637/2019

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að drengirnir hennar þrír yrðu teknir úr umráðum A og afhendir henni með vísan til laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Í dómi Landsréttar kom fram að litið verði svo á að drengirnir hefðu haft búsetu í tilteknu ríki rétt áður en þeir voru fluttir hingað til lands, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995. Þá var lagt til grundvallar að A og B hefðu á þeim tíma farið sameiginlega með forsjá drengjanna. Hefðu þeir því verið fluttir hingað til lands með ólögmætum hætti og haldið hér á ólögmætan hátt, sbr. sama lagaákvæði. Ekki var fallist á það með A að undantekningarákvæði 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 ætti við í málinu. Samkvæmt þessu var hinn kærði úrskurður staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 11. september 2019, sem barst réttinum tveimur dögum síðar. Málsgögn bárust 24. sama mánaðar. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 1. október 2019. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. ágúst 2019 í málinu nr. A[...]/2019 þar sem varnaraðila var heimilað að fá þrjú börn aðila tekin úr umráðum sóknaraðila og afhent sér. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði hafnað en til vara að hinn kærði úrskurður verið ómerktur og að „börnum aðila verði komið fyrir hjá sóknaraðila þar til málið hefur verið til lykta leitt“. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar án tillits til gjafsóknar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði eru aðilar máls þessa [...] ríkisborgarar og munu þau hafa gengið í hjúskap þegar varnaraðili var [...] ára að aldri en sóknaraðili [...]. Í málinu krefst varnaraðili þess að synir þeirra, C, fæddur árið [...], D, fæddur árið [...], og E, fæddur árið [...], verði teknir úr umráðum sóknaraðila og afhentir henni eða öðrum þeim aðila sem hún setur í sinn stað. Því til stuðnings vísar hún til ákvæða laga nr. 160/1995 og samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980, svokallaðs Haagsamnings, sem Ísland og [...] hafa fullgilt.

5 Í gögnum málsins kemur fram að eldri drengirnir tveir séu fæddir í [...] en vegna erfiðra aðstæðna í heimalandinu hafi fjölskyldan í október 2017 farið til [...], sótt þar um hæli og fengið tímabundið dvalarleyfi til 8. október 2021. Yngsti drengurinn fæddist meðan á dvöl þeirra þar stóð. Varnaraðili sneri aftur til [...] 21. desember 2018 að sögn til að heimsækja móður sína. Þar dvaldi hún þegar sóknaraðili fór með drengina til [...] á gamlársdag. Við komu til [...] sótti sóknaraðili um hæli fyrir sig og drengina en þeirri umsókn var synjað. Í aðfararbeiðni kemur fram að varnaraðili hafi leitað eftir aðstoð [...] stjórnvalda við að hafa uppi á börnunum en ekki fengið. Hún hafi komist að því að sóknaraðili dveldi með þau í [...] og farið þangað 27. febrúar síðastliðinn. Með aðstoð [...] yfirvalda hafi hún höfðað dómsmál og krafist þess að henni yrði veitt forsjá drengjanna. Sóknaraðili hafi farið í felur með drengina þegar hann fékk fregnir af málinu. Þá hafi hann [...]. Í málinu liggja fyrir afrit skilaboða frá 20. mars síðastliðnum sem varnaraðili kveðst hafa fengið frá sóknaraðila en efni þeirra er að nokkru rakið í úrskurði héraðsdóms. Með úrskurði Héraðsdóms [...] 29. maí síðastliðinn var varnaraðila veitt forsjá drengjanna. Var jafnframt tekið fram í úrskurðinum að hún skyldi ráða dvalarstað drengjanna og að óheimilt væri að fara með þá úr landi.

6 Sóknaraðili kom hingað til lands með drengina 11. mars síðastliðinn og sótti um hæli en ekki liggur fyrir ákvörðun stjórnvalda um umsókn hans. Hann dvelst í húsnæði á vegum félagsmálayfirvalda en drengirnir eru vistaðir á vegum barnaverndaryfirvalda á meðan mál þetta er til meðferðar.

7 Fyrir Landsrétt hafa verið lögð ný gögn um hagi varnaraðila. Hún dvelur í kvennaathvarfi í [...] en í bréfi [...] dómsmálaráðuneytisins kemur fram að dvalarstað hennar sé haldið leyndum vegna [...].

Niðurstaða

8 Krafa sóknaraðila um að hinn kærði úrskurður verði ómerktur er einkum á því reist að ekki hafi verið gætt lagafyrirmæla við þá ráðstöfun barnaverndaryfirvalda að taka við umsjá drengjanna og koma þeim í tímabundið fóstur. Þá hefði héraðsdómara verið rétt að úrskurða um vistun drengjanna, sbr. 18. gr. laga nr. 160/1995. Loks telur sóknaraðili það brjóta gegn grundvallarréttindum hans um friðhelgi einkalífs að í úrskurði héraðsdóms hafi verið byggt á úrlausn hins [...] dómstóls um forsjá drengjanna en hann kveðst hvorki hafa verið boðaður til þinghalds í því máli né verið upplýstur um meðferð þess fyrir dóminum.

9 Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 160/1995 getur héraðsdómari við meðferð máls, samkvæmt beiðni og ef þörf krefur, ákveðið að barni verði komið fyrir hjá öðru foreldrinu eða á hlutlausum stað fyrir milligöngu og undir umsjón barnaverndaryfirvalda. Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi var sú staða uppi að drengjunum þremur hafði verið komið í tímabundið fóstur á vegum barnaverndarnefndar [...]. Eins og réttilega kemur fram í hinum kærða úrskurði er málsmeðferð barnaverndaryfirvalda ekki til úrlausnar í málinu. Eru engin efni til að ómerkja hinn kærða úrskurð af þessum sökum. Röksemdir sóknaraðila sem lúta að gögnum sem eru til grundvallar afhendingarbeiðni varnaraðila varða efni málsins og leiða ekki heldur til ómerkingar. Samkvæmt framangreindu er hafnað kröfu sóknaraðila um að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað aftur heim í hérað.

10 Sóknaraðili reisir kröfu sína, um að hafnað verði beiðni varnaraðila um afhendingu sona þeirra, á því að ekki sé fullnægt skilyrðum 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 til að verða við henni. Þannig sé ekki uppfyllt skilyrði ákvæðisins um búsetu drengjanna í [...]. Þá hafi hann hvorki flutt drengina hingað til lands með ólögmætum hætti né haldið þeim hér á ólögmætan hátt eins og þar sé áskilið.

11 Hugtakið búseta er hvorki skilgreint í Haagsamningnum né lögum nr. 160/1995. Hefur verið litið svo á að aðildarríki samningsins hafi svigrúm til að afmarka hvað felst í hugtakinu en það mat ræðst af málsatvikum hverju sinni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 112/2016. Sem að framan er rakið eru málsaðilar flóttafólk sem yfirgaf heimaland sitt vegna erfiðra aðstæðna í leit að hæli í öðru ríki. Þau héldu til [...] í október 2017 ásamt sonum sínum tveimur sem þá voru [...] og [...] ára og fengu þar tímabundið dvalarleyfi. Yngsti drengurinn fæddist í [...] meðan á dvöl þeirra þar í landi stóð. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði kveðst sóknaraðili hafa farið frá [...] með drengina í lok árs 2018 vegna slæmra aðstæðna þeirra þar. Hann sótti um hæli fyrir sig og drengina við komu til [...] en af því verður ráðið að hann hafi ekki haft í hyggju að snúa aftur til [...]. Þá liggur fyrir að varnaraðili leitaði liðsinnis [...] stjórnvalda við að hafa uppi á drengjunum eftir að hún kom þangað í febrúarmánuði síðastliðnum. Verður litið svo á að drengirnir hafi haft búsetu í [...] rétt áður en þeir voru fluttir á brott, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995. 12 Í þinghaldi í héraði 8. ágúst síðastliðinn lagði sóknaraðili fram skjal sem ber yfirskriftina „Úrskurður bæjarráðs [...]“, dagsett 1. janúar 2017, þar sem fram kemur að varnaraðili hafi verið svipt forsjá sona sinna á grundvelli [...] og venjuréttar [...]. Í greinargerð varnaraðila fyrir Landsrétti kemur fram að hún kannist ekki við slíkan úrskurð og telji skjalið falsað. Er fallist á það mat héraðsdóms að varhugavert sé að byggja á skjalinu í málinu. Þá var ekki á því byggt í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi að hann færi einn með forsjá drengjanna. Verður því lagt til grundvallar að málsaðilar hafi farið sameiginlega með forsjá drengjanna þegar sóknaraðili flutti þá á brott frá [...] 11. mars síðastliðinn. Samkvæmt gögnum sem liggja fyrir um reglur [...] laga um sameiginlega forsjá samrýmist það ekki lögum þar í landi að annað foreldra geti fært barn úr landi án samþykkis hins. Ljóst er að varnaraðili samþykkti ekki að sóknaraðili færi til Íslands með drengina. Gögn sem sóknaraðili hefur lagt fram hér fyrir dómi, sem eiga að sýna fram á að hann hafi átt einhver fjarskiptasamskipti við varnaraðila eftir komu hingað til lands, breyta engu um þá niðurstöðu. Samkvæmt framangreindu er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sóknaraðili hafi flutt drengina hingað til lands með ólögmætum hætti og hefur hann jafnframt haldið þeim hér á ólögmætan hátt, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995. Sem fyrr greinir liggur og fyrir úrskurður [...] dómstóls frá 29. maí síðastliðnum um að varnaraðili skuli ein fara með forsjá drengjanna. Vilji sóknaraðili freista þess að fá þeirri niðurstöðu hnekkt er honum, samkvæmt ákvæðum Haagsamningsins, rétt að leita úrlausnar dómstóls í [...], sem telst búseturíki drengjanna samkvæmt framangreindu.

13 Loks ber sóknaraðili fyrir sig að atvik sem eigi undir 2. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995 eigi að leiða til þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Samkvæmt því lagaákvæði er heimilt að synja um afhendingu barns ef alvarleg hætta er á að það myndi skaða barnið eða koma því á annan hátt í óbærilega stöðu. Í lögskýringargögnum með ákvæðinu kemur fram að meta skuli hlutlægt hvort hætta sé á að afhending muni skaða barn andlega eða líkamlega og að mikið þurfi til að koma svo að unnt sé að beita ákvæðinu. Fyrir Landsrétt hafa verið lögð ný gögn um hagi varnaraðila í [...], nánar tiltekið upplýsingar frá kvennaathvarfi þar sem hún dvelur. Ekkert í þeim gögnum styður staðhæfingar sóknaraðila um að varnaraðili eigi við [...] að stríða eða að aðstæður hennar séu með þeim hætti sem í framangreindu lagaákvæði greinir. Þvert á móti kemur þar fram að drengirnir muni eiga þess kost að dvelja með varnaraðila í athvarfinu og njóta félagslegs stuðnings á þess vegum. Að þessu virtu og með vísan til röksemda sem raktar eru í úrskurði héraðsdóms verður ekki fallist á að undantekningarákvæði 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 eigi við í málinu.

14 Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur, þar með talið ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

15 Rétt er að kærumálskostnaður falli niður en um gjafsóknarkostnað aðila fyrir Landsrétti fer eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna sóknar og varnaraðila, 650.000 krónur til hvors um sig.