124/2021

Útdráttur

A höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaábyrgð Í vegna ólögmætrar nauðungarsölu á fasteign hennar. Þá krafðist A miskabóta úr hendi Í vegna nauðungarsölunnar og jafnframt að felldar yrðu niður eftirstöðvar þriggja lána sem hvílt höfðu á fasteigninni. Í dómi Landsréttar kom fram að greiðsluáskorun sú sem birt hefði verið A og nauðungarsölubeiðnin hefðu uppfyllt skilyrði 9. gr. og 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu og samkvæmt því hefðu verið uppfyllt þau skilyrði 1. mgr. 13. gr. sömu laga að nauðungarsölubeiðnin hefði verið í lögmætu formi og að réttilega hefði verið staðið að áskorun til gerðarþola. Ekki var talið að augljósir efnislegir annmarkar hefðu verið á rétti Í til að krefjast nauðungarsölu með því að hærri kröfufjárhæð hefði verið tilgreind í nauðungarsölubeiðni en í greiðsluáskorun enda var óumdeilt í málinu að A hefði í raun verið í vanskilum við Í.

Þá var ekki talið að A hefði sætt óréttmætri mismunun af hálfu Í miðað við aðra sem hefðu verið í sambærilegri stöðu eða að Í hefði brotið gegn friðhelgi einkalífs og eignarrétti A með því að neyta lög- og samningsbundinna heimilda til innheimtuaðgerða. Samkvæmt því hefði A ekki sannað að starfsmenn Í hefðu sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í tengslum við undirbúning og framkvæmd nauðungarsölu á fasteign hennar og var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu

Í af kröfum A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og I-kk-nf E-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 25. febrúar 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 1. febrúar 2021 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna ólögmætrar nauðungarsölu á fasteigninni að [...], Kópavogi, fastanúmer [...], og að stefnda verði gert að greiða honum 3.000.000 króna í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. september 2014 til dómsuppsögu en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Áfrýjandi krefst þess jafnframt að felldar verði niður eftirstöðvar þriggja lána, nr. 1004- 74- [...], 1004- 74- [...] og 1006- 74- [...], sem hvíldu á ofangreindri fasteign, miðað við stöðu lánanna 8. mars 2018. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Atvikum málsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

5

Áfrýjandi byggir kröfu sína um viðurkenningu á skaðabótaskyldu á því að nauðungarsölubeiðni stefnda hafi ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 9. gr. og 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu þar sem ekki hafi verið samræmi milli þeirra fjárhæða sem fram komu í greiðsluáskorun annars vegar og nauðungarsölubeiðninni hins vegar. Nauðungarsölubeiðnin hafi því meðal annars lotið að afborgunum sem ekki voru fallnar í gjalddaga þegar greiðsluáskorun var gerð. Vísar áfrýjandi til úrskurðar Héraðsdóms Suðurlands 29. janúar 2014 í máli nr. Z- 9/2013 því til stuðnings að með þessu hafi verið brotið gegn framangreindum ákvæðum laga nr. 90/1991. Þar sem stefndi hafi verið aðili þess máls og látið hjá líða að kæra úrskurðinn sé hann bundinn af niðurstöðu hans gagnvart áfrýjanda. Samkvæmt því hafi starfsmenn stefnda haft vitneskju um ólögmæti þess að halda til streitu nauðungarsölubeiðninni sem mál þetta varðar. Jafnframt kveður áfrýjandi sambærilegar nauðungarsölubeiðnir hafa verið endursendar bæði á Selfossi og í Reykjavík auk þess sem áfrýjandi hafi afturkallað beiðni í sambærilegu máli á árinu 2015. Sé það því í andstöðu við þá jafnræðisreglu, sem stefnda beri að gæta í starfsemi sinni, að ekki hafi verið fallið frá nauðungarsölubeiðni á fasteign áfrýjanda, sbr. 1. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál. Hafi starfsmenn stefnda með framangreindu gerst sekir um saknæma og ólögmæta háttsemi og brotið gegn friðhelgi einkalífs og eignarrétti áfrýjanda. Þá hafnar áfrýjandi því að hún hefði allt að einu misst fasteign sína á nauðungarsölu þótt sú beiðni stefnda sem mál þetta varðar hefði verið afturkölluð enda hefði nýtt nauðungarsöluferli tekið langan tíma. Að auki séu umtalsverðar líkur á því að hún hefði notið lækkunar vegna leiðréttingar fasteignalána hefði nauðungarsalan ekki farið fram.

6

Áfrýjandi vísar einnig til þess að hún hafi ekki fengið vitneskju um að staðið hefði verið með ólögmætum hætti að nauðungarsölu fasteignar hennar fyrr en í mars 2018 og því hafi hún ekki sýnt af sér tómlæti um gæslu réttinda sinna. Þá séu uppfyllt skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um höfðun máls til viðurkenningar á skaðabótaábyrgð.

7

Miskabótakrafa áfrýjanda er byggð á sömu sjónarmiðum og viðurkenningarkrafan.

Telur áfrýjandi jafnframt að líta verði til stöðu aðila og þess að nauðungarsalan hafi gengið mjög nærri áfrýjanda og fjölskyldu hennar. Auk þess byggir áfrýjandi á því að við ákvörðun miskabóta beri að líta til þess að slíkar bætur eigi að hafa fyrirbyggjandi áhrif og að þær megi nota sem ígildi refsingar.

8

Hvað varðar kröfur áfrýjanda um að eftirstöðvar skulda við stefnda, sem hvíldu á fasteign hennar að [...], verði felldar niður vísar áfrýjandi til þess að brot stefnda á samningsskyldum sínum gagnvart áfrýjanda hafi verið svo alvarlegt að ógilda verði lánssamninga aðila, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Jafnframt hafi forsendur samninganna brostið vegna háttsemi starfsmanna stefnda.

Málsástæður stefnda

9

Stefndi hafnar því að nauðungarsalan hafi verið ólögmæt. Sýslumaður hafi komist að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Hafi stefnda verið rétt að byggja á því enda sé hann ósammála niðurstöðu Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. Z- 9/2013.

10

Nánar tiltekið kveður stefndi nauðungarsölubeiðni sína hafa uppfyllt skilyrði 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/1991 um að fjárhæð kröfu hans hafi verið sundurliðuð og telur rétt að miða þá fjárhæð við vanskil á verðskuldabréfunum á þeim tíma sem beiðnin var gerð. Skýrist mismunur á fjárhæð kröfu stefnda í greiðsluáskorun annars vegar og nauðungarsölubeiðni hins vegar af afborgun sem gjaldféll eftir að greiðsluáskorunin var send áfrýjanda. Áfrýjanda hafi ekki getað dulist að það myndi gerast enda hafi sérstaklega verið tekið fram í greiðsluáskorun að auk gjaldfallinna krafna væri gerð krafa um áfallandi afborganir, vexti, verðbætur og dráttarvexti.

11

Stefndi byggir enn fremur á því að skilyrði bótaábyrgðar séu ekki uppfyllt í málinu.

Bæði sé ósannað að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni. Þá hafi áfrýjandi ekki gætt að skyldu til að takmarka tjón sitt en hún hafi hvorki sannað greiðslugetu sína né greiðsluvilja.

Jafnframt hafi áfrýjandi ekki sótt um leiðréttingu húsnæðislána og frestur til þess hafi verið liðinn áður en fasteign hennar var seld nauðungarsölu. Stefndi hafnar því enn fremur að hafa brotið gegn jafnræði lántaka í málinu enda eigi ákvæði laga nr. 44/1998 ekki við þegar stefndi verji hagsmuni sína með því að krefjast nauðungarsölu eigna.

Auk þess hafi stefndi gætt jafnræðis lántaka með því að grípa til innheimtuaðgerða gagnvart öllum lántökum sem voru í vanskilum til lengri tíma. Þá hafi ekki verið brotið gegn friðhelgi einkalífs og eignarrétti áfrýjanda. Hvað varðar miskabótakröfu áfrýjanda vísar stefndi til þess að í málinu hafi ekki verið um ólögmæta meingerð að ræða heldur beitingu lögbundins og samningsbundins vanefndaúrræðis. Loks byggir stefndi á því að áfrýjandi hafi glatað rétti til skaðabóta vegna tómlætis en hún hafi ekki sett fram kröfur vegna nauðungarsölunnar fyrr en um fjórum árum eftir að hún fór fram.

12

Hvað varðar kröfu áfrýjanda um niðurfellingu eftirstöðva lána sem áður hvíldu á fasteign hennar hafnar stefndi því að skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 sé fullnægt og að forsendur hafi brostið fyrir lánssamningum aðila enda gildi sérreglur laga nr. 4 4/1998 og reglugerða settra á grundvelli þeirra um meðferð slíkra krafna.

Niðurstaða

13

Í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 90/1991 er kveðið á um að sýslumaður skuli, þegar beiðni um nauðungarsölu hefur borist, kanna eftir því sem við á „hvort beiðnin og sá grundvöllur, sem hún byggist á, séu í lögmætu formi, augljósir efnislegir annmarkar séu á rétti gerðarbeiðanda, réttilega sé greint frá gerðarþola ef heimild yfir eigninni er þinglýst eða skráð með samsvarandi hætti, réttilega hafi verið staðið að áskorun til gerðarþola og beiðnin sé komin fram í réttu umdæmi“. Samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis endursendir sýslumaður nauðungarsölubeiðni ef hann telur að „beiðni verði hafnað vegna ákvæða 1. mgr. eða af öðrum sambærilegum ástæðum“. Fyrir liggur að sýslumaðurinn í Kópavogi taldi nauðungarsölubeiðni stefnda fullnægja framangreindum kröfum laga nr. 90/1991.

14

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að greiðsluáskorun sú, sem birt var áfrýjanda 12. ágúst 2013, og nauðungarsölubeiðni stefnda 9. september sama ár uppfylli skilyrði 9. og 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/1991.

Samkvæmt því voru uppfyllt þau skilyrði 1. mgr. 13. gr. sömu laga að nauðungarsölubeiðni væri í lögmætu formi og að réttilega hefði verið staðið að áskorun til gerðarþola. Jafnframt verður ekki talið að augljósir efnislegir annmarkar hafi verið á rétti stefnda til að krefjast nauðungarsölu með því að hærri kröfufjárhæð hafi verið tilgreind í nauðungarsölubeiðni en í greiðsluáskorun enda er óumdeilt í málinu að áfrýjandi hafi í raun verið í vanskilum við stefnda, sbr. hér til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 19. janúar 2016 í máli nr. 1/2016 og 6. janúar 2017 í máli nr. 798/2016. Þá athugast að úrskurður Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. Z- 9/2013 er ekki bindandi um sakarefni máls þessa, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.

Samkvæmt framangreindu verður stefndi ekki talinn hafa gerst sekur um saknæma og ólögmæta háttsemi með því að nauðungarsölubeiðni hans hafi meðal annars lotið að afborgun sem ekki var tilgreind í greiðsluáskorun.

15

Áfrýjandi byggir kröfur sínar einnig á því að sambærilegar nauðungarsölubeiðnir hafi verið endursendar bæði á Selfossi og í Reykjavík auk þess sem áfrýjandi hafi afturkallað beiðni í sambærilegu máli á árinu 2015. Sé það því í andstöðu við þá jafnræðisreglu sem stefnda beri að gæta í starfsemi sinni að ekki hafi verið fallið frá nauðungarsölubeiðni á fasteign áfrýjanda. Stefndi hafnar því aftur á móti að hafa mismunað lántakendum.

16

Á þeim tíma er atvik málsins gerðust fór stefndi, sem þá kallaðist Íbúðalánasjóður, með stjórn og framkvæmd húsnæðismála samkvæmt lögum nr. 44/1998. Gilti jafnræðisregla 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við ákvarðanatöku hans um innheimtuaðgerðir, sbr. einnig 1. gr. fyrrnefndu laganna og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 30. maí 2002 í máli nr. 448/2001. Í þeirri reglu verður talið felast að mismunandi meðferð þeirra sem eru í sambærilegri stöðu sé óheimil nema hlutlægar og málefnalegar ástæður réttlæti hana, sbr. einnig 65. gr. stjórnarskrárinnar. Áfrýjandi hefur lagt fram nokkur gögn til stuðnings framangreindri málsástæðu sinni um að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu í málinu. Af þeim verður þó ekki ráðið í hvaða mæli sambærilegar nauðungarsölubeiðnir hafi verið endursendar frá sýslumanninum á Suðurlandi og hvort hið sama hafi átt sér stað hjá sýslumanninum í Reykjavík.

Jafnframt athugast að ákvörðun um endursendingu var ekki á valdsviði stefnda auk þess sem ekkert liggur fyrir í málinu um að í þeim tilvikum hafi stefndi fallið frá því að neyta lög- og samningsbundinna heimilda til innheimtuaðgerða. Þá eru gögn sem áfrýjandi leggur fram um eitt tilvik árið 2015, þar sem stefndi afturkallaði nauðungarsölubeiðni, því marki brennd að af þeim verður ekki ráðið með vissu hver ástæða afturköllunarinnar var. Samkvæmt öllu framangreindu verður ekki talið að áfrýjandi hafi af hálfu stefnda sætt óréttmætri mismunun miðað við aðra sem voru í sambærilegri stöðu. Loks verður ekki fallist á það með áfrýjanda að stefndi hafi brotið gegn friðhelgi einkalífs og eignarrétti hennar með því að neyta lög- og samningsbundinna heimilda til innheimtuaðgerða.

17

Samkvæmt öllu framangreindu hefur áfrýjandi ekki sannað að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í tengslum við undirbúning og framkvæmd nauðungarsölu á fasteign áfrýjanda. Með vísan til alls hins framangreinda og málatilbúnaðar áfrýjanda er það einnig niðurstaða dómsins að áfrýjandi hafi hvorki fært fyrir því fullnægjandi rök að skilyrði 36. gr. samningalaga séu uppfyllt fyrir ógildingu lánssamninga aðila né að forsendur fyrir þeim hafi brostið. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

18

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar sem tilgreind er í dómsorði án virðisaukaskatts í samræmi við venju.

19

Það athugast að rökstuðningur héraðsdóms fyrir niðurstöðu dómsins er afar knappur hvað varðar aðrar málsástæður áfrýjanda en þær sem lúta að gildi úrskurðar Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. Z- 9/2013 og túlkun á 9. og 11. gr. laga nr. 90/1991.

Er þetta aðfinnsluvert en ekki þykja þó næg efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, E-kk-ef G-kk-ef, 1.000.000 króna.