178/2019

Útdráttur

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A o.fl. um að dánarbú K og L yrðu tekin til opinberra skipta.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 28. febrúar 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 14. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2019 í málinu nr. Q[…]/2018 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú K og L yrðu tekin til opinberra skipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

2 Sóknaraðilar krefjast þess að framangreind krafa þeirra verði tekin til greina og jafnframt að réttaráhrif leyfis varnaraðila til setu í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, M, sem gefið var út 29. maí 2017, verði felld niður á meðan leyst er úr kröfunni fyrir dómi. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og að hafnað verði framangreindri kröfu sóknaraðila um frestun réttaráhrifa búsetuleyfis. Þá krefst hún kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

Málavextir

4 Málavöxtum og málsástæðum aðilanna er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar er rakið hverfist málið um það hvort jörðin […], sem var óðalsjörð frá 1942 til 2006, eigi að koma til skipta á milli erfingja hjónanna K, sem lést […] 1983, og L, sem lést […] 1949. Sóknaraðilar málsins eru þrjú börn þeirra, tengdadóttir og fimm barnabörn. K var óðalsbóndi á jörðinni frá 1942 til 29. janúar 1958 þegar hann lét óðalsrétt sinn af hendi til M sonar síns. Á grundvelli umsóknar M og samkvæmt heimild í 52. gr. jarðalaga nr. 81/2004 var jörðin leyst úr óðalsböndum með bréfi landbúnaðarráðuneytisins 13. júlí 2006. M lést […] 2017 og situr ekkja hans, J, sem er varnaraðili máls þessa, í óskiptu búi eftir hann.

Niðurstaða

5 Í greinargerð sinni til héraðsdóms 28. september 2018 höfðu sóknaraðilar uppi sömu kröfur og þeir gera fyrir Landsrétti. Úr þeirri kröfu sem snýr að frestun á réttaráhrifum búsetuleyfis varnaraðila var leyst með úrskurði héraðsdóms 16. nóvember 2018 og henni hafnað. Kemur fram í úrskurðinum, sem ekki var skotið til Landsréttar, að þessi krafa sóknaraðila hafi verið reist á 45. gr. laga nr. 20/1991. Í 1. mgr. hennar er mælt fyrir um það að komi fram mótmæli gegn kröfu um opinber skipti á dánarbúi geti sá sem krefst skiptanna krafist þess að héraðsdómari kveði á um það í úrskurði að réttaráhrif leyfis maka til setu í óskiptu búi falli niður að einhverju leyti eða öllu ef sérstök hætta þykir á að ráðstafanir verði gerðar sem gætu rýrt réttindi þess sem krefst opinberra skipta. Skal héraðsdómari fara með slíka kröfu eftir 2. mgr. 120. gr. laganna en samkvæmt því ákvæði skal hann kveða upp sérstakan úrskurð um þennan þátt málsins og verður honum ekki skotið til æðri dóms. Þegar af þessum ástæðum verður framangreindri kröfu sóknaraðila vísað frá Landsrétti.

6 Um lagastoð fyrir kröfu sinni um opinber skipti á dánarbúum hjónanna K og L vísa sóknaraðilar einkum til 38. gr. laga nr. 20/1991. Í 1. mgr. greinarinnar kemur fram sú regla að sé skiptum ekki lokið samkvæmt 25. til 27. gr. laganna skuli dánarbú tekið til opinberra skipta ef erfingi krefst þess hvort sem leyfi hafi áður verið veitt til einkaskipta eða ekki. Þá segir í 2. mgr. 38. gr. að þótt skiptum hafi verið lokið samkvæmt 25. eða 26. gr. skuli dánarbú tekið til opinberra skipta samkvæmt kröfu erfingja, hvort sem sýslumaður hefur tekið skiptin upp á ný eða ekki, ef sýnt er fram á að skilyrði hafi ekki verið til að ljúka skiptum með þeim hætti sem gert var. Til stuðnings kröfum sínum hafa sóknaraðilar einnig vísað til 3. mgr. 40. gr. tilvitnaðra laga en þar er mælt fyrir um sambærilega heimild þess sem á kröfu á hendur dánarbúi. Ákvæði þessi taka samkvæmt efni sínu ekki til þess þegar dánarbúi hefur verið skipt einkaskiptum en við þeim verður ekki hróflað nema með endurupptöku þeirra eftir fyrirmælum 2. mgr. 95. gr. laganna, sbr. hér enn fremur 155. gr. þeirra.

7 Að virtum þeim gögnum sem fyrir liggja í málinu og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði þykir mega ganga út frá því að skiptum á dánarbúi L hafi lokið eigi síðar en í janúar 1958 með útgreiðslu arfs eftir hana.

8 Samkvæmt gögnum málsins var börnum K veitt leyfi til einkaskipta á dánarbúi hans 1. mars 1985. Svo sem áður greinir voru öll réttindi yfir óðalsjörðinni […] þá í höndum M sonar hans á grundvelli yfirlýsingar K 29. janúar 1958 en þá ráðstöfun jarðarinnar samþykktu önnur börn hans í september 1957. 9 Samkvæmt 4. mgr. 93. gr. laga nr. 20/1991 er sýslumanni heimilt við þær aðstæður sem þar er lýst og að ósk erfingja að láta hjá líða að krefja þá um einkaskiptagerð ef honum þykja nægar upplýsingar koma fram í erfðafjárskýrslu um þann látna, erfingja hans, eignir búsins og skuldbindingar þess. Skal litið svo á ef einkaskiptagerð er ekki lögð fyrir sýslumann að erfingjar hafi fengið allar eignir búsins lagðar út eftir arfshlutföllum. Er tekið fram í athugasemdum í frumvarpi því er varð að lögum nr. 20/1991 að þessi háttur væri í samræmi við framkvæmd sem hefði verið viðhöfð samkvæmt þágildandi lögum nr. 3/1878 um skipti á dánarbúum og félagsbúum o.fl. Með vísan til þessa og samkvæmt fyrirliggjandi erfðafjárskýrslu sem erfingjar K undirrituðu í tengslum við skipti á dánarbúi hans og skiptaráðandi áritaði 12. mars 1985 telst einkaskiptum á dánarbúinu hafa lokið þann dag.

10 Með vísan til þess sem að framan er rakið verður skiptakröfu sóknaraðila hafnað. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur.

11 Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað sem ákveðinn verður eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Kröfu sóknaraðila, A, B, C, D, E, F, G, H og I, um að felld verði niður réttaráhrif leyfis varnaraðila, J, til setu í óskiptu búi eftir eiginmann hennar, M, er vísað frá Landsrétti.

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðila 450.000 krónur í kærumálskostnað.