617/2022

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi milli A og B við opinber skipti til slita á óvígðri sambúð. A krafðist þess fyrir Landsrétti að kröfum B sem fallist var á í hinum kærða úrskurði yrði hafnað en til vara að hlutdeild B í fasteign A, Ö, yrði úrskurðuð lægri. Einnig að kröfum B um hlutdeild í innbúi og ökutækjum, sem skráð voru á nafn A á viðmiðunardegi skipta, yrði hafnað. B krafðist þess að við skiptin skyldi öllum eignum fjárfélags þeirra skipt að jöfnu, án tillits til þess hvernig skráningu eigna var háttað, þannig að viðurkennd yrði helmingshlutdeild B í „skírri eign búsins” eins og þær voru á viðmiðunardegi skipta.

Þá krafðist B helmingshlutdeildar í almennum lífeyrissparnaði og séreignasparnaði.

Byggði B á því að nánast öll eignamyndun hefði orðið á sambúðartíma þeirra og fjárhagsleg samstaða verið með þeim allan þann tíma. Í úrskurði Landsréttar var rakið að að lögum gildi ekki settar efnisreglur um skiptingu eigna sambúðarfólks við lok sambúðar hliðstætt því sem eigi við um hjúskap. Í dómaframkvæmd beri að líta á slíka aðila sem tvo sjálfstæða einstaklinga og í hlut hvors um sig komi þá þær eignir sem viðkomandi kom með í sambúðina eða eignaðist á meðan henni stóð. Opinber skráning eignarhalds hafi því þýðingu í þessu sambandi og hvíli sönnunarbyrðin á þeim sem haldi fram sameiginlegri eignamyndun, þrátt fyrir opinbera skráningu eignar á gagnaðila eða tilurð hennar að öðru leyti. B yrði því látin bera sönnunarbyrði fyrir því að hún hafi innt af hendi bein eða óbein framlög til eignamyndunar á sambúðartímanum enda væri sönnun í þeim efnum forsenda þess að fallist yrði á kröfur hennar. Engin gögn lágu fyrir um innbú aðila og var kröfu B um hlutdeild í því vísað frá dómi án kröfu. Að öðru leyti var talið ósannað að B hefði með vinnu eða á annan hátt skapað grundvöll fyrir hlutdeild í eignarrétti að eignum sem skráðar voru á A og kröfum hennar þess efnis hafnað.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 11. október 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 1. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2022 í málinu nr. Q- [...]/2021 þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningi milli aðila við opinber skipti til slita á óvígðri sambúð.

Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

2

Sóknaraðili krefst þess að hann verði „sýknaður“ af þeim kröfum varnaraðila sem fallist var á í hinum kærða úrskurði og til vara að varnaraðila verði úrskurðuð lægri hlutdeild í fasteign hans að Þ í Reykjavík og að hann verði „sýknaður“ af kröfu varnaraðila um hlutdeild í innbúi og þeim ökutækjum sem skráð voru á hans nafn á viðmiðunardegi skipta 1. júní 2017. Að öðru leyti krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 31. október 2022. Hún krefst þess að við opinber skipti til fjárslita milli aðila skuli öllum eignum fjárfélags þeirra skipt að jöfnu milli þeirra, án tillits til þess hvernig skráningu eigna er háttað, þannig að viðurkennd verði helmingshlutdeild hennar í „skírri eign“ búsins eins og þær voru á viðmiðunardegi skipta. Þá er þess krafist að viðurkennd verði helmingshlutdeild hennar í almennum lífeyrissparnaði og séreignarsparnaði sóknaraðila sem aflað var á sambúðartímanum allt fram til viðmiðunardags skipta. Að öðru leyti krefst hún staðfestingar hins kærða úrskurðar.

4

Til vara krefst varnaraðili þess að bankainnstæðum á bankareikningum sem tilgreindir eru í bréfi skiptastjóra 26. október 2021 verði skipt að jöfnu milli þeirra miðað við stöðu þeirra á viðmiðunardegi skipta. Þá krefst hún þess að skipt verði að jöfnu milli aðila verðmæti hlutafjár sóknaraðila í C ehf., D ehf. og E ehf. miðað við viðmiðunardag skipta. Þá er þess krafist að viðurkennd verði helmingshlutdeild varnaraðila í almennum lífeyrissparnaði og séreignarsparnaði sóknaraðila sem aflað var á sambúðartímanum allt fram til viðmiðunardags skipta. Að öðru leyti er krafist staðfestingar hins kærða úrskurðar. Að því frágengnu krefst varnaraðili annarrar lægri hlutdeildar en helmings af „skírri eign“ búsins á viðmiðunardegi skipta. Loks krefst varnaraðili í öllum tilvikum málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.

5

Fyrir Landsrétt hefur sóknaraðili lagt fram nokkur ný gögn, meðal annars yfirlýsingu frá bókara C ehf. 21. október 2022 þess efnis að félagið eigi ógreidda kröfu á hendur sóknaraðila að fjárhæð 18.426.322 krónur vegna byggingar fasteignarinnar að Ö í [...], sem hafi átt að greiðast við sölu hennar en vegna ágreinings aðila hafi það ekki gengið eftir. Varnaraðili hefur einnig lagt fram mikinn fjölda gagna, meðal annars skattframtöl vegna áranna 1999 og 2006 til 2017 og yfirlit yfir bankareikning hennar tímabilið 1. janúar 2011 til 31. desember 2017 og kreditkortareikning hennar fyrir tímabilið 18. maí 2013 til 21. júlí 2016.

Málsatvik

6

Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði lýtur ágreiningur málsaðila að skiptum á nánar tilgreindum eignum við opinber skipti til slita á óvígðri sambúð þeirra. Um er að ræða fasteignina Þ, innbú og hlutabréf í þremur einkahlutafélögum, það er C ehf., D ehf. og E ehf., sex ökutæki og bankainnstæður á bankareikningum, þar af einn reikningur með ríflega 22.000.000 króna innstæðu á viðmiðunardegi skipta 1. júní 2017. Liggur fyrir að þar er um að ræða eftirstöðvar söluandvirðis fasteignarinnar Ö, sem var skráð eign varnaraðila og seld fokheld á árinu 2016 en andvirði hennar lagt inn á bankareikning í eigu sóknaraðila. Eru fasteignin Þ, hlutabréfin og ökutækin öll skráð í eigu sóknaraðila utan ein bifreið, sem varnaraðili er skráð fyrir. Þá krefst varnaraðili eins og fyrr greinir viðurkenningar á helmingshlut í almennum lífeyrissparnaði og séreignarsparnaði sóknaraðila. Í héraði krafðist varnaraðili jafnframt þess að sóknaraðila yrði gert að greiða henni 200.000 krónur eða lægri fjárhæð fyrir afnot af fasteigninni Þ en héraðsdómur vísaði þeirri kröfu frá dómi.

Varnaraðili kærði ekki þá niðurstöðu og kemur hún því ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. Sama á við um nánar tilgreinda endurgreiðslukröfu sóknaraðila sem höfð var uppi fyrir héraðsdómi og vísað var frá dómi.

7

Aðila greinir nokkuð á um málavexti. Þau eru þó sammála um að hafa kynnst á árinu 1999 og að varnaraðili hafi fljótlega eftir að kynni hófust flutt inn til sóknaraðila þar sem hann bjó í foreldrahúsum. Sóknaraðili hafi þá átt fasteignina Þ sem var í byggingu. Áður hafði hann átt íbúð að Æ í Reykjavík. Í kringum fæðingu sonar þeirra á árinu [...] hafi aðilar svo hafið sambúð á neðri hæð fasteignarinnar Þ en efri hæð hennar hafi enn verið ókláruð. Þar hafi þau búið allt þar til varnaraðili flutti út á árinu 2017, fyrir utan tímabil á árunum 2004 til 2005, en þau greinir á um hversu langt það tímabil var. Varnaraðili kveður það hafa verið um fjögurra til fimm mánaða tímabil en sóknaraðili telur að það hafi verið lengra. Sóknaraðili segist hafa lokið við að byggja efri hæð Þ þegar varnaraðili flutti frá honum 2004 til 2005. Hefur varnaraðili ekki mótmælt þeirri staðhæfingu. Báðir aðilar hafi átt bifreið er sambúðin hófst. Þau hafi eignast tvö önnur börn á árunum [...] og [...] og hafi skráð sig formlega í sambúð 24. júní 2011. Þau hafi ekki verið samsköttuð.

Málsástæður aðila

Málsástæður sóknaraðila

8

Sóknaraðili reisir kröfur sínar hér fyrir dómi í fyrsta lagi á því að sýkna beri hann af öllum kröfum varnaraðila þar sem þær hafi verið fyrndar þegar mál þetta var höfðað.

Sambúð aðila hafi lokið eigi síðar en 1. júní 2017 en þá var varnaraðili flutt út af heimilinu. Verði ekki fallist á að kröfur varnaraðila séu fyrndar byggir hanná því að þær séu fallnar niður sökum tómlætis. Að öðrum kosti byggir hann á því að við slit sambúðar beri að líta á sambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga og gildi sú meginregla að hvor aðili taki sínar eignir og beri ábyrgð á sínum skuldum. Opinbera skráningu eigna og þinglýstar eignarheimildir beri að leggja til grundvallar um eignarráðin nema sá, sem gerir tilkall til eignarréttar sem ekki fær samrýmst opinberri skráningu, leiði annað í ljós. Varnaraðili beri því sönnunarbyrði fyrir því að aðstæður séu með þeim hætti að víkja eigi frá meginreglum um fjárskipti sambúðarfólks.

9

Engin fjárhagsleg samstaða hafi verið með aðilum, þau hafi ekki verið með sameiginlega bankareikninga eða deilt útgjöldum heimilisins. Varnaraðili hafi ekki lagt fjármuni inn á bankareikninga hans eða tekið þátt í að greiða reikninga, hvorki þá er vörðuðu skráðar eignir hans né fyrir börnin. Hún hafi ekkert lagt fram vegna byggingar fasteignarinnar Þ, hvorki fjármuni né vinnu. Hún hafi ekki heldur lagt neitt af mörkum til byggingar fasteignarinnar Ö. Sú fasteign hafi aðeins verið skráð eign hennar þar sem hann hafi talið að af því væri skattahagræði, sem reyndist svo ekki vera. Þá hafi hún ekki fjármagnað þau ökutæki sem séu í búinu. Bifreiðina, sem sé skráð í hennar eigu, hafi hún fengið sem sinn hluta af sölu Ö, svo hún féllist á að undirrita afsal fyrir eigninni. C ehf. hafi verið stofnuð á árinu 2000 og hafi varnaraðili ekkert komið að stofnun eða rekstri félagsins. Um sé að ræða fjölskyldufyrirtæki sem afi sóknaraðila hafi upphaflega stofnað en sóknaraðili hafi tekið við rekstri þess á árinu 2000. D ehf. og E ehf. hafi verið skipt út úr C ehf. og hafi varnaraðili ekkert komið að þeim félögum heldur, þótt hún hafi um tíma verið skráð varamaður í stjórn félaganna. Enginn rekstur hafi verið í D ehf. og E ehf. og hafi síðarnefnda félagið verið tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili hafi jafnframt fengið rífleg laun vegna vinnu sinnar við bókhald C ehf. en ekki sinnt bókhaldi í hinum félögunum, enda engin starfsemi verið í þeim. Þá hafi þau ekki rekið saman [...]

F ehf. sem hafi verið fyrirtæki varnaraðila. Hann hafi á hinn bóginn lánað henni veð til að fjármagna kaup hennar á félaginu en að öðru leyti ekki komið að rekstri þess. Hann hafi verið skráður eigandi 70% hlutafjár í félaginu en það hafi verið í tryggingaskyni. Hann hafi orðið fyrir miklum fjárútlátum vegna veðlánsins er félagið var tekið til gjaldþrotaskipta. Þau hafi bæði annast börnin og sinnt innkaupum til heimilisins og hann þá í ríkari mæli en varnaraðili.

Málsástæður varnaraðila

10

Varnaraðili byggir á því að fjárhagsleg samstaða hafi myndast í sambandi þeirra á 18 ára sambúðartíma, utan skamms tíma er hlé varð á sambúðinni 2004 til 2005, þótt þau hafi ekki verið með sameiginlega bankareikninga eða talið saman fram til skatts. Þau hafi rekið saman fjölskyldu og heimili um langt skeið og eignast þrjú börn á sambúðartímanum. Hafi hún alltaf litið svo á að sameignarfyrirkomulag ríkti í sambúðinni um allar eignir óháð opinberri skráningu þeirra en nær öll eignarmyndun aðila hafi áttsér stað á sambúðartímanum. Þótt sóknaraðili hafi að mestu aflað tekna til heimilisins hafi hún haldið heimili fyrir þau bæði, auk þess að annast uppeldi og umönnun barna þeirra. Meta þurfi framlag hennar til heimilisins til fullra tekna enda hafi það gert sóknaraðila kleift að starfa utan heimilis og afla lífeyrisréttinda og tekna sem hann hafi nýtt til fjárfestinga, meðal annars í fyrrnefndum fasteignum, einkahlutafélögum, ökutækjum og innbúi, allt til verðmætaaukningar á búi þeirra.

Hún hafi keypt inn til heimilisins til jafns við sóknaraðila. Þótt sóknaraðili hafi hafið byggingu Þ áður en sambúð þeirra hófst, hafi fasteignin verið hálfkláruð og hafi hún aðstoðað við frágang fasteignarinnar áður en þau fluttu inn í hana á árinu 2000. Þau hafi staðið sameiginlega að kaupum á fasteigninni Ö oghafi sú fasteign verið þinglýst eign hennar. Þá hafi hún sinnt bókhaldi einkahlutafélaganna þriggja en ekki þegið laun í samræmi við vinnuframlag sitt. Loks hafi þau rekið sameiginlega [...]

F ehf.

Niðurstaða

11

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður sú niðurstaða staðfest að hafna málsástæðum sóknaraðila um að kröfur varnaraðila séu fyrndar eða fallnar niður vegna tómlætis.

12

Svo sem fram er komið krefst varnaraðili þess að við opinber skipti til fjárslita milli aðila skuli öllum eignum fjárfélags þeirra skipt að jöfnu, án tillits til þess hvernig skráningu eigna er háttað enda hafi nánast öll eignamyndun orðið á sambúðartíma þeirra og fjárhagsleg samstaða verið með þeim allan þann tíma. Að lögum gilda ekki settar efnisreglur um skiptingu eigna sambúðarfólks við lok sambúðar þeirra hliðstætt því sem á við um hjúskap. Í dómaframkvæmd hefur verið lagt til grundvallar að líta beri á slíka aðila sem tvo sjálfstæða einstaklinga og að í hlut hvors um sig komi þá þær eignir sem viðkomandi kom með í sambúðina eða eignaðist meðan á henni stóð.

Hefur opinber skráning eignarhalds því þýðingu í þessu sambandi. Hvíli sönnunarbyrðin á þeim aðila sem heldur fram sameiginlegri eignamyndun, þrátt fyrir opinbera skráningu eignar á gagnaðila ellegar tilurð hennar að öðru leyti. Í samræmi við það verður varnaraðili látin bera sönnunarbyrðina fyrir því að hún hafi innt af hendi bein eða óbein framlög til eignamyndunar á sambúðartímanum og er sönnun í þeim efnum forsenda þess að fallist verði á kröfur hennar um að skipta beri þeim eignum sem skráðar eru á nafn sóknaraðila til jafns milli þeirra.

13

Sóknaraðili hóf byggingu Þ áður en aðilar kynntust og liggur fyrir að hann átti áður íbúð, sem hann seldi til að fjármagna byggingu fasteignarinnar. Aðilar fluttu á neðri hæð hússins um ári eftir að kynni með þeim tókust en fram að því bjuggu þau endurgjaldslaust í foreldrahúsum sóknaraðila. Varnaraðili viðurkennir að hafa hvorki lagt fé til smíði fasteignarinnar né greitt af þeim lánum sem á henni hvíldu eða álögð fasteignagjöld. Þá hefur hún ekki mótmælt því að sóknaraðili hafi að mestu lokið við efri hæð hússins er hún flutti frá honum um skeið á tímabilinu 2004 til 2005. Bera gögn málsins með sér að óveruleg fjárhagsleg samstaða var með aðilum og eru aðilar sammála um að sóknaraðili hafi greitt flesta reikninga er lutu að heimilisrekstri og börnum og tómstundum þeirra. Þótt ráða megi af gögnum, sem varnaraðili lagði fram fyrir Landsrétti, að hún hafi í einhverjum mæli greitt fyrir mat, fatnað og tómstundir barna þeirra berað horfa til þess að varnaraðili er framfærsluskyld gagnvart þeim. Þá er ekki unnt að slá því föstu að framlag hennar til barnauppeldis og heimilishalds hafi verið meira en sóknaraðila og er þá einnig horft til þess að varnaraðili sótti sér menntun á sambúðartíma aðila en sóknaraðili hafði lokið sinni menntun áður en sambúð þeirra hófst. Í ljósi alls framangreinds er ósannað, gegn mótmælum sóknaraðila, að varnaraðili hafi með vinnu eða á annan hátt skapað grundvöll fyrir hlutdeild í eignarrétti að fasteigninni Þ og verður kröfu hennar um slíka hlutdeild því hafnað. Gildir hið sama um kröfu hennar um hlutdeild í þeim bifreiðum sem skráðar eru á sóknaraðila.

14

Engin gögn liggja fyrir um innbú aðila, hvernig það er til komið eða hvert verðmæti þess er. Er af þeim sökum ekki unnt að leggja mat á með hvaða hætti því skuli skipt.

Er krafan svo vanreifuð að vísa verður henni frá héraðsdómi án kröfu.

15

Svo sem fram er komið krefst varnaraðili að innstæðum á bankareikningum sóknaraðila verði skipt að jöfnu. Meðal þeirra er bankareikningur með ríflega 22.000.000 króna innstæðu sem mun vera endurgjald vegna sölu fasteignarinnar Ö.

Af yfirlýsingu bókara C ehf. má ráða að framkvæmdir við síðastnefnda fasteign hafi að stórum hluta verið fjármagnaðar af félaginu en yfirlýsingin hefur ekki verið vefengd að efni til af hálfu varnaraðila. Með þeirri athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um höfnun á öllum kröfum varnaraðila um viðurkenningu á hlutdeild í innstæðum á bankareikningum sóknaraðila. Kröfum varnaraðila um hlutdeild í hlutum sóknaraðila í C ehf., D ehf. og E ehf., og almennum lífeyrisréttindum og séreignarsparnaði sóknaraðila er jafnframt hafnað með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar.

16

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað varnaraðila verða staðfest.

17

Kærumálskostnaður fellur niður en um gjafsóknarkostnað varnaraðila fyrir Landsrétti fer eins og segir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð :

Kröfu varnaraðila, B, um hlutdeild í innbúi er vísað frá héraðsdómi.

Kröfum varnaraðila um hlutdeild í fasteigninni Þ í Reykjavík og hlutum í einkahlutafélögunum C ehf., D ehf. og E ehf. og ökutækjum og bankareikningum sem eru skráð á nafn sóknaraðila, A, og talin eru upp í bréfum skiptastjóra 21. september og 26. október 2021, er hafnað.

Kröfum varnaraðila um hlutdeild í almennum lífeyrissparnaði og séreignarsparnaði sóknaraðila er hafnað.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað varnaraðila eru staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður

Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, H-kvk-ef B-kvk-ef J-kvk-ef, 600.000 krónur.