725/2020

Útdráttur

A höfðaði málið og krafðist viðurkenningar á því að ytri mörk landamerkja Dalbæjar 1 gagnvart aðliggjandi jörðum væru með nánar tilgreindum hætti. Þá krafðist A þess um innri mörk Dalbæjarjarða að viðurkennt yrði að Dalbæ 2 og 3 tilheyrði leiguland úr Dalbæ 1 innan tilgreindra landamerkja. Einnig var þess krafist að viðurkennt yrði að nánar tilgreint landsvæði tilheyrði Dalbæ 1, en Dalbær 2 og 3 ættu óskiptan beitarrétt að einum þriðja á móti Dalbæ 1, innan tilgreindra spildna, í samræmi við byggingarbréf frá 1950. Loks var þess krafist að viðurkenndur yrði fullur umferðarréttur A eftir vegi sem lægi um land Dalbæjar 2 og 3. Með hinum áfrýjaða dómi var vísað frá öðrum kröfum en þeim er vörðuðu svokölluð innri mörk Dalbæjarjarða og beitarrétt innan tilgreindrar spildu en þær kröfur A voru teknar til greina. A kærði ekki niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um frávísun og kom hún af þeim sökum ekki til endurskoðunar fyrir Landsrétti. Í úrskurði Landsréttar kom fram að A gerði sameiginlega kröfu á hendur K og fleirum um að viðurkennt yrði að Dalbæ 2 og 3 tilheyrði leiguland úr Dalbæ 1 innan nánar tilgreindra landamerkja þrátt fyrir að hver aðili væri skráður eigandi að mismunandi hlutum jarðanna. Tiltekið var að A hefði nýtt sér heimild 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til aðilasamlags. Hefði henni því borið að beina að hverjum aðaláfrýjenda sjálfstæðri kröfu. Þar sem svo hefði eigi verið gert yrði þessari kröfu A þegar af þeirri ástæðu vísað frá héraðsdómi. Þá kom fram í úrskurði Landsréttar að í máli þessu gerði A einnig kröfu um að viðurkennt yrði að nánar tilgreint land tilheyrði Dalbæ 1 en að Dalbær 2 og 3 ættu óskiptan beitarétt að einum þriðja á móti Dalbæ 1 í samræmi við byggingarbréf frá 1950 án þess að frekar kæmi fram hvað fælist í því að umkrafið land skyldi tilheyra Dalbæ 1 eða hvaða réttindi myndu falla til hennar ef fallist yrði á kröfu hennar. Þá fæli kröfugerðin í sér að krafist væri dóms um beinan og óbeinan eignarrétt A að sömu spildunni, auk þess sem krafan lyti að óbeinum eignarréttindum þriðja aðila án þess að það væri útskýrt með viðhlítandi hætti. Samkvæmt því uppfyllti þessi krafa A ekki áskilnað d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýra kröfugerð og var henni vísað frá héraðsdómi.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf og K-kk-nf H-kk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 18. desember 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 26. nóvember 2020 í málinu nr. E- 208/2019.

2

Aðaláfrýjendur krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi. Til vara krefjast aðaláfrýjendur þess að vera sýknuð af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefjast aðaláfrýjendurnir Klettholt ehf., M-kk-nf P-kk-nf B-kk-nf, R-kvk-nf S-kvk-nf og A-kvk-nf B-kvk-nf hvert um sig málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Aðaláfrýjandinn K-kvk-nf S-kvk-nf krefst málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt fyrir Landsrétti.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 23. febrúar 2021. Hún krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en því að aðaláfrýjendur verði dæmdir til að greiða henni óskipt málskostnað í héraði. Þá krefst hún málskostnaðar, óskipt úr hendi aðaláfrýjenda, fyrir Landsrétti.

4

Málið var flutt um formhlið 16. maí 2022.

Málsatvik

5

Málsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir afsalaði G-kk-nf G-kk-nf jörðinni Dalbæ til sonar síns M-kk-ef 17. febrúar 1930. Í afsalinu segir: „Þó áskil ég mér ábúð á helmingi jarðarinnar meðan ég lifi fyrir 200 kr. afgjald á ári [...] og sömuleiðis áskil ég P-kk-þgf syni mínum ábúð á hinum helmingi jarðarinnar með sömu kjörum.“ G-kk-nf lést árið 1938 og bjó sonur hans, P-kk-nf, áfram á jörðinni. Sonur G-kk-ef, M-kk-nf, byggði bróðursyni sínum, B-kk-þgf G-kk-þgf P-kk-þgf, 12. desember 1950 fjórðung jarðarinnar með byggingarbréfi. Segir í byggingarbréfinu: „[É]g byggi hr. B-kk-þgf G-kk-þgf P-kk-þgf til heimilis Dalbæ, Hrunamannahr., til löglegrar erfðaábúðar

⅟

4 hluta jarðarinnar Dalbæ, til stofnunar

nýbýlis með tilgreindum réttindum [...].“

6

Í byggingarbréfinu kom fram að tilteknu landi undir nýbýlið, samkvæmt nánar tilgreindum landamerkjum, skyldi skipt úr jörðinni Dalbæ. Var jafnframt kveðið á um að nýbýlið hefði beitarrétt á tiltekinni spildu, einnig samkvæmt nánar tilgreindum merkjum, að einum þriðja hluta á móti Dalbæ. Á landi þessu var stofnað nýbýli og samþykkti menntamálaráðherra árið 1951 að nýbýlið fengi nafnið Dalbær 2. Sá hluti jarðarinnar, sem M-kk-nf hélt eftir, fékk þá heitið Dalbær 1. Ekki munu hafa farið fram formleg landskipti af þessu tilefni.

7

Með yfirlýsingu bræðranna M-kk-ef og P-kk-ef 2. apríl 1957 var jörðin Dalbær 1 gerð að ættaróðali samkvæmt lögum nr. 116/1943 um ættaróðal og erfðaábúð. Kom þar fram að P-kk-nf skyldi vera fyrsti óðalsbóndi jarðarinnar og að skjalið tæki „að sjálfsögðu að engu leyti til býlisins Dalbær II.“ Sonur P-kk-ef og faðir gagnáfrýjanda, J-kk-nf, fékk 14. desember 1969 óðalsafsal fyrir jörðinni Dalbæ 1. J-kk-nf lést 1987 og var jörðin leyst úr óðalsböndum 1989. Gagnáfrýjandi eignaðist jörðina með kaupsamningi og afsali frá þremur systkinum sínum 1997.

8

B-kk-nf G-kk-nf giftist aðaláfrýjandanum K-kvk-þgf og bjuggu þau að Dalbæ 2. Saman eignuðust þau meðal annars aðaláfrýjandann M-kk-þf P-kk-þf, sem giftist aðaláfrýjandanum R-kvk-þgf, og aðaláfrýjandann Ö-kvk-þgf. M-kk-nf G-kk-nf lést 1974 en var eigi að síður áfram skráður þinglýstur eigandi að Dalbæ 2 allt þar til B-kk-þgf G-kk-þgf var dæmt eignarhald jarðarinnar með dómi Héraðsdóms Suðurlands 4. maí 1994 í máli nr. E- 98/1994 á grundvelli 122. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

9

Á árinu 1980 seldi B-kk-nf G-kk-nf syni sínum, aðaláfrýjandanum M-kk-þgf P-kk-þgf, 7.500 m² lóð úr Dalbæ 2 til byggingar íbúðarhúss sem fékk nánar tilgreint landnúmer. Á lóðinni er íbúð aðaláfrýjendanna M-kk-ef P-kk-ef og R-kvk-ef og gistiheimili sem þau reka. Þá seldi B-kk-nf G-kk-nf þessum sama aðaláfrýjanda jörðina Dalbæ 2 á árinu 1993 að undanskildu íbúðarhúsi og nánar tilgreindum útihúsum og spildum. M-kk-nf P-kk-nf fékk sama ár leyfi landbúnaðarráðherra til að stofna nýbýli út úr hluta af landi Dalbæjar 2 sem fékk nafnið Dalbær 3.

10

Á árinu 1999 hóf B-kk-nf G-kk-nf að skipuleggja 13.000 m² frístundabyggð á þeim hluta jarðarinnar Dalbær 2, er hann hélt eftir við söluna til aðaláfrýjandans M-kk-ef P-kk-ef. Á árinu 2000 skipti B-kk-nf G-kk-nf þessari 13.000 m² spildu út úr Dalbæ 2 og afsalaði henni til dóttur sinnar, aðaláfrýjandans Ö-kvk-ef. B-kk-nf G-kk-nf lést 21. október 2003 og fékk aðaláfrýjandinn K-kvk-nf búsetuleyfi í kjölfarið. Sama ár afsalaði hún aðaláfrýjandanum M-kk-þgf P-kk-þgf hluta Dalbæjar 2, sem B-kk-nf G-kk-nf hélt eftir árið 1993, eða 0,8 ha. Var sú spilda sameinuð Dalbæ 3.

11

Á árinu 2004 afsöluðu aðaláfrýjendurnir M-kk-nf P-kk-nf og R-kvk-nf hluta af Dalbæ 3 til aðaláfrýjandans Klettholts ehf., en það félag er í 100% eigu M-kk-ef P-kk-ef. Árið 2006 seldi aðaláfrýjandinn Klettholt ehf. hluta af áður afsalaðri spildu, sem á stóð íbúðarhús, aftur til aðaláfrýjendanna M-kk-ef P-kk-ef og R-kvk-ef.

12

Sveitarstjórn Hrunamannahrepps samþykkti á árinu 2007 deiliskipulag fyrir frístundabyggð á svonefndri Markarflöt, sem sögð var 20,3 ha spilda úr landi Dalbæjar útskiptingu lóðarinnar Markarflatar úr jörðinni Dalbæ 3. Er lóðin skráð eign aðaláfrýjandans Klettholts ehf.

13

Á árinu 2014 var 2.400 m²sumarbústaða spildu, sem fékk nafnið Ketilhólar 2, skipt út úr Dalbæ 2. Skráður eigandi að henni er aðaláfrýjandinn K-kvk-nf.

14

Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur aðaláfrýjendum og fleirum með stefnu sem þingfest var 15. maí 2019 og sakaukastefnu á hendur tveimur aðilum til viðbótar svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi. Hluta dómkrafna sem fram komu í héraðsdómsstefnu ásamt kröfum samkvæmt sakaukastefnu var vísað frá héraðsdómi.

Gagnáfrýjandi kærði þá niðurstöðu héraðsdóms ekki og kemur hún af þeim sökum ekki til endurskoðunar fyrir Landsrétti.

15

Til endurskoðunar fyrir réttinum er því sá hluti dómkrafna gagnáfrýjanda, sem hún nefnir „innri mörk Dalbæjarjarða“, að viðurkennt verði „að Dalbæ 2 og 3 tilheyri leiguland úr Dalbæ 1 innan [eftirtalinna] landamerkja: Í fyrsta lagi eftir línu úr hornpunkti við Miðfellsmörk (p. 48 a) í hornpunkt við Brunnhlið (p. 66) og þaðan í norðurhorn fjósslóðar (p. 66 a) og þaðan í línu um vesturhorn fjóss (p. 67 a), í horn svínahúss (p. 68), í Ketilhólshlið (p. 69) að Ketilhól (p. 379). Úr Ketilhól er stefnan upp í túnhorn við Ketilhólstún (p. 70) og þaðan niður í steypt ræsi (p. 72) svo niður eftir þjóðvegi að mörkum Dalbæjarjarða og Galtafells (p. 27). Þaðan liggur lína eftir landamörkum Dalbæjarjarða og Galtafells í Galtafell- skurð (p. 25). Úr þeim punkti liggur lína upp þverskurð (p. 65) í Einbúa (p. 51). Þaðan liggur markalína eftir ytri mörkum Dalbæjarjarða (p. 50 a, 50 og 49) aftur í hornpunkti við Miðfellsmörk (p. 48 a). Til vara er um mörk þessarar spildu krafist þess að viðurkennt verði að þau liggi úr Brunnhliði (p. 66), í vesturhorn fjóss (flatgryfja) (p. 67) í horn Svínahúss (p. 68) en að öðru leyti þau sömu og lýst er að ofan. Í öðru lagi liggur lína um spildu frá horni Silfurmýrar (p. 55) í girðingarstaur (p. 64) og þaðan niður í fimmta þverskurð (p. 60, eftir p. 62, 61). Þaðan liggur lína að mörkum Dalbæjarjarða við Silfurmýri (p. 371) upp í beina stefnu í vörðu sunnarlega á stekkjarholti (p. 56) og þaðan aftur í horn Silfurmýri (p. 55).“ Jafnframt að viðurkennt verði að eftirtalið landsvæði „tilheyri Dalbæ 1, en Dalbær 2 og 3 eigi óskiptan beitarétt að einum þriðja á móti Dalbæ 1, innan [eftirtalinna] spildna í samræmi við byggingarbréf frá 1950. [...] [S]væði sem markast af línu sem liggur úr hornpunkti Dalbæjarjarða að norðan og austan sem er varða í Hlöðubót (Markasteinn) (p. 30), í beinni línu eftir ytri mörkum jarðanna niður að þjóðvegi (Galtafell – Skurður) (p. 27) og þaðan upp að Gamla Stekkatúni (p. 382) og svo eftir mörkum túnsins (p. 383, 384 og 385). Þaðan liggur línan í beinni línu að Hellisholtamörkum (p. 386) og svo aftur í vörðu í Hlöðubót (p.30).“

Niðurstaða

16

Í máli þessu gerir gagnáfrýjandi sameiginlega kröfu á hendur aðaláfrýjendum um að viðurkennt verði „að Dalbæ 2 og 3 tilheyri leiguland úr Dalbæ 1“ innan nánar tilgreindra landamerkja þrátt fyrir að eignarhald Dalbæjarjarðanna sé samkvæmt framansögðu nú skráð þannig að gagnáfrýjandi er skráður eigandi að Dalbæ 1, aðaláfrýjandinn K-kvk-nf er skráður eigandi að Dalbæ 2 á grundvelli búsetuleyfis og Ketilhólum, aðaláfrýjandinn Klettholt ehf. er skráður eigandi að Dalbæ 3 og Markarflöt, aðaláfrýjendurnir M-kk-nf og R-kvk-nf eru skráðir eigendur að Dalbæ 2, með nánar tilgreindu landnúmeri þar sem rekið er gistiheimili, og aðaláfrýjandinn A-kvk-nf skráður eigandi að Dalbæ 2, með nánar tilgreindu landnúmeri þar sem er sumarbústaðabyggð.

17

Með málshöfðun sinni hefur gagnáfrýjandi nýtt sér heimild 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 til aðilasamlags. Bar henni því að beina að hverjum aðaláfrýjenda sjálfstæðri kröfu, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 6. september 2005 í máli nr. 294/2005, 21. október 2005 í máli nr. 439/2005 og 27. nóvember 2015 í máli nr. 732/2015. Þar sem svo var eigi gert verður þessari kröfu gagnáfrýjanda þegar af þeirri ástæðu vísað frá héraðsdómi.

18

Samkvæmt d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má þær dómkröfur sem hafðar eru uppi í máli. Samkvæmt því verður dómkrafa, ef mál er höfðað sem viðurkenningarmál, sbr. 2. mgr. 25. gr. sömu laga, að vera um viðurkenningu á tilteknum réttindum, eins og segir í ákvæðinu. Í máli þessu gerir gagnáfrýjandi einnig kröfu um að viðurkennt verði að nánar tilgreint land „tilheyri Dalbæ 1, en Dalbær 2 og 3 eigi óskiptan beitarétt að einum þriðja á móti Dalbæ 1, í samræmi við byggingarbréf frá 1950“, án þess að frekar komi fram hvað felist í því að umkrafið land skuli tilheyra Dalbæ 1 eða hvaða réttindi muni falla til hennar ef fallist yrði á kröfu hennar. Þá felur kröfugerðin í sér að krafist er dóms um beinan og óbeinan eignarrétt gagnáfrýjanda að sömu spildunni auk þess sem krafan lýtur að óbeinum eignarréttindum þriðja aðila án þess að það sé útskýrt með viðhlítandi hætti.

Samkvæmt framansögðu uppfyllir þessi krafa gagnáfrýjanda ekki áskilnað d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýra kröfugerð og verður henni því vísað frá héraðsdómi.

19

Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991, verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjendum, hverjum fyrir sig, málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum fyrir aðaláfrýjendur Klettholt ehf., M-kk-þf P-kk-þf, R-kvk-þf og Ö-kvk-þf, eins og greinir í úrskurðarorði. Um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti til handa aðaláfrýjanda K-kvk-þgf og gjafsóknarkostnað hennar fyrir Landsrétti fer eins og segir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð :

Vísað er frá héraðsdómi kröfu gagnáfrýjanda, A-kvk-ef J-kvk-ef, um að viðurkennt verði að Dalbæ 2 og 3 tilheyri leiguland úr Dalbæ 1 samkvæmt nánar tilgreindum innri mörkum Dalbæjarjarða.

Vísað er frá héraðsdómi kröfu gagnáfrýjanda um að viðurkennt verði að land innan nánar tilgreindra merkja tilheyri Dalbæ 1 en Dalbær 2 og 3 eigi óskiptan beitar rétt að einum þriðja á móti Dalbæ 1 í samræmi við byggingarbréf frá 1950.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum Klettholti ehf., M-kk-þgf P-kk-þgf B-kk-þgf, R-kvk-þgf S-kvk-þgf og Ö-kvk-þgf B-kvk-þgf hverju fyrir sig 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda K-kvk-þgf S-kvk-þgf 200.000 krónur í málskostnað í héraði. Þá greiði gagnáfrýjandi 200.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti sem renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda K-kvk-ef S-kvk-ef fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Ó-kk-ef

S-kk-ef, 200.000 krónur.