572/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem eignardómsmáli sem Í höfðaði var vísað frá dómi. Í úrskurði Landsréttar kom fram að um eignardómsstefnu færi samkvæmt 121. gr., sbr. 2. mgr. 122. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þannig skyldi í stefnu koma fram nákvæm lýsing á þeim rétti sem eignardóms væri krafist um, þar á meðal um landamerki eftir því sem við ætti, og þegar stefnan væri lögð fyrir dómara til útgáfu skyldu fylgja henni þau skjöl sem dómkrafa stefnanda væri reist á. Þá bæri að birta eignardómsstefnu í Lögbirtingablaði og af henni yrði öllum að vera fært að ráða hver væri grundvöllur og inntak þeirra réttinda sem krafist væri eignardóms fyrir. Taldi Landsréttur að Í hefði ekki lýst afmörkun þess lands sem það krafðist eignardóms fyrir með fullnægjandi hætti. Hefði Í því ekki gert sennilegt í skilningi 1. mgr. 122. gr. laga nr. 91/1991 að það hefði öðlast þau réttindi sem leitað var eignardóms fyrir. Af því leiddi að Í var ekki talið hafa lagt viðhlítandi grundvöll að lögum til útgáfu eignardómsstefnu í málinu og hefði héraðsdómara því ekki verið rétt að gefa stefnuna út við svo búið. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 28. júlí 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 18. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 14. júlí 2023 í máli nr. E- 78/2021 þar sem málinu var vísað frá dómi.

Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Samhliða krefst hann kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Til vara krefst sóknaraðili þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verði fellt úr gildi og hvorum málsaðila um sig gert að bera sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Landsrétti.

3

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða honum kærumálskostnað.

Niðurstaða

4

Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði. Svo sem þar er rakið bauð dóms- og kirkjumálaráðuneytið Þ-kk-þgf B-kk-þgf 21. mars 1947 að byggja honum hálflendu jarðarinnar Brekku í Fljótsdalshreppi, sem þá var í eigu sóknaraðila, hvort heldur sem Þ-kk-nf vildi til lífstíðarábúðar eða á erfðaleigu.

Samhliða lýsti ráðuneytið því áliti sínu að það teldi rétt að landskipti færu fram á jörðinni, „sem séá túnum og engi.“

5

Með byggingarbréfi undirrituðu í janúar 1951 byggði sýslumaðurinn á Seyðisfirði, umboðsmaður þjóðjarða í Fljótsdalshreppi, Þ-kk-þgf B-kk-þgf, til „löglegrar ábúðar og erfðaleigu þjóðjörðina ½ (hálflendu) Brekku (Hjarðarból) í Fljótsdalshreppi í N-

Múlasýslu frá fardögum 1947 að telja“. Hlaut byggingarbréfið staðfestingu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 14. mars 1951.

6

Með leyfisbréfi menntamálaráðherra 28. desember 1950 var Þ-kk-þgf B-kk-þgf veitt heimild til „að taka upp nafnið Hjarðarból á nýbýli, er hann hefur reist í landi Brekku í Fljótsdal.“ Í málinu liggur fyrir afstaða sýslumannsins á Austurlandi um að leyfisbréfi þessu hafi fyrir mistök verið þinglýst sem eignarheimild Þ-kk-ef fyrir Hjarðarbóli. Samkvæmt framlögðu fasteignayfirliti Þjóðskrár er nú enginn skráður þinglýstur eigandi býlisins.

7

J örðin Brekka er í eigu varnaraðila en sóknaraðili afsalaði jörðinni til varnaraðila 1. júlí 1997. Kröfugerð sóknaraðila samkvæmt eignardómsstefnu lýtur að fyrrnefndri hálflendu úr Brekku, býlinu Hjarðarbóli, sem hann segir hafa verið skipt úr landi jarðarinnar, en málsaðila greinir á um hvort lögformleg landskipti hafi farið fram.

Dómkröfur sóknaraðila samkvæmt eignardómsstefnu eru nánar þær að honum „verði dæmdur eignaréttur á fasteigninni Hjarðarból, 701 Fljótsdalshreppi, fastanúmer [...], landnúmer [...]og öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber.“ Í stefnu er vísað til þess að sóknaraðila hafi borið nauðsyn til að höfða málið eftir að fyrir lá sú afstaða sýslumannsins á Austurlandi að hann hefði ekki þinglýsta eignarheimild fyrir Hjarðarbóli. Þannig segir í stefnu að sóknaraðila sé „óhjákvæmilegt annaðen að höfða mál til að fá eignarhald sitt á jörðinni staðfest, sbr. t. d. 3. mgr. 50. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, svo unnt sé að tryggja með lögformlegum hætti áframhaldandi nýtingu jarðarinnar og eyða meintri óvissu um eignarhald hennar.“

8

Í héraðsgreinargerð sinni gerir varnaraðili þær dómkröfur „að kröfum [sóknaraðila] verði alfarið hafnað“ og honum gert að greiða varnaraðila málskostnað. Er málatilbúnaður varnaraðila á því reistur að með afsali 1. júlí 1997 hafi sóknaraðili afsalað honum „öllu hinu umdeilda landi.“ Mótmælir varnaraðili því sem röngu og ósönnuðu að jörðinni Brekku hafi verið skipt með lögmætum hætti í tvær jarðir með sérstökum merkjum, það er í Brekku og Hjarðarból, eftir að hjáleigunum Brekkugerði og Brekkugerðishúsum var skipt úr jörðinni. Staðhæfir varnaraðili að land Brekku hafi þrátt fyrir byggingu hálflendunnar verið óskert og óskipt utan ræktunar. Hann vísar meðal annars til þess að þegar dóms- og kirkjumálaráðuneytið hafi samkvæmt áðursögðu samþykkt að byggja Þ-kk-þgf B-kk-þgf hálflendu Brekku 21. mars 1947 hafi ráðuneytið samhliða látið í ljós álit sitt um að rétt væri að fram færu landskipti á jörðinni, „sem sé á túnum og engi.“ Heldur varnaraðili því fram að þessi afgreiðsla ráðuneytisins bendi ekki til þess að til hafi staðið að skipta Brekku jörðinni í tvennt í tilefni af byggingu hálflendunnar. Varnaraðili vísar jafnframt til þess að í byggingarbréfi Hjarðarbóls sé auður þriðji kafli bréfsins, er ber yfirskriftina „Landamerki og þrætulönd“, sem varnaraðili segir benda til að hálflendan hafi eftir sem áður verið hluti af Brekku. Þá sé í byggingarbréfi Brekku frá 1967 vísað um landamerki jarðarinnar til landamerkjaskrár Norður- Múlasýslu og sömu tilgreiningu sé að finna í fyrrgreindu afsali til varnaraðila frá 1. júl í 1997. Varnaraðili tiltekur í því sambandi að ekki hafi, svo vitað sé, verið gert sérstakt landamerkjabréf fyrir Brekku.

Vísun til landamerkjaskrár Norður- Múlasýslu eigi því við landamerkjabréf aðliggjandi jarða, Mela og Brekkugerðis, þar sem landamerki Brekku komi fram.

9

Í eignardómsstefnu er um land Hjarðarbóls vísað til eftirfarandi lýsingar í ritinu Sveitir og jarðir í Múlaþingi, öðru bindi, frá 1975: „Jörðin á helming fyrra Brekkulands, fremri hluta. Mörk við Mela neðan þjóðvegar eru bein lína frá Jökulsá, miðuð við járnhæl í nesinu og fjóshorn á H; ofar ræður Hengifossá upp í heiði. Að utan eru Brekkumörk við þjóðveginn og Hölkná. Upprekstrarland er óskipt. Jörðin er ríkiseign, en ræktun, hús og girðingar (um 8 km) eign ábúanda.“ Þá er þess jafnframt getið í stefnu að samkvæmt því sem fram komi í tilvitnuðu riti hafi Hjarðarbóli upphaflega fylgt 1,5 hektari af heimatúni á Brekku, sem síðar hafi verið skipt á og spildu nær

Hjarðarbóli.

10

Samkvæmt 1. mgr. 122. gr. laga nr. 91/1991 getur maður, sem skortir skilríki fyrir rétti sínum, leitað eignardóms ef hann sannar eða gerir sennilegt að hann hafi öðlast réttindi yfir fasteign, skrásettu skipi eða loftfari, eða viðskiptabréfi með samningi eða hefð. Um eignardómsstefnu fer samkvæmt 121. gr., sbr. 2. mgr. 122. gr., laganna.

Þannig skal í stefnunni koma fram nákvæm lýsing á þeim rétti sem eignardóms er krafist um, þar á meðal um landamerki eftir því sem við á, og þegar stefnan er lögð fyrir dómara til útgáfu skulu fylgja henni þau skjöl sem dómkrafa stefnanda er reist á, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 17. febrúar 2000 í máli nr. 368/1999.

11

Eignardómsstefnu ber að birta í Lögbirtingablaði samkvæmt fyrirmælum 3. mgr. 121. gr., sbr. 2. mgr. 122. gr. laga nr. 91/1991, og af henni verður öllum að vera fært að ráða hver sé grundvöllur og inntak þeirra réttinda sem krafist er eignardóms fyrir. Svo sem að framan er rakið er í eignardómsstefnu lýst því landi sem sóknaraðili krefst eignardóms fyrir. Um afmörkun landsins vísar sóknaraðili í stefnunni einungis til áður tilvitnaðrar lýsingar í ritinu Sveitir og jarðir í Múlaþingi, öðru bindi, frá 1975. Þegar þessa er gætt þykir sóknaraðili samkvæmt öllu því sem að framan er rakið ekki hafa, fyrir útgáfu eignardómsstefnu, gert sennilegt í skilningi 1. mgr. 122. gr. laga nr. 91/1991 að hann hafi öðlast þau réttindi sem hann leitar eignardóms fyrir. Atvik sem bjuggu að baki ákvörðun sóknaraðila um höfðun eignardómsmáls geta engu breytt hvað þetta varðar. Af þessu leiðir að sóknaraðili lagði ekki viðhlítandi grundvöll að lögum til útgáfu eignardómsstefnu í málinu og var héraðsdómara því ekki rétt að gefa stefnuna út við svo búið. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur, þar með talið um málskostnað.

12

Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, íslenska ríkið, greiði varnaraðila, H-kk-þgf Þ-kk-þgf, 600.000 krónur í kærumálskostnað.