219/2022

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu LV um að skýrsla yrði tekin fyrir dómi af A meðan á rannsókn málsins stæði, nema að viðstöddum sérstökum lögráðamanni samkvæmt 53. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, er tekið gæti ákvörðun um hvort skorast skyldi undan skýrslugjöfinni að öllu leyti eða að hluta. Í úrskurði Landsréttar var vísað til þess að nánar tilgreindum ákvæðum laga um meðferð sakamála og barnaverndarlaga sé ætlað að mynda verndarumgjörð utan um rannsóknir og dómsmeðferð í málum þar sem grunur leiki á um að brotið hafi verið gegn barni, auk þess sem börnum sé undir þeim kringumstæðum skipaður réttargæslumaður undir rannsókn og meðferð málsins sem ætlað væri að gæta hagsmuna þeirra. Þá væri börnum sem gæfu skýrslu í Barnahúsi leiðbeint um rétt sinn til að skorast undan skýrslugjöf sbr. 117. gr. laga nr. 88/2008, hefðu þau aldur og þroska til að skilja inntak þeirra réttinda, og væri það ekki á færi annarra en þeirra sem gæfi skýrsluna að taka ákvarðanir um í hvaða tilvikum þeirra réttinda skuli neytt. Með vísan til þess var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og fallist á kröfu LV um að umbeðin skýrslutaka færi fram fyrir dómi án viðveru sérstaks lögráðamanns.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og K-kk-nf H-kk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 14. apríl 2022, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14. apríl 2022 í málinu nr. R- [...]/2022 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að tekin yrði vitnaskýrsla fyrir dómi af A án viðveru sérstaks lögráðamanns vegna rannsóknar lögreglu á ætluðum brotum varnaraðila gegn honum. Kæruheimild er í f-lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að framangreind krafa hans verði tekin til greina.

3

Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði krafðist sóknaraðili þess fyrir Héraðsdómi Suðurlands 12. apríl sl. að skýrsla yrði tekin fyrir dómi af brotaþolanum A, sem er [...]ára að aldri, vegna ætlaðra brota varnaraðila gagnvart drengnum sem varðað gætu við 1. mgr. 217. gr. og/eða 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Var beiðnin reist á c-lið 1. mgr. 59. gr. laga nr. 8 8/2008 og þess óskað að skýrslutakan færi fram í Barnahúsi.

5

Þegar lögregla hafði uppi framangreinda kröfu um skýrslutöku af brotaþola 12. apríl 2022 hafði lögregla 11. sama mánaðar tilnefnt brotaþola réttargæslumann vegna rannsóknar á ætluðum brotum varnaraðila gagnvart brotaþola. Hinn tilnefndi réttargæslumaður óskaði eftir því 12. sama mánaðar við sýslumanninn í Vestmannaeyjum að hann yrði sjálfur skipaður sérstakur lögráðamaður brotaþola á grundvelli heimildar í 53. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 í ljósi þess að hinn fasti lögráðamaður brotaþola væri sjálfur sakborningur í sakamálinu sem væri til rannsóknar. Var einkum vísað til þess að brotaþoli ætti rétt á því samkvæmt 117. gr. laga nr. 88/2008 að skorast undan því að gefa skýrslu í málinu í ljósi þess að sakborningur væri faðir brotaþola og ekki væri rétt að setja brotaþola í þá erfiðu siðferðilegu stöðu að bera vitni um afbrot nákomins ættingja. Til að réttargæslumaður gæti sinnt störfum sínum fyrir brotaþola af vandvirkni og heilindum væri mikilvægt að réttargæslumaðurinn yrði sjálfur skipaður sérstakur lögráðamaður brotaþola.

6

Sýslumaður vísaði kröfu réttargæslumannsins frá næsta dag. Í ákvörðun sýslumanns kom meðal annars fram að samkvæmt ákvæðum barnalaga nr. 76/2003 eða lögræðislaga væri sýslumaður ekki þar til bært yfirvald til þess að skipa barni sem væri ólögráða fyrir æsku sakir lögráðamann sem færi með forsjá þess og tæki í krafti forsjár ákvarðanir sem varði persónulega hagi barns, svo sem ákvörðun um að barn skyldi undirgangast skýrslutöku fyrir dómi.

7

Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu hins tilnefnda réttargæslumanns um að skýrslutakan í Barnahúsi færi ekki fram nema að viðstöddum sérstökum lögráðamanni samkvæmt 53. gr. lögræðislaga, sem tekið gæti ákvörðun um hvort skorast ætti undan skýrslugjöf að einhverju eða öllu leyti. Í úrskurði héraðsdóms var vísað til þess að í 2. mgr. 39. gr. laga nr. 88/2008 væri mælt fyrir um að ef brotaþoli væri ólögráða kæmi lögráðamaður fram sem fyrirsvarsmaður hans. Lögráðamaður tæki ákvarðanir fyrir hönd hins ólögráða sem hann væri ekki talinn bera skynbragð á eða væri fær um að taka. Í athugasemdum með greindu ákvæði væri áréttað að ef sá sem væri fastur lögráðamaður brotaþola væri sjálfur sakborningur í sakamáli eða væri að öðru leyti ekki fær um að gæta hagsmuna brotaþola sem skyldi væri rétt að skipa sérstakan lögráðamann samkvæmt 53. gr. lögræðislaga til þess að koma fram fyrir hans hönd. Að mati héraðsdóms þótti þessi athugasemd ekki einungis taka til ráðstafana þar sem fjárræði skorti við meðferð sakamála heldur einnig um ákvarðanir eins og þær sem taka yrði í tengslum við skýrslugjöf brotaþola fyrir dómi. Í ljósi þeirra sérstöku aðstæðna sem uppi væru í málinu væri það mat héraðsdóms að skýrslutakan gæti ekki farið fram án þess að fyrir dóminn kæmi sérstakur lögráðamaður samkvæmt 53. gr. lögræðislaga til að taka afstöðu til þess hvort brotaþoli ætti að skorast undan því að gefa skýrslu.

8

Samkvæmt c-lið 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 fer skýrslutaka fram fyrir dómi af brotaþola meðan á rannsókn stendur ef það er talið æskilegt með tilliti til hagsmuna brotaþola, svo sem ef um börn er að ræða. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sömu laga skal taka skýrslu af brotaþola í sérútbúnu húsnæði fyrir skýrslutöku af börnum, séu þau yngri en 15 ára, nema hagsmunir brotaþolans krefjist þess að annar háttur verði á hafður. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 88/2008 kemur fram í umfjöllun um 9. gr. frumvarpsins að þar sé einkum horft til þeirra hagsmuna barna sem fram komi í meginreglu 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga og 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Yrði ákvæðinu væntanlega fyrst og fremst beitt þegar taka þyrfti skýrslu af brotaþola, til dæmisí kynferðisbrotamáli, og væri átt við þá aðstöðu sem komið hafi verið upp í Barnahúsi.

9

Í þeim tilvikum er grunur leikur á um brot nákomins gagnvart barni skiptir miklu að mál séu réttilega upplýst til að unnt sé að forða barni úr hættulegum aðstæðum, séu þær á annað borð fyrir hendi. Því ber að hraða meðferð þessara mála svo sem kostur er.

10

Samkvæmt 2. gr. barnaverndarlaga er markmið laganna að tryggja að barn sem búi við óviðunandi aðstæður eða barn sem stofni heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laganna skal gefa fulltrúa barnaverndarþjónustu kost á að vera viðstaddur skýrslutöku af barni sem sakborningi í samræmi við ákvæði laga um meðferð sakamála, svo og skýrslutöku af barni sem brotaþola og sem vitni. Á þetta við hvort sem skýrslutaka fer fram hjá lögreglu eða fyrir dómi.

11

Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar eiga allir rétt til friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis og þann rétt má ekki skerða nema með lögum og að brýnni nauðsyn. Hliðstætt ákvæði er í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þessa grundvallarreglu verður á hinn bóginn að virða með hliðsjón af 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Ákvæðið sækir meðal annars fyrirmynd í 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem veitt var lagagildi með lögum nr. 19/2013. Í 1. tölulið þeirrar greinar segir að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.

12

Áður tilvitnuðum ákvæðum laga um meðferð sakamála og barnaverndarlaga er ætlað að mynda verndarumgjörð utan um rannsóknir og dómsmeðferð í málum þar sem grunur leikur á um að brotið hafi verið gegn barni, þar sem hagsmunir barnsins eru hafðir í fyrirrúmi. Því til viðbótar er barni sem er brotaþoli í sakamáli tilnefndur og skipaður réttargæslumaður undir rannsókn og meðferð máls, sem ætlað er að gæta hagsmuna brotaþolans.

13

Í þeim tilvikum sem tekin er skýrsla af barni í Barnahúsi er því leiðbeint um rétt til að skorast undan því að gefa skýrslu samkvæmt 117. gr. laga nr. 88/2008, hafi það aldur og þroska til að skilja inntak þeirra réttinda. Að öðrum kosti verður tekin skýrsla af barninu með hefðbundnum hætti svo sem kostur er. Er um að ræða persónubundin réttindi og getur vitni sem skýrslu gefur hvenær sem er undir skýrslugjöf neitað að tjá sig frekar um atvik máls, eða einstök atriði, hafi það í upphafi skýrslugjafarinnar ákveðið að nýta ekki heimild 117. gr. til að skorast undan skýrslugjöf. Við þær aðstæður er það ekki á færi annarra en þess sem skýrsluna gefur að taka ákvarðanir um í hvaða tilvikum þessara réttinda skuli neytt.

14

Á framangreindum forsendum verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og krafa sóknaraðila um skýrslutöku af brotaþola tekin til greina svo sem í úrskurðarorði er nánar mælt fyrir um.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og tekin til greina krafa sóknaraðila um að fram fari umbeðin skýrslutaka fyrir dómi samkvæmt c-lið 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, af brotaþolanum A, án viðveru sérstaks lögráðamanns.