412/2021

Útdráttur

A höfðaði mál til heimtu bóta vegna gæsluvarðhalds sem hann var látinn sæta. Ágreiningur málsins laut að því hvort A hefði verið látinn sæta ólögmætri einangrunarvist og önnur réttindi hans, sem gæsluvarðhaldsfanga, verið skert með því að hann var ekki færður beint í fangelsið á Hólmsheiði eftir úrskurð um að hann sætti gæsluvarðhaldi heldur þess í stað verið vistaður í fangaklefa á lögreglustöð í tæpa 21 klukkustund. Í dómi Landsréttar kom fram að játa yrði lögreglu ákveðið svigrúm til að vista gæsluvarðhaldsfanga í skamman tíma í fangageymslum sínum. Taldi Landsréttur að ekki yrði annað séð en að tilefni þeirrar ákvörðunar að vista A í fangageymslu lögreglunnar hefði verið lögmætt. Þá varð ekki ráðið af gögnum málsins að aðstæður í fangaklefa lögreglustöðvarinnar hefðu verið með þeim hætti að óheimilt hefði verið að vista A þar. Þótt A hefði, eðli máls samkvæmt, verið einn í læstum klefa meðan á vistun hans stóð yrði vistuninni, í ljósi þess stutta tíma sem hún stóð yfir, ekki jafnað til einangrunarvistar í skilningi 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, auk þess sem um þriðjungur vistunartíma A hefði verið yfir nótt þegar fangar í fangelsinu á Hólmsheiði væru einnig læstir inni einir í klefum sínum hefði ákvörðun ekki verið tekin um annað, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga. A hefði ekki borið nein atriði varðandi framkvæmd gæsluvarðhaldsins undir dómara, svo sem honum hefði verið heimilt samkvæmt 5. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, og þá væru engar upplýsingar í málinu um að A hefði óskað eftir og verið synjað um að neyta þeirra réttinda sem honum væru tryggð í a-til f-liðum 1. mgr. sömu lagagreinar. Samkvæmt framansögðu var Í sýknað af kröfum A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 23. júní 2021 að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfum stefnda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. Til vara er þess krafist að málskostnaður falli niður.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gaf vitnið P-kk-nf W-kk-nf fangelsismálastjóri skýrslu. Greindi vitnið frá því að eftir að Fangelsismálastofnun fái upplýsingar frá lögreglu um að gæsluvarðhaldsfangi sé á leið til vistunar í fangelsi á vegum stofnunarinnar séu jafnan gerðar ráðstafanir til þess að taka við honum. Sá undirbúningur geti tekið tíma ef fangelsin eru full eða ef gæsluvarðhaldshluti fangelsis hefur verið nýttur til að vista afplánunarfanga. Þá geti þurft að ryðja deildina ef gæsluvarðhaldsfangi hefur verið úrskurðaður í einangrun. Því hafi oft fylgt vandamál þegar lögregla hefur komiðmeð gæsluvarðhaldsfanga fyrirvaralaust. Vitnið kannaðist við að heimildin til að vista gæsluvarðhaldsfanga í skamman tíma í fangageymslum lögreglu væri nýtt „annað slagið“. Þá upplýsti vitnið að stofnunin ræki ekki fangaklefa á einstökum lögreglustöðvum heldur heyrði það undir viðkomandi lögregluembætti.

Niðurstaða

5

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi var stefndi handtekinn af lögreglu aðfaranótt 23. júlí 2019 vegna gruns um nytjastuld. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness [...]júlí 2019 í máli nr. R- [...]/2019 var stefnda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 6. ágúst sama ár. Skyldi gæsluvarðhaldsvistin vera án einangrunar eða annarra sérstakra takmarkana. Í kjölfar þess að úrskurðurinn var kveðinn upp var stefndi færður á lögreglustöðina við Hringbraut í Keflavík og vistaður þar frá klukkan 17.30 til klukkan 14.22 næsta dag, 24. júlí 2019, er hann var færður í fangelsið á Hólmsheiði. Lýtur ágreiningur máls þessa að því hvort stefndi hafi verið látinn sæta ólögmætri einangrunarvist og önnur réttindi hans, sem gæsluvarðhaldsfanga, verið skert með því að hann var ekki færður beint í fangelsið á Hólmsheiði eftir úrskurð um að hann sætti gæsluvarðhaldi heldur þess í stað vistaður í fangaklefa á lögreglustöð í tæpa 21 klukkustund.

6

Samkvæmt 4. mgr. 17. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga er heimilt, ef aðstæður leyfa, að vista gæsluvarðhaldsfanga í skamman tíma í fangageymslum lögreglu, þó ekki lengur en í fjóra sólarhringa nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Þótt játa verði lögreglu ákveðið svigrúm til að vista gæsluvarðhaldsfanga í skamman tíma í fangageymslum sínum verður, við mat á því hvort aðstæður leyfi slíka vistun í skamman tíma, að horfa til þess að á stjórnvöldum hvílir almenn skylda til að haga meðferð og aðbúnaði þeirra sem vistaðir eru í fangelsum þannig að ekki fari í bága við 68. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um að engan megi beita pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu.

7

Meðal þess sem líta ber til við skýringu á 68. gr. stjórnarskrárinnar er hvernig Mannréttindadómstóll Evrópu hefur skýrt samsvarandi ákvæði 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem er nær orðrétt samhljóða stjórnarskrárákvæðinu. Af dómaframkvæmd dómstólsins er ljóst að til þess að tiltekin meðferð geti talist ómannúðleg eða vanvirðandi í skilningi 3. gr. mannréttindasáttmálans verði hún að uppfylla vissa lágmarkskröfu um alvarleika, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 10. janúar 2012 í máli A-x-x og fleiri gegn Rússlandi, grein 139 til 142. Þar kemur meðal annars fram að við mat á því hvort aðstæður falli undir 3. gr. sáttmálans skuli litið til allra atvika og aðstæðna málsins í heild, svo sem lengdar meðferðar, áhrifa hennar á líkamlegt og andlegt ástand þolandans og jafnvel til kynferðis hans, aldurs og heilsufars. Slík meðferð, sem nær lágmarksþröskuldi ákvæðisins, leiði oftast til líkamlegra áverka eða andlegrar þjáningar, auk þess sem einnig geti fallið þar undir meðferð sem felur í sér að einstaklingurinn er niðurlægður, honum sýnt virðingarleysi, mannleg reisn hans brotin niður eða hann settur í aðstæður sem valda honum hræðslu, þjáningu eða vanmáttarkennd þannig að áhrif geti haft á andlegan eða líkamlegan viðnámsþrótt hans. Þá hafi dómstóllinn ítrekað lagt áherslu á að til að falla undir ákvæði 3. gr. sáttmálans þurfi þjáningin og niðurlægingin að ganga lengra en óhjákvæmilega fylgir þeirri frelsissviptingu sem í fangelsisvistun felst.

8

Þá hefur dómstóllinn slegið því föstu að ef frelsissviptur einstaklingur er sviptur svefni vegna stöðugrar lýsingar eða hávaða geti það talist fela í sér sálrænt álag sem geti haft þýðingu við mat á aðstæðum, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 15. júlí 2002 í máli K-x-x gegn Rússlandi, grein 97. Þá geti skipt máli hvort gluggi er á fangaklefa og hvort hann sé loftræstur, hvernig aðgengi sé að salerni, hvort viðkomandi fangaklefi sé í lélegu ástandi og í hvaða mæli hinn frelsissvipti geti stundað hreyfingu úti við, sbr. til dæmis dóma Mannréttindadómstóls Evrópu 19. apríl 2001 í máli P-x-x gegn Grikklandi, grein 75, og 29. september 2005 í máli M-x-x gegn Hollandi, grein 213.

9

Svo sem áður er rakið er samkvæmt 4. mgr. 17. gr. laga nr. 15/2016 heimilt, ef aðstæður leyfa, að vista gæsluvarðhaldsfanga í skamman tíma í fangageymslu lögreglu, þó ekki lengur en í fjóra sólarhringa nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Vistun stefnda stóð í tæpa 21 klukkustund. Áfrýjandi kveður ástæðu þess að stefndi hafi ekki verið færður jafnskjótt í fangelsið á Hólmsheiði vera þá að taka þurfti skýrslu af stefnda, auk þess sem útvega þurfti honum föt og aðrar persónulegar nauðsynjar til að hafa með sér í fangelsið en stefndi hafi verið nær fatalaus. Þá hafi þurft að undirbúa dvöl hans þar.

10

Samkvæmt gögnum málsins var stefndi færður til yfirheyrslu 24. júlí 2019, klukkan 14.15. Tók skýrslutakan sjö mínútur og var stefndi að henni lokinni færður í fangelsið á Hólmsheiði. Virðist ekki vera ágreiningur um það milli aðila að ekki hafi verið tilefni til að taka af stefnda skýrslu sama dag og hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald en lögmaður áfrýjanda lýsti því yfir við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti að stefndi hefði ekki verið „í góðu ástandi“ í þinghaldinu þegar úrskurðurinn var kveðinn upp. Þá bar stefndi við aðalmeðferð málsins í héraði að hann hefði verið í stuttbuxum einum fata við handtöku, verið jafnframt með úlpu yfir sér er hann var leiddur fyrir dómara en var að öðru leyti óskýr um hvenær hann fékk frekari fatnað.

11

Engar upplýsingar eru í gögnum málsins um að aðstæður í fangageymslu lögreglustöðvarinnar í Keflavík, þar sem stefndi var vistaður, hafi verið slíkar að ekki hafi verið forsvaranlegt að vista þar gæsluvarðhaldsfanga í skamman tíma. Upplýst er í málinu að lítill gluggi er á þeim fangaklefa sem um ræðir, að stefndi hafði aðgang að salerni og síma og að unnt hafi verið að slökkva ljós í klefanum yfir nóttina. Þá liggja engar upplýsingar fyrir um að svo margt hafi verið um manninn í fangageymslum lögreglunnar þá nótt að honum hafi af þeim sökum ekki orðið svefns auðið og er raunar ekki á því byggt af hálfu stefnda.

12

Svo sem fram er komið verður að játa lögreglu ákveðið svigrúm til að vista gæsluvarðhaldsfanga í skamman tíma í fangageymslum sínum. Verður ekki annað séð en að tilefni þeirrar ákvörðunar að vista stefnda í fangageymslu lögreglunnar hafi verið lögmætt en taka þurfti skýrslu af stefnda vegna rannsóknar máls, útvega honum föt og aðrar persónulegar nauðsynjar og að öðru leyti undirbúa komu hans í fangelsið á Hólmsheiði. Þá verður ekki ráðið af gögnum málsins að aðstæður í fangaklefa lögreglustöðvarinnar hafi verið með þeim hætti að óheimilt hafi verið að vista hann þar. Þótt stefndi hafi, eðli máls samkvæmt, verið einn í læstum klefa meðan á vistun hans stóð verður vistuninni, í ljósi þess stutta tíma sem hún stóð yfir, ekki jafnað til einangrunarvistunar í skilningi 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, auk þess sem um þriðjungur vistunartíma stefnda var yfir nótt þegar fangar í fangelsinu á Hólmsheiði eru einnig læstir inni einir í klefum sínum hafi ákvörðun ekki verið tekin um annað, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 15/2016. Stefndi bar ekki nein atriði varðandi framkvæmd gæsluvarðhaldsins undir dómara svo sem honum var heimilt samkvæmt 5. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 og þá eru engar upplýsingar í málinu um að stefndi hafi óskað eftir og verið synjað um að neyta þeirra réttinda sem honum eru tryggð í a- til f-liðum 1. mgr. sömu lagagreinar. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi því sýknaður af kröfum stefnda.

13

Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnda, A.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.