601/2022

Útdráttur

X var ákærður fyrir nauðgun og kynferðisbrot gegn dóttur sinni A á árunum 2010 til 2018, þegar hún var sex til 14 ára gömul, með því að hafa annars vegar í fjölda skipta áreitt hana kynferðislega og haft við hana önnur kynferðismök en samræði á þá- verandi heimili þeirra, hins vegar með því að hafa í eitt skipti á árunum 2016 eða 2017 farið með fingur í leggöng hennar og nuddað á henni kynfærin innanklæða. Í dómi Landsréttar kom fram að í málinu nyti ekki við annarra beinna sönnunargagna en framburðar X og A og stæði þar orð gegn orði. Fallist var á það með héraðsdómi að A hefði í skýrslugjöf sinni í héraði verið varfærin í orðum og að framburður hennar væri að ýmsu leyti trúverðugur. Á hinn bóginn yrði við mat á sönnunargildi framburðar hennar ekki litið fram hjá misræmi í lýsingum hennar á atvikum og ætluðum brotum X við skýrslugjöf hjá lögreglu, í héraði og fyrir Landsrétti. X hefði staðfastlega neitað sakargiftum og hefði framburður hans verið stöðugur í öllum aðalatriðum. Væri ekkert komið fram í málinu sem rýrði trúverðugleika framburðar hans. Mörg hinna óbeinu sönnunargagna málsins lytu að atvikum sem tengdust ætluðum kynferðisbrotum bróður A gegn henni. Væri í þessu ljósi ekki unnt að líta svo á að framburður A um ætluð brot X fengi styrka stoð í þessum gögnum. Þegar litið væri til alls þessa og jafnframt með hliðsjón af þeirri meginreglu að allan vafa skyldi meta sakborningi í vil var ekki talið að ákæruvaldinu hefði tekist að færa sönnur á þá háttsemi sem X var gefin að sök. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu X.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 13. september 2022. Málsgögn bárust réttinum 28. mars 2023. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Austurlands 18. ágúst 2022 í málinu nr. S- [...]/2022.

2

Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og dæmdur til refsingar.

3

Ákærði krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Þá krefst ákærði þess aðallega að bótakröfu brotaþola verði vísað frá dómi, til vara sýknu af kröfunni en að því frágengnu að dæmdar bætur verði lægri en krafist er.

4

Brotaþoli, A, krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur hvað varðar frávísun einkaréttarkröfu hennar og að málinu verði hvað hana varðar vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þá er þar rakið efni skýrslna sem ákærði, brotaþoli og önnur vitni gáfu við rannsókn málsins hjá lögreglu og jafnframt gerð grein fyrir framburði þeirra við aðalmeðferð málsins í héraði.

6

Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti voru spilaðar hljóð- og myndupptökur af skýrslum ákærða og brotaþola við aðalmeðferð málsins í héraði. Þá gáfu ákærði og brotaþoli viðbótarskýrslur.

7

Framburður ákærða fyrir Landsrétti var í öllum aðalatriðum í samræmi við þá skýrslu sem hann gaf í héraði en hann kvaðst engu hafa við þann framburð sinn að bæta.

Spurður um baðferðir með brotaþola, kvaðst ákærði hvorki hafa farið með henni í gufubað né sturtu. Um baðferðir á heimilinu tók ákærði fram að hann héldi að það hafi alltafverið farið í baðkarið. Þá neitaði hann því sem kom fram í vætti eldri dóttur hans við skýrslutöku í héraði, að það hefði verið regla á heimilinu að allir færu naktir í gufubaðið og mundi heldur ekki eftir að hafa sjálfur verið nakinn þar, eins og brotaþoli bar um í héraði.

8

Ákærði kannaðist ekki við atvik sem brotaþoli lýsti í héraði þar sem hann hefði lagt hana á handklæði á baðherbergisgólfi og notað eyrnapinna til að pota í kynfæri hennar.

Neitaði ákærði að hafa viðhaft slíka háttsemi.

9

Í tilefni af þeirri lýsingu ákærða við skýrslugjöf í héraði, að líðan brotaþola hefði „frekar farið niður en hitt“, var hann spurður að því hvort hann hefði orðið var við breytingar á líðan brotaþola þegar hún var yngri. Kvaðst hann ekki hafa tekið eftir áberandi breytingum á þeim tíma heldur hefðu þær orðið á löngum tíma. Ákærði kannaðist við að brotaþola hefði liðið illa þegar hún var í sálfræðiviðtölum um tíu ára aldur vegna depurðar en kvaðst þó ekki vita hvað hefði valdið henni. Þá sagðist ákærði muna eftir því að B, móðir brotaþola og fyrrverandi eiginkona hans, hefði sagst myndu kæra hann ef hann endurgreiddi ekki fjármuni sem hann hefði tekið út af reikningi brotaþola. Spurður að því hvenær hann hefði fyrst fengið vitneskju um sakargiftir samkvæmt ákæru málsins kvað hann það hafa verið þegar hann gaf fyrst skýrslu hjá lögreglu 25. september 2020.

10

Í viðbótarskýrslu sinni fyrir Landsrétti kvaðst brotaþoli vilja bæta því við fyrri framburð sinn við aðalmeðferð málsins í héraði, að eitt sinn þegar hún hefði verið sjö eða átta ára og ákærði hefði látið hana sitja ofan á sér í sturtunni, hefði hann sett typpið á sér inn í leggöng hennar. Tók hún fram að typpið hefði ekki farið langt inn og að ákærði hefði hætt háttsemi sinni um leið og hún fór að gráta og sagði að þetta væri vont. Henni hefði þótt þetta mjög vont og ákærði hefði ekki gert þetta aftur. Kvaðst brotaþoli hafa munað eftir þessu við skýrslugjöf í héraði en ekki þorað að segja frá því, enda hefði hana ekki langað að viðurkenna þetta fyrir sjálfri sér heldur ýta því frá sér.

11

Brotaþoli sagði brot ákærða hafa verið grófari þegar hún var yngri en eftir að hún eltist hefði ákærði hætt að láta hana snerta hann, „totta“ hann og „runka“ honum. Spurð að því hvort ákærði hefði einhvern tímann reynt að setja typpið í rassinn á henni, kvaðst brotaþoli ekki muna hvort það var ákærði eða bróðir hennar sem gerði það eða þeir báðir. Aftur á móti neitaði brotaþoli því að bróðir hennar hefði viðhaft þá háttsemi, sem hún hefði lýst þannig að hefði byrjað með kitli og svo leiðst út í nudd á kynfærum og að farið var með fingur inn í leggöng, stundum þannig að hún hafi fengið fullnægingu.

12

Brotaþoli gaf þá skýringu á því að hún hefði við skoðun hjá lækni á árinu 2014 eingöngu rætt um að bróðir hennar hefði verið að snerta hana, að mamma hennar hefði vitað af því á þeim tíma þar sem hún hefði einu sinni komið að þeim systkinum. Þá kannaðist hún við að hafa ekki sagt frá brotum ákærða, þótt hún væri spurð að því hvort aðrir en bróðir hennar hefðu brotið gegn henni. Kvað hún ástæðuna vera þá, að hún vildi ekki að neinn vissi af brotum ákærða, enda hefði hún á þessum tíma haldið að hún væri sjálf að gera eitthvað rangt og að allir yrðu reiðir út í hana. Hefði ákærði talið henni trú um það.

13

Þegar bornar voru undir brotaþola staðhæfingar hennar hjá lækninum um að brotum bróður hennar gegn henni hefði lokið annars vegar þremur mánuðum eða einu ári áður en hins vegar þremur árum fyrr, taldi hún að verið gæti að hún hefði sagt lækninum ósatt um að það hefði verið þremur árum áður en hún hitti hann í þeim tilgangi að gera sem minnst úr atvikunum. Þá kvaðst brotaþoli við skýrslutöku í héraði hafa ruglast í því hvar síðustu brot ákærða hefðu átt sér stað. Kvaðst hún nú vera viss um að brotin hefðu öll gerst að [...] og einnig í sveitinni en aldrei á heimili ákærða á [...], eins og hún hefði lýst í skýrslu sinni í héraði. Síðasta tilvikið hefði átt sér stað að [...] á árinu áður. Spurð að því við hvaða aðstæður hún hefði fyrst sagt frá samförunum, lýsti brotaþoli því að þá hefði hún verið bæði drukkin og í tilfinningalegu uppnámi.

Brotaþoli kvað sér hafa liðið illa þegar dómur gekk í héraði og ákærði var sýknaður.

Spurð um líðan sína núna kvað brotaþoli sér líða ágætlega, þótt hún fengi enn kvíðaköst við stressandi aðstæður. Hún hefði hafið nám við [...]um síðustu áramót og væri nú á annarri önninni.

Niðurstaða

14

Svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi bera gögn málsins með sér að brotaþoli hafi í ágúst 2014, í tengslum við skoðun á meðal annars útbrotum og roða á kynfærasvæði, svarað spurningu heilsugæslulæknis um það, hvort einhver hafi verið að snerta hana, þannig að eldri bróðir hennar hefði gert það reglulega fyrir þremur árum en ekkert síðan. Í málinu liggja ekki fyrir ítarleg gögn um ætluð brot bróðurins en þau munu ekki hafa verið kærð til lögreglu. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi naut brotaþoli aðstoðar barnaverndar í kjölfarið og fór meðal annars í könnunarviðtal í Barnahúsi þar sem hún lýsti ætluðum brotum bróður síns gegn henni, auk þess sem hún sótti viðtöl hjá sálfræðingi Barnahúss fram á haust 2015. Þá er því lýst í hinum áfrýjaða dómi að gögn málsins sýni að andlegt ástand brotaþola hafi farið batnandi á árinu 2015 og meðferð hennar í Barnahúsi því lokið. Samkvæmt gögnum málsins var á árinu 2019 áformað að taka mál brotaþola fyrir að nýju vegna vaxandi andlegrar vanlíðunar hennar og ástæðan sögð vera atriði sem vörðuðu ætluð eldri brot bróður hennar. Fram er komið í málinu að fyrst hafi verið sagt frá ætluðum brotum ákærða í september 2020 og mun kæra vegna þeirra hafa borist lögreglu frá barnavernd 24. september sama ár. Bera gögn málsins með sér að í kjölfarið hafi brotaþoli á ný sótt þjónustu Barnahúss og sé enn í viðtölum hjá sálfræðingi.

15

Í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Hið sama kemur fram í 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Í samræmi við það er í 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála kveðið á um að sönnunarbyrði hvíli á ákæruvaldinu um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag. Við sönnunarmat þarf að gæta að þeirri meginreglu sem kemur fram í 1. mgr. 109. gr. sömu laga en samkvæmt henni metur dómur hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, sé komin fram um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti. Hefur þessi meginregla einnig verið orðuð með þeim hætti að allan vafa skuli meta sakborningi í vil.

16

Í málinu nýtur ekki við annarra beinna sönnunargagna en framburðar ákærða og brotaþola og stendur þar orð gegn orði. Ekkert þeirra vitna, sem gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins í héraði, gat borið með beinum hætti um þau atvik sem sakargiftir í ákæru málsins eru reistar á. Þau vitni sem eru tengd brotaþola fjölskylduböndum og bjuggu á heimili fjölskyldunnar til lengri eða skemmri tíma þegar ætluð brot eru sögð hafa átt sér stað, könnuðust ekki við að þau hefðu orðið vör við að samskipti ákærða og brotaþola hefðu verið óeðlileg fram til þess er brotaþoli sagði móður sinni frá ætluðum brotum ákærða haustið 2020.

17

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi er ekki fullt samræmi í lýsingu brotaþola á atvikum. Auk þess misræmis sem þar er lýst liggur fyrir að brotaþoli neitaði því við skýrslutöku hjá lögreglu 25. september 2020 að ákærði hefði nokkurn tímann snert endaþarm hennar og sagði það aldrei hafa gerst. Við aðalmeðferð málsins í héraði lýsti brotaþoli því á hinn bóginn að ákærði hefði reynt að setja typpið á sér inn í rassinn á henni. Þá bar hún um það í skýrslu sinni í héraði að ákærði hefði brotið gegn sér í sumarhúsi fjölskyldunnar að [...] í fleiri en tíu skipti en hafði við fyrrgreinda skýrslugjöf hjá lögreglu borið um að aðeins hefði verið um eitt skipti að ræða. Loks kvaðst brotaþoli hjá lögreglu ekki muna eftir að ákærði hefði fengið sáðlát þegar hann braut gegn henni en sagði það hafa gerst oftar en 20 sinnum þegar hún var spurð að því sama við aðalmeðferð málsins í héraði. Gaf hún þá skýringu á misræminu að hún hefði verið á „mjög vondum stað“ þegar hún gaf skýrslu sína hjá lögreglu og hefði annað hvort ekki munað þetta eða ekki viljað segja frá því. Svo sem lýst hefur verið bar brotaþoli um það fyrir Landsrétti að ákærði hefði eitt sinn sett typpið á sér inn í leggöng hennar þegar hún var sjö eða átta ára og ákærði lét hana sitja ofan á sér í sturtunni. Ákæra í málinu lýtur ekki að þessari háttsemi, enda hefur þessi frásögn brotaþola ekki komið fram áður, hvorki við skýrslugjöf hjá lögreglu eða fyrir dómi né í viðtölum hennar hjá heilbrigðisstarfsfólki eða sálfræðingum.

18

Fallist er á það mat hins áfrýjaða dóms, að brotaþoli hafi í skýrslugjöf sinn í héraði verið varfærin í orðum þegar hún lýsti ætlaðri háttsemi ákærða í sinn garð og að framburður hennar sé að ýmsu leyti trúverðugur. Á hinn bóginn verður við mat á sönnunargildi framburðar hennar ekki litið framhjá framangreindu misræmi í lýsingum hennar á atvikum og ætluðum brotum ákærða, sbr. 126. gr. laga nr. 88/2008.

Svo sem áður greinir hefur ákærði staðfastlega neitað sakargiftum samkvæmt ákæru og hefur framburður hans verið stöðugur í öllum aðalatriðum, bæði við skýrslugjöf hjá lögreglu sem og í héraði og fyrir Landsrétti. Er ekkert komið fram í málinu sem rýrir trúverðugleika framburðar hans.

19

Eins og áður er getið lúta mörg hinna óbeinu sönnunargagna málsins, svo sem skýrslur og vottorð sálfræðinga og lækna, að atvikum sem tengjast ætluðum kynferðisbrotum bróður brotaþola gegn henni. Þá er því áður lýst að versnandi andlegt ástand brotaþola á árinu 2019 var í upphafi tengt við þau atvik, þótt við síðari meðferðarvinnu með brotaþola hafi jafnframt verið tekið mið af frásögn hennar um ætluð brot ákærða. Í þessu ljósi er ekki unnt að líta svo á að framburður brotaþola um ætluð brot ákærða fái styrka stoð í þessum gögnum.

20

Þegar litið er til alls þess, sem hér að framan er rakið, og jafnframt með hliðsjón af þeim sjónarmiðum um sönnunarmat í sakamálum sem að framan greinir en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki talið að ákæruvaldinu hafi tekist að færa sönnur á þá saknæmu háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru.

Af þeim sökum ber að staðfesta hinn áfrýjaða dóm.

21

Eftir þessum úrslitum verður hafnað kröfu brotaþola um að héraðsdómur verði ómerktur að því er frávísun einkaréttarkröfu hennar varðar og að málinu verið heimvísað að því leyti. Að þessu gættu og með vísan til 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um frávísun einkaréttarkröfu brotaþola.

22

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, J-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 1.364.000 krónur og 46.435 krónur í ferðakostnað, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, G-kvk-ef P-kvk-ef lögmanns, 558.000 krónur.