19/2020

Útdráttur

Með dómi héraðsdóms var X sakfelld fyrir barnaverndarlagabrot og líkamsárás gegn dóttur sinni A með því að hafa rifið harkalega í buxur hennar þar sem hún sat á rúmi, í því skyni að klæða hana úr þeim, með þeim afleiðingum að hún dróst með buxunum fram úr rúminu og féll á gólfið og ofan á leikföng svo að áverkar hlutust af. Var háttsemi ákærðu talin varða við 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Landsréttar var talið sannað að X hefði viðhaft þá háttsemi sem hún var sakfelld fyrir í héraði og að með því hefði hún sýnt A ruddalega framkomu. Var hún því sakfelld fyrir brot gegn 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. X var á hinn bóginn sýknuð að öðru leyti. Var niðurstaða Landsréttar um sýknu byggð á því að háttsemi X yrði ekki talin vanvirðandi í skilningi 1. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga eins og atvikum hefði verið háttað. Þá hefði ákæruvaldinu ekki tekist að sanna ásetning X til líkamsárásar gagnvart A. Við ákvörðun refsingar var litið til 1., 5. og 7. töluliðar 1. mgr. og 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Var ákvörðun um refsingu frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var X gert að greiða A 100.000 krónur í miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 27. desember 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vestfjarða 28. nóvember 2019 í málinu nr. S[...]/2019. 2 Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd.

3 Ákærða kefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara krefst hún sýknu af kröfum ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu brotaþola.

4 Af hálfu brotaþola, A, er þess aðallega krafist að ákærða verði dæmd til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Til vara er krafist staðfestingar á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Í ákæru málsins er ákærðu gefið að sök barnaverndarlagabrot og brot í nánu sambandi, en til vara barnaverndarlagabrot og líkamsárás, með því að hafa að kvöldi þriðjudagsins 14. maí 2019 ráðist að dóttur sinni og sýnt henni vanvirðandi háttsemi og ruddalega framkomu með þeim hætti sem nánar er lýst í ákæru. Ákærða neitar sök og krefst sýknu af bótakröfu brotaþola.

6 Tildrögum málsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram á mál þetta upphaf sitt í kæru barnaverndarnefndar [...] 16. maí 2019 þar sem greint er frá því sem brotaþoli tjáði F, ráðgjafa hjá barnaverndarnefnd, um atvik máls. Í kærunni er háttsemi ákærðu lýst með sambærilegum hætti og greinir í ákæru. Jafnframt er í hinum áfrýjaða dómi lýst vottorði B læknis sem skoðaði brotaþola sama dag í viðurvist systur brotaþola, skólahjúkrunarfræðings og starfsmanns barnaverndarnefndar. Lýsing áverka brotaþola í ákæru samræmist lýsingu þeirra í framangreindu vottorði.

7 Ákærða gaf skýrslu í héraði og er framburður hennar reifaður í hinum áfrýjaða dómi. Það athugast að ákærða kvaðst hafa ákveðið að senda brotaþola ekki í skólann í tvo daga eftir atburði umrætt sinn. Þá kvað hún brotaþola hafa verið í „leggings“ buxum. Greindi hún svo frá að það hefði ekki verið ætlun sín að brotaþoli dytti í gólfið og kvaðst ekki hafa tosað harkalega í buxurnar heldur hafa tekið í þær „með smá hraða“ í reiði og fljótfærni. Nánar spurð hvort hún hefði rifið harkalega í buxurnar svaraði ákærða „alveg örugglega“ en ítrekaði að ekki hefði verið ætlunin að brotaþoli dytti í gólfið. Jafnframt staðfesti hún það sem fram kom í lögregluskýrslu að hún viðurkenndi að hafa tekið brotaþola of harkalega úr buxunum þannig að hún hefði fallið í gólfið en í lögregluskýrslunni kom einnig fram að ekki hefði verið ætlun ákærðu að svo færi. Þá bar ákærða fyrir dómi að atvik hefðu nánar tiltekið verið með þeim hætti að brotaþoli hefði staðið við endann á rúminu. Kvaðst hún hafa tosað buxur hennar niður frá mitti en þegar buxurnar hefðu verið komnar niður á læri hefði brotaþoli dottið, örugglega runnið eitthvað eftir rúminu og endað á gólfinu þar sem fyrir hefðu verið Legokubbar og alls konar smádót. Rúmið sjálft hefði verið án rúmgafls. Hjá lögreglu kvað ákærða brotaþola hafa „hálfpartinn setið“ á rúminu umrætt sinn.

8 Brotaþoli gaf skýrslu í Barnahúsi 22. maí 2018. Greindi hún svo frá að þær mæðgur hefðu verið læstar úti og að ákærða hefði þá ýtt sér að glugga og sagt við hana „drullaðu þér inn um helvítis gluggann“. Þegar hún hefði verið búin að opna fyrir ákærðu og systur sinni lýsti brotaþoli því hvernig ákærða hefði gripið í hnakkadrambið á henni, dregið hana inn í herbergi og hent henni í rúmið. Hefði brotaþoli við þetta dottið og fengið áverka á baki og fótlegg. Eftir þetta hefði brotaþoli farið aftur upp í rúmið og ákærða sagt við hana „drullaðu þér úr helvítis fötunum“. Hún hefði því farið úr fötunum en ákærða tosað hana úr buxunum þannig að hún datt aftur. Eftir þetta hefði hún enn farið upp í rúmið og ákærða þá skellt hurðinni. Kvaðst brotaþoli hafa verið hágrátandi. Þá greindi hún svo frá að systir hennar hefði verið viðstödd. Eftir að ákærða hefði keyrt systur brotaþola heim hefði hún vakið brotaþola og sagt henni að taka til „þetta helvítis fokking dót“. Jafnframt kvaðst hún hafa verið hrædd og liðið illa umrætt sinn.

9 Framburði vitnisins C, systur brotaþola, er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Það athugast að hún kvað brotaþola hafa lent á bakinu og höfðinu þegar ákærða hefði klætt brotaþola harkalega úr buxunum.

10 Vitnið F, ráðgjafi hjá barnaverndarnefnd, kom fyrir dóm í héraði og kvað brotaþola hafa greint svo frá að þegar hún hefði verið hálfnuð við að klæða sig úr buxunum hefði ákærða gripið í þær og kippt fótunum undan brotaþola með þeim afleiðingum að hún datt á leikföng á gólfinu og meiddi sig. Nánar spurð um atvikalýsingu í framangreindri kæru barnaverndarnefndar kvað hún hana rétta enda hefði verið skemmra liðið frá atvikum máls er hún var sett fram.

11 Að öðru leyti en að framan greinir vísast til hins áfrýjaða dóms um framburð vitna fyrir héraðsdómi.

12 Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti voru spilaðar í hljóði og mynd upptökur af framburði ákærðu og vitnisins C í héraði og hluta framburðar brotaþola í Barnahúsi.

Niðurstaða

13 Mál þetta var höfðað með útgáfu ákæru 16. ágúst 2019 þar sem ákærðu er gefið að sök barnaverndarlagabrot og brot í nánu sambandi, en til vara barnaverndarlagabrot og líkamsárás, með því að hafa að kvöldi þriðjudagsins 14. maí 2019 ráðist að dóttur sinni og sýnt henni vanvirðandi háttsemi og ruddalega framkomu með því að kasta henni nauðugri í rúm hennar á heimili þeirra, með þeim afleiðingum að hún endurkastaðist á gólfið og lenti þar ofan á leikföngum, og stuttu síðar rifið harkalega í buxur hennar þar sem hún sat á fyrrnefndu rúmi, í því skyni að klæða hana úr þeim, með þeim afleiðingum að hún dróst með buxunum fram úr rúminu og féll aftur á gólfið og ofan á leikföng, allt með þeim afleiðingum að hún hlaut eymsli í baki, hruflsár við 10.11. hryggjarlið, mar hægra megin á baki og hruflsár í vinstri hnésbót. Eru brot ákærðu talin varða við 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara við sömu ákvæði barnaverndarlaga og 217. gr. almennra hegningarlaga.

14 Brotaþola var skipaður sérstakur lögráðamaður til þess að gæta hagsmuna hennar vegna bótakröfu í málinu 24. september 2019. Lögráðamaðurinn setti fram bótakröfu fyrir hönd brotaþola 9. október 2019 en sama dag var bótakröfunni bætt við mál þetta með útgáfu framhaldsákæru. Var framhaldsákæran birt fyrir ákærðu 14. sama mánaðar og þingfest við upphaf aðalmeðferðar 5. næsta mánaðar. Samkvæmt 1. mgr. 173. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er heimilt að koma einkaréttarkröfu í sakamáli á framfæri við ákæranda eftir útgáfu ákæru ef fullnægt er skilyrðum 1. mgr. 153. gr. laganna til útgáfu framhaldsákæru. Verða skilyrði 1. mgr. 153. gr. laga nr. 88/2008 fyrir útgáfu framhaldsákæru talin uppfyllt í málinu, enda var brotaþola ekki skipaður sérstakur lögráðamaður til að gera bótakröfuna fyrr en eftir útgáfu ákæru og framhaldsákæran gefin út svo fljótt sem verða mátti og meira en tveimur vikum fyrir aðalmeðferð málsins.

15 Með hinum áfrýjaða dómi var ákærða sýknuð af þeirri háttsemi að hafa kastað brotaþola nauðugri í rúm hennar á heimili þeirra með þeim afleiðingum að hún endurkastaðist á gólfið og lenti þar ofan á leikföngum. Ákæruvaldið fellir sig við þá niðurstöðu. Ákærða var aftur á móti sakfelld fyrir aðra þá háttsemi sem í ákæru greinir og var hún talin varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Ákæruvaldið fellir sig einnig við þá niðurstöðu að háttsemi ákærðu verði ekki heimfærð til 218. gr. b almennra hegningarlaga.

16 Samkvæmt 2. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008 skal dómfelldur maður lýsa yfir áfrýjun héraðsdóms í bréflegri tilkynningu til ríkissaksóknara þar sem meðal annars skal tekið nákvæmlega fram í hverju skyni áfrýjað sé og hvaða dómkröfur séu gerðar. Í kjölfarið gefur ríkissaksóknari út áfrýjunarstefnu þar sem meðal annars skal greina hver áfrýi dómi og nákvæmlega í hverju skyni það sé gert, sbr. clið 2. mgr. 201. gr. sömu laga.

17 Í tilkynningu ákærðu um áfrýjun 20. desember 2019 kom fram að áfrýjað væri í því skyni að hnekkja mati héraðsdóms á sönnunargildi gagna og munnlegs framburðar, skýringu og beitingu réttarreglna og til að fá endurskoðun á ákvörðun viðurlaga. Jafnframt var tekið fram að dómkröfur hennar væru þær að hún yrði sýknuð af kröfum ákæruvaldsins og skaðabótakröfu brotaþola. Þessi kröfugerð var síðan tekin upp í áfrýjunarstefnu 27. sama mánaðar. Krafa ákærðu um að málinu verði vísað frá héraðsdómi kom fyrst fram í greinargerð hennar til réttarins. Hún kom því fram of seint og kemst ekki að í málinu. Þá eru engir þeir annmarkar á meðferð málsins hjá lögreglu eða saksókninni sem valdið geta því að málinu verði vísað frá dómi án kröfu.

18 Ákærða gekkst við því fyrir dómi að hafa að kvöldi 14. maí 2019 rifið harkalega í buxur brotaþola í því skyni að klæða hana úr þeim og að við það hefði brotaþoli dottið, örugglega runnið eitthvað eftir rúminu og endað á gólfinu þar sem fyrir hefðu verið Legokubbar og alls konar smádót. Fyrir dómi kvað hún brotaþola hafa staðið við rúm sitt þegar þetta gerðist en hjá lögreglu kvað hún brotaþola hafa „hálfpartinn setið“ á rúminu umrætt sinn sem samræmist betur þeim framburði brotaþola og systur hennar að brotaþoli hefði verið á rúminu þegar ákærða reif í buxurnar. Áverkum brotaþola er lýst í vottorði B læknis 16. maí 2019, sem taldi útlit áverkanna geta samræmst því að þeir hefðu orðið til tveimur dögum fyrr. Brotaþoli kvaðst við skýrslutöku í Barnahúsi hafa hlotið áverkana við það að móðir hennar henti henni á rúmið þaðan sem hún datt á gólfið en ákæruvaldið unir þeirri niðurstöðu héraðsdóms að sýkna ákærðu af þeirri háttsemi. Ákærða og vitnið C, systir brotaþola, báru aftur á móti að brotaþoli hefði aðeins dottið einu sinni á gólfið, þegar ákærða togaði niður um hana buxurnar. Verður sá framburður lagður til grundvallar um atvik umrætt sinn og jafnframt að brotaþoli hafi hlotið áverka sína við það fall. Samkvæmt öllu framangreindu verður lagt til grundvallar að ákærða hafi viðhaft þá háttsemi sem henni er gefin að sök í þeim hluta ákæru sem til úrlausnar er fyrir Landsrétti og að brotaþoli hafi við það hlotið þá áverka sem þar er lýst. Ákærða ber aftur á móti fyrir sig að ásetningur hennar hafi ekki staðið til þess að barnið dytti í gólfið og yrði fyrir líkamstjóni.

19 Samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga skal hver sem gerist sekur um líkamsárás, sem þó er ekki svo mikil sem í 218. gr. laganna segir, sæta sektum eða fangelsi allt að sex mánuðum, en fangelsi allt að einu ári ef háttsemin er sérstaklega vítaverð. Ásetningur er skilyrði refsiábyrgðar samkvæmt ákvæðinu, sbr. 18. gr. sömu laga. Þótt það sé ekki skilyrði refsiábyrgðar samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga að sannað sé að líkamsárás hafi í raun leitt til líkamstjóns verður ásetningur geranda að ná til þess að slík afleiðing komi fram. Ljóst er að ákærða reif of harkalega í buxur brotþola þar sem sú athöfn leiddi til þess að brotaþoli datt á gólfið og meiddist og hefur ákærða gengist við því. Þegar metið er hvort ákærða hafi haft ásetning til líkamsárásar gagnvart brotaþola verður aftur á móti einnig litið til þess að sú athöfn ákærðu að taka brotaþola úr buxunum er í eðli sínu hversdagsleg auk þess sem brotaþoli var í þröngum „leggings“ buxum umrætt sinn. Að því virtu og með vísan til 108. gr. og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 verður ekki talið að ákæruvaldinu hafi tekist sönnun þess að hugur ákærðu hafi staðið til þess að valda barninu líkamstjóni eða að ákærða hafi látið sér í léttu rúmi liggja hvort brotaþoli myndi falla í gólfið og verða fyrir meiðslum. Samkvæmt framangreindu verður ákærða sýknuð af því broti gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga sem henni er gefið að sök í málinu.

20 Fyrir brot gegn 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga verður refsað hvort sem verknaður er talinn framinn af ásetningi eða gáleysi. Með háttsemi sinni umrætt sinn sýndi ákærða barninu ruddalega framkomu í skilningi 3. mgr. 99. gr. laganna. Verður hún því talin hafa gerst sek um brot gegn því lagaákvæði. Eins og atvikum er háttað verður háttsemi hennar aftur á móti ekki talin vanvirðandi í skilningi 1. mgr. sömu lagagreinar.

21 Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að brot ákærðu beindist gegn ungri dóttur hennar og að hún brást með því uppeldisskyldum sínum gagnvart henni, sbr. 1. tölulið 1. mgr. og 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn verður litið til þess að ákærða hefur ekki áður sætt refsingu og hefur frá upphafi lýst iðrun yfir að hafa misst stjórn á skapi sínu er hún háttaði barnið, sbr. 5. og 7. tölulið 1. mgr. 70. gr. laganna. Með vísan til framangreinds verður ákvörðun um refsingu frestað og fellur hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.

22 Brotaþola var skipaður sérstakur lögráðamaður til að gæta hagsmuna hennar vegna bótakröfu í málinu og hefur hann krafist miskabóta fyrir hönd hennar með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Meðal gagna málsins er yfirlýsing barnaverndarnefndar [...] 29. maí 2019 um að nefndin sjái ekkert því til fyrirstöðu að brotaþoli snúi aftur heim til ákærðu. Þá var fyrir Landsrétti lagt fram bréf Barnahúss 15. janúar 2021 þar sem fram kemur að brotaþoli hafi verið þar til meðferðar í þrjú skipti frá 2. desember 2019 til 17. janúar 2020 og að í síðasta viðtalinu hafi komið fram að brotaþoli væri „örugg og ánægð í umsjón móður sem og föður“. Ekki liggja fyrir dóminum önnur gögn sem varpað geta ljósi á miska brotaþola. Háttsemi ákærðu er allt að einu til þess fallin að valda brotaþola miska í ljósi þess að brotaþoli er eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi háð henni um uppeldi og skjól til framtíðar. Að framangreindum atriðum og broti því sem ákærða hefur verið sakfelld fyrir virtum þykja miskabætur til brotaþola hæfilega ákveðnar 100.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.

23 Í ljósi málsúrslita og með vísan til 1. mgr. 235. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærðu gert að greiða 1/4 hluta sakarkostnaðar í héraði eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi.

24 Ákærða greiði 1/4 hluta áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talinn 1/4 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns og þóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákvörðun um refsingu ákærðu, X, er frestað og fellur hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærða greiði brotaþola, A, 100.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.

Ákærða greiði 1/4 hluta sakarkostnaðar í héraði eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi en að öðru leyti greiðist hann úr ríkissjóði.

Ákærða greiði 1/4 hluta áfrýjunarkostnaðar málsins, sem nemur samtals 974.888 krónum, en þar með eru talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hennar, E-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 706.800 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, E-kvk-ef B. H-kvk-ef lögmanns, 235.600 krónur. Að öðru leyti greiðist áfrýjunarkostnaður úr ríkissjóði.