499/2020

Útdráttur

Með ákæru héraðssaksóknara 15. ágúst 2019 var X og Y gefið að sök peningaþvætti „með því að hafa á tímabilinu janúar 2013 til og með desember 2017, tekið við, nýtt, umbreytt eða aflað sér ávinnings af refsiverðum brotum allt að fjárhæð 60.251.867 krónur.“ Háttsemi ákærðu var talin varða við 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var krafist upptöku á „ávinningi brotanna“ á grundvelli 69. og 69. gr. b- d sömu laga. Í ákæru var ekki að neinu leyti lýst ætluðum refsiverðum brotum sem ávinningur X og Y var talinn stafa frá og þá ekki heiti ætlaðra frumbrota eða brotategunda en aðeins greint frá mismuni á rekjanlegum tekjum X og Y og rekjanlegum útgjöldum þeirra og haldlögðu fé. Með hinum áfrýjaða dómi voru X og Y sakfelld fyrir að hafa tekið við, nýtt, umbreytt eða aflað sér ávinnings af refsiverðum brotum allt að fjárhæð 33.202.615 krónur. Í dómi Landsréttar kom fram að gera yrði kröfu um að lágmarksskírskotun kæmi fram í ákæru um tengsl frumbrots og þess ávinnings sem ætti að hafa leitt af því, svo sem með afmörkun á hvaða tímabili ávinningur ætti að hafa hlotist af frumbroti og hvers efnis þau frumbrot væru sem lægju til grundvallar eða eftir atvikum hvaða brotaflokki þau tilheyrðu. Af texta ákærunnar yrði ekki annað ráðið en að það eitt að í fórum ákærðu hefðu fundist fjármunir, sem þau hefðu ekki getað gert grein fyrir, fæli í sér fullframið brot gegn 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Í ákæru segði um tímasetningu brota X og Y að þau hefðu átt sér stað „á tímabilinu janúar 2013 til og með desember 2017“. Í ákærutextanum væri í engu vikið að einstökum brotum eða afmörkun þeirra brota sem legið gætu til grundvallar ákæru um peningaþvætti. Ekki var fallist á að ákæran uppfyllti skilyrði c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Voru ágallar á ákærunni svo verulegir að óhjákvæmilegt var að vísa málinu í heild sinni frá héraðsdómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 17. júlí 2020. Málsgögn bárust réttinum 25. febrúar 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2020 í málinu nr.

S - [...]/2019.

2

Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd og að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um upptöku.

3

Ákærði X krefst þess aðallega að kröfum ákæruvaldsins verði vísað frá dómi. Til vara krefst ákærði sýknu en til þrautavara refsimildunar og að upptökukröfur sæti lækkun.

4

Ákærða Y krefst þess aðallega að kröfum ákæruvaldsins verði vísað frá dómi. Til vara krefst ákærða sýknu og að upptökukröfum verði hafnað. Að því frágengnu krefst hún refsimildunar og að upptökukröfur sæti lækkun.

Málsatvik

5

Með ákæru héraðssaksóknara 15. ágúst 2019 var ákærðu gefið að sök peningaþvætti „með því að hafa á tímabilinu janúar 2013 til og með desember 2017, tekið við, nýtt, umbreytt eða aflað sér ávinnings af refsiverðum brotum allt að fjárhæð 60.251.867 krónur.“ Háttsemi ákærðu samkvæmt ákærunni er talin varða við 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var krafist upptöku á „ávinningi brotanna“ á grundvelli 69. og 69. gr. b- d sömu laga. Með hinum áfrýjaða dómi voru ákærðu sakfelld fyrir að hafa tekið við, nýtt, umbreytt eða aflað sér ávinnings af refsiverðum brotum allt að fjárhæð 33.202.615 krónur. Var ákærða X gert að sæta fangelsi í átta mánuði og ákærðu Y í þrjá mánuði, sem var í báðum tilvikum bundið skilorði til tveggja ára frá birtingu dómsins. Þá var ákærðu gert að sæta upptöku á nánar tilgreindum eignum. Loks var ákærðu gert að greiða hluta af sakarkostnaði málsins.

6

Í ákæru er ekki að neinu leyti lýst ætluðum refsiverðum brotum sem ávinningur ákærðu er talinn stafa frá og þá ekki heiti ætlaðra frumbrota eða brotategund en aðeins sagt að rannsókn lögreglu á ráðstöfun fjármuna ákærðu hafi sýnt fram á að rekjanlegar tekjur þeirra á fyrrgreindu tímabili hafi alls verið 37.618.711 krónur en rekjanleg útgjöld auk innistæðna og haldlagðs reiðufjár verið 97.870.578 krónur. Eru tekjur ákærðu og útgjöld sundurliðuð í ákærunni.

7

Af hálfu ákæruvaldsins er byggt á því að nægilegt sé til sönnunar samkvæmt 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga um ætlað peningaþvætti að sýnt sé fram á að útgjöld sakbornings séu hærri en tekjur samkvæmt opinberum gögnum og gefi sakborningur ekki trúverðugar skýringar á því að mismunarins hafi verið aflað með lögmætum hætti.

8

Samkvæmt forsendum hins áfrýjaða dóms var fallist á túlkun ákæruvaldsins á ákvæði 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga en tekið tillit til vinninga að fjárhæð 24.281.252 krónur, sem ákærði X fékk greidda frá Happdrætti Háskóla Íslands og Íslandsspilum sf. inn á bankareikning sinn. Þá féllst héraðsdómur á skýringar ákærðu um að 2.768.000 krónur hefðu verið í eigu sonar þeirra. Miðaði héraðsdómur við að andlag peningaþvættis ákærðu hefði numið 33.202.615 krónum. Unir ákæruvaldið þessari niðurstöðu hins áfrýjaða dóms og beinist áfrýjun ákæruvaldsins eingöngu að ákvörðun refsingar ákærðu sem ákæruvaldið telur til muna of lága.

9

Ákærðu krefjast þess aðallega að ákæru og öllum kröfum ákæruvaldsins verði vísað frá dómi. Ákærði X hafði þá kröfu fyrst upp við munnlegan flutning málsins fyrir Landsrétti og vísaði í því sambandi til nýlegra dóma Hæstaréttar Íslands. Hvað varðar frávísunarkröfu ákærðu er einkum vísað til þess að tilteknir ágallar séu á ákæru málsins að því er varðar verknaðarlýsingu. Hvorki sé tilgreind verknaðaraðferð né í hverju hin raunverulega refsiverða háttsemi felist að mati ákæruvaldsins.

Niðurstaða

10

Samkvæmt c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal greina í ákæru svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brot er framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga. Í dómum Hæstaréttar Íslands hafa þessi fyrirmæli verið skýrð svo að lýsing á háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru verði að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið af henni hvaða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur við. Mega ekki vera slík tvímæli um hverjar sakargiftir eru þannig að með réttu verði ákærða talið torvelt að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum. Að þessu leyti verður ákæra að vera svo skýr að dómara sé kleift af henni einni að gera sér grein fyrir hvað ákærði er sakaður um og hvernig sú háttsemi verður talin refsiverð. Ákæra verður því að leggja viðhlítandi grundvöll að saksókn svo að dómur verði lagður á málið. Það veltur svo á atvikum máls og eðli brots hvaða nánari kröfur verða gerðar samkvæmt framansögðu um skýrleika ákæru.

Einnig má líta til d-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 þar sem segir að í ákæru skuli greina svo glöggt sem verða má röksemdir sem málssókn er byggð á, ef þörf krefur, svo sem ef mál er flókið eða umfangsmikið en röksemdarfærslan skuli þá vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hverjar sakargiftir eru.

11

Ætlaðri refsiverðri háttsemi ákærðu er eins og áður segir lýst í fyrrgreindri ákæru 15. ágúst 2019. Fylgja röksemdir ákærunni samkvæmt d-lið 152. gr. laga nr. 88/2008. Er ákærðu eins og fram er komið gefið að sök peningaþvætti með því að hafa á tilgreindu tímabili tekið við, nýtt, umbreytt eða aflað sér ávinnings af refsiverðum brotum allt að tiltekinni fjárhæð sem er sem fyrr greinir mismunur á opinberum tekjum ákærðu og rekjanlegum útgjöldum þeirra og haldlögðu reiðufé. Er sérstaklega tekið fram í ákærunni að ákærðu hafi ekki gefið trúverðugar skýringar á fjárhagsráðstöfunum umfram uppgefnar tekjur þeirra.

12

Í röksemdum með ákæru er vikið að forsögu 264. gr. almennra hegningarlaga um peningaþvætti sem var lögfest 1997 og var í fyrstu bundin við afrakstur brota gegn almennum hegningarlögum. Með lögum nr. 149/2009 um breytingu á almennum hengingarlögum hafi gildissvið laganna verið rýmkað og nái nú til afraksturs allra refsiverðra brota, auk þess sem refsihámark ákvæðisins hafi verið hækkað í sex ár.

Loks segir að ekki þurfi að liggja fyrir um hvaða frumbrot sé að ræða eins og slegið hafi verið föstu með dómi Hæstaréttar Íslands 8. nóvember 2001 í máli nr. 200/2001.

Enn fremur er í þessum kafla ákærunnar gerð grein fyrir tekjum ákærðu samkvæmt skattframtölum vegna tekjuáranna 2013 til 2017 og útgjöldum þeirra, útstreymi fjár og reiðufé með þeirri niðurstöðu lögreglu að lífeyrir ákærðu væri neikvæður á tilgreindu tímabili um 60.251.867 krónur og að framtaldar tekjur ákærðu standi ekki undir lifnaði þeirra og eignamyndun. Loks er gerð grein fyrir þeim skýringum ákærða X á fjármögnun útgjalda að um væri að ræða vinninga hans úr spilakössum. Lét lögregla af því tilefni greina mögulegan spilatíma hans, það er hversu löngum tíma hann hefði varið til að spila, og aflaði mats á áætluðum hagnaði eða tapi af spilakössum að gefnum tilteknum forsendum.

13

Í 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga er kveðið á um að hver sá sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti á lögunum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum, eða meðal annars umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings, skuli sæta fangelsi allt að sex árum.

Með lögum nr. 149/2009 var gildissvið 264. gr. víkkað og fært til núverandi horfs.

Tekur ákvæðið til ávinnings af öllum refsiverðum brotum. Í dómum Hæstaréttar Íslands hefur verið fjallað ítarlega um skýringu ákvæðisins eftir breytingu þess, sbr. dóma 25. mars 2021 í máli nr. 29/2020 og 2. mars 2022 í máli nr. 46/2021. Í athugasemdum við greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 149/2009 kemur fram að við breytinguna væri horft til 6. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri, skipulagðri brotastarfsemi 15. nóvember 2020, það er Palermo- samningsins, og athugasemda í skýrslu FATF (Financial Action Task Force) 13. október 2006 um aðgerðir gegn peningaþvætti á Íslandi. Með breytingunni væri gildissvið peningaþvættisbrotsins rýmkað þannig að það tæki ekki einungis til frumbrota á þeim lögum heldur einnig til refsiverðra frumbrota á öðrum lögum sem fullnægðu að öðru leyti hlutrænum og huglægum efnisskilyrðum ákvæðisins.

Jafnframt væri markmið lagabreytingarinnar að gera ákvæðið skýrara með því að orða í lokamálslið 1. mgr. greinarinnar sérstaklega þær verknaðaraðferðir sem slíkt brot tæki til með hliðsjón af 1. og 2. mgr.6. gr. Palermo- samningsins. Við túlkun einstakra verkþátta yrði sem fyrr að horfa til þess að peningaþvætti væri í megindráttum hver sú starfsemi sem lyti að því að fela uppruna og eiganda fjár sem væri ávinningur af brotastarfsemi. Væri meginmarkmiðið að gera háttsemina refsiverða og höggva að rótum afbrota með því að uppræta aðalhvata þeirra, það er þann ávinning sem af þeim kynni að leiða.

14

Sú háttsemi sem ákærðu er gefin að sök í ákæru, það er að hafa á tilgreindu tímabili tekið við og nýtt, umbreytt eða „aflað sér ávinnings af refsiverðum brotum...“ að tilgreindri fjárhæð felur í sér sjálfstætt brot samkvæmt 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga sem ekki gat komið til fyrr en eftir fullframningu auðgunarbrota og þá með tiltekinni háttsemi sem bar að lýsa í ákæru, sbr. c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Svo sem fram kemur í fyrrnefndum athugasemdum við ákvæði um peningaþvætti í frumvarpi því sem varð að lögum 149/2009 og dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 200/2001, þar sem segir að þegar litið væri til tilgangs ákvæðis um peningaþvætti yrði ekki gerð sú krafa að fyrir lægi hvaða brot væri nákvæmlega um að ræða heldur yrði að meta það í ljósi atvika hverju sinni hvort sýnt væri nægilega fram á að ávinningur væri ekki af lögmætum toga heldur stafaði af broti á lögunum.

Hvað sem þessu líður um skýringu á 264. gr. almennra hegningarlaga og mikilvægi þess að höggva að rótum afbrota með því að uppræta aðalhvata þeirra, eða ávinning sem af þeim kann að leiða, þá breytir það ekki meginreglu sakamálaréttarfars um tilhögun ákæru sem fram kemur í fyrrnefndum c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.

Með vísan til þeirra ummæla í greinargerð með frumvarpi til áðurnefndra laga nr. 149/2009 um nánari tilgreiningu brota að þessu leyti og dóms Hæstaréttar Íslands í málinr. 200/2001 þykir ekki hjá því komist að huga nánar að þeim kröfum sem hafa verið gerðar í dómum réttarins þegar ákært er fyrir peningaþvætti.

15

Í nefndum dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 200/2001 kom fram í ákæru að ákærði hefði á nánar tilgreindu tímabili í alls 66 skipti tekið við 12.106.500 krónum frá nafngreindum einstaklingi og skipt þeim fyrir hann í erlenda mynt í íslenskum peningastofnunum, en ákærði hefði vitað að peningarnir væru afrakstur af fíkniefnasölu. Í dómi réttarins kom fram að þegar litið væri til eðlis og tilgangs ákvæðisins yrði ekki gerð sú krafa að fyrir lægi hvaða brot væri nákvæmlega um að ræða í skilningi 1. mgr. 264. gr. laganna. Yrði að meta í ljósi atvika hverju sinni hvort sýnt væri nægilega fram á að ávinningur væri ekki af lögmætum toga heldur stafaði hann frá broti á lögunum en í málinu hefðu engar haldbærar skýringar komið fram um gjaldeyriskaup ákærða.

16

Í dómi Hæstaréttar Íslands 25. nóvember 2021 í máli nr. 28/2021 er vísað til fleiri dóma réttarins sem eiga það sammerkt að sakfellt er fyrir peningaþvætti á grundvelli ákæru þar sem hinni refsiverðu háttsemi var lýst þannig að ákærði hefði „um nokkurt skeið fram til“ ákveðins tíma aflað sér ávinnings með nánar tilgreindum hætti svo sem „með sölu og dreifingu ótiltekins magns ávana- og fíkniefna“ eða „með sölu og dreifingu ótiltekins magns af lyfseðilsskyldum lyfjum“. Er um að ræða dóma réttarins 2. desember 2010 í máli nr. 495/2010, 27. september 2012 í máli nr. 122/2012, 6. febrúar 2014 í máli nr. 457/2013 og 5. febrúar 2015 í máli nr. 52/2014.

17

Fyrrgreindir dómar Hæstaréttar Íslands eru ólíkir málsatvikum í því máli sem hér er til meðferðar að því leyti að þar voru þau frumbrot sem lágu til grundvallar peningaþvætti til umfjöllunar í sama máli og peningaþvættisbrotið. Frumbroti eða refsiverðum brotum var lýst í sömu ákæru með tilliti til þess fyrir hvaða háttsemi ákært var og hvar og hvenær brotið taldist hafa verið framið. Er það í samræmi við framanrakta meginreglu sakamálaréttarfars. Jafnframt má ráða af þessum dómum að þótt ekki verði gerð sú krafa að fyrir liggi nákvæmlega um hvaða brot sé að ræða er eftir sem áður fyrir hendi krafa um skýrleika ákæru sem í þessu tilliti birtist í tilgreiningu og nánari afmörkun þess hvers efnis þau frumbrot séu sem liggi til grundvallar áskilnaði 264. gr. almennra hegningarlaga um peningaþvætti og að minnsta kosti á hvaða tímabili þau áttu sér stað. Í þeim efnum verður að líta til þess að grundvöllur sakamáls er lagður með útgáfu ákæru. Skýrleiki verknaðarlýsingar er jafnframt ein af forsendum þess að ákærði geti gert sér grein fyrir sakargiftum og haldið uppi vörnum auk þess sem dómur verður einungis lagður á mál í samræmi við ákæru.

18

Með vísan til þess sem að framan greinir verður að gera kröfu um að lágmarksskírskotun komi fram í ákæru um tengsl frumbrots og þess ávinnings sem á að hafa leitt af því, svo sem með afmörkun á hvaða tímabili ávinningur á að hafa hlotist af frumbroti og hvers efnis þau frumbrot eru sem liggi til grundvallar eða eftir atvikum hvaða brotaflokki þau tilheyri.

19

Af texta ákærunnar í máli ákærðu verður ekki annað ráðið en að það eitt að í fórum ákærðu hafi fundist fjármunir, sem þau hafi ekki getað gert grein fyrir, feli í sér fullframið brot gegn 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Í ákæru segir um tímasetningu brota ákærðu að þau hafi átt sér stað „á tímabilinu janúar 2013 til og með desember 2017“. Í ákærutextanum er í engu vikið að einstökum brotum eða afmörkun þeirra brota sem legið gætu til grundvallar ákæru um peningaþvætti. Í gögnum málsins greinir að athugun lögreglu á fjárhag ákærðu hafi tekið yfir sama tímabil. Kemur fram að tilefni þess að sú greining fór fram hafi verið ætluð aðild ákærða X að innflutningi og sölu á fíkniefnum hér á landi án þess að því hafi verið lýst í ákæru. Óupplýst er um afdrif þeirrar rannsóknar.

20

Samkvæmt framangreindu verður ekki fallist á að ákæran uppfylli skilyrði c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Eru ágallar á ákærunni svo verulegir að óhjákvæmilegt er að vísa málinu í heild sinni frá héraðsdómi.

21

Allur kostnaður vegna reksturs málsins á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu, sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Allur sakarkostnaður á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X í héraði, S-kvk-ef Ý-kvk-ef J-kvk-ef lögmanns, 5.973.700 krónur og málsvarnarlaun verjanda á rannsóknarstigi, G-kk-ef D-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 530.090 krónur, og skipaðs verjanda ákærða fyrir Landsrétti, B-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 1.395.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu Y í héraði, O-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 5.244.270 krónur og skipaðs verjanda ákærðu fyrir Landsrétti, G-kk-ef S-x-x R-kk-ef lögmanns, 1.395.000 krónur.