476/2019

Útdráttur

X var ákærð fyrir að hafa ekið bifreið óhæf til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa áfengis. Í héraði var málið dómtekið og dæmt að henni fjarstaddri samkvæmt 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008. Í dómi Landsréttar kom fram að ákæra hefði verið birt með þeim hætti að tveir lögreglumenn fóru að lögheimili ákærðu þar sem annar birti fyrir hinum en fyrirkallið síðan sett inn um bréfalúgu. Lögreglumennirnir höfðu engin tengsl við ákærðu, dvöldu ekki á lögheimili hennar og hittust þar ekki fyrir, heldur voru þar staddir í þeim tilgangi einum að birting ákærunnar færi fram. Þá var ósamræmi í gögnum málsins um það hvor lögreglumannanna birti ákæruna og fyrir hvorum þeirra var birt. Landsréttur taldi hvorki unnt að líta svo á að lögreglumennirnir hafi verið heimilismenn, eða aðrir sem dvelja eða hittast fyrir á skráðu lögheimili ákærðu í merkingu 1. mgr. 156. gr. laga nr. 88/2008, né heldur að afriti ákæru hafi verið komið í hendur ákærðu en væri þess ekki kostur þá í hendur þess sem telja mætti líklegastan til að koma afriti til skila í tæka tíð í merkingu 4. málsliðar 2. mgr. sömu greinar. Lögmæt birting ákæru hefði því ekki farið fram og því hefðu ekki verið skilyrði til þess að leggja dóm á málið að X fjarstaddri samkvæmt 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008. Var hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 19. júní 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 21. september 2018 í máli nr. S[…]/2018. 2 Ákæruvaldið krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst ákæruvaldið þess að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu, ákvörðun refsingar og sviptingu ökuréttar.

3 Ákærða krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði felldur úr gildi og ákæru vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst ákærða þess að málinu verði vísað frá Landsrétti en að því frágengnu krefst ákærða lægstu mögulegu refsingar sem lög leyfa.

4 Samkvæmt ákvörðun Landsréttar var málið flutt munnlega 28. janúar 2020 um formsatriði þess, sbr. 1. mgr. 204. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Málsatvik

5 Mál þetta var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Vestmannaeyjum 28. júní 2018, þar sem ákærðu er gefið að sök að hafa laugardaginn 15. apríl 2017 ekið bifreið eftir Reykjanesbraut til austurs frá afleggjaranum við Voga, Vatnsleysuströnd, óhæf til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa áfengis en vínandamagn í blóði mældist 1,53‰. Lögregla stöðvaði akstur bifreiðarinnar á Reykjanesbraut á móts við álverið í Straumsvík í Hafnarfirði. Var háttsemi ákærðu heimfærð til 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987.

6 Héraðsdómur Suðurlands gaf út fyrirkall 7. ágúst 2018 til ákærðu, sem sögð var til heimilis að […] í Vestmannaeyjum. Þar var tekið fram að málið yrði tekið fyrir á dómþingi 13. september sama ár þar sem málið yrði þingfest. Var ákærða,,kvödd til að koma fyrir dóm, hlýða á ákæru, halda uppi vörnum og sæta dómi“. Í fyrirkallinu kom fram að ef ekki yrði sótt þing af hennar hálfu mætti hún búast við að fjarvist hennar yrði metin til jafns við það að hún viðurkenndi að hafa framið það brot sem hún væri ákærð fyrir og dómur lagður á málið að henni fjarstaddri.

7 Ákæra ásamt fyrirkalli var birt á heimili ákærðu að […] í Vestmannaeyjum 3. september 2018. Í birtingarvottorði er þess getið að ákæra hafi verið birt fyrir A en hann gegnir starfi lögreglumanns. Þá er þess getið að um sé að ræða lögheimilisbirtingu og ekki gerð frekari grein fyrir tengslum A við ákærðu.

8 Við þingfestingu málsins 13. september 2018 var bókað í þingbók að ákærða væri ekki mætt „þrátt fyrir löglega birt fyrirkall“ og hefði ekki boðað forföll. Dómari teldi framlögð gögn nægileg og eigi þörf á að færa fram frekari sönnunargögn í málinu. Var málið dómtekið samkvæmt 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 og hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp 21. september sama ár.

9 Í skýrslu lögreglustjórans í Vestmannaeyjum 12. apríl 2019 um birtingu ákæru í málinu kemur fram að lögheimilisbirting hafi farið fram 3. september 2018. Þar segir að ítrekað hafi verið búið að reyna að ná í ákærðu vegna birtingarinnar en án árangurs. Margoft hafi verið farið á lögheimili hennar og fylgst með húsinu í eftirliti lögreglu til að sjá hvort einhver hreyfing væri í íbúðinni eða ljós tendruð. Þá hafi málið verið sent til lögreglustjórans á Suðurnesjum til birtingar því fjölskyldumeðlimur ákærðu hefði upplýst um að sennilega væri hún stödd þar. Lögreglan á Suðurnesjum hefði ítrekað reynt að hringja í ákærðu en hún ekki svarað eða verið skellt á. Að ráðleggingum frá fulltrúa lögreglustjóra hafi fyrirkallið verið birt lögheimilisbirtingu á lögheimili ákærðu. Skýrsluna ritar A lögreglumaður. Í skýrslunni kemur jafnframt fram að fyrirkallið hafi verið birt fyrir lögreglumanninum B og síðan hafi fyrirkallið verið sett inn um bréfalúgu á þeirri íbúð þar sem ákærða væri með skráð lögheimili. Tekið er fram að húsið sé tvíbýli og enginn búi þar að staðaldri en ákærða sé sögð koma þangað við og við. Ekki er uppi ágreiningur um þá staðhæfingu ákærðu að ákæra og fyrirkall hafi aldrei komið fyrir augu hennar.

Niðurstaða

10 Samkvæmt 1. mgr. 156. gr. laga nr. 88/2008 skal ákæra ásamt fyrirkalli birt fyrir ákærða sjálfum, sé þess kostur, en annars fyrir lögmanni hans eða öðrum lögráða manni sem fengið hefur skriflegt umboð frá honum til að taka við birtingu ellegar fyrir heimilismanni eða öðrum sem dvelur eða hittist fyrir á skráðu lögheimili hans. Í 1. málslið 2. mgr. sömu greinar segir að ákæra skuli birt af einum lögreglumanni, fangaverði eða öðrum starfsmanni Fangelsismálastofnunar ellegar stefnuvotti nema hún sé birt á dómþingi af dómara. Þá segir í 4. málslið sömu málsgreinar að ef ákæra er birt öðrum en ákærða sjálfum beri þeim sem við ákæru tekur að koma afriti ákæru í hendur ákærða, að viðlagðri sekt, en sé þess ekki kostur þá í hendur þess sem telja má líklegastan til að koma afriti til skila í tæka tíð.

11 Í alið 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um að dóm megi leggja á mál ef ákærði kemur ekki fyrir dóm við þingfestingu þess þótt honum hafi verið löglega birt ákæra og þess getið í fyrirkalli að mál kunni að vera dæmt að honum fjarstöddum, sbr. 1. mgr. 155. gr. laganna, enda sé ekki kunnugt um lögmæt forföll hans og brot þyki ekki varða þyngri viðurlögum en sex mánaða fangelsi, upptöku eigna og sviptingu réttinda og dómari telji framlögð gögn nægileg til sakfellingar.

12 Bæði ákæruvaldið og ákærða gera kröfu um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur á þeim grundvelli að lögmæt birting ákæru hafi ekki farið fram áður en málið var dómtekið að ákærðu fjarstaddri. Þannig hafi ekki verið fyrir hendi skilyrði til að leggja dóm á málið að ákærðu fjarstaddri samkvæmt 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008.

13 Eins og fram hefur komið var ákæra birt með þeim hætti að tveir lögreglumenn fóru að lögheimili ákærðu þar sem annar birti fyrir hinum en fyrirkallið síðan sett inn um bréfalúgu. Lögreglumennirnir höfðu engin tengsl við ákærðu, dvöldu ekki á lögheimili hennar og hittust þar ekki fyrir, heldur voru þar staddir í þeim tilgangi einum að birting ákærunnar færi fram. Af gögnum málsins verður ráðið að báðir lögreglumennirnir hafi áður komið að því að reyna að birta fyrir ákærðu sjálfri en til þess höfðu þeir báðir heimild. Ósamræmi er í gögnum málsins um það hvor lögreglumannanna birti ákæruna og fyrir hvorum þeirra var birt. Í birtingarvottorðinu segir þannig að B hafi birt ákæru og fyrirkall fyrir A en í lögregluskýrslunni um birtinguna segir að A hafi birt fyrir B. Þá var fyrirkall eins og áður greinir aðeins sett inn um bréfalúgu en ekki komið í hendur ákærðu eða annars einstaklings.

14 Eins og framangreindum atvikum er háttað er hvorki unnt að líta svo á að lögreglumennirnir hafi verið heimilismenn, eða aðrir sem dvelja eða hittast fyrir á skráðu lögheimili ákærðu í merkingu 1. mgr. 156. gr. laga nr. 88/2008, né heldur að afriti ákæru hafi verið komið í hendur ákærðu en væri þess ekki kostur þá í hendur þess sem telja mætti líklegastan til að koma afriti til skila í tæka tíð í merkingu 4. málsliðar 2. mgr. sömu greinar. Þá er til þess að líta að hér er um sakamál að ræða þar sem sú grunnregla gildir að ekki verði skorið úr um refsiverða háttsemi manna og þeim ákveðin refsing nema að undangenginni málsmeðferð þar sem þeim hefur verið gefinn kostur á að halda uppi vörnum, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

15 Samkvæmt framangreindu hafði lögmæt birting ákæru ekki farið fram þegar mál ákæruvaldsins var dómtekið á hendur ákærðu og voru því ekki skilyrði til þess að leggja dóm á málið að henni fjarstaddri samkvæmt 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Ákvörðun um sakarkostnað í héraði bíður nýs dóms í málinu. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Þ-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 496.000 krónur.

Sératkvæði

R-kvk-ef H-kvk-ef

1 Máli þessu er áfrýjað í samræmi við yfirlýsingu ákærðu þar um og að fengnu áfrýjunarleyfi. Ákærða krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði felldur úr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi þar sem ákæra og fyrirkall hafi ekki verið birt henni með lögmætum hætti. Aðalkrafa ákæruvaldsins um að héraðsdómur verði ómerktur er á því reist að í ljósi dóms Landsréttar frá 12. október 2018 í máli nr. 303/2018 geti leikið vafi á lögmæti birtingar í umrætt sinn. Til vara er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms að fenginni þeirri niðurstöðu að birting hafi verið lögmæt.

2 Með lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála urðu þær breytingar á reglum sem gilt höfðu um birtingu ákæru að heimilt er að birta fyrir öðrum en ákærða sjálfum, lögmanni hans og manni sem veitt hefur verið umboð til að taka við birtingu. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 156. gr. laganna er nú einnig heimilt að birta fyrir heimilismanni eða öðrum sem dvelur eða hittist fyrir á skráðu lögheimili ákærða. Í athugasemdum í frumvarpi með ákvæðinu var um þetta nýmæli vísað tila og bliða 3. mgr. 85. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 til hliðsjónar. Þá sagði að þótt birting ákæru væri gerð auðveldari með þessum hætti og ekki væri eins öruggt að ákærði fengi vitneskju um hana, áður en mál er þingfest, yrði að hafa í huga að ekki væri unnt að ljúka sakamáli vegna útivistar af hálfu ákærða nema í minni háttar málum, sbr. 1. mgr. 161. gr. laganna. Enn fremur ætti hann kost á að fá málið endurupptekið innan fjögurra vikna frá birtingu eða uppkvaðningu dóms í slíku útivistarmáli, sbr. 1. mgr. 187. gr. laganna.

3 Samhliða þessum breytingum voru settar fyllri reglur um skyldur þeirra sem ákæra er birt fyrir og þeirra sem annast birtingu. Samkvæmt 3. og 4. málslið 2. mgr. 156. gr. laga nr. 88/2008 skal þeim sem ákæra er birt afhent afrit hennar. Sé hún birt fyrir öðrum en ákærða sjálfum ber þeim, að viðlagðri sekt, að koma afriti ákæru í hendur hans, en sé þess ekki kostur þá í hendur þess sem telja má líklegastan til að koma afriti til skila í tæka tíð.

4 Í málinu háttar svo til að ákæra og fyrirkall voru birt á lögheimili ákærðu fyrir lögreglumanni, sem kvaddur var til í því skyni að taka við birtingu. Eins og fram kemur í skýrslu lögreglu hafði ekki tekist að hafa uppi á ákærðu til að birta fyrir henni, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Í húsinu sem um ræðir hafi enginn búið að staðaldri en ákærða dvalið þar við og við. Þá kemur fram að eftir að fyrirkall hafi verið birt lögreglumanninum hafi það verið sett inn um bréfalúgu íbúðar þeirrar þar sem ákærða var skráð til lögheimilis. Var þessi aðferð sambærileg við það sem talin hefur verið lögmæt stefnubirting samkvæmt alið 3. mgr. 85. gr. og 3. mgr. 86. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 22. mars 2012 í máli nr. 513/2011 og dóm Landsréttar frá 16. september 2019 í máli nr. 561/2019. Atvik máls eru að þessu leyti önnur en fjallað var um í dómi Landsréttar frá 12. október 2018 í máli nr. 303/2018, en í því máli voru ákæra og fyrirkall ekki skilin eftir á birtingarstað.

5 Með vísan til lögskýringargagna með 156. gr. laga nr. 88/2008, sem rakin hafa verið, tel ég að birting ákæru og fyrirkalls í umrætt sinn hafi verið lögmæt og að uppfyllt hafi verið skilyrði 1. mgr. 161. gr. laganna til að leggja dóm á málið að ákærðu fjarstaddri. Því séu ekki efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm heldur beri að leggja efnisdóm á málið.