284/2021

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu G um dómkvaðningu matsmanna til að svara tilteknum spurningum um skiptingu jarðarinnar K. Í úrskurði Landsréttar kom meðal annars fram að G yrði ekki meinað að afla matsgerðar um þau matsatriði sem beiðni hans lyti að enda bæri hann sjálfur bæði kostnað af henni og áhættu af því hvort hún nýttist honum. Þá væru matsspurningar G í matsbeiðni ekki svo óskýrar að óljóst væri hvað ætti að meta auk þess sem þær vörðuðu ekki atriði sem dómari metur á grundvelli almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Þá var ekki fallist á að matsspurningar væru bersýnilega þýðingarlausar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmenn til að svara spurningum samkvæmt matsbeiðni G.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 29. apríl 2021. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 19. maí 2021. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. apríl 2021 í málinu nr. M- 2954/2019 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmenn í samræmi við matsbeiðni hans. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraði og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4

Sóknaraðili byggir matsbeiðni sína á ákvæðum XII. kafla laga nr. 91/1991. Samkvæmt 1. mgr. 77. gr. laganna getur aðili sem á lögvarinna hagsmuna að gæta óskað eftir dómkvaðningu matsmanns þótt hann hafi ekki haft uppi kröfu vegna matsatriðis í dómsmáli ef það er gert til að staðreyna kröfu eða sanna atvik að baki henni. Þannig eiga aðilar samkvæmt lögum nr. 91/1991 að meginstefnu rétt á því að afla þeirra sönnunargagna sem þeir telja þörf á. Það er því hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Af þeim sökum ber dómara almennt að verða við beiðni um dómkvaðningu matsmanns. Þær matsspurningar sem leggja á fyrir matsmenn þurfa þó að fullnægja vissum lágmarksskilyrðum, hvort sem matsbeiðnin byggist á IX. eða XII. kafla laganna. Í fyrsta lagi þurfa matsspurningar að vera skýrar um hvað meta eigi, þá þurfa þær að vera um annað en það sem kemur í hlut dómara að meta samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laganna og loks mega matsspurningar ekki vera bersýnilega þýðingarlausar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna.

5

Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði er ekki ágreiningur með aðilum um að tilgangur matsbeiðni sóknaraðila er sá, að afla mats sem geti orðið grundvöllur að úrlausn dómkrafna um skiptingu jarðarinnar Króks á Kjalarnesi eða eftir atvikum grundvöllur sátta um þá skiptingu. Þá virðast aðilar sammála um að forsenda þess að unnt sé að krefjast slita á óskiptri sameign sé að sýnt sé að skipti séu framkvæmanleg án þess að tjón hljótist af. Í hinum kærða úrskurði er því jafnframt lýst að matsbeiðandi setji fram í matsbeiðni, meðfram matsspurningum sínum, ýmsar forsendur sem hann telji eðlilegt að hinir dómkvöddu matsmenn byggi niðurstöður sínar á, svo sem að nokkru leyti er gerð grein fyrir í úrskurðinum. Af gögnum málsins er ljóst að matsbeiðandi leggur til grundvallar matsbeiðni sinni að land jarðarinnar Króks sé skiptanlegt milli sameigendanna og vísar um það til úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 1997 í máli nr. Z- 16/1996. Þar hafi verið staðfest ákvörðun sýslumanns um að stöðva nauðungarsölu á jörðinni meðal annars með þeim rökum að líta yrði til þess að land jarða væri almennt skiptanlegt og að við skipti á jörðinni Króki virtist ekki þurfa að byggja á sjónarmiðum um nýtingu lands eða mannvirkja til hefðbundins búskapar. Jafnframt hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að ekki hefðu verið leiddar að því nægjanlega sterkar líkur að skipting jarðarinnar væri óframkvæmanleg. Þá er í matsbeiðni að þessu leyti vísað til ályktunar í matsgerð dómkvaddra matsmanna frá 13. júní 1997 um að unnt sé að skipta jörðinni milli sameigenda hennar og að skiptin sem slík hafi ekki í för með sér tjón á sameigninni. 6

Í matsbeiðni sóknaraðila er þess óskað að dómkvaddir matsmenn skoði og láti í té skriflegt og rökstutt álit um eftirgreind atriði:

„1. Þess er óskað að matsmenn skoði og meti hvort verðmæti einstakra hluta jarðarinnar Króks kunni að breytast til hækkunar eða lækkunar, eftir skiptingu jarðarinnar milli eigendanna, með og án áframhaldandi lögbýlisréttar á jörðinni og útskiptum spildum.

2. Þess er óskað að matsmenn meti það í framhaldinu hvernig rétt og eðlilegt sé að skipta landi jarðarinnar milli eigenda, að teknu tilliti til eignarhlutfalla, flatarmáls jarðarinnar, legu landspildna og landgæða þeirra og verðmætis sem ætla má að spildurnar hafi eftir skiptin, þannig að skiptingin feli í sér hagfellda og sanngjarna verðmætaskiptingu, án þess að nokkur eða veruleg verðmætarýrnun eigi sér stað. Undanskilið skiptingunni verði bæjarhúsin að Króki og lóð kringum þau.

3. Þess er óskað að matsmenn meti skynsamlega og heppilega afmörkun lóðar kringum bæjarhúsin að Króki, en matsbeiðandi mun hafa uppi kröfu um að bæjarhúsin og lóðin verði áfram í óskiptri sameign hans og matsþola og falli því ekki undir skiptinguna samkvæmt 2. tölulið hér að framan. Vegna breyttra forsendna frá matinu 1997 og væntanlegs niðurrifs bæjarhúsanna óskar matsbeiðandi þess að matsmenn meti, eftir því sem hægt er og skynsamlegt og heppilegt kann að þykja, afmörkun annars vegar ca. 1.000 – 1.500 fermetra lóðar en hins vegar ca. 2.500 fermetra lóðar kringum bæjarhúsin.“7

Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna synjað með þeim rökum að matsbeiðandi gæti ekki sannað með matsgerð frá árinu 1997, sem ekki hefði verið staðfest fyrir dómi og ekkert lægi fyrir um hvort unnt væri að afla slíkrar staðfestingar, að unnt væri að slíta hinni óskiptu sameign án þess að tjón hlytist af. Segir í hinum kærða úrskurði að sú framsetning matsbeiðanda að afla mats, sem þannig sé ætlað að byggja á hinni fyrri matsgerð og koma til viðbótar henni, geti því ekki staðist og að öflun slíkrar matsgerðar sé því tilgangslaus í skilningi 46. gr. laga nr. 91/1991.

8

Við úrlausn máls þessa verður fyrst að líta til þess að samkvæmt meginreglu eignaréttar, sem á stoð í ákvæðum 20. kapítula kaupabálks Jónsbókar, getur einn sameigenda krafist slita á sérstakri sameign til þess að hver þeirra fái hluta af henni í samræmi við eignarhlutfall sitt, enda sé hún skiptanleg, skiptum verði komið við án þess að það leiði til tjóns að þarflausu og það stangist hvorki á við lög né samning, sem eignina varða, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 21. júní 2005 í máli nr. 234/2005 og 22. febrúar 2017 í máli nr. 344/2006.

9

Af hálfu varnaraðila hafa ekki verið færð fram nægjanleg rök fyrir því að skipting jarðarinnar sé óframkvæmanleg eða að henni verði ekki skipt án verulegs tjóns fyrir sameigendur. Þó svo að í málinu liggi fyrir matsgerð frá árinu 1997 þykir hún ekki geta staðið í vegi fyrir því að sóknaraðili leiti nú eftir því að fram fari mat á þeim atriðum sem í matsbeiðni greinir. Er þá helst að líta til þess að langur tími er liðinn frá gerð fyrri matsgerðar og þess að forsendur fyrir kröfu um skiptingu fasteignarinnar kunna að hafa breyst á þeim tíma sem liðinn er. Þá verður ekki heldur séð að það ráði úrslitum þótt fyrri matsgerð hafi ekki verið staðfest fyrir dómi eða óvissa sé um hvort slík staðfesting sé möguleg. Ábyrgð á framsetningu spurninga og forsendna í matsbeiðni hvílir á sóknaraðila. Niðurstaða matsgerðar, sem vegna þessa yrði talin hafa takmarkað sönnunargildi, myndi ekki binda hendur dómara í hugsanlegu dómsmáli milli aðila. Verður sóknaraðila því ekki meinað að afla matsgerðar um þau matsatriði sem beiðni hans lýtur að enda ber sóknaraðili sjálfur bæði kostnað af henni og áhættu af því hvort hún nýtist honum. Þá eru matsspurningar sóknaraðila í matsbeiðni ekki svo óskýrar að óljóst sé hvað meta eigi auk þess sem þær varða ekki atriði sem dómari metur á grundvelli almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Loks verður ekki fallist á að matsspurningarnar séu bersýnilega þýðingarlausar þótt óvíst sé á þessu stigi hvort matsgerð muni í reynd koma sóknaraðila að notum. Af framangreindum sökum verður fallist á kröfur sóknaraðila í máli þessu.

10

Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmenn í samræmi við beiðni sóknaraðila.

11

Að fenginni þessari niðurstöðu verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmenn til að svara spurningum samkvæmt matsbeiðni sóknaraðila, G-kk-ef H-kk-ef G-kk-ef, 19. júní 2019.

Varnaraðilar, A-kvk-nf M-kvk-nf H-x-x G-kvk-nf, G-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf H-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf, H-kvk-nf H-kvk-nf G-kvk-nf, Ó-kvk-nf Þ-kvk-nf H-kvk-nf G-kvk-nf og S-kvk-nf H-kvk-nf G-kvk-nf, greiði óskipt sóknaraðila 600.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.