589/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um dómkvaðningu matsmanns til þess að meta forsjárhæfni hans. Í málinu lágu fyrir tvær matsgerðir sálfræðinga en í matsbeiðni A var þess sérstaklega óskað að metið yrði hvaða stuðningsúrræði eða þjónustu hann ætti rétt á samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Í úrskurði Landsréttar kom fram að af fyrri matsgerðum yrði ekki sérstaklega ráðið að metið hefði verið hvort slík úrræði væru til þess fallin að bæta forsjárhæfni A og væri því ekki unnt að fullyrða fyrir fram að matsbeiðni A væri bersýnilega óþörf, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þótt málið væri rekið sem flýtimeðferðarmál á grundvelli 53. gr. b barnaverndarlaga nr. 80/2002 yrði að horfa til þess að barn A hefði þegar verið vistað utan heimilis og væru því ekki efni til að takmarka rétt hans til öflunar matsgerðar. Var því fallist á beiðni A um dómkvaðningu matsmanns.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 20. október 2020. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 26. október 2020. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2020 í málinu nr. E[…]/2020 þar sem beiðni um dómkvaðningu matsmanns var hafnað. Kæruheimild er í clið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og breytt á þann veg að krafa hans um dómkvaðningu matsmanns verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Málsatvik

4 Í héraðsdómsmálinu liggur fyrir krafa varnaraðila um að sóknaraðili verði sviptur forsjá dóttur sinnar sem er á […] aldursári. Stúlkan lýtur forsjá beggja foreldra en bjó hjá sóknaraðila í nokkra mánuði þar til hún var færð í tímabundið fóstur meðan endurmat á forsjárhæfni hans færi fram. Jafnframt er rekið annað mál þar sem lagt er mat á forsjárhæfni móður stúlkunnar. Í þessum þætti málsins gerir sóknaraðili þá kröfu að dómkvaddur verði einn hæfur og óvilhallur matsmaður til þess að meta forsjárhæfni hans.

5 Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir helstu málsatvikum og málsástæðum aðila. Eins og þar er rakið liggja frammi í málinu tvær greinargerðir sálfræðinga um mat á forsjárhæfni sóknaraðila.

6 Forsjárhæfnismat C sálfræðings er dagsett 3. desember 2019 og aflaði Barnavernd Reykjavíkur þess. Var sálfræðingnum falið að leggja mat á greindarfarslega stöðu og/eða möguleg geðræn vandræði bæði sóknaraðila og barnsmóður hans, styrkleika og veikleika þeirra í uppeldislegu tilliti, mögulega þörf þeirra fyrir meðferð og/eða stuðningsúrræði og þá hvaða úrræði, innsæi þeirra í eigin stöðu, hæfni, vilja og getu þeirra til að nýta sér meðferð og stuðningsúrræði og þá hvaða úrræði, hvernig tengslum milli foreldra og barns sé háttað, hvort velferð og þroski barns sé tryggður við þau uppeldisskilyrði sem foreldrar geti veitt og loks hvort þau búi yfir nauðsynlegri og nægjanlegri hæfni til að veita barni sínu fullnægjandi uppeldisskilyrði í framtíðinni. Í greinargerðinni er upplýst að við matsvinnuna hafi verið notað tiltekið greindarpróf fyrir fullorðna þar sem lagt sé mat á einkenni helstu geðraskana, til dæmis þunglyndis, kvíða, geðrofs, vímuefnaraskana og hegðunarraskana. Þar er einnig gerð grein fyrir þeim sérfræðigögnum sem lágu fyrir við vinnuna. Í niðurstöðukafla greinargerðarinnar er gerð ítarleg grein fyrir heilsufarslegri stöðu sóknaraðila auk þess sem sálfræðingurinn svarar þeim spurningum sem lagðar voru fyrir hann.

7 Barnavernd Reykjavíkur aflaði einnig seinna matsins sem unnið var af D sálfræðingi og er það dagsett 20. ágúst síðastliðinn. Í matsgerðinni segir að gert sé ráð fyrir að umbeðið forsjárhæfnismat á föður sé unnið með viðtölum og viðeigandi prófunum og á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Þá er þar gerð grein fyrir þeim spurningum sem sálfræðingnum sé gert að svara en þær eru hinar sömu og lagðar voru fyrir C sem fyrr er getið. Um ferlið við matsvinnuna segir í greinargerð sálfræðingsins að sóknaraðili hafi komið til hans í viðtöl í júlí og ágúst síðastliðnum og að skoðun á samskiptum sóknaraðila og barnsins hafi farið fram á heimili sóknaraðila. Jafnframt hafi sálfræðingurinn fengið upplýsingar frá vistforeldrum barnsins og farið á heimili þeirra 19. ágúst síðastliðinn.

8 Í greinargerð sálfræðingsins er ítarlega fjallað um meðal annars bakgrunn málsins samkvæmt málsgögnum, viðtöl við sóknaraðila sem og skoðun á samskiptum hans og barnsins í tveimur viðtölum á heimili sóknaraðila, auk þess sem gerð er grein fyrir upplýsingum frá vistforeldrum og heimsókn á heimili þeirra. Þá er lýst niðurstöðu mats sálfræðingsins á sóknaraðila samkvæmt svonefndum DASSkvarða sem metur einkenni þunglyndis, kvíða og spennu/streitu. Í niðurstöðukafla greinargerðarinnar er að finna ítarleg svör sálfræðingsins við spurningum þeim sem lagðar voru fyrir hann.

9 Framantaldar greinargerðir sálfræðinganna tveggja eru, ásamt fjölmörgum skýrslum annarra sérfræðinga sem komið hafa að málinu síðustu mánuði, grundvöllur mats varnaraðila á forsjárhæfni sóknaraðila í máli þessu. Fyrir liggur að ágreiningur er á milli aðila málsins um gildi seinna forsjárhæfnismatsins sem sönnunargagns í málinu.

Niðurstaða

10 Sóknaraðili krefst þess að dómkvaddur verði einn hæfur og óvilhallur matsmaður til þess að meta forsjárhæfni hans. Í matsbeiðni er óskað eftir mati á aðstæðum sóknaraðila og barnsins, tengslum og tilfinningasambandi sóknaraðila við barnið og eðli þess, hverjir séu styrkleikar og veikleikar sóknaraðila sem forsjáraðila með tilliti til uppeldis barnsins, hvernig hæfni og getu sóknaraðila sé háttað, bæði út frá reynslu af fyrri stuðningsúrræðum og mögulegum stuðningsúrræðum eða þjónustu sem hann eigi rétt á samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir og jafnframt hvort önnur úrræði en forsjársvipting geti komið að gagni til að tryggja velferð barnsins. Lúta matsspurningarnar að sömu efnisatriðum í öllum aðalatriðum og þær spurningar sem Barnavernd Reykjavíkur lagði fyrir fyrrgreinda sálfræðinga og svarað er í greinargerðum þeirra. Þó er sá munur á að í matsbeiðni sóknaraðila er þess sérstaklega óskað að metið verði hvaða stuðningsúrræði eða þjónustu sóknaraðili eigi rétt á samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2018 sem fjallar um þá þjónustu sem fatlað fólk á rétt á.

11 Til samræmis við 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hafa verið sett í almenn lög ýmis ákvæði um málefni fatlaðra, þar á meðal lög nr. 38/2018. Síðastnefndu lögin eru sérlög um málefni fatlaðra en í 1. gr. þeirra kemur fram það markmið þeirra að fatlað fólk eigi kost á bestu þjónustu sem unnt er að veita á hverjum tíma til að koma til móts við sértækar stuðningsþarfir þess. Þjónustan skal miða að því að fatlað fólk fái nauðsynlegan stuðning til þess að það geti notið fullra mannréttinda til jafns við aðra og skapa því skilyrði til sjálfstæðs lífs á eigin forsendum. Þá er tekið fram að við framkvæmd þjónustu við fatlað fólk skuli virðing borin fyrir mannlegri reisn þess, sjálfræði og sjálfstæði. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna skal fötluðu fólki standa til boða stoðþjónusta sem er nauðsynleg þátttöku þess í samfélaginu án aðgreiningar þannig að það standi til jafns við aðra og komið verði í veg fyrir félagslega einangrun þess. Í 5. tölulið 1. mgr. 8. gr. er sérstaklega mælt fyrir um að veita skuli fötluðum foreldrum slíka þjónustu vegna umönnunar og uppeldis barna þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganna á fatlað fólk rétt á húsnæði í samræmi við þarfir þess og óskir og félagslegri þjónustu sem gerir því kleift að búa á eigin heimili og stuðlar að fullri aðlögun þess og þátttöku í samfélaginu. Þá kemur fram í 11. gr. laganna að einstaklingur á rétt á notendastýrðri persónulegri aðstoð hafi hann mikla og viðvarandi þörf fyrir aðstoð og þjónustu, svo sem við athafnir daglegs lífs, heimilishald og þátttöku í félagslífi, námi og atvinnulífi. Framangreind ákvæði laga nr. 38/2018 miða að því að fatlaðir geti verið fullgildir þátttakendur í samfélaginu, notið réttinda og frelsis og axlað samfélagslega ábyrgð til jafns við þá sem ekki eru fatlaðir.

12 Ljóst er af þeim matsgerðum sem liggja fyrir í málinu að helsti vandi sóknaraðila sem forsjáraðila eru taugafræðilegar takmarkanir sem felast í […], erfiðleikum á […] og […]. Málatilbúnaður sóknaraðila er meðal annars reistur á því að málið hafi ekki verið nægilega rannsakað með tilliti til úrræða sem mælt er fyrir um í lögum nr. 38/2018, sbr. og til hliðsjónar samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem undirritaður var af Íslands hálfu 30. mars 2007 og fullgiltur 23. september 2016. Af fyrirliggjandi matsgerðum verður ekki ráðið að þetta hafi verið sérstaklega kannað við mat á forsjárhæfni sóknaraðila.

13 Ákvæði X. kafla barnaverndarlaga nr. 80/2002 gilda um málsmeðferð fyrir dómi vegna kröfu um forsjársviptingu samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laganna, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Í 53. gr. barnaverndarlaga sem er að finna í X. kafla laganna segir að ákvæði laga um meðferð einkamála gildi um málsmeðferðina með þeim frávikum sem í lögunum greinir. Þá er tekið fram í 2. mgr. 56. gr. laganna að dómari geti lagt fyrir barnaverndarnefnd að afla nánar tilgreindra gagna, svo sem matsgerðar um foreldra eða barn. Jafnframt getur dómari lagt fyrir foreldra eða fósturforeldra að afla nánar tilgreindra gagna. Í X. kafla barnaverndarlaga er ekki að finna nein ákvæði sem mæla fyrir um takmarkanir á gagnaöflunarheimildum málsaðila. Gagnstætt þessu er í 4. mgr. 63. gr. laganna að finna ákvæði sem mælir fyrir um að matsgerðar verður ekki aflað í málum samkvæmt 27. og 28. gr. laganna. Almennar reglur laga nr. 91/1991 gilda því um heimildir málsaðila til þess að afla matsgerða.

14 Aðili að einkamáli á að meginstefnu til rétt á að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á. Það er því hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að hindra það nema með stoð í lögum. Því ber dómara að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann eftir ákvæðum laga nr. 91/1991 nema leitað sé mats um atriði sem dómari telur bersýnilegt að skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða ef matsbeiðnin lýtur einvörðungu að atriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekki sérfróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. og fyrri málslið 1. mgr. 61. gr. sömu laga. Víðtækur réttur aðila í einkamáli kann þó að vera takmarkaður af öðrum meginreglum einkamálaréttarfars, svo sem málshraðareglunni, sbr. dóm Hæstaréttar 23. febrúar 2015 í máli nr. 104/2015, en í máli þessu kann að reyna sérstaklega á sjónarmið sem liggja að baki reglu um flýtimeðferð barnaverndarmála. Varnaraðili á því samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 rétt á að afla og leggja fram í einkamáli þau sönnunargögn sem hann telur málstað sínum til framdráttar. Er að meginreglu hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að takmarka þann rétt umfram það sem leiðir af 3. mgr. 46. gr. laganna.

15 Svo sem áður er rakið óskar sóknaraðili sérstaklega eftir því í matsbeiðni að lagt verði mat á það hvort stuðningsúrræði samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2018 geti breytt forsendum og niðurstöðu mats á forsjárhæfni hans miðað við þær forsendur sem lagðar eru til grundvallar í fyrri matsgerðum. Í ljósi þess að af fyrri matsgerðum verður ekki sérstaklega ráðið að metið hafi verið hvort slík úrræði séu til þess fallin að bæta forsjárhæfni sóknaraðila er að mati dómsins ekki unnt að fullyrða fyrir fram að matsbeiðni sóknaraðila sé bersýnilega óþörf.

16 Málið er rekið sem flýtimeðferðarmál á grundvelli 53. gr. b í barnaverndarlögum, enda eru það ríkir hagsmunir bæði barns og foreldris að niðurstaða fáist í málið sem fyrst. Þótt gera megi ráð fyrir að matsmálið lengi málsmeðferðartímann nokkuð verður að horfa til þess að barn sóknaraðila hefur þegar verið vistað utan heimilis og því ekki efni til að takmarka rétt sóknaraðila til öflunar matsgerðar.

17 Með vísan til þess sem hér að framan hefur verið rakið, meðal annars um stöðu og hagi sóknaraðila, er það niðurstaða dómsins að eins og hér háttar til beri að taka til greina kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara þeim spurningum sem fram koma í matsbeiðni hans sem lögð var fram í þinghaldi í héraði 14. september 2020.

18 Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í úrskurðarorði.

19 Gjafsóknarkostnaður verður ekki dæmdur, enda er mál þetta þáttur í forsjársviptingarmáli sem rekið er í héraði og sóknaraðili nýtur gjafsóknar í, en við lyktir þess verður meðal annars í einu lagi tekin afstaða til alls gjafsóknarkostnaðar hans.

Úrskurðarorð:

Dómkveðja skal matsmann til að framkvæma mat samkvæmt matsbeiðni sóknaraðila, A, sem lögð var fram í málinu 14. september 2020.

Varnaraðili, Reykjavíkurborg, greiði sóknaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.