475/2021

Útdráttur

H lagði fram beiðni á grundvelli 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem varðaði afhendingu tiltekinna gagna í vörslum F. Beiðni H var vísað frá héraðsdómi með úrskurði. H kærði úrskurðinn til Landsréttar og krafðist þess að hann yrði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Með úrskurði Landsréttar í máli nr. 191/2019 var kröfu H um afhendingu gagnanna hafnað og honum gert að greiða F kærumálskostnað. Í framhaldinu höfðaði H mál þetta gegn Í til greiðslu skaðabóta og byggði kröfu sína á því að dómarar við Landsrétt í máli nr. 191/2019 hefðu farið út fyrir kröfur málsaðila og efnisleg afstaða verið tekin til dómkrafna sem H hafði uppi í héraði og hlutu þar ekki efnislega meðferð. Með því hafi dómararnir brotið gegn 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 163. gr. laganna, og valdið honum tjóni. Í dómi Landsréttar var meðal annars rakið að þrátt fyrir að úrskurðarorð héraðsdóms hafi kveðið á um frávísun mætti ráða af forsendum úrskurðarins að beiðni H hafi í reynd verið synjað. Í kæru og greinargerð H til Landsréttar í máli nr. 191/2019 hafi hann komið á framfæri málsástæðum og lagarökum er vörðuðu efni máls og skilyrði 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991. Mat á því hvort fallast ætti á beiðni H með hliðsjón af skilyrðum ákvæðisins hafi því í reynd farið fram á tveimur dómstigum. Hvað sem liði kröfugerð H í máli nr. 191/2019 hafi Landsrétti við endurskoðun á úrskurði héraðsdóms borið að gæta að lögmæltum skilyrðum XII. kafla laga nr. 91/1991 af sjálfsdáðum, sbr. 3. mgr. 78. gr. laganna. Yrði því ekki metið dómurum Landsréttar til sakar að hafa vikið frá kröfugerð H í því máli. Þegar af þeirri ástæðu var staðfestur hinn áfrýjaði dómur um sýknu Í af kröfum H.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma G-kk-nf Þ-kk-nf P-kk-nf prófessor, K-kk-nf B-kk-nf lögmaður og R-kvk-nf T-kvk-nf fyrrverandi héraðsdómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 14. júlí 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júní 2021 í málinu nr. E- 7989/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.062.674 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. maí 2019 til 24. júlí 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4

Málarekstur áfrýjanda á hendur stefnda á rætur að rekja til beiðni sem áfrýjandi sendi Héraðsdómi Reykjavíkur samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í henni krafðist áfrýjandi þess að Frjálsa lífeyrissjóðnum, sem áfrýjandi var félagi í, yrði gert að afhenda tiltekin gögn er vörðuðu fjárfestingar sjóðsins og lánveitingar til United Silicon hf. og tengdra aðila. Mál þetta, nr. V- 12/2018, var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 21. september 2018. Með úrskurði héraðsdóms 21. febrúar 2019 var beiðni áfrýjanda vísað frá dómi. Áfrýjandi kærði úrskurðinn til Landsréttar og krafðist þess að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Með úrskurði Landsréttar 2. maí 2019 í máli nr. 191/2019 var kröfu áfrýjanda um afhendingu gagna hafnað, auk þess sem áfrýjanda var gert að greiða Frjálsa lífeyrissjóðnum 350.000 krónur í kærumálskostnað.

5

Áfrýjandi leitaði eftir leyfi Hæstaréttar til að kæra áðurnefndan úrskurð Landsréttar. Hæstiréttur hafnaði beiðninni 24. maí 2019 með vísan til þess að hvorki í lögum nr. 91/1991 né öðrum lögum væri að finna heimild til að sækja um leyfi Hæstaréttar til að kæra úrskurð Landsréttar um það efni sem um ræddi. Að fenginni þeirri niðurstöðu leitaði áfrýjandi eftir endurupptöku áðurnefnds úrskurðar Landsréttar. Endurupptökudómur vísaði beiðninni frá dómi með úrskurði 27. maí 2021 með vísan til þess að heimild í lögum til endurupptöku næði einungis til dóma en ekki til úrskurða. Með bréfi til ríkislögmanns 23. júní 2019 beindi áfrýjandi skaðabótakröfu að íslenska ríkinu með vísan til 53. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir og rekja mætti til embættisathafna þeirra þriggja dómara við Landsrétt sem kváðu upp úrskurð í málinu nr. 191/2019. Með bréfi ríkislögmanns 8. október 2019 var bótakröfunni hafnað. Þann 24. nóvember 2020 höfðaði áfrýjandi mál gegn íslenska ríkinu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til greiðslu skaðabóta. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda og málskostnaður felldur niður.

Málsástæður aðila

6

Áfrýjandi byggir á því að þeir dómarar Landsréttar sem kváðu upp úrskurð í máli nr. 191/2019 hafi við embættisathafnir sínar farið út fyrir kröfugerð áfrýjanda og þannig brotið gegn 111. gr., sbr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Hafi dómararnir vikið algerlega frá kröfum áfrýjanda fyrir Landsrétti og lagt efnislegan dóm á sakarefnið sem ekki hafi átt undir dóminn. Af þeim sökum hafi áfrýjandi orðið fyrir tjóni sem hann eigi rétt á að fá bætt úr hendi stefnda með vísan til almennu skaðabótareglunnar, sbr. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 50/2016.

7

Stefndi hafnar alfarið bótaábyrgð í máli þessu. Ekkert í málatilbúnaði áfrýjanda leiði í ljós eða bendi til þess að dómararnir hafi sýnt af sér nokkra þá háttsemi sem talist geti saknæm og þannig orðið grundvöllur skaðabótaskyldu stefnda. Í máli nr. 191/2019 hafi áfrýjandi bæði í kæru til Landsréttar og greinargerð fjallað um efnisatriði máls og rökstutt kröfu sína um afhendingu gagna. Að mati stefnda hafi niðurstaða dómaranna í áðurgreindu máli byggt á ígrundaðri túlkun á ákvæði 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

8

Eins og áður greinir á mál þetta rætur að rekja til þess að áfrýjandi leitaði til Héraðsdóms Reykjavíkur með beiðni samkvæmt 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991. Krafðist áfrýjandi þess að Frjálsa lífeyrissjóðnum yrði gert skylt að afhenda áfrýjanda tiltekin gögn í vörslum sjóðsins. Með þessu vildi áfrýjandi afla sönnunargagna í þeim tilgangi að leggja mat á: „[...] hvort grundvöllur sé til höfðunar skaðabótamáls á hendur stjórn sjóðsins og/eða Arion banka hf. vegna fjárfestinga og lánveitinga sjóðsins til United Silicon hf. og skyldra félaga.“ Lífeyrissjóðurinn lét málið til sín taka og krafðist þess að öllum kröfum áfrýjanda yrði hafnað.

9

Í 1. mgr. 47. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram sú meginregla að öflun sönnunargagna skuli að jafnaði fara fram fyrir þeim dómara sem fer með mál. Þrátt fyrir það girðir ákvæðið ekki fyrir að í einkamáli verði byggt á sönnunargögnum sem aflað hefur verið eftir ákvæðum XII. kafla laganna, sbr.2. mgr. 47. gr. Þeimk afla laganna, sem varðar öflun sönnunargagna án þess að mál hafi verið höfðað, er skipað innan 2. þáttar laganna, sem ber heitið S önnun og sönnunargögn. Í 2. mgr. 77. gr. laganna er að finna heimild fyrir aðila til að leita eftir vitnaleiðslu fyrir dómi eða öflun skjals eða annars sýnilegs sönnunargagns til að sanna atvik, þótt hann hafi ekki haft uppi kröfu í tengslum við atvikið í dómsmáli. Þau skilyrði eru sett í ákvæðinu fyrir öflun slíkra gagna að aðili hafi annars vegar lögvarða hagsmuni af því að leita sönnunar og hins vegar að einhverju af eftirtöldum skilyrðum sé fullnægt: Í fyrsta lagi að kostur á að afla sönnunar færi forgörðum ef það yrði ekki gert strax, í öðru lagi að gagnaöflun yrði verulega erfiðari ef dráttur yrði á henni og í þriðja lagi að sönnunarfærsla gæti ráðið niðurstöðu um hvort aðili léti verða af málshöfðun vegna viðkomandi atviks.

10

Í 78. gr. laga nr. 91/1991 er fjallað um þau skilyrði sem beiðni um sönnunarfærslu fyrir málshöfðun þarf að uppfylla og um hlutverk dómara við mat á því hvort skilyrði séu til að fallast á slíka beiðni. Í 1. mgr. segir að aðili þurfi að gera skriflega beiðni um sönnunarfærslu samkvæmt kaflanum og beina henni til dómara í þinghá, þar sem mætti höfða mál um kröfu hans, vitni er statt og sýnilegt sönnunargagn er að finna. Í 2. mgr. 78. gr. segir að í beiðni skuli greina skýrt frá því atviki sem aðili vilji leita sönnunar um, hvernig hann vilji að það verði gert, hver réttindi séu í húfi og hverja aðra sönnunin varði að lögum. Ef sönnunar er leitað samkvæmt 2. mgr. 77. gr. skuli enn fremur rökstutt hvers vegna sönnunarfærsla þoli ekki bið eða geti ráðið niðurstöðu um hvort mál verði síðar höfðað. Í 3. mgr. 78. gr. segir að dómari meti af sjálfsdáðum hvort skilyrði séu til að fallast á beiðni. Ef hann telur að svo sé ekki eða ágreiningur rís um það kveður hann upp úrskurð þar um. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 91/1991 segir meðal annars í athugasemdum við 78. gr.: „Í 3. mgr. 78. gr. er lagt á dómara að meta af sjálfsdáðum hvort skilyrði séu til gagnaöflunar samkvæmt ákvæðum kaflans og ber honum þannig að synja um hana ef skilyrðum er ekki fullnægt, án tillits til þess hvort beiðni um gagnaöflun hafi sætt mótmælum.“ 11

Af framangreindu má ráða að meðferð beiðni samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 er frábrugðin rekstri almenns einkamáls þar sem leyst er úr ágreiningi um réttindi og skyldur aðila máls. Í málum samkvæmt XII. kafla leysa dómstólar úr því hvort beiðni og málatilbúnaður þess sem leitar eftir heimild til gagnaöflunar án þess að mál hafi verið höfðað uppfylli hin fremur ströngu skilyrði 2. mgr. 77. gr. laganna. Eins og að ofan greinir er í 3. mgr. 78. gr. sérstaklega kveðið á um að dómari meti þau skilyrði af sjálfsdáðum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. febrúar 2011 í máli nr. 1/2011. 12

Eins og áður greinir vísaði héraðsdómur frá dómi beiðni áfrýjanda um afhendingu nánar tilgreindra gagna. Í úrskurði héraðsdóms var ítarlega fjallað um efnisatriði og skilyrði 2. mgr. 77. gr., sbr. og 2. málslið 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991. Ráða má af forsendum úrskurðarins að beiðni áfrýjanda hafi í reynd verið synjað, þó að í úrskurðarorði sé kröfum hans vísað frá, sbr. til hliðsjónar úrskurð Landsréttar 14. maí 2020 í máli nr. 193/2020.

13

Áfrýjandi kærði úrskurð héraðsdóms til Landsréttar og gerði þá kröfu að „hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar.“ Um kæruheimild vísaði áfrýjandi til j-liðar 143. gr. laga nr. 91/1991. Í úrskurðarorði Landsréttar í máli nr. 191/2019 sagði: „Hafnað er kröfu sóknaraðila, H-kk-ef J-kk-ef, um að varnaraðila, Frjálsa lífeyrissjóðnum, verði gert að afhenda honum tilgreind gögn.“

14

Í kæru til Landsréttar í málinu nr. 191/2019 fjallaði áfrýjandi meðal annars um nauðsyn þess að umbeðin gögn yrðu afhent svo unnt væri að taka afstöðu til hugsanlegrar málshöfðunar auk þess sem þar var að finna umfjöllun um skilyrði 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991. Í greinargerð rökstuddi áfrýjandi beiðni sína um afhendingu gagna og vísaði sérstaklega til þess að hún uppfyllti skilyrði margnefndrar kærumálinu um annmarka þá sem héraðsdómur taldi að leiða ættu til frávísunar, sem og um efnisatriði og skilyrði ákvæðisins.

15

Samkvæmt því sem að framan er rakið kom áfrýjandi, þrátt fyrir kröfugerð sína fyrir Landsrétti, á framfæri í kærumálinu málsástæðum og lagarökum er vörðuðu efni máls og hin lögmæltu skilyrði 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991. Auk þess féll áfrýjandi frá kröfum um afhendingu tiltekinna gagna, eins og nánar er rakið í forsendum úrskurðar Landsréttar. Eins og rakið hefur verið fékk beiðni áfrýjanda efnismeðferð í úrskurði héraðsdóms, þrátt fyrir úrskurðarorð hans. Með vísan til þess verður talið að mat á því, hvort fullnægt hafi verið skilyrðum XII. kafla laga nr. 91/1991 til að fallast á beiðni áfrýjanda, hafi í reynd farið fram á tveimur dómstigum.

16

Hvað sem leið kröfugerð aðila í máli Landsréttar nr. 191/2019 bar dómnum við endurskoðun sínaá úrskurði héraðsdóms að gæta að lögmæltum skilyrðum XII. kafla laga nr. 91/1991 og sérreglu 3. mgr. 78. gr. laganna sem leggur á dómara að meta af sjálfsdáðum hvort uppfyllt séu lögmælt skilyrði samkvæmt ákvæðum kaflans, án tillits til þess hvort beiðni um gagnaöflun hafi sætt mótmælum. Til þess er að líta að dómari getur samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 farið út fyrir kröfugerð aðila sé um að ræða atriði sem honum ber að gæta af sjálfsdáðum.

17

Af öllu framangreindu virtu verður ekki metið dómurum Landsréttar í málinu nr. 191/2019 til sakar að hafa vikið frá kröfugerð áfrýjanda í því máli. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

18

Eins og atvikum er háttað þykir rétt að málskostnaður milli aðila fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.