306/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í 12 mánuði. Í úrskurði Landsréttar kom fram að af gögnum málsins yrði ekki ótvírætt ráðið hvort A væri vegna geðsjúkdóms síns ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum svo sem áskilið er í a og blið 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Jafnframt var vísað til þess að samkvæmt 11. gr. lögræðislaga beri dómara að tryggja að mál sé nægilega upplýst áður en hann kveður upp úrskurð um sviptingu lögræðis en A hafði ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfuna. Í ljósi þess, ásamt því sem fyrr greinir var talið að meðferð málsins hefði verið í slíkri andstöðu við reglur 11. gr. lögræðislaga að ekki yrði hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 14. maí 2020. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2020 í málinu nr. L[…]/2020 þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í 12 mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þóknunar til handa verjanda sínum fyrir Landsrétti.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Niðurstaða

4 Krafa varnaraðila um sjálfræðissviptingu í 12 mánuði er reist áa og bliðum 4. gr. lögræðislaga. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt með úrskurði dómara að svipta mann tímabundið lögræði standi brýn þörf til þess, enda hafi önnur og vægari úrræði í formi aðstoðar verið fullreynd. Til að svipting komi til álita þarf samkvæmt alið fyrrgreindrar lagagreinar að liggja fyrir að sá sem svipting beinist að sé ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eða vegna annars konar alvarlegs heilsubrests. Samkvæmt blið er slík svipting heimil ef viðkomandi sökum ofdrykkju eða ofnotkunar ávana og fíkniefna er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum og einhver þeirra ástæðna sem tilgreindar eru í a og clið sömu lagagreinar eiga við.

5 Í málinu liggur fyrir vottorð læknis 22. apríl 2020 þar sem fram kemur að sóknaraðili hafi verið greindur með […]. Ráðlögð meðferð við slíkum sjúkdómi sé inntaka lyfsins […] sem sóknaraðili hafi verið tregur til að taka. Sóknaraðili eigi neyslusögu allt frá 13 ára aldri en hann hafi verið „meira en minna…edrú síðustu 3 ár fyrir innlögn“. Er það mat læknisins að sóknaraðili þurfi á samfelldri „[…]meðferð“ að halda og að „yfirgnæfandi líkur“ séu á að geðrænt ástand hans „snarversni“ hætti hann á lyfjum líkt og saga hans hafi sýnt. Hann sé með „virk geðrofseinkenni sem hann nær betur að stjórna í dag í krafti lyfjameðferðar“. Læknirinn gaf símaskýrslu fyrir héraðsdómi þar sem hann staðfesti vottorðið. Kom þar meðal annars fram að sóknaraðili hefði „verið svona beggja blands hvort hann vilji taka […] reglulega“ sem hann sé þó á núna.

6 Af framangreindu læknisvottorði og vitnisburði læknisins fyrir dómi verður ekki ótvírætt ráðið hvort sóknaraðili sé í dag vegna geðsjúkdóms síns ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum svo sem áskilið er í a og blið 4. gr. lögræðislaga. Af þessum gögnum verður eingöngu ráðið með vissu að ef sóknaraðili hættir að nota lyfið […], eða eftir atvikum taka ráðlagðan skammt af því, geti veikindi hans orðið alvarleg.

7 Í 11. gr. lögræðislaga er áréttað að dómara beri að tryggja að mál sé nægilega upplýst áður en hann kveður upp úrskurð um sviptingu lögræðis. Í ákvæðum greinarinnar eru svo frekari reglur um framkvæmd rannsóknar dómara á skilyrðum fyrir slíkri sviptingu þar sem dómara er meðal annars veitt heimild til að kalla eftir gögnum til að staðreyna hvort skilyrðum fyrir sviptingu sé fullnægt, eftir atvikum með því að fá álit geðlæknis á ástandi þess sem krafa um sviptingu beinist að. Þar segir enn fremur að í því skyni að leggja sjálfstætt mat á hæfi þess sem krafa um sviptingu beinist að „skuli“ dómari kalla hann fyrir dóm, kynna honum kröfuna og gefa honum kost á að tjá sig um hana, nema ástandi hans sé svo háttað samkvæmt vottorði læknis að það sé ekki mögulegt. Í framangreindu vottorði 22. apríl 2020 er ekkert vikið að því að ástandi sóknaraðila sé svo háttað að ekki sé mögulegt að gefa honum kost á að tjá sig um kröfu varnaraðila. Þá getur héraðsdómari þess í engu hvers vegna sóknaraðila hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfuna en af þingbók má ráða að hann hafi verið viðstaddur munnlegan flutning um hana. Í ljósi þessa ásamt því sem fyrr greinir um óskýrleika vottorðsins telst meðferð málsins vera í slíkri andstöðu við framangreindar reglur 11. gr. lögræðislaga að ekki verður hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdóm að bæta úr greindum annmörkum á meðferð málsins.

8 Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti úr ríkissjóði og er hún ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný.

Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Landsrétti, B-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 148.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði.