41/2018

Útdráttur

X var sakfelld fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og jafnframt 1. mgr. 98. gr. og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa á tilteknu tímabili á heimilum sínum endurtekið beitt þrjú börn sín ofbeldi, andlegum og líkamlegum refsingum, ógnað þeim og sýnt þeim vanvirðandi háttsemi, yfirgang og ruddalegt athæfi, eins og nánar er lýst í ákæru. Þessi háttsemi ákærðu var jafnframt talin fela í sér brot gegn 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga hvað varðaði tímabilið eftir gildistöku ákvæðisins. Þá var hún einnig sakfelld fyrir umferðar og fíkniefnalagabrot með því að hafa ekið bifreið undir áhrifum ávana og fíkniefna inn á svæði þar sem öll umferð var bönnuð öðrum en strætisvögnum og fyrir vörslur á fíkniefnum. Refsing hennar var ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá var hún svipt ökurétti í fjóra mánuði og gert að sæta upptöku á fíkniefnum. Einkaréttarkröfum brotaþola var vísað frá héraðsdómi þar sem ekki var talið liggja fyrir í málinu að ákvörðun um setja fram kröfurnar hefði verið tekin af réttum fyrirsvarsmönnum brotaþola.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir I-kvk-nf E-kvk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar Íslands 22. nóvember 2017 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Með vísan til 1. mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016, um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála, sbr. 76. gr. laga nr. 117/2016 og 4. gr. laga nr. 53/2017, er málið nú rekið fyrir Landsrétti. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur […] 2017 í málinu nr. S[…]/2017. 2 Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur hvað varðar sakfellingu ákærðu, sviptingu ökuréttar og upptöku efna en að refsing hennar verði þyngd.

3 Ákærða krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og að fangelsisrefsing verði alfarið bundin skilorði verði hún dæmd. Þá krefst hún þess að skaðabótakröfum brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að þær verði lækkaðar.

4 Af hálfu brotaþola er þess krafist að ákærða verði dæmd til að greiða A 3.500.000 króna, B 3.000.000 króna og C 3.000.000 króna, í öllum tilvikum með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Þá krefjast þeir staðfestingar á ákvæði héraðsdóms um þóknun skipaðs réttargæslumanns og að honum verði dæmd þóknun fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti voru teknar viðbótarskýrslur af ákærðu og vitnunum F og Y. Þá voru spilaðar hljóð og myndupptökur af hluta framburðar allra brotaþola í Barnahúsi og fyrir héraðsdómi.

Niðurstaða

6 Ákærða unir niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu samkvæmt I. kafla ákæru 23. maí 2017 og ákæru 28. júní 2017 þar sem sakarefnin voru brot gegn lögum nr. 65/1974 um ávana og fíkniefni og umferðarlögum nr. 50/1987.

7 Að mati ákærðu eru þeir annmarkar á II. kafla ákæru 23. maí 2017 að þar sé því lýst með almennum hætti að hún hafi beitt börn sín ofbeldi á tilgreindum heimilum þeirra á árunum 2012 til 2016 en ekki tilgreint með nákvæmum hætti hvar og hvenær hvert og eitt brot gagnvart hverjum og einum brotaþola hafi verið framið. Ákæran sé því ekki í samræmi við þær kröfur sem gera verði til skýrleika ákæru, sbr. clið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá bendir ákærða á að börn hennar hafi verið í fóstri frá maí 2016.

8 Í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um að í ákæru skuli greina svo glöggt sem verða megi meðal annars hver sú háttsemi sé sem ákært er út af og hvar og hvenær brotið sé talið framið. Í málum vegna brota gegn börnum getur verið örðugt að greina sundur, afmarka nákvæmlega í tíma og lýsa með skýrum hætti í ákæru fjölda áþekkra tilvika sem gerst hafa margsinnis á margra ára tímabili. Að þessu gættu og með vísan til dómaframkvæmdar, sem meðal annars var staðfest í dómi Hæstaréttar 12. maí 2016 í máli nr. 463/2015, verður ekki fallist á með ákærðu að ákæran uppfylli ekki þær kröfur sem gerðar eru í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.

9 Framburður ákærðu og vitna fyrir Landsrétti var að mestu efnislega samhljóða framburði þeirra í héraði. Sönnunargildi framburðar vitnanna F og Y verður að meta í því ljósi að vitnið F var mikið fjarverandi meðan á sambúð hans og ákærðu stóð og samskipti fjölskyldunnar við vitnið Y voru stopul. Mikill samhljómur hefur hins vegar verið í framburði brotaþolanna þriggja um háttsemi móður þeirra og er framburður þeirra afar trúverðugur. Framburður fyrrnefndra vitna þykir ekki draga úr trúverðugleika framburðar brotaþola.

10 Samkvæmt gögnum málsins hafa brotaþolar verið í umsjón stuðningsforeldra og í fóstri frá því í maí 2016 þegar ákærða fór af landi brott en ekki liggur ljóst fyrir hvenær það var nákvæmlega. Verður ákærða því sýknuð af þeim brotum gegn börnum sínum sem henni eru gefin að sök frá 1. maí 2016 að telja. Með vísan til framburðar allra brotaþola þykir ekki komin fram sönnun þess að ákærða hafi brotið gegn yngri syni sínum B fyrr en á árinu 2014. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans um sakfellingu staðfest að öðru leyti.

11 Endurtekin brot ákærðu gegn börnum sínum svara til verknaðarlýsingar 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem leggur allt að sex ára fangelsisrefsingu við broti í nánum samböndum. Ákvæðið kom inn í almenn hegningarlög með 4. gr. laga nr. 23/2016, sem öðluðust lagagildi 30. mars 2016. Með vísan til 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga verður ákærðu einungis refsað fyrir brot gegn 218. gr. b vegna háttsemi hennar frá 31. mars til 30. apríl 2016. Það ákvæði tæmir sök gagnvart 217. gr. almennra hegningarlaga. Með háttsemi sinni fyrir þann tíma þykir ákærða hins vegar hafa gerst sek um margháttuð brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga. Þar sem barnaverndarlög nr. 80/2002 eru sérrefsilög og verndarandlag refsiákvæða þeirra að nokkru leyti annað en 218. gr. b almennra hegningarlaga tæmir það ákvæði ekki sök gagnvart refsiákvæðum barnaverndarlaga. Verður háttsemi ákærðu frá 2012 til 30. apríl 2016 því jafnframt heimfærð undir refsiákvæði 98. gr. og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga og henni gerð refsing á grundvelli þeirra ákvæða.

12 Að þessu gættu en jafnframt með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann, um önnur atriði en að ofan greinir, staðfestur um sakfellingu ákærðu, heimfærslu brota hennar til refsiákvæða, refsingu hennar, sviptingu ökuréttar og upptöku efna svo og sakarkostnað.

13 Brotaþolar eru allir ólögráða fyrir æsku sakir. Í 2. mgr. 39. gr. laga nr. 88/2008 segir að sé brotaþoli ólögráða komi lögráðamaður hans fram sem fyrirsvarsmaður hans og að lögráðamaður taki ákvarðanir fyrir hönd hins ólögráða sem hann er ekki talinn bera skynbragð á eða vera fær um að taka. Ákærða hefur verið svipt forsjá allra barna sinna eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi og ráða má af gögnum málsins. Samkvæmt 1. mgr. 32. gr. barnaverndarlaga hverfur forsjá barns til barnaverndarnefndar ef foreldrar afsala sér eða eru sviptir forsjá og fer barnaverndarnefnd með lögráð barns við slíkar aðstæður þar til hún ákveður annað. Barnaverndarnefnd getur þó óskað eftir því að barni verði skipaður lögráðamaður ef hún telur það þjóna hagsmunum barnsins. Í framburði vitnisins F, föður brotaþola C, fyrir Landsrétti kom fram að hann færi einn með forsjá sonar síns. Ekki verður ráðið af gögnum málsins að barnaverndarnefnd […] hafi óskað eftir því að brotaþolunum A og B yrði skipaður lögráðamaður og verður því að ganga út frá því að barnaverndarnefndin fari með lögráð þeirra. 14 Í kröfubréfi þáverandi réttargæslumanns brotaþolanna þriggja 21. mars 2017, sem bótakrafa þeirra í ákæru er byggð á, segir um fyrirsvar: „L-kvk-nf M-kvk-nf O-kvk-nf, hdl. fer með bótakröfu þessa fyrir hönd brotaþola“. Þótt það sé eitt af hlutverkum réttargæslumanna samkvæmt 1. mgr. 45. gr. laga nr. 88/2008 að setja fram einkaréttarkröfu felst ekki í ákvæðinu eða öðrum ákvæðum V. kafla laganna að það sé hlutverk réttargæslumanns að koma fram sem fyrirsvarsmaður brotaþola vegna slíkrar kröfu. Ekki verður ráðið af gögnum málsins að umræddur réttargæslumaður hafi verið skipaður lögráðamaður brotaþola samkvæmt 53. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 til að reka umrætt erindi fyrir þá. Þá verður heldur ekki ráðið af gögnum málsins að þeir sem fara með lögráð brotaþola, og teljast þar með fyrirsvarsmenn þeirra, hafi falið umræddum réttargæslumanni að setja fram bótakröfuna og fylgja henni eftir fyrir dómi.

15 Með hliðsjón af framansögðu og þar sem skipaður réttargæslumaður brotaþola fyrir Landsrétti hefur ekki getað upplýst hver fari með fyrirsvar af hálfu brotaþola hvað einkaréttarkröfur þeirra varðar, liggur ekkert fyrir í málinu um að ákvörðun um framsetningu krafnanna hafi verið teknar af réttum fyrirsvarsmönnum brotaþola. Af þeim sökum verður ekki hjá því komist að vísa einkaréttarkröfum allra brotaþola frá héraðsdómi.

16 Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem í báðum tilvikum er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en einkaréttarkröfur brotaþola.

Einkaréttarkröfum brotaþola, A, B og C, er vísað frá héraðsdómi.

Ákærða, X, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 1.371.127 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Landsrétti, V-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef lögmanns, 948.600 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Landsrétti, A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 316.200 krónur.