391/2021

Útdráttur

RH ehf., nú BW ehf., FG, GAF og SLK voru gefin að sök brot gegn lögum nr. 60/2013 um náttúruvernd og auglýsingu nr. 161/2019 um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum með því að hafa staðið fyrir, skipulagt og selt útsýnisflug með tveimur þyrlum um friðlandið og fyrir að hafa flogið þyrlunum og lent þeim þar án leyfis Umhverfisstofnunar. BW ehf., FG, GAF og SLK gengust við háttseminni en töldu sig ekki bera refsiábyrgð á henni. Í dómi Landsréttar var rakið að útsýnisflug með þyrlum yfir friðlandinu væri ekki leyfisskylt og kom því ekki til álita að refsa ákærðu fyrir það. Þá var rakið að Hornstrandir voru friðlýstar árið 1975 og með heimild í 2. mgr. 40. gr. laga nr. 60/2013 var ráðherra heimilt að fela Umhverfisstofnun að setja nánari reglur um umferðarrétt manna í stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins sem gert var með auglýsingu nr. 161/2019. Væri í 9. gr. reglna í auglýsingunni kveðið á um það með afdráttarlausum hætti að óheimilt sé að lenda þyrlum innan friðlandsins nema með leyfi Umhverfisstofnunar. Fallist var á að fyrrgreind regla, sem sett væri með stoð í 81. gr. laga nr. 60/2013, væri gild refsiheimild samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Öðrum röksemdum ákærðu fyrir sýknu var einnig hafnað. BW ehf., FG, GAF og SLK voru því sakfelldir og var þeim gert að greiða sektir í ríkissjóð en FG, GAF og SLK skyldu ella sæta fangelsi í sex daga.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og I-kk-nf E-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 2. júní 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vestfjarða 11. maí 2021 í málinu nr. S - [...]/2020.

2

Ákæruvaldið krefst þess að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og að þeir verði dæmdir til refsingar.

3

Ákærðu, Blue West ehf., áður Reykjavík Helicopters ehf., F-kk-nf G-kk-nf, G-x-x A-kk-nf F-x-x og S-kk-nf L-kk-nf K-kk-nf, krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara krefjast þeir vægustu refsinga sem lög leyfa.

Niðurstaða

4

Um ákæru og málsatvik er vísað til hins áfrýjaða dóms. Eins og þar greinir eru ákærðu í málinu bornir sökum um að hafa brotið gegn lögum um náttúruvernd og auglýsingu um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum. Broti ákærða F-kk-ef er í ákæru lýst þannig að hann hafi sem framkvæmdastjóri hins ákærða félags staðið fyrir, skipulagt og selt útsýnisflug með tveimur þyrlum um friðlandið og lendingu þar í Fljótavík 13. júlí 2020 án leyfis Umhverfisstofnunar til lendingar. Brot ákærðu G-x-x A-kk-ef og S-kk-ef L-kk-ef fólst samkvæmt ákæru í því að hafa flogið þyrlunum og lent þeim í Fljótavík fyrrgreindan dag, einnig án leyfis Umhverfisstofnunar. Í ákæru er háttsemi ákærðu talin varða við 9. gr. auglýsingar nr. 161/2019 um staðfestingu á stjórnunar- og verndaráætlun friðlandsins á Hornströndum, Ísafjarðarbæ, sbr. 2. mgr. 81. gr. og 1. og 4. mgr. 90. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd.

5

Ákærðu hafa allir gengist við þeirri háttsemi sem í ákæru greinir en telja sig ekki bera refsiábyrgð á henni. Vísa þeir einkum til þess að 9. gr. reglna í auglýsingu nr. 161/2019 geti ekki talist gild refsiheimild samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Að auki reisa ákærðu málsvörn sína á því að túlka beri ákvæði auglýsingarinnar í ljósi laga nr. 60/1998 um loftferðir á þann veg að heimilt sé að lenda þyrlum á skilgreindum lendingarstað samkvæmt aðalskipulagi, eins og gert var í umræddu tilviki, án þess að afla leyfis Umhverfisstofnunar. Ákærðu byggja einnig á því að umhverfisráðherra sé ekki bær til að banna lendingu þyrlna á skilgreindum lendingarstað. Að því frágengnu telja þeir að óheimilt sé með tilliti til jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar að gera greinarmun á lendingu flugvéla og þyrlna að þessu leyti í reglum auglýsingar nr. 161/2019 auk þess sem að takmörkun hennar fari á svig við atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar.

6

Í 9. gr. reglna í auglýsingu nr. 161/2019 segir að óheimilt sé „að lenda þyrlum innan friðlandsins nema að fengnu leyfi Umhverfisstofnunar, sbr. kafla 3.12“. Útsýnisflug með þyrlum yfir friðlandinu er samkvæmt greininni ekki leyfisskylt, einungis að lenda þeim innan svæðisins. Ekki er ákært fyrir brot gegn 11. gr. reglnanna er lýtur að starfrækslu loftfara innan friðlandsins. Eins og málið liggur fyrir kemur einungis til álita hvort ákærðu skuli refsað fyrir að hafa lent umræddum þyrlum innan friðlandsins án leyfis Umhverfisstofnunar eins og er ákært fyrir.

7

Samkvæmt 10. gr. reglna í auglýsingu nr. 161/2019 er flugvélum heimilt að lenda á lendingarstað á Hornströndum sem skilgreindir eru í aðalskipulagi Ísafjarðarbæjar.

Með því að sérstök regla gildir um lendingu þyrlna, sbr. 9. gr. reglnanna, þar sem meiri skorður eru reistar við umferð þeirra en flugvéla innan friðlandsins, er ekki fallist á með ákærðu að 10. gr. sömu reglna eigi við um háttsemi þeirra.

8

Samkvæmt 38. gr. laga nr. 60/2013 getur ráðherra friðlýst landsvæði, einstakar náttúrumyndanir, náttúruminjar í hafi, vatnasvæði og heildstæð vatnakerfi til að stuðla að markmiðum laganna. Eru hvers konar athafnir eða framkvæmdir sem ganga gegn markmiðum friðlýsingar og geta skaðað verndargildi friðlýstra náttúruminja óheimilar nema samkvæmt undanþágu. Ákvörðun um friðlýsingu skal tekin í formi auglýsingar sem er birt í B- deild Stjórnartíðinda eins og mælt er fyrir um í 4. mgr. 39. gr. laganna.

Þar skal meðal annars afmarka það svæði sem friðlýsingin tekur til, eins og nánar er lýst í 1. mgr. 40. gr. laganna, auk þess sem lýsa skal þar markmiðum hennar. Í 2. mgr. sömu greinar kemur fram að innan þeirra marka sem hverjum friðlýsingarflokki eru sett geti ráðherra í auglýsingu kveðið nánar á um takmarkanir sem leiðir af friðlýsingunni, meðal annars á umferðarrétti. Er ráðherra þá heimilt að ákveða að afla skuli leyfis Umhverfisstofnunar til athafna og framkvæmda sem áhrif geta haft á verndargildi viðkomandi svæðis. Þar er einnig mælt fyrir um að ráðherra geti falið Umhverfisstofnun að setja reglur um umferðarrétt manna í stjórnunar- og verndaráætlun fyrir viðkomandi svæði, sbr. 81. gr. laganna.

9

Í framangreindri 81. gr. laga nr. 60/2013 kemur fram að Umhverfisstofnun beri ábyrgð á því að gerð sé stjórnunar- og verndaráætlun fyrir friðlýst svæði þar sem fjallað skal um nánar tilgreind atriði. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að hafi ekki verið settar sérstakar reglur um umferð manna og dvöl á viðkomandi svæði í auglýsingu um friðlýsingu sé heimilt að setja slíkar reglur í stjórnunar- og verndaráætlun svo og reglur um önnur atriði er greinir í IV. kafla laganna. Sá kafli fjallar um almannarétt, útivist og umgengni almennt um náttúru landsins. Stjórnunar- og verndaráætlun er háð staðfestingu ráðherra og skal hún og gildistaka áætlunarinnar auglýst í B- deild

Stjórnartíðinda.

10

Í 90. gr. laga nr. 60/2013 er fjallað um refsiábyrgð eins og segir í yfirskrift greinarinnar. Í a-lið 1. mgr. hennar kemur fram að það varði mann sektum eða fangelsi allt að tveimur árum ef hann framkvæmir eða aðhefst í heimildarleysi nokkuð það sem leyfis eða undanþágu er krafist til samkvæmt lögunum eða stjórnvaldsfyrirmælum settum á grundvelli þeirra. Brotin varða mann refsiábyrgð ef þau eru framin af ásetningi eða gáleysi, sbr. 3. mgr. 90. gr. laganna. Þá kemur fram í 4. mgr. 90. gr. þeirra að gera megi lögaðila sekt meðal annars vegna brota samkvæmt 1. mgr. sömu greinar óháð sök fyrirsvarsmanns lögaðila, starfsmanns hans eða annars á hans vegum í starfsemi lögaðilans.

11

Meðal friðlýsingarflokka samkvæmt VIII. kafla laga nr. 60/2013 eru óbyggð víðerni en það eru stór landsvæði þar sem ummerkja mannsins gætir lítið sem ekkert og náttúran fær að þróast án álags af mannlegum umsvifum eins og segir í 46. gr. laganna.

Skal friðlýsing slíkra víðerna miða að því að varðveita einkenni svæðisins og tryggja að núlifandi og komandi kynslóðir geti notið þar einveru og náttúrunnar án truflunar af mannvirkjum eða umferð vélknúinna farartækja.

12

Hornstrandir voru friðlýstar árið 1975 með auglýsingu sem sett var með stoð í 24. gr. þágildandi laga nr. 47/1971 um náttúruvernd. Nú er í gildi auglýsing um friðland á Hornströndum sem var birt í B- deild Stjórnartíðinda sem auglýsing nr. 332/1985. Í þeirri auglýsingu segir að umferð vélknúinna farartækja utan vega og merktra slóða sé bönnuð nema með leyfi Umhverfisstofnunar. Ekki er þar vikið sérstaklega að umferð vélknúinna loftfara.

13

Með heimild í 2. mgr. 40. gr. laga nr. 60/2013, sbr. 2. mgr. 81. gr. sömu laga, var ráðherra unnt að fela Umhverfisstofnun að setja nánari reglu um umferðarrétt manna í stjórnunar- og verndaráætlun fyrir friðlandið að Hornströndum. Ganga verður út frá því að það hafi verið gert í tengslum við vinnu Umhverfisstofnunar að áætlun fyrir friðlandið sem ráðherra staðfesti 30. janúar 2019, sbr. auglýsingu þess efnis nr. 161/2019. Sú auglýsing var birt í B- deild Stjórnartíðinda 15. febrúar 2019. Sjálf áætlunin er ekki birt þar heldur aðeins reglur sem fram kemur að ráðherra hafi staðfest um „dvöl og umferð sem settar hafa verið fram í stjórnunar- og verndaráætluninni í samræmi við 2. mgr. 81. gr. laga nr. 60/2013“ eins og þar segir. Í 9. gr. þeirra reglna er með afdráttarlausum hætti kveðið á um að óheimilt sé að lenda þyrlum innan friðlandsins nema með leyfi Umhverfisstofnunar. Engu breytir um skýrleika þeirra fyrirmæla þó að þar sé vísað til kafla 3.12 í áætluninni sem ekki hefur verið birt á þann hátt sem áskilið er í lögum nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað.

14

Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar verður engum gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma sem hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Áskilnaður ákvæðisins um að háttsemin skuli vera refsiverð samkvæmt lögum girðir ekki fyrir að í lögum sem Alþingi hefur samþykkt sé stjórnvöldum falið að mæla fyrir um í almennum stjórnvaldsfyrirmælum hvaða háttsemi sé refsiverð. Af reglunni leiðir þó að löggjafinn verður í meginatriðum að lýsa því í lögum sem varðað getur refsingu svo refsað verði fyrir háttsemi sem er nánar útfærð í stjórnvaldsfyrirmælum, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 31. mars 2015 í máli nr. 563/2014 og 26. maí 2016 í málum nr. 550/2015 og 584/2015.

15

Friðlýsing samkvæmt framangreindum ákvæðum laga nr. 60/2013 felur í sér svæðisbundna takmörkun á athafnafrelsi manna innan friðlýstra svæða. Slíkar takmarkanir geta verið mismunandi milli friðlýstra svæða, sem fer eftir verndargildi þeirra og markmiðum friðlýsingar, og þarf því að meta eftir atvikum eðli og umfang þeirra hverju sinni. Í lögunum er vísað til þess að friðlýsing geti leitt til takmarkana á umferðarrétti sem meðal annars má setja í stjórnunar- og verndaráætlun. Með því er vísað til hvers konar umferðar manna, þar á meðal með loftförum. Reglurnar sem birtust með auglýsingu nr. 161/2019 tóku eðlilega upp þráðinn þar sem fyrirmæli í settum lögum nr. 60/2013 þraut. Samkvæmt 90. gr. laganna varðar það refsingu að aðhafast eitthvað í heimildarleysi innan friðlýstra svæða þar sem leyfis eða undanþágu er krafist samkvæmt stjórnvaldsfyrirmælum. Refsiheimild þeirrar lagagreinar tekur til þeirrar háttsemi sem leyfi þarf til samkvæmt reglum í fyrrgreindri auglýsingu. Breytir engu um þá refsiheimild þó að hún sé ekki áréttuð í auglýsingunni. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið er á það fallist með ákæruvaldinu að 9. gr. reglna í framangreindri auglýsingu nr. 161/2019, sem sett er með stoð í 81. gr. laga nr. 60/2013, teljist í ljósi 90. gr. laganna gild refsiheimild samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar.

16

Ekki er á það fallist að lög nr. 60/1998 komi í veg fyrir að krafist sé leyfis Umhverfisstofnunar til að fá að lenda þyrlum innan friðlýstra svæða með stjórnvaldsfyrirmælum sem sett eru með stoð í lögum nr. 60/2013. Ekki liggur fyrir að sá greinarmunur sem gerður er á lendingu þyrlna og flugvéla innan friðlandsins samkvæmt 9. og 10. gr. reglna í framangreindri auglýsingu sé ómálefnalegur og andstæður jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá verður ekki á það fallist að með því banni sé atvinnufrelsi ákærðu settar meiri skorður en heimilt er samkvæmt 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar.

17

Ákærðu hafa eins og áður segir gengist við þeirri háttsemi sem í ákæru greinir og samrýmist það gögnum málsins. Samkvæmt framansögðu verða ákærðu sakfelldir í málinu, ákærði F-kk-nf, sem framkvæmdastjóri hins ákærða félags, fyrir að standa að og skipuleggja lendingu umræddra þyrlna innan friðlandsins og ákærðu G-x-x A-kk-nf og S-kk-nf L-kk-nf, sem flugstjórar þyrlnanna, fyrir að lenda þeim þar, án þess að hafa til þess leyfi Umhverfisstofnunar. Framangreind háttsemi er réttilega færð til refsiákvæða í ákæru. Þar er meðal annars vísað til 4. mgr. 90. gr. laga nr. 60/2013 og verður hinu ákærða félagi gert að sæta refsingu ásamt öðrum ákærðu.

18

Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að um tvær stakar lendingar var að ræða og brotin ekki stórfelld þótt þau hafi valdið truflun. Samkvæmt sakavottorðum hafa ákærðu ekki áður sætt refsingu sem máli skiptir. Fyrir liggur að lending þyrlnanna í friðlandinu var liður í ferð með erlenda farþega og verður að ganga út frá því að hið ákærða félag hafi haft ávinning af brotinu. Að þessu virtu verður refsing þess ákveðin 150.000 króna sekt sem rennur í ríkissjóð. Refsing annarra ákærðu er ákveðin 75.000 króna sekt sem einnig rennur í ríkissjóð. Greiði ákærðu F-kk-nf, G-x-x A-kk-nf og S-kk-nf L-kk-nf ekki sektina innan þess tíma sem í dómsorði greinir skulu þeir sæta vararefsingu eins og þar greinir.

19

Ákærðu greiði óskipt allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Landsrétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra eins og þau voru ákveðin í hinum áfrýjaða dómi og málsvarnarlaun hans vegna flutnings málsins fyrir Landsrétti sem ákveðin verða í einu lagi að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Ákærði, Blue West ehf., greiði 150.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa.

Ákærðu, F-kk-nf G-kk-nf, G-x-x A-kk-nf F-x-x og S-kk-nf L-kk-nf K-kk-nf, greiði hver um sig 75.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en ella sæti þeir fangelsi í sex daga.

Ákærðu greiði óskipt allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Landsrétti, 1.957.358 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, Á-kk-ef Þ-kk-ef Á-kk-ef lögmanns, 1.934.400 krónur, vegna flutnings málsins ábáðum dómstigum.