438/2018

Útdráttur

X krafðist staðfestingar úrskurðar héraðsdóms þar sem svipting réttinda hans til að vera héraðsdómslögmaður var felld niður. Í úrskurði Landsréttar kom fram að við umfjöllun um kröfu X fyrir dómi bæri ekki aðeins að fjalla um hvort fella bæri niður réttaráhrif dóms um réttindasviptingu hans, heldur kæmi einnig til álita hvort hann fullnægði almennum hæfisskilyrðum til að njóta þeirra réttinda. Fram kom að ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940, er lutu að uppreist æru, hefðu verið felld brott tímabundið með lögum nr. 80/2017 og af því leiddi að dómaframkvæmd um endurveitingu lögmannsréttinda, þar sem niðurstaða hafi ráðist af því hvort dómfellda hafi verið veitt uppreist æru, hefði ekki þá þýðingu sem hún hefði áður haft. Var talið varhugavert að slá því föstu að X hefði áunnið sér það traust sem lögmenn yrðu að njóta að teknu tilliti til hlutverks lögmanna í réttarkerfinu og þeirra skyldna sem á þeim hvíla samkvæmt lögum. Þá var litið til þess að bú X hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta árið 2001 og því fullnægði hann ekki almennu hæfisskilyrði 2. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 77/1998, um lögmenn. Þá yrði ákvæði 2. mgr. 6. gr. laganna ekki skilið á annan veg en að meðmæli Lögmannafélags Íslands, um að X yrði veitt undanþága frá fyrrgreindu hæfisskilyrði, yrðu að liggja fyrir svo unnt væri að fallast á kröfu X, en félagið hefði hafnað því að veita slík meðmæli. Væri synjun Lögmannafélagsins ítarlega rökstudd og henni yrði ekki hnekkt með röksemdum X sem hann tefldi fram í máli sem rekið væri á grundvelli 2. mgr. 68. gr. a í almennum hegningarlögum og XXVII. kafla laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Sú skerðing atvinnufrelsis sem fælist í sviptingu lögmannsréttinda samkvæmt lögum fullnægði áskilnaði 75. gr. stjórnarskrárinnar og af þeim lagareglum sem fjalli um sviptingu lögmannsréttinda mætti enn fremur ráða með nægilega skýrum hætti á hvaða grunni viðkomandi gæti öðlast þau réttindi að nýju. Þau sjónarmið sem X tefldi fram, og reist væru á 75. gr. stjórnarskrárinnar, leiddu ekki til þess að víkja bæri til hliðar þeim lagakröfum sem gerðar væru í því efni. Var kröfu X því hafnað.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 18. maí 2018. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. maí 2018, í málinu nr. Ö6/2018, þar sem svipting réttinda varnaraðila til að vera héraðsdómslögmaður var felld niður. Kæruheimild er í wlið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila, um niðurfellingu sviptingar leyfis hans til málflutnings fyrir héraðsdómi, verði hafnað og honum gert að greiða allan málskostnað vegna meðferðar málsins.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar úr ríkissjóði vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4 Málavextir eru raktir í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram var varnaraðili sakfelldur fyrir manndráp með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2001 og dæmdur til 16 ára fangelsisvistar, en gæsluvarðhald hans frá 16. nóvember 2000 skyldi draga frá fangelsisrefsingunni. Varnaraðili var með dóminum jafnframt sviptur leyfi til málflutnings fyrir héraðsdómi með vísan til niðurlags 2. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Honum var veitt reynslulausn frá og með 22. maí 2011 skilorðsbundið í fjögur ár. Ekki liggur annað fyrir en að varnaraðili hafi staðist skilorð reynslulausnarinnar.

5 Í niðurlagi 2. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 6. gr. laga nr. 31/1961, kemur fram að sé maður dæmdur sekur um brot og það telst stórfellt megi svipta hann heimild, er hann hefur öðlast til að stunda starfsemi sem opinbert leyfi, löggildingu, skipun eða próf þarf til að gegna, ef hann telst ekki framar verður til að rækja starfann eða njóta réttindanna. Svipta má mann slíkum réttindum um tiltekinn tíma, allt að fimm árum, eða ævilangt, sbr. 3. mgr. 68. gr. laganna.

6 Samkvæmt 2. mgr. 68. gr. a í almennum hegningarlögum, sbr. 7. gr. laga nr. 31/1961, er þeim sem sviptur hefur verið réttindum ótímabundið með dómi í sakamáli heimilt, þegar fimm ár eru liðin frá uppsögu dóms, að bera undir dómstóla, samkvæmt reglum um meðferð sakamála, hvort fella skuli niður réttindasviptingu. Krafa varnaraðila í málinu er reist á þessum lagagrunni. Í athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 31/1961 kemur fram að ákvæðið sé nýmæli um endurveitingu réttinda þar sem almennt ákvæði um það efni hefði skort. Þar var haft á orði að dómstóll fjallaði um endurveitingu réttindanna. Við umfjöllun um kröfu varnaraðila fyrir dómi ber því ekki aðeins að fjalla um hvort fella beri niður réttaráhrif dóms um réttindasviptingu hans, heldur kemur einnig til álita hvort hann fullnægi almennum hæfisskilyrðum til að njóta þeirra réttinda.

7 Eins og ráðið verður af athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 31/1961 er réttindasvipting samkvæmt niðurlagi 2. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga vegna stórfellds brots ekki aðeins á því reist að nauðsynlegt sé að maður þurfi að vera hæfur til að rækja starfann, heldur einnig að almenningur beri traust til hans. Þar segir að með stórfelldu refsiverðu broti kunni hann að hafa „firrt sig trausti almennings“ með þeim afleiðingum að hann sé ekki lengur talinn „verður þess að njóta leyfis eða löggildingar“. Við ákvörðun um að beita þessari heimild var í athugasemdunum við það miðað að ekki kæmi til réttindasviptingar nema maður gerðist sekur um mjög vítavert atferli „og á þá ekki einungis að líta á brotategundina, heldur einnig öll atvik að broti og sérhagi sakbornings“.

8 Ekki er í framangreindum athugasemdum vikið að því til hvers dómstólar eiga að líta þegar metið er hvort fallast eigi á kröfu um endurveitingu réttinda samkvæmt 2. mgr. 68. gr. a í almennum hegningarlögum. Af framansögðu verður þó helst ráðið að taka beri tillit til atriða sem eru til þess fallin að varpa ljósi á hvort ætla megi að viðkomandi hafi áunnið sér traust til þess að gegna að nýju þeim starfa sem hann var sviptur réttindum til að gegna.

9 Af dómi Hæstaréttar Íslands 16. október 1980 í máli nr. 187/1980 (Hrd. 1980:1647), sem vikið er að í hinum kærða úrskurði, verður ráðið að við úrlausn á þessu hafi einkum verið litið til þess hvort dómfellda hefði verið veitt uppreist æru. Í því máli var auk þess tekið tillit til þess hve langt var síðan viðkomandi var sviptur málflutningsréttindum og að ekki yrði annað séð en að hann uppfyllti almenn skilyrði til málflutningsstarfa. Hafði þá verið leitað umsagnar meðal annars Lögmannafélags Íslands, en í umsögn stjórnar félagsins sagði að hún sæi ekki annað en að almennum skilyrðum væri fullnægt til að viðkomandi fengi leyfi til málflutningsstarfa. Sömu sjónarmiðum var beitt við úrlausn á kröfu um endurveitingu lögmannsréttinda sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar Íslands 15. júní 2017 í máli nr. 361/2017.

10 Forseti Íslands féllst 23. nóvember 2015 á tillögu innanríkisráðherra um að varnaraðila yrði veitt uppreist æru að því er snerti framangreindan héraðsdóm frá 29. maí 2001. Tæplega tveimur árum síðar voru ákvæði almennra hegningarlaga er lutu að uppreist æru felld brott tímabundið með lögum nr. 80/2017. Af athugasemdum með frumvarpi er varð að þeim lögum verður ráðið að tilefni lagasetningarinnar hafi verið umræða í samfélaginu, í kjölfar fyrrgreinds dóms Hæstaréttar Íslands 15. júní 2017, um tíðkanlega framkvæmd við afgreiðslu beiðna um uppreist æru. Þar segir meðal annars að almennt muni vera sammæli „um að það sé óásættanlegt að menn sem dæmdir hafa verið fyrir mjög alvarleg afbrot geti endurheimt borgaraleg réttindi sem þeir hafa misst með refsidómi svo skömmu eftir að afplánun er lokið eins og raunin er samkvæmt núgildandi lögum og stjórnsýsluframkvæmd“. Stæði og til að taka lagafyrirmæli um áhrif mannorðsflekkunar til heildarendurskoðunar. Yrði þá miðað við að mælt yrði fyrir um það í viðkomandi lagabálkum í hvaða tilvikum sakaferill skyldi leiða til missis tiltekinna réttinda. Megi þannig taka „eðlilegt tillit til þeirra ólíku hagsmuna sem eru í húfi varðandi mismunandi störf og réttindi“. Þá yrði skoðað „hvaða skilyrði er rétt að setja fyrir því að einstaklingar öðlist tiltekin starfsréttindi, embætti og kjörgengi að nýju, þ.e. hvers konar brot og refsingar séu þess eðlis að rétt sé að þau girði fyrir slíkt og hve langur tími skuli líða frá því að refsing var að fullu tekin út“. Í frumvarpinu var vikið að efni þess í samhengi við atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem kveðið er á um að setja megi atvinnufrelsi skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess. Á það er bent í frumvarpinu að rök megi færa fyrir því að „almannahagsmunir krefjist þess að þeir sem gerst hafi sekir um alvarleg afbrot sinni ekki ábyrgðarstörfum fyrir hið opinbera“. Eigi það meðal annars við um „störf sem varða með beinum hætti þjónustu við réttarkerfið, svo sem við á um lögmennsku og dómarastörf“.

11 Af framangreindri lagasetningu leiðir að dómaframkvæmd um endurveitingu lögmannsréttinda, þar sem niðurstaða virðist hafa ráðist af því hvort dómfellda hafi verið veitt uppreist æru, hefur ekki þá þýðingu sem hún hafði áður. Verður því að meta í hverju tilviki hvort tilefni sé til þess að fella niður réttindasviptingu, meðal annars í ljósi alvarleika brotsins og þyngdar refsingar og að teknu tilliti til þess hve langur tími er liðinn frá því að viðkomandi var sviptur réttindunum, hve langt er síðan afplánun var lokið, hegðun hans í kjölfarið og kröfu um vammleysi sem eðlilegt er að gera til þeirra sem gegna þeim starfa sem um ræðir.

12 Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laga nr. 77/1998, um lögmenn, eru lögmenn opinberir sýslunarmenn. Verður engum öðrum falið að fara með mál fyrir dómi í umboði málsaðila, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna. Þeir einir verða skipaðir eða tilnefndir verjendur í sakamáli eða réttargæslumenn brotaþola, sbr. 2. mgr. 33. gr. og 44. gr. laga nr. 88/2008. Auk þess að fara að lagafyrirmælum ber þeim að fylgja siðareglum sem Lögmannafélag Íslands setur og lúta eftirliti félagsins, sbr. 2. mgr. 5. gr. og 27. gr. laga nr. 77/1998. Að teknu tilliti til hlutverks lögmanna í réttarkerfinu og þeirra skyldna sem á þeim hvíla er brýnt að almenningur beri til þeirra traust.

13 Varnaraðili var sem áður segir sakfelldur fyrir manndráp árið 2001 og dæmdur til 16 ára fangelsisrefsingar. Brot það sem hann var fundinn sekur um telst alvarlegast að lögum og án efa einnig að almenningsáliti. Þótt 17 ár séu nú liðin frá því dómur féll í manndrápsmálinu, sjö ár frá því að varnaraðila var veitt reynslulausn og þrjú ár frá því að reynslutíma lauk er enn varhugavert að slá því föstu að hann hafi áunnið sér það traust sem lögmenn verða að njóta samkvæmt framansögðu.

14 Þá er til þess að líta að með úrskurði 25. október 2001 var bú varnaraðila tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum 23. júní 2004. Varnaraðili fullnægir því ekki almennu hæfisskilyrði 2. töluliðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 77/1998 um að bú hans hafi aldrei verði tekið til gjaldþrotaskipta. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hefur Lögmannafélag Íslands hafnað því að mæla með að varnaraðila verði veitt undanþága frá framangreindu skilyrði, sbr. 2. mgr. 6. gr. laganna. Ákvæði þetta verður ekki skilið á annan veg en að slík meðmæli félagsins verði að liggja fyrir svo að varnaraðila sé unnt að starfa sem lögmaður að nýju.

15 Synjun Lögmannafélagsins 6. febrúar 2018 er ítarlega rökstudd. Í niðurlagi hennar er vísað til þess að varnaraðili hafi gerst sekur um manndráp í tilefni af deilum um fjárhagsmálefni, ekki gætt að reglum um fjárvörslu lögmanna á fyrri tíð, veitt ónógar upplýsingar um fjárhag sinn, og eins og þar segir, leitast við að komast hjá réttindasviptingu með liðsinni annarra lögmanna í andstöðu við lög og siðareglur. Þá hafi hann veitt ófullnægjandi upplýsingar um kaup á tilteknum fasteignum auk þess sem losarabragur hafi verið á skattskilum hans. Synjun þessari verður ekki hnekkt með þeim lagaröksemdum, sem varnaraðili teflir fram, í máli sem hann rekur á grundvelli 2. mgr. 68. gr. a í almennum hegningarlögum og XXVII. kafla laga nr. 88/2008.

16 Ótímabundin svipting lögmannsréttinda vegna stórfellds hegningarlagabrots varnaraðila er skerðing á atvinnuréttindum hans sem á sér stoð í 68. gr. almennra hegningarlaga. Almannahagsmunir krefjast hennar enda byggist hún á nauðsyn þess að almenningur beri fullt traust til þeirra sem því starfi gegna. Í ljósi hlutverks lögmanna á sama við um þá skerðingu atvinnufrelsis sem felst í þeirri kröfu að bú lögmanns megi aldrei hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta. Skerðingin sem í þessu felst fullnægir áskilnaði 75. gr. stjórnarskrárinnar. Af lagareglum sem um þetta fjalla og vikið hefur verið að má enn fremur ráða með nægjanlega skýrum hætti á hvaða grunni viðkomandi getur öðlast þau réttindi að nýju. Þau sjónarmið sem varnaraðili teflir fram, og reist eru á framangreindu stjórnarskrárákvæði, leiða ekki til þess að víkja beri til hliðar þeim lagakröfum sem gerðar eru í því efni.

17 Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið ber að hafna þeirri kröfu varnaraðila að fella niður sviptingu á leyfi hans til málflutnings fyrir héraðsdómi sem ákveðin var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2001. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Landsrétti.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu varnaraðila, X, um að fella niður sviptingu á leyfi hans til málflutnings fyrir héraðsdómi.

Ákvæði úrskurðar héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.

Kærumálskostnaður fellur niður.