82/2018

Útdráttur

S var ákærður fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum og bókhaldsbrot í sjálfstæðri atvinnustarfsemi með því að hafa staðið skil á efnislega röngum skattframtölum og virðisaukaskattsskýrslum vegna rekstraráranna 2005 til og með 2009 auk þess að hafa ekki fært bókhald með lögmæltum hætti á sama tímabili. Skattyfirvöld höfðu áður endurákvarðað skatta S vegna framangreindra brota og gert honum að greiða álag á vantalinn skattstofn.

Í dómi Landsréttar var talið að hin tvíþætta málsmeðferð sem S sætti færi í bága við 4. gr. 7. gr. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu þar sem hún hefði ekki verið nægilega samþætt í tíma. Var þeim hluta ákæru, sem varðaði brot S gegn lögum um tekjuskatt o g lögum um virðisaukaskatt, því vísað frá héraðsdómi.

Hins vegar staðfesti Landsréttur niðurstöðu héraðsdóms um að S hefði gerst sekur um bókhaldsbrot. Við ákvörðun refsingar var litið til tafa á meðferð málsins og þess að S hefði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi og var ákvörðun refsingar hans frestað skilorðsbundið í tvö ár.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar með áfrýjunarstefnu 29. maí 2017 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Með vísan til 1. mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016, um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála (millidómstig), sbr. 4. gr. laga nr. 53/2017, um breytingu á lögum um dómstóla og fleira, er málið nú rekið fyrir Landsrétti. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 11. apríl 2017 í málinu nr. S93/2014.

2 Ákæruvaldið krefst þess að hafnað verði kröfu ákærða um að vísa málinu frá dómi, að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða og að refsing hans verði þyngd. Þá er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað í málinu.

3 Ákærði krefst aðallega frávísunar ákæru og allra krafna ákæruvaldsins. Til vara krefst hann sýknu annars vegar af kröfum ákæruvalds er lúta að því að viðskipti hans með hross á árunum 2005 og 2006 hafi verið framtalsskyld sem rekstrartekjur og að þau hafi átt að bera virðisaukaskatt, og hins vegar af þeim kröfum er byggja á því að hann hafi vanrækt að standa skil á tekjuskatti, útsvari og virðisaukaskatti vegna viðskiptanna og látið undir höfuð leggjast að halda bókhald og varðveita bókhaldsgögn vegna þeirra. Jafnframt krefst hann sýknu af þeim kröfum ákæruvalds sem byggja á því að hann hafi vantalið tekjuskatts og útsvarsstofn sinn fyrir árið 2007 og að hann hafi ekki staðið skil á virðisaukaskatti fyrir árið 2007. Að því frágengnu krefst hann lækkunar á þeim fjárhæðum sem vangreiddur tekjuskattur, útsvar og virðisaukaskattur verði talinn nema og að refsing hans verði milduð og ákvörðuð skilorðsbundin.

Málsatvik

4 Málið var höfðað af sérstökum saksóknara með ákæru útgefinni 5. febrúar 2014 á hendur ákærða fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum, framin í sjálfstæðri atvinnustarfsemi á Íslandi, með því að hafa í fyrsta lagi staðið skil á röngum skattframtölum gjaldárin 2006 til og með 2010 vegna rekstraráranna 2005 til og með 2009. Ákærði hafi vantalið tekjuskatts og útsvarsstofn sinn um samtals 151.026.108 krónur og komið sér þannig undan greiðslu tekjuskatts og útsvars að fjárhæð 36.518.479 króna.

5 Í öðru lagi er ákærða gefið að sök að hafa staðið skil á röngum virðisaukaskattsskýrslum vegna rekstraráranna 2005 til og með 2009 vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi sinnar og hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í starfseminni þau ár í samræmi við IX kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð 16.040.333 krónur.

6 Loks er ákærða gefið að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að færa lögboðið bókhald og hafa vanrækt að varðveita bókhaldsgögn vegna viðskipta með hross, vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi sinnar, rekstrarárin 2005 til og með 2009.

7 Skattrannsóknarstjóri ríkisins sendi ákærða tilkynningu 8. september 2011 um að rannsókn væri hafin á bókhaldi og skattskilum hans vegna sjálfstæðrar starfsemi rekstraráranna 2005 til og með 2009. Upphaf rannsóknar var að rekja til tilkynningar ríkisskattstjóra um sölu ákærða á hrossum þar sem ekki hefði verið staðið skil á virðisaukaskatti.

8 Með bréfi 24. september 2012 var ákærða send skýrsla skattrannsóknarstjóra, dagsett 20. sama mánaðar, og honum gefinn frestur til 8. október sama ár sem síðar var framlengdur til 22. október til andmæla. 9 Ákærða var tilkynnt um lok rannsóknar skattrannsóknarstjóra og fyrirhugaða ákvörðun um refsimeðferð 29. október 2012 en með bréfi dagsettu sama dag var skýrsla skattrannsóknarstjóra send áfram til embættis ríkisskattstjóra.

10 Með bréfi skattrannsóknarstjóra 15. janúar 2013 til embættis sérstaks saksóknara var málinu vísað til rannsóknar lögreglu og var ákærða tilkynnt um það með bréfi sem dagsett var sama dag.

11 Ríkisskattstjóri kvað upp úrskurð um breytingar á virðisaukaskatti og opinberum gjöldum ákærða 31. maí 2013 sem var ekki skotið til yfirskattanefndar innan þriggja mánaða lögbundins kærufrests sem rann út 31. ágúst sama ár. Með úrskurðinum var ákærða gerð hækkun á stofni til tekjuskatts og útsvars auk 25% álags á skattstofna vegna gjaldáranna 2008, 2009 og 2010 en ekkert álag var ákveðið vegna gjaldáranna 2006 og 2007. Að því er varðar virðisaukaskatt var úrskurðað um hækkun hans fyrir rekstrarárin 2005 til og með 2009 auk 10% álags fyrir öll árin.

12 Rannsókn hófst hjá embætti sérstaks saksóknara 4. september 2013 er ákærði var yfirheyrður sem sakborningur. Rannsókn lauk með útgáfu ákæru 5. febrúar 2014.

Niðurstaða

13 Samkvæmt 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, skal enginn sæta lögsókn eða refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hefur þegar verið sýknaður af eða sakfelldur fyrir með lokadómi samkvæmt lögum viðkomandi ríkis. Með dómi Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr. 283/2016 var því slegið föstu með vísan til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu að beiting stjórnsýsluviðurlaga í formi álags á vantalinn skattstofn fæli í sér „sakamál“ í skilningi 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmálans og að um „sama mál“ í skilningi ákvæðisins væri að ræða ef sömu atvik eða að öllu verulegu sambærileg atvik lægju til grundvallar endurtekinni saksókn eða refsingu. Beiting ríkisskattstjóra á álagi gagnvart ákærða samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, og 27. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, annars vegar og rannsókn sérstaks saksóknara, ákæra og sakfelling ákærða fyrir héraðsdómi hins vegar, voru reistar á sömu atvikum en samkvæmt því gildir 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu um málsmeðferðina.

14 Í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur ákvæði 4. gr. 7. samningsviðaukans verið skýrt þannig að það útilokaði ekki beitingu staðlaðs skattálags hjá skattyfirvöldum vegna vangreiðslu skatta í alvarlegri málum þar sem jafnframt gæti verið tilefni til saksóknar fyrir refsivert brot. Í slíkum tilvikum þyrfti rekstur málanna þó að vera nægilega tengdur að efni til og í tíma til að úr verði samþætt heild, allt í því skyni að meðalhófs sé gætt og hin samþætta málsmeðferð leggi ekki óhóflegar byrðar á viðkomandi.

15 Við mat á því hvort rekstur málanna teldist nægilega samþættur í tíma væri ekki gerð krafa um að meðferð beggja mála hefði farið fram samhliða frá upphafi til enda en þó þyrftu tímaleg tengsl að vera nægilega náin til að koma í veg fyrir óhóflegt óhagræði, óvissu og tafir vegna málareksturs sem dregst yfir lengri tíma.

16 Með dómi Landsréttar 4. maí 2018 í máli nr. 4/2018 var því slegið föstu að þegar mál eru aldrei rekin á sama tíma fyrir skattyfirvöldum annars vegar og rannsökuð sem sakamál hins vegar uppfylli það ekki skilyrði 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu að hafa verið nægilega samþætt í tíma. Í forsendum dóms Hæstaréttar 20. september 2018 í máli nr. 11/2018 kemur fram að ákæruvaldið hafi við munnlegan flutning málsins þar fyrir dómi lýst því yfir að unað yrði við þá niðurstöðu Landsréttar og sætti sá hluti málsins af þeirri ástæðu ekki endurskoðun Hæstaréttar.

17 Eins og fyrr er rakið lauk meðferð máls ákærða fyrir skattyfirvöldum með úrskurði ríkisskattstjóra 31. maí 2013 og var sá úrskurður ekki kærður til yfirskattanefndar. Rannsókn sérstaks saksóknara hófst ekki fyrr en 4. september 2013. Samkvæmt því liggur fyrir að málsmeðferðin var aldrei samþætt í tíma og var hún því þegar af þeirri ástæðu í andstöðu við fyrrgreint skilyrði 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu.

18 Samkvæmt framangreindu verður þeim hluta sakargifta sem vikið er að í fyrsta ákærulið og varðar brot ákærða gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, vísað frá héraðsdómi. Af hálfu ákæruvaldsins er á því byggt að þar sem ekki hafi verið beitt álagi á tekjuskattsstofn ákærða gjaldárin 2006 og 2007 komi ekki til álita að vísa þeim hluta sakargifta frá dómi. Ekki verður á þetta fallist, enda er það hin tvíþætta málsmeðferð sem slík sem getur endað með álagi á gjaldstofna sem ræður úrslitum um þetta álitaefni en ekki hvort málsmeðferð ljúki með álagningu álags.

19 Með dómi Hæstaréttar 20. september 2018 í máli nr. 11/2018 var staðfest sú niðurstaða Landsréttar í máli nr. 4/2018 að engin efni væru til að gera greinarmun á álagi á gjaldstofna samkvæmt 27. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt því verður þeim hluta sakargifta sem vikið er að í öðrum ákærulið og varða brot ákærða gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, jafnframt vísað frá héraðsdómi.

20 Í þriðja ákærulið er ákærða loks gefið að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að færa lögboðið bókhald og vanrækt að varðveita bókhaldsgögn vegna viðskipta með hross, vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi sinnar, rekstrarárin 2005 til og með 2009, sbr. 2. mgr. 262. gr. almennra hegningalaga og 1. og 2. tölulið 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr., laga nr. 145/1994, um bókhald. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem tilgreind er í þessum lið ákæru.

21 Ákæra í málinu var gefin út 5. febrúar 2014 og var málið þingfest 27. febrúar sama ár. Kröfu ákærða um frávísun máls var hafnað 31. október 2014 en dómur kveðinn upp 24. apríl 2015. Með dómi Hæstaréttar 17. nóvember 2016 í máli nr. 358/2015 var dómur héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar að nýju. Dómur var svo kveðinn upp í héraði á ný 11. apríl 2017 sem áfrýjað var til Hæstaréttar 29. maí 2017. Samkvæmt framangreindu hafa miklar tafir orðið á rekstri málsins, án þess að ákærða verði um það kennt. Með hliðsjón af því og að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi verður ákvörðun refsingar hans frestað skilorðsbundið til tveggja ára, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.

22 Með vísan til annars málsliðar 1. mgr. 235. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærða gert að greiða fjórðung sakarkostnaðar eins og hann var ákveðinn í héraðsdómi en hann verður öðru leyti felldur á ríkissjóð. Ákærða verður jafnframt gert að greiða fjórðung áfrýjunarkostnaðar málsins eins og í dómsorði greinir, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti. Að öðru leyti greiðist sakarkostnaður vegna áfrýjunar málsins úr ríkissjóði.

Dómsorð:

Sakargiftum á hendur ákærða, S-kk-þgf V-kk-þgf R-kk-þgf, samkvæmt fyrsta og öðrum ákærulið í ákæru er vísað frá héraðsdómi.

Ákvörðun refsingar ákærða er frestað skilorðsbundið til tveggja ára haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði fjórðung sakarkostnaðar eins og hann var ákveðinn í héraði en hann greiðist að öðru leyti úr ríkissjóði.

Ákærði greiði fjórðung áfrýjunarkostnaðar málsins, sem samtals nemur 1.613.962 krónum, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, B-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 1.565.190 krónur. Að öðru leyti greiðist sakarkostnaður vegna áfrýjunar máls úr ríkissjóði.