336/2019

Útdráttur

J og R voru gefin að sök brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940 og lögum nr. 60/1998 um loftferðir með því að hafa um borð í tiltekinni flugvél reynt að tálma því að lögreglumenn framfylgdu ákvörðun Útlendingastofnunar um endursendingu A frá Íslandi til Svíþjóðar. Í dómi Landsréttar var ekki fallist á með J og R að háttsemi þeirra hefði verið refsilaus á grundvelli neyðarréttar og hjálpar í lífsháska, sbr. 13. gr. og 221. gr. almennra hegningarlaga. J og R byggðu einnig á stjórnarskrárbundnu tjáningar og fundafrelsi sínu, sbr. 1. mgr. 73. gr. og 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Talið var að þau mótmæli sem fólust í háttsemi J og R teldust ótvírætt til tjáningar í skilningi 73. gr. stjórnarskrárinnar. Af því leiddi að réttur þeirra til að hafa uppi slík mótmæli yrði aðeins takmarkaður eftir þeim skilyrðum sem greinir í 3. mgr. greinarinnar. Talið var sannað að J og R hefðu með háttsemi sinni brotið gegn 2. mgr. 106. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga og 3. mgr. 42. gr., sbr. 141. gr. laga nr. 60/1998. Við mat á því hvort sakfelling J og R uppfyllti skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar var rakið að sakfelling fyrir háttsemi J og R ætti sér ótvírætt stoð í lögum, það er í fyrrnefndum lagaákvæðum, auk þess sem þær takmarkanir sem í ákvæðunum fælust teldust vera í þágu lögmætra markmiða. Við mat á því hvort sakfelling uppfyllti það skilyrði að teljast nauðsynleg og samrýmast lýðræðishefðum yrði að líta til þess að J og R hefði ekki verið bannað að mótmæla endursendingu A með öllum tiltækum og löglegum ráðum, heldur eingöngu að gera það í flugvélinni með þeim hætti sem þær gerðu. Var því talið að sakfelling uppfyllti öll skilyrði 73. gr., sbr. og 74. gr. stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn yrði í ljósi stjórnarskrárákvæðanna að líta sérstaklega til þess við ákvörðun um refsingu að fyrir J og R hafi vakað að standa vörð um líf og heilsu A, sem þær álitu í hættu, og það hafi þær gert með því að nýta á friðsaman hátt stjórnarskrárvarinn rétt sinn til mótmæla þótt þær hafi í þessu tilviki gengið lengra en heimilt var. Að þessu virtu, því að J og R hefðu ekki hlotið refsingu áður, að verulegur dráttur hefði orðið á málinu og að því hefði verið hafnað að heimfæra háttsemi þeirra undir þau ákvæði í ákæru sem þyngstri refsingu vörðuðu var talið rétt að fresta ákvörðun refsingar J og R skilorðsbundið í tvö ár.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 2. maí 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 2019 í málinu nr. S[…]/2018.

2 Ákæruvaldið krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

3 Ákærðu krefjast sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins.

4 Við aðalmeðferð fyrir Landsrétti var horft á þrjú myndbönd sem tekin voru á farsíma um borð í flugvélinni TFFIV að morgni 26. maí 2016.

Niðurstaða

5 Í ákæru eru ákærðu gefin að sök brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940 og lögum nr. 60/1998 um loftferðir að morgni fimmtudagsins 26. maí 2016 „með því að hafa í félagi, um borð í flugvélinni TFFIV, sem stóð tilbúin til flugtaks fyrir flug FI306 til Stokkhólms, á stæði við Flugstöð Leifs Eiríkssonar staðið upp, hrópað og kallað yfir farþega og flugverja að lögregla væri að flytja mann sem var um borð í vélinni, A, ólöglega úr landi og hvatt aðra farþega til að standa upp og hlýða ekki fyrirmælum flugverja, í þeim tilgangi að tefja flugtak vélarinnar þannig að A yrði færður úr flugvélinni áður en til flugtaks kæmi. Ákærðu dreifðu skömmu áður, í sama tilgangi, einblöðungi sama efnis meðal farþega, fóru ekki að fyrirmælum flugverja um að láta af háttseminni og létu ekki af henni fyrr en þær voru handteknar af lögreglumönnum sem kallaðir höfðu verið til aðstoðar. Með háttsemi sinni reyndu ákærðu að tálma því að lögreglumennirnir […]9007 og […]0531, sem höfðu þá skyldu að framfylgja ákvörðun Útlendingastofnunar um brottvísun A, gætu gegnt starfanum, og röskuðu öryggi flugvélarinnar.“ Líkt og fulltrúi ákæruvaldsins upplýsti við aðalmeðferð fyrir Landsrétti er ranghermt í ákærunni að ákvörðun Útlendingastofnunar hafi verið um brottvísun A, heldur var hún um endursendingu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Ekki verður talið að vörn ákærðu hafi verið áfátt vegna þessa.

6 Í ákæru er háttsemi ákærðu talin varða við 2. mgr. 106. gr., sbr. 20. gr., og 168. gr., til vara 176. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og 3. mgr. 42. gr., sbr. 141. gr. laga nr. 60/1998. Í hinum áfrýjaða dómi var því hafnað að heimfæra háttsemi ákærðu til 168. gr. almennra hegningarlaga en þær sakfelldar fyrir brot gegn 2. mgr. 106. gr., sbr. 20. gr., og 176. gr. laganna sem og 3. mgr. 42. gr., sbr. 141. gr. laga nr. 60/1998. Ákæruvaldið unir hinum áfrýjaða dómi en ákærðu krefjast sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins. Með vísan til þess sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi verður ekki talið að ágallar séu á ákæru sem leitt geti til frávísunar án kröfu.

7 Ákærðu byggja meðal annars á því að háttsemi þeirra hafi verið refsilaus á grundvelli neyðarréttar og hjálpar í lífsháska, sbr. 13. gr. og 221. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 13. gr. laganna er það verk refsilaust sem nauðsyn bar til að unnið væri í þeim tilgangi að vernda lögmæta hagsmuni fyrir yfirvofandi hættu, þótt með því séu skertir aðrir hagsmunir sem telja verður að miklum mun minni. Ekkert í málinu gefur tilefni til ályktunar í þá veru að nauðsyn hafi borið til þeirrar háttsemi sem um er deilt í þeim tilgangi að vernda lögmæta hagsmuni fyrir yfirvofandi hættu. Því síður getur 221. gr. sömu laga, sem lýsir nánar tiltekið athafnaleysi refsivert, leyst undan refsiábyrgð á þeim athöfnum sem um er deilt í málinu. Framangreindum málsástæðum ákærðu er því hafnað.

8 Ákærðu byggja einnig á stjórnarskrárbundnu tjáningar og fundafrelsi sínu. Bakgrunnur málsins er sá að nokkur mótmæli höfðu átt sér stað vegna fyrirhugaðrar endursendingar A til Svíþjóðar. Líkt og rakið er í hinum áfrýjaða dómi hafði meðal annars komið til mótmæla fyrr um morguninn í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Ljóst er að ákærðu bókuðu far stuttu fyrir flugið og komu á framfæri upplýsingum til annarra farþega um að verið væri að flytja A með ólögmætum hætti úr landi og biðluðu til þeirra um að neita að fara af stað með hann um borð, svo sem með því að neita að festa sætisbelti og standa upp. Fór svo að þær voru færðar með valdi út úr flugvélinni.

9 Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. greinarinnar, eins og henni var breytt með 11. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, er kveðið á um að hver maður eigi rétt á að láta hugsanir sínar í ljós, en hann verði að ábyrgjast þær fyrir dómi. Er hér um víðtæka vernd tjáningarfrelsisins að ræða og hefur ákvæðið verið skýrt svo að í því sé fólginn réttur manna til að miðla upplýsingum með öllum formum tjáningar. Frelsi þetta nær þannig bæði til prentaðs og talaðs máls, auk tjáningar sem felst í annars konar athöfnum. Þá segir í 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 12. gr. laga nr. 97/1995, að menn eigi rétt á að safnast saman vopnlausir, en lögreglunni sé heimilt að vera við almennar samkomur. Með fyrrgreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar er slegið föstum almennum rétti einstaklinga til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir með friðsamlegum hætti. Þá verða ákvæðin ekki túlkuð öðruvísi en svo að af þeim verði leiddur réttur hóps einstaklinga til að nýta saman tjáningarfrelsi sitt með fundum eða sameiginlegum mótmælum. Verða rétti þessum ekki settar skorður nema með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 10. og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem veitt var lagagildi með lögum nr. 62/1994, en um framangreint vísast meðal annars til dóma Hæstaréttar 28. maí 2015 í máli nr. 812/2014 og 30. september 1999 í máli nr. 65/1999.

10 Þau mótmæli ákærðu sem fólust í háttsemi þeirra teljast ótvírætt til tjáningar í skilningi 73. gr. stjórnarskrárinnar. Af því leiðir að réttur þeirra til að hafa uppi slík mótmæli varð og verður aðeins takmarkaður eftir þeim skilyrðum sem greinir í 3. mgr. greinarinnar og áður er lýst, en ótvírætt er að sú refsing sem ákæruvaldið krefst felur í sér eftirfarandi takmörkun á tjáningarfrelsi. Samkvæmt þessu verður að meta hvort sú takmörkun á tjáningarfrelsi sem ákæruvaldið krefst teljist uppfylla fyrrnefnd skilyrði, það er að um hana sé mælt fyrir í lögum og að hún teljist nauðsynleg í þágu þeirra markmiða sem áður eru nefnd. Við mat á hinu fyrstnefnda skiptir og máli sú meginregla íslensks sakamálaréttarfars að allan vafa um það hvort refsiákvæði taki til háttsemi ákærðs einstaklings eigi að virða honum í hag.

11 Ákæruvaldið gefur ákærðu að sök tilraun til brots gegn 2. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Þar segir að sá sem tálmar því að handhafi lögreglu eða tollgæsluvalds gegni skyldustörfum sínum skuli sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Geri maður öðrum opinberum starfsmanni slíkar tálmanir varði það sektum eða fangelsi allt að einu ári. Gögn málsins eru ótvíræð um að með háttsemi sinni hugðust ákærðu tálma því að ákvörðun Útlendingastofnunar um endursendingu A, sem lögreglu bar að framfylgja, næði fram að ganga. Þannig miðuðu upplýsingar þeirra til farþega sem fyrr segir að því að farþegarnir tækju þátt í að koma í veg fyrir að A yrði fluttur með flugvélinni auk þess sem báðar ákærðu báru á þann veg fyrir dómi að þær hefðu vonast til þess að fólk um borð sýndi samstöðu og krefðist þess með ákærðu að A yrði ekki fluttur með vélinni. Þær kveða sig hins vegar ekki hafa vitað að A væri í lögreglufylgd og því verði þær ekki sakfelldar fyrir að tálma störfum þeirra lögreglumanna sem tilgreindir eru í ákæru. Fallast verður á með héraðsdómi að framburður ákærðu um þetta atriði sé ótrúverðugur. Fyrir liggur að þeim var kunnugt um að A hefði verið handtekinn daginn áður í því skyni að senda hann af landi brott og ákærða J-kvk-nf átti fund með honum á lögreglustöðinni það kvöld. Þá bar ákærða R-kvk-nf fyrir dómi að ástæða þess að hún hefði ekki farið beint til A í vélinni og beðið hann um að koma með sér út hafi verið sú að hún „skildi alveg að það væri þú veist ábyggilega einhverjar afleiðingar af því“. Þá verður raunar að telja einsýnt að þær aðgerðir sem ákærðu gripu til, og miðuðu að því að koma A frá borði, voru óþarfar ef þær töldu hann ekki í haldi lögreglu um borð auk þess sem ákærða R-kvk-nf notaði ítrekað aðra persónu fleirtölu í ávarpi sínu til farþega, það er að „þeir“ („they“) væru að flytja A ólöglega úr landi og ef allir stæðu upp yrðu „þeir“ að fjarlægja hann úr vélinni.

12 Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til þess sem greinir í hinum áfrýjaða dómi telst sannað að ákærðu hafi, líkt og í ákæru greinir, staðið upp, hrópað og kallað yfir farþega og flugverja að lögregla væri að flytja A ólöglega úr landi, hvatt aðra farþega til að standa upp og hlýða ekki fyrirmælum flugverja, í þeim tilgangi að tefja flugtak vélarinnar þannig að A yrði færður úr flugvélinni. Með því hafi þær reynt að tálma því að þeir lögreglumenn er höfðu skyldu til að framfylgja ákvörðun Útlendingastofnunar gætu gegnt starfa sínum. Telst háttsemin réttilega heimfærð til 2. mgr. 106. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga.

13 Ákæruvaldið krefst einnig refsingar samkvæmt 176. gr. almennra hegningarlaga en þar segir að valdi maður með ólögmætum verknaði verulegri truflun á rekstri almennra samgöngutækja varði það fangelsi allt að þremur árum, eða sektum ef málsbætur eru. Lögskýringargögn fela ekki í sér skýringar á því hvenær truflun telst veruleg í skilningi ákvæðisins en af almennum málskilningi leiðir að truflunin þarf að vera mikil. Í greinargerð ákæruvaldsins til Landsréttar er áætlað að seinkun vegna háttsemi ákærðu hafi numið um 40 mínútum. Verður ekki fallist á að sú seinkun geti talist veruleg en ljóst er að vélinni hafði þegar seinkað um rúma klukkustund áður en ákærðu hófu að ávarpa flugfarþega. Í ljósi þessa og þess sem áður er rakið, um nauðsyn lagaheimildar til skerðingar á tjáningarfrelsi og að vafa um hvort refsiákvæði taki til háttsemi beri að virða ákærðum í hag, verður ekki talið að háttsemi ákærðu verði heimfærð til 176. gr. almennra hegningarlaga.

14 Loks telur ákæruvaldið að ákærðu hafi brotið gegn 3. mgr. 42. gr., sbr. 141. gr. laga nr. 60/1998, en í fyrrnefnda ákvæðinu segir að farþegum sé skylt að fara eftir fyrirmælum flugstjóra eða annarra flugverja um góða hegðun og reglu í loftfari. Fyrir dómi kvaðst ákærða J-kvk-nf ekki muna eftir fyrirmælum frá flugfreyjum en ákærða R-kvk-nf sagði að flugfreyjur hefðu örugglega beint einhverjum fyrirmælum til hennar en hún teldi sig ekki hafa heyrt með beinum hætti hvað þær sögðu. Fyrir dómi báru vitnin E, F, G og H, sem allar voru flugfreyjur um borð, að ákærðu hefðu verið beðnar um að láta af háttsemi sinni og setjast en þær ekki hlýtt því. Þá bar J flugmaður að flugliðar vélarinnar hefðu verið margbúnir að ítreka við ákærðu að fara eftir öryggisreglum. Auk þess ber það myndband, sem ákærða R-kvk-nf tók, með sér ótvíræð fyrirmæli í þessa veru en þar er hún skýrlega beðin um að fá sér sæti, ella verði henni „hent út úr vélinni“. Samkvæmt þessu telst sannað að ákærðu hafi óhlýðnast fyrirmælum flugverja og með því brotið gegn 3. mgr. 42. gr., sbr. 141. gr. laga nr. 60/1998.

15 Samkvæmt framangreindu brutu ákærðu með háttsemi sinni gegn 2. mgr. 106. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, og 3. mgr. 42. gr., sbr. 141. gr. laga nr. 60/1998.

Líkt og fyrr er rakið verður þeim ekki refsað fyrir háttsemi sína nema að uppfylltum skilyrðum stjórnarskrárinnar um lög, tiltekin markmið og nauðsyn. Sakfelling fyrir háttsemina á sér ótvírætt stoð í lögum, það er í nefndum lagaákvæðum, auk þess sem þær takmarkanir sem í ákvæðunum felast teljast vera í þágu lögmætra markmiða svo sem um allsherjarreglu og réttindi annarra. Við mat á því hvort sakfelling uppfylli það skilyrði, að teljast nauðsynleg og samrýmast lýðræðishefðum, verður að líta til þess að ákærðu var ekki bannað að mótmæla endursendingu A með öllum tiltækum og löglegum ráðum, heldur eingöngu að gera það í flugvélinni með þeim hætti sem þær gerðu, sem fól samkvæmt framansögðu í sér að þær virtu að vettugi fyrirmæli flugverja er vörðuðu öryggi um borð og leituðust við að tálma því að lögreglumenn er höfðu skyldu til að framfylgja ákvörðun Útlendingastofnunar gætu gegnt starfa sínum. Með þessu brutu þær gegn lögum og varð réttur þeirra til að mótmæla að víkja að því marki sem hann stóð því í vegi að öryggisreglum um borð yrði fylgt og flugvélin kæmist af stað. Þá verður ekki talið að flugverjar og síðan lögregla hafi gengið lengra en þörf krafði en ljóst er að ákærðu höfðu ávarpað flugfarþega nokkra stund og neitað að hlýða fyrirmælum áður en tekin var ákvörðun um að fjarlægja þær úr flugvélinni. Sakfelling fyrir nefnd brot uppfyllir því öll skilyrði 73. gr., sbr. og 74. gr. stjórnarskrárinnar og annað það sem ákærðu hafa fært fram í málinu getur ekki orðið til þess að skilyrði sakfellingar teljist ekki vera fyrir hendi. Á hinn bóginn verður í ljósi stjórnarskrárákvæðanna að líta sérstaklega til þess, við ákvörðun um refsingu fyrir nefnd brot, að fyrir ákærðu vakti að standa vörð um líf og heilsu A, sem þær álitu í hættu, og það gerðu þær með því að nýta á friðsaman hátt stjórnarskrárvarinn rétt sinn til að mótmæla, þó svo að í þessu tilviki hafi þær gengið lengra en heimilt var, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 28. maí 2015 í máli nr. 812/2014.

16 Ákærðu hafa ekki hlotið refsingu áður. Þá hefur verulegur dráttur orðið á málinu, sem ákærðu verður ekki um kennt en ákæra var ekki gefin út fyrr en tæplega tveimur og hálfu ári eftir að atvik gerðust og nú er liðið vel á fimmta ár síðan þau áttu sér stað. Þá hefur því verið hafnað að heimfæra háttsemi ákærðu undir 168. eða 176. gr. almennra hegningarlaga. Í ljósi alls þessa og þess sem áður greinir um þýðingu hins stjórnarskrárvarða réttar til að mótmæla er niðurstaðan sú að rétt sé að fresta ákvörðun refsingar og hún falli niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.

17 Eftir þessum úrslitum verða ákærðu dæmdar til að greiða helming dæmdra málsvarnarlauna skipaðra verjenda sinna í héraði. Þá verður þeim gert að greiða helming málsvarnarlauna skipaðra verjenda sinna fyrir Landsrétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, og fjórðung annars áfrýjunarkostnaðar. Sakarkostnaður greiðist að öðru leyti úr ríkissjóði.

Dómsorð:

Frestað er ákvörðun um refsingu ákærðu, J-kvk-ef E-kvk-ef H-kvk-ef og R-kvk-ef F. K-kvk-ef, og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa haldi þær almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærðu greiði, hvor fyrir sig, helming málsvarnarlauna skipaðra verjenda sinna í héraði sem þar voru ákveðin.

Ákærða J-kvk-nf greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, R-kk-ef A-kk-ef lögmanns, sem er í heild 1.147.000 krónur, og fjórðung annars áfrýjunarkostnaðar, sem er í heild 41.224 krónur.

Ákærða R-kvk-nf greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, S-kk-ef A-kk-ef H-kk-ef lögmanns, sem er í heild 1.147.000 krónur, og fjórðung annars áfrýjunarkostnaðar, sem er í heild 41.224 krónur.

Að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði.