354/2023

Útdráttur

A höfðaði mál gegn B og krafðist aðallega riftunar munnlegs samnings við B um kaup þess síðarnefnda á 30% hlutafjár í C ehf., til vara að samningur um kaupin yrði ógiltur, en til þrautavara krafðist A efndabóta úr hendi B. Í öllum tilvikum krafðist A miskabóta úr hendi B. Með hinum kærða úrskurði var vara- og þrautavarakröfu A sem og miskabótakröfu hennar vísað frá dómi. Fyrir Landsrétti var deilt um frávísun vara- og miskabótakröfu A. Í úrskurði Landsréttar var rakið að með dómi Héraðsdóms Reykjaness 2021, sem ekki var áfrýjað til Landsréttar, hefði verið komist að þeirri niðurstöðu að samningur hefði komist á um sölu A til B á 30% hlutafjár í C ehf. Málatilbúnaður A í máli þessu tæki allur mið af málsástæðum hennar í hinu eldra máli. Í hinum kærða úrskurði hafi verið talið að A hefði fyrst verið rétt að tefla fram kröfu um riftun eftir að fyrrgreindur dómur héraðsdóms lá fyrir. Með svipuðum hætti mætti segja að A hafi fyrst þá verið rétt að krefjast ógildingar samningsins. Með hliðsjón af þessu og rétti manna samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar væri varhugavert að líta svo á að A hafi fyrirgert rétti sínum til að byggja á þeim málsástæðum sem hún hafði uppi til stuðnings kröfu sinni um ógildingu samningsins.

Var ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun varakröfu A því fellt úr gildi. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um frávísun miskabótakröfu A.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 9. maí 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. apríl 2023 í málinu nr. E- [...] þar sem vísað var frá dómi varakröfu sóknaraðila um að ógiltur yrði munnlegur samningur hennar og varnaraðila um kaup hans á hlutafé í C ehf., sem og kröfu sóknaraðila um miskabætur, sem er hluti af aðal-

, vara- og þrautavarakröfu hennar. Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.

91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar frávísun fyrrgreindra krafna hennar og lagt fyrir héraðsdóm að taka þær til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4

Ágreiningur málsaðila lýtur að eignarhaldi á 30% hlut í einkahlutafélaginu C. Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði mun varnaraðili hafa verið skráður eigandi hlutarins á árunum 2011 til 2016 en sóknaraðili var á sama tíma skráð fyrir 70% hlut.

Þessari skráningu var breytt árið 2017 á þann veg að sóknaraðili væri eigandi alls hlutafjár í félaginu. Höfðu málsaðilar þá slitið sambúð sinni sem mun hafa staðið frá árinu 2005. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 14. október 2021 var sú skráning ógilt og sóknaraðila gert að skrá varnaraðila sem eiganda 150.000 hluta í félaginu sem í samræmi við dómkröfur hans samsvaraði 30% hlut í því. Var dómkrafan reist á því að sóknaraðili hefði munnlega afsalað umræddum 30% eignarhlut til varnaraðila árið 2011. Með skráningu í hlutaskrá hefðu þau eigendaskipti orðið endanleg og bindandi fyrir sóknaraðila og félagið sjálft. Sóknaraðili hélt uppi vörnum í málinu og krafðist sýknu á þeim grundvelli að afsal á 30% eignarhlut í C ehf. hefði aldrei farið fram, hvorki munnlega né skriflega, enda hafi hún alla tíð verið raunverulegur eigandi alls hlutafjár í félaginu. Um ástæður þess að varnaraðili var um nokkurra ára skeið skráður hluthafi í félaginu sagði í greinargerð sóknaraðila til héraðsdóms að þegar sambúð aðila hafi verið búin að standa í nokkur ár hefði varnaraðili ámálgað við hana mikilvægi þess að félagið yrði sameiginleg eign þeirra. Hefði varnaraðili gengið hart eftir þessu og að lokum verið skráður „í skýrslu stjórnar í ársreikningi C ehf. sem 30% hluthafi í því.“ Hefði sóknaraðili talið að með þessari ráðstöfun næðist friður um málið. Engin raunveruleg kaup hefðu hins vegar átt sér stað, enda hefði varnaraðili ekki greitt neitt fyrir hlutinn. Sóknaraðili hefði allt að einu talið víst að hún héldi 100% eign sinni þar sem enginn kaupsamningur hefði legið fyrir, hvorki samningur gerður á grundvelli viðskiptalegra sjónarmiða né örlætisgerningur. Skráninguna á eignarhlut varnaraðila samkvæmt hlutaskrá hafi því skort nauðsynlegar undirstöður að lögum.

Henni hefði síðar verið breytt til fyrra horfs þegar varnaraðili hafi í tengslum við sambúðarslit aðila lagt það til að sóknaraðili keypti umræddan hlut. Í bréfi sem lögmaður varnaraðila ritaði henni af því tilefni hefði skýrlega komið fram sú ætlun varnaraðila að þvinga sóknaraðila til að greiða honum umtalsverða fjármuni á grundvelli sýndarskráningar á 30% eignarhlut í C ehf. Í aðilaskýrslu sem sóknaraðili gaf fyrir héraðsdómi var hún innt eftir því hvernig það hefði komið til að varnaraðili var skráður eigandi að 30% hlut í félaginu. Skýrði hún þá svo frá að vegna mikils þrýstings frá varnaraðila hefði hún fallist á að skrá hann fyrir umræddum 150.000 hlutum. Hún hefði frá upphafi gert varnaraðila ljóst að hann yrði að greiða fyrir hlutinn en það hefði hann aldrei gert. Í ljósi þessa framburðar hennar og með vísan til 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var það niðurstaða héraðsdóms að sóknaraðili hefði selt varnaraðila þessa 150.000 hluti. Þá lægi ekkert fyrir um það í málinu að sá kaupsamningur sem samkvæmt þessu hefði komist á væri úr gildi fallinn, enda lægi ekkert fyrir um það að sóknaraðili hefði rift samningnum eða fengið hann ógiltan með dómi. Dómi þessum var ekki áfrýjað til Landsréttar.

5

Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila 19. janúar 2023 og gerði aðallega þá kröfu að viðurkennd yrði riftun munnlegs samnings um kaup varnaraðila á hlutafé í C ehf. af sóknaraðila, en til vara að samningurinn yrði ógiltur. Að því frágengnu var þess krafist að varnaraðila yrði gert að greiða sóknaraðila 96.332.302 krónur til efnda á kaupsamningnum. Í öllum tilvikum var jafnframt krafist miskabóta að fjárhæð 800.000 krónur. Varnaraðili krafðist þess að málinu yrði vísað frá dómi. Með hinum kærða úrskurði var hafnað kröfu varnaraðila um frávísun aðalkröfu en öðrum kröfum sóknaraðila vísað frá héraðsdómi.

6

Svo sem fram er komið leitar sóknaraðili með kæru sinni endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms um frávísun varakröfu og kröfu um miskabætur.

Niðurstaða

7

Þegar lagt er mat á réttaráhrif fyrrgreinds dóms Héraðsdóms Reykjaness 14. október 2021 í ljósi þeirra dómkrafna sem sóknaraðili hefur uppi á hendur varnaraðila í þessu máli er til þess að líta að þar var ekki dæmt um þær að efni til. Samkvæmt viðtekinni skýringu á reglum 116. gr. laga nr. 91/1991 leiðir af þessu að dómurinn hefur ekki þau réttaráhrif að sóknaraðili geti ekki leitað dóms um kröfur sínar í þessu máli.

8

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur máli verið vísað frá héraðsdómi á grundvelli 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 ef stefnandi þess máls hefur áður höfðað mál og látið undir höfuð leggjast að færa fyrir kröfu sinni málsástæðu sem hann hefði getað teflt fram í því máli, sbr. til dæmis dóma réttarins 12. mars 2015 í máli nr. 137/2015 og 4. janúar 2018 í máli nr. 801/2017. Með sama hætti er litið svo á að aðili sem áður hefur verið stefnt fyrir dóm geti fyrirgert rétti sínum til að höfða mál síðar gegn stefnanda fyrra málsins á grundvelli málsástæðna sem hann hefði getað fært fram í fyrra málinu en gerði ekki, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 2. apríl 2004 í máli nr. 100/2004. Sú var þó ekki talin raunin í áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 137/2015, en þar hafði ekki verið tekið til varna í fyrra málinu.

9

Varakröfu sína um ógildingu samnings byggir sóknaraðili einkum á ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en hún er að auki reist á sjónarmiðum um brostnar forsendur og ólögmæta auðgun.

10

Í framangreindu héraðsdómsmáli, sem dómur gekk í 14. október 2021, fólst málsvörn sóknaraðila svo sem fram er komið í því að hún væri eigandi alls hlutafjár í C ehf. og að hún hefði hvorki selt varnaraðila hlut í því né ráðstafað honum til hans með örlætisgerningi. Héraðsdómur komst hins vegar að þeirri niðurstöðu, á grundvelli aðilaskýrslu sóknaraðila fyrir dómi, að hún hefði selt varnaraðila 150.000 hluti í félaginu. Málatilbúnaður sóknaraðila í því máli sem hér er til úrlausnar tekur allur mið af því. Í hinum kærða úrskurði var talið að sóknaraðila hefði fyrst verið rétt að tefla fram kröfu um riftun eftir að héraðsdómur hafði komist að niðurstöðu um að samningur hefði komist á. Með svipuðum hætti má segja að sóknaraðila hafi fyrst þá verið rétt að krefjast ógildingar samningsins, það er þegar héraðsdómur hafði hafnað þeirri málsvörn hennar að samningur hefði ekki komist á.

11

Að framangreindu virtu og að gættum rétti manna samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar til að bera mál um réttindi sín og skyldur undir dómstóla þykir varhugavert að líta svo á að sóknaraðili hafi fyrirgert rétti sínum til að að byggja á þeim málsástæðum sem hún hefur uppi til stuðnings kröfu sinni um ógildingu samningsins. Verður ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun varakröfu sóknaraðila því fellt úr gildi.

12

Til stuðnings kröfu sinni um miskabætur hefur sóknaraðili lagt fram í Landsrétti vottorð D, sérfræðings í klínískri sálfræði og réttarsálfræði, 8. maí 2023. Í héraðsdómsstefnu er sú háttsemi sem bóta er krafist fyrir afar lítt afmörkuð. Þar segir að af málavaxtalýsingu sé ljóst að varnaraðili hafi beitt sóknaraðila „svo miklum andlegum þrýstingi að jafna [megi] til andlegs ofbeldis“ auk þess sem vísað er til þess að meingerð varnaraðila felist meðal annars í „hótunum um að kæra [sóknaraðila] til lögreglu, saka hana um fullframið auðgunarbrot og aðra ólögmæta háttsemi“, án þess að þessi atriði séu frekar útskýrð.

13

Að framangreindu virtu enað öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að vísa miskabótakröfunni frá dómi, enda fær framangreint vottorð sálfræðings því ekki breytt að sóknaraðili telst ekki hafa lagt þann grunn að þessari kröfu sinni að hún sé tæk til efnismeðferðar.

14

Málskostnaður í héraði bíður efnisdóms.

15

Eftir framangreindum málsúrslitum þykir rétt að kærumálskostnaður falli niður.

Úrskurðarorð :

Ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun varakröfu sóknaraðila, A, á hendur varnaraðila, B, um ógildingu samnings er fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfuna til efnismeðferðar.

Ákvæði úrskurðarins um frávísun miskabótakröfu er staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.