565/2019

Útdráttur

X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við A án hennar samþykkis og vilja, með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung. Í dómi Landsréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 18. gr. sömu laga, væri ásetningur skilyrði refsiábyrgðar. Við mat á því þyrfti að leggja til grundvallar hvernig atvik horfðu við X á verknaðarstundu. Voru orðaskipti X og A talin hafa gefið honum réttmæta ástæðu til að ætla að hún væri samþykk kynmökunum. Var því ekki talið sannað svo að hafið væri yfir skynsamlegan vafa að ákærði hefði haft ásetning til þess að eiga samræði og önnur kynferðismök við A með ofbeldi og ólögmætri nauðung eins og honum var gefið að sök í ákæru. Var X því sýknaður.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og S-kvk-nf B-kvk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 4. júlí 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. júní 2019 í málinu nr. S[…]/2018.

2 Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins og þess að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann vægari refsingar og þess að tildæmdar bætur verði lækkaðar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Ákærði og brotaþoli greindu bæði svo frá fyrir héraðsdómi að brotaþoli hefði átt frumkvæði að því að kyssa ákærða fyrir utan […] umrædda nótt. Hafi þau síðan farið, ásamt C vini ákærða og B vinkonu brotaþola, heim til C.

5 Vitnið C bar fyrir héraðsdómi að brotaþoli hefði komið á eftir honum og ákærða út af […] og kysst ákærða. Hafi verið um „hörku sleik“ að ræða. Vitnið B bar einnig fyrir héraðsdómi að ákærði og brotaþoli hefðu haft áhuga hvort á öðru og að þær hefðu verið í íbúðinni hjá C vegna þess að brotaþoli hefði „verið eitthvað með“ ákærða. Þá kvaðst hún hafa haft á orði, í leigubílnum á leiðinni heim til C, að ef ákærði og brotaþoli ætluðu að sofa saman þyrfti hann að nota smokk. Hefði það þó verið sagt í gríni. Framburður brotaþola um orðaskipti í leigubifreiðinni var að þessu leyti á sama veg.

6 Framburður ákærða og brotaþola fyrir dómi er samhljóða um að þegar í íbúðina var komið hafi þau endað saman inni á baðherbergi og kysst þar með samþykki beggja. Hafi ákærði lokað dyrunum að baðherberginu og læst þeim. Jafnframt ber þeim saman um að samræði hafi átt sér stað inni á baðherberginu og brotaþoli þá snúið baki í ákærða.

7 Ákærði bar að hann hefði ekki snúið brotaþola við þannig að hún sneri baki í hann heldur hefði það bara æxlast þannig að kynmökin áttu sér stað á þann hátt. Hann kvaðst hafa hneppt frá buxum brotaþola en hún síðan aðstoðað hann við að taka þær niður. Spurður hvort hann hefði getað tekið buxurnar niður um brotaþola án þess að beita harðræði ef hún hefði reynt að sporna við því kvaðst hann ekki telja að það hefði verið hægt. Þá bar hann að það hefði verið nokkurt bras að koma lim sínum í leggöng brotaþola þar sem ekki hafi verið um forleik að ræða og hann ekki kominn með fullt ris né hún nógu blaut. Hún hafi þó ekki brugðist illa við þessu brasi. Einnig kvað hann hana hafa hjálpað til við að koma limnum í leggöng. Þá kvaðst hann ekki hafa reynt að hafa endaþarmsmök við hana og ekki hafa sett fingur í leggöng. Loks kvað hann það alls ekki satt að brotaþoli hefði tjáð honum umrætt sinn að hún vildi ekki eiga við hann mök. Við skýrslutöku hjá lögreglu bar ákærði í meginatriðum á sama veg ef undan er skilið að hann kvaðst mögulega hafa sett fingur í leggöng brotaþola og gat þess ekki að hún hefði hjálpað til við að koma lim hans þar inn.

8 Fyrir dómi kvað brotaþoli ákærða hafa tekið niður um sig buxurnar en hún hafi í þrígang sagst ekki vilja það. Hún hafi jafnframt einu sinni tekið í buxurnar í því skyni að sporna við því að ákærði drægi þær niður. Ákærði hafi aftur á móti ekki virt óskir hennar og hún á þeim tímapunkti gefist upp þar sem hann hafi verið miklu stærri og sterkari og hún orðin mjög hrædd. Þegar ákærði hafi síðan togað í hana og sagt henni að snúa sér við hefði hún gert það og hann þá ýtt á bak hennar og haldið henni niðri. Þá kvað hún ákærða eitthvað hafa verið að reyna með putta en hún hafi ekki verið blaut og hafi ákærði þá þröngvað limnum í leggöng án þess að hún hjálpaði honum við það. Einnig kvað hún hann hafa reynt að hafa við sig endaþarmsmök en þá hafi hún aftur sagt nei. Hjá lögreglu bar brotaþoli í meginatriðum á sama veg ef undan er skilið að hún kvaðst í tvígang hafa sagt nei við ákærða þegar hann var að eiga við buxurnar hennar og gat þess ekki að ákærði hefði haldið sér niðri þegar hún beygði sig fram. Þá kvaðst hún hjá lögreglu hafa hækkað röddina þegar hún mótmælti tilraun ákærða til að hafa við hana endaþarmsmök og hafi hann þá fært sig aftur í leggöng. Hjá lögreglu kvað brotaþoli buxurnar sem hún var í hafa verið frekar þröngar og þess vegna auðvelt að ná niður rennilásnum á þeim. Meðal rannsóknargagna er ljósmynd af buxunum sem brotaþoli klæddist umrætt kvöld og eru þær með þröngu sniði.

9 Framburður ákærða og brotaþola í héraði er samhljóða um að ákærði hafi spurt brotaþola hvort hún væri á getnaðarvörn og hún svarað því til að svo væri en að hann mætti samt ekki fá sáðlát inn í hana. Bar ákærði að hann hefði spurt að þessu áður en samræðið hófst en brotaþoli kvað þessi orðaskipti hafa átt sér stað eftir að það var hafið. Brotaþoli bar einnig í héraði að ákærði hefði í framhaldi af þessu spurt hana hvar hann ætti að fá það og hún svarað því til að hann ætti allavega ekki að fá það upp í hana. Þá ber ákærða og brotaþola saman um að ákærði hafi fengið sáðlát á gólfið, stuttu eftir að B vinkona brotaþola bankaði á baðherbergishurðina hjá þeim, en ákærði kvaðst í því efni hafa virt ósk brotaþola. Við skýrslutöku hjá lögreglu var frásögn þeirra, hvors um sig, um framangreind atriði á sama veg og fyrir dómi en ákærði kannaðist aðspurður ekki við orðaskipti um sáðlát í munn brotaþola.

10 Fyrir dómi greindu ákærði og brotaþoli einnig svo frá að ákærði hefði spurt brotaþola, eftir að samræðið var hafið, hvort henni þætti það gott og að hún hafi svarað því játandi. Bar brotaþoli að hún hefði þegar þarna var komið sögu verið búin að gefast upp og orðin svo hrædd að hún hafi sagt „bara já til að þetta væri fyrr búið“. Brotaþoli bar á sama veg hjá lögreglu en ekkert kom fram um þetta atriði í lögregluskýrslu sem tekin var af ákærða.

11 Vitnið B gaf skýrslu í héraði og bar að þegar hún hefði komið inn á baðherbergið til ákærða og brotaþola, eftir samræði þeirra í milli, hefði ákærði farið fram en brotaþoli farið að gráta og sagt henni að allt hafi verið svo þurrt og henni hafi þótt samræðið vont og „hún hafi ekkert viljað stunda kynlíf en hann hafi bara haldið áfram“. Hafi brotaþoli jafnframt sagt vitninu að hún hefði sagt við ákærða „að hún hefði ekki viljað sofa hjá honum á baðinu eða eitthvað svoleiðis, ég man ekki alveg orðrétt hvað hún sagði“.

12 Samkvæmt skýrslu læknis um réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola sömu nótt var hún með þrjár rifur á spöng sem virtust um eins millimetra djúpar þar sem þær voru dýpstar. Voru rifurnar á bilinu þrír til átta millimetrar að lengd. Í skýrslunni segir jafnframt: „Áverkar á spöng benda eindregið til að limur hafi verið settur í leggöng þar sem ekki var lubrication til staðar.“ Fyrir héraðsdómi staðfesti læknirinn framangreinda skýrslu.

13 Ákærði, brotaþoli og vitnið B báru öll fyrir héraðsdómi að brotaþoli og B hefðu yfirgefið íbúðina beint í kjölfar þess að B fór inn á baðherbergið. B bar að brotaþoli hefði þá verið grátandi og liðið illa. Þá bar hún að þær hefðu hringt á leigubifreið og beðið eftir honum í stigagangi en þá orðið varar við ákærða og hlaupið út og aftur fyrir blokkina. Í fyrstu hefði brotaþoli ekki viljað hringja á lögreglu en B hefði talið hana á að gera það. Hafi loks komið sjúkrabíll að sækja þær og farið með þær á bráðamóttöku. Framburður brotaþola af þessum atvikum er í meginatriðum á sama veg. Vitnið C bar að hann hefði heyrt til brotaþola og B fyrir utan íbúðina að ræða um nauðgun og hringja á lögreglu. Hafi honum þótt B vera æstari og drifkrafturinn í því. Hafi brotaþoli verið róleg til að byrja með en þegar talað hafi verið um nauðgun hefði henni brugðið svolítið. Meðal gagna málsins er stutt myndskeið af brotaþola, sem tekið var á síma hennar 12. janúar 2018 klukkan 1.45 þar sem sjá má að hún er í uppnámi. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu barst tilkynning til Neyðarlínu vegna málsins klukkan 1.50 sömu nótt.

14 Vitnin F sálfræðingur, E prestur og G, starfsmaður […], gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi og staðfestu gögn um andlega líðan brotaþola. Þá staðfestu lögreglumennirnir I og J lögregluskýrslur. Kvað I brotaþola hafa verið í miklu uppnámi þegar hann kom á vettvang eftir að kallað var eftir aðstoð lögreglu.

15 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti voru spilaðar upptökur af skýrslum sem ákærði og brotaþoli gáfu fyrir héraðsdómi.

Niðurstaða

16 Ákærða er í máli þessu gefin að sök nauðgun aðfaranótt sunnudagsins 12. janúar 2018, á salerni í íbúð […], með því að hafa á nánar tiltekinn hátt haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola, án hennar samþykkis og vilja, með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung, þrátt fyrir ítrekaðar mótbárur og neitun hennar.

17 Brot það sem ákært er fyrir er í ákæru heimfært til 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eftir breytingu, með 1. gr. laga nr. 16/2018, sem tók gildi 13. apríl 2018, hljóðar ákvæðið svo: „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann án samþykkis hans gerist sekur um nauðgun og skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Samþykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja. Samþykki telst ekki liggja fyrir ef beitt er ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung. Til ofbeldis telst svipting sjálfræðis með innilokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti.“

18 Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar verður engum gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Þá mega viðurlög ekki verða þyngri en heimiluð voru í lögum þá er háttsemin átti sér stað. Jafnframt er kveðið á um það í 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefur lagagildi hér á landi samkvæmt ákvæðum laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, að engan skuli telja sekan um afbrot hafi verknaður sá eða aðgerðaleysi, sem hann er borinn, eigi varðað refsingu að landslögum eða þjóðarétti þá framin voru. Þá megi ekki dæma mann til þyngri refsingar en lög leyfðu þegar afbrotið var framið.

19 Í 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga segir að hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn til þess er dómur gengur, skuli dæma eftir nýrri lögunum, bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Aldrei megi þó dæma refsingu, nema heimild hafi verið til þess í lögum, þegar verk var framið, og ekki þyngri refsingu en orðið hefði eftir þeim lögum. Í ljósi framangreindra ákvæða stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu verður ákvæði 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga túlkað þannig að sé verknaðarlýsingu refsiákvæðis breytt eftir að verknaður var framinn verði dæmt um háttsemina eftir hinu nýja ákvæði sé það sakborningi í hag en annars verði ekki á því byggt nema að því leyti sem inntak áður gildandi refsiákvæðis hafi verið hið sama, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 28. janúar 1998 í máli nr. 225/1998 og dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli J-x-x gegn Rúmeníu frá 18. febrúar 2020.

20 Með 1. gr. laga nr. 16/2018 var verknaðarlýsingu 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga breytt á þann hátt að skortur á samþykki var settur í forgrunn skilgreiningar á nauðgun og horfið frá fyrri megináherslu á þá verknaðaraðferð að kynmökum sé náð fram með ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung. Eftir sem áður er tekið fram í ákvæðinu, eins og það er nú orðað, að samþykki teljist ekki liggja fyrir ef beitt er ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung og er verknaðarlýsing í ákæru við það miðuð að ákærði hafi beitt brotaþola ofbeldi og ólögmætri nauðung. Verður málið dæmt á þeim grundvelli með vísan til núgildandi 194. gr. almennra hegningarlaga.

21 Í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Hið sama greinir í 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í samræmi við það er í 108. gr. laga nr. 88/2008 kveðið á um að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja megi honum í óhag, hvíli á ákæruvaldinu. Þá greinir í 1. mgr. 109. gr. sömu laga að dómari meti hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti. Samkvæmt framangreindu ber að meta allan skynsamlegan vafa í málinu ákærða í hag.

22 Samkvæmt 194. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 18. gr. sömu laga, er ásetningur skilyrði refsiábyrgðar. Við mat á því hvort sannað sé að ákærði hafi haft ásetning til nauðgunarbrots verður að leggja til grundvallar hvernig atvik horfðu við honum á verknaðarstundu. Verður honum því ekki refsað fyrir nauðgun ef hann hafði réttmæta ástæðu til að ætla að brotaþoli væri samþykk kynmökunum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 11. desember 2014 í máli nr. 335/2014. Ber sem fyrr greinir að meta allan skynsamlegan vafa í þeim efnum ákærða í hag.

23 Ákærði og brotaþoli hafa í meginatriðum verið staðföst og samkvæm sjálfum sér í frásögn sinni af atvikum umrætt sinn. Verður framburður þeirra beggja því metinn trúverðugur. Þau báru bæði fyrir héraðsdómi að brotaþoli hefði átt frumkvæði að því að kyssa ákærða fyrir utan […] og að þau hefðu eftir það farið heim til C, vinar ákærða, þar sem þau hefðu með samþykki beggja farið inn á baðherbergi þar sem þau kysstust. Jafnframt ber þeim saman um að ákærði hafi lokað og læst baðherbergisdyrunum og að við lok kynferðismaka þeirra hafi ákærði, í samræmi við ósk brotaþola, fengið sáðlát á gólfið. Aftur á móti standa orð brotaþola gegn orðum ákærða um hvort hún hafi tjáð honum í orði og verki að hún vildi ekki eiga við hann kynmök þegar hann var að eiga við buxurnar hennar eða hvort hún hafi aðstoðað hann við að færa þær niður. Jafnframt ber þeim ekki saman um hvort það hafi verið áður en samræði hófst eða eftir að það var hafið sem ákærði spurði brotaþola um getnaðarvarnir og hún tjáði honum að hann mætti ekki fá sáðlát inn í hana. Engin vitni voru að framangreindum samskiptum þeirra á baðherberginu. Áverkar á spöng brotaþola taka ekki af tvímæli í þeim efnum en ákærði og brotaþoli báru bæði fyrir dómi að hún hefði verið þurr í kynfærum er samræði hófst. Önnur sönnunargögn, sem styðja frásögn brotaþola að þessu leyti, gera það ekki heldur en þau fela einungis í sér frásagnir annarra af endursögn hennar á atburðum. Þegar allt framangreint er virt verður, gegn eindreginni neitun ákærða, ekki talið að sönnur hafi verið færðar á þá frásögn brotaþola að hún hafi við upphaf kynmakanna tjáð ákærða að hún væri mótfallin þeim. Með sama hætti verður ekki talið sannað að orðaskipti þeirra um getnaðarvarnir og hvar ákærði mætti fá sáðlát hafi þá fyrst átt sér stað er samræði var hafið. Þá verður, með vísan til samhljóða framburðar ákærða og brotaþola fyrir dómi, talið sannað að hann hafi spurt hana eftir að samræði hófst hvort henni þætti það gott og að hún hafi tjáð honum að svo væri.

24 Í máli þessu er engin ástæða til að efast um frásögn brotaþola af upplifun sinni umrætt sinn, sem studd er gögnum um áverka á spöng og áhrif atburðanna á andlega líðan hennar. Með vísan til þess sem samkvæmt framangreindu telst sannað um orðaskipti ákærða og brotaþola í tengslum við kynmök þeirra verður aftur á móti ekki talið sannað að ákærða hafi, hvort sem er við upphafi kynmakanna eða á síðari stigum þeirra, hlotið að vera ljóst að brotaþoli væri ekki samþykk þeim eða hann látið sér það í léttu rúmi liggja hvort svo væri. Er þá einkum litið til þess að eins og atvikum málsins er háttað verða orðaskipti ákærða og brotaþola um getnaðarvarnir og sáðlát talin hafa gefið honum réttmæta ástæðu til að ætla að hún væri samþykk kynmökunum, þess að hann spurði hana eftir að samræði var hafið hvort henni líkaði það vel og hún kvað svo vera auk þess sem hann virti þá ósk hennar að fá ekki sáðlát inn í hana. Verður því ekki talið sannað svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi haft ásetning til þess að eiga samræði og önnur kynferðismök við brotaþola með ofbeldi og ólögmætri nauðung eins og honum er gefið að sök í ákæru. Ber því að sýkna hann af kröfum ákæruvaldsins.

25 Einkaréttarkröfu brotaþola verður vísað frá dómi, sbr. 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008.

26 Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi verður felldur á ríkissjóð.

27 Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

28 Það athugast að samning hins áfrýjaða dóms er ekki í samræmi við ákvæði dliðar 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 26. gr. laga nr. 78/2015.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði greiðist úr ríkissjóði.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 948.600 krónur, og þóknun G-kvk-ef B-kvk-ef, skipaðs réttargæslumanns A, 358.360 krónur.