642/2022

Útdráttur

H hafði í rúm 30 ár starfað sem kennari við grunnskóla á vegum A. Haustið 2017 ákvað H í samráði við A að lækka starfshlutfall sitt við skólann úr fullu starfi í 49% starf og hefja samhliða því töku lífeyris, en samkvæmt verklagsreglum A var grunnskólum á vegum sveitarfélagsins heimilt að ráða kennara í tímabundið hlutastarf á bilinu 33- 49% samhliða töku lífeyris úr B- deild LSR. Gat slík tímabundin ráðning að hámarki staðið í tvö ár. Jafnframt var heimilt samkvæmt verklagsreglunum að ráða lífeyrisþega í stundakennslu væri starfshlutfall minna en 33%. Gerði H í kjölfarið nýjan tímabundinn ráðningarsamning í samræmi við framangreint með gildistíma frá 1. desember 2017 til 31. júlí 2018 og var samningurinn síðar framlengdur til 31. desember 2019. Hinn 12. desember 2019 gerðu aðilar nýjan ráðningarsamning þar sem H var ráðin stundakennari í tímavinnu við skólann. H taldi að A hefði borið að fastráða hana í 49% starf og að framangreindar verklagsreglur, um að binda heimild til ráðningar við tvö ár og að takmarka ráðningu að þeim tíma liðnum við annað og lægra starfshlutfall, fælu í sér ólögmæta mismunun og stæðust ekki lög og meginreglur vinnuréttar. Höfðaði H því mál á hendur A og krafðist greiðslu mismunar á þeim launum sem hún taldi sig eiga rétt á og þeirra launa sem henni voru greidd sem stundakennara. Í niðurstöðu Landsréttar var rakið að ekki hefði hvílt bein lagaskylda á A að verða við beiðni H um ráðningu í hlutastarf samhliða töku lífeyris. Ákvað A á hinn bóginn að koma til móts við kennara í þeirri stöðu með fyrrgreindum verklagsreglum, sem gerðu ráð fyrir því að metið yrði hverju sinni út frá hagsmunum hlutaðeigandi skóla hvort unnt væri að verða við beiðni kennara um tímabundið hlutastarf. Væri ákvörðun um að fallast á slíka beiðni ívilnandi í garð þess sem setti hana fram. Þá var rakið að H hefði verið meðvituð um þær forsendur sem lágu til grundvallar ráðningu hennar í hlutastarf.

Gat hún þannig ekki vænst þess að hún héldi því starfi lengur en í 24 mánuði. Enn fremur yrði ekki framhjá því litið að það var undir H komið að segja upp fastráðningu og gera samning um tímabundna ráðningu. Þótti H ekki hafa sýnt fram á að hún hefði sætt mismunun, hvort sem er í samanburði við aðra sem heyrðu undir verklagsreglur A eða með tilliti til annars hóps sem gerði það ekki. Þá þóttu verklagsreglur A styðjast við málefnaleg sjónarmið. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 20. október 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 23. september 2022 í málinu nr. E- 459/2021.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 3.043.815 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 58.896 krónum frá 1. janúar 2020, af 244.256 krónum frá 1. febrúar sama ár, af 48.446 krónum frá 1. mars sama ár, af 32.129 krónum frá 1. apríl sama ár, af 8.280 krónum frá 1. maí sama ár, af 108.695 krónum frá 1. júní sama ár, af 93.967 krónum frá 1. júlí sama ár, af 276.931 krónu frá 1. ágúst sama ár, af 309.526 krónum frá 1. september sama ár, af 138.931 krónu frá 1. október sama ár, af 142.399 krónum frá 1. nóvember sama ár, af 95.595 krónum frá 1. desember sama ár, af 187.920 krónum frá 1. janúar 2021, af 196.545 krónum frá 1. febrúar sama ár, af 148.268 krónum frá 1. mars sama ár, af 148.268 krónum frá 1. apríl sama ár, af 148.268 krónum frá 1. maí sama ár, af 99.990 krónum frá 1. júní sama ár, af 215.136 krónum frá 1. júlí sama ár og af 341.376 krónum frá 1. ágúst sama ár, í hverju tilviki til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Þá er þess krafist að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti.

Málsatvik og málsástæður

4

Áfrýjandi hefur í rúm 30 ár starfað sem kennari við Brekkuskóla á Akureyri sem er grunnskóli rekinn af stefnda. Haustið 2017 ákvað hún að hefja töku lífeyris úr B- deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins 1. desember sama ár. Hún var þá rétt tæplega 63 ára gömul. Samhliða þessu fór hún þess á leit við stefnda að fá að lækka starfshlutfall sitt við skólann úr fullu starfi niður í 49% starf. Var fallist á þá beiðni hennar á grundvelli verklagsreglna stefnda sem tóku gildi 1. ágúst 2017 og með þeim skilyrðum sem þar greinir. Í þeim segir svo:

Kennari skal leita til skólastjóra óski hann eftir tímabundnu hlutastarfi, sem er á bilinu 33- 49%, samhliða töku lífeyris frá LSR B- deild. Skólastjóri metur út frá hagsmunum skólans hverju sinni hvort möguleiki er að verða við beiðninni. Telji hann svo vera leitar hann í framhaldinu samþykkis sviðs stjóra fræðslusviðs. Skólastjóri skal senda sviðsstjóra fræðslusviðs umsókn á þar til gerðu umsóknareyðublaði þar sem fram kemur rökstuðningur fyrir beiðninni og að um tímabundna ráðningu sé að ræða s. s. vegna afleysingar, tímabundins verkefnis eða annarra gildra ástæðna fyrir tímabundinni ráðningu. Tímabundin ráðning er gerð að hámarki til eins skólaárs í senn, einungis er heimilt að framlengja slíka ráðningu þannig að ráðningartími verði að hámarki samtals 24 mánuðir. Sviðsstjóri fræðslusviðs metur hvert og eitt tilvik og hvort það uppfylli skilyrði um tímabundna ráðningu.

5

Í verklagsreglunum er jafnframt tekið fram að heimilt sé að ráða lífeyrisþega í stundakennslu sé starfshlutfallið minna en 33% eða allt að níu kennslustundir. Þá sé einnig heimilt að ráða lífeyrisþega í tímavinnu og þar um vísað til greina 1.4.1 og 1.4.2 í kjarasamningi Félags grunnskólakennara sé starfshlutfall minna en 33% eða að hámarki níu kennslustundir.

6

Réttur áfrýjanda til að hefja töku lífeyris á þeim tíma sem að framan greinir styðst við ákvæði 4. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins en samkvæmt því á sjóðfélagi rétt á lífeyri úr sjóðnum þegar hann hefur náð því að samanlagður lífaldur og iðgjaldagreiðslutími er 95 ár, hann er orðinn 60 ára og lætur af störfum. Í greinargerð stefnda til héraðsdóms kemur fram að frá árinu 2009 hafi gilt sú verklagsregla hjá sveitarfélaginu að kennarar sem völdu að hefja töku lífeyris á grundvelli þessa lagaákvæðis hefðu verið ráðnir sem stundakennarar með stoð í grein 1.4.2 í framangreindum kjarasamningi. Með verklagsreglunum hafi verið leitast við að rýmka möguleika kennara til áframhaldandi starfa samhliða töku lífeyris hjá B- deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins.

7

Í málinu er enginn ágreiningur um það að áfrýjandi hafi átt kost á því að hefja töku lífeyris í lok árs 2017 samhliða því að gegna starfi sem kennari hjá stefnda í 49% starfshlutfalli, en í héraðsdómsstefnu og hinum áfrýjaða dómi hefur hvað þetta varðar verið vísað til 9. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, sem þó öðlaðist ekki gildi fyrr en 1. september 2018, sbr. 1. gr. laga nr. 28/2018. Ákvæðið hljóðar svo:

Sjóðfélagi getur ákveðið að hefja töku hálfs ellilífeyris hvenær sem er eftir að 65 ára aldri er náð að því skilyrði uppfylltu að hann sé ekki í meira en hálfu starfi sem veitir aðild að sjóðnum eða hefði veitt rétt til aðildar að sjóðnum fyrir stofnun A- deildar sjóðsins.

Óumdeilt er að hið sama gildir um lífeyri á grundvelli svonefndrar 95 ára reglu, sbr. 4. mgr. sömu greinar, svo sem við á í tilviki áfrýjanda.

8

Með bréfi til skólastjóra Brekkuskóla og sviðsstjóra fræðslusviðs stefnda 1. september 2017 sagði áfrýjandi upp föstu starfi sínu við skólann frá þeim degi að telja þannig að gildandi ráðningarsamningur rynni sitt skeið á enda 30. nóvember sama ár. Kemur fram í greinargerð stefnda til héraðsdóms að nauðsynlegt hafi verið að áfrýjandi „segði upp störfum til að [hún] gæti nýráðið sig og byrjað að greiða til A- deildar“ lífeyrissjóðsins, enda gæti hún ekki haldið áfram að greiða til B- deildar hans á sama tíma og unnið væri með töku lífeyris úr þeirri deild. Þá segir svo í bréfinu:

Samkomulag hefur verið gert milli mín og skólastjóra Brekkuskóla um að samhliða töku lífeyris frá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins muni ég áfram gegna 49% starfi við skólann yfirstandandi skólaár.

Til samræmis við framangreint undirritaði áfrýjandi 9. október 2017 nýjan ráðningarsamning um 49% starfshlutfall með gildistíma frá 1. desember 2017 til 31. júlí 2018. Tímabundin ráðning áfrýjanda var síðan framlengd til 31. desember 2019.

9

Hinn 12. desember 2019 undirrituðu áfrýjandi og skólastjóri Brekkuskóla nýjan ráðningarsamning með gildistíma frá 1. desember 2019 til 11. júní 2020 þar sem áfrýjandi var ráðin í tímavinnu og taldist þaðan í frá vera stundakennari við skólann.

Með nýjum ráðningarsamningi 24. ágúst 2020 var þessi tilhögun starfa áfrýjanda við skólann framlengd til 4. júní 2021. Á meðal gagna málsins er skjal undirritað af áfrýjanda 19. ágúst 2020 þar sem hún óskar eftir tímabundnu hlutastarfi sem stundakennari samhliða töku lífeyris frá B- deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins frá 15. ágúst 2020 til 11. júní 2021 þar sem sérstaklega er tiltekið að starfshlutfall sé 33%. 10

Af hálfu áfrýjanda er á því byggt að allt frá því að hún hóf lífeyristöku í árslok 2017 hafi legið fyrir sú ósk hennar að vera í föstu kennarastarfi í 49% starfshlutfalli. Á sama tíma hafi legið fyrir að vilji stjórnenda Brekkuskóla hafi staðið til þess að hafa áfrýjanda í slíku starfi. Er dómkrafa áfrýjanda í málinu reist á því að verklagsregla sem mæli fyrir um að slík ráðning megi ekki standa lengur en í tvö ár geti ekki talist málefnaleg og réttmæt með tilliti til laga nr. 10/2004 um starfsmenn í hlutastörfum, laga nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði og meginreglna vinnuréttar. Auk þess byggir áfrýjandi á því að slík regla fari gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Hið sama eigi við um verklagsreglu um að heimilt sé að ráða lífeyrisþega til stundakennslu sé starfshlutfallið minna en 33%. Tekur kröfugerð áfrýjanda mið af því að hún hafi frá 1. desember 2019 til 1. ágúst 2021 átt rétt til launa fyrir 49% starf með sama hætti og við átti um ráðningu hennar fram til þess tíma. Er dómkrafa áfrýjanda þannig mismunur á þeim launum sem henni hafi borið réttur til samkvæmt framansögðu og þeirra launa sem henni voru greidd sem stundakennara á sama tímabili.

11

Stefndi byggir meðal annars á því að honum sé ekki skylt að samþykkja beiðni kennara um lækkað starfshlutfall samhliða töku lífeyris. Ákvörðun um hvort orðið skuli við slíkri beiðni sé alfarið rekstrartengd og háð mati skólastjóra út frá skipulagi skólastarfs. Reglur sem settar hafa verið af þessu tilefni verði að teljast ívilnandi í garð kennara þar sem með þeim sé reynt að verða við óskum þeirra sem vilja minnka við sig vinnu og vera að hluta til á lífeyri. Reglurnar séu því í anda markmiðs laga um starfsmenn í hlutastörfum og fari síður en svo gegn þeim.

12

Um málsatvik og málsástæður aðila fyrir héraðsdómi vísast að öðru leyti til þess sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi.

13

Í greinargerð sinni til Landsréttar vísar áfrýjandi sérstaklega til þess að gerður hafi verið ráðningarsamningur við hana með gildistíma frá 13. september 2022 til 8. júní Brekkuskóla. Byggir áfrýjandi á því að með þeim samningi sé sýnt fram á að engar praktískar, lögmætar og réttmætar ástæður hafi getað leitt til þess að ekki hafi verið unnt að ráða hana til starfa hjá stefnda á sambærilegum kjörum og í sama starfshlutfall og áður á því tímabili sem henni hafi eingöngu verið greitt tímakaup.

Niðurstaða

14

Í málinu greinir aðila á um lögmæti verklagsreglna sem stefndi hefur sett um ráðningu kennara, sem eru sjóðfélagar í B- deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, í hlutastarf samhliða töku lífeyris úr sjóðnum.

15

Um starfskjör, réttindi og skyldur áfrýjanda sem starfsmanns stefnda fer eftir ákvæðum kjarasamnings hverju sinni og ákvæðum ráðningarsamnings, sbr. 1. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Áfrýjandi er og hefur verið félagsmaður í Félagi grunnskólakennara og fer því um framangreint eftir kjarasamningi Sambands íslenskra sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands vegna félagsins.

16

Svo sem fram er komið tekur dómkrafa áfrýjanda til tímabilsins 1. desember 2019 til 1. ágúst 2021 þegar hún gegndi starfi stundakennara við Brekkuskóla í kjölfar tímabundinnar ráðningar í 49% kennarastarf. Í inngangskafla héraðsdómsstefnu segir að málið sé höfðað til greiðslu „skaðabóta/vangoldinna launa“ og á því byggt að það hafi verið andstætt lagareglum sem þar er vísað til að binda heimild til ráðningar í 49% starf við tvö ár annars vegar og takmarka ráðningu að þeim tíma liðnum við annað og lægra starfshlutfall hins vegar. Stefnda hafi því borið að fastráða hana í 49% starf svo sem vilji hennar hafi staðið til. Með því að þaðvar ekki gert beri henni réttur til greiðslu sem taki mið af því starfshlutfalli.

17

Fyrir Landsrétti er af hálfu áfrýjanda vísað til þess að í lagalegu tilliti hafi það einkum þýðingu við úrlausn málsins hvort í verklagsreglum stefnda, sem áður er getið, felist ólögmæt mismunun með tilliti til almennra jafnræðisreglna stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo og ákvæða 1., 7. og 12. gr. laga nr. 86/2018.

18

Samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir vera jafnir fyrir lögum og í 11. gr. stjórnsýslulaga er mælt svo fyrir að við úrlausn mála skuli stjórnvöld gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Í því banni við mismunun sem í ákvæðunum felst er meðal annars gerð sú krafa að við framkvæmd laga sé farið með sambærilegum hætti með sambærileg tilvik og að ólík meðferð sambærilegra tilvika verði aðeins réttlætt með vísan til hlutlægra og málefnalegra sjónarmiða.

19

Samkvæmt lögum nr. 86/2018 er bannað að mismuna einstaklingum á vinnumarkaði, beint eða óbeint, á grundvelli aldurs þeirra, sbr. 1. mgr. 1. gr. og 7. gr. laganna. Í 12. gr. þeirra er þó mælt fyrir um undanþágu að þessu leyti en þar segir að mismunandi meðferð vegna aldurs teljist ekki brjóta gegn lögunum séu færð fyrir henni málefnaleg rök sem helgast af lögmætu markmiði, þar með talið stefnu í atvinnumálum eða öðrum markmiðum er varða vinnumarkað, enda gangi slíkar aðgerðir ekki lengra en nauðsynlegt sé talið til að ná því markmiði sem stefnt sé að.

20

Á stefnda hvíldi ekki bein lagaskylda til að verða við beiðni áfrýjanda um ráðningu í hlutastarf samhliða töku lífeyris og hún átti með sama hætti ekki skýlausan rétt til þess. Stefndi ákvað á hinn bóginn að koma til móts við kennara í þessari stöðu og setti sér verklagsreglur um afgreiðslu beiðna af þessu tagi. Í þeim er gert ráð fyrir að það verði metið hverju sinni út frá hagsmunum þess skóla sem í hlut á hvort unnt sé að verða við beiðni kennara um tímabundið hlutastarf og að gild ástæða þurfi að standa til þess. Ákvörðun um að fallast á slíka beiðni verður að teljast ívilnandi í garð þess sem setur hana fram.

21

Þegar áfrýjandi kaus að skipa sínum málum með framangreindum hætti var hún meðvituð um þær forsendur sem af hálfu stefnda lágu til grundvallar ráðningu hennar í hlutastarf. Miðað við þær gat hún ekki vænst þess að hún héldi því starfi lengur en í 24 mánuði. Þá verður ekki fram hjá því litið að það var alfarið undir henni komið hvort þessi leið yrði farin. Þannig er það svo að þegar stefndi hafði samþykkt beiðni hennar um hlutastarf samhliða töku lífeyris sagði hún upp fastráðningu í starf kennara og undirritaði samning um tímabundna ráðningu til 12 mánaða sem síðar var framlengd með nýjum samningum svo sem áður er getið.

22

Á meðal gagna málsins er kjarasamningur Sambands íslenskra sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands vegna Félags grunnskólakennara sem gilti frá 1. desember 2016 til 30. nóvember 2017. Samkvæmt grein 1.4.2 hans er heimilt að greiða lífeyrisþegum, sem vinna hluta úr starfi, tímakaup í samræmi við grein 1.4.1. Greinar þessar munu ekki hafa sætt efnisbreytingu, sem hér hefur þýðingu, í síðari samningum aðila og liggur ekki annað fyrir en að þeim hafi verið fylgt við greiðslu launa til áfrýjanda á því tímabili sem dómkrafa hennar í málinu tekur til. Þá eru ekki efni til að skýra þessa heimild þröngt svo sem áfrýjandi heldur fram í greinargerð sinni til Landsréttar.

23

Samkvæmt efni sínu og svo sem fram er komið taka umræddar verklagsreglur stefnda til afmarkaðs hóps og sérstakrar stöðu hans í ljósi heimildar þeirra sem undir hann falla til að hefja töku lífeyris en gegna samhliða því hálfu starfi. Af hálfu áfrýjanda er ekki á því byggt að hún hafi sætt mismunun í samanburði við aðra sem heyra undir reglurnar og hún hefur á engan hátt varpað ljósi á að fyrir hendi sé mismunun með tilliti til annars hóps sem gerir það ekki. Þá hafa engin haldbær gögn verið lögð fram sem rennt gætu stoðum undir þá staðhæfingu áfrýjanda að önnur sveitarfélög hafi ekki takmarkað möguleika starfsmanna sinna til hlutastarfs samhliða lífeyristöku með sambærilegum hætti og stefndi en þess utan hefur ekki verið rökstutt hvernig hann gæti verið bundinn af því.

24

Stefndi hefur samkvæmt framansögðu leitast við að koma til móts við þá starfsmenn sína sem falla undir verklagsreglurnar og hvað sem öllu líður teflt fram sjónarmiðum sem snúa að skipulagi skólastarfs til stuðnings því að það kunni að vera vandkvæðum bundið að verða við beiðni kennara um ráðningu í hlutastarf. Eru ekki forsendur til annars en að líta svo á að þar sé um málefnaleg sjónarmið að ræða.

25

Með vísan til þess sem að framan er rakið telst áfrýjandi ekki hafa rennt stoðum undir það að hún hafi sætt ólögmætri mismunun með þeirri takmörkun á ráðningu í hlutastarf sem birtist í umræddum verklagsreglum stefnda. Af framangreindu leiðir einnig að hún hefur ekki á annan hátt fært haldbær rök fyrir kröfum sínum. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

26

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.