835/2019

Útdráttur

A sætti rannsókn og síðar ákæru vegna ætlaðrar aðildar hans að stórfelldri líkamsárás sem leitt hafði til dauða samfanga hans í fangelsinu að LitlaHrauni. Í þágu rannsóknar málsins var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi, auk símhlustunar og hlerunar í klefa hans. Með dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, var A sýknaður í málinu. Í kjölfarið sömdu A og Í um greiðslu miskabóta vegna gæsluvarðhaldsins og eftir höfðun þessa máls féllst Í einnig á kröfu A um bætur vegna annarra aðgerða við rannsókn fyrrgreinds máls. A krafðist einnig bóta vegna vistunar á öryggisdeild fangelsisins í 541 dag í kjölfar gæsluvarðhaldsins. Byggði A bótakröfu sína á því að vistun hans þar hefði í raun verið í þágu rannsóknar áðurgreinds sakamáls og meðferðar þess fyrir dómi og því farið gegn 70. gr. stjórnarskrárinnar. Með vistuninni hefði einnig verið brotið gegn 67. gr., 71. gr. og 74. gr. stjórnarskrárinnar. Reisti A miskabótakröfu sína annars vegar á 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og hins vegar á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í dómi Landsréttar var rakið að stjórnvaldsákvarðanir forstöðumanns fangelsisins um vistun A á öryggisdeild hefðu verið teknar á grundvelli sjónarmiða um öryggi og allsherjarreglu í fangelsinu og byggst á lagaheimild, verið í þágu þess lögmæta markmiðs að vernda aðra fanga gegn hugsanlegri hættu sem kynni að stafa af A og að ekki hefði verið völ annars vægara úrræðis sem þjónað hefði markmiðinu. Þá hefði meðalhófs verið gætt við beitingu úrræðisins. Engin efni væru því til að líta svo á að í ákvörðun um vistun A á öryggisdeild hefði falist ályktun um refsiverða háttsemi hans þannig að í bága færi við 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Bótakrafa A yrði því ekki reist á 2. mgr. 246. gr. sakamálalaga, hvorki með beinum hætti né lögjöfnun. Þá var ekki fallist á að brotið hefði verið gegn 67. gr. eða 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. og 8. gr. mannréttindasáttmálans. Loks var ekki talið að 74. gr. stjórnarskrárinnar ætti við í málinu. Var dómur héraðsdóms staðfestur um sýknu Í af kröfu A um skaðabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 11. desember 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. nóvember 2019 í málinu nr. E[...]/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 64.100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. júní 2012 til 10. ágúst 2017 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim tíma til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 16. október 2019 að fjárhæð 800.000 krónur, sem dragist frá kröfunni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst stefndi aðallega málskostnaðar fyrir Landsrétti en til vara að hann verði látinn niður falla.

Niðurstaða

4 Málsatvik og málsástæður aðila eru raktar með skilmerkilegum hætti í hinum áfrýjaða dómi.

5 Í 67. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Er á það fallist að sú ákvörðun fangelsisyfirvalda að vista áfrýjanda, sem afplánaði refsingu samkvæmt dómi í fangelsinu að LitlaHrauni, á öryggisdeild fangelsisins á grundvelli heimildar í þágildandi 3. mgr. 14. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, verði ekki talin til frelsisskerðingar í skilningi tilvitnaðs ákvæðis stjórnarskrárinnar, sbr. og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 62/1994, sbr. og til hliðsjónar ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu 4. maí 2000 í máli B-kk-ef gegn Bretlandi.

6 Samkvæmt gögnum málsins var ákvörðun forstöðumanns fangelsisins að LitlaHrauni um að flytja áfrýjanda af einangrunardeild fangelsisins yfir á öryggisdeild þess birt áfrýjanda 13. júní 2012. Var ákvörðunin rökstudd með þeim hætti að áfrýjandi væri hættulegur öðrum og því væri ekki forsvaranlegt að vista hann meðal annarra fanga á almennri deild. Var vísað til þess að hann væri grunaður um að hafa ráðist á eða átt aðild að líkamsárás á tvo samfanga í apríl sama ár og að hann væri undir grun um að að hafa banað samfanga sínum tæpum mánuði áður en það mál væri til rannsóknar hjá lögreglu. Voru síðari ákvarðanir forstöðumannsins rökstuddar með sama hætti og að framan greinir, þó þannig að ákæra hafði verið gefin út í máli áfrýjanda og samfanga hans þegar síðustu tvær ákvarðanirnar voru teknar, en ávallt var tekið fram að þegar öll gögn málsins væru virt væri það mat forstöðumannsins að aðstæður væru enn með þeim hætti að áfrýjandi væri hættulegur öðrum og að ekki væri forsvaranlegt að vista hann meðal annarra fanga á almennri deild. Í gögnum málsins kemur einnig fram að fljótlega eftir að áfrýjanda var heimilað í mars 2013 að fara í almenna útivist hafi vaknað grunur um hótanir af hans hálfu í garð annarra fanga.

7 Samkvæmt 76. gr. laga nr. 49/2005 var heimilt að kæra áðurgreindar ákvarðanir forstöðumanns fangelsisins til ráðuneytis, eins og það er orðað í greininni, og nýtti áfrýjandi sér í tvígang þann rétt sinn. Með úrskurðum þáverandi innanríkisráðuneytis 11. febrúar 2013 og 6. október 2014 voru ákvarðanir forstöðumannsins staðfestar. Var meðal annars vísað til þess að áfrýjandi væri undir grun um að hafa orðið samfanga sínum að bana og þegar af þeirri ástæðu hefðu fangelsisyfirvöld haft réttmæta ástæðu til að telja að áfrýjandi stefndi öryggi fangelsisins í hættu og væri öðrum föngum hættulegur. Í því ljósi væri ekki hægt að vista hann með öðrum föngum.

8 Ljóst er að vistun á öryggisdeild getur verið fanga afar þungbær. Þótt annar fangi hafi verið vistaður á öryggisdeildinni með áfrýjanda þann tíma sem hann var vistaður þar verður af gögnum málsins ráðið að samneyti hans við aðra fanga hafi verið verulega takmarkað. Ákvörðun um vistun áfrýjanda á öryggisdeild verður því að teljast íþyngjandi og fela í sér takmarkanir á réttindum hans samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu, sbr. einnig 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Slík íhlutun hefur þó verið talin heimil að því gefnu að hún byggist á lagaheimild, stefni að lögmætu markmiði og gangi ekki lengra en nauðsyn ber til, sbr. dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 17. september 2009 í máli E-x-x gegn Ítalíu, greinar 125 til 131. Er á það fallist að ákvörðun um vistun áfrýjanda á öryggisdeild 12. júní 2012 hafi verið tekin á lögmætum grundvelli, í þágu þess lögmæta markmiðs að vernda aðra fanga gegn hugsanlegri hættu sem kynni að stafa af áfrýjanda og að ekki hafi verið völ annars vægara úrræðis sem þjónað hafi getað markmiðinu.

9 Eins og áður greinir verður að telja áðurgreint fyrirkomulag á vistun áfrýjanda íþyngjandi og ekki síst eftir því sem vistunin varði lengur. Við mat á því hvort meðalhófs hafi verið gætt við beitingu úrræðisins, sérstaklega með hliðsjón af tímalengd vistunarinnar, er horft til þess að samkvæmt gögnum málsins njóta fangar á öryggisdeild sömu réttinda og aðrir fangar á öðrum deildum að öðru leyti en því að þeir njóta ekki samvista við aðra fanga en þá sem með þeim dvelja á öryggisdeildinni. Njóta þeir þannig réttar til að stunda vinnu og nám og réttar til heimsókna, símtala, útiveru og tómstundastarfa. Af gögnum málsins má ráða að fangelsisyfirvöld leituðust með ýmsum hætti við að draga úr þeim neikvæðu áhrifum sem vistun á öryggisdeild kynni að hafa á áfrýjanda. Frá upphafi vistunar á öryggisdeild fékk áfrýjandi til dæmis reglulegar heimsóknir, oftast á þriggja til fjögurra daga fresti. Strax í júlí sama ár var heimsóknartíminn lengdur um hálftíma, úr einum og hálfum klukkutíma í tvo klukkutíma. Á svipuðum tíma var símatími hans lengdur um eina og hálfa klukkustund á dag til viðbótar við þann klukkutíma sem hann hafði þá þegar. Þá hafði áfrýjandi aðgang að íþróttahúsi fangelsisins ásamt samfanga sínum á öryggisdeild og var sá aðgangur smám saman aukinn. Einnig var keypt líkamsræktartæki sem áfrýjandi hafði aðgang að á deildinni. Þá bauðst áfrýjanda að stunda vinnu á öryggisdeildinni, sem hann afþakkaði, en einnig gat hann stundað þar fjarnám. Frá 12. mars 2013 var áfrýjanda heimiluð útivist með öðrum föngum, þó undir eftirliti. Þá liggur fyrir að vistun áfrýjanda á öryggisdeildinni lauk rúmlega tveimur árum áður en dómur héraðsdóms gekk í máli hans. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður talið að gætt hafi verið meðalhófs við beitingu úrræðisins og að ekki hafi verið gengið lengra en nauðsynlegt var. Verður því ekki talið að með vistun áfrýjanda á öryggisdeild þann tíma sem áður er getið hafi verið brotið gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu, sbr. einnig 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sbr. einnig fyrri tilvísun í dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli E-x-x gegn Ítalíu.

10 Í ljósi alls framangreinds eru ekki heldur efni til að líta svo á að stjórnvaldsákvarðanir forstöðumanns fangelsisins að LitlaHrauni um vistun áfrýjanda á öryggisdeild hafi verið í þágu rannsóknar sakamáls á hendur honum og meðferðar þess fyrir dómi og að í þeim hafi þar með falist ályktun um refsiverða háttsemi hans í skilningi 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og eftir atvikum 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. og til hliðsjónar áðurgreindan dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli E-x-x gegn Ítalíu, grein 97.

11 Að framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda.

12 Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

13 Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

14 Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti, þar með talin þóknun lögmanns hans, greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti, þar með talin þóknun lögmanns hans, Þ-kk-ef H-kk-ef Þ-kk-ef, 1.036.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.