754/2021

Útdráttur

A og B deildu um forsjá dóttur þeirra, C. Samkvæmt hinum áfrýjaða dómi skyldu málsaðilar fara sameiginlega með forsjá C, lögheimili hennar skyldi vera hjá A og umgengni háttað með nánar tilgreindum hætti. Þá var B gert að greiða tvöfalt meðlag með C til fullnaðs 18 ára aldurs hennar. Ágreiningur aðila fyrir Landsrétti laut aðallega að því hvort lagaskilyrði stæðu til þess að þau færu sameiginlega með forsjá C, sbr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, en A byggði á því að svo væri ekki. Þá greindi aðila á um sönnunargildi matsgerðar sem lá fyrir í málinu. Í dómi Landsréttar var rakið að af 34. gr. barnalaga leiddi að niðurstaða um það hvort forsjá skyldi vera sameiginleg réðist einkum af mati á þeim atriðum sem vísað væri til í ákvæðinu. Þá var rakið að samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála legði dómari mat á sönnunargildi matsgerðar þegar leyst væri úr máli. Í dómi héraðsdóms hefðu dómendur í engu farið út fyrir þetta hlutverk sitt heldur tekið afstöðu til sönnunargildis fyrirliggjandi matsgerðar. Mat þeirra hafi verið að vissir ágallar væru á matsgerðinni og að þeir væru til þess fallnir að rýra gildi hennar á þann veg að ályktanir um talsverðan mun á forsjárhæfni aðila, A í hag, ættu ekki rétt á sér.

Niðurstaða matsmanns væri að báðir foreldrar væru hæfir til að fara með forsjá C.

Þótt deilur hefðu staðið milli A og B, og sett nokkurt mark á samskipti þeirra, yrði ráðið af gögnum málsins að þau gætu sameiginlega í þágu barnsins tekið meiri háttar ákvarðanir er varða það og væru í stakk búin að vinna saman að velferð og þroska þess. Að þessu gættu og með hliðsjón af atvikum og gögnum málsins að öðru leyti var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf og A-kk-nf S-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 9. desember 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vesturlands 16. nóvember 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að henni verði einni falin forsjá barnsins C og að lögheimili barnsins verði hjá henni. Áfrýjandi krefst einnig endurskoðunar á inntaki umgengnisréttar stefnda við barnið og staðfestingar á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um meðlag. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti gáfu aðilar skýrslu auk D sálfræðings, sem var dómkvaddur í héraði til að meta forsjárhæfni þeirra.

5

Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Landsrétt.

Málsatvik og sönnunarfærsla

6

Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst með viðhlítandi hætti í hinum áfrýjaða dómi. Þá er þar gerð grein fyrir helstu niðurstöðum í matsgerð dómkvadds matsmanns.

Eins og þar kemur fram var það niðurstaða matsmanns að báðir foreldrar væru hæfir til að fara með forsjá barnsins með hliðsjón af meginþáttum forsjárhæfni. Líkamleg umhirða, hugræn geta og hæfni á félags- og tilfinningasviði séu fullnægjandi hjá báðum aðilum, þeir séu metnaðarfullir fyrir hönd barnsins, sýni skólastarfi þess áhuga, séu reglusamir og búi við góðar heimilisaðstæður. Þá séu báðir foreldrar nægilega líkamlega og andlega heilbrigðir. Í matsgerðinni og svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi kemur þó skýrlega fram það mat að áfrýjandi sé hæfari en stefndi til að fara með forsjá barns þeirra og að sá munur sé nokkur með tilliti til tiltekinna matsþátta. Í niðurstöðukafla héraðsdóms er getið atriða sem að mati dómsins rýra gildi matsgerðarinnar hvað þetta varðar og þá einkum vegna þess að þar skorti umfjöllun um niðurstöður úr persónuleikaprófi (MMPI- II) sem telja verði „nokkuð afdráttarlausar og hljót[i] að draga nokkuð“ úr trúverðugleika þeirrar myndar sem dregin sé upp af áfrýjanda um einstök atriði, en um áhrif þessa á niðurstöðu matsins í heild sé lítið fjallað í matsgerðinni. Að þessu gættu var það niðurstaða héraðsdóms að af skýrslum aðila og vitna fyrir dómi og gögnum málsins yrðu dregnar þær ályktanir að ekki yrði gerður slíkur greinarmunur á forsjárhæfni aðila að áhrif hefði við úrlausn málsins. Niðurstaða matsmanns haggi ekki þessari niðurstöðu en staðfesti á hinn bóginn að ekkert bendi til annars en að báðir aðilar séu vel hæfir til að fara með forsjá barns og þar með einnig að fara sameiginlega með hana. Í ljósi þessa, atvika að öðru leyti og með vísan til 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, var það niðurstaða héraðsdóms að viðhlítandi grundvöllur væri fyrir því að aðilar færu sameiginlega með forsjá barnsins og að lögheimili þess yrði hjá áfrýjanda. Þá var mælt fyrir um fyrirkomulag umgengni og skyldu stefnda til að greiða tvöfalt meðlag með barninu til fullnaðs 18 ára aldurs þess.

7

Ágreiningur aðila fyrir Landsrétti lýtur aðallega að tveimur þáttum sem þó eru samtengdir. Annars vegar deila þau um hvort lagaskilyrði standi til þess að þau fari sameiginlega með forsjá dóttur sinnar, sbr. 34. gr. laga nr. 76/2003. Svo sem kröfugerð aðila ber með sér byggir áfrýjandi á því að svo sé ekki en stefndi heldur hinu gagnstæða fram. Hins vegar greinir aðila á um sönnunargildi matsgerðar.

8

Fyrir Landsrétti hafnar áfrýjandi alfarið þeirri ályktun héraðsdóms um sönnunargildi matsgerðar sem að framan greinir. Er í því sambandi meðal annars vísað til þess að í skýrslu matsmanns fyrir héraðsdómi hafi skýrt komið fram að niðurstaða hans um forsjárhæfni aðila hafi byggst á mörgum þáttum. Séu engar forsendur til að líta framhjá matsgerðinni þótt þar hafi verið lítil umfjöllun um sálfræðileg próf.

Matsgerðin hafi að öllu leyti verið unnin samkvæmt reglum IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, matsmaður hafi gætt réttra aðferða við matið, unnið það á grundvelli réttra forsendna og matsgerðin sé vel og ítarlega rökstudd. Þá hafi stefndi ekki leitast við að hnekkja henni. Skjóti það skökku við að á grundvelli gagna málsins og skýrslna fyrir dómi telji héraðsdómur sig geta metið forsjárhæfni foreldra betur en matsmaður gerði með 17 viðtölum við aðila, heimsóknum á heimili þeirra beggja, viðtölum við ættingja og vini, viðtali við bróður barnsins og viðtölum við starfsmenn á leikskóla þess. Þá styðji gögn málsins þá niðurstöðu matsmanns að áfrýjandi sé mun nánari barninu en stefndi, enda hafi hún verið aðalumönnunaraðili barnsins frá fæðingu þess. Því séu ekki forsendur til annars en að leggja matsgerðina til grundvallar við úrlausn málsins. Af því og atvikum að öðru leyti, en einnig með hliðsjón af dómaframkvæmd, leiði að ekki séu uppfyllt lagaskilyrði fyrir sameiginlegri forsjá.

9

Af hálfu stefnda er á því byggt að heimild dómara til að mæla fyrir um sameiginlega forsjá sé ekki undir því komin að foreldrar séu metnir jafn hæfir til að fara með forsjá barns eða óverulegur munur sé á forsjárhæfni þeirra. Skoða þurfi fleiri þætti. Telur stefndi að héraðsdómur hafi réttilega komist að þeirri niðurstöðu að lög standi til þess að aðilar fari sameiginlega með forsjá dóttur sinnar.

10

Í skýrslu sinni fyrir Landsrétti lýsti matsmaður sig ósammála þeirri niðurstöðu héraðsdóms að slíkir ágallar væru á matsgerð hans að ekki væri unnt að leggja hana alfarið til grundvallar við úrlausn málsins. Mat hans á forsjárhæfni aðila hafi byggst á mörgum þáttum. Tiltók hann í því sambandi ítrekuð viðtöl við málsaðila og önnur viðtöl, fyrirlögn sálfræðiprófa og útkomu úr þeim, önnur gögn málsins og mat sem byggi á beinu áhorfi. Hann staðfesti jafnframt það mat sitt, sem hann sagði koma skýrt fram í matsgerðinni, að áfrýjandi væri mun hæfari en stefndi til að fara með forsjá barnsins. Spurður um hvort eitthvað mælti gegn sameiginlegri forsjá, einkum í ljósi þeirrar niðurstöðu hans sem gerð er grein fyrir í upphafi efnisgreinar 6 hér að framan, svaraði hann því til að bæði hefðu þau nauðsynlega og nægilega hæfni til að annast barnið og þar af leiðandi gæti sameiginleg forsjá komið til álita. Þá staðfesti hann þann framburð sinn fyrir héraðsdómi að borið hafi á erfiðleikum í samskiptum aðila en tók ekki beina afstöðu til þess hvort þeir væru þess eðlis að sameiginleg forsjá gæti ekki talist farsæl niðurstaða. Loks áréttaði matsmaður það álit sitt, sem fram kemur í niðurlagi matsgerðar hans, að þau muni bæði virða þá tilhögun á umgengni sem ákveðin verði.

Niðurstaða

11

Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 skal dómari kveða á um hvernig forsjá barns eða lögheimili skuli háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Þá kemur fram að við mat á því skuli meðal annars litið til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla þess við báða foreldra og skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar getur dómari ákveðið að annað foreldra fái forsjá barns. Þá getur dómari ákveðið að kröfu foreldris að forsjáin verði sameiginleg ef dómari telur þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins. Við mat á því hvort forsjáin skuli vera sameiginleg ber dómara, auk þeirra atriða sem nefnd eru í 2. mgr., að taka mið af því hvort forsjá hafi áður verið sameiginleg og aldri og þroska barns. Þá ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, sbr.4. mgr. sömu lagagreinar.

12

Heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá foreldra var lögfest með 13. gr. laga nr. 61/2012, um breytingu á barnalögum, en tillaga um hana kom fram í meðförum Alþingis á frumvarpi til breytingalaganna. Í nefndaráliti kemur fram að lögð sé áhersla á að dómara beri aðeins að dæma sameiginlega forsjá ef fyrir liggur að um jafnhæfa forsjárforeldra sé að ræða, ágreiningur þeirra á milli sé ekki svo djúpstæður að hann sé líklegur til að hafa áhrif á barnið, að foreldrarnir séu líklegir til að geta unnið í sameiningu að velferð barnsins og síðast en ekki síst að í hverju tilfelli fari fram mat á því hvort sameiginleg forsjá sé barni fyrir bestu. Þótt líta beri til þess hvort forsjá hafi áður verið sameiginleg er í nefndarálitinu áréttað að það beri ekki að skilja þannig að sérstaklega ríka ástæðu þurfi til að sameiginlegri forsjá verði slitið heldur þurfi að fara fram heildstætt mat hverju sinni. Sé ágreiningur foreldra þannig að ætla megi að hann stríði gegn hagsmunum barns beri ekki að dæma sameiginlega forsjá. Þá megi raunar einnig telja að forsenda þess að dómara sé fært að dæma sameiginlega forsjá sé að ágreiningur foreldra lúti að tiltölulega veigalitlum atriðum.

13

Í þessu sambandi þykir einnig mega líta til þess að í lögskýringargögnum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 61/2012 er viðurkennt að þótt ganga verði út frá því að gott samstarf sé alla jafna forsenda þess að sameiginleg forsjá verði dæmd, kunni slík forsjá engu að síður að eiga rétt á sér þótt foreldrar séu ekki sammála um allt er viðkemur lífi barnsins og jafnvel þótt ágreiningur á milli þeirra sé slíkur að þeir þurfi á aðstoð að halda við að leysa úr honum. Er jafnframt tekið sérstaklega fram að heimild dómara til að dæma sameiginlega forsjá kunni að hafa jákvæð áhrif á samstarfsvilja foreldra og að sameiginleg forsjá sé almennt til þess fallin að hvetja til aukinnar samábyrgðar og þátttöku beggja foreldra og auka líkur á tengslum barns við þá báða. Má um þetta vísa til dóms Hæstaréttar 1. febrúar 2018 í máli nr. 514/2017.

14

Niðurstaða um það hvort dómari telji næg efni standa til þess að hann mæli fyrir um að forsjá skuli vera sameiginleg hlýtur samkvæmt framansögðu einkum að ráðast af þeim atriðum sem vísað er til í 34. gr. laga nr. 76/2003. Þar með getur það í öllu falli ekki eitt og sér staðið sameiginlegri forsjá í vegi að annað foreldra sé hæfara en hitt til að hafa forsjá með höndum.

15

Samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 leggur dómari mat á sönnunargildi matsgerðar þegar leyst er úr máli. Í dómi héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmanni auk tveggja embættisdómara, fóru dómendur í engu út fyrir þetta hlutverk sitt heldur tóku afstöðu til sönnunargildis fyrirliggjandi matsgerðar í samræmi við framangreint lagaákvæði og meginreglu 1. mgr. 44. gr. sömu laga um frjálst sönnunarmat dómara. Svo sem fram er komið var það mat þeirra að vissir ágallar væru á matsgerðinni og að þeir væru til þess fallnir að rýra gildi hennar, nánar tiltekið á þann veg að ályktanir um talsverðan mun á forsjárhæfni aðila, áfrýjanda í hag, ættu ekki rétt á sér.

16

Eins og áður er getið er það niðurstaða dómkvadds matsmanns að báðir foreldrar séu með hliðsjón af meginþáttum forsjárhæfni hæfir til að fara með forsjá dóttur þeirra.

Þótt deilur hafi staðið milli málsaðila, sem sett hafa nokkurt mark á samskipti þeirra, verður ráðið af gögnum málsins að þau geti sameiginlega í þágu barnsins tekið meiri háttar ákvarðanir er varða það og séu í stakk búin að vinna saman að velferð og þroska þess.

17

Að öllu framangreindu virtu verður ekki hnekkt því mati héraðsdóms að málsaðilar skuli sameiginlega fara með forsjá barns þeirra. Að þessu gættu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skipan forsjár og að lögheimili barnsins skuli vera hjá áfrýjanda.

18

Ekki eru efni til að breyta því fyrirkomulagi um umgengni sem ákveðið var með hinum áfrýjaða dómi. Þá er enginn ágreiningur um skyldu stefnda til að greiða tvöfalt meðlag með barninu til fullnaðs 18 ára aldurs þess.

19

Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um máls kostnað og gjafsóknarkostnað.

20

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

21

Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer eins og segir í dómsorði.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Á-kvk-ef Á-kvk-ef, 1.200.000 krónur.