10/2019

Útdráttur

N höfðaði mál á hendur M og L ehf. og krafðist þess að fellt yrði úr gildi rekstrarleyfi sem Fiskistofa hafði veitt L ehf. til reksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. N byggði á því að aðildarfélög þess hefðu lögvarða hagsmuni af málsókninni, annars vegar vegna þess að starfsemi L ehf. myndi valda þeim tjóni í tengslum við nýtingu laxveiðihlunninda á félagssvæðum þeirra en hins vegar vegna þess að á grundvelli starfseminnar myndi fara fram erfðablöndum á milli eldislaxa og náttúrulegra laxastofna á Íslandi. Landsréttur taldi hagsmuni tengda nýtingu laxveiðihlunninda ekki tilheyra þeim veiðifélögum sem saman mynda N, heldur félagsmönnum þeirra. Því hefðu veiðifélögin ekki lögvarða hagsmuni af efnisúrlausn um það efni. Varðandi málatilbúnað N um hættu á blöndu eldislaxa við náttúrulega laxastofna í veiðiám á Íslandi taldi Landsréttur að málatilbúnaður N varðaði ekki lögmæti tiltekinnar stjórnvaldsákvörðunar heldur miðaði hann að því að fá fram afstöðu dómstóla til þess hagsmunamats löggjafans sem birtist í lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Landsréttur taldi því aðildarfélög N ekki hafa lögvarða hagsmuni af því að fá úrslausn dómstóla um það efni. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Landsréttar 7. janúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. desember 2018 í málinu nr. E386/2017. 2 Með úrskurði Landsréttar 11. október 2019 var málinu vísað frá héraðsdómi. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar sem ómerkti hann með dómi sínum 18. nóvember 2019 í máli nr. 47/2019.

3 Málið var samkvæmt framangreindu tekið til meðferðar á ný í Landsrétti. Samkvæmt ákvörðun dómsins var málið á ný flutt eingöngu um formsatriði þess 12. desember 2019, sbr. 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

4 Í efnisþætti málsins krefst aðaláfrýjandi þess að ógilt verði rekstrarleyfi nr. IS36096, sem Fiskistofa veitti gagnáfrýjanda, Löxum fiskeldi ehf., 15. mars 2012 til reksturs stöðvar til sjókvíaeldis á laxi í Reyðarfirði. Þá krefst hann þess að stefndi, Matvælastofnun, og gagnáfrýjandi verði dæmdir óskipt til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Í þessum þætti málsins krefst hann þess að málinu verði ekki vísað frá dómi.

5 Stefndi, Matvælastofnun, krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.

6 Gagnáfrýjandi, Laxar fiskeldi ehf., krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

7 Við meðferð máls þessa í héraði gerðu bæði stefndi, Matvælastofnun, og gagnáfrýjandi, Laxar fiskeldi ehf., frávísunarkröfu. Með úrskurði héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2018 var þeim kröfum hafnað. Gagnáfrýjandi gerði í gagnáfrýjunarstefnu kröfu um frávísun málsins frá héraðsdómi ásamt kröfu um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Stefndi hefur aftur á móti ekki gagnáfrýjað málinu fyrir sitt leyti og kemur frávísunarkrafa hans ekki til álita við úrlausn málsins hér fyrir dómi, sbr. 1. og 3. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991. Hvað sem framangreindu líður getur Landsréttur vísað málinu frá héraðsdómi af sjálfsdáðum ef málatilbúnaður aðaláfrýjanda gefur tilefni til.

8 Mál þetta er höfðað af málsóknarfélagi samkvæmt 19. gr. a laga nr. 91/1991 en stofnfélagar þess eru Veiðifélag Hofsár og Sunnudalsár, Veiðifélag Selár, Veiðifélag Breiðdæla og Veiðifélag Vesturdalsár. Í þessum þætti málsins byggir aðaláfrýjandi á því að aðildarfélög hans hafi lögvarða hagsmuni af málsókninni, annars vegar vegna þess að aðilar málsóknarfélagsins séu „eigendur veiðiréttinda í laxveiðiám í Breiðdal og Vopnafirði“ og starfsemi gagnáfrýjanda samkvæmt hinu umdeilda rekstrarleyfi muni „skaða varanlega hagsmuni af nýtingu laxveiðihlunninda þeirra aðila sem að stefnanda standa“, en hins vegar vegna þess að á grundvelli hennar muni fara fram erfðablöndun á milli eldislaxa og náttúrulegra laxastofna um allt land þannig að af muni hljótast „svo gott sem vissa fyrir eyðingu villtra laxastofna í ám á Íslandi“. Standi málið, „þegar til frambúðar er litið, um val á milli þess að stunda annað hvort þá starfsemi sem [gagnáfrýjandi] fyrirhugar að stunda og til stendur að stunduð verði víðar um landið, eða viðhalda nýtingu laxveiðihlunninda í íslenskum veiðiám með náttúrulegum stofnum“. Hljóti dómstólar að geta fjallað um álitaefni þessu tengd.

9

Krafa aðaláfrýjanda í máli þessu lýtur að ógildingu stjórnvaldsákvörðunar sem hvorki hann né félagsmenn hans voru aðilar að.

Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar skera dómendur úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda og eftir 1. mgr. 70. gr. hennar ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstólum. Þessi fyrirmæli hafa verið skýrð þannig að sérhver sem á lögvarinna hagsmuna að gæta geti almennt krafist þess fyrir dómi að ákvarðanir stjórnvalda verði ógiltar brjóti þær í bága við lög að formi til eða efni.

10 Til þess að málsóknarfélag geti rekið mál fyrir dómstólum þurfa félagsmenn þess að eiga lögvarinna hagsmuna að gæta af sakarefninu. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006 um lax og silungsveiði fylgir eignarlandi hverju veiðiréttur í vatni á eða fyrir því landi, enda sé ekki mælt fyrir um aðra skipan í lögum. Í 1. mgr. 37. gr. sömu laga er kveðið á um að mönnum sé skylt að hafa með sér félagsskap „um skipulag veiði í hverju fiskihverfi“ og sé hlutverk veiðifélaga meðal annars að tryggja vöxt og viðgang fiskstofna og sjálfbæra nýtingu þeirra og að skipta veiði eða arði af veiði milli félagsmanna í samræmi við rétt þeirra. Samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis eru félagsmenn veiðifélags allir skráðir veiðiréttarhafar á félagssvæðinu.

11

Samkvæmt framangreindu tilheyra hagsmunir tengdir nýtingu laxveiðihlunninda ekki þeim veiðifélögum sem saman mynda aðaláfrýjanda, heldur félagsmönnum þeirra. Þegar af þe irri ástæðu teljast veiðifélögin ekki hafa lögvarða hagsmuni af efnisúrlausn um það efni.

Kemur þá hvorki til úrlausnar dómsins hvort nægar líkur hafi verið leiddar að því að starfsemi gagnáfrýjanda muni valda tilteknu tjóni á hagsmunum veiðiréttarhafa þannig að um verulega, einstaklega hagsmuni geti verið að ræða né hvort skilyrði 19. gr. a laga nr.

91/1991 séu uppfyllt þrátt fyrir ólíkar aðstæður hjá aðildarfélögum aðaláfrýjanda.

12

Til viðbótar við framangreinda hagsmuni veiðiréttarhafa hefur aðaláfrýjandi vísað til hættunnar á blöndun eldislaxa við náttúrulega laxastofna í veiðiám um allt land en í því sambandi verður ekki annað ráðið af málatilbúnaði hans en að markmið málsóknarinnar sé að koma í veg fyrir starfsemi af því tagi sem gagnáfrýjandi stundar í því skyni að vernda náttúrulega stofna í íslenskum veiðiám. Framangreindur grundvöllur málatilbúnaðar aðaláfrýjanda varðar þannig ekki lögmæti tiltekinnar stjórnvaldsákvörðunar, heldur miðar hann að því að fá fram afstöðu dómstóla til þess hagsmunamats löggjafans sem birtist í lögum nr. 71/2008 um fiskeldi. Verða aðildarfélög aðaláfrýjanda ekki talin hafa einstaklega lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um það efni, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr.

91/1991.

13

Með vísan til alls hins framangreinda verður máli þessu af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi, sbr. einnig til hliðsjónar úrskurð Landsréttar 8. febrúar 2019 í máli nr.

69/2019.

14

Eftir þessum úrslitum verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda, Löxum fiskeldi ehf., málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Þá verður aðaláfrýjanda gert að greiða stefnda, Matvælastofnun, málskostnað fyrir Landsrétti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Aðaláfrýjandi, Náttúruvernd 2 málsóknarfélag, greiði gagnáfrýjanda, Löxum fiskeldi ehf., samtals 2.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti og stefnda, Matvælastofnun, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.