736/2019

Útdráttur

SP höfðaði mál á hendur Ó vegna tjóns sem lífeyrissjóðurinn SL taldi sig hafa orðið fyrir vegna viðskipta með hlutabréf í K hf. en SL hafði framselt SP skaðabótakröfu sem SL taldi sig eiga af þessum sökum. Byggði SP á því að Ó, sem hafi verið næststærsti hluthafi K hf. í gegnum tilgreind félög sín og með náin tengsl inn í stjórnendahóp bankans, hefði á árunum 2007 og 2008 staðið að markaðsmisnotkun til að halda uppi verði á hlutabréfum í K hf. og valdið þannig hluthöfum, meðal annars SL, í félaginu tjóni. Í úrskurði Landsréttar kom fram að kröfugerð SP tæki til viðskipta SL með hlutabréf í K hf. á tímabilinu 1. nóvember 2007 þar til bankinn féll 9. október 2008. Um þau viðskipti væri ekki annað komið fram en að SL hafi eftir 1. nóvember 2007 selt meira af hlutabréfum í K hf. en hann átti þann dag. Mætti því ætla að SL hefði ekki orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna heldur hafi hann notið þess að gengi hluta í bankanum var hærra en efni stóðu til. Var reifun SP á ætluðu tjóni talin háð slíkum annmörkum að óhjákvæmilegt væri að vísa kröfum hans frá dómi.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf og H-kk-nf O. A-kk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 31. október 2019. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 19. nóvember 2019. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. október 2019, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í jlið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvik og málsástæður

4 Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili árið 2016 mál á hendur varnaraðila og fjórum öðrum einstaklingum til heimtu bóta tilgreindrar fjárhæðar en til vara að álitum en að því frágengnu til viðurkenningar á bótaskyldu vegna markaðsmisnotkunar sem þeir hefðu staðið að til að halda uppi verði á hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. og valda þannig hluthöfum í bankanum tjóni með því annars vegar að blekkja þá til að kaupa hlutabréf í honum á of háu verði og hins vegar að selja þau ekki áður en þau urðu verðlaus. Stapi lífeyrissjóður, sem sóknaraðili leiði rétt sinn frá, hafi verið meðal þeirra sem hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum. Með úrskurði héraðsdóms 8. desember 2017 var málinu vísað frá dómi án kröfu vegna annmarka á málatilbúnaði og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu með dómi sínum 11. janúar 2018 í máli nr. 845/2017. Í kjölfarið höfðaði sóknaraðili þetta mál á hendur varnaraðila einum. Er sem fyrr á því byggt að varnaraðili, sem hafi verið næststærsti hluthafi Kaupþings banka hf. í gegnum tilgreind félög sín og verið með náin tengsl inn í stjórnendahóp bankans, hafi staðið að þeirri markaðsmisnotkun í starfsemi bankans sem að framan er lýst og með því valdið Stapa lífeyrissjóði tjóni. Í aðal, vara og þrautavarakröfu er krafist tilgreindra skaðabóta en að því frágengnu bóta að álitum og loks viðurkenningar á bótaskyldu.

5 Samkvæmt hinum kærða úrskurði var frávísun byggð á því að sóknaraðili hefði ekki að fullu bætt úr þeim annmörkum sem voru á fyrri málsókn hans samkvæmt dómi Hæstaréttar.

6 Málatilbúnaður sóknaraðila hefur allt frá upphafi tekið mið af því að 1. nóvember 2007 hafi Stapi lífeyrissjóður átt hlutabréf í Kaupþingi banka hf. sem hann hafi keypt fyrir 4.230.351.596 krónur. Frá þeim tíma fram til 7. ágúst 2008 hafi hann til viðbótar keypt hlutabréf í félaginu fyrir alls 2.161.176.732 krónur. Á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 til 9. október 2008 hafi lífeyrissjóðurinn selt hlutabréf í því fyrir samtals 5.455.837.008 krónur og fengið að auki arð af hlutabréfum sínum að fjárhæð alls 33.197.560 krónur. Síðastgreindan dag hafi hlutabréf í félaginu orðið verðlaus en lífeyrissjóðurinn hafi þá átt eftir 196.108 hluti í því.

7 Í þeim kafla í héraðsdómsstefnu þar sem fjallað er um orsakatengsl er meðal annars vísað til þess að saknæm og ólögmæt háttsemi varnaraðila hafi leitt til þess að „þátttakendur á verðbréfamarkaði ýmist 1) keyptu hlutabréf í Kaupþingi á röngum forsendum, sem þeir ella hefðu ekki gert eða 2) keyptu hlutabréf í Kaupþingi á mun hærra verði en þeir hefðu ella gert eða 3) seldu ekki hlutabréf í Kaupþingi sem þeir höfðu áður keypt sem þeir ella hefðu selt ef markaðsmisnotkunar stefnda hefði ekki gætt“. Í áðurgreindum dómi Hæstaréttar sagði meðal annars um sambærilegar röksemdir sóknaraðila í héraðsdómsstefnu þess máls að ef miðað yrði við fyrsta kostinn samkvæmt framansögðu yrði að ætla að markmið skaðabótakröfu væri að gera tjónþolann eins settan og ef kaupin hefðu aldrei farið fram, en sóknaraðili yrði þá að bera sönnunarbyrði fyrir því að Stapi lífeyrissjóður hefði ekki keypt hlutabréf í Kaupþingi banka hf. ef markaðsmisnotkun hefði ekki haft áhrif á verðmyndun þeirra á markaði. Hvorki yrði séð að sóknaraðili héldi því fram í málinu að atvik hefðu farið á þann veg né að hann hefði leitast við að sanna það. Ef miðað yrði við annan kostinn yrði tjón vegna kaupa á hlutabréfum ekki staðreynt nema með því að komast fyrst að niðurstöðu um hvert kaupverð gæti hafa orðið ef markaðsmisnotkunar hefði ekki gætt. Í málatilbúnaði sóknaraðila væri engu haldið fram um þetta efni. Að því yrði einnig að gæta að í útreikningi á skaðabótakröfu hans, sem á þessum tíma tók til greiðslu á 902.493.733 krónum en það er aðalkrafa hans í þessu máli, væri að hluta byggt á heildarfjárhæð sem Stapi lífeyrissjóður hefði greitt fyrir hlutabréf í Kaupþingi banka hf. í kaupum fyrir 1. nóvember 2007, en á tímabilinu eftir þann dag hefði lífeyrissjóðurinn selt meira af hlutabréfum en hann hefði átt þá og yrði að ætla að markaðsmisnotkunin hlyti að hafa valdið því að söluverðið hafi þá orðið hærra en ef hennar hefði ekki gætt. Yrði miðað við þriðja kostinn myndi hvíla á sóknaraðila að sýna ekki aðeins fram á að líkur væru til að Stapi lífeyrissjóður hefði fyrir 9. október 2008 selt öll hlutabréf sín í Kaupþingi banka hf. ef ekki hefði komið til ætlaðrar saknæmrar háttsemi varnaraðila, heldur einnig hvaða verð hefði getað fengist fyrir hlutabréfin við þær aðstæður. Myndi þá tjón lífeyrissjóðsins væntanlega hafa svarað til þess söluverðs. Ekki væri að þessu vikið í málatilbúnaði sóknaraðila. Var það niðurstaða Hæstaréttar að meðal annars af þessum ástæðum væri reifun sóknaraðila á atriðum varðandi fjárhæð aðalkröfu hans háð verulegum annmörkum. Fram hjá þeim yrði ekki komist með því að ákveða sóknaraðila „skaðabætur að álitum“ enda yrði slíkt ekki fært að öðrum skilyrðum fullnægðum nema fyrir lægi á hvaða grundvelli áætla ætti slíkar bætur. Þá væri heldur ekki tækt að viðurkenna í dómi skaðabótaskyldu varnaraðila vegna fjártjóns sóknaraðila án þess að kveða á um fjárhæð bóta nema fyrir lægi á hvaða grundvelli hann teldist hafa orðið fyrir tjóni.

8 Í máli þessu gerir sóknaraðili aðal, vara og þrautavarakröfu á hendur varnaraðila um greiðslu skaðabóta þar sem leitast er við að taka mið af framangreindri umfjöllun í dómi Hæstaréttar og færa rök fyrir þeim til samræmis við þær kröfur til málatilbúnaðar sem þar eru gerðar.

9 Um aðalkröfu sína vísar sóknaraðili til þess að eðli máls samkvæmt hefði lífeyrissjóður með lögbundnar skyldur til að varðveita og ávaxta fé sjóðfélaga aldrei fjárfest í hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. hefði honum verið ljós sú markaðsmisnotkun varnaraðila með hlutabréf í bankanum sem síðar hafi verið upplýst um. Í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða felist að lífeyrissjóði sé óheimilt að fjárfesta í hlutabréfum á skipulegum verðbréfamarkaði ef grunur leikur á eða vitneskja er um að hlutabréfaverði sé stýrt með saknæmum og ólögmætum hætti. Þá liggi jafnframt fyrir að Stapi lífeyrissjóður hefði ekki fjárfest í hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. á því verði sem hann gerði nema vegna þess að markaðsverðinu hafi verið haldið uppi með ólögmætum hætti af varnaraðila og samverkamönnum hans í stjórnendahópi bankans. Krefst sóknaraðili á þessum grundvelli skaðabóta eins og lífeyrissjóðurinn hefði aldrei stofnað til viðskipta með hlutabréf í bankanum á árinu 2008. Nemur hún svo sem fram er komið 902.493.733 krónum.

10 Varakröfu sína, 453.924.163 krónur, byggir sóknaraðili á því að Stapi lífeyrissjóður hafi orðið fyrir fjártjóni þar sem hann hafi greitt verulega hærra kaupverð fyrir hluti í Kaupþingi banka hf. vegna markaðsmisnotkunar varnaraðila en nam því markaðsverði hlutabréfa í bankanum sem sjóðurinn hefði greitt fyrir þau við eðlilegar markaðsaðstæður. Á tímabilinu 31. desember 2007 til október 2008 hafi Stapi lífeyrissjóður keypt alls 2.615.825 hluti í bankanum fyrir 1.999.876.738 krónur. Miðað við bókfært virði þessara hluta samkvæmt útgefnum árshlutareikningi 30. júní 2008 hafi markaðsvirði þeirra út frá miðgildi bókaðs verðs á hvern hlut á hinn bóginn numið 1.425.624.625 krónum. Sóknaraðili miði varakröfu sína við hæsta bókfært verð á þessum tíma, það er 591 krónu á hlut, og sé fjárhæð varakröfu á því byggð.

11 Í umfjöllun í stefnu til héraðsdóms um þrautavarakröfu sína, en hún nemur 132.372.900 krónum, leitast sóknaraðili við að sýna fram á að Stapi lífeyrissjóður hefði að líkindum selt hlutabréf sín í Kaupþingi banka hf. í september 2008 ef ekki hefði komið til þeirra sýndarviðskipta með hlutabréf í félaginu sem varnaraðili hafi með dómi Hæstaréttar 12. febrúar 2015 í máli nr. 145/2014 verið fundinn sekur um að hafa átt aðild að. Er sem fyrr vísað til þess hvað þetta varðar að fréttatilkynningar Kaupþings banka hf. og ummæli varnaraðila í fjölmiðlum á tímabilinu 18. til 23. september 2008 hafi haft þau áhrif, svo sem síðar hafi komið í ljós í hæstaréttarmálinu, að blekkja markaðinn og skapa falska trú almennings á bankanum sem fjárfestingarkosti til framtíðar. Lækkun á gengi hlutabréfa í bankanum hafi stöðvast þegar tilkynnt var um þau viðskipti sem hér um ræðir og hafi Stapi lífeyrissjóður kosið að selja ekki hlutabréf sín heldur eiga þau áfram enda lægi fyrir að öflugur alþjóðlegur fjárfestir væri kominn í hóp stærstu hluthafa bankans. Ef þetta hefði ekki gerst hefði Stapi lífeyrissjóður mjög líklega selt hlutabréf sín í Kaupþingi banka hf. á því markaðsverði sem var fáanlegt fyrir þau 18. september 2008, eða á 675 krónur á hlut. Söluverð þeirra 196.108 hluta sem lífeyrissjóðurinn átti þá hefði þannig numið 132.372.900 krónum.

12 Í stefnu er sérstaklega á því byggt að sé einhver vafi um það hvort orsakatengsl á milli háttsemi varnaraðila og tjóns Stapa lífeyrissjóðs séu fyrir hendi verði varnaraðili að bera hallann af því auk þess sem snúa beri sönnunarbyrðinni við eftir því sem við á. Um málsatvik og málsástæður aðilanna vísast að öðru leyti til hins kærða úrskurðar.

Niðurstaða

13 Svo sem að hluta til er rakið hér að framan voru að mati Hæstaréttar tilteknir annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila þegar hann upphaflega höfðaði mál á hendur varnaraðila og fjórum öðrum einstaklingum vegna aðildar þeirra að markaðsmisnotkun til að halda uppi verði á hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. á árunum 2007 og 2008. Þegar leyst er úr því hvort sóknaraðili hafi í málsókn sinni nú bætt úr þessum annmörkum þarf helst að horfa til þeirra atriða sem framangreind umfjöllun er einskorðuð við, enda eiga önnur álitaefni tengd frávísun sem á reyndi í dómi Hæstaréttar 11. janúar 2018 í máli nr. 845/2017 ekki við með sama hætti nú þar sem sóknaraðili beinir kröfum sínum að varnaraðila einum.

14 Á meðal þeirra gagna sem sóknaraðili hefur lagt fram í þeim tilgangi að renna stoðum undir kröfugerð sína er skjal sem virðist fyrst hafa legið fyrir eftir að kæra sóknaraðila barst Landsrétti. Um er að ræða bréf lögmanns fyrir hönd Stapa lífeyrissjóðs 1. nóvember 2019 þar sem hann svarar fyrirspurn lögmanns sóknaraðila um útreikning á meðalkaupgengi hlutabréfa lífeyrissjóðsins í Kaupþingi banka hf. fram til 1. nóvember 2007 og meðalsölugengi sömu bréfa eftir þann dag. Kemur þar fram að samkvæmt þeirri útreikningsaðferð sem hér eigi við hafi meðalkaupgengi á þeim hlutabréfum í bankanum sem lífeyrissjóðurinn átti 1. nóvember 2007 verið 891,978 krónur á hlut en meðalsölugengi hluta úr safni sjóðsins eftir þann dag hafi verið 747,594 krónur á hlut.

15 Málatilbúnaður sóknaraðila verður ekki skilinn á annan veg en þann að kröfugerð hans taki til viðskipta Stapa lífeyrissjóðs með hlutabréf í Kaupþingi banka hf. á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 þar til bankinn féll 9. október 2008 enda liggur ekkert fyrir um markaðsmisnotkun með hlutabréf í honum fyrir þann tíma. Um þau viðskipti er ekki annað fram komið, svo sem áður er rakið, en að lífeyrissjóðurinn hafi eftir 1. nóvember 2007 selt meira af hlutabréfum í bankanum en hann átti þann dag. Þegar tekið er mið af málatilbúnaði sóknaraðila um markaðsmisnotkun og áhrif hennar á verð hluta í Kaupþingi banka hf. hlaut hún að leiða til hærra söluverðs þeirra en ef hennar hefði ekki gætt. Má af þessu ætla að Stapi lífeyrissjóður hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna heldur hafi hann notið þess að gengi hluta í bankanum hafi verið hærra en efni stóðu til og þannig hagnast af þeirri saknæmu og ólögmætu háttsemi varnaraðila sem bótakrafa sóknaraðila er grundvölluð á. Samanburður á meðalkaupgengi hluta í bankanum fram til 1. nóvember 2007 og meðalsölugengi hluta þaðan í frá fær í ljósi þess sem að framan er rakið engu breytt um þetta.

16 Ekki verður betur séð en að sá annmarki sé enn á málatilbúnaði sóknaraðila að viðhlítandi skýringar hafi ekki verið gefnar á því hvort eða hvernig hann telji tjón hafa í einstökum atriðum myndast innan heildartímabilsins frá 1. nóvember 2007 til 9. október 2008.

17 Með vísan til þess sem að framan er rakið hefur sóknaraðili ekki ráðið bót á þeim annmörkum sem voru á reifun hans á atriðum sem varða aðalkröfu hans samkvæmt framangreindum dómi Hæstaréttar frá 11. janúar 2018. Hið sama telst eiga við um vara og þrautavarakröfu hans. Eru þessir annmarkar þess eðlis að óhjákvæmilegt er að vísa þessum kröfum sóknaraðila frá dómi. Samkvæmt þessu og af sömu ástæðum og vísað er til í dómnum er það jafnframt niðurstaðan að ekki yrði fram hjá þessum annmörkum komist með því að ákveða sóknaraðila bætur að álitum og að ekki væri heldur tækt að viðurkenna í dómi skaðabótaskyldu varnaraðila.

18 Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

19 Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Samtök sparifjáreigenda, greiði varnaraðila, Ó-kk-þgf Ó-kk-þgf, 350.000 krónur í kærumálskostnað.