753/2021

Útdráttur

Lífeyrissjóðurinn LB höfðaði mál gegn stefndu og krafðist breytinga á samkomulagi LB og aðildarfyrirtækja sjóðsins frá 1997, sem gert var í tengslum við setningu laga um einkavæðingu bankanna LÍ og B. Með samkomulaginu, sem byggt var á nánar tilgreindum tryggingarfræðilegum forsendum, skuldbundu aðildarfyrirtækin sig til að inna af hendi viðbótargreiðslu til LB sem skiptist niður á þau hlutfallslega, auk þess sem kveðið var á um hækkun á iðgjaldahlutfalli launagreiðanda. Aðalkrafa og fyrsta og önnur varakrafa LB byggðu einkum á því að samkomulagið hafi verið ósanngjarnt og forsendur þess brostið. Ættu stefndu því, í tilteknum hlutföllum, að inna af hendi viðbótargreiðslu í samræmi við niðurstöðu matsgerðar frá 2017 og að frá 1. janúar 2015 ættu stefndu að bera ábyrgð á skuldbindingum svokallaðrar Hlutfallsdeildar LB umfram eignir á hverjum tíma. Þriðja varakrafa LB laut að því að viðurkennt yrði að stefndi Í bæri ábyrgð frá 1. janúar 1998 gagnvart LB á lífeyrisskuldbindingum þeirra sjóðfélaga í Hlutfallsdeild sem voru starfsmenn LÍ fyrir þann dag. Með dómi Landsréttar var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu LÍ vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að aðalkrafa og fyrsta og önnur varakrafa LB yrðu ekki teknar til greina á grundvelli 36. gr. samningalaga, og að tilvísanir LB til 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar breyttu engu þar um. Með sömu röksemdum var niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um að hafna málsástæðum LB fyrir aðalkröfu og tveimur varakröfum hans sem lutu að óskráðum reglum um brostnar forsendur og óréttmæta auðgun, sem og þriðju varakröfu LB. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóm um sýknu stefndu af kröfum LB.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf og M-kvk-nf G. F-kk-nf löggiltur endurskoðandi.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 8. desember 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2021 í málinu nr. E- 3250/2018.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að breytt verði samkomulagi hans og stefndu frá 1997 er ber heitið „Samkomulag um uppgjör á skuldbindingum aðildarfyrirtækja“ á þann veg að í lok samkomulagsins komi eftirfarandi viðbótarákvæði númer I : „Þrátt fyrir framangreint skulu Valitor hf., Seðlabanki Íslands, Reiknistofa bankanna hf., Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja, íslenska ríkið og Landsbankinn hf. greiða Lífeyrissjóði bankamanna, viðbótargreiðslu vegna samkomulags þessa sem hér segir:

Valitor hf.: 194.047.248 kr., Seðlabanki Íslands: 794.906.783 kr., Reiknistofa bankanna hf.: 432.283.014 kr., Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja: 7.707.647 kr., íslenska ríkið: 120.874.568 kr., Landsbankinn hf.: 4.086.877.469 kr. Gjalddagi framangreindra greiðslna er 15 dögum eftir að Lífeyrissjóður bankamanna gerir kröfu um greiðslu. Landsbankinn hf., Seðlabanki Íslands, Valitor hf., Reiknistofa bankanna hf., Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja og íslenska ríkið bera frá 1. janúar 2015 ábyrgð á skuldbindingum Hlutfallsdeildar Lífeyrissjóðs bankamanna umfram eignir á hverjum tíma í hlutfalli við skuldbindingar vegna sjóðfélaga þeirra í Hlutfallsdeild.“

Verði ekki fallist á fyrrgreindar kröfur áfrýjanda á hendur stefnda, Landsbankanum hf., gerir áfrýjandi sömu kröfur, á hendur stefnda, íslenska ríkinu, sem varastefnda, í stað Landsbankans hf. Aðild annarra stefndu haldist óbreytt.

Til vara krefst áfrýjandi þess að fyrrgreindu samkomulagi aðila verði breytt á þann veg að í lok þess komi eftirfarandi viðbótarákvæði nr. I: „Landsbankinn hf., Seðlabanki Íslands, Valitor hf., Reiknistofa bankanna hf., Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja og íslenska ríkið bera frá 1. janúar 2015 ábyrgð á skuldbindingum Hlutfallsdeildar Lífeyrissjóðs bankamanna umfram eignir á hverjum tíma í hlutfalli við skuldbindingar vegna sjóðfélaga þeirra í Hlutfallsdeild.“ Verði ekki fallist á fyrrgreinda varakröfu áfrýjanda á hendur stefnda, Landsbankanum, gerir áfrýjandi sömu kröfur á hendur stefnda, íslenska ríkinu, sem varastefnda, í stað Landsbankans hf. Aðild annarra stefndu haldist óbreytt.

Til þrautavara krefst áfrýjandi þess að fyrrgreindu samkomulagi aðila verði breytt á þann veg að í lok þess komi eftirfarandi viðbótarákvæði nr. I: „Þrátt fyrir framangreint skulu Valitor hf., Seðlabanki Íslands, Reiknistofa bankanna hf., Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja, íslenska ríkið og Landsbankinn hf. greiða Lífeyrissjóði bankamanna viðbótargreiðslu vegna samkomulags þessa sem hér segir: Valitor hf.: 194.047.248 kr., Seðlabanki Íslands: 794.906.783 kr., Reiknistofa bankanna hf.: 432.283.014 kr., Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja: 7.707.647 kr., íslenska ríkið: 120.874.568 kr., Landsbankinn hf.: 4.086.877.469 kr. Gjalddagi framangreindra greiðslna er 15 dögum eftir að Lífeyrissjóður bankamanna gerir kröfu um greiðslu.“

Verði ekki fallist á þrautavarakröfu áfrýjanda á hendur stefnda, Landsbankanum hf., gerir áfrýjandi sömu kröfur á hendur stefnda, íslenska ríkinu, sem varastefnda, í stað Landsbankans hf. Aðild annarra stefndu haldist óbreytt.

Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að stefndi íslenska ríkið „beri ábyrgð frá 1. janúar 1998, gagnvart áfrýjanda, á lífeyrisskuldbindingum þeirra sjóðfélaga í Hlutfallsdeild áfrýjanda sem voru starfsmenn Landsbanka Íslands fyrir 1. janúar 1998“.

Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndu, Landsbankinn hf., Seðlabanki Íslands, Valitor hf., Reiknistofa bankanna hf., Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja og íslenska ríkið, krefjast þess, hver fyrir sig, að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefjast stefndu, Seðlabanki Íslands og Reiknistofa bankanna hf., þess til vara að viðbótarákvæði nr. I, sem áfrýjandi krefst að bætt verði við samkomulag aðila frá 1997, mæli fyrir um greiðslu lægri fjárhæðar af hálfu þeirra til áfrýjanda en í kröfugerð áfrýjanda greinir en stefndu verði sýknaðir af þeirri kröfu áfrýjanda að þeir skuli bera frá 1. janúar 2015 ábyrgð á skuldbindingum Hlutfallsdeildar áfrýjanda umfram eignir á hverjum tíma í hlutfalli við skuldbindingar vegna sjóðfélaga áfrýjanda í þeirri deild. Í öllum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4

Ágreining í máli þessu er að rekja til samkomulags sem áfrýjandi gerði árið 1997 við aðildarfyrirtæki lífeyrissjóðsins, Greiðslumiðlun hf., VISA Island, sem síðar varð Valitor hf., Landsbréf hf., Lánasýslu ríkisins, Landsbanka Íslands, Fiskveiðisjóð Íslands, Samband íslenskra bankamanna, sem síðar varð Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja, Reiknistofu bankanna, Seðlabanka Íslands, Iðnþróunarsjóð og Landsvaka hf. um uppgjör á skuldbindingum þeirra við áfrýjanda. Samkomulagið var gert í tengslum við setningu laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands, en með þeim var bönkunum breytt í hlutafélög og þeir síðar seldir. Með samkomulaginu, sem byggt var á nánar tilgreindum tryggingafræðilegum forsendum, skuldbundu aðildarfyrirtækin sig til að inna af hendi viðbótargreiðslu til áfrýjanda sem skiptist niður á þau hlutfallslega, auk þess sem kveðið var á um hækkun á iðgjaldahlutfalli launagreiðenda. Þann 31. desember 1997 tók gildi ný reglugerð nr. 669/1997 um áfrýjanda en með henni var felld niður bakábyrgð banka og annarra vinnuveitenda sjóðfélaga á skuldbindingum áfrýjanda sem gilt hafði samkvæmt eldri reglugerð. Samhliða þessu var sjóðnum skipt í deildir og skyldi starfrækt sérstök deild fyrir sjóðfélaga sem hefðu hafið störf fyrir 1. janúar 1998, svokölluð Hlutfallsdeild.

5

Þann 18. desember 2006 gerði áfrýjandi á ný samkomulag við Landsbanka Íslands hf., Seðlabanka Íslands, Reiknistofu bankanna, Greiðslumiðlun hf. og Fjármálaeftirlitið, sem í gögnum málsins er nefnt viðbótarsamkomulagið. Þá lá fyrir að miðað við tryggingafræðilega stöðu sjóðsins gat áfrýjandi að óbreyttu ekki staðið við skuldbindingar sínar gagnvart sjóðfélögum í Hlutfallsdeild. Með samkomulaginu skuldbundu aðildarfyrirtækin sig til að greiða viðbótarfjárhæð til áfrýjanda, samtals að fjárhæð 1.407.516.480 krónur, auk greiðslu rekstrarkostnaðar í þágu hans. Í4. gr. samkomulagsins var tekið fram að áfrýjandi félli frá „öllum málarekstri fyrir dómstólum, allri aðild að málarekstri og frekari kröfum á hendur aðildarfyrirtækjunum, sem tengjast forsendum og uppgjöri skuldbindinga aðildarfyrirtækjanna“. Þá kom fram í 5. gr. að samkomulagið fæli ekki í sér viðurkenningu á greiðsluskyldu aðildarfyrirtækja áfrýjanda eða því að um brostnar forsendur væri að ræða. Í tengslum við gerð samkomulagsins féll áfrýjandi frá málsókn sem hann hafði haft uppi gegn stefndu Landsbankanum hf. og íslenska ríkinu til vara þar sem krafist hafði verið viðurkenningar á því að ábyrgð þessara aðila á skuldbindingum áfrýjanda gagnvart sjóðfélögum væri enn til staðar.

6

Í gögnum málsins kemur fram að eftir gerð viðbótarsamkomulagsins hafi í tvígang reynst nauðsynlegt að skerða lífeyrisréttindi í Hlutfallsdeild áfrýjanda sem nemur um 15% vegna neikvæðrar tryggingafræðilegrar stöðu. Árið 2017 aflaði áfrýjandi matsgerðar dómkvadds manns sem laut meðal annars að því hvert heildarframlag aðildarfélaga sjóðsins vegna samkomulagsins 1997 hefði þurft að vera ef uppgjörið hefði miðast við upplýsingar um raunþróun tiltekinna tryggingafræðilegra forsendna til 31. desember 2015. Dómkröfur áfrýjanda í málinu eru reistar á niðurstöðum matsgerðarinnar. Byggir áfrýjandi á því að á grundvelli samkomulagsins hafi áfrýjanda verið greiddar tæplega 6.103 milljónir króna vegna áfallinna skuldbindinga og svokallaðrar 95 ára reglu en hefði þurft að greiða um 7.550 milljónir króna, miðað við verðlag á þeim tíma. Þá hafi nauðsynlegt heildariðgjald til að mæta framtíðarkostnaði við lífeyrisskuldbindingar verið ákveðið 18,4% en hefði þurft að vera 20,63%, en mismunurinn nemi 810 milljónum króna miðað við verðlag í lok árs 1997.

7

Um málsatvik er að öðru leyti vísað til þess sem rakið í hinum áfrýjaða dómi.

Niðurstaða

8

Aðalkrafa áfrýjanda og fyrsta og önnur varakrafa hans lúta að því að fyrrgreindu samkomulagi frá 1997 verði breytt annars vegar með því að í lok þess verði tekið upp nýtt ákvæði um að stefndu verði, í tilteknum hlutföllum, gert að inna af hendi viðbótargreiðslu í samræmi við niðurstöðu framangreindrar matsgerðar frá 2017 og hins vegar að tekið verði upp nýtt ákvæði þess efnis að frá 1. janúar 2015 skuli stefndu bera ábyrgð á skuldbindingum Hlutfallsdeildar áfrýjanda umfram eignir á hverjum tíma. Þriðja varakrafa lýtur að því að viðurkennt verði að stefndi íslenska ríkið beri ábyrgð frá 1. janúar 1998 gagnvart áfrýjanda á lífeyrisskuldbindingum þeirra sjóðfélaga í Hlutfallsdeild sem voru starfsmenn Landsbanka Íslands fyrir þann dag.

9

Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi Landsbankinn hf. sýknaður af kröfum áfrýjanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er sú niðurstaða staðfest með vísan til forsendna dómsins. Af því leiðir að til skoðunar koma kröfur áfrýjanda á hendur stefnda íslenska ríkinu samkvæmt síðari lið aðalkröfu og síðari liðum fyrstu og annarrar varakröfu hans.

10

Aðalkrafa áfrýjanda og fyrsta og önnur varakrafa hans um að samkomulaginu frá 1997 verði breytt, eins og að framan greinir, eru á því reistar að uppgjör ábyrgðar á skuldbindingum áfrýjanda hafi verið ósanngjarnt og að forsendur þess hafi brostið.

Nánar tiltekið vísar áfrýjandi til ógildingarreglu 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og óskráðra reglna samningaréttarins um brostnar forsendur. Í héraðsdómsstefnu vísaði áfrýjandi auk þess til ó lögfestrar auðgunar reglu íslensks kröfuréttar til stuðnings dómkröfum sínum.

11

Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta samningi, ef það yrði talið ósanngjarnt að bera hann fyrir sig. Við mat á því hvort ósanngjarnt sé að bera fyrir sig samning skal samkvæmt 2. mgr. 36. gr. líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi verður ráðið af lögskýringargögnum að ákvæði 36. gr. feli í sér undantekningarreglu gagnvart meginreglum íslensks fjármunaréttar um samningsfrelsi og skyldu manna til þess að efna gerða samninga. Þá sé til þess ætlast að dómstólar fari mjög varlega í beitingu reglunnar þar sem óhófleg beiting hennar væri til þess fallin að skerða öryggi í viðskiptum og skapa réttaróvissu. Einnig er til þess að líta að ákvæðinu verður ekki beitt með þeim hætti að aðilar verði með dómi skyldaðir til samningsgerðar, enda myndi það stríða gegn meginreglunni um samningsfrelsi og venjulegum viðskiptaháttum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 282/2006. 12

Af hálfu stefndu hefur meðal annars verið vísað til þess að gögn málsins beri með sér að áfrýjandi meti stöðu sína betri en lagt var til grundvallar í framangreindri matsgerð frá árinu 2017. Þannig komi fram í athugasemd við ársreikning áfrýjanda fyrir árið 2019 að skuldabréf í eigu Hlutfallsdeildar séu þar metin á afskrifuðu kostnaðarverði en væru þau færð til eignar á markaðsverði væri bókfært verð þeirra 5.619,6 milljónum króna hærra. Þá komi fram í ársreikningnum að meðaltal hreinnar raunávöxtunar hjá Hlutfallsdeild frá því að henni var komið á fót árið 1998 hafi verið 13

Samkvæmt 24. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða skal stjórn lífeyrissjóðs árlega láta fara fram tryggingafræðilega athugun á fjárhag sjóðsins. Í 1. mgr. 39. gr. laganna kemur fram að hrein eign lífeyrissjóðs til greiðslu lífeyris ásamt núvirði framtíðariðgjalda skuli vera jafnhá núvirði væntanlegs lífeyris vegna þegar greiddra iðgjalda og framtíðariðgjalda. Hrein eign lífeyris skuli á hverjum tíma metin í samræmi við ákvæði 24. gr. Markmið tryggingafræðilegrar úttektar er að sýna fram á raunverulega stöðu lífeyrissjóðs, það er hvernig eignir sjóðsins og framtíðariðgjöld muni standa gagnvart lífeyrisgreiðslum til framtíðar. Um tryggingafræðilega athugun er nánar fjallað í reglugerð nr. 391/1998 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Þar segir í 20. gr. að núvirði verðbréfa með föstum tekjum skuli metið miðað við 3,5% raunávöxtunarkröfu enda þótt bókfært verð eignanna sé annað. Samkvæmt 19. gr. reglugerðarinnar skal við núvirðisreikning væntanlegs lífeyris og framtíðariðgjalda einnig nota 3,5% vaxtaviðmiðun umfram vísitölu neysluverðs. Samkvæmt því hefur bókhaldsleg meðferð verðbréfa í ársreikningi áfrýjanda ekki áhrif á tryggingafræðilega stöðu hans. 14

Í matsgerð dómkvadds manns sem áfrýjandi aflaði árið 2017 var stuðst við 3,5% raunávöxtunarviðmið samkvæmt framangreindum reglum, enda hefur með þeim verið lagt til grundvallar að það viðmið sé áreiðanlegast til lengri tíma litið. Engu verður slegið föstu um hvort áfrýjandi muni geta ávaxtað eignir sínar umfram 3,5% viðmiðið til framtíðar. Samkvæmt framangreindu hafa þau gögn sem stefndu byggja á að þessu leyti ekki áhrif á mat réttarins um hvort reglum 36. gr. laga nr. 7/1936 verði beitt í málinu.

15

Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að staða aðila við gerð samkomulagsins frá 1997, efni samkomulagsins, atvik við samningsgerðina og síðari atvik réttlæti ekki að samkomulaginu verði breytt með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 og að tilvísun áfrýjanda til 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar breyti engu þar um. Þá er einnig með sömu röksemdum staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna málsástæðum áfrýjanda fyrir aðalkröfu og tveimur varakröfum hans sem lúta að óskráðum reglum um brostnar forsendur og óréttmæta auðgun, sem og þriðju varakröfu hanssem byggir á ákvæðum 1. mgr. 11. gr. laga nr. 50/1997 og 65. gr., 72. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar. Er því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefndu af kröfum áfrýjanda.

16

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.