62/2018

Útdráttur

A krafðist þess að B yrði svipt forsjá þriggja barna sinna á grundvelli a og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í málinu lágu fyrir tvær matsgerðir sálfræðings um forsjárhæfni B sem taldi B ekki hafa nægjanlega hæfni til að fara með forsjá barnanna. Héraðsdómur hafnaði kröfu A með vísan til þess að ekki væru lagaskilyrði til þess að fallast á kröfu B með vísan tila og dliða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 og að ekki hefði verið gætt að meðalhófsreglu og meginreglum barnaverndarstarfs í 4. gr. laganna. Þá féllst héraðsdómur á með B að meðferð málsins hjá A hefði verið haldin annmörkum. Í dómi Landsréttar var því hafnað að annmarkar hefðu verið á ákvarðanatöku A um höfðun málsins sem áhrif hefðu við úrlausn á kröfum aðila. Landsréttur taldi að leggja bæri matsgerðir sálfræðingsins til grundvallar við mat á forsjárhæfni B. Landsréttur taldi ljóst af gögnum málsins að staða barnanna væri í veigamiklum atriðum mjög alvarleg og allar líkur væru á því, færi B áfram með forsjá þeirra, að ekki næðist að grípa til nauðsynlegra úrræða. Þá var það niðurstaða dómsins að vægari úrræði hefðu verið reynd án viðunandi árangurs, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002. Þótt börnin væru öll á þeim aldri að taka yrði tillit til vilja þeirra væri staða þeirra svo alvarleg að hann gæti ekki ráðið úrslitum. Taldi Landsréttur að skilyrði a og dliða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 væru uppfyllt til að svipta B forsjá barnanna auk þess sem það var talið samrýmast best hagsmunum þeirra. Var krafa A því tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf og J-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf M-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar með áfrýjunarstefnu 8. janúar 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 15. desember 2017 í málinu nr. E[…]/2017. 2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að stefnda verði svipt forsjá barna sinna, C, kt. […], D, kt. […] og E, kt. […].

3 Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjanda, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Stefnda er móðir barnanna C, D og E. Stefnda og faðir barnanna slitu samvistum […] og fara sameiginlega með forsjá barnanna. Einnig eiga þau saman tvö önnur börn, fædd […] og […], en annað þeirra lést […]. Lögheimili C og E er hjá stefndu en lögheimili D er hjá föður.

5 Málefni barnanna voru til meðferðar hjá áfrýjanda með hléum 20092012 og aftur frá […] eftir samvistarslit stefndu og föður barnanna. Þegar málið var opnað að nýju í apríl […] var samkvæmt gögnum málsins til staðar alvarlegur samskipta og tilfinningavandi milli foreldra. Börnin sýndu öll einkenni […], mætingu í skóla var verulega ábótavant og heimanámi illa sinnt. Áfrýjandi veitti tilsjón á heimilum bæði stefndu og föður barnanna frá júní 2014, með það að markmiði að meta stöðu heimilisins og veita ráðgjöf um samskipti, morgunrútínu og mætingu í skóla. Þá verður ráðið af gögnum að stefnda hafi undirritað áætlanir um meðferð máls en tilsjón mun einkum hafa falist í því að koma heimanámi í gott horf, mæta þörfum barnanna og sinna heimilishaldi. Einnig hefur verið unnið með samskipti stefndu við börnin. Meginvinnan mun þó hafa snúið að samskiptum og samstarfi stefndu og föður barnanna. Að mati áfrýjanda hefur tilsjónin ekki gagnast með þeim hætti að stefnda og faðir barnanna gætu búið börnunum viðunandi aðstæður.

6 Börnin voru vistuð utan heimilis […] til […] 2014. […] D og E voru einnig vistaðar utan heimilis dagana […] til […] 2015, eftir að fram komu tilkynningar um […]. Stúlkurnar fóru aftur í umsjá foreldra eftir að ekkert kom fram í viðtölum […] sem benti til þess að þessar tilkynningar ættu við rök að styðjast. Áfrýjandi kvað upp úrskurð 23. mars 2016 um að börnin skyldu vistuð utan heimilis í tvo mánuði. Í kjölfarið krafðist áfrýjandi þess fyrir dómi að börnin yrðu vistuð utan heimila stefndu og föður barnanna á vegum áfrýjanda í allt að 12 mánuði. Með dómi Hæstaréttar 13. júlí 2016 nr. 470/2016 var fallist á að börnin C og E yrðu vistuð í 12 mánuði utan heimilis stefndu en hafnað kröfu áfrýjanda um að D yrði vistuð utan heimilis föður. Í kjölfarið gerði áfrýjandi samning við föður barnanna um umsjá þeirra frá […] 2016 til 18 ára aldurs þeirra.

7 G sálfræðingur vann mat á forsjárhæfni stefndu og föður barnanna 2. október 2014 og er efni þess reifað í hinum áfrýjaða dómi. Var það niðurstaða matsmanns að hæfni stefndu til að fara með forsjá barnanna væri ekki nægjanleg. Í matsgerðinni er rakið að helstu rökin fyrir þeirri niðurstöðu séu vangeta stefndu til að sinna almennu utanumhaldi á heimili og almennri umhirðu barnanna og tæki þessi vanræksla til allra þátta í lífi þeirra. Stefnda hafi enga innsýn í eigin vanda, kenni öðrum um og blandi börnunum markvisst í deilur við föður þeirra. Hún setji því eigin þarfir framar þörfum barnanna. Þá sé stefnda óstöðug tilfinningalega sem einnig hafi skaðleg áhrif á börnin. Börnin glími öll við töluverðan vanda og þurfi því mikinn stuðning en stefnda hafi ekki nægilega færni til að takast á við það.

8 Sálfræðingurinn vann nýtt mat á forsjárhæfni stefndu 4. júlí 2017. Var það enn á ný niðurstaða matsmanns að hæfni stefndu væri ekki nægjanleg til að veita börnunum fullnægjandi uppeldisskilyrði. Þar sem langtímastuðningur á heimili, meðal annars við umönnun barnanna, hafi ekki borið árangur telji matsmaður að stuðningur sé fullreyndur. Staða barnanna hafi til margra ára verið mjög slæm og sé það að mestu leyti vegna vanrækslu og deilu foreldra. Þar sem stefnda virðist enga ábyrgð taka í því máli, ofmeti eigin hæfni sem foreldri og hafi lítið innsæi í þarfir barnanna sé öryggi þeirra og velferð ekki tryggð í hennar umsjá.

9 Ýmis gögn hafa verið lögð fram fyrir Landsrétt um stöðu barnanna eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp. Þar á meðal eru fundargerðir meðferðarfunda vegna barnanna 20. mars 2018, sálfræðiskýrslur vegna barnanna C og D 28. maí 2018 og bréf frá […] 25. janúar og 30. og 31. maí 2018 vegna barnanna.

10 Í fundargerðum meðferðarfundanna er haft eftir stefndu að flutningur á lögheimili C og E til föður komi ekki til greina. Þá hefði hún ekki þörf fyrir meðferð á […] og samþykkti ekki slíka meðferð, jafnvel þótt hún fengi fjárhagslegan stuðning vegna ferða til og frá [...]. Loks teldi stefnda ekki þörf á stuðningi barnaverndar inn á heimili sitt.

11 Í fyrrnefndum bréfum frá […] kemur fram að C sé […]. Samskipti heimilis og skóla hafi verið með ágætum og sé faðir duglegur að láta umsjónarkennara vita hver staðan sé. Í áðurnefndri sálfræðiskýrslu kemur fram að C sé greindur með […]. Þá sé hann með […]. Einnig kemur fram að um haustið hafi hann […] og að sögn læknis sé það líklega vegna bæði […].

12 Um D segir í áðurnefndum bréfum skólans að […]. Samskipti við föður gangi vel en samskipti við móður séu ekki eins góð. […]. Í áðurnefndri sálfræðiskýrslu kemur fram að […].

13 Í áðurnefndum bréfum frá skólanum segir um E að […]. Fyrir síðustu áramót hafi samskipti einungis verið við föður og það samstarf hafi gengið vel. Eftir áramót hafi samskipti verið við bæði föður og móður og hafi þau einnig gengið vel.

14 Fyrir aðalmeðferð málsins ræddu dómarar einslega við öll börnin. C […]. Í greinargerð tilsjónarmanns C kemur fram að […].

15 D […].

16 E […].

Málsástæður aðila

17 Áfrýjandi byggir á því að hann hafi sýnt fram á að skilyrði a og/eða dliðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt og vísar um það til framlagðra gagna og matsgerðar G sálfræðings.

18 Stefnda byggir á því að í hinum áfrýjaða dómi hafi verið tekið á málsástæðum áfrýjanda og heildarmat lagt á aðstæður barnanna og stefndu og metið hvort nauðsynlegt væri að kveða á um aðra skipan forsjár. Áfrýjandi hafi ekkert fært fram sem geti hnekkt mati héraðsdóms. Stefnda byggir einnig á því að það sé börnunum fyrir bestu að njóta áfram forsjár hennar og skilyrði barnaverndarlaga til að svipta hana forsjá séu ekki uppfyllt.

Niðurstaða

19 Samkvæmt 4. mgr. 14. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er óheimilt að framselja einstökum starfsmönnum barnaverndarnefnda vald til að kveða upp úrskurði samkvæmt lögunum, taka ákvarðanir um málshöfðun samkvæmt 28. og 29. gr. laganna, setja fram kröfu um sjálfræðissviptingu samkvæmt 30. gr. og taka ákvarðanir um að krefjast brottvikningar heimilismanns eða nálgunarbanns samkvæmt 37. gr. Af hálfu áfrýjanda hafa verið lögð fram þrjú skjöl fyrir Landsrétti sem bera með sér að vera bókanir funda áfrýjanda 28. júní 2017 vegna barnanna þriggja hvers um sig. Í skjölunum er lýst þeirri ákvörðun áfrýjanda að fela lögmanni nefndarinnar að krefjast þess fyrir héraðsdómi að stefnda verði svipt forsjá barnanna á grundvelli 29. gr. laga nr. 80/2002. Þá hafa verið lögð fyrir Landsrétt bréf áfrýjanda 7. júlí 2017 til stefndu þar sem henni var tilkynnt að nefndin hefði fjallað um mál barnanna þriggja á fundi sínum 6. júlí 2017 og samþykkt bókanir þar sem samþykkt er að fela lögmanni að krefjast þess fyrir héraðsdómi að stefnda verði svipt forsjá barnanna á grundvelli 29. gr. barnaverndarlaga. Jafnframt verður ráðið af bréfi þáverandi lögmanns stefndu til áfrýjanda 6. júlí sama ár að áður hafi stefndu verið kynnt tillaga áfrýjanda um að móðir afsalaði sér forsjá barnanna þriggja á grundvelli 25. gr. laga nr. 80/2002 sem stefnda hafi neitað að fallast á og gert grein fyrir sjónarmiðum sínum þar að lútandi. Að framangreindu virtu er það mat dómsins að engir þeir annmarkar hafi verið á ákvarðanatöku áfrýjanda um höfðun forsjársjársviptingarmáls á hendur stefndu sem áhrif hafi við úrlausn á kröfum aðila í þessu máli.

20 Samkvæmt gögnum málsins hefur áfrýjandi aflað tveggja matsgerða G sálfræðings um forsjárhæfni stefndu og föður barnanna og eru þær dagsettar 2. október 2014 og 4. júlí 2017. Er efni þeirra að nokkru rakið hér að framan. Af matsgerðunum má ráða að við matsvinnuna fóru fram viðtöl við stefndu og skoðun á heimili hennar og jafnframt lágu þá fyrir gögn frá barnavernd. Loks voru í bæði skiptin lögð fyrir stefndu sálfræðileg próf. Niðurstöður beggja matsgerðanna um forsjárhæfni stefndu eru í meginatriðum á sama veg þannig að hæfni hennar sé ekki nægjanleg til að veita börnunum þremur fullnægjandi uppeldisskilyrði í framtíðinni. Þá kemur þar fram að matsmaður telji stefndu með […]. Í seinni matsgerðinni er tekið fram að styrkleikar móður séu áhugi á börnunum, vitneskja um stöðu þeirra að mörgu leyti og áhugi á að sinna heilsufari þeirra og næringu. Veikleikar hennar séu hins vegar taldir felast í vangetu til að sinna heimilinu, innsæisleysi bæði í þarfir barnanna og eigin ábyrgð á stöðu þeirra, almennri vanrækslu á börnunum og lítilli getu til að nýta sér stuðning til að auka uppeldishæfni. Þá segir jafnframt að þar sem víðtækur stuðningur á heimili í langan tíma, meðal annars við umönnun barnanna, hafi ekki borið árangur, telji matsmaður að stuðningur sé fullreyndur og að ekki verði séð að stefnda muni nýta sér hann nú frekar en áður. Kemst matsmaðurinn að þeirri niðurstöðu að vegna slæmrar stöðu barnanna til margra ára og þar sem stefnda virðist ekki taka ábyrgð á og hafi lítið innsæi í þarfir barnanna, sé öryggi þeirra og velferð ekki tryggð í umsjá hennar.

21 Undir þetta mat tóku félagsráðgjafarnir J og M starfsmenn áfrýjanda, sem gáfu skýrslur fyrir Landsrétti. Báðir hafa unnið að málefnum barnanna og foreldra þeirra. Þeir kváðu stefndu jafnframt hafa sýnt einkenni […] í samskiptum sínum við starfsmenn áfrýjanda. Því til skýringar nefndu þeir meðal annars að stefnda sýndi óstöðugleika í samskiptum og að hún varpaði allri ábyrgð á stöðu barnanna yfir á aðra. Þessi afstaða stefndu hefði í raun lítið breyst síðastliðin ár. Stefnda ætti ekki góða samvinnu við starfsmenn barnaverndar um úrræði til aðstoðar við börnin eða hana sjálfa og hefði hún oftsinnis hafnað slíkri aðstoð eða hætt að þiggja úrræðin þegar frá liði.

22 Þegar litið er til alls framangreinds, gagna málsins og vættis vitna fyrir héraðsdómi og Landsrétti er það niðurstaða dómsins að leggja beri matsgerðir G sálfræðings til grundvallar við mat á forsjárhæfni stefndu. Hefur þá einkum verið litið til þess sem fram er komið um innsæisleysi hennar og afstöðu til þeirra úrræða sem barnaverndaryfirvöld hafa lagt til. Jafnframt er vísað til þeirra gagna sem liggja frammi um núverandi stöðu barnanna og leiðir til úrbóta. Um þá stöðu liggja fyrir skriflegar upplýsingar frá skóla þeirra 30. maí 2018 sem og sálfræðiskýrslur N sálfræðings 28. maí 2018 um niðurstöður atferlisathugunar og þroskamats að því er varðar C og D.

23 Samkvæmt upplýsingum frá skóla hafa öll börnin dregist aftur úr í námi. Sérstaklega er tiltekið að skólasókn C og E hafi verið léleg. Þá kemur fram að E […] en svo virðist sem […] C sé […]. […] D er […].

24 Í sálfræðiskýrslu N, sem fjallað er um hér að framan, kemur fram að C og D eigi við nokkur vandamál að glíma sem taka þurfi á. Í skýrslunum mælir sálfræðingurinn meðal annars með því að bæði C og D fari í heildstæða læknisathugun til að kanna […]. Þá leggur hann til að þau njóti áfram aðkomu félagsþjónustu og fái tilvísun á […] vegna […] og annars vanda.

25 Stefnda gaf skýrslu fyrir Landsrétti og sagðist ekki reiðubúin til að afsala sér forsjá barnanna þriggja til föður þótt umgengni hennar við börnin yrði með svipuðum hætti og nú væri. Hún kvað sér ekki hafa verið boðin nein aðstoð eftir að dómur gekk í málinu í héraði í desember 2017 en sagðist tilbúin til að þiggja þá aðstoð sem byðist. Hins vegar gat stefnda ekki svarað því, hvaða aðstoð hún þyrfti og taldi að vel hefði gengið síðan börnin fóru að koma til hennar aftur. Þá gat hún ekki nefnt neitt sem hefði gengið illa í uppeldinu hingað til en tók þó fram að D […]. Stefnda kvaðst myndu þiggja alla aðstoð með D sem boðin yrði. Samstarf þeirra stefndu og föður barnanna væri lítið vegna þess að hann væri ekki tilbúinn til samvinnu. Hún taldi börnin einkum vanta athygli og stuðning frá föður og skólanum, auk sálfræðiaðstoðar. Að því er hana sjálfa varðaði, taldi hún sig ekki þurfa að sækja meðferð hjá […] sem í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms er sagt að stefnda hafi tekið vel í að þiggja og sérfræðingar hefðu mælt með.

26 Af gögnum málsins er ljóst að staða barnanna C, D og E er í veigamiklum atriðum mjög alvarleg. Að mati dómsins, sem auk tveggja embættisdómara er skipaður sálfræðingi, skiptir miklu að sem fyrst verði af festu og ábyrgð brugðist við þeim slæmu aðstæðum og þeirri hættu sem, vegna þeirra, steðjar nú að börnunum. Nauðsynlegt er að skapa börnunum umhverfi sem veitir þeim góðan ramma, öryggi og örvun. Í ljósi þess sem fram hefur komið í málinu um óstöðugleika stefndu í samskiptum, einkum við barnaverndaryfirvöld og föður barnanna, sem og innsæisleysi hennar í þarfir barna sinna og eigin stöðu telur dómurinn allar líkur á að fari stefnda áfram með forsjá barnanna þriggja náist ekki að grípa til nauðsynlegra úrræða.

27 Svo sem rakið er hér að framan, hefur verið gripið til ýmissa úrræða til þess að bregðast við vanda barnanna og aðstoða stefndu í uppeldishlutverki sínu. Af gögnum málsins verður ráðið að stefndu hafa verið boðin og veitt ýmis úrræði við uppeldi barnanna og heimilishald sem hefur meðal annars falist í tilsjón inni á heimilinu og þrifum. Þá hefur verið unnið að betri samskiptum milli stefndu og föður barnanna. Stefndu hefur einnig verið boðin meðferð á […] sem hún hefur þó ekki þegið, svo sem áður er getið. Jafnframt liggur fyrir að börnin hafa í tvígang verið vistuð tímabundið utan heimilis á undanförnum árum. Að mati dómsins hefur áfrýjandi með aðstoð sinni og tilboðum um frekari aðstoð beitt þeim úrræðum sem kveðið er á um í 23.28. gr. barnaverndarlaga og þannig gætt meðalhófs við meðferð sína á málefnum barnanna og stefndu áður en gerð var krafa um að stefnda yrði svipt forsjá. Þegar litið er til þess sem að framan er rakið um vætti starfsmanna áfrýjanda fyrir dómi, matsskýrslna um forsjárhæfni stefndu og annarra gagna málsins, er það niðurstaða dómsins að leitt sé í ljós að slík vægari úrræði hafi verið reynd án viðunandi árangurs, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

28 Svo sem getið er hér að framan hafa dómarar málsins rætt einslega við börnin og kannað viðhorf þeirra til málsins. Öll virtust þau sátt við stöðuna eins og hún er nú og lýstu velvilja í garð foreldra sinna. Það er mat dómsins að þótt börnin séu öll á þeim aldri að taka verði tillit til vilja þeirra við ákvarðanatöku í málinu, sé staða þeirra svo alvarleg að hann geti ekki ráðið hér úrslitum. Að þessu gættu og í ljósi alls þess sem rakið er hér að framan, er það því niðurstaða dómsins að uppfyllt séu skilyrði a og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 til að svipta stefndu forsjá barnanna, enda er það í samræmi við hagsmuni barnanna. Verður krafa áfrýjanda því tekin til greina.

29 Málkostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður. Um gjafsóknarkostnað stefndu á báðum dómstigum sem og skipaðs tilsjónarmanns C fyrir Landsrétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefnda, B, er svipt forsjá barna sinna, C, kt. […], D, kt. […] og E, kt. […].

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, á báðum dómstigum, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Þ-kvk-ef I. J-kvk-ef lögmanns, fyrir Landsrétti, samtals 1.054.000 krónur, og þóknun tilsjónarmanns C, Þ-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, 200.000 krónur.