421/2020

Útdráttur

Við opinber skipti á dánarbúi S krafðist A þess að S afhenti honum sem arf samkvæmt erfðaskrá ME beinan eignarrétt yfir tiltekinni jörð með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin hefði að geyma. Með vísan til nánar tilgreindrar dómaframkvæmdar Hæstaréttar sem varðaði meðal annars umrædda erfðaskrá taldi Landsréttur að A gæti ekki átt tilkall til beins eignarréttar yfir jörðinni og var kröfu hans hafnað.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 7. júlí 2020. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 27. júlí 2020. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. júní 2020 í málinu nr. Q[…]/2019 þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi aðila við opinber skipti á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

2 Sóknaraðili krefst aðallega ómerkingar hins kærða úrskurður en til vara að varnaraðili afhendi honum sem arf samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 beinan eignarrétt yfir jörðinni Vatnsenda í Kópavogi, með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymi. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4 Sakarefni málsins varðar það álitaefni hver fari með beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi sem var í eigu M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef er hann lést 31. október 1940. M-kk-nf átti enga skylduerfingja en með erfðaskrá 4. janúar 1938 arfleiddi hann bróðurson sinn, S-kk-þf K-kk-þf L-kk-þf H-kk-þf, að öllum eignum sínum, þar með talinni jörðinni Vatnsenda. Varnaraðili byggir á því að beinum eignarrétti jarðarinnar hafi samkvæmt erfðaskránni verið ráðstafað til S-kk-ef og hafi aldrei færst frá honum. Af þeim sökum sé hann á hans hendi en ekki sóknaraðila. Byggir hann málsástæðu þessa á niðurstöðu dóms Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni hefði í kjölfar fráfalls M-kk-ef árið 1940 færst á grundvelli erfðaskrárinnar til S-kk-ef og væri í kjölfar andláts hans 13. nóvember 1966 enn á hendi dánarbús hans, varnaraðila. Hæstiréttur komst síðar að þeirri niðurstöðu með dómi 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur jarðarinnar gangi ekki að erfðum samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár M-kk-ef, heldur eftir lögerfðareglum. Samkvæmt því eigi að ráðstafa beinum eignarrétti jarðarinnar til erfingja S-kk-ef í samræmi við ákvæði I. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Um afnota og umráðarétt jarðarinnar fari hins vegar eftir fyrirmælum erfðaskrárinnar. Sóknaraðili, sem er eins og nánar verður rakið síðar einn af afkomendum S-kk-ef, byggir hins vegar á því að hann fari með beinan eignarrétt að jörðinni á grundvelli erfðaskrár M-kk-ef með þeim skilyrðum og takmörkunum sem þar koma fram. Byggir hann á því að hann sé ekki bundinn af fyrrgreindum dómum Hæstaréttar þar sem hann hafi ekki átt aðild að þeim málum og sæki rétt sinn með sjálfstæðum hætti til erfðaskrár M-kk-ef en ekki til föður síns Þ-kk-ef H-kk-ef sem átti aðild að fyrrgreindum dómsmálum en lést 12. desember 2018. Auk þess varði krafa hans annað sakarefni en dæmt var um í þeim málum. Af þeim sökum geti ákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, um bindandi áhrif dómanna um úrslit sakarefnis, ekki staðið því í vegi að efnisdómur gangi um kröfu hans. Verður nú vikið nánar að málsatvikum.

5 S-kk-nf, sem var langafi sóknaraðila, lést sem fyrr segir 13. nóvember 1966 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 25. febrúar 1967. Við þau skipti reis ágreiningur um hvernig fara ætti með réttindi yfir jörðinni Vatnsenda. Með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967, sem birtur er í dómasafni réttarins 1968 á blaðsíðu 422, var staðfest niðurstaða skiptaréttar um að syni S-kk-ef, M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, afa sóknaraðila, væri „áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda í Kópavogskaupstað með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir“ voru í fyrrgreindri erfðaskrá M-kk-ef frá 1938. Að gengnum þeim dómi voru M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf afhent á skiptafundi í dánarbúinu 7. maí 1968 „umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda“ og var ákvörðun um það staðfest í dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968 sem birtur er í dómasafni réttarins 1969 á blaðsíðu 780.

6 M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf lést 21. desember 1999 og voru erfingjar eftir hann eiginkona hans og fjögur börn, þar á meðal faðir sóknaraðila Þ-kk-nf H-kk-nf. Erfingjar M-kk-ef gerðu 21. nóvember 2000 skiptayfirlýsingu þar sem meðal annars var kveðið á um yfirfærslu jarðarinnar Vatnsenda á nafn föður sóknaraðila. Í yfirlýsingunni var sérstaklega vísað til fyrrgreindrar erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 1938 um rök fyrir því að eignin ætti að ganga til elsta sonar M-kk-ef við fráfall hans. Var yfirlýsingunni þinglýst 12. desember 2000 og var Þ-kk-nf sagður „þinglýstur eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda í þinglýsingarvottorði frá 11. janúar 2012.

7 Þar sem opinberum skiptum á varnaraðila, sem hófust eins og fyrr greinir 25. febrúar 1967, var aldrei lokið féllst Hæstiréttur á kröfu um skipun skiptastjóra með dómi 24. ágúst 2011 í máli nr. 375/2011. Í framhaldi af því kom upp ágreiningur við skiptin um hvort jörðin Vatnsendi væri enn í eigu varnaraðila og gæti því ekki talist háð beinum eignarrétti föður sóknaraðila, Þ-kk-ef. Með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012, sem Þ-kk-nf átti auk annarra aðild að, var komist að þeirri niðurstöðu eins og fyrr greinir að beinn eignarréttur að jörðinni hefði í kjölfar fráfalls M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef árið 1940 færst á grundvelli erfðaskrárinnar frá 1938 til S-kk-ef og væri enn á hendi varnaraðila. Með dómi Hæstaréttar 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013 var því til samræmis lagt fyrir sýslumann að færa nafn varnaraðila í fasteignabók sem eiganda jarðarinnar og varð hann við því á fullnægjandi hátt svo sem nánar er rakið í dómi Hæstaréttar 12. mars 2015 í máli nr. 167/2015. Varnaraðili hefur frá þeim tíma verið skráður eigandi jarðarinnar í þinglýsingabók.

8 Með dómi Hæstaréttar 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014, sem faðir sóknaraðila, Þ-kk-nf, átti auk annarra aðild að, var sem fyrr segir komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur jarðarinnar Vatnsenda gangi ekki að erfðum samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 1938, heldur eftir lögerfðareglum. Í dóminum kemur fram að ráðstafa skuli beinum eignarrétti jarðarinnar til lögerfingja S-kk-ef eftir almennum reglum I. kafla erfðalaga. Var frumvarp skiptastjóra varnaraðila 15. apríl 2014 um úthlutun á beinum eignarrétti jarðarinnar á grundvelli erfðaskrárinnar frá 1938 til föður sóknaraðila, Þ-kk-ef, því fellt úr gildi.

9 Með bréfi 2. september 2019 til skiptastjóra varnaraðila lýsti sóknaraðili kröfu í dánarbúið. Krafðist hann þess að varnaraðili afhenti honum „sem arf samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 beinan eignarrétt yfir jörðinni Vatnsenda í Kópavogi … með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymir“. Um rétthæð kröfu er í kröfulýsingunni vísað til þess að um kröfu „sértökumanns utan skuldaraðar“ væri að ræða og að hann byggði rétt sinn á fyrrgreindri erfðaskrá sem „niðji elsta sonar S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef í beinan karllegg“.

10 Á skiptafundi varnaraðila 3. október 2019 lýsti skiptastjóri því yfir að hann teldi kröfu sóknaraðila ekki fallna niður fyrir vanlýsingu þar sem hún tæki til afhendingar eignar sem væri enn í vörslum dánarbúsins en auk þess væri krafan um arf, sbr. 2.3. mgr. 58. gr. laga nr. 20/1991. Þá lýsti skiptastjóri þeirri afstöðu sinni að hafna bæri þessari kröfu. Taldi skiptastjóri að með dómum Hæstaréttar í málum nr. 701/2012 og 751/2014 lægi það fyrir að beinn eignarréttur að jörðinni væri enn á hendi dánarbúsins og að við ráðstöfun á honum bæri að fara eftir lögerfðareglum. Í fundargerð skiptastjóra kemur fram að hann hafi kynnt erfingjum dánarbúsins þessa afstöðu sína og kallað eftir afstöðu þeirra í samræmi við fyrirmæli 61. gr. laga nr. 20/1991. Var afstöðu skiptastjóra mótmælt af hálfu fulltrúa sóknaraðila en fulltrúar annarra erfingja tóku undir afstöðu hans. Þar sem sættir náðust ekki með aðilum um afstöðu til réttmætis kröfu sóknaraðila var ágreiningnum vísað til héraðsdóms 16. október 2019 samkvæmt 122. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 3. mgr. 53. gr. sömu laga. Var kröfu sóknaraðila hafnað 24. júní 2020 í hinum kærða úrskurði.

Niðurstaða

11 Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur. Um þá kröfu vísar hann einkum til þess að málsatvikalýsingu hafi verið ábótavant, ekki hafi verið vikið að ýmsum málsástæðum hans og skort hafi verulega á rökstuðning fyrir niðurstöðu dómsins.

12 Í hinum kærða úrskurði kemst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili sé bundinn af dómum Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 og 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014. Fólst í þeirri niðurstöðu að ákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 stæði því í vegi að unnt væri að taka kröfur hans til efnismeðferðar. Með því var þeirri málsástæðu sóknaraðila hafnað að krafa hans væri um annað sakarefni en dæmt var um í fyrrgreindum málum og að unnt væri að leggja til grundvallar að sóknaraðili gæti á grundvelli erfðaskrárinnar frá 1938 átt sjálfstæðan rétt til afhendingar beins eignarréttar jarðarinnar. Jafnframt verður ráðið af niðurstöðu hins kærða úrskurðar að lagt hafi verið til grundvallar að sóknaraðili hafi að lögum komið í stað aðila þeirra dómsmála og væru úrslit þeirra því bindandi fyrir hann. Þótt fallast megi á að röksemdafærslan í hinum kærða úrskurði hefði mátt vera skýrari um þetta atriði verður ekki talið að slíkir annmarkar séu á úrskurðinum um þetta eða önnur atriði að tilefni sé til að ómerkja hann. Verður kröfu hans um ómerkingu því hafnað.

13 Til vara krefst sóknaraðili þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og kveðið á „um að varnaraðili afhendi sóknaraðila … sem arf samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef … 4. janúar 1938 beinan eignarrétt yfir jörðinni Vatnsenda í Kópavogi … með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymir“. Byggir sóknaraðili á því að þessi kröfugerð sé um annað sakarefni en deilt var um í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar í málum nr. 701/2012 og 751/2014 og séu þeir dómar því ekki bindandi um sakarefni þessa máls. Auk þess hafi hann ekki átt aðild að þeim málum. Hann eigi því lögvarinn og stjórnarskrárbundinn rétt til að fá efnisúrlausn um þessa dómkröfu. Um rök fyrir því að kröfugerð sóknaraðila feli í sér annað sakarefni er einkum vísað til þess að réttaráhrif kröfugerðar hans séu önnur en þeirrar kröfugerðar sem fjallað var um í dómum Hæstaréttar. Í þeim málum hafi málatilbúnaður málsaðila tekið mið af því að hinn beini eignarréttur að jörðinni samkvæmt erfðaskránni frá 1938 hafi verið bundinn kvöðum samkvæmt 50.52. gr. erfðalaga er eigninni var ráðstafað til S-kk-ef í kjölfar fráfalls M-kk-ef árið 1940 en ekki skilyrðum og takmörkunum. Byggir sóknaraðili á því að aðilar dómsmálanna hafi ráðstafað sakarefninu með þessum hætti en hann geti ekki verið bundinn við þá ráðstöfun þar sem hann hafi enga aðild átt að málunum. Hann eigi tilkall til hins beina eignarréttar á grundvelli erfðaskrárinnar frá 1938 en ekki sem erfingi föður síns og geti enginn ráðstafað þeim rétti til tjóns fyrir hann án hans atbeina.

14 Sem fyrr greinir var því slegið föstu með dómi Hæstaréttar í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda gangi ekki að erfðum samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef frá 1938 heldur eftir lögerfðareglum. Af fyrrgreindum dómum réttarins 5. apríl 1968 og 30. maí 1969 leiðir á hinn bóginn að um „umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda“ fari að S-kk-þgf látnum eftir ákvæðum erfðaskrárinnar. Með síðarnefnda dóminum var þessum réttindum yfir fasteigninni ráðstafað í samræmi við erfðaskrána til afa sóknaraðila, M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, sem hafði þau á hendi þar til hann lést 21. desember 1999. Eftir andlát hans áttu þau að ganga til föður sóknaraðila, Þ-kk-ef, á grundvelli erfðaskrárinnar. Með dómi réttarins í máli nr. 701/2012 var því slegið föstu að beinn eignarréttur yfir jörðinni hefði því til samræmis ekki gengið til hans, heldur eingöngu fyrrgreindur réttur til umráða og afnota á grundvelli erfðaskrárinnar. Af framangreindu leiðir að eftir andlát Þ-kk-ef áttu eingöngu þessi réttindi að ganga til sóknaraðila á grundvelli fyrirmæla erfðaskrárinnar en ekki beinn eignarréttur að jörðinni sem Hæstiréttur hefur sem fyrr greinir komist að efnislegri niðurstöðu um að sé enn á hendi varnaraðila. Hæstiréttur hefur í fyrrgreindum dómum lagt til grundvallar að þótt „aðilaskipti að umráðum og afnotum fasteignarinnar eigi sér stoð í erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef hafi þeir, sem við þeim réttindum hafa tekið eftir lát S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, fengið þau í hendur frá næsta forvera sínum, en ekki frá M-kk-þgf E-kk-þgf H-kk-þgf“, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar 12. mars 2015 í máli nr. 167/2015. Af þessu leiðir að sóknaraðili getur ekki átt tilkall til beins eignarréttar yfir jörðinni á grundvelli erfðaskrárinnar. Hann öðlaðist hins vegar með stoð í henni fyrrgreindan rétt til umráða og afnota af jörðinni við andlát föður síns 12. desember 2018. Samkvæmt því verður að líta svo á að hann hafi að lögum komið í stað föður síns og sé af þeim sökum bundinn af niðurstöðu fyrrgreindra dóma þótt hann hafi sjálfur ekki átt aðild að málunum, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Ekki verður fallist á að krafa sóknaraðila varði annað sakarefni enda krefst hann afhendingar á beinum eignarrétti yfir jörðinni sem Hæstiréttur hefur sem fyrr greinir komist að niðurstöðu um að sé á hendi varnaraðila. Getur engu breytt um þá niðurstöðu þótt í kröfugerð hans komi fram að um réttinn skuli fara samkvæmt þeim „skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymir“ þar sem Hæstiréttur hafnaði því í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur yfir jörðinni gangi að erfðum samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef frá 1938.

15 Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest, þar með talið um málskostnað og gjafsóknarkostnað. 16 Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað en um hann og gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Landsrétti, sem greiða skal úr ríkissjóði, fer eins og nánar greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, 450.000 krónur í kærumálskostnað.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 450.000 krónur.