304/2019

Útdráttur

X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft önnur kynferðismök en samræði við A án hennar samþykkis og vilja með því að beita hana nánar tilgreindu ofbeldi og hótunum. Talið var að ekkert í framburði A væri til þess fallið að valda vafa um sönnunargildi hans, auk þess sem framburður hennar samrýmdist öðrum sönnunargögnum. Hins vegar gæti frásögn X um að hann og A hefðu einungis rætt saman í bílferðinni og ekki snert hvort annað ekki samrýmst því sem álykta yrði af öðrum sönnunargögnum sem lágu fyrir í málinu. Var framburður X því talinn ótrúverðugur. Talið var sannað að X hefði viðhaft þá háttsemi sem honum var gefin að sök í ákæru og að honum hefði hlotið að vera ljóst að kynferðismökin færu fram með ofbeldi og hótun af hans hálfu gegn vilja A. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til 1., 2., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 sem og ungs aldurs X er brotið var framið. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Þá var honum gert að greiða A 1.000.000 króna í miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 10. apríl 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 21. mars 2019 í málinu nr. S[…]/2018.

2 Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð og að hún verði skilorðsbundin að öllu leyti.

4 Brotaþoli, A, krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um greiðslu skaðabóta.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn brotaþola, A, aðfaranótt fimmtudagsins 27. júlí 2017, í kyrrstæðri bifreið á tilgreindum stað í […], með því að hafa, með ofbeldi og hótunum sem nánar er lýst í ákæru, haft við hana önnur kynferðismök en samræði án samþykkis hennar og gegn hennar vilja. Er háttsemi ákærða þar lýst meðal annars með því að hann hafi þvingað brotaþola til þess að fróa sér með því að toga í hár hennar og halda svo með annarri hendi sinni þétt utan um háls hennar framanverðan þannig að þrengdi að öndunarvegi hennar og láta hönd brotaþola ítrekað á getnaðarlim sinn. Hafi ákærði hert hálstakið og fært hönd brotaþola aftur á getnaðarliminn í hvert sinn sem hún hafi hætt að fróa honum. Að lokum hafi ákærði þrýst höfði brotaþola af svo miklu afli að þaki bifreiðarinnar með hálstaki að hún hafi ekki náð andanum og kúgast en þá hafi ákærði látið af háttsemi sinni.

6 Ákærði hefur neitað sök. Hann kveður ekkert kynferðislegt hafa gerst milli hans og brotaþola umrædda nótt. Síðar verður gerð nánari grein fyrir framburði hans fyrir dómi.

7 Í hinum áfrýjaða dómi er vikið að efni læknisvottorðs um komu brotaþola á bráðamóttöku slysadeildar 27. júlí 2017 klukkan 15.48. Eins og þar greinir mat læknir við skoðun að hún væri töluvert aum yfir framanverðan háls auk þess sem hún væri stíf vegna verkja og vöðvaspennu í hnakka og herðum. Þá væri hún með verki við þreifingu yfir vöðvum bæði framan og aftan á hálsi og væri hreyfigeta hennar skert vegna eymsla. Ekki væru hins vegar sjáanlegir áverkar á brotaþola eins og mar eða aflögun á hálsi, á hnakka eða herðum auk þess sem ekki væri unnt að greina mar eða blæðingar í munnholi.

8 Eftir skoðun á bráðamóttöku kom brotaþoli á neyðarmóttöku vegna kynferðisofbeldis um klukkan 17 sama dag. Í móttökuskýrslu hjúkrunarfræðings er lýst frásögn brotaþola af atvikum. Þar er einnig tekið fram að hún hafi verið aum viðkomu á kjálkabörðum báðum megin og að þar hafi mátt sjá smá roða í húð en að ekkert mar væri sjáanlegt. Jafnframt er haft eftir brotaþola að henni finnist sárt að kyngja og að hún sé lystarlaus. Þá segir þar að greina megi örlitla háræðafyllingu fremst á hálsi en ekki mar. Brotaþoli sé hins vegar aum á því svæði. Ekki voru teknar ljósmyndir á neyðarmóttökunni þar sem þessir áverkar voru ógreinilegir. Brotaþoli var hins vegar hvött til þess að taka sjálf myndir ef mar kæmi fram. Með skýrslunni fylgdu teikningar þar sem merkt var hvar greina mætti roða og háræðafyllingu á hálsi og á kjálka brotaþola.

9 Brotaþoli afhenti lögreglu ljósmyndir sem teknar voru 27. og 29. júlí 2017 og liggja þær fyrir í málinu. Eins og greinir í héraðsdómi sýna þær roða á hálsi og kjálka brotaþola, einkum myndirnar sem teknar voru seinni daginn.

10 Í málinu liggja einnig fyrir vottorð sálfræðings 7. september 2017 og 24. apríl 2018. Í fyrra vottorðinu kemur fram að brotaþola hafi verið vísað í sálfræðilegt mat og áfallahjálp hjá sálfræðiþjónustu neyðarmóttökunnar. Þegar fyrra vottorðið var ritað hafði sálfræðingurinn hitt brotaþola tvisvar sinnum auk þess sem hún hafði rætt við hana í nokkur skipti í síma. Í vottorðinu kemur fram að auk greiningarviðtals hafi staðlaðir sjálfsmatskvarðar verið notaðir til þess að meta einkenni áfallastreituröskunar, depurðar, kvíða, streitu og svefnvanda. Í samantekt vottorðsins 7. september 2017 segir að sálræn einkenni brotaþola svari til einkenna sem þekkt eru hjá fólki sem hafi upplifað alvarleg áföll. Hafi niðurstöður sjálfsmatsprófa samsvarað vel frásögn brotaþola í viðtölum. Ekki væri unnt að segja til um þróun einkenna og óljóst væri um meðferðarþörf brotaþola vegna afleiðinga ætlaðs brots. Þó væri ljóst að atburðurinn hefði haft víðtæk áhrif á líðan hennar.

11 Í síðara vottorði sálfræðingsins 24. apríl 2018 segir að brotaþoli hafi mætt í viðtal hjá henni 11. september 2017. Í því hafi brotaþoli sagt að líðan hennar hefði batnað. Samkvæmt vottorðinu bentu niðurstöður sjálfsmatsprófa, sem lögð voru fyrir brotaþola, til þess að dregið hefði úr áfallastreitueinkennum og að þunglyndis, kvíða og streitueinkenni hefðu minnkað. Þar greinir jafnframt frá því að brotaþoli hafi komið að nýju í viðtal 12. desember 2017 vegna […] sem brotaþoli hefði orðið fyrir í nóvember sama ár. Í því viðtali hafi brotaþoli greint frá því að líðan hennar í kjölfar brotsins 27. júlí 2017 hefði farið batnandi. Segir í vottorðinu að brotaþoli hafi átt erfitt með að nýta sér þjónustu sálfræðingsins, hún hafi mætt í eitt af fjórum bókuðum viðtölum en síðan ekki haft samband og verið útskrifuð.

12 Í málinu liggja jafnframt fyrir niðurstöður rannsóknar tæknideildar lögreglunnar meðal annars á peysu sem brotaþoli var í þegar ætlað brot átti sér stað. Þar kemur fram að sýni hafi verið tekin úr þremur blettum á framhlið peysunnar og þau prófuð með APsæðisprófi. Mun einn bletturinn hafa gefið mjög hæga og veika svörun. Bletturinn hafi verið prófaður að nýju með p30staðfestingarprófi sem hafi gefið neikvæða svörun sem sæði. Leit með Lumatecljósgjafa í […]bifreið brotaþola, þar sem hún kveður brotið hafa átt sér stað, gaf enga niðurstöðu.

13 Ákærði og brotaþoli gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi sem og vitnin D, móðir brotaþola, E, faðir brotaþola, B, sem brotaþoli var í sambandi við í kjölfar ætlaðs brots, og C, vinkona brotaþola, auk I, föður ákærða. Þar gáfu einnig skýrslu læknirinn G, F hjúkrunarfræðingur og H sálfræðingur. Staðfestu þau framangreind vottorð og svöruðu spurningum sækjanda, verjanda og dómara um efni þeirra. Í aðalatriðum er vísað til hins áfrýjaða dóms um efni þeirra skýrslna sem þar voru gefnar fyrir dómi. Rétt er þó að gera hér nokkra grein fyrir meginatriðum í framburði ákærða og brotaþola um atvikið sem ákæran lýtur að en niðurstaða málsins ræðst einkum af mati á sönnunargildi framburðar þeirra.

14 Ákærði bar fyrir dómi að hann og brotaþoli hefðu verið mjög nánir vinir. Hann neitaði að svara því hvort þau hefðu sofið saman fyrir þetta kvöld. Lýsti hann því að brotaþoli hefði verið vonsvikin yfir því að hann hefði „fallið“ helgina áður en atvik urðu og vegna þess að hann vildi ekki byrja með henni í föstu sambandi. Um aðdraganda bílferðarinnar sagði hann að brotaþoli hefði sótt hann við verslun í […]. Þau hafi síðan tekið „rúntinn um […]“. Kvaðst hann ekki hafa snert brotaþola í bifreiðinni eins og hún hafi lýst. Hann hefði einungis snert hana með faðmlagi og kossi þegar þau hittust fyrir bílferðina og síðan með faðmlagi þegar þau kvöddust. Hefðu þau spjallað í bílnum meðal annars um fíkniefnaneyslu hans og fjölskyldumál hennar. Þau hefðu komið við á stað þar sem þau hefðu skoðað „tjónaða bíla“. Efir að hafa verið þar í einhvern tíma hefðu þau haldið þaðan „upp að […], tökum hægri beygju, vinstri beygju inn í gamla […]“ og þaðan hefði hún skutlað honum heim. Aðspurður sagði hann að í ökuferðinni hefðu þau stöðvað bifreiðina í um tvær mínútur til að skoða bíl auk þess sem hann kannaðist við að hafa farið út að pissa. Þegar hann hefði kvatt hana kvaðst hann hafa knúsað „hana bæ“ og sagst heyra í henni á morgun. Að sögn ákærða hefði þá ekki mátt greina neitt óvenjulegt í fari brotaþola. Lýsti hann því að brotaþoli hefði verið edrú en hann verið búinn að drekka um þrjá bjóra um kvöldið og ekki verið ölvaður.

15 Brotaþoli greindi frá því fyrir dómi að hún og ákærði hefðu verið mjög nánir vinir. Hefðu þau einu sinni, stuttu fyrir umrætt atvik, haft samfarir, en þá hefði ákærði tekið um háls hennar. Það hefði þó „bara verið meinlaust“ í það skiptið. Hún neitaði því að þau hafi verið kærustupar. Brotaþoli lýsti tilefni þess að þau hittust aðfaranótt 27. júlí 2017 og fóru í bíltúr saman á bifreið hennar eins og þau hefðu oft gert áður. Hefðu þau spjallað saman og haft gaman. Bifreiðin hefði verið við það að verða bensínlaus og því hefði hún stöðvað hana „bak við […]húsið“ á milli tveggja hópferðabifreiða. Hún hefði hallað ökumannssætinu aftur og breitt teppi yfir sig. Aðspurð kvað hún farþegasætinu, þar sem ákærði sat, einnig hafa verið hallað aftur. Lýsti brotaþoli því að ákærði hefði lagst með höfuðið á hægri öxlina á sér og þau byrjað að kyssast. Þegar henni hefði fundist hann vera orðinn æstur hefði hún sagt við hann að hún væri á túr og að ekkert væri að fara að gerast, „við séum ekki að fara að gera neitt meira en að kyssast“. Hefði ákærði þá dregið hana yfir til sín og hún sest klofvega ofan á hann. Nánar spurð um þetta kvað brotaþoli að ákærði hefði ekki tekið fast um hálsinn á henni þegar hann dró hana yfir, „þetta var bara svona saklaust eitthvað“, og að hún hefði jafnframt farið sjálf yfir til hans. Því næst hefðu þau haldið áfram að kyssast. Þá hefði ákærði reynt að setja hönd sína inn fyrir buxurnar hennar en hún komið í veg fyrir það með því að blása magann út og færa sig undan með því að setja rassinn út. Hefði honum tekist að komast einu sinni inn fyrir buxurnar en ekki inn á nærbuxurnar. Brotaþoli lýsti því að þegar hún hefði setið klofvega á ákærða hefði hann einnig hneppt buxunum sínum frá, tekið þær niður fyrir mitti og sett aðra hönd hennar á getnaðarlim sinn og látið hana „runka sér“. Þegar hún stoppaði hefði hann tekið aftur í höndina og sett hana „niður á sig“. Þegar hún reyndi að koma sér undan þessu hefði hún færst meira niður á gólf í bifreiðinni. Hefði ákærði þá tekið í hár hennar og þrýst henni að getnaðarlim sínum til að hún veitti honum munnmök. Hefði hún neitað að veita honum munnmök og sagt við hann að hann vissi ástæðuna fyrir því hvers vegna hún gæti ekki gert það. Síðan lýsir hún atvikum þannig að hún hafi verið komin aftur ofan á ákærða og hann tekið hana hálstaki með annarri hendinni og með hinni látið hönd hennar á getnaðarlim sinn til að láta hana „runka“ sér. Þegar hún hafi ætlað að „laga“ sig „og stoppa“ þannig að hún hætti að fróa honum hefði hann þrengt að hálsinum á henni. Hefði hann þrengt svo fast að hún varð hrædd um að hann ætlaði að drepa sig. Þá kvað hún ákærða hafa hótað því að ef hún hætti að „runka“ honum ætlaði hann að „taka mig út úr bílnum og ríða mér eða nauðga mér“. Hefði ákærði ekki hætt fyrr en hún kúgaðist og gaf frá sér hljóð eins og hún væri að kafna. Hefði hann þá haldið henni þéttingsfast um hálsinn og höfuð hennar verið komið upp undir þak bifreiðarinnar. Í framburði brotaþola kom ítrekað fram að ákærði hefði verið orðinn pirraður og reiður. Aðspurð kvaðst hún hafa kysst ákærða eitthvað meðan hún fróaði honum þar sem hann hefði þá sýnt henni „meiri vægð“. Lýsti brotaþoli því að þegar ákærði hætti hefði hún opnað gluggann þar sem henni hafi verið orðið mjög heitt, hún hefði náð að príla yfir í ökumannssætið og farið að stilla útvarpið. Hún hefði síðan keyrt ákærða áleiðis heim og kvöddust þau „bara eins og ekkert“ hefði „í skorist“. Lýsti hún líðan sinni er hún kom heim til sín þannig að hún hefði dáið „að innan, vissi ekkert hvernig mér átti að líða“. Hún hefði reynt að gráta og að verða reið en ekkert getað gert.

16 Verjandi ákærða lagði fyrir Landsrétt ljósmyndir og gögn um sviðsetningu, sem verjandinn stóð fyrir, þar sem faðir ákærða og tengdamóðir hans munu hafa sviðsett atburðarás í sams konar bifreið og ætlað brot átti sér stað í. Enn fremur lagði verjandinn fram vottorð tengdamóður ákærða, J […] ráðgjafa, um áfallastreitueinkenni ákærða. Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti voru spilaðar í heild upptökur af framburði ákærða og brotaþola.

Niðurstaða

17 Ákæruvaldið styður kröfu sína um að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru einkum á framburði brotaþola sem hafi verið greinargóður og stöðugur við meðferð málsins. Þá sé framburður hennar studdur framburði vitna sem brotaþoli hafi rætt við í kjölfar atburðarins. Jafnframt vísar ákæruvaldið til þess að gögn um komu hennar á bráða og neyðarmóttöku renni stoðum undir framburð hennar.

18 Af hálfu ákærða er trúverðugleiki frásagnar brotaþola dreginn í efa. Í því sambandi er meðal annars bent á að brotaþoli hafi sjálf verið tvístígandi um það hvort ákærði hefði átt að gera sér grein fyrir því að kynferðislegt samneyti þeirra hefði ekki verið með hennar samþykki. Þá hafi brotaþoli viðurkennt að hafa beðið ákærða afsökunar á því að hafa kært hann. Á neyðarmóttöku hefði brotaþoli jafnframt lýst því að ákærði hefði ef til vill haft sáðlát. Hefði hún hafnað því síðar en engu að síður hefði hún lýst því hjá lögreglu og fyrir dómi að eitthvað blautt hefði komið úr getnaðarlim ákærða. Ekki hefðu fundist nothæf sýni á peysu brotaþola eða í bifreið hennar til kennslagreiningar. Þá hefði atburðurinn ekki verið sviðsettur af hálfu lögreglu með tilliti til þess hvort háttsemin, sem brotaþoli hefði lýst, væri gerleg í framsæti bifreiðarinnar. Í greinargerð ákærða er því haldið fram að það sé útilokað vegna þrengsla. Þá hafi ekkert komið fram sem rýri trúverðugleika framburðar ákærða. Ákæruvaldið hafi því ekki fært sönnur á sekt hans.

19 Frásögn brotaþola fyrir dómi af atvikum og öðrum samskiptum við ákærða var nákvæm og skýr og virtist hún reiða sig á endurminningar sínar af því sem gerðist. Þar leitaðist hún ekki við að breiða yfir atriði sem kunna að valda vafa um ásetning ákærða. Enn fremur gekkst hún við því að hafa að eigin frumkvæði hitt ákærða nokkru eftir að hún lagði fram kæru á hendur honum og beðið hann afsökunar á að hafa gert það en gaf jafnframt ákveðnar skýringar á því sem síðar verður vikið að. Engra þversagna gætti í lýsingu brotaþola fyrir dómi á því sem gerðist í bifreiðinni aðfaranótt 27. júlí 2017. Þá virtist hún einlæg í frásögn sinni. Lýsing hennar fyrir dómi var í öllum aðalatriðum í samræmi við lögregluskýrslu sem tekin var af henni 2. ágúst 2017 þó að frásögn hennar þar hafi verið nákvæmari um sumt. Þegar litið er til þeirra atriða, sem segir í 2. málslið 126. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að huga beri meðal annars að við mat á sönnunargildi vitnisburðar, er ekkert í framburði brotaþola sem er til þess fallið að valda vafa um sönnunargildi hans.

20 Brotaþoli greindi frá því að eftir að ákærði yfirgaf bifreiðina hefði hún hringt í strák, B að nafni, sem hún hafi verið að „tala við“ um þær mundir, og sagt honum frá því sem gerðist. Vitnið B kom fyrir dóm og staðfesti að brotaþoli hefði hringt í sig um nóttina. Mundi hann lítið eftir samtali þeirra en kvaðst þó minnast þess að hún hefði verið „mjög svona skelkuð“ í símanum. Taldi hann sig hafa munað samtalið betur þegar hann gaf skýrslu hjá lögreglu 15. ágúst 2017. Við þá skýrslugjöf lýsti hann því að brotaþoli hefði sagt við hann í símanum að ákærði hefði „kyrkt hana“, „viljað að hún fróaði“ honum og „þröngvað hendinni“ hennar að klofinu á honum, en hún ekki viljað lýsa þessu frekar fyrir vitninu.

21 Brotaþoli lýsti því einnig að morguninn eftir brotið hefði hún sagt móður sinni frá því sem gerðist. Móðir hennar, D, gaf skýrslu fyrir dómi. Þar greindi hún frá því að brotaþoli hefði sagt sér að hún og ákærði hefðu verið að kyssast í bifreiðinni, ákærði viljað „eitthvað meira“ en hún neitað og að hann hafi þá tekið hana hálstaki og fengið „vilja sínum fram í þessu“. Aðspurð hvernig brotaþoli hefði lýst því hvað ákærði hefði viljað að hún gerði svaraði hún: „Hann var bara að eitthvað, hvað á maður að segja, totta hann eða hvernig sem að …“ en kvaðst síðan ekki muna þetta alveg. Taldi hún sig hafa munað þetta betur þegar hún gaf skýrslu hjá lögreglu 21. ágúst 2017. Við þá skýrslugjöf kvað hún brotaþola hafa lýst því að ákærði hefði tekið hana hálstaki og hert að í hvert sinn sem hún hefði ætlað að hætta að „runka honum“ en minntist ekki á munnmök. Fyrir dómi greindi D frá því að hún hefði séð roða og mar á hálsinum á brotaþola og staðfesti einnig að brotaþoli hefði borðað minna sökum þess að henni hafi verið illt í kokinu eftir atvikið. Þá hefði brotaþoli verið hrædd lengi á eftir og ekki treyst sér til þess að hitta fólk eftir þetta.

22 Vinkona brotaþola, C, gaf skýrslu fyrir dómi sem og hjá lögreglu. Kvað hún brotaþola hafa sagt sér frá því sem gerðist daginn eftir ætlað brot. Fyrir dómi lýsti hún því sem brotaþoli greindi henni frá þannig að ákærði hefði látið hana „runka sér“ meðan hann hefði haldið um hálsinn á henni. Kvaðst hún hafa tekið eftir því að brotaþoli hefði verið rauð á hálsinum en hana minnti að mar hefði komið fram síðar. Þá sagði hún að brotaþoli hefði lokað sig „rosalega mikið af“ eftir þetta og treyst fólki lítið. Jafnframt hefði hún orðið „mjög skapstór eftir þetta“ og „mjög breytt“.

23 Framburður framangreindra vitna um það sem brotaþoli greindi þeim frá um atvik umrædda nótt getur einungis haft óbeina þýðingu við sönnunarfærslu í málinu, sbr. 2. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008. Gildir það sama um framlagt vottorð hjúkrunarfræðings á neyðarmóttöku að því leyti sem það hefur að geyma endursögn á því sem brotaþoli greindi henni frá um atvik. Framangreind sönnunargögn gefa til kynna að brotaþoli hafi allt frá öndverðu lýst því með sama hætti hvernig ákærði hefði brotið gegn henni umrædda nótt. Þessi sönnunargögn samrýmast framburði brotaþola fyrir dómi.

24 Framangreindar lýsingar vitna, auk framlagðra vottorða læknis á bráðamóttöku og hjúkrunarfræðings á neyðarmóttöku, sem áður hefur verið lýst, auk ljósmynda sem brotaþoli afhenti lögreglu, gefa til kynna að hún hafi verið með áverka á hálsi og undir kjálkabörðum, sem hafi orðið greinilegri er frá leið. Eins og fram kemur í framburði læknisins fyrir dómi samrýmast þeir áverkar lýsingu brotaþola á því að ákærði hafi tekið fast um háls hennar. Styður það að því leyti við sönnunargildi frásagnar hennar. Enn fremur styðja frásagnir framangreindra vitna við þá niðurstöðu sálfræðings, sem rakin er í vottorði hans, að brotaþoli hafi orðið fyrir áfalli umrætt sinn og glímt við einkenni áfallastreitu í kjölfarið.

25 Í lögregluskýrslu sem var rituð í tilefni af komu brotaþola á lögreglustöð 27. júlí 2017, „til að fá ráðleggingar um hugsanlegt kynferðisbrot“, kemur fram að hún hafi verið á „báðum áttum með það hvort hún ætti að kæra einn besta vin sinn eða ekki“. Kvaðst hún „ekki vera viss hvort hann hefði vitað að hún vildi þetta ekki því hún hafi kannski ekki verið nógu skýr við hann“. Lögregluskýrslan ber þó með sér að brotaþoli hafi jafnframt lýst því að ákærði hefði tekið hana hálstaki og þrengt að hálsi hennar svo að hún hafi ekki náð andanum og kúgast. Fram kom að þau hefðu áður stundað „þannig“ kynlíf þó að það hefði ekki verið svona harkalegt. Samrýmist sú lýsing framburði hennar fyrir dómi eins og áður greinir.

26 Hvað sem líður vangaveltum brotaþola í öndverðu um ásetning ákærða er ljóst af rannsóknargögnum og framburði hennar fyrir dómi að hún telur að hann hafi brotið gegn sjálfsákvörðunarrétti sínum og kynfrelsi. Það er hlutverk dómsins að leggja mat á hvort huglægum skilyrðum refsiábyrgðar samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga sé fullnægt miðað við það sem fyrir liggur um atvik. Framangreindar vangaveltur brotaþola áður en hún lagði fram kæru á hendur ákærða eru ekki til þess fallnar að rýra sönnunargildi frásagnar hennar um þau atvik.

27 Eins og rakið hefur verið viðurkenndi brotaþoli fyrir dómi að hafa átt frumkvæði að því að hitta ákærða stuttu eftir að hún kærði atvikið. Þar hafi hún beðið hann afsökunar á því að hafa lagt fram kæru. Skýrði hún þessi óvenjulegu viðbrögð með því að hún hefði tekið orð meðferðaraðila hennar of bókstaflega um að það gæti hjálpað henni að „geta fyrirgefið gerandanum“ og að hún hefði sagt þetta við ákærða í fljótfærni. Hún hafnar því hins vegar að hafa lofað að afturkalla kæruna eins og ákærði hefur haldið fram og kvaðst ekki hafa sagt við hann að hún hefði borið á hann rangar sakir. Hafi hún jafnframt beðið ákærða um að biðjast afsökunar á hegðun sinni sem hann hafi gert en því neitar ákærði. Rétt er að geta þess að sálfræðingurinn H, sem hafði brotaþola til meðferðar í kjölfar ætlaðs kynferðisbrots, svaraði því neitandi þegar hún var spurð fyrir dómi hvort hún kunni að hafa sagt eitthvað sem hafi gefið brotaþola tilefni til að biðja ákærða afsökunar eða leita eftir því að ákærði bæðist fyrirgefningar. Greindi hún frá því að við meðferðina væri þó oft talað um að það gæti verið gott á einhverjum tímapunkti að sleppa tökum á reiðinni.

28 Þó að ekkert liggi fyrir um að það sem fram kom við meðferð brotaþola vegna áfallsins hafi gefið tilefni til framangreindra viðbragða hennar er til þess að líta að hún hefur gefið þær skýringar á þeim sem að framan greinir. Sú lýsing er ekki ótrúverðug að hún hafi í fljótfærni talið að það gæti hjálpað henni að takast á við afleiðingar áfallsins að hitta ákærða, sem hafði verið trúnaðarvinur hennar í mörg ár, til að þau gætu fyrirgefið hvort öðru. Lýsing hennar á háttsemi ákærða tók engum breytingum eftir framangreind samskipti. Þvert á móti hefur framburður hennar í málinu verið stöðugur um brot ákærða auk þess sem hann fær stoð í öðrum sönnunargögnum eins og rakið hefur verið. Í þessu ljósi er ekki unnt að fallast á að samskipti brotaþola og ákærða eftir að kæra var lögð fram séu fallin til þess að rýra sönnunargildi framburðar brotaþola um það sem gerðist í bifreiðinni.

29 Meðal málsgagna eru ljósmyndir af bifreiðinni sem um ræðir þar á meðal af innra rými hennar. Af þeim verður ráðið að farþegarýmið að framanverðu er eins og í hefðbundinni fólksbifreið. Brotaþoli hefur lýst því að þegar ákærði tók um háls hennar og dró hana yfir í farþegasætið hafi hún sjálf fært sig og sest klofvega yfir hann og þau haldið áfram að kyssast. Þegar jafnframt er litið til þess sem brotaþoli segir, að sætisbakið hafi verið lagt niður þar sem hún hafi setið ofan á ákærða, verður ekki á það fallist með honum að útilokað sé að frásögn brotaþola fái staðist vegna þrengsla.

30 Frásögn ákærða fyrir dómi um samskipti hans við brotaþola í bifreiðinni aðfaranótt 27. júlí 2017 var í öllum aðalatriðum skýr og í samræmi við það sem fram kom hjá honum við skýrslugjöf hjá lögreglu. Við mat á trúverðugleika framburðarins verður þó jafnframt að líta til þess hvernig hann samrýmist öðru sem liggur fyrir í málinu. Í því efni skiptir máli að brotaþoli hringdi í uppnámi í vin sinn skömmu eftir að ákærði yfirgaf bifreiðina og greindi honum frá háttsemi ákærða. Þá taldi brotaþoli strax daginn eftir tilefni til þess að leita ráða á lögreglustöð um hvernig hún ætti að bregðast við því sem gerðist milli hennar og ákærða um nóttina. Samkvæmt lögregluskýrslu sem rituð var af því tilefni var hún á þeim tíma ekki búin að ákveða að leggja fram kæru í málinu. Eftir það fór hún þegar í stað á bráða og neyðarmóttöku Landspítalans þar sem hún var greind með áverka sem samrýmast frásögn hennar um að hún hafi verið tekin hálstaki. Frásögn ákærða um að þau hafi einungis rætt saman í bílferðinni og ekki snert hvort annað getur ekki samrýmst því sem álykta verður af framangreindum sönnunargögnum. Verður að meta framburð ákærða fyrir dómi ótrúverðugan að því leyti.

31 Þegar litið er til alls þess sem hér hefur verið rakið, einkum trúverðugs framburðar brotaþola sem samrýmist öðrum sönnunargögnum, er á það fallist með ákæruvaldinu að fram sé komin nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, um að ákærði hafi látið brotaþola fróa sér í bifreið hennar aðfaranótt 27. júlí 2017 eins og hún hefur lýst. Getur það ekki breytt þeirri niðurstöðu þó að sýni sem lögregla tók af blettum á peysu brotaþola hafi gefið neikvæða svörun í sæðisprófi og að leit að sæði í bifreið brotaþola hafi ekki skilað árangri. Í því sambandi er til þess að líta að brotaþoli bar fyrir dómi og hjá lögreglu að ákærði hefði ekki fengið sáðlát þó að eitthvað hefði komið úr getnaðarlim hans sem fór í peysuna.

32 Á þeim tíma er atvik máls gerðust sagði í 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga að hver sem hefði samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerðist sekur um nauðgun og skyldi sæta fangelsi ekki skemur en eitt ár og allt að 16 árum. Með lögum nr. 16/2018, sem tóku gildi 12. apríl 2018, var ákvæðinu breytt og er 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nú svohljóðandi: „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann án samþykkis hans gerist sekur um nauðgun og skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Samþykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja. Samþykki telst ekki liggja fyrir ef beitt er ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung.“ Með framangreindri breytingu var skortur á samþykki settur í forgrunn við skilgreiningu á nauðgun í stað þess að áherslan lægi á þeirri verknaðaraðferð að kynferðismökum væri náð fram með ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung.

33 Í 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga kemur fram að hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn til þess er dómur gengur, skuli dæma eftir nýrri lögunum, bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Aldrei megi þó dæma refsingu nema að heimild hafi verið til þess í lögum þegar verk var framið og ekki þyngri refsingu en orðið hefði eftir þeim lögum. Í ljósi 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994, verður að túlka ákvæði 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga þannig að sé refsiákvæði breytt eftir að verknaður var framinn skuli einungis dæma um háttsemina eftir hinu nýja ákvæði að því leyti sem inntak ákvæðanna er það sama eða ef lagabreytingin er sakborningi í hag. Leggja ber dóm á málið á þeim grundvelli.

34 Sú háttsemi ákærða að láta brotaþola fróa sér fellur undir þá verknaðarlýsingu í 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga að hafa önnur kynferðismök við brotaþola. Kemur þá til álita hvort ákæruvaldið hafi fært sönnur á að ákærði hafi af ásetningi, sbr. 18. gr. sömu laga, náð fram kynferðismökunum með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung, eins og áskilið var í 1. mgr. 194. gr. laganna fyrir gildistöku laga nr. 16/2018. Þarf ásetningur ákærða að hafa náð til þess að nota hina ólögmætu verknaðaraðferð til þess að eiga kynferðismök án samþykkis brotaþola. Í því sambandi verður að líta til þess hvernig atvik horfðu við ákærða á verknaðarstundu og meta hvort hann hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að brotaþoli væri samþykk kynferðismökunum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands 11. desember 2014 í máli nr. 335/2014 og enn fremur dóma Landsréttar 3. apríl 2020 í máli nr. 565/2019 og 30. október 2020 í máli nr. 610/2019. Við það sönnunarmat er ekki við önnur sönnunargögn að styðjast í málinu en frásögn brotaþola fyrir dómi sem fær stuðning í fyrirliggjandi sönnunargögnum meðal annars um áverka á henni. Verður að meta þessi sönnunargögn í ljósi 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 þannig að skynsamlegan vafa um hvert það atriði sem af þeim má ráða um sekt ákærða skuli meta honum í hag.

35 Af framburði brotaþola verður ekki annað ráðið en að hún hafi gert ákærða grein fyrir því með orðum að hún vildi hvorki hafa samræði við hann né veita honum munnmök. Virðist ákærði hafa virt það meðal annars með því að láta af tilburðum um að fá hana til að hafa við sig munnmök. Lýsing brotaþola gefur til kynna að ákærði hafi ekki látið við það sitja. Með trúverðugum framburði hennar telst sannað að ákærði hafi tekið í hönd hennar og sett á getnaðarlim sinn til að láta hana fróa sér. Þó að ekki verði ráðið af framburði brotaþola að hún hafi sagt við hann að hún vildi ekki fróa honum verður að líta svo á að með því að fjarlægja höndina ítrekað af getnaðarlimnum hafi hún sýnt ákærða í verki að það vildi hún ekki gera. Þrátt fyrir það hélt ákærði áfram að setja hönd hennar á getnaðarlim sinn. Þó að ákærði hafi í ljósi viðbragða brotaþola ef til vill mátt ætla að hún væri reiðubúin að kyssa hann þegar hér var komið sögu lét hann sér þannig í léttu rúmi liggja hvort hún væri samþykk því að fróa honum. Þegar hún hætti því þá herti hann tak sitt á hálsi hennar. Ekki er hægt að skýra þá háttsemi á annan veg en að vegna viðnáms af hálfu brotaþola hafi hann viljað tryggja að hún héldi áfram að fróa honum. Þá bar brotaþoli fyrir dómi að ákærði hefði hótað að þvinga hana til samræðis ef hún hætti því. Samkvæmt framansögðu hlaut ákærða að vera ljóst að kynferðismökin færu fram með ofbeldi og hótun af hans hálfu gegn vilja brotaþola. Með þessu er fram komin sönnun sem hafin er yfir skynsamlegan vafa um að ákærði hafi af ásetningi haft við brotaþola önnur kynferðismök en samræði í bifreiðinni aðfaranótt 27. júlí 2017 með því að beita ofbeldi og hótun eins og hann er borinn sökum um. Varðar það ákærða refsingu samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur um sakfellingu ákærða.

36 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um refsingu ákærða þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Er þá einkum litið til ungs aldurs ákærða er brotið var framið. Tekið er undir með héraðsdómi að ekki sé efni til að skilorðsbinda refsinguna. Ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu brotaþola og sakarkostnað eru staðfest.

37 Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms skulu að öðru leyti vera óröskuð.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.654.000 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, J-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 1.147.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þ-kvk-ef I-kvk-ef J-kvk-ef lögmanns, 458.800 krónur.