741/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara tilteknum spurningum um heilsu hans, þroska, fíknivanda, færni til að ráða persónulegum högum, nauðsyn nauðungarvistunar og hvort núverandi meðferð og vistun teldist viðeigandi og nauðsynleg. Í úrskurði Landsréttar kom fram að þó að nýlegt læknisvottorð lægi fyrir þá skorti á að aflað hefði verið sjálfstæðs mats utanaðkomandi geðlæknis á því hvort skilyrði a og bliða 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 væru enn fyrir hendi. Af fyrirliggjandi málsgögnum væri ljóst að staða A væri að einhverju marki önnur en þegar hann var sviptur sjálfræði og að hann hefði tekið framförum í meðferð sinni. Þá yrði að líta til þess að lögræðissvipting fæli í sér viðurhlutamikla skerðingu mannréttinda og að lögræðissviptur maður yrði að njóta raunhæfra úrræða til þess að fá úr því skorið hvort ástæður sviptingar kunni enn að vera fyrir hendi, sbr. 15. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Var því fallist á beiðni A um dómkvaðningu matsmanns.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf og S-kk-nf M-kk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 22. desember 2020. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 6. janúar 2021. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2020 í málinu nr. L[...]/2020 þar sem kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns var hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og að dómkvaddur verði hæfur og óvilhallur matsmaður til að framkvæma mat á sóknaraðila í samræmi við framlagða matsbeiðni. Þá krefst hann málskostnaðar úr ríkissjóði sér að skaðlausu. 3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Málsatvik

4 Sóknaraðili setti fram kröfu fyrir héraðsdómi 19. nóvember 2020, aðallega um að sjálfræðissvipting til eins árs samkvæmt úrskurði dómsins [...] febrúar 2020 yrði felld niður, en til vara að ódagsett ákvörðun lögráðamanns hans um vistun í [...] yrði felld úr gildi. Með beiðni 24. nóvember 2020 gerði sóknaraðili þá kröfu að dómkvaddur yrði hæfur og óvilhallur geðlæknir til að svara sex spurningum viðvíkjandi heilsu hans, þroska, fíknivanda, færni til að ráða persónulegum högum, nauðsyn nauðungarvistunar og hvort núverandi meðferð og vistun teljist viðeigandi og nauðsynleg. Með hinum kærða úrskurði var matsbeiðni sóknaraðila hafnað.

5 Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir helstu málsatvikum og málsástæðum aðila. Eins og þar er rakið liggja frammi í málinu ýmis gögn um heilsu og hag sóknaraðila. Nánar tiltekið er um að ræða vottorð sálfræðings 8. nóvember 2020, mánaðarskýrslur [...] ehf. frá mars 2020 til og með september sama ár, samantekt frá [...] ehf. 9. desember 2020 um hagi sóknaraðila, læknisvottorð B geðlæknis 21. janúar 2020 og læknisvottorð C geðlæknis 1. desember 2020 sem aflað var að beiðni héraðsdómara.

Niðurstaða

6 Til grundvallar lögræðissviptingu sóknaraðila [...] febrúar 2020 lá læknisvottorð sem gefið var út af B geðlækni 21. janúar 2020. Með beiðni héraðsdóms til C geðlæknis 24. nóvember 2020 var í tilefni af kröfu sóknaraðila um niðurfellingu sjálfræðissviptingar og matsbeiðni óskað eftir vottorði eða samantekt um heilsu og hag hans, mati á stöðu hans og hvað honum væri fyrir bestu með hliðsjón af þeim sjúkdómi sem hann hefði verið greindur með. Einnig var óskað álits á kröfum sóknaraðila um niðurfellingu sjálfræðissviptingar eða breytingu á fyrirkomulagi nauðungarvistunar.

7 Mánaðarskýrslur og samantekt [...] ehf. benda til þess að starfsfólk þar telji áframhaldandi búsetu í viðeigandi búsetuúrræði nauðsynlega fyrir sóknaraðila í ljósi flókinna þjónustuþarfa hans, sjúkdómsgreininga og alvarlegs fíknivanda. Þar kemur þó fram að sóknaraðili hafi verið allsgáður í tæplega ár, hafi tekið miklum framförum á þeim tíma og gangi almennt vel að fóta sig dags daglega. Vottorð D sálfræðings 8. nóvember 2020 gefur til kynna að sóknaraðili lýsi mikilli vanlíðan yfir því að vera á [...] og mikilli heimþrá en ekki er tekin afstaða til þess hvort ástæða sé til að breyta tilhögun nauðungarvistunar. Í vottorðinu kemur fram að hún hafi einungis hitt sóknaraðila tvisvar og hafi ekki faglegar forsendur til að meta stöðu hans þannig að fullnægjandi sé. Í fyrrgreindu vottorði C kemur fram að ákveðnar framfarir hafi orðið hjá sóknaraðila þótt enn sé fyrir hendi undirliggjandi geðröskun og þroskahömlun svo og hætta á að hann hefji á ný fíkniefnaneyslu. 8 Af framangreindum gögnum er ljóst að staða sóknaraðila er nú að einhverju marki önnur en þegar hann var sviptur sjálfræði til eins árs með úrskurði [...] febrúar 2020 og að hann hafi tekið framförum í meðferðinni.

9 Mál til niðurfellingar lögræðissviptingar eru rekin á grundvelli lögræðislaga og sæta samkvæmt 4. mgr. 15. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 10. gr., almennri meðferð einkamála með þeim frávikum sem í lögunum greinir. Af 6. mgr. 10. gr. laganna leiðir að hraða ber meðferð máls um niðurfellingu lögræðissviptingar svo sem kostur er. Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laganna ber dómara að tryggja að mál sé nægilega upplýst áður en hann kveður upp úrskurð um kröfu um niðurfellingu lögræðissviptingar. Aðilar slíks máls hafa því ekki forræði á sönnunarfærslu á sama hátt og aðilar að einkamáli sem sætir almennri meðferð, sbr. dóm Hæstaréttar 6. nóvember 2013 í máli nr. 691/2013.

10 Ákvæði 11. gr. lögræðislaga, virt í ljósi fyrrgreindrar meginreglu 1. mgr. 10. gr. laganna, verða ekki skýrð á þann veg að útilokað sé að dómari geti orðið við beiðni lögræðissvipts manns um dómkvaðningu matsmanns samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður þá að horfa til þess að lögræðissvipting felur í sér viðurhlutamikla skerðingu mannréttinda og verður lögræðissviptur maður að njóta raunhæfra úrræða til þess að fá úr því skorið hvort ástæður sviptingar kunni ekki lengur að vera fyrir hendi, sbr. 15. gr. laganna.

11 Svo sem áður greinir hefur komið fram að fyrirliggjandi gögn málsins benda til þess að staða sóknaraðila kunni að vera önnur en hún var þegar hann var sviptur sjálfræði með úrskurði héraðsdóms [...] febrúar 2020. Er því uppi réttmætt tilefni til gagnaöflunar um heilsu og aðstæður sóknaraðila. Þótt dómari hafi þegar aflað nýs vottorðs geðlæknis undir meðferð málsins er til þess að líta að um er að ræða vottorð læknis á sama spítala og þess læknis sem gaf út fyrri læknisvottorð vegna lögræðissviptingar sóknaraðila. Er í vottorðinu vísað til fyrra læknisvottorðs og gagna frá meðferðarheimili. Skortir því á að aflað hafi verið sjálfstæðs mats utanaðkomandi geðlæknis á því hvort hvort skilyrðum a og bliða 4. gr. lögræðislaga sé áfram fullnægt um sóknaraðila. Að þessu gættu þykja sjónarmið um málshraða ekki standa því í vegi að aflað verði matsgerðar dómkvadds matsmanns.

12 Samkvæmt framangreindu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja geðlækni á grundvelli 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 til að láta í ljósi álit sitt á því hvort sóknaraðili sé enn ófær um að ráða persónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms, þroskaskerðingar eða fíknivanda svo og hvort núverandi meðferð og vistun sóknaraðila á [...] sé nauðsynleg og viðeigandi. Matsgerð skal fengin héraðsdómara í hendur og skal þóknun matsmanns greidd úr ríkissjóði, en að öðru leyti ber við dómkvaðningu og framkvæmd matsins að fylgja ákvæðum IX. kafla laga nr. 91/1991, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar 6. nóvember 2013. 13 Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja sérfróðan matsmann á grundvelli 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að framkvæma mat á því hvort sóknaraðili, A, sé enn ófær um að ráða persónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms, þroskaskerðingar eða fíknivanda svo og hvort núverandi meðferð og vistun sóknaraðila á [...] sé nauðsynleg og viðeigandi.

Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, I-kk-ef S-kk-ef B-kk-ef lögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti, 141.360 krónur, greiðist úr ríkissjóði.