692/2022

Útdráttur

Kært var ákvæði úrskurðar héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu F ehf. um að leiða S fyrir dóm sem vitni. Í úrskurði Landsréttar kom fram að regla 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, um að dómari geti meinað aðila um sönnunarfærslu, væri undantekning frá meginreglu 1. mgr. um forræði aðila á sönnunarfærslu og bæri að skýra ákvæðið í því ljósi. Að virtum gögnum málsins var talið að því yrði ekki slegið föstu að vætti S yrði tilgangslaust til sönnunar í málinu samkvæmt framangreindu ákvæði og því yrði ekki synjað um að leiða hann fyrir dóminn til skýrslugjafar á þeim grunni. Þá hefði S ekki skorast undan skýrslugjöf í málinu og þegar af þeirri ástæðu yrði kröfu F ehf. um að leiða hann sem vitni ekki hafnað með stoð í 5. mgr. 52. gr. laganna. Loks voru ákvæði 2. mgr. 53. gr. laganna ekki talin geta staðið því í vegi að F ehf. leiddi S sem vitni við aðalmeðferð málsins í héraði en við hana gæti eftir atvikum reynt á hvort, og í hvaða mæli, S væri óheimilt samkvæmt ákvæðinu að svara spurningum sem beint yrði til hans. Var því fallist á kröfu F ehf. um að honum yrði heimilað að leiða S sem vitni við aðalmeðferðina.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og K-kk-nf H-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 10. nóvember 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2022 í málinu nr. E- 6256/2020 þar sem sóknaraðila var heimilað að leiða fyrir dóm sem vitni, Þ-kk-þf H-kk-þf og V-kk-þf S-kk-þf, en synjað kröfu hans um að leiða S-kk-þf Þ-kk-þf sem vitni, auk þess sem kveðið var á um að vitnið S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf, lögmaður varnaraðila, skyldi láta í té skýrslu sína fyrir dómi sem vitni í málinu áður en skýrslutökur af aðilum og öðrum vitnum færu fram.

Þá var kveðið á um að úrskurður um málskostnað skyldi bíða efnisdóms. Kæruheimild er í b-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar synjun á kröfu hans um að S-kk-nf Þ-kk-nf verði leiddur fyrir dóm sem vitni. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila og lögmanns þeirra, hvort tveggja með álagi. Að öðru leyti krefst sóknaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar.

3

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar um synjun þess að S-kk-nf Þ-kk-nf verði leiddur fyrir dóm sem vitni, og um málskostnað. Þá krefjast þeir þess að vísað verði frá Landsrétti kröfum sóknaraðila um að hinn kærði úrskurður verði að öðru leyti staðfestur. Þá krefjast varnaraðilar kærumálskostnaðar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Þeir una því niðurstöðu héraðsdóms að því er varðar heimild sóknaraðila til að leiða fyrir dóm sem vitni, Þ-kk-þf H-kk-þf og V-kk-þf S-kk-þf, og þeirri niðurstöðu dómsins að vitnið S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf, lögmaður varnaraðila, skuli láta í té skýrslu sína fyrir dómi áður en skýrslutökur af aðilum og öðrum vitnum fara fram. Til endurskoðunar fyrir Landsrétti eru því einungis ákvæði hins kærða úrskurðar um synjun á kröfu sóknaraðila um að S-kk-nf Þ-kk-nf verði leiddur fyrir dóm sem vitni í málinu og um málskostnað.

5

Mál þetta hefur sóknaraðili höfðað aðallega til heimtu skaðabóta úr hendi varnaraðila en til vara viðurkenningar á því að hann eigi skaðabótakröfu á hendur þeim. Kröfur sóknaraðila eru á því reistar að hann hafi orðið fyrir tjóni þegar varnaraðili Lindarhvoll ehf., fyrir hönd varnaraðila íslenska ríkisins, gerði 1. nóvember 2016 kaupsamning við BLM fjárfestingar ehf., á grundvelli tilboðs félagsins 14. október sama ár, um kaup þess á skuldakröfum og eignarhlutum ríkisins í Klakka ehf. Er því haldið fram af hálfu sóknaraðila að við samningsgerðina hafi Lindarhvoll ehf. brotið með margvíslegum hætti gegn reglum sem gilt hafi um félagið og reglum útboðs- og stjórnsýsluréttar um gagnsæi ogjafnræði bjóðenda.

6

Samkvæmt gögnum málsins var S-kk-nf Þ-kk-nf settur ríkisendurskoðandi með bréfi forseta Alþingis 19. september 2016 til að annast endurskoðun ársreiknings Lindarhvols ehf. og tilgreint eftirlit með framkvæmd samnings milli fjármála- og efnahagsráðherra og Lindarhvols ehf., sbr. 4. mgr. 1. gr. laga nr. 24/2016 um breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands nr. 36/2001. Með bréfi forseta Alþingis 10. ágúst 2018 var S-kk-nf leystur frá störfum sem settur ríkisendurskoðandi.

7

Í úrskurði héraðsdóms eru reifaðar málsástæður og röksemdir aðila varðandi það álitaefni sem hér er til úrlausnar.

8

Sóknaraðili hefur lagt fyrir Landsrétt tvö ný skjöl, ársreikninga varnaraðila

Lindarhvols ehf. 2016 og 2017.

Niðurstaða

9

Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði kom ágreiningur sá sem hér er til úrlausnar upp við undirbúning aðalmeðferðar í málinu og bókaði héraðsdómari um hann í þingbók við fyrirtöku þess 19. október 2022. Ekki verður með réttu talið að ákvæði 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 hafi staðið þvíí vegi að varnaraðilar gerðu þá ágreining um það hvort leiða mætti S-kk-þf Þ-kk-þf sem vitni við aðalmeðferð málsins en engu breytir í því sambandi þó svo sóknaraðili hafi gert þá fyrirætlan sína ljósa strax í stefnu.

10

Af 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 verður dregin sú ályktun að aðili að einkamáli megi færa sönnur fyrir umdeildum atvikum með því að leiða fyrir dóm vitni sem svari munnlega spurningum. Þá verður með vísan til dómvenju að telja aðila heimilt að leiða vitni í einkamáli til að bera um atriði sem varða ekki beinlínis það atvik er sanna skal en ályktanir má þó leiða af um það.

11

Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 afla aðilar að einkamáli sönnunargagna ef þeir fara með forræði á sakarefni. Regla 3. mgr. 46. gr. um að dómari geti meinað aðila um sönnunarfærslu er undantekning frá meginreglu 1. mgr. um forræði aðila á sönnunarfærslu og ber að skýra ákvæði 3. mgr. í því ljósi.

12

Eins og fyrr var getið var S-kk-nf Þ-kk-nf settur ríkisendurskoðandi með bréfi forseta Alþingis 19. september 2016 til að annast endurskoðun ársreiknings Lindarhvols ehf. og tilgreint eftirlit með framkvæmd samnings milli fjármála- og efnahagsráðherra og Lindarhvols ehf., sbr. 4. mgr. 1. gr. laga nr. 24/2016 um breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands nr. 36/2001. Hann var því settur ríkisendurskoðandi áður en þau atvik gerðust í október 2016 sem sóknaraðilar reisa kröfur sínar á. Auk eftirlits með framkvæmd samnings fjármála- og efnahagsráðherra og Lindarhvols ehf. kom S-kk-nf að sérstakri rannsókn Ríkisendurskoðunar á umsýslu, fullnustu og sölu félagsins á stöðul eika eignum, sbr. meðal annars óundirritað bréf frá 17. febrúar 2021, sem frammi liggur í málinu, en bréfið var samkvæmt efni sínu ritað af S-kk-þgf. Sóknaraðili hefur boðað að af hans hálfu verði S-kk-nf meðal annars spurður út í það fyrir dómi hvernig nefndu eftirliti var háttað.

Jafnframt verði eftir því óskað að hann staðfesti að hann hafi sent tilvitnað bréf.

13

Þegar framangreint er virt verður því ekki slegið föstu að bersýnilegt sé að vætti S-kk-ef Þ-kk-ef verði tilgangslaust til sönnunar í málinu, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðila verður því ekki synjað um að leiða hann fyrir dóminn til skýrslugjafar á þeim grunni.

14

Ákvæði 52. gr. laga nr. 91/1991 hefur að geyma reglur um það hverjir geti skorast undan því að gefa vitnaskýrslu að öllu leyti eða einhverju í einkamáli. Hafa varnaraðilar vísað til 5. mgr. 52. gr. kröfum sínum til stuðnings. Samkvæmt gögnum málsins hefur S-kk-nf Þ-kk-nf ekki skorast undan skýrslugjöf í málinu. Þegar af þeirri ástæðu verður kröfu sóknaraðila um að honum verði heimilað að leiða S-kk-þf fyrir dóm sem vitni við aðalmeðferð málsins ekki hafnað með stoð í 52. gr.

15

Samkvæmt c-lið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 er vitni óheimilt án leyfis þess sem á í hlut að svara spurningum um atriði sem það hefur komist að í opinberu starfi og á að fara leynt. Af orðum 3. mgr. sömu greinar er ljóst að bann samkvæmt c-lið 2. mgr., og eftir atvikum b- og d-liðum sömu málsgreinar, er ekki fortakslaust og getur dómari eftir kröfu aðila lagt fyrir vitni að ákveðnum skilyrðum uppfylltum að svara spurningu þótt leyfi sé ekki veitt til þess. Ef dómari telur óvíst hvort þessum skilyrðum sé fullnægt getur hann lagt fyrir vitni að tjá sér fyrst í trúnaði hvers efnis svar þess yrði.

Samkvæmt þessu geta tilvitnuð ákvæði 2. mgr. 53. gr. ekki staðið því í vegi að sóknaraðili leiði S-kk-þf Þ-kk-þf sem vitni við aðalmeðferð málsins í héraði en við hana getur eftir atvikum reynt á hvort, og í hvaða mæli, S-kk-þgf er óheimilt samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 53. gr. að svara spurningum sem sóknaraðili mun beina til hans.

16

Samkvæmt framangreindu verður fallist á kröfu sóknaraðila og honum heimilað að leiða S-kk-þf Þ-kk-þf sem vitni við aðalmeðferð málsins í héraði.

17

Í kærumáli þessu verður ekki tekin efnisleg afstaða til málskostnaðarkröfu sóknaraðila fyrir héraðsdómi. Ákvörðun um málskostnað í héraði vegna þessa þáttar málsins bíður því dóms í málinu.

18

Eftir framangreindum málsúrslitum verður varnaraðilum gert óskipt að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir. Hvorki þykja efni til að gera lögmanni varnaraðila að greiða sóknaraðila kærumálskostnað né varnaraðilum að greiða álag á kærumálskostnað.

Úrskurðarorð :

Sóknaraðila, Frigusi II ehf., er heimilað að leiða vitnið, S-kk-þf Þ-kk-þf, við aðalmeðferð málsins í héraði.

Ákvörðun um málskostnað í héraði vegna þessa þáttar málsins bíður dóms í málinu.

Varnaraðilar, Lindarhvoll ehf. og íslenska ríkið, greiði sóknaraðila óskipt 400.000 krónur í kærumálskostnað.