768/2019

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu E um að A héraðsdómari viki sæti í máli E gegn Í. Krafan byggðist á því að ummæli sem dómarinn hefði viðhaft á opinberum vettvangi væru til þess fallin að draga mætti með réttu í efa óhlutdrægni hans við að leysa úr sakarefni málsins. Í úrskurði Landsréttar var meðal annars vísað til þess að ummælin tækju með almennum hætti til innleiðingar reglna á sviði EESsamningsins í íslenskan rétt. Enda þótt orkað gæti tvímælis hvort sú þátttaka hans í umræðu á opinberum vettvangi sem í ummælunum fælust væri samrýmanleg starfi hans væri ekki efni til að líta svo á að með þeim hefði hann tjáð sig um atriði sem ágreiningur í málinu lyti að á þann hátt að draga megi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf og H-kk-nf O. A-kk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 18. nóvember 2019. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 6. desember 2019. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2019, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að A-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari viki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í alið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fyrrgreind krafa hans tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4 Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 6. mars 2019. Í málinu krefst hann þess að viðurkennt verði með dómi að tæpar 46 klukkustundir sem hann hafi varið í að ferðast til útlanda á tímabilinu 26. febrúar til 19. nóvember 2018 á vegum vinnuveitanda síns, Samgöngustofu, utan dagvinnutíma sé vinnutími í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 52. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sbr. 19. gr. laga nr. 68/2003, en þar segir að það sé sá tími sem starfsmaður sé við störf, til taks fyrir atvinnurekandann og inni af hendi störf sín eða skyldur. Í héraðsdómsstefnu segir að með ákvæðinu hafi verið innleitt í íslensk lög ákvæði 2. gr. vinnutímatilskipunar ESB, sbr. nú tilskipun nr. 2003/88/EB um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma. Með því að íslenska ríkið er aðili að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið sé tilskipunin hluti af EESrétti, sbr. ákvörðun sameiginlegu EESnefndarinnar nr. 45/2004 frá 23. apríl 2004 um breytingu á XVIII. viðauka við EESsamninginn, sbr. ákvæði laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Byggir sóknaraðili á því að ferðatími hans samkvæmt framansögðu uppfylli ekki aðeins hugtaksskilyrði laga nr. 46/1980 fyrir því að teljast vinnutími heldur einnig ákvæði tilskipunarinnar um hið sama. Í 2. gr. hennar komi fram að vinnutími sé „sá tími sem starfsmaður er við störf eða er vinnuveitanda innan handar og innir af hendi störf sín eða skyldur í samræmi við innlend lög og/eða venju“. Við úrlausn málsins verði og að líta til dóms EFTAdómstólsins í máli nr. E19/16 og dóms Evrópudómstólsins í máli nr. C266/14. Þá er það mat sóknaraðila að full þörf sé á því að til skýringa leiti héraðsdómur eftir ráðgefandi áliti EFTAdómstólsins, sbr. 1. gr. laga nr. 21/1994 og 34. gr. samnings EFTAríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls.

5 Í greinargerð varnaraðila til héraðsdóms er byggt á því að málatilbúnaður sóknaraðila standist ekki og í því sambandi meðal annars vísað til 2. gr. vinnutímatilskipunar ESB. Því er einnig haldið fram að dómar EFTAdómstólsins og Evrópudómstólsins, sem sóknaraðili vísar til, hafi ekki fordæmisgildi við úrlausn málsins þar sem um ólík mál sé að ræða. Þá telur varnaraðili að ekki sé þörf á því að leitað verði ráðgefandi álits EFTAdómstólsins í málinu þar sem tilskipunin sem um er deilt hafi verið innleidd og á hana hafi áður reynt fyrir dómi hér á landi, sbr. dóm Hæstaréttar 2. nóvember 2000 í máli nr. 99/2000.

6 Málinu var úthlutað til A-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef héraðsdómara. Við fyrirtöku þess 12. september 2019 setti sóknaraðili fram þá kröfu að dómarinn viki sæti í því á grundvelli gliðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Er krafan á því reist að í grein sem dómarinn ritaði og var birt í Morgunblaðinu 27. júlí 2019 og í ummælum hans á vefmiðlinum www.mbl.is 6. júní sama ár birtist afstaða sem sé til þess fallin, að virtu sakarefni málsins samkvæmt framansögðu, að draga megi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Er um þetta aðallega vísað til tíu tilvitnana úr framangreindum heimildum en sjö þeirra eru teknar upp í hinn kærða úrskurð. Hinar þrjár hljóða svo: 1. „Þegar svo er komið hefur gjörbylting átt sér stað frá því sem áður var lýst. Í stað þess að reglur séu settar af fjölskyldum, í nábýli manna og mótist innan eins og sama samfélagsins, komi lögin frá yfirvaldi sem vill þröngva sér inn í hverdagslíf okkar, jafnvel hugsanir okkar. Nútímatækni gefur slíku miðstýrðu valdi nánast takmarkalausa möguleika á slíkri áleitni. Jafnvel einveldiskonungar fyrri alda blikna í samanburði. Í stað umhyggju í nærsamfélagi býr alríkið til stofnanir sem sýna okkur gerviumhyggju en krefja okkur um algjöra hollustu.“ 2. „Afleiðingarnar blasa við í málum eins og O3: Þingmenn hyggjast taka að sér að innleiða í íslenskan rétt reglur sem erlendir skriffinnar hafa samið út frá erlendum aðstæðum og erlendum hagsmunum; lögfræðingar taka að sér hlutverk einhvers konar spámanna og freista þess með kristalskúlum að segja fyrir um hvernig íslenskum hagsmunum muni reiða af við framkvæmd hinna erlendu reglna; löggjafarþing tekur hinar erlendu reglur ekki til efnislegrar umræðu og endurskoðunar og lætur sér nægja að leika hlutverk löggjafans.“ 3. „Á móti spyr stór hluti íslenskrar þjóðar hvað sé lýðræðislegt við það ferli sem hér um ræðir. Fyrir mitt leyti sé ég ekkert lýðræðislegt við það að maður í teinóttum jakkafötum rétti upp hönd til samþykktar á lokuðum fundi sameiginlegu EESnefndarinnar og málið eigi þar með að heita „lýðræðislega útkljáð“. Þetta er í mínum huga afskræming á lýðræðislegum rétti fullvalda þjóðar og mætti með réttu kallast lýðræðisblekking.“

7 Í kæru sinni til Landsréttar byggir sóknaraðili sem fyrr á því að draga verði verulega í efa óhlutdrægni og hæfi héraðsdómarans til að fara með málið og túlka þar EESsamninginn og afleiddar gerðir, sem svo hafi verið innleiddar í íslenskan rétt, enda sé ljóst að verulega reyni á þær réttarheimildir við úrlausn málsins. Telur sóknaraðili að þau ummæli dómarans sem vísað er til sýni að hann sé andsnúinn EESrétti og því regluverki sem grundvallað sé á EESsamningnum. Ekki sé unnt að treysta því að dómari sem hafi opinberað svo afdráttarlaust afstöðu sína og lýst réttarkerfi EES og innleiðingu réttarreglna með þeim hætti sem raun ber vitni geti talist óhlutdrægur þegar kemur að úrlausn um það meðal annars hvaða skilning beri að leggja í ákvæði vinnutímatilskipunar ESB sem reyni á í málinu.

8 Í forsendum úrskurðar síns leitast héraðsdómari við í löngu máli að færa rök fyrir þeirri niðurstöðu sinni að þau ummæli hans sem vitnað er til í úrskurðinum gefi sóknaraðila ekki tilefni til að draga þær víðtæku ályktanir sem krafa hans í þessum þætti málsins sé byggð á. Því verði ekki fallist á að ummælin séu þess eðlis að draga megi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Samandregið má lýsa röksemdum héraðsdómarans á þann veg að með ummælunum vísi hann til stjórnskipulegs vanda og lýðræðishalla sem Ísland búi við í EESsamstarfinu. Hann hafi varað við því að handhafar ríkisvalds afsali sér ábyrgð á því hlutverki sem þeim sé samkvæmt stjórnarskránni ætlað að gegna og að einstakir þættir ríkisvalds seilist yfir á svið annarra valdþátta. Ummælin hafi hann einkum látið falla í tengslum við innleiðingu á þriðja orkupakkanum svonefnda en með því er nánar tiltekið átt við safn ESBgerða sem varða innri markað fyrir raforku og gas innan ESB. Samkvæmt 61. gr. stjórnarskrárinnar skuli dómendur í embættisverkum sínum fara einungis eftir lögum. Sóknaraðili hafi ekki fært fram viðhlítandi rök fyrir því hvernig ummæli dómarans leiði til þess að ætla megi að hann dæmi ekki eftir þeim lagareglum sem með lögformlegum og stjórnskipulega réttum hætti hafi verið leidd í íslenskan rétt og megi kallast bindandi fyrir dómara. Gefi málflutningur sóknaraðila og rökstuðningur tilefni til þess að leitað verði ráðgefandi álits EFTAdómstólsins muni það verða gert á grundvelli viðeigandi réttarreglna. Mál þetta varði á engan hátt þriðja orkupakka ESB heldur reglur um vinnutíma. Alltof langt væri gengið ef telja ætti að umfjöllun um fyrra atriðið ylli vanhæfi við úrlausn um hið síðarnefnda eða að athugasemdir um innleiðingarferlið yllu almennu vanhæfi gagnvart EESrétti. Á grundvelli 73. gr. stjórnarskrárinnar njóti dómarar málfrelsis eins og aðrir borgarar. Af ástæðum sem varði nauðsyn þess að dómarar séu óhlutdrægir sé tjáningu þeirra settar vissar skorður. Það standi þó ekki í vegi fyrir því að þeir stígi fram á hinn opinbera vettvang við sérstök tilefni, til að mynda til þess að varpa ljósi á tiltekin lögfræðileg álitaefni eða ákvörðunartöku eða til varnar hagsmunum sem tengdir séu réttarríkinu. Í tilvitnuðum ummælum felist ekki gagnger andstaða við Evrópurétt sem slíkan heldur ákall um að reglur sem leiddar eru í lög hér á landi mótist af lýðræðislegum kröfum, að stofnanir EES lúti lýðræðislegri valdtemprun og að tryggt sé að framsal íslensks ríkisvalds, virt almennt og heildstætt en ekki þröngt og sértækt, yfirstígi ekki þau ytri mörk sem heimil geta talist samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins.

Niðurstaða

9 Tilgangur hæfisreglna í réttarfarslögum er að tryggja að dómari sitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess. Jafnframt er tilgangurinn að tryggja traust aðilanna jafnt sem almennings til dómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari standi að úrlausn máls í tilviki þar sem réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans.

10 Krafa sóknaraðila um að héraðsdómara verði gert að víkja sæti í máli þessu snýr svo sem að framan er rakið að sakarefni þess. Er hún sett fram undir þeim formerkjum að þau ummæli dómarans sem sóknaraðili telur að leiða eigi til vanhæfis hans lúti almennt að EESrétti og því regluverki sem grundvallað er á EESsamningnum, svo notuð séu orð sóknaraðila. Að baki kröfunni liggur þannig sú afstaða að dómarinn sé ekki aðeins vanhæfur til að sitja í dómi í máli þar sem leysa þurfi úr því hvaða skilning beri að leggja í ákvæði 2. gr. vinnutímatilskipunar ESB, meðal annars út frá dómafordæmum EFTAdómstólsins og Evrópudómstólsins, heldur sé um mun víðtækara vanhæfi að ræða sem nái almennt til mála þar sem reynir á EESsamninginn og afleidda löggjöf.

11 Í þeirri breytingu sem gerð var á lögum nr. 46/1980 með lögum nr. 68/2003, sem áður er vikið að, fólst meðal annars innleiðing á efni tilskipunar ráðsins nr. 93/104/EB frá 23. nóvember 1993 um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma. Sú tilskipun var leyst af hólmi með tilskipun nr. 2003/88/EB. Síðarnefnda tilskipunin var felld inn í EESsamninginn með ákvörðun sameiginlegu EESnefndarinnar nr. 45/2004 frá 23. apríl 2004 um breytingu á XVIII. viðauka við EESsamninginn. Til samræmis við þetta og í ljósi málatilbúnaðar sóknaraðila er til þess að líta að samkvæmt 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið skal meginmál samningsins hafa lagagildi hér á landi. Þá skal samkvæmt 3. gr. sömu laga skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EESsamninginn og þær reglur sem á honum byggja. Loks er þess að gæta að hvað þýðingu úrlausna EFTAdómstólsins og Evrópudómstólsins varðar ber að líta til 6. gr. EESsamningsins, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993, og til hliðsjónar einnig dóm Hæstaréttar 27. nóvember 2019 í máli nr. 38/2019.

12 Í viðtekinni fræðilegri umfjöllun hefur ákvæði gliðar 5. gr. laga nr. 91/1991 verið léð það inntak að óhlutdrægur dómari láti meðferð og niðurstöðu máls ráðast af lögum og hlutlægu mati á sönnunargögnum og rökstuðningi aðilanna. Hann verði þar með talinn hlutdrægur láti hann gerðir sínar ráðast af skoðun á málstað málsaðila sem telja má af ómálefnalegum eða annarlegum toga en ekki af lögfræðilegu mati á sönnunargögnum, röksemdum, og réttarreglum. Áréttað skal að áskilið er samkvæmt ákvæðinu að efasemdir um óhlutdrægni dómara þurfa að vera réttmætar eigi þær að leiða til vanhæfis hans.

13 Þau ummæli héraðsdómara sem hér koma til skoðunar taka með almennum hætti til innleiðingar reglna á sviði EESsamningsins í íslenskan rétt. Enda þótt orkað geti tvímælis hvort sú þátttaka hans í umræðu á opinberum vettvangi sem í ummælunum felst sé samrýmanleg starfi hans eru að framansögðu virtu ekki efni til að líta svo á að hann hafi með þeim tjáð sig um atriði sem ágreiningur í málinu lýtur að á þann hátt að draga megi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur.

14 Kærumálskostnaður verður ekki úrskurðaður.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.