248/2022

Útdráttur

G, eigandi jarðarinnar Króks í Norðurárdal í Borgarfirði, og sveitarfélagið B deildu um greiðsluþátttöku B vegna uppsetningar girðingar sem G reisti. Byggði G á því að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 væri B skylt að greiða 4/5 hluta stofnkostnaðar girðingarinnar. Í dómi Landsréttar kom fram að girðingin hefði verið sett upp á milli afréttar og heimalands í eigu G en skæri ekki sama afréttarland eins og B hefði byggt á. Tæki 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga því til girðingarinnar. Ekki yrði séð að ítaksréttindi þeirra sem ættu upprekstrar- og beitarrétt í landinu hindruðu að G krefðist þess að girt yrði í samræmi við regluna og taldi rétturinn að girðingin hvorki hindraði nýtingu þeirra réttinda né væri í andstöðu við 8. gr. reglugerðar nr. 748/2002 um girðingar og ylli hættu á tjóni. Taldi Landsréttur að G ætti rétt til þess að girt yrði í samræmi við niðurstöðu nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga og væru kostnaðarhlutföll lögbundin. Þá væri ósannað að reist hefði verið dýrari girðing en efni stæðu til eða að girðingin viki frá niðurstöðu nefndarinnar þannig að nokkru varðaði. G ætti því rétt á endurgreiðslu 4/5 hluta þess kostnaðar sem hann hefði sannanlega orðið fyrir vegna vinnu við að setja upp girðinguna. Var B dæmdur til að greiða B fjárhæð sem svaraði til 4/5 hluta af efniskostnaði og reikningum verktaka.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 26. apríl 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vesturlands 1. apríl 2022 í málinu nr. E- 70/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefndi greiði honum 5.710.532 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. janúar 2019 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Í máli þessu krefst áfrýjandi að stefndi greiði sér 4/5 hluta kostnaðar sem hann hefur haft af því að reisa girðingu á mörkum jarðar sinnar Króks í Norðurárdal í Borgarfirði og afréttar austur og suður af jörðinni sem búfjáreigendur innan fjallskilaumdæmis stefnda eiga upprekstrarrétt á. Um rétt sinn í þessu efni vísar áfrýjandi einkum til 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga nr. 135/2001 en þar segir eftirfarandi í fyrsta málslið: „Vilji meiri hluti landeigenda sem eiga lönd er liggja að afrétti girða milli afréttar og heimalanda sinna skulu eigendur eða notendur afréttar greiða 4/5 hluta stofnkostnaðar girðingarinnar, en eigendur eða ábúendur hlutaðeigandi jarða 1/5.“ Til vara vísar áfrýjandi til 5. gr. sömu laga sem fjallar almennt um girðingar á landamerkjum, en þar er meginreglan sú að sá sem vill girða á merkjunum ber helming kostnaðarins en þeir sem eiga aðliggjandi land bera hinn hluta hans að tiltölu við lengd girðingar fyrir landi hvers og eins.

5

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi komst matsnefnd, sem skipuð var á grundvelli 7. gr. girðingarlaga, að niðurstöðu 4. ágúst 2015 um girðingarstæði milli tiltekinna hnitapunkta við umrædd merki. Þar kemur fram að nefndin hafi ekki lagt mat á kostnað við lagningu girðingarinnar, einungis fundið raunhæft girðingarstæði sem næst landamerkjum. Að fenginni niðurstöðu um girðingarstæðið leitaði áfrýjandi eftir samstarfi við stefnda um uppsetningu girðingar á þeim stað og að kostnaði yrði skipt í samræmi við það sem kveðið væri á um í 6. gr. girðingarlaga. Stefndi vildi ekki taka þátt í þeirri vinnu, að minnsta kosti ekkifyrr en niðurstaða lægi fyrir um afnotaréttindi hans á landi sem lægi frá eldri girðingu, sem mun upphaflega hafa verið reist árið 1920, austur að fyrirhuguðu girðingarstæði. Sú girðing liggur til suðurs úr Norðurárdal að merkjum Króks og Hermundarstaða í Þverárhlíð. Áfrýjandi fékk verktaka til að setja upp nýju girðinguna árið 2018 í samræmi við niðurstöðu matsnefndarinnar og byggir hann kröfugerð sína á vinnu- og efniskostnaði við verkið.

Nýja girðingin liggur til suðurs frá Norðurárdal rétt vestan Hellisár og Hellisgils og síðan til vesturs nálægt mörkum Króks og Hermundarstaðarafréttar sem er í eigu stefnda. Af kortum að dæma er að jafnaði rúmur kílómetri frá vestri til austurs milli gömlu og nýju girðingarinnar.

6

Með dómi Hæstaréttar 22. desember 2020 í máli nr. 24/2020 var viðurkenndur réttur stefnda til beitarafnota af umræddu landi milli girðinganna með vísan til 7. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Eftir að sú niðurstaða lá fyrir hefur stefndi ekki fallist á að á honum hvíli greiðsluskylda vegna kostnaðar við nýju girðinguna. Í grunninn rökstyður stefndi afstöðu sína með því að nýja girðingin sé ekki á mörkum heimalands og afréttar, eins og áfrýjandi byggir á, heldur skipti hún í tvennt afrétti sem búfjáreigendur í sveitarfélaginu eigi upprekstrarrétt á. Engin greiðsluskylda hvíli á stefnda vegna slíkrar girðingar, auk þess sem hann kveður girðinguna ekki þjóna neinum tilgangi. Aftur á móti sé gamla girðingin, sem stefndi hafi kostað endurnýjun á árið 2008, afréttargirðing sem skilji á milli heimalands jarðarinnar Króks og afréttarlands hennar.

7

Í greinargerð stefnda til Landsréttar er vikið að því að svæðið austan nýju girðingarinnar sé þjóðlenda í eigu íslenska ríkisins. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 11. október 2016 tilheyri upprekstrarréttur í þjóðlendunni jörðum á svæðinu, en ekki stefnda. Af því landi sem liggur að Króki eigi stefndi einungis Hermundarstaðarafrétt sem sé aðeins lítill hluti þess lands sem liggi að jörðinni.

Stefndi eigi því ekki að bera ábyrgð á girðingarkostnaði áfrýjanda nema að mjög litlu leyti.

8

Áfrýjandi hefur mótmælt þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Röksemd í þessa veru kom ekki fram við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins hér fyrir dómi samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 163. gr. sömu laga.

9

Eins og rakið hefur verið lýtur ágreiningur aðila í grunninn að því hvernig skilgreina eigi þrætulandið frá gömlu girðingunni að þeirri nýju og þá hvort landið sé afréttur eða heimaland Króks. Í íslenskum rétti hefur hugtakið afréttur ekki verið notað sem lýsing á ákveðnu eignarformi lands, heldur afnotaréttindum, svo sem beitarréttindum og hugsanlega fleiri réttindum. Má um þetta meðal annars vísa til dóms Hæstaréttar 13. október 2021 í máli nr. 41/2020. Í þeim dómi er vísað til almennra niðurstaðna óbyggðanefndar um að flokka megi afrétti í þrennt með tilliti til uppruna. Í fyrsta lagi samnotaafrétti, þar sem landsvæði hefur samkvæmt elstu heimildum verið til sameiginlegra nota jarða í tilteknu sveitarfélagi eða á afmörkuðu svæði. Hafi rétturinn til þeirra afrétta orðið til við það að íbúar byggðarlags hafi tekið viðkomandi landsvæði, sem hafi verið utan þáverandi byggðarmarka, til sumarbeitar fyrir búpening og eftir atvikum annarra takmarkaðra nota. Í öðru lagi sé um að ræða afrétti einstakra jarða og stofnana, en þeir hafi samkvæmt elstu heimildum tilheyrt einstökum jörðum, lögpersónum eða stofnunum, fyrst og fremst kirkjunni. Þessir afréttir séu að meginstefnu skildir frá viðkomandi heimajörð með sjálfstæðum merkjum eða, í sumum tilvikum, af öðrum fasteignum. Í þriðja lagi sé um að ræða jarðir sem að hluta eða öllu leyti hafi verið lagðar til afréttar.

10

Í almennri niðurstöðu óbyggðanefndar er einnig á það bent að jafnan hafi ekki verið gert ráð fyrir skiptingu jarðar í heimaland, undirorpið sérstakri og meiriháttar nýtingu, og annað land, úthaga eða afréttarland, í takmarkaðri notkun. Einstök dæmi finnist þó um slíka skiptingu og eins kunni það í öðrum tilvikum að valda nokkrum vafa þegar undir einstakar jarðir hafi legið eða liggi sjálfstæður afréttur. Í slíkum tilvikum sé þó oft fyrir að fara glöggum og óumdeildum merkjum milli heimajarðar og afréttar. Af slíkum einstökum dæmum verði þó engar almennar ályktanir dregnar um mismunandi eignarréttarlega stöðu lands innan jarðar. Sýnist þvert á móti mega leggja þá meginreglu til grundvallar að heimaland jarðar nái til alls lands sem tilheyri henni, nema að sérstök frávik leiði til annars.

11

Með dómi Hæstaréttar 3. apríl 2014 í máli nr. 718/2013 var komist að þeirri niðurstöðu að land það sem aðilar deila um í máli þessu sé eign áfrýjanda. Í dóminum er rakið efni þriggja skjala frá maí 1924 er öll lúta að sölu þáverandi eiganda jarðarinnar Króks á landi sem væri „afréttarmegin við afréttargirðingu“ til forvera stefnda, upprekstrarfélags Þverárréttar. Í þessum samningum segir að vetrarbeit og slægjur séu undanskildar sölunni, auk veiðiréttinda samkvæmt einni útgáfu samningsins. Þar sem kaupsamningnum var ekki þinglýst urðu þau réttindi sem hann kvað á um að víkja fyrir þinglýstu afsali áfrýjanda 20. september 1990, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þá var því hafnað í hæstaréttardóminum að stefnda hefði tekist sönnun þess að hann hefði unnið eignarhefð að landinu í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905.

12

Ganga verður út frá því upprekstrarfélag Þverárréttar hafi með kaupum á umræddu landi ætlað að leggja það til afréttar er veitt hafi búfjáreigendum á viðkomandi svæði rétt til að reka fé á landið til sumarbeitar. Eins og rakið hefur verið er þetta ein leið til að gera landsvæði sem tilheyrt hefur jörð að afrétti. Með því að kaupin voru ekki þinglýst gengu þessi áform aðeins eftir um tíma, en þau héldu ekki gildi gagnvart betri rétti nýs eiganda jarðarinnar. Áfrýjandi öðlaðist með fyrrgreindu afsali árið 1990 því eignarráð yfir allri jörðinni eins og hún er afmörkuð í landamerkjaskrá frá júlí 1923 sem lesin var á manntalsþingi 2. júlí 1924, með þeim takmörkunum er leiða af óbeinum eignarréttindum annarra. Þá er upplýst að landið sem um er deilt hafi meðal annars verið notað til vetrarbeitar og að slægjur á því hafi verið nýttar á fyrstu áratugum 20. aldar í samræmi við búskaparhætti á þeim tíma. Ekki hafa verið færðar sönnur á að aðstæður á umræddu landi séu svo sérstakar, í samanburði við aðra hluta jarðarinnar, að rétt sé að víkja frá þeim almenna skilningi að jörðin í heild teljist heimaland hennar gagnvart afrétti austan Hellisár og Hellisgils. Samkvæmt fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 41/2020 hefur stefndi aftur á móti öðlast ítaksrétt í hinu umdeilda eignarlandi áfrýjanda fyrir hefð sem veitir stefnda beitar- og upprekstrarrétt á því. Ekki verður aftur á móti á það fallist að þau óbeinu eignarréttindi stefnda í landinu geri það að afréttarlandi sem lýtur að öðru leyti eignarráðum áfrýjanda.

13

Af framangreindu leiðir að nýja girðingin hefur verið sett upp á milli afréttar og heimalands í eigu áfrýjanda, en sker ekki sama afréttarlandið, eins og stefndi byggir á. Regla 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga tekur því til hennar, eins og raunar stefndi virðist í fyrstu hafa lagt til grundvallar áður en matsnefnd komst að fyrrgreindri niðurstöðu um girðingarstæðið. Ekki verður séð að ítaksréttindi þeirra sem eiga upprekstrar- og beitarrétt í landinu hindri að eigandi þess krefjist þess að girt verði í samræmi við fyrrgreinda reglu 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga, enda hindri girðingin ekki nýtingu þeirra réttinda. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi upplýsti áfrýjandi að tvö hlið væru á girðingunni, annað við Norðurá og hitt við Gíslakletta. Eftir uppsetningu girðingarinnar hefði afréttarfé verið rekið inn á landsvæðið á haustin og það geymt þar þangað til það hefði verið rekið áfram yfir í Þverárhlíð. Hafi girðingin meðal annars nýst sem aðhald fyrir féð við rekstur þess. Stefndi hefur ekki hnekkt þessari lýsingu. Þegar þetta er virt hefur hann hvorki fært sönnur fyrir því að girðingin hindri búfjáreigendur á svæðinu við að nýta það ítak semþeir eiga í landinu né að girðingin sé í andstöðu við 8. gr. reglugerðar nr. 748/2002 um girðingar og valdi hættu á tjóni.

14

Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga fer um ágreining um framkvæmd verksins þegar girt er milli afréttar og heimalanda eftir því sem segir í 5. og 7. gr. laganna. Í 5. gr. þeirra laga kemur fram að neiti sá eða þeir er samgirðingar eru krafðir, þátttöku í undirbúningi eða framkvæmd verksins, getur sá sem girða vill beint tilmælum til viðkomandi búnaðarsambands um að tilnefna fagaðila til að skera úr um ágreining, sbr. ákvæði 7. gr. laganna. Telji úrskurðaraðilar að sá sem girða vill eigi rétt á samgirðingu getur hann sett girðinguna upp og á hann þá kröfurétt um endurgreiðslu á þeim hluta kostnaðar er hinum ber að greiða, enda hafi ekki verið reist dýrari girðing en úrskurðaraðilar töldu nauðsynlega.

15

Áfrýjandi hefur þegar leitað úrlausnar nefndar samkvæmt 7. gr. girðingarlaga. Þar sem ágreiningur aðila fyrir nefndinni laut að hentugu girðingarstæði, en ekki að rétti áfrýjanda til samgirðingar, einskorðaðist niðurstaða nefndarinnar við legu hennar.

Skipting matskostnaðar samkvæmt niðurstöðu nefndarinnar tók þó mið af því að um væri að ræða girðingu milli afréttar og heimalands, sbr. 1. mgr. 6. gr. girðingarlaga, og inntu báðir aðilar hvor sinn hluta greiðslunnar af hendi. Hér fyrir dómi hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi eigi rétt til þess að girt verði í samræmi við niðurstöðu nefndarinnar á framangreindum lagagrundvelli og eru kostnaðarhlutföll lögbundin. Ósannað er að reist hafi verið dýrari girðing en efni standa til eða að girðingin víki frá niðurstöðu nefndarinnar þannig að nokkru varði. Áfrýjandi á samkvæmt framansögðu rétt á endurgreiðslu 4/5 hluta þess kostnaðar sem hann hefur sannanlega orðið fyrir vegna vinnu við að setja upp girðinguna.

16

Stefndi hefur mótmælt fjárhæð dómkröfu áfrýjanda og telur hana vanreifaða. Ekki liggur fyrir að áfrýjandi geti nýtt virðisaukaskatt sem hann greiddi fyrir efni og vinnu við framkvæmdirnar í eigin rekstri. Því ber að hafna málsástæðu stefnda þar að lútandi. Á hinn bóginn hefur áfrýjandi ekki fært viðhlítandi sönnur á annan kostnað vegna girðingarvinnunnar en efniskostnað að fjárhæð 1.580.597 krónur og kostnað vegna reikninga verktaka, samtals að fjárhæð 5.111.201 krónu, en ekki hafa komið fram athugasemdir við þá kröfuliði. Samtals nemur þessi kostnaður 6.691.798 krónum. Ber stefnda samkvæmt öllu framangreindu að endurgreiða áfrýjanda 4/5 hluta þess kostnaðar, eða 5.353.438 krónur. Ekki er ágreiningur um dráttarvexti í málinu og verður fallist á þá kröfu eins og í dómsorði greinir.

17

Í samræmi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í einu lagi vegna reksturs málsins í héraði og fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Stefndi, Borgarbyggð, greiði áfrýjanda, G-kk-þgf J-kk-þgf, 5.353.438 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. janúar 2019 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.