559/2021

Útdráttur

Eftir gildistöku laga nr. 116/2016 hinn 1. janúar 2017 áttu ellilífeyrisþegar ekki lengur rétt á sérstakri uppbót samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð, eins og áður hafði verið, heldur áttu þeir aðeins rétt á ellilífeyri samkvæmt 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Staða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega breyttist hins vegar ekki að þessu leyti við gildistöku laga nr. 116/2016. A og Ö höfðuðu mál gegn T til greiðslu vangreiddra bóta, viðurkenningar á skaðabótaskyldu eða til viðurkenningar á því að T hefði verið óheimilt að skerða tilgreindar greiðslur bóta umfram ákveðin mörk og byggðu á því að ellilífeyrisþegar, sem áður nutu sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, hefðu eftir þá kerfisbreytingu sem gerð var með lögum nr. 116/2016 notið betri réttinda en örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar í sömu stöðu. Fæli það í sér ólögmæta mismunun af hálfu löggjafans. Í dómi Landsréttar var tekið undir það með héraðsdómi að almennt yrði ekki fullyrt að staða örorku- og endurhæfingar- lífeyrisþega hefði samkvæmt lögum verið í öllu tilliti hin sama eða sambærileg stöðu ellilífeyrisþega fyrir gildistöku laga nr. 116/2016. Máli skipti að almenni löggjafinn hefði þegar gripið til mótvægisaðgerða þar sem leitast var við að bæta örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum upp þann mun sem var á stöðu þeirra og ellilífeyrisþega eftir fyrrgreindar kerfisbreytingar. Landsréttur féllst á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki væri unnt að fallast á það að fyrirkomulag ákvörðunar um sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, hefði falið í sér ólögmæta mismunun gagnvart A eða öðrum félagsmönnum Ö og þarmeð brot gegn 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Var niðurstaða hinna áfrýjuðu dóma um sýknu T því staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi A skaut málinu til Landsréttar 15. september 2021 að fengnu áfrýjunarleyfi.

Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2021 í málinu nr. E- 5333/2019.

2

Áfrýjendur skutu máli, sem fyrir Landsrétti fékk nr. 377/2022, til Landsréttar 16. júní 2022 að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. apríl 2022 í málinu nr. E- 5333/2019. Með ákvörðun Landsréttar 3. nóvember 2022 var málið nr. 377/2022 sameinað máli nr. 559/2021.

3

Áfrýjandi A krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 402.462 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. október 2019 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart henni vegna skerðingar stefnda á greiðslu sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð til áfrýjanda á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 vegna tekna áfrýjanda umfram 45% af tekjum hennar samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 að skerða greiðslur sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til áfrýjanda vegna tekna hennar samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 45% af þeim tekjum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði.

4

Áfrýjandi Öryrkjabandalag Íslands krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi í fyrsta lagi að stefnda sé skylt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem uppfylltu skilyrði til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2017 vangreiddar bætur fyrir það tímabil sem nemur mismun greiðslna sérstakrar uppbótar til hlutaðeigandi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega annars vegar og hins vegar fjárhæðar samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 eins og henni var breytt með reglugerð nr. 1252/2016 að frádregnum 45% tekna hlutaðeigandi lífeyrisþega samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 25.000 krónur á mánuði. Í öðru lagi að stefnda sé skylt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem uppfylltu skilyrði til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 á tímabilinu 1. janúar 2018 til 31. desember 2018 vangreiddar bætur fyrir það tímabil sem nemur mismun greiðslna sérstakrar uppbótar til hlutaðeigandi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega annars vegar og hins vegar fjárhæðar samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 eins og henni var breytt með reglugerð nr. 1191/2017 að frádregnum 45% tekna hlutaðeigandi lífeyrisþega samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 25.000 krónurá mánuði. Í þriðja lagi að stefnda sé skylt að greiða vangreiddar bætur samkvæmt framangreindum kröfuliðum áfrýjanda með 5,5% ársvöxtum frá þeim degi sem skilyrði til bótanna voru uppfyllt til 4. október 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 að skerða greiðslur sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna tekna þeirra samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 45% af þeim tekjum sem voru umfram 25.000 krónurá mánuði.

5

Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

6

Stefndi krefst staðfestingar hinna áfrýjuðu dóma og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik, sönnunarfærsla og ágreiningsefni

7

Málsatvikum er lýst með ítarlegum og vönduðum hætti í hinum áfrýjuðu dómum 24. júní 2021 og 12. apríl 2022 í málinu nr. E- 5333/2019. Eru málsatvik óumdeild milli aðila.

8

Fyrir Landsrétt hefur verið lagt fram nýtt skjal, unnið af stefnda, sember yfirskriftina:

„Helstu breytingar á elli- og örorkulífeyri almannatrygginga og tengdra greiðslna frá árinu 1996“. Tekur skjalið til breytinga á nefndum greiðslum á tímabilinu 1996 til 2021.

9

Ágreining málsaðila má rekja til breytinga sem gerðar voru á lögum nr. 99/2007 og lögum nr. 100/2007 með breytingarlögum nr. 116/2016, en síðastnefndu lögin tóku gildi 1. janúar 2017. Með lögunum voru gerðar grundvallarbreytingar á réttindum ellilífeyrisþega. Lögin hrófluðu hins vegar í engu við því hvernig fjárhæð sérstakrar upp bótará lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 var ákveðin með tilliti til heildartekna áfrýjanda A og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega í sambærilegri stöðu. Reisa áfrýjendur kröfur sínar á því að þessi tilhögun, sem þeir lýsa á þann veg að uppbótin skerðist að fullu vegna annarra tekna, það er „krónu fyrir krónu“, hafi eftir gildistöku laga nr. 116/201 6 falið í sér óheimila mismunun í garð örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem farið hafi gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við sáttmálann.

10

Stefndi hafnar kröfum og málatilbúnaði áfrýjenda. Af hans hálfu er meðal annars til þess vísað að dómstólar hafi talið það hlutverk löggjafans á grundvelli almennra valdheimilda sinna, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar, og fjárstjórnarvalds, sbr. 41. og 42. gr. stjórnarskrárinnar, að setja reglur um hvernig skipulagi bótagreiðslna almannatryggingarkerfisins skuli háttað að gættu ákvæði 76. stjórnarskrárinnar.

Stefndi vísar jafnframt til þess að þær breytingar sem gerðar hafi verið með lögum nr. 116/2016 hafi ekki haft í för með sér skerðingu á réttindum áfrýjanda A og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega í sömu stöðu. Þá bendir stefndi á að í kjölfar þeirra kerfisbreytinga sem lotið hafi að réttindum ellilífeyrisþega hafi verið gripið til ákveðinna mótvægisaðgerða til að bæta stöðu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega.

11

Að öðru leyti en að framan greinir vísast um málsástæður aðila til umfjöllunar um þær í hinum áfrýjuðu dómum.

Niðurstaða

12

Lög nr. 116/2016 skertu ekki réttindi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega til sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007. Stefndi hefur samkvæmt framansögðu lagt fyrir Landsrétt skjal er ber yfirskriftina: „Helstu breytingar á elli- og örorkulífeyri almannatrygginga og tengdra greiðslna frá árinu 1996“. Af hálfu áfrýjenda hefur efni skjalsins ekki verið andmælt. Að mati réttarins styður það sem fram kemur í skjalinu þá niðurstöðu héraðsdóms að almennt verði ekki fullyrt að staða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hafi samkvæmt lögum verið í öllu tilliti hin sama eða sambærileg stöðu ellilífeyrisþega fyrir gildistöku laga nr. 116/2016. Svo sem rakið er í héraðsdómi skiptir hér máli að almenni löggjafinn greip þegar til mótvægisaðgerða þar sem leitast var við að bæta örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum upp þann mun sem var á stöðu þeirra og ellilífeyrisþega eftir þær kerfisbreytingar sem lög nr. 116/2016 mæltu fyrir um. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hinna áfrýjuðu dóma verður staðfest niðurstaða þeirra um sýknu stefnda og niðurfellingu málskostnaðar fyrir héraðsdómi.

13

Að virtum atvikum málsins þykir rétt með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að hver málsaðila beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýkn af öllum kröfum áfrýjenda, A og

Öryrkjabandalags Íslands.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.