28/2023

Útdráttur

A og B deildu um lögheimili dóttur þeirra, C, umgengni við hana og greiðslu meðlags.

Með dómi héraðsdóms var kveðið á um að C skyldi eiga lögheimili hjá B. Þá var mælt fyrir um umgengni C við A með tilgreindum hætti og skyldu A til að greiða meðlag með C. Við meðferð málsins í Landsrétti áttu dómendur samtal við C. Í dómi réttarins kom fram að það væri enn vilji C að lögheimili hennar væri hjá A líkt og fram hefði komið við meðferð málsins í héraði. Þrátt fyrir þá afstöðu hefði ekkert komið fram sem gæfi til kynna að flutningur lögheimilis C frá A til B í janúar 2023 hefði raskað hagsmunum C á þann hátt að af þeirri ástæðu væri rétt að endurskoða niðurstöðu héraðsdóms um lögheimili. Yrði ekki annað ráðið af gögnum málsins en að flutningur lögheimilisins hefði gengið eins vel og væntingar hefðu getað staðið til, þótt ágreiningslaust væri að hann hefði verið erfiður fyrir C. Þá hefðu engin gögn verið lögð fram í málinu fyrir Landsrétti sem hnekktu þeirri niðurstöðu dómkvadds matsmanns í héraði sem lögð var tilgrundvallar í niðurstöðu héraðsdóms um að vilji C til að hafa lögheimili sitt hjá A frekar en B réðist af neikvæðri afstöðu A til B frekar en raunverulegum vilja C. Gilti hið sama um þá niðurstöðu matsmanns og héraðsdóms að B væri líklegri en A til að viðhalda og stuðla að góðu og heilbrigðu sambandi C við hitt foreldrið. Að teknu tilliti til þessa og aldurs og þroska C yrði ekki fallist á eins og atvikum málsins væri háttað að unnt væri að leggja yfirlýsingu C um hvar hún vildi hafa lögheimili til grundvallar niðurstöðu málsins. Af hálfu A og B hefði ekki verið bent á neina hnökra á fyrirkomulagi umgengni samkvæmt héraðsdómi að því gefnu að niðurstaða um lögheimili C yrði óbreytt. Samkvæmt þessu þóttu ekki efni til að breyta því fyrirkomulagi sem þar hefði verið kveðið á um. Gilti hið sama um ákvörðun meðlags. Var héraðsdómur því staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og K-kk-nf H-kk-nf og H-kk-nf H. V-x-x sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 10. janúar 2023. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 23. desember 2022 í málinu nr. E- [...]/2021.

2

Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt þannig að lögheimili barnsins C verði hjá áfrýjanda. Þá krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða henni einfalt meðlag með barninu, eins og það ákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni, frá 23. desember 2022 til 18 ára aldurs þess.

Jafnframt krefst áfrýjandi þess að kveðið verði á um inntak umgengni barnsins við það foreldri sem ekki fær lögheimili. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Dómendur áttu samtal við barnið 10. maí 2023. Við upphaf aðalmeðferðar í Landsrétti var málsaðilum kynnt óbreytt afstaða barnsins til þess hvar það vildi hafa lögheimili sitt, sbr. 3. mgr. 43. gr. barnalaga nr. 76/2003.

5

Við aðalmeðferð málsins gáfu áfrýjandi og stefndi viðbótarskýrslur. Þá gaf vitnið D sálfræðingur viðbótarskýrslu.

Málsatvik og sönnunarfærsla

6

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi ríkir ágreiningur milli áfrýjanda og stefnda um lögheimili barns þeirra. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að það þjónaði best hagsmunum barnsins að lögheimili þess væri hjá stefnda þrátt fyrir að barnið hefði lýst því yfir að það vildi frekar að það væri hjá áfrýjanda. Byggðist sú niðurstaða héraðsdóms einkum á því sem fram kom í matsgerð, sem lá fyrir héraðsdómi, um að afstaða barnsins réðist fremur af neikvæðri afstöðu áfrýjanda til stefnda en raunverulegum vilja þess. Þá væri stefndi líklegri en áfrýjandi til að stuðla að umgengni og samskiptum við hitt foreldrið. Tók héraðsdómur þannig undir þá niðurstöðu matsmanns að stefndi væri líklegri en áfrýjandi til að viðhalda og stuðla að góðu og heilbrigðu sambandi barnsins við hitt foreldrið.

7

Um málsatvik fram að uppkvaðningu héraðsdóms er vísað til hins áfrýjaða dóms.

Verður hér einungis vikið að atvikum eins og þeim er lýst af áfrýjanda og stefnda eftir uppkvaðningu héraðsdóms þegar lögheimili barnsins var flutt frá áfrýjanda til stefnda.

8

Í viðbótarskýrslu áfrýjanda fyrir Landsrétti kom fram að hún hefði í mars 2023 fluttí íbúð í eigu móður sinnar í [...] en móðir hennar búi hins vegar ekki þar. Spurð um líðan barnsins í dag kvaðst hún skynja mikla togstreitu milli þess og stefnda. Það hefði verið flókið fyrir barnið að skipta um skóla á miðjum vetri og væri það að ganga í gegnum miklar breytingar. Spurð hvenær barnið hefði flutt til stefnda eftir uppkvaðningu héraðsdóms kvað hún það hefði verið að lokinni ferð hennar og þess til [...] 13. janúar 2023. Kvað hún stefnda hafa veitt sér heimild til að fara með barnið til [...]til þess að heimsækja stjúpföður áfrýjanda sem þar búi. Eftir heimkomu hefði núverandi fyrirkomulag samkvæmt héraðsdómi tekið við. Hefði barnið þá verið í tíu daga í senn hjá stefnda og fjóra hjá sér. Spurð hvort átt hefði sér stað samtal milli hennar og stefnda um þær breytingar sem orðið hefðu með hinum áfrýjaða dómi svaraði hún því neitandi og kvað samskipti þeirra ekki vera góð. Hefðu þær breytingar sem orðið hefðu með dómi héraðsdóms leitt til þess að henni liði eins og hún hefði ekki lengur neitt móðurhlutverk. Spurð um hvort aðlögun hefði farið fram við flutning lögheimilis barnsins til stefnda sagði hún að ekki hefði verið staðið að því eins og hún hefði kosið. Barnið hefði skipt um skóla í febrúar 2023 og væri nú í [...]skóla. Hefði áfrýjanda verið tilkynnt um skólaskiptin degi áður með bréfi frá Reykjavíkurborg og hefði hún ekkert haft um það að segja. Hún teldi að æskilegt hefði verið að barnið kláraði skólaárið í sama skóla. Stefndi hefðiekki verið í neinum samskiptum við hana vegna þessarar breytingar. Hún hefði ekki fengið miklar upplýsingar frá skólanum eftir að barnið byrjaði þar en væri skráð á samskiptaforritið Mentor og þá hefði skólastjórinn hringt í sig eitt sinn til að greina henni frá því að barnið hefði kvartað yfir vanlíðan í skólanum og jafnframt spurt sig hvernig aðkoma hennar hefðiverið að skólaskiptunum. Kvaðst hún hafa heimsótt skólann á afmælisdegi barnsins og samtímis hitt kennara og starfsfólk skólans.

9

Spurð um upplifun sína á því hvernig daglegri umönnun barns væri háttað eftir að það flutti til stefnda kvað hún barnið hafa verið tekið úr „rútínu“, til dæmis með því að stunda ekki fimleika sem áfrýjandi kvaðst þegar hafa greitt fyrir. Þá væri barnið ekkert í samskiptum við vini sína í [...] nema þegar það dveldi hjá áfrýjanda. Stefndi væri mikið í vinnunni og hefði af þeim sökum móðir hans og frænkur sótt barnið í skóla.

Áfrýjandi kvaðst hafa sveigjanlegan vinnutíma og gjarnan vilja fá meiri tíma með barninu. Væri nálgun hennar og stefnda á barnauppeldi ólík, sérstaklega þar sem áfrýjandi væri alin upp í [...] og sæi hlutina þess vegna frá öðru sjónarhorni. Sagði áfrýjandi stefnda leggja mikla áherslu á að barnið væri eitt og gangi eitt úr skólanum sem henni þætti ekki eðlilegt og það legði auknar byrðar á herðar þess. Sagði áfrýjandi barn iðuna sérvel með systur sinni og þá ætti það einn góðan viní [...]skóla. Áfrýjandi teldi barnið hins vegar ekki „blómstra“. Það saknaði vina sinna í [...] og að vera í íþróttum. Barnið væri ekki í neinum tómstundum en áfrýjandi hefði greitt fyrir söngtíma. Öllu hefðiverið „kippt úr sambandi“ hjá barninu á stuttum tímaog að ekki væri hlustað á vilja þess. Barnið horfði mikið á sjónvarp hjá stefnda og þá væri hundur á heimilinu. Stefndi vildi að barnið færi eitt út með hundinn sem því þætti erfitt.

Barnið hefði fengið sýkingar sem áfrýjanda þætti að stefndi hefði ekki hafa tekið nægilega fast á. Hefði áfrýjandi því farið með barnið til læknis vegna þessa. Sagði áfrýjandi umgengni við barnið hafa gengið ágætlega með því fyrirkomulagi sem var áður þegar lögheimili barnsins var hjá henni en ekki stefnda eins og nú væri. Barnið talaði mikið um öskur á heimili stefnda ogaðþvíl iði ekki vel þar. Barnið væri mjög líkt móðursinni.

10

Í framburði áfrýjanda kom fram að hún hefði leitað sér aðstoðar sálfræðinga. Barnið væri á biðlista hjá EMDR- sérfræðingi en um væri að ræða áfallameðferð. Þá hefði barnið verið að hitta sálfræðing fyrir þremur árum, G, en það hefði ekki verið ánægt með hana. Áfrýjandi bæri ekki traust til hennar þar sem hún hefði neitað að afhenda henni gögn og þær hefðu ekki verið í góðum samskiptum. Spurð um hvernig fyrirkomulag umgengni samkvæmt héraðsdómi hefði gengið kvað áfrýjandi það hafa gengið vel þar sem hún og barnið væru svo samrým d. Þó kvað áfrýjandi þetta hafa reynst sér erfitt þar sem henni liði eins og verið væri að banna henni að vera með barninu sínu. Eftil þess kæmi að barnið væri með lögheimili hjá henni myndi það búa í [...] í húsnæði móður áfrýjanda að því gefnu að móðir hennar byggi ekki þar sjálf.

Barnið færi þá aftur í skóla í [...]. Ef til þess kæmi að niðurstaða Landsréttar yrði sú sama og héraðsdóms myndi hún geri sitt besta til að sinna barninu og vera eins nálægt þvíog hægt væri. Sagðist hún talavið barnið í síma eins oft og hægt væri. Kvaðst hún vilja bjóða barninu góðan dag og góða nótt og þetta endurspeglaðist frá þeim menningarheimi sem hún væri alin uppí á [...]. Þó leyfði hún barninu að stýra þessu en hún tali við barnið að minnsta kosti einu sinni á dag í síma, jafnt á íslensku sem [...]. Spurð hvort hún hvetji til jákvæðra samskipta milli barns og stefnda kvaðst áfrýjandi gleðjast yfir því þegar stefndi væri góður við barnið en væri ósátt þegar stefndi kæmi illa fram við það. Kvað áfrýjandi stefnda vera skapstóran og eiga það til að öskra á barnið.

11

Í viðbótarskýrslu stefnda fyrir Landsrétti lýsti hann atvikum eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp. Kvað hann að á þeim tíma hefði verið búið að ákveða að áfrýjandi og barnið færu til [...] og engin ástæða hefði verið til að breyta því. Eftir heimkomu þeirra þaðan í janúar 2023 hefði það fyrirkomulag sem kveðið var á um í héraðsdómi byrjað. Kvaðst hann hafa farið með barnið í skólann í [...] á hverjum degi þegar ekki var lokað yfir [...] til [...] vegna veðurs. Kvaðst hann hafa flutt skrifstofu sína tímabundið á [...]til þess að geta sinnt þessu betur. Í framhaldinu hefði þó verið ákveðið að barnið myndi skipta um skóla og hefði það sjálft valið [...]skóla að vel ígrunduðu máli. Þetta hefði gerst hratt og verið gert í samráði við hlutaðeigandi aðila.

Stefndi tók undir með áfrýjanda að samskipti þeirra væru ekki alltaf með besta móti.

Áfrýjandi hefði ekki mætt í foreldraviðtal sem fyrirhugað var út af skólaskiptunum.

Hefðu skólaskipti barnsins tekið um einn mánuð með tilheyrandi aðlögun. Teldi hann skólavist barnsins í [...] skóla hafa gengið vel. Áfrýjandi hefði farið með barnið aftur í til [...] yfir páskana, nánar tiltekið 30. mars til 18. apríl síðastliðinn. Kvaðst stefndi hafa tekið tillit til vilja og þarfa áfrýjanda og barnsins eins og unnt væri. Spurður um hvernig barninu gengi að sinna tómstundum og að eignast vini kvað hann það hafa gengið vel og sagði að samkvæmt skólastarfsmönnum hefði barnið aðlagast skólaumhverfinu vel. Það hefði fengið vin heim í næturgistingu oghaldið afmæli fyrir vini sína. Varðandi tómstundir hefði ekki verið hægt að sinna fimleikum með besta móti sem barnið hefði sótt í [...]. Það hefði þó verið reynt er stefndi varmeð skrifstofu sína á [...]. Þá væri barnið ekki byrjað í tómstundum í [...]. Það skýrðist að hluta til af því að fagaðilar hefðu mælt með því að ekki yrði of mikið um breytingar hjá barninu. Það þyrfti tíma til að aðlagast nýju umhverfi. Reynt hefði verið að setja barnið á dansnámskeið og það hefði ekki viljað fara í fimleika í [...]. Þá væri barnið spennt fyrir fótbolta og körfubolta þar sem vinir þessí [...]stunduðu þær íþróttir. Nú væri verið að skoða sumarnámskeið sem barnið gæti sótt. Stefndi teldi líðan barnsins vera betri en hann hefði þorað að vona. Það hefði tekið stórkostlegum framförum í námi og ætti marga vini. Það væri fariðað treysta sér til að fara eitt út að leika sér og væri byrjað að vera öruggt með sig í umhverfinu. Kvað stefndi barnið vera glatt og hamingjusamt barn sem stæði sterkum fótum félagslega. Á heildina litið finndist honum þetta ganga vel miðað við þann stutta tíma sem fyrirkomulag samkvæmt hinum áfrýjaða dómi hefði varað en samt væru vissulega hlutir sem þurfti að vinna í.

Spurður um hvernig honum þætti samskipti við áfrýjanda ganga svaraði hann því að það gengi misjafnlega. Þætti honum það valda rótleysi hjá barninu ef áfrýjandi værií of miklum samskiptum þegar barnið væri hjá honum og öfugt. Það væri hans skoðun að barnið ættiað fá frið í því umhverfi sem það væri hverju sinni. Kvað hann áfrýjanda hringja í barnið og tala við það á íslensku en svo væri samtalið fært yfir á [...] og barnið yfirheyrt um allskonar atriði. Spurður um hvort hann leggði mikla áherslu á að barnið væri einsamalt líkt og áfrýjandi hefði haldið fram kvað hann áfrýjanda gera of mikið úr því. Aðeins hefðiverið um eitt skipti að ræða er stefndi hafði farið með yngri dóttur sína á leikskólann hinum megin við götuna þar sem hann byggi og hefði barnið verið veikt og af þeim sökum þurft að vera eitt heima í nokkrar mínútur. Kvaðst stefndi ekki leggja sérstaka áherslu á að barnið væri eitt en vildi byggja upp sjálfstraust hjá því hægt og rólega svo þaðg æti með tíð og tíma gengið eitt heim úr skólanum og leikið sér úti með vinum sínum. Barnið hefði þó hingað til aldrei gengið eittí eða úr skólanum. Þætti stefnda barnið vera innrætt af áfrýjanda um að það væri hættulegt fyrir það að vera eitt úti.

12

Kvaðst stefndi hafa leitað til ráðgjafa í skólanum og þá hefðu hann og barnið hitt G sálfræðing í alls fimm skipti. Hefðihann reynt að fylgja ábendingum sérfræðinga um hvað mætti betur fara. Þá hefði hann jafnframt leitað sér aðstoðar og ráðgjafar frá margskonar sérfræðingum. Kvað stefndi málið allt saman flókið og mikilvægt væri að stíga varlega til jarðar barninu í hag. Spurður um hvert markmiðið væri með þessari ráðgjöf svaraði hann því að það væri til að koma á ró og jafnvægi fyrir barnið og veita því farveg til að tjá sig án aðkomu foreldra sinna. Spurður um fullyrðingar áfrýjanda um læknisheimsóknir barnsins kvaðst hann hafa farið með barnið til læknis vegna sýkingar í hálsi en ekki áfrýjandi. Hann hefði farið með barnið til læknis þegar þess væri þörf og hafnaði því að þeim málum væri ekki sinnt af hans hálfu. Spurður um daglegt líf sitt með barninu kvað hann það vera gott. Barnið færi oft heim til móður hans eða móðursystur eftir skóla. Síðan væri heimanámi sinnt og eftir atvikum væri barnið með vinum sínum. Kvað stefndi sig hafa gætt að tilmælum matsmanns um aðlögun barnsins vegna flutnings þess. Samband hans og barnsins væri gott þó það væru vissulega árekstrar eins og við væri að búast. Breytingarnar hefðu verið viðbrigði fyrir barnið og að hann og barnið væru ekki alltaf sammála. Þá hefðu hann og áfrýjandi mismunandi sýn áaga. Kvaðst stefndi stundum þurfa að ræða við barnið með ákveðni en hann teldi sig ekki gera það með óeðlilegum hætti. Spurður um hvort hann öskraði á barnið kvað hann það ekki vera rétt þótt vissulega hækkaði hann stundum róminn. Kvaðst hann þurfa að setja barninu mörken hann teldi sig gera það með eðlilegum hætti. Hann kvaðst ekki vera fullkominn í öllu. Hann hefði leitað sér ráðgjafar hvað varðaði samskipti við barnið eins og fyrr greinir. Spurður um hvort hann teldi að sú afstaða barnsins að vilja fremur vera með lögheimili sitt hjá móður myndibreytast sagðist hann ekki vera viss um það. Barninu liði vel og allt gengi vel.

Það væri hans sannfæring að það væri barninu fyrir bestu að hafa lögheimili hjá honum frekar en áfrýjanda. Spurður um hvernig hann talaði um áfrýjanda á heimilinu kvaðst hann reyna að tala sem minnst um hana en reyndi þó að tala um hana af virðingu. Sagði stefndi að barnavernd hefði ekki haft afskipti af málefnum fjölskyldunnar frá því í ársbyrjun 2022.

13

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gaf loks vitnið D, sérfræðingur í klínískri sálfræði og dómkvaddur matsmaður í héraði, viðbótarskýrslu. Í framburði hann kom fram að hann hefðiekki hitt málsaðila frá því að matsvinnu lauk í héraði. Kvaðst hann ekki muna til þess að hafa lagt til sérstaka nálgun til aðlögunar barnsins ef til flutnings þess kæmi til stefnda. Kvaðst hann hafa lagt sérstaka áherslu á brúa þyrfti gjá sem væri á milli barnsins og stefnda og væri aðkoma og nálgun áfrýjanda mikilvæg hvað það varðaði í ljósi þess hversu sterkt samband væri milli barnsins og áfrýjanda.

Spurður um hvað lægi að baki vilja barnsins til að hafa frekar lögheimili hjá móður svaraði vitnið því til að barnið væri samofið áfrýjanda og hefði hún mikil áhrif á barnið. Barnið upplifði það í raun sem svo að það hefði ekki leyfi til að vera í góðu sambandi við stefnda. Þó væri það tvístígandi og það kæmi fram ýmislegt ósamræmi í orðum þess. Spurður um ástæðu þess að hann teldi í matsgerð stefnda vera líklegri en áfrýjandi til að koma á jafnvægi í lífi barnsins kvað hann það vera vegna viðhorfs stefnda til umgengni barns við áfrýjanda sem hann vildi ekki ganga á en áfrýjandi hefði á hinn bóginn síður áttað sig á að umgengni barnsins við stefnda væri mikilvæg fyrir þroska þess og stöðugleika. Kvað matsmaður barnið njóta öryggis hjá báðum foreldrum, þótt þau nálguðust uppeldi með mismunandi hætti. Þá þyrftu foreldrar og barnið að fá áframhaldandi leiðsögn sérfræðinga svo barnið færi að njóta sín til fulls hjá stefnda. Kvað hann áfrýjanda vera lykilmanneskju til þess að hlutirnir færu að ganga betur vegna sterks sambands hennar við barnið. Spurður um hvort hann teldi að umgengni og samskipti myndu breytast til batnaðar ef foreldrar byggju nær hvort öðru svaraði hann að það væri ekki lykilatriði heldur væri það nálgun foreldra á að koma á jafnvægi í lífi barnsins.

Niðurstaða

14

Í viðtali sem dómendur áttu við barnið kom fram að það væri enn vilji þess að lögheimili þess væri hjá áfrýjanda. Þrátt fyrir þá afstöðu barnsins kom ekkert fram í viðtalinu sem gaf til kynna að flutningur lögheimilis þess frá áfrýjanda til stefnda í janúar 2023 hafi raskað hagsmunum þess á þann hátt að af þeirri ástæðu sé rétt að endurskoða niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um lögheimili. Af skýrslum málsaðila hér fyrir dómi verður heldur ekki annað ráðið en að flutningur lögheimilisins hafi gengið eins vel og væntingar gátu staðið til um þótt ágreiningslaust sé að hann hafi verið erfiður fyrir barnið. Þá hafa engin gögn verið lögð fram í málinu fyrir Landsrétti sem hnekkja þeirri niðurstöðu matsmanns sem lögð var til grundvallar í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að vilji barnsins til að hafa lögheimili sitt hjá áfrýjanda frekar en stefnda ráðist af neikvæðri afstöðu áfrýjanda til stefnda frekar en raunverulegum vilja þess. Gildir hið sama um þá niðurstöðu matsmanns og héraðsdóms að stefndi sé líklegri en áfrýjandi til að viðhalda og stuðla að góðu og heilbrigðu sambandi barnsins við hitt foreldrið. Er þá meðal annars litið til þess sem fyrr hefur verið rakið um að stefndi samþykkti í tvígang að barnið færi með áfrýjanda til [...] eftir uppkvaðningu héraðsdóms sem var til þess fallið að styrkja samband barnsins við móðurfjölskyldu þess. Að teknu tilliti til framangreinds og aldurs barnsins og þroska verður ekki fallist á eins og atvikum máls háttar að unnt sé að leggja yfirlýsingu þess um hvar það vilji hafa lögheimili til grundvallar niðurstöðu málsins.

15

Af hálfu málsaðila hefur ekki verið bent á neina hnökra á fyrirkomulagi umgengni eins og hún var ákveðin í hinum áfrýjaða dómi að því gefnu að niðurstaða um lögheimili barnsins verði óbreytt. Samkvæmt því þykja ekki efni til að breyta því fyrirkomulagi sem þar er nánar kveðið á um. Gildir hið sama um ákvörðun meðlags.

16

Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þar með talið um málskostnað.

17

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.