318/2019

Útdráttur

H og M voru sakfelldir fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum og lögum um bókhald í rekstri einkahlutafélagsins T ehf., H sem stjórnarmaður og framkvæmdastjóri félagsins en M sem daglegur stjórnandi þess. Brotin frömdu þeir með því að hafa á nánar tilgreindum tímabilum annars vegar ekki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum félagsins og virðisaukaskatti sem innheimtur var eða innheimta bar í rekstri þess og hins vegar með því að hafa ekki fært tilskilið bókhald fyrir félagið í samræmi við kröfur laga nr. 145/1994 um bókhald og vanrækt að varðveita fylgiskjöl og önnur bókhaldsgögn vegna starfsemi félagsins. Var refsing H og M hvors fyrir sig ákveðin fangelsi í fjóra mánuði en fullnustu hennar var frestað og skyldi hún falla niður að tveimur árum liðnum héldu þeir almennt skilorð. Þá var hvor þeirra um sig einnig dæmdur til að greiða 8.400.000 króna sekt í ríkissjóð og skyldi fimm mánaða fangelsi koma í stað sektarinnar yrði hún ekki greidd.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar með áfrýjunarstefnum 16. apríl 2019, þar af annarri í samræmi við yfirlýsingu ákærða H-kk-ef um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. apríl 2019 í málinu nr. S[…]/2019.

2 Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða H-kk-ef og að ákærði M-kk-nf verði sakfelldur í samræmi við ákæru. Þá er þess krafist að refsing ákærða H-kk-ef verði þyngd og að ákærða M-kk-þgf verði gerð refsing.

3 Ákærði H-kk-nf krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa.

4 Ákærði M-kk-nf krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að refsing verði bundin skilorði að öllu leyti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Samkvæmt tilkynningu sem móttekin var hjá ríkisskattstjóra 22. júní 2016 seldi ákærði M-kk-nf ákærða H-kk-þgf alla eignarhluti í einkahlutafélaginu Tóku 25. maí 2016. Frá þeim degi tók ákærði H-kk-nf sæti í stjórn félagsins og sem framkvæmdastjóri þess með prókúru. Meðal gagna málsins er framsalssamningur 25. maí 2016 um alla hluti í framangreindu félagi sem undirritaður er af báðum ákærðu. Í 2. gr. samningsins greinir að kaupverðið hafi verið 150.000 krónur. Í 3. gr. samningsins kemur fram að afhendingardagur sé 25. maí 2016 og að áhættuskil vegna réttinda og skuldbindinga félagsins miðist við þann dag. Samkvæmt 4. gr. samningsins er afhending hlutanna háð þeim ófrávíkjanlegu skilyrðum að ákærði H-kk-nf taki ákærða M-kk-þf og tengda aðila úr stjórn félagsins og skipti um framkvæmdastjóra.

6 Skattrannsóknarstjóri ríkisins hóf rannsókn á bókhaldi og virðisaukaskattsskilum Tóku ehf. í mars 2017, í kjölfar tilkynningar frá skiptastjóra í þrotabúi félagsins. Tók rannsóknin til tímabilsins 1. júlí 2016 til 31. október sama ár. Við rannsóknina var tekin skýrsla af ákærða H-kk-þgf 11. september 2017 og af ákærða M-kk-þgf 24. október sama ár.

7 Hjá skattrannsóknarstjóra greindi ákærði H-kk-nf svo frá að hann hefði tekið við félaginu frá ákærða M-kk-þgf sumarið 2016 en að M-kk-nf og hans fólk hefði annast daglegan rekstur þess. Kvaðst hann hafa gert ráð fyrir því að bókhald hefði verið fært. Jafnframt kvaðst hann ekki vita hvers vegna virðisaukaskatti hefði ekki verið skilað. Þá greindi hann frá því að ákærði M-kk-nf hefði haft samband og beðið hann að koma og kvitta undir virðisaukaskattsskýrslur en kvaðst þá hafa sagt að M-kk-nf væri með prókúru og aðgang að skattinum og gæti annast virðisaukaskattsskil rafrænt. Kvaðst H-kk-nf eftir þetta hafa talið að virðisaukaskattsskýrslum hefði verið skilað.

8 Við skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra kaus ákærði M-kk-nf að svara ekki spurningum rannsakanda um daglega stjórn félagsins, bókhald og virðisaukaskattsskil. Eftir að skýrslutöku lauk óskaði hann eftir því að hún yrði hafin á ný og greindi þá svo frá að H-kk-nf hefði tekið við rekstrinum og verið meðvitaður um tölur og það sem var að gerast. H-kk-nf hefði komið að starfsemi félagsins í byggingariðnaði en hann hefði ætlað að „koma miklu sterkar inn í þetta“. Spurður um daglega stjórnun rekstrarins svaraði M-kk-nf: „Dagleg stjórnun á verkamönnunum, byggingariðnaði var ég sko.“ Rekstur félagsins hefði aftur á móti verið „hálfgerð óreiða“ og enginn sérstakur séð um hann.

9 Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var málinu vísað til rannsóknar hjá embætti héraðssaksóknara. Framburði ákærðu við rannsókn málsins þar, sem og framburði þeirra í héraði, er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Jafnframt er þar reifaður framburður A fyrir dómi en hún vann á skrifstofu Tóku ehf. á umræddu tímabili.

10 Við reifun hins áfrýjaða dóms á framburði ákærðu er því að bæta að í héraði kvaðst H-kk-nf bæði hafa sent A fyrirmæli um útgáfu reikninga vegna sinnar vinnu og um greiðslur vegna þeirra til sín. Jafnframt athugast að þegar M-kk-nf var spurður fyrir dómi um samskipti ákærðu varðandi virðisaukaskattsskil kvaðst hann hafa bent H-kk-þgf á að það þyrfti að fara yfir gögn og senda inn virðisaukaskattsskýrslu. Kvaðst hann hafa verið „[b]ara að minna hann á að þetta væri ekki í lagi“. Veflykill hefði verið á skrifstofu félagsins en ekki hefði verið hægt að nota hann ef skýrslu væri skilað of seint því þá þyrfti að skrifa undir skýrsluna. Einnig kvað hann H-kk-þf ekki hafa haft aðgangsorð inn á reikningakerfi félagsins. Hjá héraðssaksóknara staðfesti M-kk-nf að hann hefði séð um að skrifa út reikninga fyrir vinnu H-kk-ef og greiða H-kk-þgf samkvæmt þeim. Jafnframt greindi hann svo frá að félagið hefði ekki verið vel statt þegar H-kk-nf tók það yfir og hefði innheimtur virðisaukaskattur af reikningum vegna starfsemi M-kk-ef runnið til rekstrarins. Þá hefði hann verið í persónulegum ábyrgðum fyrir yfirdráttarheimild á bankareikningi félagsins. Spurður að því hvenær H-kk-nf hefði tekið við rekstrinum kvað M-kk-nf þá hafa ætlað að vinna að því markmiði. Í raun væri engin dagsetning til sem miða mætti við í því sambandi.

11 Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti voru spilaðar í hljóði og mynd upptökur af framburði ákærðu fyrir héraðsdómi. Auk þess var spilaður hluti upptöku af framburði vitnisins A. Þá gáfu ákærðu báðir viðbótarskýrslu.

12 Fyrir Landsrétti kvaðst ákærði H-kk-nf hafa talið að starfsmaður á skrifstofu félagsins hefði séð um allt. Hann kvaðst ekkert hafa þekkt til starfsemi ákærða M-kk-ef í byggingariðnaði og ekki hafa skoðað bókhaldsgögn félagsins þegar hann keypti það. Hann hefði óskað eftir greiðslum vegna eigin útseldu vinnu hjá A en kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir því að hann fékk virðisaukaskattinn af þeim reikningum greiddan til sín líka. H-kk-nf greindi einnig svo frá að hann hefði ekki tekið ákvörðun um greiðslur frá félaginu að öðru leyti og að M-kk-nf hefði tekið ákvarðanir að því er varðaði eigin rekstur. Ekki hefði verið rætt hvaða greiðslur M-kk-nf skyldi fá frá félaginu fyrir vinnu sína en H-kk-nf kvaðst hafa gengið út frá því að þær yrðu óbreyttar frá því sem áður var.

13 Fyrir Landsrétti kvaðst ákærði M-kk-nf hafa annast samskipti við verkkaupa sem og efniskaup og greiðslu reikninga vegna starfsemi félagsins í byggingariðnaði. Hefði H-kk-nf ekki komið að þeim málum. Spurður hvort A hefði haft umboð til þess að greiða reikninga án þess að ráðfæra sig við M-kk-þf kvað hann það hafa verið rætt á fundi með henni og H-kk-þgf í upphafi að fyrirkomulag yrði eins og verið hefði áður. Laun allra, þar á meðal M-kk-ef sjálfs, yrðu óbreytt og efnisreikningar og laun yrðu greidd. H-kk-nf hefði samþykkt það og M-kk-nf ekki beðið hann um leyfi fyrir einstökum greiðslum af fjármunum félagsins. Aðeins hefði verið um efniskaup að ræða í einu verki, að öðru leyti hefði starfsemin gengið nokkuð sjálfvirkt vegna þess að einungis hefði verið um útselda tímavinnu starfsmanna að ræða. M-kk-nf hefði séð um að samþykkja tímafjölda starfsmanna eftir atvikum og ekki hefði þurft að ganga á eftir greiðslu reikninga sem félagið gaf út þar sem þeir hefðu einfaldlega verið greiddir af verkkaupum. M-kk-nf kvaðst jafnframt aðeins hafa greitt sér útlagðan kostnað af reikningum félagsins auk þess sem hann hefði fengið greidd laun. Þá greindi hann svo frá að þegar H-kk-nf tók við félaginu hefðu hvílt á því skuldir vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda en farið hefði verið yfir skuldstöðu félagsins með H-kk-þgf. Spurður hver hefði gefið fyrirmæli um að þær skuldir yrðu greiddar eftir að H-kk-nf tók formlega við rekstri félagsins kvaðst M-kk-nf ekki telja að þær hefðu verið greiddar nema að litlu leyti.

Niðurstaða

14 Ákæru í máli þessu er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í héraði var ákærði H-kk-nf sakfelldur samkvæmt ákæru en ákærði M-kk-nf sýknaður. Ákærðu neita báðir sök í málinu og vísa hvor á annan um ábyrgð á virðisaukaskattsskilum og bókhaldi félagsins Tóku ehf. á umræddu tímabili. Þá vísa þeir hvor um sig til þess að vegna aðkomu hins að málefnum félagsins hafi þeir ekki haft ásetning til brotanna sem þeim eru gefin að sök í ákæru.

15 Samkvæmt samningi ákærðu um kaup H-kk-ef á öllum hlutum í félaginu miðuðust kaupin og áhættuskil vegna réttinda og skuldbindinga félagsins við 25. maí 2016. Sama dag skyldi ákærði H-kk-nf taka formlega við stjórn félagsins af ákærða M-kk-þgf og var tilkynnt um það til ríkisskattstjóra 22. júní sama ár. Fyrir Landsrétti greindi ákærði M-kk-nf svo frá að á þessum tíma hefðu hvílt á félaginu skuldir vegna vangoldins virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda. Við skýrslutöku í héraði lýsti hann því að bókhaldsstofan, sem hefði sinnt færslu bókhalds félagsins, hefði verið hætt að taka við bókhaldsgögnum frá félaginu vegna skulda þess við hana þegar H-kk-nf tók formlega við stjórn félagsins.

16 Í ákærulið 1 er ákærðu gefið að sök að hafa, vegna uppgjörstímabilanna júlíágúst og septemberoktóber 2016, hvorki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum né virðisaukaskatti sem innheimtur var eða innheimta bar í rekstri félagsins. Framburður ákærða M-kk-ef um það hvort hann hafi annast daglegan rekstur félagsins á þeim tíma hefur verið reikull. Ákærðu bar aftur á móti saman um það fyrir dómi að þrátt fyrir þá breytingu að H-kk-nf tæki formlega við stjórn félagsins hefði starfsemi þess í byggingariðnaði átt að vera óbreytt þangað til M-kk-nf hefði lokið ákveðnum verkum. Af gögnum málsins er jafnframt ljóst að sú starfsemi var umtalsvert umfangsmeiri en starfsemi H-kk-ef. Enn fremur verður af framburði beggja ákærðu fyrir dómi ráðið að M-kk-nf hafi áfram haft prókúru á bankareikning félagsins og aðgang að bókhaldskerfi og veflykli þess vegna skattskila og að H-kk-nf hefði ekki aflað sér sambærilegs aðgangs. Jafnframt staðfestu báðir að þeir hefðu rætt sín á milli um virðisaukaskattsskil en kváðust hvor um sig hafa bent hinum á að annast þau. Verður við úrlausn málsins lagt til grundvallar að svo hafi verið. Jafnframt er ljóst að hvorugur þeirra sinnti virðisaukaskattsskilum á tímabilinu sem ákært er fyrir. Gögn málsins bera aftur á móti með sér að árið 2016 hafi virðisaukaskattsskýrslum verið skilað fram til þess tíma. Verður samkvæmt framangreindu lagt til grundvallar að ákærði M-kk-nf hafi staðið fyrir þeim skýrsluskilum þrátt fyrir að H-kk-nf hefði þá áður tekið formlega við stjórn félagsins. Enn fremur ber ákærðu saman um að laun M-kk-ef hjá félaginu hefðu átt að vera óbreytt þrátt fyrir að það yrði selt H-kk-þgf, sem fer illa saman við þann framburð M-kk-ef að við það hafi verkefni hans og ábyrgð breyst í grundvallaratriðum. Samkvæmt öllu framangreindu verður framburður M-kk-ef um að hann hafi ekki borið ábyrgð á daglegum rekstri félagsins metinn ótrúverðugur og þykir ekki unnt að leggja hann til grundvallar við úrlausn málsins. Á hinn bóginn er jafnframt ljóst af framburði ákærða H-kk-ef og vitnisins A, sem og af gögnum málsins, að H-kk-nf hafi einnig gefið henni fyrirmæli um útgáfu reikninga og greiðslur til sín auk þess sem hann hafi gengið eftir því, vegna eigin útseldu vinnu, að viðskiptamenn félagsins greiddu útgefna reikninga.

17 Samkvæmt ákærulið 2 er ákærðu gefið að sök að hafa ekki fært tilskilið bókhald fyrir félagið í samræmi við kröfur laga nr. 145/1994 um bókhald og vanrækt að varðveita bókhaldsgögn vegna starfsemi þess frá og með júlí til og með október 2016. Í framburði sínum í héraði bar ákærðu saman um að eftir að H-kk-nf tók formlega við stjórn félagsins hefði hvorugur þeirra tryggt að framangreint yrði gert.

18 Staðfest er sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að sannað sé með gögnum málsins að hvorki hafi verið staðin skil á virðisaukaskattsskýrslum né innheimtum virðisaukaskatti vegna þeirra uppgjörstímabila er greinir í ákærulið 1 og að fjárhæðir séu þar rétt greindar. Jafnframt er sannað með gögnum málsins að bókhald félagsins hafi ekki verið fært né bókhaldsgögn varðveitt í samræmi við kröfur laga nr. 145/1994 á því tímabili er greinir í ákærulið 2.

19 Með framburði beggja ákærðu fyrir dómi verður jafnframt talið sannað að á þeim tíma sem ákæra tekur til hafi þeir undir hatti Tóku ehf. hvor um sig stundað sjálfstæða starfsemi sem var ótengd starfsemi hins og að hvorugur hafi skipt sér af rekstri hins. Hafi þeir því í raun báðir annast stjórn félagsins en auk þess bar ákærða H-kk-þgf vegna formlegrar stöðu sinnar hjá félaginu að sjá til þess að bókhald þess og virðisaukaskattsskil væru jafnan í réttu og góðu horfi, sbr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Verður jafnframt lagt til grundvallar við úrlausn málsins að þeim hafi í ljósi framangreinds og samskipta sinna um virðisaukaskattsskil félagsins báðum hlotið að vera ljóst að yfirgnæfandi líkur væru á því að bókhaldi félagsins og virðisaukaskattsskilum væri ekki sinnt af hinum. Verða ákærðu því báðir taldir hafa af ásetningi gerst sekir um þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru og eru brot þeirra þar rétt heimfærð til refsiákvæða.

20 Ákærði H-kk-nf hefur ekki áður sætt refsingu og ákærði M-kk-nf ekki áður gerst sekur um brot sem áhrif hefur við ákvörðun refsingar hans í máli þessu. Með vísan til þess og atvika málsins þykir refsing ákærða H-kk-ef hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi og rétt að gera ákærða M-kk-þgf sömu fangelsisrefsingu. Rétt þykir að fangelsisrefsing beggja verði bundin skilorði eins og nánar greinir í dómsorði. Auk þess verður ákærðu gert að greiða sekt í ríkissjóð, sem að virtu sektarlágmarki 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt ákveðst 16.800.000 krónur. Ákærðu bera að jöfnu ábyrgð á því broti gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sem þeir hafa samkvæmt framansögðu verið sakfelldir fyrir. Verður þeim því í samræmi við dómvenju hvorum um sig gert að greiða helming framangreindrar sektarfjárhæðar.

21 Eftir þessum úrslitum verða ákærðu hvor um sig dæmdir til að greiða málsvarnarlaun verjenda sinna eins og þau voru ákveðin í héraði. Annan sakarkostnað, eins og hann var ákveðinn í héraði, skulu ákærðu greiða óskipt.

22 Um áfrýjunarkostnað fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir en málsvarnarlaun verjenda ákærðu eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti.

Dómsorð:

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um fangelsisrefsingu ákærða H-kk-ef E-kk-ef og skilorðsbindingu hennar skulu vera óröskuð.

Ákærði M-kk-nf S-kk-nf sæti fangelsi í fjóra mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærðu greiði hvor um sig 8.400.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í fimm mánuði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða H-kk-ef í héraði skal vera óraskað.

Ákærði M-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, eins og þau voru ákveðin í hinum áfrýjaða dómi.

Annan sakarkostnað í héraði, eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi, greiði ákærðu óskipt.

Ákærði H-kk-nf greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, P-kk-ef R-kk-ef M. K-kk-ef lögmanns, sem alls eru ákveðin 1.700.000 krónur, en að öðru leyti greiðist þau úr ríkissjóði.

Ákærði M-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, E-kvk-ef Ó-x-x S. W-kvk-þgf lögmanns, 1.550.000 krónur. Ákærði M-kk-nf greiði annan áfrýjunarkostnað málsins, 91.392 krónur, þar af 45.696 krónur óskipt með ákærða H-kk-þgf.