86/2023

Útdráttur

X var gefið að sök brot í nánu sambandi og barnaverndarlagabrot með því að hafa á alvarlegan hátt ógnað heilsu og velferð þáverandi kærustu og barnsmóður sinnar, A, og sameiginlegs barns þeirra, B, sem þá var [...] daga gamalt. Með hinum áfrýjaða dómi var X sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin að sök og var brotið heimfært til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var X gert að sæta fangelsi í 12 mánuði og greiða A 1.500.000 króna í miskabætur og B 1.000.000 króna, auk vaxta og dráttarvaxta. Landsréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu X. Fram kom meðal annars í dómi Landsréttar að A hefði verið sérstaklega varnarlaus þar sem hún hefði verið með kornungt barn þeirra í fanginu en við atlöguna hefði jafnframt skapast alvarleg hætta fyrir barnið er A féll í gólfið með það undan atlögu X. Þótti árás X sérstaklega alvarleg í þessu ljósi. Þótt áverkarnir á A hefðu ekki verið verulegir hefði árásin í heild verið til þess fallin að vekja mikla ógn hjá henni. Var talið að með atlögunni hefði X á alvarlegan hátt og með ofbeldi ógnað heilsu og velferð A og B. Var niðurstaða héraðsdóms um að háttsemi X varðaði við 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga staðfest sem og sú niðurstaða að það ákvæði tæmdi sök gagnvart ákvæðum barnaverndarlaga. Þótti refsing X hæfilega ákvörðuð í hinum áfrýjaða dómi, fangelsi í 12 mánuði. Loks var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að X yrði gert að greiða A og B miskabætur en þær voru lækkaðar í 1.000.000 króna til A og í 500.000 krónur til B.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 1. febrúar 2023 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Málsgögn bárust réttinum 2. ágúst sama ár. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 2. desember 2022 í málinu nr. S- [...]/2022.

2

Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

3

Ákærði krefst sýknu af broti gegn 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og af brotum gegn 1. mgr. 98. gr. og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 en að háttsemi hans verði heimfærð undir 217. gr. almennra hegningarlaga og refsing hans milduð. Þá krefst hann þess að miskabótakrafa A verði lækkuð og að miskabótakröfu B verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð.

4

Brotaþolinn A krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

5

Af hálfu brotaþolans B er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

6

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti kom ákærði fyrir dóm til viðbótarskýrslugjafar en áður var spiluð upptaka af framburði hans við aðalmeðferð málsins í héraði. Þá voru spilaðar upptökur af framburði brotaþolans A og vitnanna C, F, G og H við aðalmeðferð málsins í héraði.

Málsatvik og sönnunarfærsla

7

Ákærða er gefið að sök brot í nánu sambandi og barnaverndarlagabrot með því að hafa á alvarlegan hátt ógnað heilsu og velferð þáverandi kærustu og barnsmóður sinnar, A, og sameiginlegs barns þeirra sem þá var [...] daga gamalt. Nánar tiltekið að hann hafi að morgni 2. desember 2020 ruðst inn á heimili brotaþolans A og barns þeirra með því að kýla A hnefahögg í andlit þar sem hún stóð með barnið í fanginu og haldið þeirri árás áfram með ítrekuðum hnefahöggum í andlit hennar þrátt fyrir að hún hefði beðið hann um að hætta vegna þeirrar ógnar sem árásin hefði skapað gagnvart heilsu og velferð barns þeirra. Hafi A fallið fram fyrir sig á stofugólf með barnið í fanginu en hún hefði sleppt taki á því og ýtt eftir gólfinu undan árásinni. Hefði ákærði haldið árásinni áfram gagnvart A með því að rífa í hár hennar og endurtekið kýlt og sparkað í líkama hennar. Allt framangreint með þeim afleiðingum að barn þeirra hefði grátið og A hlotið glóðarauga undir hægra auga, sár á enni og hægra kinnbeini og eymsli í hársverði, við rifbein og yfir háls- og brjósthrygg, auk þess sem í háttseminni hefði falist andleg og líkamleg misþyrming, ógn, yfirgangur, vanvirðing og ruddalegt athæfi gagnvart barninu. Er brotið heimfært í ákæru til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga og 1. mgr. 98. gr. og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga.

8

Í hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin að sök samkvæmt framangreindu og var brotið heimfært til 1. mgr. 218. gr. balmennra hegningarlaga. Var ákærða gert að sæta fangelsi í 12 mánuði og greiða brotaþola Adráttarvaxta. Þá var ákærða gert að greiða nánar tilgreindan sakarkostnað.

9

Ákærði byggir á því að brot hans hafi í hinum áfrýjaða dómi ranglega verið heimfært til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Hann viðurkennir að hafa slegið brotaþolann A tvisvar eða þrisvar í andlitið með flötum lófa en telur að brotið eigi að heimfæra til 217. gr. almennra hegningarlaga. Þá byggir hann á því að brotaþolinn A hafi ekki haldið á barninu er þetta gerðist heldur hafi það verið sofandi í vöggu í stofunni. Eigi af þeim sökum að vísa miskabótakröfu barnsins frá dómi en lækka bætur til brotaþolans A.

10

Við skýrslugjöf fyrir Landsrétti lýsti ákærði því að áður en þau atvik sem ákæran fjallar um hafi átt sér stað hefði hann verið staddur í Reykjavík. Hann hefði verið tekinn af lögreglunni fyrir að bakka á olíudælu og færður á lögreglustöð. Sagði ákærði að þá hefði þetta „gerst með höndina“ í brjáluðu veðri. Kvað ákærði brotaþolann A hafa reynt að fá hann heim í tvo til þrjá sólarhringa. Kvaðst hann hafa hringt í hana úr leigubíl og spurt hvort hún gæti lagt inn á leigubílstjórann því hann ætlaði að koma heim en ákærði sagði hana áður hafa tæmt reikning hans. Hefði brotaþolinn lagt inn á leigubílstjórann og ákærði komist í kjölfarið á Selfoss. Þegar þangað hefði verið komið, á milli klukkan fimm og sjö um morguninn, hefði hann farið í heimsókn til nágranna þeirra og fengið sér í glas með honum. Ákærði kvað brotaþolann hafa heyrt í honum, enda væri hljóðbært í húsinu. Í framhaldinu hefðu fjórir lögreglumenn bankað upp á og tilkynnt honum að hann væri ekki velkominn heim til brotaþolans.

Hefði brotaþolinn sent honum þau skilaboð að hann væri ekki velkominn en á sama tíma hefði hún reynt að fá hann yfir í íbúðina en sagt að hann mætti ekki koma undir áhrifum. Kannaðist ákærði við skjáskot af skilaboðum sem send voru milli hans og brotaþolans 2. desember 2020. Kvaðst ákærði hafa farið og bankað upp á hjá henni og síðan slegið hana með opnum lófa tvö eða þrjú högg við þröskuldinn á hurðinni.

Hefði lögreglan komið aftur á tveimur mínútum. Ákærði sagði að barnið hefði ekki verið í fangi brotaþolans A heldur hefði það verið sofandi í vöggu í stofunni. Hefði barnið farið að gráta og þá hefði „vaknað yfir honum“ og hann hætt. Sagðist ákærði ekki hafa séð barnið. Sagðist ákærði svo hafa gengið inn í íbúðina og farið úr úlpunni en þá hefði lögregluna borið að. Ákærði kvað atvikið hafa varað í „kannski þrjár mínútur“. Spurður kannaðist ákærði hvorki við að brotaþolinn A hefði öskrað né að hún hefði dottið. Kvaðst ákærði ekki hafa upplifað aðstæður á þann hátt að brotaþolinn A hefði verið í lífshættu.

11

Í skýrslu ákærða kom fram að eftir atvik 2. desember 2020 hefði hann farið á fíknigeðdeild, deild 32 A, en í framhaldi þess á Vog. Hefði brotaþolinn A fljótlega óskað eftir að nálgunarbanni gagnvart honum yrði aflétt. Hefði hún haft samband við föður ákærða meðan hann var í meðferð á Vogi, sem hefði komið skilaboðum til hans um að hringja í hana. Ákærði sagði þau hafa haldið jólin saman eftir að hann lauk meðferð. Ákærði kvaðst svo hafa fengið leyfi til að koma á Selfoss á gamlársdag og þá hefði hann hitt barnavernd. Ákærði kvað þau á þeim tíma hafa verið staðráðin í að vera saman. Þau hefðu flutt á [...]í febrúar 2021 og svo á [...]í júní sama ár. Kvaðst ákærði hafa náð að vera edrú í um fimm mánuði en þá hefði hann fallið og þau hætt saman í kjölfarið. Sagðist ákærði hafa byrjað með annarri konu en þá hefði brotaþolinn A óskað eftir nálgunarbanni gagnvart honum. Hefði hún sagt honum að hún færi fram á nálgunarbann til að komast yfir hann tilfinningalega. Þrátt fyrir það hefði hún ítrekað reynt að hafa samband við hann. Ákærði kvaðst hafa haldið sambandi við brotaþolann A vegna barns þeirra. Ákærði sagðist í dag hafa tekið sig á. Hann hefði verið að koma úr meðferð á [...]og væri á leið í langtímameðferð [...].

Við upphaf aðalmeðferðar fyrir Landsrétti var lagt fram læknisvottorð þar sem staðfest er að ákærði hefði verið innritaður á [...]10. til 23. nóvember 2023.

Niðurstaða

12

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru að því frátöldu að brotaþolinn A bar fyrir héraðsdómi að hún hefði dottið á hliðina en ekki fram fyrir sig er ákærði réðst á hana er hún opnaði dyrnar. Verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða því staðfest með þeirri breytingu.

13

Eins og rakið er í dómum Hæstaréttar 9. mars 2022 í máli nr. 42/2021 og 30. mars 2022 í máli nr. 47/2021 lúta ákvæði 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga að broti þar sem tilgreind tengsl eru eða hafa verið milli geranda og brotaþola og geta þau verið með ýmsum hætti. Jafnframt getur verið um að ræða margvíslega háttsemi geranda svo að ákvæðið eigi við. Þó er gert að skilyrði að háttsemin sé með þeim hætti að ógni lífi, heilsu eða velferð þess sem fyrir verður. Á hinn bóginn þarf brotaþoli ekki að verða fyrir beinum eða sjáanlegum líkamsáverkum eða öðru tjóni svo að heimfæra megi háttsemi til 1. mgr. greinarinnar en slíkt getur þó komið til skoðunar við mat á grófleika brots og heimfærslu, einkum að því er varðar 2. mgr. hennar.

14

Samkvæmt orðum sínum einskorðast 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga heldur ekki við endurtekið atferli gagnvart brotaþola. Einstakt tilvik getur fallið þar undir sé um að ræða alvarlega ógnun við líf, heilsu eða velferð brotaþola, án þess þó að atvik séu með þeim hætti að ákvæði 2. mgr. greinarinnar eigi við. Mat á þessu verður einatt atviksbundið og með hliðsjón af tilgangi refsiákvæðis um brot í nánu sambandi svo sem honum er lýst í lögskýringargögnum með frumvarpi er varð að lögum nr. 23/2016 til breytinga á almennum hegningarlögum og gerð er grein fyrir í forsendum fyrrgreindra dóma Hæstaréttar.

15

Fyrir liggur að ákærði og brotaþolinn A voru par og bjuggu saman á þeim tíma er framangreint atvik átti sér stað. Þá áttu þau saman barn svo sem fyrr hefur komið fram.

Samkvæmt því liggur ótvírætt fyrir að tengsl þeirra hafi verið slík að heyra undir ákvæði 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.

16

Sem fyrr segir verður lagt til grundvallar að sannað sé að brotaþolinn A hafi haldið á [...] daga gömul barni þeirra er ákærði kýldi hana óvænt og að tilefnislausu ítrekað með hnefanum í andlitið er hún opnaði dyrnar fyrir honum umræddan dag og að hann hafi veist að henni af slíkri hörku að hún féll á hliðina með barnið í fanginu en að hún hafi í fallinu náð að koma í veg fyrir að barnið slasaðist og ýta því frá. Þá telst sannað að ákærði hafi í beinu framhaldi haldið árásinni áfram gagnvart brotaþolanum A með því að rífa í hár hennar og endurtekið kýlt og sparkað í líkama hennar með þeim afleiðingum sem lýst er í ákæru og fær stoð í fyrirliggjandi læknisvottorði sem staðfest var fyrir héraðsdómi. Var A sérstaklega varnarlaus þar sem hún var með kornungt barn þeirra í fanginu en við atlöguna skapaðist jafnframt alvarleg hætta fyrir barnið er brotaþolinn A féll í gólfið undan atlögu ákærða. Var árás ákærða sérstaklega alvarleg í þessu ljósi. Þótt áverkarnir á brotaþolanum A hafi ekki verið verulegir var árásin í heild til þess fallin að vekja mikla ógn hjá henni og er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að gögn málsins beri með sér á fullnægjandi hátt að hún hafi orðið fyrir andlegu áfalli vegna hennar. Verður talið að með atlögunni hafi ákærði á alvarlegan hátt og með ofbeldi ógnað heilsu og velferð hennar sem og barns þeirra. Verður samkvæmt því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að háttsemi ákærða varði við 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Þá verður staðfest sú niðurstaða að síðastnefnt ákvæði tæmi sök gagnvart fyrrnefndum ákvæðum barnaverndarlaga, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 42/2021. Þykir refsing ákærða hæfilega ákvörðuð í hinum áfrýjaða dómi og verður hún því jafnframt staðfest með vísan til forsendna.

17

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans um að ákærða verði gert að greiða brotaþolum miskabætur staðfest. Um fjárhæð skaðabóta er til þess að líta að í ljósi ungs aldurs barnsins, brotaþolans B, er atvikið átti sér stað liggja eðli máls samkvæmt engin afdráttarlaus sönnunargögn fyrir um mögulegar andlegar afleiðingar þess gagnvart því. Þrátt fyrir það var atlagan þess eðlis að líta verður svo á að hún hafi að fyrra bragði verið til þess fallin að hafa neikvæð áhrif á andlega heilsu þess. Að því virtu og atvikum máls að öðru leyti þykja bætur til þess hæfilega ákveðnar 500.000 krónur eins og í dómsorði greinir. Þá þykja bætur til brotaþolans A hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna eins og í dómsorði greinir.

18

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er staðfest.

19

Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Landsrétti og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en fjárhæð skaðabóta.

Ákærði, X, greiði A 1.000.000 króna með vöxtum eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi.

Ákærði greiði B 500.000 krónur með vöxtum eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.747.129 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Landsrétti, G-kk-ef S-x-x R-kk-ef lögmanns, 272.281 krónu, og Þ-kk-ef Þ-kk-ef lögmanns, 964.224 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, K-kvk-ef E-kvk-ef H-kvk-ef lögmanns, samtals 451.980 krónur.