37/2020

Útdráttur

H ehf. krafðist þess meðal annars að viðurkennt yrði að krafa hans að fjárhæð 3.000.000.000 króna nyti stöðu í réttindaröð við slit B samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og að dráttarvextir sem fallið hefðu á kröfuna nytu stöðu samkvæmt 1. tölulið 114. gr. sömu laga. Í málinu hafði verið aflað tveggja matsgerða til að meta hvort H ehf. hefði orðið fyrir tjóni vegna riftunar B á fjármögnunarsamningi sem þeir höfðu gert í sambandi við fjármögnun á byggingu á Héðinsreit. Í úrskurði Landsréttar kom fram að samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geti dómari, ef deilt er um staðreyndir sem eru bornar fram sem málsástæður og hann telur þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr, kvatt til einn meðdómsmann sem hafi slíka kunnáttu. Þó sé dómara heimilt að kveðja til tvo meðdómsmenn ef hann telur þurfa sérkunnáttu í dómi á fleiri en einu sviði. Ágreiningur málsins laut að verulegu leyti að þeim matsgerðum sem H ehf. aflaði til sönnunar á tjóni sínu. Ótvírætt var að sérkunnáttu var þörf í dóminum til að taka afstöðu til matsgerðanna og þeirra málsástæðna sem þeim tengdust. Héraðsdómur fór hins vegar þá leið að kveðja til tvo verkfræðinga, þrátt fyrir að tveir hagfræðingar og löggiltur fasteignasali hefðu verið meðal dómkvaddra matsmanna. Enda þótt munur hafi verið á sérhæfingu verkfræðinganna tveggja var ekki talið að kvaðning þeirra beggja hafi samrýmst 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 eins og henni var breytt með lögum nr. 49/2016. Var héraðsdómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Úrskurður Landsréttar

E-kk-nf J-kk-nf landsréttardómari og Á-kvk-nf Ó-kvk-nf og B-kvk-nf T-kvk-nf, settir landsréttardómarar, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 14. janúar 2020, sem barst réttinum næsta dag. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 4. febrúar 2020. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. desember 2019 í málinu nr. X90/2012 þar sem viðurkennt var að krafa varnaraðila að fjárhæð 3.000.000.000 króna nyti stöðu í réttindaröð við slit sóknaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og að dráttarvextir sem fallið hefðu á kröfuna frá 2. júlí 2010 til greiðsludags nytu stöðu samkvæmt 1. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991. Auk þess var viðurkenndur réttur varnaraðila til að nýta það fé sem honum var dæmt í úrskurði héraðsdóms til skuldajöfnuðar við allar kröfur varnaraðila á hendur sóknaraðila. Kröfu varnaraðila um innheimtukostnað sem lýst var við slit sóknaraðila var hafnað, en sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila 86.901.848 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara að öllum kröfum varnaraðila verði hafnað og staðfest verði afstaða sóknaraðila um að hafna kröfum varnaraðila við slit sóknaraðila. Að því frágengnu gerir sóknaraðili þá kröfu að fjárkrafa varnaraðila verði lækkuð verulega og vaxtakröfum hafnað. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar og málskostnaðar í héraði. Að öðrum kosti að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum en ella að dæmdur málskostnaður í héraði verði lækkaður verulega.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4 Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði gerðu Byr sparisjóður, sem nú ber heiti sóknaraðila, og varnaraðili með sér fjármögnunarsamning 9. október 2007. Í 1. gr. samningsins kom fram að sóknaraðili væri eigandi að lóð sem tæki til norðvesturhluta Héðinsreits, sem afmarkaðist af Mýrargötu, Seljavegi, Vesturgötu og Ánanaustum. Fyrirhugað væri að reisa á reitnum 192 íbúðir og 221 bílastæði. Í 2. gr. samningsins var mælt fyrir um skyldu sóknaraðila til að lána varnaraðila fé til framangreindra byggingarframkvæmda á grundvelli verksamnings milli varnaraðila og tilgreinds verktaka. Þar sagði jafnframt að varnaraðila bæri að fylgja byggingaráætlun í byggingarframkvæmdum sínum og tilkynna sóknaraðila skriflega og án tafar gæti hann ekki staðið við hana. Gert var ráð fyrir að heildarkostnaður framkvæmda yrði 4.712.000.000 króna og skyldi sóknaraðili lána alla þá fjárhæð. Sóknaraðili rifti samningnum 12. júní 2008 en varnaraðili andmælti riftuninni og taldi hana ólögmæta. Höfðaði varnaraðili síðar mál þar sem krafist var viðurkenningar á skaðabótaskyldu sóknaraðila vegna riftunarinnar.

5 Fjármálaeftirlitið tók yfir rekstur sóknaraðila 22. apríl 2010 og skipaði honum slitastjórn. Varnaraðili lýsti kröfu við slitin um skaðabætur að fjárhæð 3.000.000.000 króna auk innheimtukostnaðar að fjárhæð 60.000.000 króna. Sagði í kröfulýsingu að krafan væri byggð á því að varnaraðili hefði með ólögmætum hætti vanefnt fjármögnunarsamning aðila, með því að lýsa yfir riftun 12. júní 2008. Væri fjártjón varnaraðila fyrst og fremst fólgið í miklum fjármagnskostnaði vegna tafa á verkinu vegna synjunar sóknaraðila á efndum fjármögnunarsamningsins, málaferla sem af því hefði leitt sem og missis hagnaðar af þeim framkvæmdum sem fjármögnunarsamningurinn laut að. Sagði jafnframt í kröfulýsingu að þar sem bú sóknaraðila hefði verið tekið til slita væri ljóst að fjármögnunarsamningurinn yrði ekki efndur. Því myndi tjón vegna missis hagnaðar af verkinu bætast við tjón vegna tafa og áskildi varnaraðili sér jafnframt rétt til þess að dómkveðja matsmenn til að meta tjón sitt. Slitastjórn sóknaraðila hafnaði kröfu varnaraðila og þar sem ekki tókst að jafna ágreining um kröfuna var henni beint til héraðsdóms til úrlausnar, sbr. 2. mgr. 120. gr. og 1. mgr. 171. gr. laga nr. 21/1991 með bréfi slitastjórnar 21. maí 2012. Málið var fyrst tekið fyrir í héraðsdómi 22. júní 2012.

6 Með dómi Hæstaréttar 17. nóvember 2011 í máli nr. 87/2011 var viðurkennd skaðabótaskylda sóknaraðila á tjóni varnaraðila sem leiddi af ólögmætri riftun 12. júní 2008 á fjármögnunarsamningi aðila 9. október 2007. Kom fram í dómi Hæstaréttar að varnaraðili hefði leitt nægar líkur að því að hann kynni að hafa orðið fyrir tjóni vegna riftunar sóknaraðila þannig að ákvæði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála stæði því ekki í vegi að taka til efnislegrar umfjöllunar kröfu varnaraðila um skaðabótaskyldu sóknaraðila, þótt engu yrði þar slegið föstu um tjón hans af þeim sökum.

7 Í því skyni að sýna fram á tjón sitt óskaði varnaraðili eftir dómkvaðningu matsmanna með framlagningu matsbeiðni í þinghaldi 25. febrúar 2013. Næst þegar málið var tekið fyrir í héraðsdómi 11. mars 2013 var lögð fram bókun sóknaraðila, þar sem gerðar voru athugasemdir við matsbeiðni varnaraðila, meðal annars um að í spurningu 2 væri matsmönnum falið að meta kostnað vegna ótilgreindra dóma Hæstaréttar sem fallið hefðu um gengistryggð lán og að svo virtist sem í þriðju spurningu væri óskað eftir mati á mögulegum breytingum á verksamningi, sem ekkert lægi fyrir um að gerðar hefðu verið. Er bókað í þingbók að lögmaður varnaraðila hafi fallist á að umorða eina matsspurninguna og leggja fram frekari gögn. Varnaraðili lagði svo fram endanlega matsbeiðni á dómþingi 19. mars 2013. Þar var í fyrsta lagi spurt hvort tjón hafi leitt af riftun sóknaraðila á fjármögnunarsamningnum. Í öðru lagi, ef svarið við fyrstu spurningu væri á þann veg að tjón hefði orðið, skyldi meta tjónið til fjár og í því sambandi sérstaklega líta til missis hagnaðar, viðbótarfjármagnskostnaðar, tjóns á viðskiptavild og annarra atriða sem matsmenn teldu rétt að taka tillit til við matið. Fyrrgreindum spurningum átti að svara út frá þeirri forsendu í fyrsta lagi að verksamningurinn sem varnaraðili hafði gert um framkvæmdina væri að fullu verðbættur, í öðru lagi átti að miða við að verksamningurinn hefði verið óverðbættur og í þriðja lagi átti að miða við 6% línulega hækkun byggingarvísitölu á byggingartímanum. 8 Í þinghaldi 9. apríl 2013 voru dómkvaddir tveir matsmenn til að framkvæma hið umbeðna mat, Á-kk-nf I-kk-nf byggingaverkfræðingur og Ó-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf, löggiltur fasteignasali og lögmaður. Þeir luku mati sínu með matsgerð 26. september 2014. Niðurstaða hennar var sú að varnaraðili hefði ekki orðið fyrir fjártjóni vegna riftunarinnar að gefinni þeirri forsendu að verksamningur um framkvæmdirnar hefði verið að fullu verðbættur. Ef miðað væri við að hann hefði verið óverðbættur hefði sóknaraðili á hinn bóginn orðið fyrir tjóni sem næmi 388.446.181 krónu, auk þess sem fjármagnskostnaður hans, miðað við sömu forsendu, hefði verið 92.221.163 krónur frá áætluðum verklokum. Þá var ekki talið að tjón hefði orðið ef miðað væri við að verksamningur hefði verið verðbættur með tilgreindri hækkun byggingarvísitölu á ári á verktíma.

9 Matsgerð undirmatsmanna var lögð fram í þinghaldi 7. október 2014. Þar óskaði varnaraðili eftir fresti til að meta hvort óskað yrði yfirmats. Var svo lögð fram beiðni varnaraðila um dómkvaðningu yfirmatsmanna í þinghaldi 17. apríl 2015. Í beiðni um yfirmat voru spurningar sem leitað var svara við hinar sömu og lagðar höfðu verið fyrir undirmatsmenn, svo og tilgreining þeirra atriða sem yfirmatsmenn skyldu taka tillit til. Í beiðninni var jafnframt fjallað sérstaklega um það sem varnaraðili taldi að ábótavant hefði verið við matsgerð undirmatsmanna og forsendur þeirra fyrir niðurstöðum. Í kjölfarið varð ágreiningur milli varnaraðila og sóknaraðila um hvaða fagþekkingu yfirmatsmenn þyrftu að hafa og var sá ágreiningur tekinn til úrskurðar. Með úrskurði héraðsdóms 1. júní 2015 var því hafnað að yfirmatsmenn þyrftu að hafa sömu fagþekkingu og dómkvaddir undirmatsmenn.

10 Í þinghaldi 2. júlí 2015 voru dómkvaddir þrír yfirmatsmenn til að framkvæma hið umbeðna yfirmat, A-kk-nf H-kk-nf hagfræðingur, Á-kk-nf J-kk-nf hagfræðingur og G-kk-nf P-kk-nf K-kk-nf verkfræðingur. Yfirmatsmenn luku matsgerð sinni 21. september 2016. Var niðurstaða hennar sú að fjártjón sóknaraðila vegna riftunarinnar hefði numið frá 2.680.868.079 krónum til 6.156.868.543 króna háð forsendum sem lutu að því hvort verksamningur hefði verið verðbættur eða ekki og hefði svo verið, hvers konar verðbætur hefði verið um að ræða. Yfirmatsgerðin var lögð fram í héraðsdómi 28. september 2016. Í næsta þinghaldi, 19. janúar 2017, lagði sóknaraðili fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna. Henni var mótmælt af hálfu varnaraðila í þinghaldi 6. febrúar 2017 og lagði lögmaður varnaraðila fram sérstaka bókun af því tilefni. Var ágreiningsmál um þetta atriði flutt fyrir héraðsdómi og í úrskurði héraðsdóms 11. apríl 2017 var sóknaraðila heimilað að dómkveðja sérfróða og óvilhalla matsmenn til að leggja mat á atriði sem fram komu í matsbeiðni hans. Var úrskurðurinn kærður til Hæstaréttar.

11 Í dómi Hæstaréttar 30. maí 2017 í máli nr. 258/2017 var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna hafnað. Kom fram í forsendum dóms Hæstaréttar að þótt spurningar sóknaraðila til matsmanna væru ekki orðaðar á sama veg og í matsbeiðnum varnaraðila léki ekki vafi á því að með matsbeiðninni leitaði varnaraðili endurskoðunar á niðurstöðum yfirmatsmanna, fyrst og fremst með því að vefengja forsendur sem þeir lögðu til grundvallar. Ekki yrði aflað matsgerðar um atriði sem lögfræðiþekkingu þyrfti til að skera úr, enda væri það hlutverk dómara. Þá gæti sóknaraðili kvatt matsmenn fyrir dóm til að gefa skýrslu, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 91/1991, og leitað skýringa þeirra á því sem fram kæmi í matsgerð, þar á meðal þeim forsendum sem hún væri reist á. Við úrlausn málsins kæmi sönnunargildi matsgerða til athugunar og væru hendur dómara ekki sérstaklega bundnar í því efni, sbr. 44. gr. sömu laga. Þá sagði í dómi Hæstaréttar að dómari gæti, ef deilt væri um staðreyndir sem bornar væru fram og hann teldi þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr, kvatt til tvo meðdómsmenn sem hefðu slíka sérkunnáttu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna.

12 Í þinghaldi 12. júní 2017 var dómur Hæstaréttar 30. maí 2017 í máli nr. 258/2017 lagður fram. Málið var því næst tekið fyrir sjö sinnum á tímabilinu 19. september 2017 til 16. apríl 2018 vegna gagnaöflunar. Í þinghaldi 28. september 2018 kom fram að dómari hefði vegna anna við önnur dómsmál ekki haft ráðrúm til að kynna sér hverjir hefðu þá þekkingu sem þyrfti til að vera meðdómsmaður í málinu. Í þingbók segir þó að dómari hafi gert lögmönnum „grein fyrir nöfnum þeirra meðdómsmanna sem hafa gefið kost á sér“. Í þinghaldi 15. október 2018 var síðan bókað að lögmenn teldu Þ-kvk-þf S-kvk-þf ekki vera vanhæfa sem meðdómsmann og í þinghaldi 6. nóvember 2018 gerði dómari lögmönnum grein fyrir því að meðdómsmenn í málinu yrðu Þ-kvk-nf S-kvk-nf, iðnaðarverkfræðingur og sérfróð um arðsemismat, og S-kk-nf S-kk-nf byggingaverkfræðingur. Í þinghaldi 8. apríl 2018 var jafnframt bókað að samkvæmt lokamálslið 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 49/2016, væri dómara heimilt að kveðja til tvo meðdómsmenn teldi hann þurfa sérkunnáttu í dómi á fleiri en einu sviði. Að mati dómsins þyrfti í þessu máli annars vegar sérþekkingu á öllu sem varðar stór byggingarverkefni og hins vegar sérfræðiþekkingu á arðsemismati verkefna. Því yrði ekki hjá því komist að hafa tvo sérfróða meðdómsmenn.

13 Ágreiningur máls þessa snýst um tjón varnaraðila af ólögmætri riftun sóknaraðila á fjármögnunarsamningi aðila frá 9. október 2007. Til þess að sanna tjón sitt hefur varnaraðili aflað tveggja matsgerða. Annars vegar undirmatsgerðar tveggja dómkvaddra manna, byggingaverkfræðings og löggilts fasteignasala og lögmanns, og hins vegar yfirmatsgerðar þriggja dómkvaddra manna, tveggja hagfræðinga og eins verkfræðings. Verulegur munur er á mati undirmatsmanna og yfirmatsmanna. Stafar hann einkum af mismunandi forsendum í matsgerðunum sem byggt er á við útreikning á tjóni varnaraðila.

14 Eins og hér hefur verið rakið kvaddi héraðsdómari til tvo sérfróða meðdómsmenn sem báðir hafa verkfræðimenntun, annar með sérþekkingu í arðsemismötum og hinn sérfróður um byggingu stórra mannvirkja. Kveðja má sérfróðan meðdómsmann til setu í héraðsdómi eftir ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 þegar deilt er um staðreyndir sem bornar eru fram sem málsástæður og dómari telur að þurfi sérkunnáttu til að leysa úr. Með 1. gr. laga nr. 49/2016 var 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 breytt. Þar segir nú að dómari geti, ef deilt er um staðreyndir sem eru bornar fram sem málsástæður og hann telur þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr, kvatt til einn meðdómsmann sem hafi slíka kunnáttu. Þó sé dómara heimilt að kveðja til tvo meðdómsmenn ef hann telur þurfa sérkunnáttu í dómi á fleiri en einu sviði, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. febrúar 2019 í máli nr. 26/2018 þar sem sú ákvörðun héraðsdómara, að kveðja til tvo sálfræðinga til að skipa dóm með sér var talin í andstöðu við 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Lög nr. 49/2016 tóku gildi 1. janúar 2018 og tóku hinir sérfróðu meðdómsmenn sæti sem dómarar við meðferð málsins í héraði 9. maí 2019.

15 Samkvæmt því sem að framan greinir lýtur ágreiningurinn í málinu að verulegu leyti að þeim matsgerðum sem varnaraðili hefur aflað til sönnunar á tjóni sínu. Ótvírætt er að sérkunnáttu var þörf í dómi til að taka afstöðu til matsgerðanna og þeirra málsástæðna sem þeim tengjast. Héraðsdómur fór hins vegar þá leið að kveðja til tvo verkfræðinga, þrátt fyrir að tveir hagfræðingar og löggiltur fasteignasali hafi verið meðal dómkvaddra matsmanna. Þótt vissulega sé munur á sérhæfingu verkfræðinganna tveggja, sem tóku sæti sem meðdómsmenn, verður ekki talið að kvaðning þeirra beggja hafi samrýmst 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 eins og henni var breytt með lögum nr. 49/2016. Auk þess verður að telja, eins og málið liggur fyrir, að sérkunnáttu á sviði hagfræði sé þörf í dóminum. Er þá einkum haft í huga að ágreiningur málsaðila stendur aðallega um þær forsendur sem lágu til grundvallar útreikningi á tjóni varnaraðila í undirmatsgerð og yfirmatsgerð, en tveir yfirmatsmenn af þremur eru hagfræðingar.

16 Samkvæmt framansögðu er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.

17 Það athugast að greinargerðir sóknaraðila og varnaraðila til Landsréttar eru hvor um sig 64 blaðsíður, sem er úr hófi fram að lengd. Er þetta aðfinnsluvert.

18 Kærumálskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður. Málskostnaður í héraði bíður efnisúrlausnar málsins, en eftir atvikum er rétt að kærumálskostnaður falli niður.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.