkingar, heldur var eins og málið lá fyrir þörf á sérkunnáttu til að leysa úr málinu á sviði búrekstrar og mannvirkjagerðar. Bar héraðsdómara því að kveðja til sérfróðan mann eða menn til dómstarfa samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að leggja mat á gögn málsins og eftir atvikum leggja spurningar fyrir hinn dómkvadda matsmann við aðalmeðferð málsins. Leiðir þetta eitt og sér til þess að ómerkja verður hinn áfrýjaða dóm.

11

Þá er sá annmarki á dómi héraðsdóms að þar er ekki tekin rökstudd afstaða til dómkröfu aðaláfrýjenda um dráttarvexti af miskabótaþætti fjárkröfunnar, eins og fyrr sagði. Vegna gagnáfrýjunar kemur sú krafa til endurskoðunar fyrir Landsrétti. Úr þessum annmarka á samningu dómsins verður ekki bætt með framangreindri málflutningsyfirlýsingu semfyrst vargefin fyrir Landsrétti. Jafnframt skortir verulega á að í forsendum hins áfrýjaða dóms sé tekin rökstudd afstaða til matsgerðar þeirrar sem aðaláfrýjendur byggja bótakröfu sína á og þeirra málsástæðna sem henni tengjast.

Uppfyllir samning dómsins að þessu leyti ekki kröfur f-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

12

Samkvæmt framansögðu eru svo alvarlegir annmarkar á meðferð málsins í héraði að ekki verður hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm af sjálfsdáðum og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar, þar með talið aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju fyrir fjölskipuðum dómi, frá og með þinghaldi 5. nóvember 2019.

13

Rétt er að hver aðili fyrir sig beri kostnað af rekstri málsins fyrir Landsrétti.

14

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjenda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðar or ð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerkturogmálinuvísað heimí héraðtillöglegrarmeðferðar og dómsálagningar á ný.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjenda, A og B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun V-kk-ef K-kk-ef lögmanns, 350.000 krónur Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2020

1. Mál þetta var höfðað 24. september 2018 og fyrst dómtekið 5. nóvember 2019. Stefnendur eru feðgarnir A og B, [...]. Stefndi er Íslenska ríkið, Stjórnarráðinu við Lækjargötu í Reykjavík. Ekki tókst að leggja dóm á málið innan lögbundins frests frá dómtöku þess 5. nóvember 2019 og var málið því endurflutt 22. janúar 2020 og tekið til dóms að nýju þann dag.

2. Stefnendur gera þær dómkröfur að viðurkennd verði skaðabótakrafa stefnenda og greiðsluskylda stefnda á 12.444.444 krónum með dráttarvöxtum frá útgáfudegi stefnu til greiðsludags auk málskostnaðar að fjárhæð 3.735.932 krónur eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnenda en til vara verulegrar lækkunar dómkrafnanna. Þá er þess krafist að stefnendur verði dæmdir til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

3. Stefnendur, sem eru feðgar, stóðu í nokkur ár í sameiningu að sauðfjárbúskap á [...]. Í október 2014 tilkynnti Matvælastofnun (MAST) um vörslusviptingu á öllu sauðfé í eigu stefnenda í kjölfar athugasemda sem stofnunin hafði gert vegna búrekstursins. Búfénu var smalað að fyrirlagi MAST og það fært til slátrunar 7. nóvember 2014. Í aðdraganda þessa hafði MAST gert athugasemdir varðandi aðbúnað fjárstofnsins og einkum slæman húsakost þar sem fénu var haldið að vetrarlagi. Þannig hafði stofnunin frá því um vorið 2013 haft uppi kröfur gagnvart stefnendum um að fjárhús að [...]yrðu lagfærð. Um vorið 2014 voru þær athugasemdir enn settar fram auk athugasemda sem vörðuðu fóðrun og brynningu og fleiri atriði. Þar var þess einnig krafist að fénu yrðu tafarlaust komið út á græn grös. Stefnendum var veittur frestur til að gera umkrafðar úrbætur til 15. september 2014 en um leið tilkynnt að ef ekki yrði orðið við kröfum um úrbætur myndi MAST grípa til vörslusviptingar á bústofninum. Stefnendum var í bréfi MAST sem var dagsett 27. maí 2014 veittur andmælaréttur til 9. júní sama ár. Stefnandinn A hafði samband símleiðis við MAST 4. júní 2014 þar sem hann kom á framfæri athugasemdum við efni bréfs MAST og upplýsti um að allt fé væri komið á haga og að bygging nýs fjárhúss væri hafin og yrði lokið fyrir haustið. Þann 11. júlí 2014 reit MAST að nýju bréf til stefnenda þar sem kröfur og frestir stofnunarinnar frá í maí sama ár voru endurteknar og tekin afstaða til framkominna andmæla stefnenda. Um leið var ítrekuð sú ákvörðun stofnunarinnar að gripið yrði til vörslusviptingar búfjárins ef ekki yrði brugðist við kröfum. Þann 24. september fór fulltrúi MAST í eftirlitsferð að [...]og komst þá að þeirri niðurstöðu að ný fjárhús væru langt frá því að vera fullbúin, klæðning þaks aðeins hálfnuð og að hurðir vantaði í dyraop. Í framhaldinu ritaði MAST stefnendum bréf þar sem þeim var tilkynnt að með því að þeir hefðu ekki orðið við kröfum um úrbætur hygðist stofnunin taka allt sauðfé úr vörslum þeirra og koma því fyrir á nýjum stað eða láta slátra því. Stefnendum var gefinn frestur til að koma á framfæri andmælum til 21. október 2014. Ekki komu fram andmæli við þessum fresti. Með bréfi MAST 30. október var stefnendum tilkynnt að vörslusvipting myndi fara fram eins fljótt og kostur væri og komið á framfæri við þá ábendingum um rétt þeirra til að kæra ákvörðun stofnunarinnar. Þann 31. október tilkynnti MAST stefnendum bréflega að stofnunin hefði tekið vörslur bústofns þeirra og í framhaldinu lét stofnunin smala fénu og færa það til slátrunar 7. nóvember 2014. Áður en til þess kom hafði stefnandinn A, með símbréfi til Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis kært aðfarir Mat-vælastofnunar og óskað eftir þriggja vikna fresti til að ljúka frágangi hinna nýju fjárhúsa. Þessu bréfi stefnandans var ekki svarað efnislega.

4. Stefnendur byggja á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð vegna vörslusviptingar og slátrunar fjárbústofns þeirra 7. nóvember 2014. Þeir telja að stefndi hafi misbeitt valdheimildum sínum og að aðgerðir hans hafi verið ólögmætar og að með þeim hafi stefndi bakað sér skaðabótaskyldu. Stefnendur telja tjón sitt verulegt, bæði fjárhagslegt og tilfinningalegt, og að þeir hafi beðið skaða á mannorði og standi uppi ærulausir eftir framgöngu MAST. Fjárhagslega tjónið rekja þeir til þess að þeir hafi orðið fyrir rekstrarstöðvun og tekjuleysi í kjölfar vörslusviptingarinnar. Þeir hafi þurft að festa kaup á nýjum bústofni og orðið fyrir tekjumissi meðan þeir hafi þurft að bíða þess að sá bústofn gæfi af sér afurðir. Þá hafi þeir orðið fyrir kostnaði vegna rýrnunar heyforða sem ekki nýttist til fóðrunar. Stefnendur leggja fram og vísa til matsgerðar C, dómkvadds matsmanns, til sönnunar um fjárhagslegt tjón sitt.

5. Stefnendur telja að MAST hafa farið offari í málinu og beitt að óþörfu og án tilefnis allt of grófum og harkalegum úrræðum og með því brotið gegn lögum um velferð dýra nr. 55/2013 og gegn stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Þannig hafi stefnda borið að beita vægustu mögulegum úrræðum ef úrræða hefði á annað borð verið þörf en það hafi stefndi ekki gert, hafnað því að skoða tillögur stefnenda um úrræði og þess í stað afráðið að neyta ýtrustu úrræða sem honum hafi verið tæk að lögum. Stefnendur hafi vísað á aðra bændur sem hafi verið reiðubúnir til að hýsa féð til bráðabirgða en stefndi hafi hunsað allar slíkar tillögur. Þannig hafi stefndi enga tilraun gert til að leita leiða til aðekki þyrfti að koma til niðurskurðar bústofns þeirra þrátt fyrir að sýnt væri að afar skamman frest þyrfti til að koma í kring ráðstöfunum til að ljúka fjárhúsabyggingu þeirri sem var forsenda þess að unnt væri að halda sauðfé á [...]veturinn 2014 til 2015. Þetta hafi MAST gert þrátt fyrir að alkunna sé að í [...] sé almennt ekki tíðkað að taka fé á hús fyrr en að áliðnum nóvembermánuði og jafnvel ekki fyrr en í desember. Telja stefnendur að sönnunarbyrði fyrir því að ekki hafi verið unnt að fara mildari leið en þá sem MAST kaus hvíli óskipt á stefnda.

6. Stefnendur telja að af bréfasendingum MAST til þeirra í aðdraganda vörslusviptingarinnar um haustið 2014 verði ekki annað ráðið en að stofnunin hafi, þrátt fyrir lagaskyldur sínar samkvæmt lögum um búfjárhald til að leita leiða til að komast hjá niðurskurði bústofnsins, fyrirfram verið ákveðin í því að láta slátra fénu. Þannig hafi stefndi þrátt fyrir að hann léti í veðri vaka að slík ákvörðun hefði enn ekki verið tekin þegar verið ráðinn í að láta aflífa allan fjárstofn stefnenda. Þetta telja stefnendur í brýnni andstöðu við lagaskyldur stefnda samkvæmt 37. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra þar sem heimildir MAST til að láta aflífa dýr sem stofnunin hefur umráð yfir vegna vörslusviptingar sé háð því að hvorki stofnuninni né eiganda takist að finna viðeigandi aðstæður eða aðbúnað fyrir dýrin. Þá telja stefnendur að auk þess að stefndi hafi með þessu brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga hafi hann einnig brotið gegn rannsóknarreglu með því að aldrei hafi á hans vegum verið kannað hversu mikið verk var óunnið við að ljúka fjár húsabyggingunni þegar gripið var til vörslusviptingarinnar. Eins telja stefnendur að með aðgerðum stefnda hafi verið brotin á þeim jafnræðisregla þar sem sambærilegri hörku sé að jafnaði alls ekki beitt gagnvart bændum sem séu í aðstöðu einsog þeirri sem stefnendur voru í er bústofni þeirra var slátrað.

7. Stefndi vísar til þess að allt greiðslumark lögbýlisins að [...] hafi verið selt á árinu 1997 og að ekkert greiðslumark hafi verið skráð þar frá þeim tíma. Þá hafi stefnendur ekki notið gæðastýringargreiðslna vegna búskapar síns um nokkurra ára skeið áður en til þeirra ráðstafana var gripið sem um er deilt í máli þessu þar sem búið hafi ekki uppfyllt kröfur um gæðastýrða sauðfjárframleiðslu. Þannig telur stefndi ljóst að enginn fjárhagslegur grundvöllur hafi verið fyrir búrekstrinum og telur hann það skýra hvers vegna aðbúnaður sauðfjárins hafi verið ófullnægjandi og hvers vegna ekki tókst að ljúka byggingu fjárhúsa í tæka tíð.

8. Stefndi fellst ekki á að stefnandinn B geti átt aðild að málinu. Stefndi telur að af gögnum málsins verði ráðið að faðir hans, stefnandinn A, hafi einn verið skráður eigandi eða umráðamaður fjárins og allar ákvarðanir MAST hafi beinst að A einum og að við meðferð málsins hafi aldrei verið hreyft andmælum við því að hann væri einn eigandi eða umráðamaður fjárins á [...]. Af fyrirliggjandi gögnum verði ráðið að aðilaskipti hafi orðið að búrekstri að [...] og B tekið við honum en það hafi hins vegar ekki gerst fyrr en á árinu 2015. Af þessum sökum telur stefndi að B geti ekki haft lögvarða hagsmuni af niðurstöðu máls þessa og að líta beri svo á að stefnandinn A sé einn réttur aðili að málinu.

9. Stefndi vísar til þess að MAST hafi um nokkurt skeið, áður en þau atvik urðu sem um er deilt í þessu máli, viðhaft sérstakt eftirlit með stefnanda vegna ófullnægjandi aðbúnaðar sauðfjár að [...]. Þannig hafi stefnandi eftir eftirlitsheimsókn MAST í maí 2013 verið krafinn um úrbætur og gefinn frestur til að gera úrbætur til 1. október 2013. Þann 21. maí 2014 hafi svo aftur verið farin eftirlits-heimsókn að [...] og þá hafi komið í ljós að aðbúnaður sauðfjár væri enn ófullnægjandi. Hús hafi verið opin og ófrágengin, taðgólf blaut og skítug, brynning ófullnægjandi og lýsingu áfátt. Þá hafi sumir gripanna verið vanfóðraðir og órúnir og sumir í tveimur reifum. Í framhaldi þessa hafi stefnanda A verið sent bréf 27. maí 2014 þar sem krafist var úrbóta. Þess hafi verið krafist að öllu fé yrði tafarlaust komið út á græn grös þar semþað hefði aðgengi að fóðri og vatni og að það fé sem enn væri í tveimur reifum yrði rúið. Þá hafi verið tilkynnt að stofnunin hygðist gera þá kröfu að öllu sauðfénu yrði tryggt fullnægjandi húsaskjól og viðunandi aðstæður að öðru leyti hvað varðaði brynningu, fóðrun og fleira. Stefnanda hafi með bréfi þessu verið veittur frestur til 15. september 2014 til að ljúka umbótum þeim sem stofnunin krafðist. Þá hafi verið tilkynnt að lyki úrbótum ekki á þessum fresti yrði gripið til vörslusviptingar.

10. Stefndi vísar til þess að við eftirlitsheimsókn að [...] 24. september 2014 hafi komið í ljós að stefnandi hefði ekki lokið við að gera þær úrbætur sem nauðsynlegar hafi verið og MAST hafi krafist að yrði lokið fyrir 15. september. Við þær aðstæður telur stefndi að MAST hafi verið nauðugur sá kostur að grípa til þess að taka vörslur sauðfjár stefnanda enda hafi stefnandi ekki lagt fram neinar tillögur um aðrar ráðstafanir eða áætlun um úrbætur. Þá hafi haustslátrun verið að ljúka í byrjun nóvember 2014 og því hafi eini kosturinn á að gera verðmæti úr sauðfé stefnanda verið að koma því í tæka tíð til slátrunar enda hafi stofnuninni ekki verið kunnugt um að neinir aðrir bændur hefðu aðstöðu eða vilja til að hýsa féð og fóðra. Þá hafi komið í ljós er kom að vörslusviptingu að ástand fjárins væri ekki nægjanlega gott og aðbúnaður þess hluta fjárins sem búið var að taka á hús enn ófullnægjandi.

11. Stefndi hafnar því að hafa farið offari í samskiptum við stefnanda. Stefndi telur að úrbætur þær sem krafist var að stefnandi gerði hafi verið nauðsynlegar með tilliti til velferðar sauðfjár stefnanda og að sá tími sem stefndi gaf stefnanda til að koma úrbótunum á hafi verið ríflegur. Eigi að síður hafi stefnandi látið undir höfuð leggjast að koma á nauðsynlegum úrbótum og þá hafi stefndi ekki átt annan kost en að grípa til þeirra aðgerða sem hann lét framkvæma.

12. Dómurinn telur að engin efni séu til þess að vefengja þá frásögn stefnenda að þeir hafi í sameiningu staðið að sauðfjárbúskap á jörðinni [...]. Fyrir liggur samkvæmt gögnum málsins að stefnandinn A-x-x fyrst skráður fyrir búskapnum í bókum stefnda en síðar, eftir að atvikum þessa máls var lokið, stefnandinn B. Það hvernig opinberri skráningu kunni að hafa verið háttað skiptir þó að mati dómsins ekki sköpum enda breytir það ekki raunverulegu eignarhaldi á búskapnum sem stefnendur telja hafa verið sameiginlegt og hefur sú frásögn stoð í ýmsum atvikum og gögnum málsins. Verður því ekki fallist á þann málatilbúnað stefnda að aðeins A geti átt aðild að málinu og að B hafi ekki lögvarða hagsmuni af niðurstöðu málsins.

13. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að fullt tilefni hafi verið til þess fyrir MAST að fylgjast grannt með sauðfjárhaldi stefnenda að [...]og fylgja eftir athugasemdum sem fram höfðu komið við reglubundnar eftirlitsferðir starfsmanna stofnunarinnar með því að krefja ábúendur um lagfæringar á ófullnægjandi aðbúnaði búfjárins. Þá er það mat dómsins að frestir sem stofnunin veitti til að gera umkrafðar úrbætur um sumarið og haustið 2014 hafi verið eðlilegir. Eftir að frestir til úrbóta sem stefndi hafði veitt stefnendum voru úti og stefndi afréð að grípa til frekari aðgerða gagnvart stefnendum er það hins vegar mat dómsins að framkvæmd stefnda við meðferð valdheimilda sinna hafi farið úrskeiðis. Í 37. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra er kveðið á um heimildir Matvælastofnunar til að svipta umráðamann dýra vörslum þeirra ef fyrirmælum um úrbætur er ekki sinnt innan fresta sem stofnunin hefur gefið. Heimildir stofnunarinnar samkvæmt ákvæðum sömu greinar til að láta aflífa dýr sem stofnunin hefur umráð yfir vegna vörslusviptingar eru hins vegar háðar því að hvorki stofnuninni né eiganda takist að finna viðeigandi aðstæður eða aðbúnað fyrir dýrin. Stofnuninni eru í sömu grein fengin ýmis úrræði sem hún getur beitt og miða að því að forða því að til loka úrræðisins, aflífunar, þurfi að grípa.

14. Af því sem fram er komið í máli þessu, meðal annars af því sem fram kom í skýrslu starfsmanns MAST, verður ekki annað ráðið en að ákvörðun hafi þegar verið tekin um niðurskurð eða slátrun búfjár stefnenda áður en vörslusvipting þess fór fram. Þannig verður ekki betur séð en að tímasetning vörslusviptingar hafi verið miðuð við það að stofnunin hefði vörslur búfjár stefnenda í lágmarkstíma áður en fénu væri ráðstafað til slátrunar í tæka tíð áður en sauðfjárslátrun lyki það haustið. Þessi framgangsmáti var ekki málefnalegur og stenst ekki miðað við skilmála heimilda stefnda samkvæmt 37. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra og er heldur ekki í samræmi við meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Þá er óhjákvæmilegt að gera athugasemdir við þá framkvæmd stefnda að gera ekki ráðstafanir til að láta meta umfang þeirra aðgerða sem ólokið var við að ganga frá fjárhúsum stefnenda þegar til þess var gripið að stofnunin tæki vörslur búfjár þeirra. Þannig virðist auðsætt að svo skammt hafi verið eftir af framkvæmda-tíma við húsin að knýja hefði mátt fram verklok eða að minnsta kosti gefa stefnendum skamman frest á eigin ábyrgð og kostnað til að ljúka byggingunni þó vörslusvipting hefði farið fram. Slíkur framgangsmáti hefði verið í betra samræmi við skyldur stefnda til meðalhófs.

15. Niðurskurður bústofns stefnenda var þeim augljóslega mikið persónulegt áfall og til þess fallinn að valda þeim álitshnekki. Sauðfjárbúskapur bænda sem búa við aðstæður einsog þær sem stefnendur bjuggu við verður ekki virtur á sama hátt og hvert annað starf heldur fremur sem lífsmáti eða lífsstíll og það að neyðast til að láta af búfjárhaldi varðar því allan lífsgrundvöll þeirra og það hvernig þeir höfðu kosið að verja lífi sínu. Auðsætt er að stefnendur urðu fyrir tjóni af ólögmætri framgöngu stefnda. Þeir hafa freistað þess að sýna fram á að þeir hafi orðið fyrir fjárhagstjóni og hvert sé umfang þess tjóns með því að leggja fram mat dómkvadds matsmanns. Á það verður að fallast með stefnda að matsgerð þessi er ekki til þess fallin að skapa grundvöll að bótakröfum stefnenda vegna fjárhagstjóns. Kemur þar bæði til að í matsgerðinni er á engan hátt reynt að leggja mat á tilkostnað þann sem stefnendur hefðu haft af öflun þeirra verðmæta sem þeir urðu af samkvæmt matsgerðinni og hitt að á matsgerðinni eru gallar sem varða hreinar rökvillur, eins og það að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni vegna verðrýrnunar heyforða sem búfé stefnenda gat ekki étið eftir að því hafði verið slátrað. Þá verður einnig að taka undir það með stefnda að veigamiklar vísbendingar eru uppi um það í málinu að framlegð stefnenda af sauðfjárbúskap hafi í raun verið neikvæð í efnahagslegu tilliti. Verður með vísan til þessa ekki fallist á bótakröfu stefnenda vegna fjárhagstjóns en stefnda gert að greiða stefnendum miskabætur eins og greinir í dómsorði. Af hálfu stefnenda flutti málið V-kk-nf K-kk-nf lögmaður en af hálfu stefnda flutti málið E-kk-nf Á-kk-nf E-kk-nf lögmaður. Málið dæmdi Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari.

Dómsorð :

Stefndi skal greiða hvorum stefnenda 1.500.000 krónur. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. þóknun lögmanns þeirra, V-kk-ef K-kk-ef, 2.000.000 króna.