600/2020

Útdráttur

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu dánarbús Þ og A um að fara skuli með skipti dánarbús S í samræmi við lög um gjaldþrotaskipti samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 og staðfest ákvörðun skiptastjóra dánarbús S um að fara skuli með skiptin samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar. Var talið að líkur hefðu verið leiddar að því að eign dánarbús S, beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda, nægði til greiðslu skulda þess. Þá var fallist á með héraðsdómi að meðan mál, sem lúta að rétti dánarbús S og erfingja hans tengdum jörðinni, eru óleyst verði skiptum ekki hagað í samræmi við lög um gjaldþrotaskipti.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili, A, skaut málinu til Landsréttar með kæru 29. október 2020 og sóknaraðili, dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef, degi síðar. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 6. nóvember 2020. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. október 2020 í málinu nr. Q[...]/2020 þar sem kröfu sóknaraðila um að fara skuli með skipti á varnaraðila eftir 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. var hafnað og staðfest ákvörðun skiptastjóra varnaraðila um að fara skuli með skiptin samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991.

2 Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og að lagt verði fyrir skiptastjóra að fara með skipti varnaraðila samkvæmt fyrirmælum 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991. Sóknaraðili, A, krefst málskostnaðar fyrir héraðsdómi án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt og kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti. Sóknaraðili, dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef, krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4 Ágreiningur þessa máls lýtur að því hvort farið skuli með dánarbú S-kk-ef K-kk-ef H-kk-ef, varnaraðila þessa máls, sem gjaldfært, samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991, eða ógjaldfært, samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar. Ágreiningslaust er að eina eign varnaraðila er jörðin Vatnsendi í Kópavogi.

5 Jörðin var í eigu M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef, sem lést 31. október 1940. M-kk-nf átti enga skylduerfingja en með erfðaskrá 4. janúar 1938 arfleiddi hann bróðurson sinn, S-kk-þf K-kk-þf H-kk-þf, að öllum eignum sínum, þar með talinni jörðinni Vatnsenda.

6 S-kk-nf K-kk-nf lést 13. nóvember 1966 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 25. febrúar 1967. Við skiptin reis ágreiningur um hvernig fara ætti með réttindi að jörðinni Vatnsenda. Með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967, sem birtur er í dómasafni réttarins 1968 á blaðsíðu 422, var staðfest niðurstaða skiptaréttar um að syni S-kk-ef, M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, væri áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda í Kópavogskaupstað með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir voru í fyrrgreindri erfðaskrá M-kk-ef frá 1938. Að gengnum þeim dómi voru M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf afhent umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda á skiptafundi í dánarbúinu 7. maí 1968 og var ákvörðun um það staðfest í dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968 sem birtur er í dómasafni réttarins 1969 á blaðsíðu 780.

7 M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf lést 21. desember 1999 og voru erfingjar eftir hann eiginkona hans og fjögur börn, þar á meðal Þ-kk-nf H-kk-nf. Þ-kk-nf lést 12. desember 2018 og er dánarbú hans annar sóknaraðila þessa máls.

8 Erfingjar M-kk-ef gerðu skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000 þar sem meðal annars var kveðið á um yfirfærslu jarðarinnar Vatnsenda á nafn Þ-kk-ef H-kk-ef. Í yfirlýsingunni var sérstaklega vísað til fyrrgreindrar erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 1938 um rök fyrir því að eignin ætti að ganga til elsta sonar M-kk-ef við fráfall hans. Var yfirlýsingunni þinglýst 12. desember 2000 og var Þ-kk-nf sagður „þinglýstur eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda í þinglýsingarvottorði frá 11. janúar 2012.

9 Þar sem opinberum skiptum á varnaraðila, sem hófust 25. febrúar 1967, var aldrei lokið féllst Hæstiréttur á kröfu um skipun skiptastjóra með dómi 24. ágúst 2011 í máli nr. 375/2011 og var það gert í kjölfarið. Á skiptafundi 9. febrúar 2012 lýsti skiptastjóri því yfir að hann teldi dánarbúið eignalaust. Því væri óhjákvæmilegt að fara með skiptin eftir ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti í samræmi við fyrirmæli 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991. Með dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 var komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda hefði í kjölfar fráfalls M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef árið 1940 færst, á grundvelli erfðaskrárinnar frá 1938, til S-kk-ef K-kk-ef og væri enn á hendi varnaraðila. Með dómi Hæstaréttar 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013 var því til samræmis lagt fyrir sýslumann að færa nafn varnaraðila í fasteignabók sem eiganda jarðarinnar og varð hann við því svo sem nánar er rakið í dómi Hæstaréttar 12. mars 2015 í máli nr. 167/2015. Varnaraðili hefur frá þeim tíma verið skráður eigandi jarðarinnar í þinglýsingabók. Þá verður af gögnum málsins ráðið að skiptin á dánarbúinu hafi allt frá því að niðurstaða Hæstaréttar lá fyrir 3. maí 2013 ekki farið eftir 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991, eins og skiptastjóri hafði áður ákveðið, heldur 2. mgr. sömu greinar.

10 Hæstiréttur komst síðar að þeirri niðurstöðu með dómi 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur jarðarinnar gangi ekki að erfðum samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár M-kk-ef, heldur eftir lögerfðareglum. Samkvæmt því eigi að ráðstafa beinum eignarrétti jarðarinnar til erfingja S-kk-ef K-kk-ef í samræmi við ákvæði I. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Loks var í dómi Hæstaréttar 16. júní 2016 í máli nr. 408/2016 mælt fyrir um í hvaða hlutföllum skipta skuli eignum varnaraðila milli lögerfingja.

11 Sóknaraðili, A, er sonur Þ-kk-ef H-kk-ef. Hann lýsti kröfu í varnaraðila 2. september 2019 og krafðist þess að dánarbúið afhenti honum sem arf samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymir. Ágreiningi þar að lútandi var vísað til héraðsdóms, sem hafnaði kröfu sóknaraðila, A, með úrskurði 24. júní 2020. Sú niðurstaða var staðfest með úrskurði Landsréttar 13. nóvember 2020 í máli nr. 421/2020 þar sem fram kemur að af framangreindum dómum Hæstaréttar leiði að sóknaraðilinn geti ekki átt tilkall til beins eignarréttar að jörðinni á grundvelli erfðaskrárinnar. Hann hafi hins vegar, með stoð í henni, öðlast rétt til umráða og afnota af jörðinni við andlát föður hans 12. desember 2018.

12 Skiptastjóri varnaraðila boðaði til skiptafundar 11. mars 2020 til þess að taka fyrir tillögu tiltekinna erfingja S-kk-ef K-kk-ef um að gefin yrði út skiptayfirlýsing sem fæli í sér afsal á beinum eignarrétti að jörðinni Vatnsenda til erfingjanna í þeim hlutföllum sem mælt var fyrir um í framangreindum dómi Hæstaréttar 16. júní 2016 í máli nr. 408/2016. Í bókun skiptastjóra sóknaraðila, dánarbús Þ-kk-ef H-kk-ef, sem lögð var fram á skiptafundinum kemur fram að hann mótmæli tillögunni af þeim sökum að hann hafi lýst kröfu í dánarbúið sem byggist á dómi og skiptakostnaður sé enn ógreiddur. Því séu ekki lagaskilyrði til þess að taka tillöguna á dagskrá eða samþykkja hana. Jafnframt hafi enn ekki verið leyst úr þeim ágreiningi sem Landsréttur hefur nú úrskurðað um 13. nóvember 2020 í máli nr. 421/2020. Loks myndi afhending hinna umdeildu réttinda, samkvæmt tillögunni, ekki breyta efnislegri réttarstöðu aðila í þeim ágreiningsmálum sem enn eru rekin fyrir dómstólum. Á fundinum var þess krafist af hálfu sóknaraðila, A, að farið yrði með búið eftir ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991. Skiptastjóri lýsti þá yfir þeirri afstöðu sinni að áfram skyldi farið með búið sem gjaldfært samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar. Vísaði skiptastjóri til þess að staðfest hefði verið með dómi Hæstaréttar að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda væri á hendi dánarbúsins. Verðmæti þessa eignarréttar hefði verið metið af dómkvöddum matsmönnum á 1.115.000.000 króna. Ljóst mætti því vera að verðmæti búsins nægðu til þess að standa straum af greiðslu lýstrar kröfu og skiptakostnaði. Af hálfu beggja sóknaraðila var þessari afstöðu skiptastjóra mótmælt. Var ágreiningi aðila vísað til héraðsdóms 16. mars 2020 samkvæmt 122. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 4. mgr. 62. gr. sömu laga. Kröfu sóknaraðila var hafnað í hinum kærða úrskurði.

Niðurstaða

13 Sóknaraðili, A, byggir kröfu sína, um að farið verði með skipti á varnaraðila eftir 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991, á því að farið hafi verið með dánarbúið sem skuldafrágöngubú samkvæmt eldri lögum nr. 3/1879. Samkvæmt fyrirmælum 3. mgr. 148. gr. laga nr. 20/1991, eins og hún var við gildistöku laganna, beri skiptastjóra að fara með skipti varnaraðila eftir fyrirmælum 3. mgr. 62. gr. laganna. Skiptastjóri hafi jafnframt getið þess á skiptafundi 9. febrúar 2012 að farið yrði með varnaraðila eftir fyrirmælum þeirrar lagagreinar.

14 Af málsatvikum, eins og þeim hefur verið lýst hér að framan, er ljóst að þegar skiptastjóri varnaraðila var skipaður árið 2011 hafði meðferð dánarbúsins legið niðri í rúm þrjátíu ár og lá fyrir þinglýst skiptayfirlýsing erfingja M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef frá 21. nóvember 2000 þar sem kveðið var á um yfirfærslu jarðarinnar Vatnsenda á nafn Þ-kk-ef H-kk-ef. Þá var Þ-kk-nf sagður „þinglýstur eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda í þinglýsingarvottorði frá 11. janúar 2012. Eins og áður segir var með dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda hefði eftir fráfall M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef færst til S-kk-ef K-kk-ef H-kk-ef og væri enn á hendi varnaraðila. Með dómi Hæstaréttar 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013 var því til samræmis lagt fyrir sýslumann að færa nafn varnaraðila í fasteignabók sem eiganda jarðarinnar og hefur varnaraðili frá þeim tíma verið skráður eigandi hennar í þinglýsingabók. Við dóminn breyttust forsendur fyrir því hvernig farið skyldi með skipti á varnaraðila. Hefur verið út frá því gengið eftir það að skiptin færu eftir 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 án þess að það hafi sætt andmælum af hálfu sóknaraðila fyrr en á skiptafundi 11. mars 2020. Þótt enn sé ekki með öllu ljóst hvert virði hins beina eignarréttar að jörðinni Vatnsenda er liggur fyrir að ráðstafa þarf eigninni áður en skiptum verður lokið.

15 Báðir sóknaraðilar byggja kröfu sína á því að vafi sé uppi um hvort varnaraðili eigi fyrir skuldum, meðal annars vegna þess að álitamál séu uppi um hvers virði hinn beini eignarréttur að jörðinni Vatnsenda sé.

16 Þegar tekin er ákvörðun um hvort fara skuli með skipti á dánarbúi samkvæmt 2. eða 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 er afstaða tekin til þess hvort skiptin fari fram með hagsmuni erfingja að leiðarljósi, með því að eignir nægi til greiðslu skulda og arfs, eða hvort skiptin fari fram með hagsmuni lánardrottna að markmiði, með því að eignir hrökkvi ekki til að greiða kröfur þeirra að fullu. Forsenda þess að skiptastjóri fari með búið með hagsmuni erfingja að leiðarljósi, þótt þeir hafi ekki lýst yfir ábyrgð á skuldum búsins, er að hann telji víst að andvirði eigna þess muni nægja til að efna þær kröfur sem teljast þegar viðurkenndar á skiptafundum að viðbættri heildarfjárhæð krafna sem ágreiningur kann að standa um eða mætti enn þá koma að eftir lok kröfulýsingarfrests. Ef vafi er um hvort andvirði eigna kunni að nægja til fullnustu skuldbindinga verður skiptastjóri að fara eftir ákvæðum 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 við skiptin.

17 Með hliðsjón af niðurstöðu Landsréttar 13. nóvember 2020 í máli nr. 421/2020 verður lagt til grundvallar að nú sé einni kröfu lýst í varnaraðila og er það krafa sóknaraðila, dánarbús Þ-kk-ef H-kk-ef, frá 4. febrúar 2016 að fjárhæð 508.556 krónur, ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Þá kom fram í þinghaldi í héraði 8. október 2020 að skiptastjóri meti áfallinn skiptakostnað þá hafa verið 24.043.060 krónur en að skiptatrygging að fjárhæð 250.000 krónur komi til frádráttar þeirri fjárhæð.

18 Sem fyrr segir á varnaraðili beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi. Með fyrrnefndum dómum Hæstaréttar 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014 og 16. júní 2016 í máli nr. 408/2016 voru gefin fyrirmæli um að við skipti á varnaraðila skyldi ráðstafa beinum eignarrétti jarðarinnar til erfingja S-kk-ef K-kk-ef eftir lögerfðareglum og í samræmi við ákvæði I. kafla erfðalaga nr. 8/1962 í nánar tilgreindum hlutföllum. Ekki liggur skýrt fyrir hvert virði hins beina eignaréttar að jörðinni Vatnsenda er eða réttinda tengdum honum. Fyrir Héraðsdómi Reykjaness er nú rekið mál nr. E[...]/2014, sem erfingjar S-kk-ef K-kk-ef hafa höfðað á hendur Kópavogsbæ og til vara sóknaraðila, dánarbúi Þ-kk-ef H-kk-ef, til greiðslu eignarnámsbóta til hagsbóta fyrir varnaraðila. Í því máli liggur fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna og hafa svör þeirra verið lögð fram í þessu máli. Samkvæmt þeim lýtur matsgerðin að fjárhæð eignarnámsbóta fyrir þá hluta jarðarinnar sem þegar hafa verið teknir eignarnámi af Kópavogsbæ. Í svörum matsmanna kemur meðal annars fram að virði beins eignarréttar í þeim hlutum jarðarinnar sem teknir voru eignarnámi árin 1992, 1998 og 2000 hafi verið á bilinu 1015% af heildarvirði og 1.115.000.000 króna í þeim hluta sem tekinn var eignarnámi árið 2007, allt að teknu tilliti til þess að við eignarnámið hafði umráða og afnotaréttur að landinu verið skilinn frá beinum eignarrétti. Með hliðsjón af þessu telur skiptastjóri að unnt sé að byggja á því að mikil verðmæti felist í eign varnaraðila og að þau nægi til að efna viðurkenndar kröfur á hendur dánarbúinu. Enn hefur ekki verið leyst úr ágreiningi aðila í framangreindu máli og óljóst er hvert raunvirði hins beina eignarréttar að jörðinni Vatnsenda er. Hins vegar hafa líkur verið leiddar að því með framangreindri matsgerð að eign varnaraðila nægi til greiðslu skulda varnaraðila. Þá er á það fallist með héraðsdómi að meðan mál sem lúta að rétti varnaraðila og erfingja S-kk-ef K-kk-ef tengdum jörðinni eru óleyst verði skiptum ekki hagað í samræmi við lög um gjaldþrotaskipti. Ekki eru því efni til að hnekkja þeirri niðurstöðu skiptastjóra að við skiptin á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef skuli áfram fara samkvæmt fyrirmælum 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991.

19 Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest, þar með talið um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

20 Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðilum gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar, A og dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef, greiði varnaraðila, dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef H-kk-ef, hvor um sig 300.000 krónur í kærumálskostnað.