277/2019

Útdráttur

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt fjárræði tímabundið í fimm ár.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 17. apríl 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 2. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2019 í málinu nr. L[…]/2018 þar sem sóknaraðili var sviptur fjárræði til 4. apríl 2024. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið á þá leið að hafnað verði kröfu varnaraðila um að sóknaraðili verði sviptur fjárræði. Þá krefst sóknaraðili þess að þóknun skipaðs verjanda hennar greiðist úr ríkissjóði.

3 Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og að kærumálskostnaður, þar með talin þóknun skipaðs talsmanns varnaraðila, greiðist úr ríkissjóði.

Niðurstaða

4 Með hinum kærða úrskurði var hafnað kröfu varnaraðila um að sóknaraðili skyldi svipt sjálfræði. Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti, heldur krafist staðfestingar hans. Til úrlausnar fyrir Landsrétti er því einungis krafa varnaraðila um að sóknaraðili verði svipt fjárræði sem tekin var til greina með hinum kærða úrskurði.

5 Samkvæmt 4. gr. lögræðislaga er heimilt með úrskurði dómara að svipta mann tímabundið lögræði, standi brýn þörf til enda hafi önnur og vægari úrræði í formi aðstoðar verið fullreynd. 6 Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði greindist sóknaraðili fyrst með […]sjúkdóm árið 2014 en samkvæmt vottorði öldrunarlæknis 4. febrúar 2019, sem aflað var við meðferð málsins fyrir héraðsdómi, var sjúkdómurinn á þeim tíma kominn á „meðal alvarlegt stig“. Að mati læknisins fól sú greining í sér að sóknaraðili væri „ekki lengur fær um að sjá um sín fjármál sjálf án aðstoðar“. Samkvæmt vottorði annars öldrunarlæknis 22. ágúst 2018, sem jafnframt var aflað við meðferð málsins fyrir héraðsdómi, var ástand sóknaraðila metið það slæmt að hún gæti „engan veginn séð um sig sjálf og fjármál sín“. Sóknaraðili gaf skýrslu fyrir héraðsdómi en samkvæmt niðurstöðu meirihluta hans, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmanni, er sóknaraðili „vegna heilabilunar ekki fær um að ráða fé sínu“.

7 Ljóst er af gögnum málsins að sóknaraðili á umtalsverðar eignir með eiginmanni sínum. Í ljósi framangreindrar heilabilunar sóknaraðila liggur af þeim sökum fyrir að hún hefur brýna hagsmuni af því að fá staðgöngumann til að gæta hagsmuna sinna við meðferð þeirra. Gögn málsins bera ekki með sér að eiginmaður sóknaraðila hafi fengið umboð til að ráðstafa eignum hennar en auk þess liggur fyrir að henni var ekki skipaður ráðsmaður á grundvelli IV. kafla lögræðislaga áður en veikindi hennar komust á svo alvarlegt stig. Samkvæmt því eru ekki önnur úrræði tæk til að tryggja hagsmuni sóknaraðila á fullnægjandi hátt en svipta hana fjárræði og skipa henni lögráðamann í samræmi við ákvæði lögræðislaga. Eiginmaður sóknaraðila hefur við þessar aðstæður enga lögbundna heimild til að taka ákvarðanir um ráðstöfun eigna hennar. Breytir engu um það þótt sóknaraðili hafi sjálf látið í ljós þá ósk að eiginmaður hennar annist fjármál hennar, enda liggur fyrir samkvæmt fyrrgreindu vottorði öldrunarlæknis 4. febrúar 2019 að sökum innsæisskorts átti hún sig ekki á því að hún sé komin í þörf fyrir að láta aðra sjá um fjármál sín.

8 Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

9 Samkvæmt ákvæðum 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 greiðist málskostnaður fyrir Landsrétti, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila, úr ríkissjóði, eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kostnaður af málinu fyrir Landsrétti, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Á-kk-ef J-kk-ef lögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, S-kk-ef A-kk-ef H-kk-ef lögmanns, 250.000 kr. til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði.

Sératkvæði

O-kvk-ef M-kvk-ef A-kvk-ef

1 Svipting gerhæfis samkvæmt 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 felur í sér íþyngjandi inngrip í friðhelgi einkalífs hlutaðeigandi einstaklings sem aðeins verður gripið til að uppfylltum skilyrðum 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Verður gerhæfi því aðeins skert að það sé gert samkvæmt lagaheimild, í lögmætum tilgangi og að gætt sé meðalhófs. Þegar í hlut á einstaklingur sem býr við fötlun í skilningi ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem fullgiltur var af Íslands hálfu 23. september 2016, sbr. auglýsingu nr. 5/2016 sem birt er í Cdeild Stjórnartíðinda 29. júní 2017, verður jafnframt að gæta þess að túlka ákvæði lögræðislaga til samræmis við ákvæði hans og hafa hliðsjón af meginreglu aliðar 3. gr. samningsins um sjálfræði einstaklinga sem búa við fötlun og frelsi þeirra til að taka eigin ákvarðanir. Jafnframt ber að taka mið af ákvæði 12. gr. samningsins þar sem kveðið er á um að fatlað fólk skuli njóta gerhæfis til jafns við aðra og fá þann stuðning sem það kann að þarfnast þegar það nýtir gerhæfi sitt. Þá skuli aðildarríkin meðal annars tryggja að í tengslum við allar ráðstafanir sem varði nýtingu gerhæfis séu réttindi, vilji og séróskir viðkomandi einstaklings virt.

2 Samkvæmt gögnum málsins hefur sóknaraðili verið greind með […]sjúkdóm sem birtist meðal annars í skertu minni og vitrænni skerðingu. Varnaraðili býr því við fötlun í skilningi samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en samkvæmt 2. mgr. 1. gr. samningsins teljast til fatlaðs fólks meðal annars þeir sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og virka samfélagsþátttöku til jafns við aðra.

3 Með lögum nr. 84/2015 sem tóku gildi 1. janúar 2016 voru gerðar umfangsmiklar breytingar á ákvæðum lögræðislaga. Í athugasemdum við frumvarp að breytingarlögunum var tekið fram að tilefni þess væri meðal annars fyrirhuguð fullgilding samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Jafnframt kom þar fram að breytingar á inngangsmálslið 4. gr. lögræðislaga tækju mið af ákvæðum 12. gr. samningsins og að breytingarnar væru lagðar til svo að skýrt væri að einstaklingur yrði ekki sviptur gerhæfi nema þegar brýn nauðsyn stæði til og önnur úrræði nýttust honum ekki til þess að ráða ráðum sínum. Breytingarnar væru til þess fallnar að undirstrika það sjónarmið að svipting gerhæfis væri algert neyðarúrræði þegar önnur lögbundin samfélagsleg úrræði gætu með engu móti nýst viðkomandi.

4 Samkvæmt alið 4. gr. lögræðislaga, eins og ákvæðinu var breytt með framangreindum breytingarlögum, er heimilt með úrskurði dómara að svipta mann tímabundið sjálfræði, fjárræði eða hvoru tveggja ef hann er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eða vegna annars konar alvarlegs heilsubrests, enda standi brýn þörf til og önnur og vægari úrræði í formi aðstoðar hafi verið fullreynd. Af ákvæðinu leiðir að einstaklingur verður ekki sviptur fjárræði sínu þótt sýnt þyki að hann sé ekki fær um að ráða fé sínu af þeim ástæðum sem þar greinir nema jafnframt séu uppfyllt þau skilyrði ákvæðisins að brýn þörf standi til sviptingarinnar og að önnur og vægari úrræði í formi aðstoðar þyki ekki með nokkru móti tæk. Er það í samræmi við þá nálgun samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og Mannréttindadómstóls Evrópu, að sú skerðing sem einstaklingur býr við eigi ekki sjálfkrafa að leiða til sviptingar gerhæfis og að dómara beri í hverju tilviki að meta hvort vægari úrræði séu tæk, sbr. til dæmis dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í málinu I-x-x gegn Króatíu frá 18. september 2014. Læknisfræðilegt mat á skerðingu sóknaraðila er því aðeins einn af þeim þáttum sem dómnum ber að líta til við framkvæmd þess lagalega meðalhófsmats sem beiting 4. gr. lögræðislaga kallar á.

5 Í málinu liggur fyrir vottorð F öldrunarlæknis 4. febrúar 2019 sem aflað var við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Þar kemur fram að sjúkdómur sóknaraðila sé kominn á „meðal alvarlegt stig“ þannig að hún sé ekki lengur fær um að sjá um fjármál sín án aðstoðar. Þrátt fyrir minnistap, verkstol og skort á sjúkdómsinnsæi geti einstaklingur með […]sjúkdóm samt sem áður haft skýran vilja. Sóknaraðili hafi skýran vilja og hafi tjáð lækninum að hún óski þess að eiginmaður hennar sjái um fjármál hennar að því marki sem hún sé ófær um það sjálf. Fyrir héraðsdómi var F einnig spurð að því hvort hún teldi sóknaraðila bera skynbragð á það að leita eftir vægara úrræði í formi veitingar allsherjarumboðs eða skipunar ráðsmanns. Taldi hún að þótt sóknaraðili bæri ekki skynbragð á eigin getu væri vilji hennar varðandi aðstoð eiginmanns það skýr að hún teldi útgáfu allsherjarumboðs til hans eða skipun ráðsmanns viðeigandi úrræði.

6 Sóknaraðili gaf ítarlega skýrslu við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Spurð um hver sæi um fjármál þeirra hjóna kvað hún það vera eiginmann sinn en að þau spjölluðu saman ef eitthvað sérstakt væri. Kvaðst sóknaraðili treysta eiginmanni sínum algjörlega. Aðspurð hvort hún vildi selja fasteign við […] í eigu þeirra hjóna kvað sóknaraðili svo vera.

7 Ekkert þeirra vitna sem tekin var skýrsla af við meðferð málsins fyrir héraðsdómi bar á þann veg að eiginmaður sóknaraðila eða aðrir hefðu komið því til leiðar að misfarið væri með fé hennar.

8 Við meðferð málsins fyrir Landsrétti lögðu varnaraðilar fram afrit af skuldabréfi að fjárhæð 10.000.000 króna sem gefið var út 21. júní 2016 og tryggt er með veði í fasteigninni […] sem er í eigu sóknaraðila og eiginmanns hennar. Þótt varnaraðilar hafi ekki fengið upplýsingar um með hvaða hætti sóknaraðili og eiginmaður hennar hafi ráðstafað andvirði skuldabréfsins veitir efni þess ekkert tilefni til að ætla að um óeðlilega ráðstöfun hafi verið að ræða. Engin önnur gögn liggja fyrir í málinu um þessa ráðstöfun. 9 Samkvæmt framangreindu er ekkert fram komið í málinu sem bent getur til þess að eiginmaður sóknaraðila eða aðrir hafi reynt að notfæra sér sjúkdóm hennar til að hafa af henni fé eða að hætta sé á slíku. Þá er ekkert fram komið sem bendir til þess að áform um sölu fasteignar í eigu sóknaraðila og eiginmanns hennar samrýmist ekki vilja eða hagsmunum hennar. Loks er ekkert fram komið sem bent getur til þess að sóknaraðili hafi sjálf ráðstafað fé sínu eða hafi áform um að ráðstafa því á einhvern þann hátt sem bersýnilega telst óráðvandlegur. Verður því ekki talið að brýn þörf sé á því í skilningi 4. gr. lögræðislaga að hún verði svipt fjárræði sínu.

10 Fyrir héraðsdómi bar F öldrunarlæknir að þrátt fyrir innsæisleysi í eigin sjúkdóm hefði sóknaraðili enn sem komið er það skýran vilja að hún teldi vægari úrræði en fjárræðissviptingu meira viðeigandi. Þá er sem fyrr greinir ljóst að það er afdráttarlaus vilji sóknaraðila að eiginmaður hennar sjái um að aðstoða hana við fjármál sín að því marki sem hún sé ekki fær um að annast þau sjálf en ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að hann sé fær um að veita henni þá aðstoð sem hún hefur þörf fyrir. Í ljósi framangreinds verður ekki talið að vægari úrræði í formi aðstoðar hafi verið fullreynd í málinu, en í því sambandi er einnig litið til þess að túlka verður skilyrði 33. gr. lögræðislaga fyrir skipun ráðsmanns í ljósi 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og þeirra ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem leggja áherslu á aðgang að aðstoð í stað lögræðissviptingar.

11 Að öllu framangreindu virtu tel ég að þrátt fyrir sjúkdóm sóknaraðila séu skilyrði 4. gr. lögræðislaga fyrir fjárræðissviptingu ekki uppfyllt. Því beri að hafna kröfu varnaraðila þess efnis.

12 Samkvæmt 17. gr. lögræðislaga ber að greiða þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, skipaðs talsmanns varnaraðila og annan málskostnað úr ríkissjóði. Ég tel rétt að staðfesta hinn kærða úrskurð hvað varðar kostnað af málinu í héraði og er sammála meirihluta dómara um kostnað af málinu fyrir Landsrétti.