704/2022

Útdráttur

S höfðaði mál gegn H og krafðist ómerkingar tiltekinna ummæla sem H viðhafði í hlaðvarpsþættinum The Mike Show en að mati S bendlaði H hann við veðmálasvindl með ummælum sínum. Jafnframt krafðist S miskabóta og bóta vegna kostnaðar við birtingu dóms, atriðisorða hans og forsendna. Í málinu lá hvorki fyrir hljóðupptaka af þættinum í heild eða hluta né endurrit af honum í heild eða hluta. H byggði ekki á því fyrir Landsrétti að ummælin væru ranglega höfð eftir honum en taldi hins vegar að þau hefðu verið slitin úr samhengi og hann hafi verið að ræða orðróm sem hafi verið á kreiki um veðmálasvindl í tengslum við körfuknattleik Þórs Akureyri og Njarðvíkur, en S var leikmaður Þórs. Þegar tekin var afstaða til ómerkingarkröfu S var litið til þess að H féllst á að hafa látið ummælin falla, hann baðst afsökunar á þeim, viðurkenndi að hafa ekki haft neina sönnun fyrir réttmæti þeirra og hann tók ummælin úr birtingu. Taldi Landsréttur að H hefði með þessu fallist á að ummælin, eins og þau voru sett fram í stefnu málsins og svo langt sem þau næðu, hafi verið óviðurkvæmileg í skilningi 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga og var því niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu þeirra staðfest. Við mat á því hvort ummæli H hefðu falið í sér ólögmæta meingerð í garð S, sbr. b-lið. 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, var litið til þess að skort hafi gögn um heildarsamhengi umræðunnar sem ummælin féllu í og lagt til grundvallar að fram hafi komið í hlaðvarpsþættinum að um orðróm væri að ræða fremur en beinar fullyrðingar H um að S væri flæktur í veðmálasvindl.

Jafnframt var litið til þess að H baðst afsökunar á ummælunum opinberlega, viðurkenndi að ummælin hefðu ekki verið studd sönnunargögnum og fjarlægði ummælin úr birtingu. Rakið var að í réttarframkvæmd hafi verið litið svo á að leiðrétting rangra ummæla og afsökunarbeiðni þess sem þau viðhafði skipti máli við mat á því hvort um ummæli feli í sér ólögmæta meingerð og við mat á miska, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 77/1998 frá 1. desember 1989 og nr. 383/2012 frá 24. janúar 2013. Með vísan til framangreindra atriða og þess að H njóti ríks tjáningarfrelsis í umræðu um málefni sem hafa almenna þýðingu, var ekki talið að H hefði með umfjöllun sinni framið slíka meingerð gagnvart S að uppfyllt væru skilyrði b - liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga og H því ekki gert að greiða S miskabætur. Þá var ekki fallist á kröfu S um greiðslu bóta vegna kostnaðar við birtingu forsendna og niðurstöðu dómsins, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Að teknu tilliti til krafna málsaðila og niðurstöðu málsins var málsaðilum gert að bera sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 15. nóvember 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 18. október 2022 í málinu nr. E- 1699/2021.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess að þess að hinum áfrýjaða dómi verði breytt á þá leið að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur eða lægri fjárhæð að mati dómsins, með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. maí 2021 til 17. sama mánaðar en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Aðaláfrýjandi krefst þess einnig að gagnáfrýjanda verði gert að greiða honum 300.000 krónur eða lægri fjárhæð til að standa straum af kostnaði við birtingu dóms, atriðisorða hans og forsendna í dagblaði. Að öðru leyti krefst aðaláfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 7. desember 2022. Hann krefst þess að hann verði sýknaður af dómkröfum aðaláfrýjanda en til vara að fjárkröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Atvik málsins eru skilmerkilega rakin í hinum áfrýjaða dómi, sem og málsástæður aðila. Meginatriði þeirra eru að aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi á hendur gagnáfrýjanda og gerir þá kröfu að eftirfarandi ummæli verði dæmd dauð og ómerk:

„... það hafi verið krísufundur klukkutíma fyrir leik þar sem upp hafi komist um veðmálasvindl hjá Þór Akureyri. Og ákveðinn leikmaður, og ég held að það sé allt í lagi að ég nefni það bara, að það hafi verið tekinn fundur með S-x-x S-x-x [...]og þar hafi bara liðið komist að þessu“.

5

Kröfu um ómerkingu ummælanna, sem og kröfu um miskabætur, reisir aðaláfrýjandi á 235., 236. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá vísar hann einnig til 50. og 59. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, sem og b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1998.

6

Aðaláfrýjandi er körfuknattleiksmaður að atvinnu og lék með Þór Akureyri í efstu deild karla. Gagnáfrýjandi var einn af stjórnendum hlaðvarpsins The Mike Show, sem fjallaði um íþróttaviðburði, innanlands sem utan. Þann 2. maí 2021 var sendur út hlaðvarpsþáttur sem bar titilinn: „Var í Max 2022, dæma Liverpool sigur og veðmálasvindl í Domino’s?“. Í umræddum þætti var meðal annars rætt um leik Þórs Akureyri gegn Njarðvík í 20. umferð Domino’sdeildarinnar í körfubolta sem leikinn hafði verið sama dag. Ágreiningslaust er að ætlað veðmálasvindl var rætt í þættinum og þá í tengslum við umfjöllum um fyrrnefndan leik. Jafnframt er ágreiningslaust að gagnáfrýjandi nafngreindi aðaláfrýjanda í tengslum við þá umræðu.

7

Daginn eftir birtist frétt á vefsíðunni www. karfan. is þar sem fram kom að hávær orðrómur hafi farið af stað daginn sem leikur Þórs og Njarðvíkur fór fram þess efnis að aðaláfrýjandi væri flæktur í veðmálasvindl í tengslum við leik þennan. Segir þar einnig að aðaláfrýjandi hafi þó skilað góðu framlagi og skorað 17 stig úr 12 skotum.

Eftir að leiknum lauk hafi verið fjallað um hann í hlaðvarpinu The Mike Show og þar greint frá því að gengið hefði verið á a-kk-þf á fundi fyrir leik og hann inntur svara um ætlað veðmálasvindl sem hann væri flæktur í. Í fréttinni segir jafnframt að Þór Akureyri hafi sent frá sér yfirlýsingu vegna málsins og í fréttinni tekið upp efni hennar þar sem umræddum ávirðingum var vísað á bug og tekið fram að enginn fundur hafi átt sér stað með aðaláfrýjanda.

8

Sama dag birtist frétt á vefmiðlinum Vísi þar sem fram kemur að gagnáfrýjandi hafi beðist afsökunar á ummælum sem hann hafði látið falla í umræddum hlaðvarpsþætti deginum áður. Jafnframt kemur fram í fréttinni að gagnáfrýjandi hafi sent frá sér yfirlýsingu þar sem hann hafi beðist afsökunar á ummælunum og að orð hans hafi ekki átt að skilja á þann veg að verið væri að saka aðaláfrýjanda um veðmálasvindl heldur var átt við að fundur hefði verið haldinn með honum og ekkert hafi verið við frammistöðu hans að athuga.

9

Í málinu liggur einnig fyrir að frétt hafi birst í miðlum í Serbíu, heimalandi aðaláfrýjanda, þann 5. maí 2021. Í fréttinni hafi komið fram að gagnáfrýjandi hafi sakað aðaláfrýjanda um að vera flæktur í svindl og bera ábyrgð á tapi Þórs í umræddum leik. Í fréttinni er vísað til ummæla gagnáfrýjanda um að klukkutíma fyrir leikinn hafi stjórnendur félagsins haldið fund með aðaláfrýjanda og hann nafngreindur. Jafnframt kom fram í fréttinni að þetta hafi verið í öllum fréttum á Íslandi en aðaláfrýjandi gefið út yfirlýsingu og neitað þessum orðrómi og að félagið hafi staðfest að enginn fundur hafi átt sér stað. Í fréttinni kemur einnig fram að gagnáfrýjandi hafi komið fram og sagt að hann hefði ekki meint þetta og að hann hefði engar sannanir fyrir því sem hann sagði.

10

Vitnið V-kk-nf H. V-kk-nf, fyrrum lögmaður gagnáfrýjanda, gaf skýrslu fyrir Landsrétti. Í skýrslu sinni staðfesti hann að kröfubréf, þar sem hin umdeildu ummæli komu fram, hafi hann sjálfur skrifað upp eftir bút af upptöku af umræddum hlaðvarpsþætti. Bréf þetta er dagsett 17. maí 2021 oger meðal gagna málsins. Þar er gerð krafa um að gagnáfrýjandi biðjist afsökunar, leiðrétti ummælin og greiði aðaláfrýjanda 2.000.000 króna í miskabætur og lögmannkostnað.

Niðurstaða

11

Í skýrslu vitnisins V-kk-ef fyrir Landsrétti kom fram að hann hafi sjálfur ritað upp hin umþrættu ummæli eftir hljóðupptöku af hlaðvarpsþættinum. Aðspurt gat vitnið ekkert frekar upplýst um efni þáttarins. Fyrir Landsrétti byggir gagnáfrýjandi ekki á því að ummælin sem um er deilt séu ranglega eftir honum höfð sem slík, þótt hann telji þau hafi verið slitin úr samhengi og að hann hafi verið að ræða um orðróm sem verið hafi á kreiki. Þess er að geta að hvorki hljóðupptaka af þættinum í heild eða hluta né endurrit af honum í heild eða hluta eru meðal gagna málsins. Ummælin sem krafist er að ómerkt verði eins og þau eru sett fram í stefnu málsins eru byggð á uppritun þeirra í umræddu kröfubréfi.

12

Aðalá frýjandi heldur því fram að hlaðvarpsþátturinn sem um ræðir falli undir 13. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 38/2011, en samkvæmt a-lið 1. mgr. 50. gr. sömu laga beri sá einstaklingur ábyrgð á því sem hann tjáir sig um eða flytur í eigin nafni eða efni sem hann miðlar oghefur sjálfur samið eða efni sem hann flytur samkvæmt eigin ákvörðun enaðrir hafa samið. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að gagnáfrýjandi beri ekki ábyrgð á umstefndum ummælum á grundvelli fyrrgreindar ábyrgðarreglu laga nr. 38/2011.

13

Í málinu er tekist á um mörk tjáningarfrelsis og æruverndar, en réttindi þessi njóta verndar ákvæða í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Þannig segir í 73. gr. stjórnarskrárinnar að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en hann verði að ábyrgjast þær fyrir dómi. Þá segir í 3. mgr. greinarinnar að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu, öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði eða vegna réttinda eða mannorðs, enda teljist þær skorður nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Í 71. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um vernd friðhelgi einkalífs og fellur æra og mannorð undir hugtakið einkalíf í þeirri grein. Sambærileg ákvæði er að finna í 8. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í samræmi við efni 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar hafa verið lögfest ákvæði í almennum hegningarlögum um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs, sem fela í sér takmarkanir á því tjáningarfrelsi, sem greinin ella kveður á um.

14

Þegar réttindi þessi eru vegin og metin er, þegar það á við, gerður greinarmunur á gildisdómum annars vegar og staðhæfingum um staðreyndir hins vegar. Gildisdóma er ekki unnt að sanna, þótt gera verði þá kröfu, misríka eftir aðstæðum, að sýnt sé fram á að þeir eigi sér einhverja stoð í staðreyndum. Þegar um er að ræða staðhæfingu um staðreynd, sem unnt á að vera að staðreyna, gilda einnig misríkar sönnunarkröfur eftir atvikum og eðli máls. Jafnframt er horft til þess hvort um endursögn sé að ræða eða frásögn af orðrómi og hvort viðkomandi hafi þannig mögulega mátt vera í góðri trú um réttmæti ummæla sinna er hann lét þau falla, þótt þau síðar reynist röng eða villandi.

15

Þegar leyst er úr kröfu aðaláfrýjanda um ómerkingu hinna umþrættu ummæla, með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, er óhjákvæmilegt að líta til þess að fyrir liggur að gagnáfrýjandi hefur fyrir Landsrétti ekki haldið því fram að uppritunin á ummælum hans sé röng. Þá hefur hann beðist afsökunar á þeim, svo sem fyrr er rakið, og viðurkennt að hann hafi ekki haft neina sönnun fyrir réttmæti þeirra.

Jafnframt því hefur hann gert ráðstafanir sem miðuðu að því að hinn umdeildi hlaðvarpsþáttur væri ekki lengur aðgengilegur. Verður að telja að í þessu felist að gagnáfrýjandi hafi í raun fallist á að ummælin, eins og þau eru sett fram í stefnu málsins og svo langt sem þau ná, hafi verið óviðurkvæmileg í skilningi 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu þeirra.

16

Þegar aftur á móti er metið hvort ummæli gagnáfrýjanda hafi falið sér skaðabótaskylda meingerð gagnvart aðaláfrýjanda samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga er til eftirfarandi atriða að líta.

17

Fyrst er þess að geta að frá almennu sjónarmiði á umræða um veðmálasvindl tengt íþróttakappleikjum erindi til almennings, þótt ekki sé deilt um í þessu máli að aðaláfrýjandi, sem er þekktur körfuknattleiksmaður, hafiekki tengst slíkum málum.

18

Gagnáfrýjandi hefur ekki synjað fyrir hin umstefndu ummæli sem slík, svo sem fyrr er rakið, en telur að þau hafi verið slitin úr samhengi og ekki verði af þeirri ástæðu leyst úr því hvort ummælin hafi falið í sér ærumeiðandi aðdróttun í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga, sbr. og 236. gr. sömu laga, eða hversu alvarleg sú aðdróttun sé, án þess að samhengi þeirra við umræðuna um málið í þættinum í heild liggi fyrir.

Er þess þá að gæta að í uppritun ummælanna eru úrfellingarmerki sem gefa til kynna að við uppritunina hafi verið sleppt því sem kom á undan ummælunum og einnig því sem þar kom á milli. Liggur þannig í raun ekki fyrir í málinu neitt um efnisinnihald þess sem ekki skilaði sér í upprituna. Því skortir í málinu gögn um heildarsamhengi umræðunnar sem fram fór, en mat á þvíg etur ráðið úrslitum við mat á því hvort farið hafi verið út fyrir mörk tjáningarfrelsis eða ekki með ummælum, sbr. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu 18. september 2008 í máli nr. 35916/04 C-x-x gegn Frakklandi og 23. júní 2009 í málinr. 32550/05 B-x-x gegn Serbíu.

19

Þá ber að líta til þess að af gögnum málsins og skýrslutökum fyrir héraðsdómi má álykta að til umræðu í þættinum hafi verið orðrómur sem á kreiki var um ætlað veðmálasvindl í Domino’s deild karla í körfuknattleik og að hin umstefndu ummæli hafi fallið í tengslum við þá umræðu. Þannig kom fram í skýrslu gagnáfrýjanda fyrir héraðsdómi að hann hafi séð umræðu um orðróminn inni á spjallsíðu á Facebook um Domino’s- deildina, en í þeim hópi hafi verið fjöldi einstaklinga. Þá hafi orðrómurinn verið ræddur í minni hópum sem hann tilheyrði og hann heyrt um hann í símtölum við ónefnda aðila. Þá verður þetta ráðið af yfirlýsingu Körfuknattleiksdeildar Þórs 3. maí 2021 þar sem vísað er til orðróms um að aðaláfrýjandi væri flæktur í veðmálasvindl sem hafi verið á allra vörum daginn áður. Þykir mega leggja til grundvallar að áður en þátturinn var sendur út hafi slíkur almennur orðrómur verið kominn á kreik og að fram hafi komið í þættinum að um orðróm hafi verið að ræða, svo sem gert er í hinum áfrýjaða dómi, fremur en að um hafi verið að ræða beinar fullyrðingar gagnáfrýjanda sjálfs um að aðaláfrýjandi væri flæktur í veðmálasvindl. Orðalag hinna umþrættu ummæla styðja og þennan skilning.

20

Þá liggur fyrir í málinu, eins og fyrr er getið, frétt af visi. is frá 3. maí 2021, eða strax deginum eftir að ummælin féllu. Þar er greint frá því að gagnáfrýjandi hafi beðið aðaláfrýjanda afsökunar og greint frá yfirlýsingu Þórs Akureyri sem fyrr er rakin.

Liggur þannig fyrir að gagnáfrýjandi baðst afsökunar á ummælum sínum strax daginn eftir að þau birtust. Þá birti hann afsökunarbeiðni á Facebooksíðu sinni ásamt því að senda frá sér yfirlýsingu þar sem hann meðal annars baðst afsökunar á því að hafa gefið í skyn að aðaláfrýjandi hefði eitthvað saknæmt unnið og þannig verið dreginn inn í þessa umræðu. Viðurkenning gagnáfrýjanda á að ummælin væru ekki studd sönnunargögnum og afsökunarbeiðni hans voru opinber og komu fram strax daginn eftir umræddan hlaðvarpsþátt, fengu umfjöllun í fjölmiðlum og var beint til aðaláfrýjanda. Þá er þess að geta að þegar frétt um málið birtist í fjölmiðlum í heimalandi aðaláfrýjanda var þar getið um afsökunarbeiðni gagnáfrýjanda og yfirlýsingu Þórs Akureyri um að aðaláfrýjandi lægi ekki undir neinum grun um að tengjast veðmálasvindli. Telur dómurinn að ætla verði að afsökunarbeiðni gagnáfrýjanda og yfirlýsingar hans um að ummælin væru ekki studd neinum sönnunargögnum hafi takmarkað verulega þau óþægindi sem aðaláfrýjandi kann að hafa haft af því að nafn hans var bendlað við veðmálasvindl. Þá er þess loks að geta að gagnáfrýjandi fjarlægði úr þættinum alla umræðu í tengslum við leik Þórs og Njarðvíkur og tók að lokum þáttinn í heild úr birtingu. Ekki liggur fyrir nákvæmlega hvenær ummælin voru fjarlægð eða þátturinn tekinn úr birtingu en af skýrslu gagnáfrýjanda fyrir héraðsdómi má ætla að það hafi verið fljótlega eftir að honum barst kröfubréf frá fyrrum lögmanni aðaláfrýjanda. Í réttarframkvæmd hefur verið litið svo á að leiðrétting rangra ummæla og afsökunarbeiðni þess sem þau viðhafði skipti máli við mat á því hvort um ummæli feli í sér ólögmæta meingerð og við mat á miska, sbr. dóma Hæstaréttar 1. desember 1989 í máli nr. 77/1998 og 24. janúar 2013 í máli nr. 383/2012.

21

Gagnáfrýjandi nýtur ríks tjáningarfrelsis í umræðu um málefni sem hafa almenna þýðingu. Þegar litið er til allra þeirra atriða sem að framan eru rakin um orð og athafnir gagnáfrýjanda í kjölfar þess að hann lét hin umþrættu ummæli falla verður ekki talið að hann hafi með umfjöllun sinni framið slíka meingerð gagnvart aðaláfrýjanda að uppfyllt séu skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Verður gagnáfrýjandi því sýknaður af þessari kröfu aðaláfrýjanda.

22

Þá verður með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms heldur ekki fallist kröfu aðaláfrýjanda um greiðslu bóta vegna kostnaðar við birtingu forsendna og niðurstöðu dómsins, sbr. 2. mgr. 241 gr. almennra hegningarlaga, og verður gagnáfrýjandi einnig sýknaður af þessari kröfu.

23

Að teknu tilliti til krafna málsaðila í héraði og fyrir Landsrétti og niðurstöðu málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður hvorum málsaðila gert að bera sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um ómerkingu ummæla.

Gagnáfrýjandi, H-kk-nf J-kk-nf H-kk-nf, er að öðru leyti sýkn af kröfum aðaláfrýjanda, S-x-x S-x-x.

Málskostnaður í héraði ogfyrir Landsrétti fellur niður.