110/2021

Útdráttur

A höfðaði mál gegn B og krafðist ómerkingar þriggja nánar tilgreindra ummæla sem B viðhafði á Facebook auk miskabóta. Í dómi Landsréttar kom fram að ummæli B væru í eðli sínu fremur staðhæfingar um staðreyndir en gildisdómar. Jafnframt fælu þau í sér aðdróttun um refsiverða háttsemi af hálfu A. Gilt hefði einu þótt B hefði ekki nafngreint A í ummælum sínum enda þótti nægjanlega í ljós leitt að unnt var að persónugreina A í ummælunum. Þá hefðu upplýsingar sem lágu til grundvallar ummælunum ekki veitt B næga stoð fyrir þeim. Loks hefðu ummælin hvorki beinst að opinberri persónu né verið neins konar framlag til almennrar þjóðfélagsumræðu.

Ummælin voru því talin fela í sér brot gegn 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þau dæmd dauð og ómerk, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Var B gert að greiða A 100.000 krónur í miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 22. febrúar 2021 að fengnu áfrýjunarleyfi.

Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 22. desember 2020 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu en til vara að miskabætur verði lækkaðar verulega. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Atvikum málsins og málsástæðum aðila er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Eins og þar greinir varðar mál þetta kröfu stefndu um ómerkingu tilgreindra ummæla er áfrýjandi ritaði á síðu sína á samskiptamiðlinum Facebook að kvöldi [...]september 2019 í framhaldi af umfjöllun fjölmiðilsins [...] um dóm Héraðsdóms Suðurlands [...]2017 þar sem ónafngreindur einstaklingur var sýknaður af ákæru um kynferðisbrot gagnvart dóttur stefndu. Með hinum áfrýjaða dómi voru þau ummæli er áfrýjandi viðhafði og stefnda krafðist ómerkingar á dæmd dauð og ómerk auk þess sem áfrýjandi var dæmd til að greiða stefndu 300.000 krónur í miskabætur, ásamt tilgreindum vöxtum.

5

Í málinu er tekist á um mörk tjáningarfrelsis samkvæmt 71. gr. stjórnarskrár og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu annars vegar og friðhelgi einkalífs hins vegar sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þessi ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu hafa grundvallarþýðingu við túlkun og beitingu þeirra lagaheimilda sem ætlað er að tryggja nánar eða takmarka þá vernd sem ákvæðin mæla fyrir um.

6

Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu í málum af þessu tagi hefur verið gerður greinarmunur á gildisdómum annars vegar og staðhæfingum um staðreyndir hins vegar. Gildisdóma er ekki unnt að sanna þótt gera verði þá kröfu, misríka eftir aðstæðum, að sýnt sé að þeir eigi sér einhverja stoð í staðreyndum. Þegar um staðhæfingu um staðreynd er að ræða, sem unnt á að vera að staðreyna, gilda einnig misríkar sönnunarkröfur eftir atvikum og eðli máls. Í tilvikum þar sem erfitt er að koma við sönnun er gjarnan litið til þess hvort viðkomandi hafi mátt vera í góðri trú um réttmæti ummæla sinna er hann lét þau falla. Af dómaframkvæmd mannréttindadómstólsins verður jafnframt ráðið að við mat á því hvort um gildisdóm eða staðhæfingu um staðreynd sé að ræða verði að skoða heildarsamhengi og framsetningu hinna umdeildu ummæla. Í því sambandi geti haft þýðingu hvort ummælin eru liður í mikilvægri þjóðfélagsumræðu en einnig hvort þau feli í sér aðdróttun um refsiverða háttsemi.

Niðurstaða

7

Þótt stefnda hafi ekki verið nafngreind í umfjöllun áfrýjanda er til þess að líta að áfrýjandi vísaði í umfjöllun sinni til stefndu sem móður stúlku þar sem stúlkan hefði þroska á við 8 til 12 ára barn. Hefði stúlkan verið brotaþoli í kynferðisbrotamáli sem rekið hefði verið þar sem sakborningur hefði verið með framheilaskaða og verið 30 árum eldri en stúlkan. Áfrýjandi, stefnda og dóttir stefndu bjuggu á þessum tíma [...].

Á vefsvæði [...] þar sem fjallað var um dóm héraðsdóms ritaði árýjandi þetta sama kvöld og umfjöllun hennar birtist á samskiptamiðlinum Facebook að allir í samfélagi áfrýjanda vissu hver maðurinn væri. Út frá þessu þykir nægjanlega í ljós leitt aðunnt var að persónugreina stefndu í umfjöllun áfrýjanda á síðu sinni á samskiptamiðlinum.

Slík persónugreining hefur í för með sér að svigrúm til að fjalla um ætlaða refsiverða háttsemi takmarkast umfram það sem annars myndi vera.

8

Ummælin sem deilt er um í þessu máli eru í eðli sínu fremur staðhæfingar um staðreyndir en gildisdómar. Þá fela ummælin sem deilt er um í málinu jafnframt í sér aðdróttun um að refsiverða háttsemi af hálfu stefndu. Við þessar aðstæður þarf að leggja mat á það hvort tjáningarfrelsi verði takmarkað í þágu friðhelgi einkalífs og æru stefndu en í því sambandi verður litið til þess hvort ummælin feli í sér framlag til þjóðfélagsumræðu, hvort þau beinist að opinberri persónu, hvert viðfangsefni þeirra er og hvort fyrri háttsemi viðkomandi eigi þátt í því að ummælin voru sett fram.

Jafnframt verður litið til þess hvernig upplýsinga, sem lágu til grundvallar ummælunum, var aflað og hvort þær voru áreiðanlegar, og til innihalds og framsetningar ummælanna sem og þess hvaða afleiðingar þau höfðu. Þá þarf að gæta þess að í umfjöllun um almennt samfélagslegt málefni sé ekki fjallað á meiðandi hátt um einstakar persónur umfram það sem málefnið krefst. Verða ummæli áfrýjanda metin heildstætt útfrá framangreindum sjónarmiðum.

9

Þau ummæli áfrýjanda á samskiptamiðlinum Facebook sem um er deilt beindust ekki að opinberri persónu. Hin umdeilda færsla áfrýjanda laut í öllum þremur tilvikunum að ætlaðri refsiverðri háttsemi stefndu sem umfjöllun [...] tók ekki til. Umfjöllun fjölmiðilsins laut öðru fremur að gagnrýni á dómstóla fyrir að telja, þrátt fyrir játningu að hluta til, ónægar sannanir komnar fram fyrir ætluðu kynferðisbroti manns gagnvart þroskaskertri stúlku. Ummæli áfrýjanda um stefndu voru þannig ekki byggð á neinum þeim atriðum er fram komu í umfjöllun [...]. Eins veitti skýrsla ráðsmanns frá því í júlí 2017 um yfirferð á fjármálum dóttur stefndu ekki næga stoð fyrir þeim ummælum er áfrýjandi lét falla um ætlaða refsiverða háttsemi stefndu í tengslum við fjármál dóttur sinnar. Þá fól umfjöllun áfrýjanda ekki heldur í sér neins konar framlag til almennrar þjóðfélagsumræðu. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans um ómerkingu hinna umþrættu ummæla staðfest.

10

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að áfrýjanda beri að greiða stefndu miskabætur. Með vísan til þess að hin umdeildu ummæli birtust og stóðu á Facebook- síðu áfrýjanda einungis yfir nóttu þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 100.000 krónur. Um vexti af þeirri fjárhæð fer sem í hinum áfrýjaða dómi greinir.

11

Eftir þessum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnað sem ákveðinn er í einu lagi í héraði og fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um ómerkingu ummæla áfrýjanda, B.

Áfrýjandi greiði stefndu, A, 100.000 krónur í miskabætur með vöxtum sem í hinum áfrýjaða dómi greinir.

Áfrýjandi greiði stefndu 1.500.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.