245/2021

Útdráttur

A og B deildu um forsjá sonar síns, umgengni og meðlag. Með hinum áfrýjaða dómi var B falin forsjá drengsins auk þess sem kveðið var á um umgengni og meðlag. Í málinu lá fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns sem aflað var undir rekstri málsins í héraði þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að B byggi yfir ríkari forsjárhæfni en A. Féllst Landsréttur á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki væru forsendur til að aðilar færu áfram saman með forsjá sonar þeirra. Í dómi Landsréttar kom fram að matsgerðinni hefði ekki verið hnekkt og á henni væru engir slíkir annmarkar að ekki yrði á henni byggt. Samkvæmt því yrði að leggja til grundvallar að hæfni foreldra og tengsl barns við báða foreldra mæltu með því að B yrði falin forsjáin. Sjónarmið um stöðugleika í tengslum og í uppeldi mæltu einnig með hinu sama. Áform B um fimm ára dvöl erlendis gætu ekki ein og sér leitt til þess að kröfu hennar um forsjá yrði hafnað. Var niðurstaða heildarmats á því hvað væri drengnum fyrir bestu að hagsmunir hans stæðu til þess að B færi með forsjána. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf og G-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 9. apríl 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. mars 2021 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefndu og honum einum falin forsjá drengsins C. Til vara krefst áfrýjandi þess að forsjá drengsins verði áfram sameiginleg og lögheimili hans hjá sér. Hann krefst þess í báðum tilvikum að kveðið verði á um umgengni stefndu við drenginn og að hún greiði einfalt meðlag með honum mánaðarlega til 18 ára aldurs. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar.

Niðurstaða

4

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu að ekki séu forsendur til að aðilar fari áfram saman með forsjá sonar þeirra, C. Verður því að fela öðru þeirra forsjána. Í þeim efnum ber að komast að þeirri niðurstöðu sem hentar hagsmunum barnsins best. Við mat á því hvað sé barninu fyrir bestu ber samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 meðal annars að líta til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska.

Upptalningin er ekki tæmandi og innbyrðis vægi þessara atriða getur verið misjafnt.

Það sem ræður úrslitum er heildarmat á öllu sem skiptir máli í hverju tilviki, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 16. júní 2021 í máli nr. 8/2021.

5

Fyrir liggur matsgerð D sálfræðings, sem hann var dómkvaddur til að vinna. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að stefnda búi yfir ríkari forsjárhæfni en áfrýjandi. Um það segir meðal annars að stefnda hafi uppeldi drengsins mun meira með höndum og hafi víðtækari og dýpri uppeldisreynslu af honum og þekkingu á hegðun hans og háttum en áfrýjandi. Um tengsl drengsins við málsaðila er komist að þeirri niðurstöðu að hann myndi sterkustu og víðtækustu tengslin við stefndu hvað varðar tilfinningaleg, félagsleg og líkamleg tengsl, bæði af hans hálfu og í hans garð.

Matsgerðinni hefur ekki verið hnekkt og á henni eru engir slíkir annmarkar að ekki verði á henni byggt um framangreind atriði. Samkvæmt því verður að leggja til grundvallar að hæfni foreldra og tengsl barns við báða foreldra mæli með því að stefndu verði falin forsjáin. Sjónarmið um stöðugleika í lífi barns mæla einnig að nokkru leyti með hinu sama, það er þegar litið er til stöðugleika í tengslum og í uppeldi, auk þess sem ráða má af matsgerðinni að stefnda búi við meiri efnahagslegan stöðugleika en áfrýjandi.

6

Ljóst er að ef stefndu verður veitt forsjáin ogef af áætlun hennar um fimm ára dvöl á [...]verður mun það raska stöðugleika í ytra umhverfi og aðstæðum drengsins frá því sem verið hefur. Að sama skapi er ljóst að það mun gera umgengni við áfrýjanda örðugri en nú. Á hitt er að líta að líkt og fyrr greinir eru ekki forsendur fyrir því að aðilar fari áfram saman með forsjá drengsins og af því leiðir óhjákvæmilega rask á núverandi fyrirkomulagi. Geta fyrrnefnd áform stefndu ekki ein og sér leitt til þess að kröfu hennar um forsjá verði hafnað. Í því sambandi athugast í fyrsta lagi að jafnvel þótt áform í þessa veru hafi rask í för með sér getur heildarmat á þeim þáttum sem líta ber til eftir sem áður leitt til niðurstöðu um að það sé barninu fyrir bestu að sá sem áformin hefur fari með forsjána. Þá verður ekki talið að gögn málsins bendi til þess að stefnda muni ekki virða skýran rétt drengsins til umgengni við áfrýjanda, fái hún forsjána. Loks verður að telja að drengur innhafi alla möguleika til að aðlagast vel og ná árangri í [...] skóla og að viðhalda góðum tengslum við áfrýjanda, meðal annars með ríflegri umgengni í öllum fríum, svo sem stefnda hefur boðið.

7

Samkvæmt því sem áður greinir verður ekki dregin sú ályktun af fyrirliggjandi gögnum að annar málsaðili sé líklegri en hinn til að tryggja rétt drengsins til umgengni við hinn aðila málsins. Að því er varðar vilja drengsins er til þess að líta að hann hefur sveiflast nokkuð undir rekstri málsins og virðist meðal annars litast af því hvort foreldra sinna hann hefur rætt við hverju sinni. Drengurinn er enda einungis [...] ára og hefur aldri sínum samkvæmt takmarkaða möguleika á að leggja heildstætt mat á kosti og galla mögulegs fyrirkomulags forsjár og umgengni. Vilji drengsins, sem leitast hefur verið við að leiða í ljós undir rekstri málsins, verður því ekki talinn mæla sérstaklega með ákveðinni niðurstöðu. Loks eru ekki efni til að leggja til grundvallar að ofbeldi hafi átt sér stað á heimilum málsaðila eða að hætta sé á að til slíks muni koma og hafa slík atriði því ekki áhrif við mat á því hvaða fyrirkomulag sé drengnum fyrir bestu.

8

Að öllu framangreindu virtu, sem og fyrirliggjandi gögnum og því sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi, leiðir heildarmat á því hvað sé drengnum fyrir bestu til þeirrar niðurstöðu að hagsmunir hans standi til þess að stefnda fari með forsjána. Verður niðurstaða héraðsdóms um forsjá því staðfest. Þá verður niðurstaða hins áfrýjaða dóm sum umgengni og meðlag staðfest með vísan til forsendna.

9

Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar á meðal um máls kostnað og gjafsóknarkostnað.

10

Rétt þykir að áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

11

Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer eins og segir í dómsorði.

12

Það athugast að fyrir aðalmeðferð í héraði ræddu sérfróður meðdómsmaður og dómsformaður við son málsaðila og við upphaf aðalmeðferðar upplýsti dómsformaður um það sem fram kom í máli drengsins. Samkvæmt 3. mgr. 43. gr. barnalaga bar að bóka í þingbók hvaða upplýsingar voru veittar í nefnt sinn en það var ekki gert.

Dómsorð :

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, A, greiði stefndu, B, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Þ-kk-ef M-kk-ef J-kk-ef,1.250.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjaness 12. mars 2021

Mál þetta, sem dómtekið var 15. janúar sl., höfðaði stefnandi, B, [...], [...], hinn 28. ágúst 2019, gegn stefnda, A, [...], [...], [...].

Dómkröfur stefnanda í málinu eru þær að henni verði með dómi einni falin forsjá sonar málsaðila, C, kt. [...], til 18 ára aldurs hans. Stefnandi krefst þess jafnframt að stefnda verði gert að greiða henni einfalt meðlag með drengnum frá uppkvaðningu dómsins til 18 ára aldurs hans. Verði fallist á kröfu stefnanda um forsjá drengsins krefst hún þess að í dómsorði verði mælt fyrir um að áfrýjun dómsins fresti ekki réttaráhrifum hans. Þá krefst stefnandi þess að dómurinn ákvarði umgengnisfyrirkomulag barnsins við það foreldri sem það mun ekki búa hjá. Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi gerir í málinu aðallega þær kröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum einum falin forsjá sonar málsaðila. Verði á þá kröfu fallist krefst stefndi þess að ákveðið verði í dómi hvernig umgengni stefnanda við drenginn skuli háttað. Stefndi krefst þess jafnframt að stefnandi verði dæmd til að greiða honum mánaðarlega einfalt meðlag með drengnum þar til hann verður fullra 18 ára gamall.

Til vara gerir stefndi þær kröfur að forsjá drengsins verði áfram sameiginleg með aðilum en að lögheimili hans skuli skráð hjá stefnda. Verði á þá kröfu fallist krefst stefndi þess að ákveðið verði í dómi hvernig umgengni stefnanda við drenginn skuli háttað og að stefnandi greiði einfalt meðlag með drengnum þar til hann verður fullra 18 ára gamall.

Verði stefnanda falin forsjá sonar málsaðila gerir stefndi þá kröfu að kveðið verði á um umgengni stefnda við drenginn í dómi.

Í öllum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. I

Stefnandi höfðaði mál þetta 28. ágúst 2019. Málið var þingfest 4. september 2019 og stefnda veittur frestur til skila á greinargerð. Hinn 6. nóvember 2019 lagði stefndi fram greinargerð sína og fór málið þá út af reglulegu dómþingi. Næst var málið tekið fyrir 20. nóvember 2019 og var því þá frestað til sáttaumleitana og eftir atvikum öflunar frekari gagna. Í þinghaldi 19. desember 2019 voru lögð fram frekari gögn, þar með talin matsbeiðni af hálfu stefnda, og matsmaður dómkvaddur. Ekki varð af því að sá matsmaður fengi gögn málsins afhent og kom aldrei til þess að hann hæfi matsstörf. Í þinghaldi 27. maí 2020 lagði stefnandi fram matsbeiðni og var nýr matsmaður dómkvaddur á grundvelli hennar. Matsgerð hans var lögð fram í þinghaldi 11. ágúst 2020 og í þinghaldi 25. ágúst 2020 var málinu frestað til aðalmeðferðar sem áformuð var 22. september 2020. Vegna veikinda stefnda varð ekki af aðalmeðferð málsins þann dag. Fjórum dögum áður hafði málinu verið endurúthlutað til dómsformanns. Aðalmeðferð málsins fór síðan fram 15. janúar sl.

II

Stefnandi er íslenskur ríkisborgari en fædd í [...]. Hún er menntuð sem [...], sem er nám til [...]. Menntun stefnanda hefur ekki verið metin til fulls hér á landi. Frá því að stefnandi flutti til landsins hefur hún unnið sem verktaki á [...]í [...]. Stefnandi býr í þriggja herbergja leiguíbúð í [...]ásamt syni málsaðila.

Stefndi er fæddur í [...]. Eftir að málsaðilar skildu gekk stefndi að nýju í hjónaband og á hann með núverandi eiginkonu sinni [...] ára dóttur. Þá á stefndi einnig uppkominn son í [...]. Undanfarin misseri hefur stefndi verið frá vinnu vegna[...]. Ákærði rak um tíma fyrirtæki sem hafði óbeina tengingu við [...]en vegna ástandsins í þeirri atvinnugrein sér stefndi ekki fyrir sérað fyrirtækið geti farið af stað aftur. Af þeim sökum hyggur hann á rekstur [...]ásamt eiginkonu sinni.

Samkvæmt gögnum málsins tókust kynni með málsaðilum á netinu í ársbyrjun 2010 og í febrúar 2011 hittust þau fyrst í eigin persónu. Þau gengu í hjúskap í maí það ár og í [...]fæddist þeim sonurinn C.

Málsaðilar skildu árið 2014. Við skilnaðinn var ákveðið að forsjá yfir syni aðila yrði sameiginleg en að drengurinn skyldi eiga lögheimili hjá stefnanda. Þá sömdu aðilar um það að stefndi skyldi njóta umgengni við drenginn aðra hverja helgi og að auki einn virkan dag í viku hverri, svo sem nánar var kveðið á um í samkomulagi aðila sem staðfest var af sýslumanninum í [...]22. desember 2014.

Af hálfu stefnanda er því haldið fram í málinu að við skilnað aðila hafi hún samþykkt sameiginlega forsjá þar sem hún hafi ekki þorað annað. Hún hafi ekki haft kjark til að mótmæla neinu sem stefndi sagði hjá sýslumanni og ekkert tjáð sig. Fullyrðir stefnandi að stefndi hafi beitt hana andlegu og líkamlegu ofbeldi meðan á sambúð þeirra stóð.

Stefndi hefur mótmælt ásökunum stefnanda og segir þær haldlausar. Hefur hann lýst stefnanda sem mjög heittrúaðri, svo mjög að valdið hafi vandræðum í sambúð þeirra. Þá segir hann stefnanda einnig hafa verið mjög mislynda. Stefndi kveðst hafa verið undir hæl hennar í tvö og hálft ár og algerlega tapað áttum meðan á sambandi þeirra stóð.

Gögn málsins bera með sér að samband aðila eftir skilnað þeirra hefur verið stirt. Stefndi hefur sakað stefnanda um að hafa ítrekað tálmað umgengni hans við drenginn og í október 2018 setti hann fram kröfu við sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu um að lagðar yrðu dagsektir á stefnanda vegna tálmana hennar á umgengni stefnda við drenginn. Stefnandi hefur hafnað ásökunum stefnda um tálmun. Þá hafa aðilar tilkynnt hvort annað til barnaverndaryfirvalda.

III

Í þinghaldi 27. maí 2020 var D sálfræðingur dómkvaddur á grundvelli matsbeiðni stefnanda til að framkvæma mat vegna ágreinings aðila um forsjá sonar þeirra. Í matsbeiðninni var þess sérstaklega óskað að aðstæður aðila og barnsins yrðu metnar, einnig forsjárhæfni aðila, tengsl drengsins við aðila og eðli þeirra tengsla, vilji barnsins og það hvort samskipti aðila væru farin að hafa áhrif á son þeirra, og ef svo væri, að hvaða leyti.

Matsgerð hins dómkvadda matsmanns, dagsett 10. ágúst 2020, var lögð fram í þinghaldi degi síðar. Niðurstöður matsmanns eru þær helstar að almennt séu aðstæður aðila og drengsins góðar. Stefnandi stundi fulla vinnu og sé í traustu leiguhúsnæði í nágrenni við skóla drengsins. Hún hafi góðar tekjur, sinni drengnum og haldi utan um grunn- og félagsþarfir hans og tómstundir. Hún stefni hins vegar að því að bæta við sig sérhæfðu námi í [...], meðal annars til að auka atvinnuöryggi sitt. Stefndi sé tímabundið frá vinnu vegna [...] en hyggist hefja rekstur [...] í vor ásamt eiginkonu sinni. Bæði njóti þau opinberra bótagreiðslna tímabundið en stefndi segi þau eiga góðan varasjóð sem þau hyggist nota til þess að koma [...]á fót. Matsmaður segir stefnda og konu hans búa í góðri blokkaríbúð að [...]sem þau greiði hóflega leigu fyrir. Stefnda sé mjög umhugað um að halda utan um fjölskyldu sína og sinni hann drengnum vel þegar hann sé í umgengni. Matsmaður segir drenginn hafa látið mjög vel af sér í viðtölum við matsmann og lýst sér á mjög jákvæðan hátt. Hann hafi almennt látið vel af sér námslega, félagslega og í tengslum við fjölskyldumál.

Matsmaður segir forsjárhæfni málsaðila vera góða. Þau séu þó ólík og leggi að mörgu leyti ólíkar áherslur á uppeldislegar leiðir. Aðilar séu þó sammála um fjölmargt í uppeldinu og samstíga í tengslamötum sínum og túlkun á foreldraálagi. Í viðtölum hafi þó komið nokkuð skýrt fram að stefnandi hafi lagt sig mun meira eftir fræðslu í uppeldismálum og tileinkað sér viðurkenndar uppeldisaðferðir. Hún hafi einnig haft uppeldi drengsins mun meira með hendi en stefndi og mótað drenginn mun nánar en hann. Þá hafi stefnandi víðtækari og dýpri uppeldisreynslu af drengnum og þekkingu á hans hegðun hans og háttum en stefndi. Stefnandi sé með þeim hætti með ríkari forsjárhæfni en stefndi.

Hvað varðar tengsl drengsins við foreldrana og eðli þeirra tengsla tekur matsmaður fram að drengurinn myndi sterkustu og víðtækustu tengslin við móður sína hvað varði tilfinningaleg, félagsleg og líkamleg tengsl, hvort tveggja af hans hálfu og í hans garð. Tengslin við föður séu einnig jákvæð og margþætt en ekki eins sterk og við móður. Þá geri drengurinn athugasemdir við að faðir hans hafi ekki nægan tíma til að veita honum athygli eða sinna honum. Að öðru leyti séu tengslin blendin gagnvart litlu systur og jákvæð en ekki djúp við eiginkonu föður.

Matsmaður segir vilja drengsins hafa sveiflast nokkuð í þau skipti sem matsmaður ræddi við hann. Framan af hafi drengurinn sagst aðallega vilja búa hjá stefnanda, eins og hann geri nú, en síðar sett fram þá niðurstöðu sína að búa á víxl hjá foreldrum sínum í hálft ár í senn. Spurður út í mögulega búferlaflutninga þeirra mæðgina til [...]hafi drengurinn sagst vera spenntur fyrir því að ferðast og sjá nýja staði en jafnframt tekið fram að hann vildi alls ekki missa af samskiptum við föður sinn og þá hitta hann lengur í hvert sinn en sjaldnar. Drengurinn hafi jafnframt lýst vilja til þess að búa ekki of lengi hjá hvoru foreldri um sig og vilja hafa gott aðgengi að þeim báðum.

Að lokum kom fram hjá matsmanni það álit hans að málsaðilar báðir væru búnir að ræða stöðu mála nokkuð ítarlega við drenginn og að í þeim samtölum hafi þau lagt áherslu á sín sjónarmið. Matsmaður telur víst að drengurinn hafi nokkuð lengi verið í hollustuklemmu á milli foreldranna vegna ósættis þeirra á milli. Hann hafi liðið fyrir það tilfinningalega og tekur matsmaður fram í því sambandi að drengurinn virðist hafa viðkvæma skapgerð að upplagi.

IV

Stefnandi kveðst reisa kröfu sína um að henni verði einni falin forsjá sonar málsaðila á 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, en í ákvæðinu sé á um það kveðið að dómari skuli ákveða eftir því sem barni sé fyrir bestu hjá hvoru foreldri forsjá barnsins verði.

Af hálfu stefnanda er til þess vísað að sonur hennar og stefnda hafi alla tíð verið búsettur hjá henni og hún ávallt verið aðalumönnunaraðili drengsins. Hagsmunir drengsins krefjist þess að stefnanda verði falin forsjá hans og að honum verði með því tryggð búseta til frambúðar á heimili stefnanda þar sem hann verði í hennar umsjá.

Stefnandi kveðst vera mun hæfari en stefndi til að fara með forsjá drengsins. Hún hafi til að bera þá persónulegu eiginleika sem þurfi til að sinna drengnum og veita honum ást og umhyggju. Stefnandi þekki allar grunnþarfir drengsins og viti hvernig þeim verði mætt. Hún hafi alla tíð boðið drengnum upp á stöðugleika og öryggi, en slíkar aðstæður séu börnum nauðsynlegar.

Stefnandi segir að hafa verði í huga að þroski barns sé heildstætt hugtak sem feli í sér líkamlegan, sálrænan, andlegan, siðferðislegan og félagslegan þroska. Eðlilegur þroski sé barni nauðsynlegur til þess að það geti lifað sjálfstæðu og góðu lífi. Stefnandi sinni vel öllum nefndum þáttum í þroskaferli sonar aðila. Einnig bendir stefnandi á að börn almennt hafi þörf fyrir góða umönnun, jákvæð tengsl, stöðugleika, öryggi, ró og jákvæðan aga eða ramma. Allt þetta sé til staðar fyrir drenginn hjá stefnanda.

Sérstaklega er á það bent af hálfu stefnanda að hafi foreldri, barn eða aðrir á heimili stefnda sætt ofbeldi, eða ef hætta sé talin á að aðilar á heimilinu kunni að verða fyrir ofbeldi af hans hálfu eða annarra, beri dóminum að dæma stefnanda óskipta forsjá, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Í þessu sambandi verði ekki framhjá því litið að sonur aðila hafi greint frá heimilisofbeldi á heimili stefnda.

Stefnandi tekur fram að hún hafi í hyggju að flytja tímabundið til [...] og leggja þar stund á framhaldsnám í [...]. Að því námi loknu sé ekkert því til fyrirstöðu að menntun stefnanda fáist viðurkennd að fullu hér á landi. Hún kveðst munu flytja til Íslands að sérnáminu loknu. Stefnandi hafi reynt að fá stefnda til að heimila henni að flytja tímabundið með son aðila til [...]svo að hún geti lagt stund á það nám en án árangurs. Stefndi hafi lagst gegn því að drengurinn flytti til [...]með móður sinni og því hafi málsókn þessi verið nauðsynleg.

Stefnandi tekur fram að hún hafi lagt til ítarlega umgengni drengsins við stefnda miðað við búsetu hans á [...] komi til þess að stefnandi fari utan til náms. Þrátt fyrir það hafi sátt ekki náðst milli aðila. Stefnandi kveðst vera meðvituð um að mikilvægt sé að tengsl sonar og föður verði ekki rofin. Hún muni því hér eftir sem hingað til stuðla að góðri umgengni stefnda við drenginn.

Verði fallist á kröfu stefnanda um fulla forsjá drengsins kveðst stefnandi gera þá kröfu að í dómsorði verði mælt fyrir um að áfrýjun dómsins fresti ekki réttaráhrifum hans, sbr. 44. gr. barnalaga, enda sé það drengnum fyrir bestu að svo verði málum fyrir komið.

Án tillits til niðurstöðu málsins hvað forsjá drengsins varði geri stefnandi þá kröfu að dómurinn ákvarði umgengni hans við umgengnisforeldrið, sbr. ákvæði 5. mgr. 34. gr. barnalaga.

Kröfu sína um að henni verði einni falin forsjá drengsins segir stefnandi reista á V. kafla barnalaga nr. 76/2003, einkum 31. gr., sbr. 34. gr., laganna. Jafnframt sé byggt á lögunum í heild, svo og meginreglum þeirra og undirstöðurökum.

Hvað málskostnaðarkröfu sína varðar tekur stefnandi sérstaklega fram að hún sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og henni beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda, sbr. lög nr. 50/1988.

Kröfu um greiðslu meðlags með drengnum til 18 ára aldur hans kveður stefnandi reista á 5. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003.

V

Stefndi krefst í málinu sýknu af öllum kröfum stefnanda og þess að honum einum verði falin forsjá sonar þeirra. Stefndi kveðst vera betur til þess fallinn en stefnandi að sinna þörfum drengsins en virða jafnframt rétt hans til samskipta við móður. Stefndi segist óttast það mjög að fari stefnandi ein með forsjána fari hún með drenginn úr landi og að stefndi fái aldrei að sjá hann aftur.

Stefndi segir samband aðila hafa verið mjög erfitt. Stefnandi hafi verið öfgafull í trúmálum og mjög mislynd. Hún hafi beitt stefnda andlegu ofbeldi meðan á sambandi þeirra stóð. Stefnandi hafi gert lítið úr stefnda, sagt hann vera slæman föður og vonlausa föðurímynd. Stefndi hafi verið dauðhræddur við stefnanda og leitað sér margs konar hjálpar og aðstoðar vegna þess. Stefndi hafi jafnframt ítrekað reynt að leita hjónabandsráðgjafar, enda hafi hann þráð eðlilegt fjölskyldulíf. Þá hafi hann enn fremur leitað sér aðstoðar vegna meðvirkni eftir að honum varð ljóst að honum væri stjórnað af stefnanda. Stefndi telji stefnanda haldna stjórnunaráráttu og hafi hann áhyggjur af velferð sonar síns af þeim sökum. Eftir að sambandi aðila lauk hafi stefnandi margoft haft í hótunum við stefnda. Þá hafi hún einnig sent systur hans skilaboð sem innihaldið hafi hótanir.

Stuttu eftir að stefndi giftist núverandi konu sinni hafi stefnandi tilkynnt stefnda að hún ætlaði að kæra hann fyrir að stunda kynlíf fyrir framan drenginn, þá [...]ára gamlan. Um helber ósannindi hafi verið að ræða. Stefnandi hafi gert alvöru úr orðum sínum og komið tilkynningu þessa efnis á framfæri við félagsþjónustu [...]. Stefndi hafi þá farið ásamt eiginkonu sinni og óskað þess sjálfur að málið yrði rannsakað. Málinu hafi verið lokað hjá félagsþjónustunni án nokkurra aðgerða af hennar hálfu, enda einungis um hugarburð stefnanda að ræða.

Stefndi tekur fram að á árinu 2018 hafi stefnandi um tíma orðið hófstilltari í framgöngu sinni gagnvart honum. Í framhaldinu hafi stefnandi beðið stefnda um að hafa drenginn hjá sér á meðan hún færi utan. Það segir stefndi hafa verið auðsótt mál. Þegar stefnandi hafi komið til landsins að nýju hafi ónæði frá henni hins vegar hafist aftur. Þá hafi hún gert um það kröfu að öll þeirra samskipti yrðu rituð niður. Stefndi hafi vegna þessa fengið á tilfinninguna að stefnandi væri að reyna að byggja upp mál gegn honum. Hann hafi hins vegar reynt að leiða það hjá sér þar sem hann hefði, með hagsmuni drengsins í huga, viljað halda samskiptum við stefnanda á vinsamlegum nótum.

Haustið 2018 hafi stefnandi síðan tekið fyrir alla umgengni stefnda við drenginn. Jafnframt hafi hún girt fyrir að stefndi gæti rætt við hann símleiðis. Vegna þessa hefði stefndi óttast um velferð sonar síns og hann því leitað til sýslumannsins í [...]í þeirri von að koma mætti á umgengni. Barnaverndaryfirvöld hafi þá haft samband við stefnda og greint honum frá því að fyrir lægi frásögn drengsins af því að hann hefði séð stefnda slá núverandi eiginkonu sína. Stefndi segir um algeran hugarburð að ræða sem hann ætli að stefnandi hafi matað drenginn á. Stefndi hafi upplýst barnavernd um þá skoðun sína og lýst áhyggjum sínum af drengnum. Í kjölfarið hafi sérfræðingur á vegum barnaverndar hitti drenginn tvívegis.

Í febrúar 2019 hafi stefndi síðan fengið símtal frá stefnanda. Í því hafi hún upplýst að [...]hennar væri látinn og að hún hefði hug á að fara í jarðarför hans. Stefndi hafi ekkert séð því til fyrirstöðu að stefnandi færi utan en hins vegar lagst gegn því að hún tæki drenginn með sér. Stefndi hafi talið tímasetninguna óhentuga fyrir drenginn, auk þess sem drengurinn þekkti engan í fjölskyldu stefnanda. Á endanum hafi stefnandi ákveðið að fara ekki utan. Kveðst stefndi hafa um það grunsemdir að stefnandi hafi haft í hyggju að taka drenginn með sér út og snúa ekki aftur til Íslands.

Í ljósi alls framangreinds hafi stefndi ákveðið haustið 2018 að fara fram á fulla forsjá yfir drengnum. Aðilar hafi hist á fyrri hluta árs 2019 til að ræða sættir í málinu. Þær viðræður hafi engan árangur borið þar sem stefnandi hafi ekki verið tilbúin til þess að ljá máls á öðru en að hún færi ein með forsjá drengsins. Stefndi kveðst vera stoltur af syni sínum og vilja honum allt hið besta. Drengurinn sé Íslendingur og stoltur af þeim uppruna sínum. Það sé mat stefnda að best sé fyrir drenginn að alast upp hér á landi og sé það ein ástæða þess að hann leggist alfarið gegn því að forsjá færist til móðurinnar einnar.

Kröfu sína um að honum verði einum falin forsjá drengsins segir stefndi byggjast á V. kafla barnalaga nr. 76/2003, einkum 31. gr., sbr. 1., 2. og 4. mgr. 34. gr. laganna. Krafan styðjist jafnframt við önnur ákvæði barnalaga, meginreglur þeirra og undirstöðurök. Þá fái krafan stoð í 18. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013.

Stefndi segist í málinu einnig gera þá kröfu að stefnanda verði gert að greiða honum einfalt meðlag með drengnum, sbr. 1. mgr. 56. gr. og 5. mgr. 34. gr. barnalaga, frá þeirri stundu er drengurinn snúi heim til föður og til þess dags er hann verði fullra 18 ára gamall.

Varakröfu um að forsjá drengsins verði áfram sameiginleg með aðilum segir stefndi reista á sömu sjónarmiðum og aðalkröfu og 3. mgr. 34. gr. barnalaga. Í því tilviki geri stefndi kröfu um að lögheimili drengsins verið skráð hjá honum.

Þá sé þess krafist að kveðið verði á um það í dómi hvernig umgengni stefnanda við drenginn verði háttað, verði á varakröfu stefnda fallist. Verði fallist á þrautavarakröfu hans sé gerð krafa um að dómurinn kveði á um það hvernig umgengni stefnda við drenginn verði háttað.

Stefndi kveðst í öllum tilvikum gera kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál. Málskostnaðarkrafan byggist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

VI

Þegar foreldra greinir á um forsjá eða lögheimili barns sker dómari úr málinu með dómi hafi sátt ekki tekist, sbr. 1. mgr. 34. barnalaga nr. 76/2003. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar kveður dómari á um hvernig forsjá barns eða lögheimili verði háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Ber dómara meðal annars að líta til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska, allt sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Þá getur dómari ákveðið að kröfu foreldris að forsjáin verði sameiginleg ef dómari telur þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins, sbr. 3. mgr. 34. gr. laganna. Við mat á því hvort forsjá skuli vera sameiginleg ber dómara, auk atriða sem nefnd eru í 2. mgr., að taka mið af því hvort forsjáin hafi áður verið sameiginleg og aldri og þroska barns. Þá ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga.

Heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá var lögfest með 13. gr. laga nr. 61/2012. Heimildin kom inn í frumvarp til laganna í meðförum þingsins. Í nefndaráliti sem fylgdi breytingartillögunni sagði meðal annars að ganga yrði út frá því að gott samstarf væri alla jafna forsenda þess að vel tækist til með sameiginlega forsjá foreldra sem ekki byggju saman og þetta fyrirkomulag legði ríkar skyldur á herðar þeim. Þó svo að ekki væri fortakslaust skilyrði þess að sameiginleg forsjá yrði dæmd, að foreldrar væru sammála um allt í lífi barnsins, var tekið fram að mikilvægt væri að foreldrar áttuðu sig á því að farsæl sameiginleg forsjá byggðist á stöðugu samstarfi foreldra, sveigjanleika og gagnkvæmri virðingu og tillitssemi. Enn fremur sagði í nefndarálitinu að lögð væri áhersla á það að dómara bæri aðeins að dæma sameignlega forsjá að fyrir lægi að um jafnhæfa foreldra væri að ræða, ágreiningur þeirra í milli væri ekki svo djúpstæður að hann væri líklegur til að hafa áhrif á barnið, að foreldrarnir væru líklegir til að geta unnið í sameiningu að velferð barnsins og síðast en ekki síst að í hverju tilviki færi fram mat á því hvort sameiginleg forsjá væri barni fyrir bestu. Þá er sérstaklega tekið fram í nefndarálitinu að ekki beri að skilja ákvæði 4. mgr. 34. gr., þar sem kveðið er á um að líta skuli til þess hvort forsjáin hafi verið sameiginleg áður, þannig að sérstaklega ríka ástæðu þurfi til að sameiginlegri forsjá verði slitið heldur þurfi að fara fram heildstætt mat hverju sinni.

VII

Málsaðilar hafa farið sameiginlega með forsjá sonar síns frá fæðingu hans. Þau voru gift þegar drengurinn fæddist en að hjúskapnum loknum gerðu þau samkomulag þar sem þeirri skipan var haldið. Lögheimili drengsins hefur ávallt verið hjá móður.

Eins og reifað er í kafla III hér að framan telur hinn dómkvaddi matsmaður að almennt séu aðstæður beggja aðila og drengsins góðar. Drengurinn myndi hins vegar sterkustu og víðtækustu tengslin við móður sína. Tengslin við föður séu einnig jákvæð og margþætt en ekki eins sterk og við móður. Tengsl gagnvart litlu systur drengsins séu blendin og ekki djúp við eiginkonu föður. Matsmaður telur forsjár hæfni beggja málsaðila vera góða en þau séu þó ólík og leggi að mörgu leyti ólíkar áherslur á uppeldislegar leiðir. Þá hafi komið fram í viðtölum matsmanns við aðila að stefnandi hafi lagt sig mun meira eftir fræðslu í uppeldismálum og tileinkað sér viðurkenndar uppeldisaðferðir. Stefnandi hafi einnig haft uppeldi drengsins mun meira með höndum en stefndi og mótað drenginn mun nánar en hann og farist það verkefni vel úr hendi. Stefnandi hafi jafnframt víðtækari og dýpri uppeldisreynslu af drengnum og þekkingu á hegðun hans og háttum en stefndi. Stefnandi sé með þeim hætti með ríkari forsjárhæfni en faðirinn. Af matsgerðinni má auk þess ráða að stefnandi búi við meiri efnahagslegan stöðugleika en stefndi og þá er ljóst að drengurinn hefur frá skilnaði verið að meginstefnu til í umsjá stefnanda.

Dómurinn telur að í matgerð hins dómkvadda matsmanns sé of mikið gert úr þeim niðurstöðum prófa, sem matsmaður lagði fyrir málsaðila, að stefndi hafi við töku þeirra reynt að fegra hlut sinn. Þá telur dómurinn að matsmaður hafi að sama skapi gert of lítið úr sambærilegum niðurstöðum úr prófum stefnanda. Allt að einu er dómurinn sammála því mati matsmanns samkvæmt framansögðu að forsjárhæfni stefnanda sé meiri en stefnda, þó svo að bæði teljist þau vel hæf til að fara með forsjá sonar síns. Sú niðurstaða mælir ein og sér gegn því að dæmd verði sameiginleg forsjá í ljósi tilvitnaðra ummæla í nefndaráliti því sem reifað er í kafla VI hér að framan.

Hafa verður í hugaað við sameiginlega forsjá reynir mikið á samskiptahæfni aðila og vilja þeirra til jákvæðra samskipta, einkum þegar leita þarf leiða til að leysa úr ágreiningi sem varðar atriði sem tengjast uppeldi barnsins. Af gögnum málsins má ráða að umtalsverðir samskiptaerfiðleikar hafa verið á milli aðila nánast öll þeirra kynni. Aðilar hófu hjúskap og eignuðust son sinn eftir mjög stutt samband. Virðist sem djúpstæður ágreiningur um gildi og lífsviðhorf hafi snemma komið í ljós og valdið ágreiningi sem magnast hafi síðustu árin. Ólíkar áherslur þeirra hafa valdið miklum núningi varðandi uppeldi drengsins og komið í veg fyrir nær alla sameiginlega ákvarðanatöku. Það bera einnig með sér gögn sem frammi liggja í málinu og stafa frá barnaverndaryfirvöldum, framlögð skilaboð á milli málsaðila, auk gagna frá embætti sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu vegna dagsektarmáls sem stefndi hóf gegn stefnanda hjá embættinu. Hvað hið síðastnefnda varðar skal þó tekið fram að ekkert haldbært liggur fyrir í málinu um að stefnandi hafi tálmað umgengni stefnda við son sinn. Þá koma samskiptaerfiðleikar milli aðila glögglega fram í matsgerð hins dómkvadda matsmanns og einnig að drengurinn líði mjög fyrir ósætti foreldra sinna. Fyrir dómi kom skýrt fram að báðir aðilar vantreysta hvorir öðrum mjög og að sáttaumleitanir þeirra á milli hafa runnið út í sandinn. Að lokum skal það nefnt í þessu sambandi að ekki verður annað ráðið af greinargerð stefnda í málinu en að hann telji stefnanda lítt færa um að eiga í eðlilegum samskiptum við hann um málefni drengsins.

Þegar allt framangreint er metið heildstætt er það niðurstaða dómsins að ekki séu forsendur til þess að kveða á um það í dómi að aðilar skuli fara sameiginlega með forsjá drengsins og þykir það samræmast hagsmunum drengsins best að bundinn verði endir á sameiginlega forsjá aðila.

Samkvæmt framansögðu telur dómurinn að forsjárhæfni stefnanda sé ríkari en forsjárhæfni stefnda. Eins og áður var getið áformar stefnandi að flytja tímabundið búferlum til [...]til náms. Af matsgerð hins dómkvadda matsmanns má ráða að drengurinn sé þeim áformum ekki mótfallinn. Hið sama kom fram hjá honum er dómendur ræddu við hann fyrir upphaf aðalmeðferðar málsins.

Að sínu leyti eru vel skiljanlegar áhyggjur stefnda af því að stefnandi snúi ekki aftur til Íslands að loknu því námi sem hún hefur áform um að leggja stund á á [...]. Dómurinn telur hins vegar ekkert haldbært fram komið í málinu sem bendi sérstaklega til þess að stefnandi muni ekki snúa aftur til Íslands að námi loknu. Í því sambandi er til þess að líta að hún hefur verið búsett hér á landi í um [...]ár og fékk íslenskan ríkisborgararétt árið 2018. Áform stefnanda um framhaldsnám erlendis geta því ekki með réttu verið talin standa því í vegi að henni verði einni falin forsjá sonar aðila. Að þessu gættu er það niðurstaða dómsins, með vísan til alls þess sem að framan er rakið, að það samræmist best högum og þörfum sonar aðila að stefnandi fari ein með forsjá hans. Verður því á þá kröfu hennar fallist.

Málsaðilar gera báðir kröfu um að dómurinn ákveði hvernig umgengni stefnda við drenginn verði háttað. Hvorki í stefnu né greinargerð kemur hins vegar fram hvernig aðilar telja rétt að umgengni stefnda við drenginn skuli fyrir komið. Þá var lítið sem ekkert vikið að því atriði fyrir dómi. Eins og mál standa nú liggur hvorki fyrir hvort áform stefnanda um nám á [...]raungerist né eftir atvikum hvenær það verður. Dómurinn getur því ekki tekið mið af þeim áformum stefnanda við ákvörðun umgengni stefnda við drenginn. Verði af námi stefnanda á [...]munu aðilar því þurfa að semja um umgengni stefnda við drenginn. Við gerð þess samkomulags ber málsaðilum að gæta sérstaklega að þörf drengsins til rúmrar umgengni við stefnda og skýrum vilja hans til að verja tíma með föður sínum. Að þessu sögðu þykir rétt, eins og málið liggur fyrir dóminum, að kveða á um það í dómsorði að umgengni stefnda við drenginn verði áfram samkvæmt umgengnissamkomulagi þeirra sem hlaut staðfestingu sýslumannsins í [...]22. desember 2014, þó með þeirri breytingu að umgegni drengsins við stefnda aukist úr tveimur vikum í fjórar í sumarleyfi.

Stefnandi hefur krafist þess að stefnda verði gert að greiða meðlag með syni aðila frá uppsögu dómsins til 18 ára aldurs drengsins, sbr. 5. mgr. 34. gr. barnalaga nr.76/2003. Eftir úrslitum málsins verðurá þá kröfu stefnanda fallist. Skal fjárhæð meðlags nema einföldum barnalífeyri eins og hann er ákveðinn hverju sinni, sbr. 3. mgr. 57. gr. barnalaga.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga nr. 76/2003, þykir rétt að gera stefnda að greiða stefnanda hluta málskostnaðar hennar með þeim hætti sem í dómsorði greinir.

Stefnda var veitt takmörkuð gjafsókn til reksturs máls þessa fyrir héraðsdómi með bréfi dómsmálaráðuneytisins 4. desember 2019. Réttargjöld og þóknun lögmanns stefnda, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef, greiðist því úr ríkissjóði, en þóknunin þykir að virtu umfangi málsins hæfilega ákveðin svo sem í dómsorði greinir.

Í ljósi atvika máls þykir rétt að kveða á um það í dómsorði að áfrýjun dóms þessa fresti réttaráhrifum hans, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 76/2003.

Dóm þennan kveða upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari, sem dómsformaður, G-kvk-nf O-kvk-nf sálfræðingur og H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari. Dómsformaður tók við málinu 18. september 2020 en fram að því tíma hafði hann engin afskipti haft af rekstri þess. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Stefnandi, B, skal fara með forsjá sonar málsaðila C, kt. [...].

Umgengni stefnda, A, við son málsaðila skal vera þannig háttað að drengurinn dvelji aðra hverja helgi hjá stefnda frá föstudegi eftir skóla til sunnudags. Stefndi sæki drenginn á föstudögum kl. 16:00 og skili honum til móður á sunnudögum kl. 16:00. Stefndi njóti einnig umgengni við drenginn annan hvern miðvikudag til fimmtudags og skal stefndi sækja drenginn kl. 16:00 á miðvikudegi og skila honum í skóla á fimmtudegi. Annan hvern mánudag til þriðjudags skal stefndi sækja drenginn kl. 16:00 á mánudegi og skila honum í skóla á þriðjudegi. Umgengni í sumarleyfum skal þannig háttað að drengurinn dvelji hjá stefnda í fjórar vikur á tímabilinu frá því skóla lýkur að vori og þar til skóli hefst að nýju að hausti. Drengurinn skal dvelja annan hvern aðfangadag og jóladag hjá stefnda, annan hvern annan dag jóla hjá stefnda og önnur hver áramót hjá stefnda, það er gamlársdag og nýársdag.

Stefndi greiði meðlag með syni aðila til fullnaðs 18 ára aldurs drengsins. Skal fjárhæð meðlagsins nema einföldum barnalífeyri eins og hann er ákveðinn hverju sinni.

Stefndi greiði stefnanda 900.000 krónur í málskostnað.

Réttargjöld og þóknun lögmanns stefnda, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, en þóknun lögmannsins nemur 1.413.600 krónum að virðisaukaskatti meðtöldum.

Áfrýjun dómsins frestar réttaráhrifum hans.