164/2022

Útdráttur

D var sakfelldur í héraði fyrir þjófnað og fjársvik auk umferðarlagabrota. Hann var jafnframt sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi með því að hafa ekið bifreið með 15 til 20 kílómetra hraða á klukkustund sem leið lá út af bifreiðaplani þrátt fyrir að A héldi báðum höndum um hliðarrúðu ökumanns og hann dróst þannig eða hljóp með bifreiðinni uns hann féll í jörðina og í kjölfarið fór D af vettvangi ánþess að huga að A. D var aftur á móti sýknaður af hættubroti, sbr. 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem 215. gr. sömu laga var talin tæma sök gagnvart því ákvæði eins og atvikum máls væri háttað. Fyrir Landsrétti krafðist ákæruvaldið endurskoðunar á þeirri niðurstöðu en D krafðist sýknu af ákærunni þar sem háttsemin hefði verið refsilaus þar sem skilyrði 1. mgr. 12. gr. almennra hegningarlaga um neyðarvörn væru uppfyllt. Féllst Landsréttur ekki á að gálausu viðbrögð D hefðu getað helgast af neyðarvörn. Varð því slegið föstu að með hinni gálausu háttsemi sem leiddi til andláts A hefði D brotið gegn 215. gr. almennra hegningarlaga. Leysti það D ekki undan refsiábyrgð samkvæmt ákvæðinu að A hefði jafnframt sýnt af sér gáleysi.

Kom þá til skoðunar hvort D hefði í kjölfar gáleysisbrotsins gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Landsréttur vísaði til þess að ástand A hefði verið mjög alvarlegt strax eftir að hann féll af bifreið D og í jörðina. Með því að yfirgefa A eftir fallið án þess að kanna ástand hans og eftir atvikum kalla eftir aðstoð hefði D sýnt af sér algert skeytingarleysi um ástand hans. Þegar allt þetta væri virt þótti ákæruvaldinu hafa tekist að sanna svo ekki yrði vefengt með skynsamlegum rökum að D hefði í kjölfar þess að A féll í jörðina ekið af vettvangi án þess að huga að honum og þannig yfirgefið mann án bjargar sem hann átti að sjá um. Með háttsemi sinni taldist D því hafa brotið gegn 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. D var því með dómi Landsréttar jafnframt sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var refsing D ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá var D sviptur ökurétti og gert að greiða foreldrum A miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kk-nf H-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 10. mars 2022 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Málsgögn bárust réttinum 19. maí 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 25. febrúar 2022 í málinu nr. S- [...]/2021.

2

Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök samkvæmt aðalkröfu í ákæru héraðssaksóknara 18. nóvember 2021 og að hinn áfrýjaði dómur verði að öðru leyti staðfestur um sakfellingu ákærða og sviptingu ökuréttar. Þá krefst ákæruvaldið þess að refsing ákærða verði þyngd.

3

Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins samkvæmt ákæru héraðssaksóknara 18. nóvember 2021 en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess að refsing verði milduð samkvæmt öðrum ákærum. Loks krefst hann þess að einkaréttarkröfum verði vísað frá en til vara að þær verði lækkaðar verulega.

4

Einkaréttarkröfuhafar, B og C, krefjast þess að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfur verði staðfest, sbr. 1. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Málsatvikum og framburði ákærða og vitna fyrir héraðsdómi er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi.

6

Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu í kjölfar handtöku daginn eftir að atvik máls gerðust.

Um atvik eftir að brotaþoli féll af bifreiðinni og í jörðina bar ákærði að brotaþoli hefði staðið upp og hlaupið á eftir bifreiðinni. Við sviðsetningu lögreglu á atvikum, en sviðsetningin fór fram 21. maí 2021, bar ákærði um það atriði að eftir að brotaþoli féll af bifreiðinni hefði hann litið í hliðarspegil hennar og séð að brotaþoli leitaðist við að standa á fætur. Nánar aðspurður áréttaði ákærði framburð sinn um að brotaþoli hefði verið að reyna að standa upp en tók þó fram að hann hefði ekki séð þetta nákvæmlega.

Nefndi ákærði að hugsanlega hefði brotaþoli verið á hnjánum og maganum með hendurnar á jörðinni að reyna að standa upp. Tók ákærði fram að hann hefði verið hræddur um að brotaþoli hygðist elta hann. Við aðalmeðferð málsins í héraði bar ákærði um þessi atvik að eftir að brotaþoli féll af bifreiðinni hefði hann hægt ferðina, litið í hliðar- og baksýnisspegla og þá séð brotaþola standa upp og gera sig líklegan til að hlaupa á eftir bifreiðinni.

7

Í héraðsdómi eru reifuð gögn er lögregla aflaði undir rannsókn málsins og varða ástand brotaþola í kjölfar atvika að morgni 2. apríl 2021, rannsókn á bifreiðinni [...], sem ákærði ók, og sviðsetningu lögreglu á atvikum á bifreiðaplaninu við [...] í Kópavogi nefndan morgun. Í dómnum eru einnig reifaðar niðurstöður matsgerðar E prófessors, sem dómkvaddur var annars vegar til að framkvæma útreikninga á hröðun bifreiðarinnar [...] frá því ákærði ók af stað og þar til brotaþoli féll af henni og hins vegar til að meta þann höggkraft sem brotþoli varð fyrir við fallið. Enn fremur eru í dómnum raktar helstu niðurstöður réttarkrufningar á líki brotaþola sem framkvæmd var af F réttarmeinafræðingi.

8

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru héraðssaksóknara 18. nóvember 2021 og háttsemin heimfærð til 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Héraðsdómur taldi aftur á móti að eins og atvikum máls væri háttað tæmdi það ákvæði sök gagnvart 1. mgr. 220. gr. laganna.

Svo sem rakið er að framan krefst ákæruvaldið endurskoðunar á þeirri niðurstöðu héraðsdóms en ákærði krefst sýknu af ákærunni. Ákærði fellir sig hins vegar við sakfellingu héraðsdóms af sakargiftum samkvæmt ákæru 23. nóvember 2021 eins og þær stóðu eftir að ákæruvaldið féll frá því við upphaf aðalmeðferðar að hann hefði ekið án gildra ökuréttinda, sbr. ákærulið II, og breytti jafnframt lýsingu á brotum hans samkvæmt ákæruliðum V- VIII þannig að hann hefði ekið bifreið án þess að vera með ökuskírteini meðferðis, sbr. 8. mgr. 58. gr. umferðarlaga 77/2019. Þá fellir ákærði sig við sakfellingu samkvæmt báðum liðum ákæru 27. janúar 2022.

9

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti var spilaður sá hluti upptöku af framburði ákærða fyrir héraðsdómi sem lýtur að sakargiftum samkvæmt ákæru 18. nóvember 2021.

Niðurstaða

10

Í ákæru héraðssaksóknara 18. nóvember 2021 er ákærða aðallega gefið að sök manndráp af gáleysi og að hafa látið farast fyrir að koma manni til bjargar með því að hafa á tilgreindum stað og tíma ekið bifreiðinni [...] með 15- 20 kílómetra hraða á klukkustund sem leið lá út af bifreiðaplani, þrátt fyrir að brotaþoli héldi báðum höndum um hliðarrúðu ökumanns, sem dregin hafi verið niður að hluta, og brotaþoli þannig dregist áfram eða hlaupið með bifreiðinni að lágmarki 13,90 metra uns hann féll í jörðina. Í kjölfarið hafi ákærði ekið af vettvangi án þess að huga að brotaþola.

Með háttsemi sinni er ákærði sagður hafa á ófyrirleitinn hátt stofnað lífi og heilsu brotaþola í augljósan háska. Afleiðingar alls þessa hafi verið að brotaþoli lést á sjúkrahúsi degi síðar vegna höfuðáverka sem hann hlaut við fallið.

11

Framangreind háttsemi ákærða er í ákæru talin varða við 215. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 220. gr. sömu laga. Í fyrrnefnda ákvæðinu er á um það kveðið að hljótist mannsbani af gáleysi annars manns varði það sektum eða fangelsi allt að sex árum. Í hinu síðarnefnda er mælt fyrir um að hver sem komi manni í það ástand að hann sé án bjargar eða yfirgefur mann sem hann átti að sjá um í slíku ástandi skuli sæta fangelsi allt að átta árum.

12

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi voru ákærði og brotaþoli í samskiptum símleiðis snemma morguns 2. apríl 2021. Hittust þeir í kjölfarið á bifreiðaplani fyrir utan heimili brotaþola. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms þykir mega slá því föstu að eftir skammvinn orðaskipti á milli ákærða og brotaþola hafi ákærði ekið bifreið sinni af stað og að brotaþoli hafi þá haldið í ofanverða hliðarrúðu bifreiðarinnar. Ákærði hafi síðan ekið bifreiðinni með 15 til 20 kílómetra hraða á klukkustund uns brotaþoli, sem enn hafi haldið í hliðarrúðuna og hafði þá hlaupið í það minnsta tæpa 14 metra með bifreiðinni, féll í jörðina. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður enn fremur slegið föstu að við fallið hafi brotaþoli hlotið höfuðáverka sem leiddu til þess að hann lést degi síðar.

13

Ákærða gat ekki dulist að sú háttsemi að aka bifreiðinni af stað og með allt að 20 kílómetra hraða á klukkustund eftir malbikuðu bifreiðaplani með brotaþola hangandi utan á bifreiðinni vara far óvarleg oghafði í för með sér hættu fyrir brotaþola. Verður að telja að með háttsemi sinni hafi ákærði sýnt af sér gáleysi í skilningi 215. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 18. gr. sömu laga.

14

Af hálfu ákærða er á því byggt að honum hafi verið framangreind háttsemi refsilaus þar sem skilyrði 1. mgr. 12. gr. sömu laga um neyðarvörn hafi verið uppfyllt. Þá hafi hann ekki beitt vörnum sem verið hafi augsýnilega hættulegri en yfirvofandi árás brotaþola og það tjón sem af henni mátti vænta hafi gefið ástæðu til, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Vísar ákærði í þessu sambandi sérstaklega til þess sem fyrir liggur um fyrri samskipti hans og brotaþola.

15

Ákærði ber sönnunarbyrðina fyrir því að fyrir hendi séu atvik sem horft geti honum til refsileysis, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 11. september 2014 í máli nr. 233/2014. Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi voru ákærði og brotaþoli ekki með öllu ókunnugir er atvik máls gerðust. Í ljósi þess sem upplýst er um fyrri samskipti þeirra verður ekki dregið í efa að ákærði hafi haft ástæðu til að óttast brotaþola. Til þess er hins vegar að líta að ekkert haldbært liggur fyrir um að þegar ákærði ákvað að aka bifreið sinni af stað, þó svo brotaþoli héngi í henni, áleiðis út af bifreiðaplaninu, á allt að 20 kílómetra hraða á klukkustund, hafi sú aðstaða verið uppi að yfir ákærða hafi vofað hættuleg árás af hendi brotaþola, eins og ákærði hefur haldið fram. Þannig liggur ekkert fyrir um að brotaþoli hafi verið vopnaður eða að hann hafi með öðrum hætti átt þess kost að vinna ákærða mein þar sem hann sat inni í bifreiðinni. Að þessu athuguðu verður ekki talið að þau gálausu viðbrögð ákærða sem áður var lýst hafi getað helgast af neyðarvörn, sbr. 12. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því og öðru framangreindu verður slegið föstu aðmeð hinni gálausu háttsemi, sem leiddi til andláts brotaþola degi síðar, hafi ákærði brotið gegn 215. gr. almennra hegningarlaga.

Leysir það ákærða ekki undan refsiábyrgð samkvæmt ákvæðinu að brotaþoli hafi jafnframt sýnt af sér gáleysi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. júní 1990 í máli 68/1990 sembirturerá blaðsíðu 802 í dómasafni réttarins það ár.

16

Kemur þá til skoðunar hvort ákærði hafi í kjölfar gáleysisbrotsins gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga með því að fara af vettvangi eftir að brotaþoli féll í jörðina án þess að huga að honum og þannig látið farast fyrir að koma honum til bjargar. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að eins og atvikum máls væri háttað tæmdi ákvæði 215. gr. almennra hegningarlaga sök gagnvart 1. mgr. 220. gr. laganna. Í hinu síðarnefnda ákvæði er lýst sérgreindu hættubroti en það er einkenni slíkra brota að þar er ákveðnum hagsmunum stefnt í hættu af ásetningi.

Er fullframning brots samkvæmt 1. mgr. 220. gr. ekki háð því að tjón hljótist af.

17

Svo sem rakið er að framan hefur framburður ákærða um það hvernig hann hafi séð brotaþola hreyfa sig eftir að hann féll í jörðina hvorki verið skýr né fyllilega stöðugur.

Þannig hefur ákærði bæði borið að brotaþoli hafi staðið upp og hlaupið á eftir bifreiðinni og að hann hafi einungis reyntað standa á fætur.

18

Í málinu liggur frammi vottorð P læknis, sérfræðings í heila- og taugaskurðlækningum, 4. september 2021 þar sem segir að brotaþoli hafi látist af völdum lífshættulegra höfuðáverka. Í vottorðinu kemur fram það mat læknisins að afar ósennilegt sé og nánast útilokað að brotaþoli hafi getað staðið upp og hlaupið eftir höfuðhögg sem leiddi til höfuðkúpubrots og undirliggjandi blæðinga innan höfuðkúpunnar. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins í héraði áréttaði læknirinn það álit sitt að miðað við áverka brotaþola teldi hann nánast útilokað að brotaþoli hefði gert sig líklegan til að standa upp og hlaupa eftir að hann fékk höfuðhöggið. Þá bar O, sérfræðingur í bráða- og slysalækningum, fyrir héraðsdómi að í því ástandi sem brotaþoli var við komu á bráðadeild væri ekki mögulegt að hann hefði getað staðið upp.

19

Að virtu efni vottorðs P læknis og vætti hans og O læknis við aðalmeðferð málsins í héraði þykir verða að leggja til grundvallar, gegn framburði ákærða, að brotaþoli hafi lítið sem ekkert getað hreyft sig eftir að hann féll í jörðina og hlaut högg á höfuðið.

Þannig hafi hann hvorki getað staðið upp né gert sig líklegan til að hlaupa á eftir bifreið ákærða, gagnstætt því sem ákærði hefur haldið fram. Af vottorði O 4. apríl 2021, en efni þess er að nokkru rakið í hinum áfrýjaða dómi, og áðurnefndu vottorði P, er ljóst að ástand brotaþola var mjög alvarlegt strax í kjölfar höfuðhöggsins. Þá bar sá síðarnefndi fyrir héraðsdómi að afar ólíklegt væri að nokkru hefði breytt fyrir brotaþola þótt hann hefði komist strax undir læknishendur, þó svo það væri ekki útilokað.

20

Eins og að framan er rakið var ástand brotaþola mjög alvarlegt strax eftir að hann féll af bifreið ákærða og í jörðina. Með því að yfirgefa brotaþola eftir fallið án þess að kanna ástand hansog eftir atvikum kalla eftir aðstoð, en hið síðarnefnda hefði ákærði hæglega getað gert án þess að nálgast brotaþola, sýndi ákærði af sér algert skeytingarleysi um ástand hans. Þegar allt þetta er virt þykir ákæruvaldinu hafa tekist að sanna svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að ákærði hafi í kjölfar þess að brotaþoli féll í jörðina ekið af vettvangi án þess að huga að honum og þannig yfirgefið mann án bjargar sem hann átti að sjá um, sbr. 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Svo sem fyrr var rakið er fullframning brots á ákvæðinu ekki háð því að tjón hljótist af háttseminni og af þeim sökum getur það ekki leyst ákærða undan refsiábyrgð þó svo að afar ólíklegt sé samkvæmt áðursögðu að koma hefði mátt brotaþola til bjargar. Með háttsemi sinni telst ákærði því hafa brotið gegn 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga, svo sem honum er gefið að sök í ákæru 18. nóvember 2021.

21

Samkvæmt framangreindu er ákærði jafnframt sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Með því er hnekkt þeirri niðurstöðu héraðsdóms að 215. gr. sömu laga tæmi sök gagnvart 1. mgr. 220. gr. laganna. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms þykir refsing ákærða réttilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Til frádráttar refsingunni skal koma gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 4. til 9. apríl 2021 og frá 14. desember 2021 til 10. janúar 2022 að fullri dagatölu, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga.

22

Gáleysi það sem ákærði sýndi af sér og leiddi til dauða brotaþola verður í ljósi atvika að teljast stórfellt í skilningi 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt því en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um einkaréttarkröfur foreldra brotaþola og vexti af kröf unum.

23

Ákvæði héraðsdóms um ökuréttarsviptingu ákærða og sakarkostnað verða staðfest.

24

Samkvæmt 237. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærði dæmdur til að greiða helming alls áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem verða ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Ákærði, D-x-x C-x-x, sæti fangelsi í tvö ár. Til frádráttar refsingunni komi gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 4. til 9. apríl 2021 og frá 14. desember 2021 til 10. janúar 2022.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms skulu að öðru leyti vera óröskuð.

Ákærði greiði helming alls áfrýjunarkostnaðar málsins, sem nemur í heild 1.546.593 krónum, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, U-kk-ef A-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 1.395.000 krónur.