470/2022

Útdráttur

H var gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa ekki, sem daglegur stjórnandi og skráður stjórnarmaður í rekstri A ehf., staðið skil á virðisaukaskattsskýrslu félagsins á lögmæltum tíma vegna nánar tilgreinds uppgjörstímabils árið 2016 auk þess að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti vegna tilgreindra tímabila sama ár, samtals að fjárhæð 16.544.148 krónur. Þá var honum gefið að sök að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins nánar tilgreind greiðslutímabil, samtals að fjárhæð 3.850.533 krónur vegna X, meðákærða í héraði, og 4.006.293 krónur vegna H. H var sakfelldur í héraði og gert að sæta fangelsi í sjö mánuði en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið.

Jafnframt var H dæmdur til greiðslu fésektar að fjárhæð 26.165.165 krónur. Í dómi Landsréttar kom fram að ágreiningslaust væri að X hefði annast fjármál félagsins allt þar til hann hætti störfum 21. janúar 2017. Hann hefði gengið frá samkomulagi um greiðsluáætlun vangreiddra opinberra gjalda á þeim tíma sem hann starfaði sem framkvæmdastjóri. Greiðsluáætlunin hefði gert ráð fyrir áframhaldandi greiðslum eftir 21. janúar 2017, sem fyrir lá að hefðu ekki verið inntar af hendi á eindaga. Í niðurstöðu Landsréttar var vísað til þess að af framburði B sem tók við sem framkvæmdastjóri af X yrði ekki annað ráðið en að H hefði tekið þátt í að ákveða hverjar af skuldum félagsins sem féllu í eindaga eftir að X hætti yrðu greiddar umfram aðrar. Þá lá fyrir að H var sem stjórnarmanni kunnugt um að gert hefði verið samkomulag við tollstjóra um áætlun greiðslu opinberra gjalda í desember 2015 og að árangurslaust fjárnám hefði farið fram hjá félaginu fyrr á sama ári vegna vangreiðslu slíkra gjalda. Af stjórnarfundargerðum sem fyrir lágu frá árinu 2016 mætti ráða að þessi málefni hefðu verið áfram til umræðu á stjórnarfundum félagsins það ár. Sama mætti ráða af vitnaskýrslu fyrrum stjórnarmanns fyrir Landsrétti sem sagði sig úr stjórninni vegna vanskila opinberra gjalda. Fram hafi komið í framburði hans að hann hefði örugglega gert H grein fyrir því af hverju hann hætti í stjórninni.

Að teknu tilliti til þessara atvika málsins vísaði Landsréttur til þess að leggja yrði til grundvallar að H hefði látið sér í léttu rúmi liggja hvort hin opinberu gjöld yrðu eftir 21. janúar 2017 greidd á eindaga í samræmi við fyrirliggjandi greiðsluáætlun eða að H hefði að minnsta kosti sýnt af sér stórkostlegt hirðuleysi með því að grípa ekki til ráðstafana til að standa skil á greiðslu þeirra. Með því hefði H vanrækt þær skyldur sem hvíldu á honum samkvæmt 1. og 3. mgr. 44. gr laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sbr. og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 12. júlí 2022 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Málsgögn bárust réttinum 29. mars 2023. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2022 í málinu nr. S- [...]/2021.

2

Ákæruvaldið krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að því er varðar sakfellingu ákærða og ákvörðun refsingar.

3

Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins, til vara að refsing verði felld niður en að því frágengnu að tildæmd sektarfjárhæð verði lækkuð.

4

Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti kom ákærði fyrir dóm til viðbótarskýrslugjafar en áður var spiluð upptaka af framburði hans í héraði. Einnig kom vitnið C, fyrrum stjórnarmaður A ehf., fyrir dóm til skýrslugjafar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Með ákæru 21. október 2021 var ákærða gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum og peningaþvætti með því að hafa ekki, sem daglegur stjórnandi og skráður stjórnarformaður í rekstri einkahlutafélagsins A, staðið skil á virðisaukaskattsskýrslu félagsins á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilsins nóvember– desember 2016 auk þess að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti vegna tímabilanna mars– apríl, maí– júní og nóvember– desember sama ár, samtals að fjárhæð 16.544.148 krónur. Þá var ákærða gefið að sök að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda samkvæmt fyrirmælum III. kafla laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir aflaunum starfsmanna einkahlutafélagsins greiðslutímabilin mars, apríl og desember 2016, samtals að fjárhæð 3.850.533 krónur vegna meðákærða í héraði, X, og 4.006.293 krónur vegna ákærða.

6

Við upphaf aðalmeðferðar málsins í héraði féll ákæruvaldið frá ákæru fyrir peningaþvætti, auk þess sem fallið var frá ákæru á hendur meðákærða í héraði að því er varðar uppgjörstímabil virðisaukaskatts fyrir nóvember– desember 2016.

7

Ákærði var sakfellur í héraði og gert að sæta fangelsi í sjö mánuði en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið. Ákærði var jafnframt dæmdur til greiðslu fésektar að fjárhæð 26.165.165 krónur. Meðákærði í héraði var sýknaður og var þeirri niðurstöðu ekki skotið til Landsréttar.

8

Ákærði byggir sýknukröfu sína á því að refsiábyrgðar skilyrðum 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 30. gr. laga nr. 45/1987 sé ekki fullnægt þar sem hann hafi hvorki sýnt af sér ásetning né stórkostlegt hirðuleysi. Um það vísar hann til verkaskiptingar sem ágreiningslaust sé að hann og meðákærði í héraði hafi haft um rekstur félagsins, sem hafi falið í sér að meðákærði hafi alfarið annast bókhald, reikningshald og uppgjör skattgreiðslna.

Hafi hann einungis komið að innkaupum og verklegum þáttum rekstrarins, enda hafi hann hvorki þekkingu né skilning á fjárhagslegum rekstri. Þá hafi ákærði ráðið B sem framkvæmdastjóra félagsins 21. janúar 2017 til að taka að sér þau verkefni sem meðákærði hafði með höndum fram til þess tíma. Hafi verkaskiptingin þá áfram verið sú sama og hann enga aðkomu haft að fjárhagslegum rekstri félagsins, þar með töldu uppgjöri opinberra gjalda. Hafi hann af þeim sökum ekki getað bakað sér refsiábyrgð á grundvelli fyrrgreindra lagaákvæða.

9

Ákæruvaldið hafnar framangreindum málatilbúnaði ákærða og vísar einkum til þess að vanskil félagsins á greiðslu opinberra gjalda hafi átt sér stað eftir að meðákærði í héraði hætti störfum. Hafi ákærði í öllu falli þá orðið daglegur stjórnandi félagsins en hann hefði verið grandsamur um vanskil opinberra gjalda. Þrátt fyrir það hefði hann ekki gripið til neinna ráðstafana til að standa skil á greiðslu þeirra.

10

Í viðbótarskýrslu ákærða fyrir Landsrétti kom fram að hlutverk hans hjá einkahlutafélaginu A hafi verið verkstjórn og samskipti við starfsmenn. Hann hafi ekki komið að gerð tilboða eða verksamninga við verkkaupa. Verðlagning á vinnu og innkoma hafi verið í höndum meðákærða í héraði. Þá hafi reikningar fyrst verið gerðir af meðákærða og síðar B eftir að meðákærði hætti hjá félaginu í janúar 2017.

Tilgangur hans með kaupum á félaginu sagði ákærði hafa verið að skapa sér atvinnu.

Hann hafi ekki ætlað að reka félagið sjálfur frá degi til dags en ætlað að fá fjármálamann með sér sem myndi sjá um þann hluta. Sagði ákærði að fyrirtækjasala hafi leitt hann og meðákærða saman. Hafi hann treyst á meðákærða að því er laut að fjárreiðum og skattskilum. Spurður kvaðst ákærði hafa veðsett eigur sínar fyrir skuldum félagsins. Ákærði sagði meðákærða ekki hafa veðsett sínar eignir. Eftir að meðákærði hætti kvaðst ákærði hafa þurft að fá annan einstakling með sér til að taka við hlutverki meðákærða og B hafi orðið fyrir valinu. Hafi hún meðal annars tekið við samskiptum við Skattinn. Kvað ákærði B hafa skoðað úttektir meðákærða úr félaginu.

Hafi þær virst miklar sem hafi komið honum á óvart. Ákærði kvaðst spurður ekki kannast við ágreining við B vegna milligöngu hennar um greiðslu félagsins á virðisaukaskatti og staðgreiðslu. Spurður um reynslu sína af vinnumarkaði áður en hann keypti A ehf. sagðist hann hafa verið launþegi. Hann sé vélvirki og vélfræðingur og hafi verið vélstjóri á sjó. Áður en hann hafi keypt félagið hafi hann unnið viðhaldsvinnu í álveri.

11

Vitnið C sagðist hafa verið í stjórn félagsins frá því ákærði keypti það ásamt meðákærða en samkvæmt gögnum málsins var vitnið skráð sem stjórnarmaður 23. janúar 2015 til 15. ágúst 2016. Spurður kvað vitnið tilefni þess að það fór úr stjórninni hafa verið vanskil opinberra gjalda. Hafi það ekki viljað sitja í stjórn félags sem svo væri ástatt um. Spurt sagðist vitnið ábyggilega hafa átt samræður við ákærða um það.

Á stjórnarfundum hafi meðal annars verið rætt hvernig bregðast mætti við fjárhagserfiðleikum félagsins og af hverju félagið næði ekki að selja efni og vinnu fyrir kostnaði. Meðákærði í héraði hafi reglulega lagt fram greinargerðir um það hvernig snúa mætti rekstrinum við. Vitnið sagði meðákærða hafa séð um að sinna daglegum rekstri og fjármálum félagsins en ákærði hafi séð um verklega hlutann og unnið með starfsmönnum. Vitnið taldi ákærða ekki hafa verið vel inni í fjármálum félagsins. Upplýsingarum þau hafi ákærði einungis fengið á stjórnarfundum félagsins þar sem þau hafi verið rædd. Spurður um tengsl við ákærða kvað vitnið hann vera [...] sinn.

Niðurstaða

12

Í 1. mgr. 40. gr. laganr. 50/1988 er refsing lögð við því ef skattskyldur maður skýrir af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju því sem máli skiptir um virðisauka skatt sinn eða afhendir eigi á lögmæltum tíma virðisaukaskattsskýrslu eða virðisaukaskatt sem hann hefur innheimt eða honum bar að innheimta. Þá er í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 lýst refsiverð sú háttsemi launagreiðanda að skýra af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju því sem máli skiptir um staðgreiðsluskil sín, halda ekki eftir fé af launagreiðslum eins og honum bar, afhenda ekki skilagreinar á lögmæltum tíma eða inna ekki af hendi þær greiðslur vegna launamanna sem hann hefur haldið eftir eða honum bar að halda eftir. Í málinu er ákærða gefið að sök meiri háttar brot gegn þessum ákvæðum, sbr. 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.

13

Stjórnarmenn einkahlutafélags bera almennt ábyrgð á því að skipulag þess og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi, sbr. 1. og 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þar á meðal ber þeim að sjá til þess að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Ráðinn framkvæmdastjóri félags ber einnig ábyrgð samkvæmt 44. gr. laganna og skal hann meðal annars annast daglegan rekstur og sjá um að bókhald sé fært í samræmi við lög og venjur og að meðferð eigna félagsins sé með tryggilegum hætti. Er ljóst að á grundvelli þessa lagaákvæðis hvílir sú skylda á framkvæmdastjóra einkahlutafélags og eftir atvikum stjórnarmönnum að sjá til þess að skattskilum þess sé hagað í samræmi við það sem lög áskilja.

14

Í dómaframkvæmd hefur verið lagt til grundvallar að þegar fyrir liggur að skráður stjórnarmaður félags hefur ekki komið að fjármálum þess, þar með töldum skattskilum, eða ákveðið hverjar af skuldum félagsins skuli greiða umfram aðrar, geti hann ekki borið refsiábyrgð á því að vanhöld hafi orðið á skilum á skýrslum um virðisaukaskatt og skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda og greiðslu á þessum gjöldum í starfsemi félagsins, sbr. einkum dóma Hæstaréttar 31. maí 2007 í máli nr. 392/2006, 12. desember 2013 í máli nr. 354/2013, 23. janúar 2014 í máli nr. 388/2013 og 30. október 2014 í máli nr. 295/2014. Við framangreindar aðstæður hefur ekki verið gerður greinarmunur á því hvort um skráðan stjórnarmann eða framkvæmdastjóra sé að ræða, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 321/2015. Þá hefur ekki haft áhrif á þessa niðurstöðu þótt fyrir liggi að viðkomandi hafi verið grandsamur um vanskil opinberra gjalda ef ekki hefur verið sýnt fram á að hann hafi tekið þátt í að ákveða hverjar af skuldum þess yrðu greiddar umfram aðrar, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 388/2013 og nr. 295/2014.

15

Í málinu er ágreiningslaust að meðákærði í héraði annaðist fjármál félagsins allt þar til hann hætti þar störfum 21. janúar 2017. Samkvæmt gögnum málsins gekk hann frá samkomulagi um greiðsluáætlun vangreiddra opinberra gjalda á þeim tíma sem hann starfaði sem framkvæmdastjóri, nánar tiltekið 3. desember 2015. Greiðsluáætlunin var lögð fram á stjórnarfundi félagsins 16. desember 2015 sem fyrir liggur að ákærði sat ásamt meðákærða í héraði og C stjórnarmanni. Í fundargerðinni kemur meðal annars fram að tollstjóri hafi gert árangurslaust fjárnám hjá félaginu 17. nóvember sama ár en meðákærði hafi náð fyrrgreindu samkomulagi um greiðsluáætlun. Samkvæmt gögnum málsins var þessari greiðsluáætlun breytt í tvígang meðan meðákærði í héraði starfaði sem framkvæmdastjóri félagsins, annars vegar 30. maí 2016 og hins vegar 18. október sama ár. Fyrir liggur að meðákærði í héraði var sýknaður í hinum áfrýjaða dómi á þeim grundvelli að staðið hefði verið við greiðslur samkvæmt greiðsluáætluninni þar til hann hætti hjá félaginu 21. janúar 2017. Greiðsluáætlunin gerði á hinn bóginn ráð fyrir áframhaldandi greiðslum á árinu 2017 sem fyrir liggur að voru ekki inntar af hendi á eindaga.

16

Ákærði ber því við að hann hafi sinnt skyldum sínum sem stjórnarmaður á fullnægjandi hátt frá og með 21. janúar 2017 með því að ráða B sem framkvæmdastjóra félagsins. Hafi hún alfarið tekið við hlutverki meðákærða í héraði og annast fjármál félagsins án aðkomu ákærða. Stangast þessi málatilbúnaður ákærða á við vitnaskýrslu B fyrir héraðsdómi en þar kom meðal annars fram að það hafi verið ákærði sem hefði tekið „endanlegar ákvarðanir um allt“. Hún hafi einungis greitt skuldir félagsins í „samráði við“ ákærða og samkvæmt „fyrirmælum frá honum“. Af framburði hennar verður ekki annað ráðið en að ákærði hafi tekið þátt í því að ákveða hverjar af skuldum félagsins sem féllu í eindaga eftir 21. janúar 2017 yrðu greiddar umfram aðrar. Um síðastnefndan málatilbúnað ákærða er þess jafnframt að gæta að hannvar á þessum tíma stjórnarformaður félagsins og með prókúru en óumdeilt er að hann hafði þá jafnframt aðgang að bankareikningum þess. Þá liggur fyrir að honum var sem stjórnarmanni kunnugt um að gert var samkomulag við tollstjóra um áætlun greiðslu opinberra gjalda í desember 2015 og að árangurslaust fjárnám hafði farið fram hjá félaginu fyrr á sama ári vegna vangreiðslu slíkra gjalda. Af stjórnarfundargerðum sem liggja fyrir í málinu frá árinu 2016 má ráða að þessi málefni hafi verið áfram til umræðu á stjórnarfundum félagsins það ár, sbr. fundargerð 26. janúar og 5. apríl 2016. Sama má ráða af vitnaskýrslu C fyrrum stjórnarmanns fyrir Landsrétti en sem fyrr segir sagði hann sig úr stjórn félagsins vegna vanskila opinberra gjalda. Þá kom fram í framburði hans að hann hefði örugglega gert ákærða grein fyrir því af hverju hann hætti í stjórninni. Að teknu tilliti til þessara atvika málsins verður að leggja til grundvallar að ákærði hafi látið sér í léttu rúmi liggja hvort hin opinberu gjöld yrðu eftir 21. janúar 2017 greidd á eindaga í samræmi við fyrirliggjandi greiðsluáætlun eða að hann hafi að minnsta kosti sýnt af sér stórkostlegt hirðuleysi með því að grípa ekki til ráðstafana til að standa skil á greiðslu þeirra. Með því vanrækti hann þær skyldur sem hvíldu á honum samkvæmt 1. og 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994, sbr. og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.

17

Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þar með talið um ákvörðun fangelsisrefsingar, skilorðsbindingu hennar og sakarkostnað.

18

Enginn tölulegur ágreiningur er í málinu um fjárhæð hinna vangreiddu opinberra gjalda en í hinum áfrýjaða dómi var ákærða gert að greiða fésekt að fjárhæð 26.165.165 krónur. Í því sambandi athugast að samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 skal fésekt aldrei vera lægri en nemur tvöfaldri þeirri skattfjárhæð sem vanrækt hefur verið að standa skil á nema að fullnægðum þar tilgreindum skilyrðum. Í ljósi kröfugerðar ákæruvaldsins hér fyrir dómi er ekki unnt að endurskoða upphæð fésektarinnar til hækkunar en ekki verður fallist á að lagaskilyrði standi til að ákveða hana lægri en gert er í hinum áfrýjaða dómi.

19

Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Ákærði, H-kk-nf I. S-kk-nf, greiði áfrýjunarkostnað málsins, 772.796 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, A-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 723.168 krónur.