527/2018

Útdráttur

Aðilar deildu um rétt I ohf. til að krefjast tafabóta úr hendi Í hf. vegna tafa sem urðu á verki sem Í hf. vann fyrir I ohf. Krafa Í hf. byggðist meðal annars á því að hann hafi átt rétt á framlengingu verktíma um 159 daga en I ohf. hafði áður samþykkt framlengingu verktíma um tíu daga. Landsréttur staðfesti niðurstöðu hérðasdóms um að ekki væru efni til að hnekkja niðurstöðu I ohf. um að hafna hluta krafna Í hf. um frekari framlengingu verktíma. Þá hefðu aðrar kröfur Í hf. verið of seint fram komnar samkvæmt ákvæðum í samningi aðila. Þá var hvorki fallist á að rétt væri að lækka umsamdar tafabætur á þeim grundvelli að verkið hefði verið tekið í notkun á verktímanum né að víkja ætti tilteknum ákvæðum samningsins til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Var I ohf. því sýknaður af kröfum Í hf.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir R-kvk-nf H-kvk-nf og V-kk-nf H. V-kk-nf og J-kk-nf Á-kk-nf P-kk-nf byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari sem sérfróður meðdómsmaður.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 26. júní 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2018 í málinu nr. E3505/2017.

2 Aðaláfrýjandi krefst sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Gagnáfrýjandi skaut málinu til Landsréttar fyrir sitt leyti 30. ágúst 2018. Gagnáfrýjandi krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða honum 45.500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 40.500.000 krónum frá 30. júní 2015 til 30. september 2015 en af 45.500.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Í desember 2014 var efnt til útboðs vegna fyrirhugaðrar stækkunar norðurbyggingar Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Í útboðsgögnum kom meðal annars fram að verkið lyti að stækkun móttökusalar farþega til austurs um tíu metra á einni hæð með kjallara. Nánar tiltekið fólst verkið í uppgreftri og fleygun klappar, steypu sökkla og undirstöðuveggja, uppsetningu holplatna, stálburðarvirkis og gluggakerfis, frágangi þaks og flísalögn á gólfi.

5 Í kafla 0.4 í útboðsgögnum var fjallað um framkvæmd eða framvindu verksins. Þar kom fram í grein 0.4.1 að verktími skyldi hefjast þegar verkkaupi hefði tekið tilboði verktaka og teldist þá kominn á samningur um verkið. Áður en verksamningur væri undirritaður skyldi verktaki vinna nákvæma afhendingar og verkáætlun (tíma, mannafla og greiðsluáætlun) um verkið í heild. Verkáætlun þessi yrði að vera í fullu samræmi við útboðs og áfangaskiptingu verkkaupa sem væri hluti af útboðsgögnum.

6 Í grein 0.4.2 í útboðsgögnum var að finna ákvæði um framkvæmdatíma. Í 2. mgr. þeirrar greinar sagði: „Verkinu í heild eða einstökum skilaáföngum telst ekki lokið af hálfu verktaka fyrr en hann hefur staðið að fullu við skuldbindingar sínar samkvæmt útboðs og samningsgögnum.“ Um áætluð verklok sagði síðan að gerð undirstaða og gólfplötu skyldi lokið 15. apríl 2015, uppsetningu yfirbyggingar 1. maí 2015 og flísalögn 1. júní 2015 en þann dag skyldi verkinu að fullu lokið. Í niðurlagsákvæði greinarinnar var vísað til greinar 0.5.4 um tafabætur „ef verktaki skilar ekki ofangreindum verkáföngum innan tilskilins tíma“.

7 Í 1. mgr. greinar 0.5.4, sem bar fyrirsögnina „Frestir – Tafabætur (dagsektir)“, kom fram að verktaki skyldi ljúka verki sínu á tilskildum tíma samkvæmt grein 0.4.1. Í 4. mgr. greinarinnar sagði síðan: „Fyrir hvern almanaksdag sem dregst að ljúka einstökum áföngum fram yfir tilgreinda skiladaga, skal verktaki greiða verkkaupa tafabætur skv. grein [0.1.2]. Einstökum áföngum verksins telst lokið þegar verktaki hefur lokið við hann að fullu samkvæmt skilmálum útboðs og verklýsinga.“ Þá sagði í 5. mgr. greinarinnar: „Telji verktaki sig eiga rétt á framlengingu skilafrests skal hann skýra strax frá því og um leið leggja fram nauðsynleg gögn er sanni réttmæti framlengingarinnar, sbr. kafla 5.2 í ÍST 30:2012 og kafla 0.6.6.“

8 Samkvæmt grein 0.1.2 í útboðsgögnum skyldu tafabætur nema 500.000 krónum á dag. Í grein 0.6.6 um kröfur verktaka kom fram að verktaki skyldi tilkynna kröfu eða senda inn fullmótaða kröfugerð „innan 28 daga tímafrests frá því að kröfuréttur skapast, þ.e. frá því að vinna hefst/atburður á sér stað sem veldur kröfu“. Fulltrúi verkkaupa skyldi svara kröfugerð innan 28 daga frá því að hún barst. Ef kröfugerð væri hafnað að hluta til eða öllu leyti hefði verktaki 21 dag til þess að leggja fram kröfugerð að nýju með viðbótargögnum, sem verkkaupi hefði 21 dag til að taka afstöðu til. Í niðurlagi greinarinnar var kveðið á um skilyrði sem yrðu að vera uppfyllt svo að krafa um viðbótartíma yrði tekin gild. Meðal annars skyldu kröfur um tímaframlengingu vegna ákveðinna verkþátta koma fram áður en viðkomandi verkþætti lyki. Þá skyldu slíkar kröfur koma fram fyrir samningsverklok. Í grein 0.8.7 kom fram að verkinu, eða einstökum verkáföngum eftir því sem við ætti, teldist lokið væri tilgreindum atriðum fullnægt, meðal annars að „fyrir liggi úttekt eins og krafist er frá þeim opinberu aðilum sem hlut eiga að máli“.

9 Gagnáfrýjandi var annað tveggja verktakafyrirtækja sem bauð í verkið en tilboð voru opnuð 9. janúar 2015. Reyndist tilboð gagnáfrýjanda verulega lægra en þess sem bauð á móti. Þann 16. janúar var tilboði gagnáfrýjanda tekið með fyrirvara um niðurstöðu kærunefndar útboðsmála. Þeim fyrirvara var aflétt 28. sama mánaðar. Í málinu liggur fyrir ódagsett verkáætlun gagnáfrýjanda en samkvæmt henni voru verklok áætluð 1. júní 2015. Þá gerðu aðilar með sér verksamning sem undirritaður var í apríl 2015.

10 Fyrir liggur að tafir urðu á verkinu miðað við það sem lagt var upp með í útboðsgögnum og verkáætlun gagnáfrýjanda. Í málinu eru gögn um samskipti aðila á verktímanum, verkfundargerðir og minnisblöð starfsmanna gagnáfrýjanda til eftirlits aðaláfrýjanda, sem svarað var með orðsendingum eftirlitsins. Starfsmenn gagnáfrýjanda komu endurtekið á framfæri kröfum um framlengingu verktíma vegna tilgreindra tafatilvika. Var fallist á þær kröfur að einhverju leyti en eftirlit aðaláfrýjanda mun hafa samþykkt framlengingu verktíma um samtals tíu daga. Jafnframt voru dagsektir boðaðar vegna tafa sem orðið hefðu á verkinu.

11 Með orðsendingu eftirlits aðaláfrýjanda 16. júlí 2015 var gagnáfrýjanda tilkynnt um álagningu dagsekta. Kemur þar fram að samkvæmt útboðsgögnum hafi verkáfanga sem laut að undirstöðum og gólfplötu átt að ljúka 15. apríl 2015 en verklok verið framlengd til 25. apríl og hafi verktaki verið að vinna á dagsektum síðan. Dagsektir séu 500.000 krónur fyrir hvern almanaksdag sem dragist að skila hverjum áfanga fyrir sig en hærri fjárhæð verði ekki reiknuð fyrir hvern dag þótt verkáfangar skarist. Í töflu sem fylgdi voru dagsektir tilgreindar vegna hvers verkáfanga, samtals 40.500.000 krónur. Kom fram að sú fjárhæð yrði dregin frá framvindureikningi númer fimm, dagsettum 30. júní 2015.

12 Gagnáfrýjandi skilaði verkinu 26. júlí 2015. Með minnisblaði gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda, dagsettu degi fyrr, var krafist frekari framlengingar verktíma vegna eftirgreindra atvika sem hefðu komið upp í verkinu:

1. Fimm daga vegna dráttar sem hefði orðið á staðfestingu á að hefja mætti verkið.

2. Tuttugu daga vegna breytinga á verki tengt rennihurð og glervegg.

3. Fimmtíu og sjö daga vegna tafa sem hefðu orðið á hönnun gluggakerfis.

4. Fjörutíu og fimm daga vegna tafa sem hefðu orðið á útfærslu á göflum og tengingu þaka.

5. Fjórtán daga vegna tafa við tengingu þaks. 6. Fyrirvari var gerður um kröfu vegna breytinga á milli mátlína þar sem stálstífingarkross hefði hindrað útgöngu um neyðarhurð og hefði útfærslu verið breytt þannig að gluggi var settur í staðinn.

7. Tafir vegna breytinga milli mátlína þar sem bætt var við „kerruslussu“.

8. Tíu daga vegna tafa sem hefðu orðið vegna tengingar flísa nýbyggingar við flísar eldri byggingar.

Samtals var því krafist framlengingar verktíma um 151 dag vegna framangreindra atvika. Var þess og krafist að fallið yrði frá dagsektum þar sem verkið hefði dregist verulega vegna atvika sem verktaka yrði ekki kennt um. Þá var jafnframt vísað til fyrri kröfu samkvæmt minnisblaði 14. maí um 16 daga framlengingu vegna ýmissa atvika, en eftirlit aðaláfrýjanda hafði fallist á hluta krafna samkvæmt því minnisblaði með framlengingu verktíma um átta daga. Með orðsendingu eftirlits 23. ágúst 2015 var kröfum gagnáfrýjanda hafnað.

13 Með orðsendingu eftirlits 28. ágúst 2015 var gagnáfrýjanda síðan tilkynnt að 5.000.000 króna tafabætur, frá 15. til og með 26. júlí 2015, eða samtals í 10 daga, yrðu dregnar frá framvindureikningi númer sjö, það er reikningi sem gefinn var út 30. september 2015. Þeirri ákvörðun var mótmælt með minnisblaði gagnáfrýjanda 13. september 2015. Ekki eru efni til að rekja frekar samskipti aðila vegna þessa.

14 Vitnið E-kk-nf Ö-kk-nf F-kk-nf, sem var eftirlitsmaður aðaláfrýjanda við verkið, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

15 Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi, Íslenskir aðalverktakar hf., greiðslu tveggja framvindureikninga úr hendi aðaláfrýjanda, Isavia ohf., framvindureiknings númer fimm, dagsetts 30. júní 2015, að fjárhæð 63.344.137 krónur en að eftirstöðvum 40.500.000 krónur og framvindureiknings númer sjö, dagsetts 30. september 2015 að fjárhæð 17.261.906 krónur að eftirstöðvum 5.000.000 króna. Krafan er á því reist að aðaláfrýjanda hafi verið óheimilt að leggja tafabætur á gagnáfrýjanda, sem telji sig eiga rétt á framlengingu verktíma um 159 daga vegna tilvika sem talin eru í minnisblöðum gagnáfrýjanda til eftirlits aðaláfrýjanda 14. maí og 25. júlí 2015. Því hafnar aðaláfrýjandi sem krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda.

16 Gagnáfrýjandi reisir kröfur sínar í málinu á því að aðilar hafi ekki samið um áfangaskiptingu verksins, heldur hafi verklok verið miðuð við 1. júní 2015, en það tímamark síðan verið framlengt til 12. sama mánaðar vegna tafatilvika sem viðurkennd voru af hálfu aðaláfrýjanda. Þá telur gagnáfrýjandi að 28 daga frestur verktaka til að koma á framfæri kröfu við verkkaupa samkvæmt grein 0.6.6 í útboðsgögnum eigi ekki við um kröfur um framlengingu verktíma. Nægilegt sé að þær kröfur komi fram fyrir verklok eins og fram komi í lokaákvæði greinarinnar.

17 Ákvæði í útboðsgögnum um framkvæmd og framvindu verks hafa verið rakin. Kom þar skýrt fram í grein 0.4.2 að verkinu skyldi skilað í þremur áföngum, 15. apríl, 1. maí og 1. júní 2015, að viðlögðum dagsektum eða tafabótum samkvæmt grein 0.5.4. Samkvæmt þeirri grein skyldi greiða tafabætur fyrir hvern almanaksdag sem drægist að ljúka einstökum áföngum fram yfir tilgreinda skiladaga. Verkáætlun sem gagnáfrýjandi vann í tengslum við tilboðsgerðina var í fullu samræmi við þá áfangaskiptingu sem að framan greinir.

18 Þá bera samskipti starfsmanna aðila með sér að ekki hafi verið ágreiningur um að verkinu skyldi skilað í áföngum. Þannig var í orðsendingu eftirlits aðaláfrýjanda 13. apríl lýst áhyggjum af framvindu verksins og minnt á að samkvæmt útboðsgögnum ættu undirstöður og gólfplata að vera tilbúnar 15. apríl, yfirbygging 1. maí og verkinu að fullu lokið 1. júní. Dagsektir myndu hefjast frá þessum dagsetningum. Orðsendingunni var svarað með minnisblaði gagnáfrýjanda 16. apríl og voru þar ekki gerðar athugasemdir við tilgreinda áfangaskiptingu. Með orðsendingu eftirlits sama dag voru skiladagsetningar áréttaðar og tekið fram að dagsektir að fjárhæð 500.000 krónur væru „byrjaðar að telja frá og með deginum í dag“. Í verkáætlunarfundargerðum 24. apríl og 8. maí kom fram að verkkaupi hefði samþykkt framlengingu verktíma en verktaki hefði unnið á dagsektum vegna undirstaða og gólfplötu frá 20. apríl og vegna yfirbyggingar frá 1. maí. Ekki eru efni til að rekja frekar gögn um samskipti aðila á verktímanum en þau bera ekki með sér að ágreiningur hafi verið um upphaflegar skiladagsetningar.

19 Samkvæmt framangreindu er ótvírætt að aðilar sömdu um áfangaskiptingu verksins. Breytir ekki þeirri niðurstöðu að úttekt opinberra aðila hafi ekki farið fram vegna einstakra verkáfanga í samræmi við grein 0.8.7 í útboðsgögnum, sem gagnáfrýjandi vísar jafnframt til, enda var það gagnáfrýjanda að hlutast til um slíka úttekt samkvæmt því sem fram kemur í þeirri grein. Samkvæmt ótvíræðu orðalagi greinar 0.6.6 í útboðsgögnum bar gagnáfrýjanda að hafa uppi kröfur um framlengingu verktíma innan 28 daga frá því að kröfuréttur stofnaðist og í síðasta lagi, að því er varðaði kröfur vegna einstakra verkþátta, áður en þeim verkþáttum lyki.

20 Eins og að framan er rakið hafði gagnáfrýjandi uppi kröfu um framlengingu verktíma vegna átta tilgreindra atvika með minnisblaði, sem dagsett var 25. júlí 2015 en fram kemur í gögnum málsins að hafi verið sent eftirliti aðaláfrýjanda degi síðar. Undir rekstri málsins í héraði var fallið frá kröfu um framlengingu verktíma vegna liðar sjö í minnisblaðinu. Öðrum tölusettum kröfum gagnáfrýjanda samkvæmt minnisblaðinu var hafnað með orðsendingu eftirlitsins 23. ágúst 2015 og kemur þar fram að þær hafi í öllum tilvikum verið of seint fram komnar samkvæmt framangreindum samningsákvæðum. Var aðaláfrýjanda því þegar af þeirri ástæðu heimilt að krefja gagnáfrýjanda um tafabætur á grundvelli samnings þeirra.

21 Í sama minnisblaði voru einnig áréttaðar fyrri kröfur sem fram komu í minnisblaði gagnáfrýjanda 14. maí um átta daga framlengingu vegna ýmissa atvika, en sem fyrr greinir hafði eftirlit aðaláfrýjanda fallist á hluta krafna samkvæmt því minnisblaði. Samkvæmt gögnum málsins voru kröfur gagnáfrýjanda að þessu leyti og samskipti aðila í kjölfarið innan þeirra tímafresta sem kveðið var á um í grein 0.6.6 í útboðsgögnum. Gerð er grein fyrir þessum kröfum gagnáfrýjanda í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til röksemda héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða að ekki séu efni til að hnekkja niðurstöðu aðaláfrýjanda um að hafna kröfum gagnáfrýjanda um frekari framlengingu verktíma vegna þeirra atvika sem þar eru rakin.

22 Gagnáfrýjandi byggir einnig á því að að heimilt sé að lækka umsamdar tafabætur með vísan til greinar 5.2.7 í ÍST 30:2012 þar sem segir: „Ef ekki hefur verið samið sérstaklega um áfangaskil og hluti verks er tekinn út sérstaklega og tekinn í notkun skal endurskoða ákvæði um tafabætur.“ Sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að aðilar hafi samið um áfangaskil verksins. Þá var ekki gert ráð fyrir því í útboðsgögnum að sérstök úttekt færi fram við lok hvers verkáfanga og liggur fyrir að slík úttekt fór ekki fram. Er ekki unnt að fallast á það með gagnáfrýjanda að ákvæði almennra útboðs og samningsskilmála um verkframkvæmdir gangi framar ákvæðum útboðsskilmála sem samið var um í málinu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. október 2007 í máli nr. 58/2007. Ekki er heldur unnt að fallast á það með gagnáfrýjanda að verkið hafi verið tekið í notkun á verktímanum þótt flugfarþegar hafi getað farið um framkvæmdasvæðið á þeim tíma sem framkvæmdir áttu sér stað. Í þessu sambandi hefur gagnáfrýjandi einnig vísað til þess að aðaláfrýjandi hafi hagnýtt sér hluta verksins frá 29. júní 2015 en þá hafi hafist vinna við innanhússfrágang á svæði sem nefnt var „tapaðfundið“. Það fær ekki stoð í verkfundagerðum aðila og lýsti eftirlitsmaður aðaláfrýjanda því hér fyrir dómi að sú vinna hefði ekki hafist fyrr en í ágúst. Með vísan til alls framangreinds er því hafnað röksemdum gagnáfrýjanda um lækkun tafabóta á þessum grunni.

23 Loks byggir gagnáfrýjandi á því að víkja skuli til hliðar ákvæðum samnings aðila um verktíma og fjárhæð tafabóta með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísar gagnáfrýjandi einkum til þess að fjárhæð tafabóta sé óhófleg, verktími hafi verið óeðlilega stuttur og verkið tekið miklum breytingum á verktímanum. Þá er á því byggt að aðaláfrýjandi geti ekki borið fyrir sig tímafrest samkvæmt grein 0.6.6 í útboðsgögnum þar sem ákvæðinu hafi ekki verið fylgt í framkvæmd, auk þess sem ákvæðið sé ósanngjarnt. Enn fremur verði ekki séð að aðaláfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni við það að verkinu seinkaði.

24 Gerð hefur verið grein fyrir ákvæðum útboðslýsingar um verktíma, dagsektir og kröfur verktaka. Gagnáfrýjandi er reynslumikill verktaki sem hafði áður tekið að sér mörg verk við flugstöðina og voru starfsmenn hans því vel kunnugir aðstæðum þar. Gerði hann engar athugasemdir við framangreind ákvæði útboðslýsingar á tilboðstímanum eða við undirritun verksamnings. Þá var verkáætlun sem hann vann í fullu samræmi við útboðsgögnin. Um er að ræða hefðbundin samningsákvæði á þessu sviði og er ekki unnt að líta svo á að þau hafi verið ósanngjörn eða í andstöðu við viðskiptavenju. Fyrir liggur að í útboðsgögnum var verkinu markaður skammur tími en allt að einu tók gagnáfrýjandi að sér að vinna verkið í samræmi við það sem þar var kveðið á um. Í ljósi reynslu hans af verkum sem þessum hlaut hann að gera sér fulla grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann gekkst undir með samningsgerðinni, þar á meðal um verktíma. Niðurstaða matsgerðar dómkvadds matsmanns um eðlilegan verktíma, sem gagnáfrýjandi aflaði við meðferð málsins, breytir engu í því efni. Að þessu virtu er ekki hægt að fallast á það með gagnáfrýjanda að aðstaða aðila við samningsgerðina, efni samningsins eða önnur atvik því tengd hafi verið með þeim hætti að gefi tilefni til að víkja samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá er jafnframt til þess að líta að samkvæmt grein 5.2.6 í ÍST:30 þarf verkkaupi ekki að sanna tjón sitt ef kveðið er á um tafabætur í verksamningi, sem raunin er í máli þessu.

25 Samkvæmt framangreindu ber að sýkna aðaláfrýjanda af kröfum gagnáfrýjanda,

26 Gagnáfrýjanda verður gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, Isavia ohf., er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Íslenskra aðalverktaka hf.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 3.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.