726/2020

Útdráttur

A höfðaði mál gegn E og krafðist miskabóta og ómerkingar tiltekinna ummæla sem E hafði uppi í athugasemdakerfum fjölmiðla. Í dómi Landsréttar voru rakin ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu um tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs auk þess sem skírskotað var til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu um viðmið um til hvers beri að líta þegar rétturinn til tjáningarfrelsis er veginn andspænis friðhelgi einkalífs. Litið var til þess að þau ummæli sem deilt var um í málinu hafi fallið í samhengi við þjóðfélagsumræðu um stöðu erlendra foreldra, tálmanir, kynbundið ofbeldi og fleira og hafi þau atriði átt erindi við almenning. A hefði sjálfur svo afgerandi teldist tekið þátt í þjóðfélagsumræðu um framangreind málefni, bæði með þátttöku í viðtölum og ummælum í athugasemdakerfum fjölmiðla þar sem hann fjallaði meðal annars um einkamálefni sín og annarra. Í ljósi þeirrar þátttöku og framgöngu þyrfti A að þola skertari einkalífsvernd en ella. Á grundvelli fyrirliggjandi gagna þótti ekki unnt að leggja til grundvallar að E hefði ekki verið í góðri trú um réttmæti þess sem hann tjáði sig um. Þá þóttu fyrirliggjandi gögn ekki benda til þess að þau ummæli sem deilt var um hafi vegið þungt við þann mannorðshnekki sem A taldi sig hafa orðið fyrir. Að virtum atvikum málsins í heild og með hliðsjón af 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu var talið að of miklar hömlur væru settar á tjáningarfrelsi E væri honum neitað að tjá sig með þeim hætti sem hann gerði. Var E því sýknaður af kröfum A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf og I-kk-nf E-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 18. desember 2020 að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2020 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Aðaláfrýjandi krefst sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda en til vara að dómkröfur gagnáfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Landsréttar 23. febrúar 2021. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur um ómerkingu tiltekinna ummæla verði staðfestur og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. desember 2019 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi krefst þess jafnframt að málskostnaður í héraði verði ákvarðaður 1.840.322 krónur úr hendi aðaláfrýjanda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

4

Aðaláfrýjandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti.

Málsatvik

5

Málsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram féllu þau ummæli sem deilt er um í málinu í tengslum við fjölmiðlaumfjöllun um forsjármál gagnáfrýjanda og barnsmóður hans á árunum 2017 og 2018 og um svokallaðan# [...] hóp sem hann átti þátt í að koma á fót. Í héraðsdómsstefnu er við það miðað að ummælin þrjú sem um ræðir hafi öll fallið 11. nóvember 2018 og var það lagt til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi. Af gögnum málsins verður á hinn bóginn ráðið að fyrstu tvö ummælin hafi aðaláfrýjandi ritað í framhaldi af frétt sem birtist á vefsíðu E17. október 2018 en þau þriðju í framhaldi af viðtali sem birtist á vefnum F 8. nóvember sama ár. Auk þess sem rakið er í héraðsdómi um þá fjölmiðlaumfjöllun sem að framan greinir þykir rétt að víkja að eftirfarandi atriðum.

6

Á fréttamiðlinum E birtist 23. desember 2017 viðtal við barnsmóður gagnáfrýjanda, sem að nokkru leyti er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Í þeirri grein var meðal annars vísað til staðfestingarskjals nafngreinds sálfræðings umað barnsmóðirin hefði lýst því að hún hefði mátt þola ofbeldi af hálfu barnsföður síns. Þá sagðiað við komu hennar og sonar hennar til Íslands í ágúst 2017 hefði hún þurft að fá lögreglufylgd út úr flugstöðinni því barnsfaðirinn hefði beðið hennar fyrir utan. Hún hefði dvalið í [...] allar götur síðan og fyrstu vikurnar hefði barnsfaðirinn hringt stöðugt í hana og sent henni tölvupósta með hótunum í hennar garð. Þá er þess getið í greininni að í svörum sínum til blaðamanns hafi barnsfaðirinn ítrekað tekið fram að barnsmóðirin hefði verið á [...]. Þar var einnig rætt við lögmann [...] sem hafði tekið að sér mál barnsmóðurinnar en þar sagði hún að konur sem dveldu í [...] væru á flótta undan langvarandi ofbeldi eða ofbeldi til skamms tíma. Þá var rætt við framkvæmdastýru [...]sem sagði erlendar konur í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Gagnáfrýjandi var ekki nafngreindur í viðtalinu.

7

Á miðlinum F birtist 10. mars 2018 viðtal við gagnáfrýjanda og þrjá aðra karlmenn sem stigið höfðu fram undir merkinu #[...], meðal annars í því skyni að berjast gegn tálmunum mæðra. Auk þess sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi ræddi gagnáfrýjandi þar um meðvirkni með kvenkyns brotamanneskjum og kvað dómstóla „verðlauna [...] brotamanneskju nánast í öllum tilvikum“. Þá fjallaði hann um rangar sakargiftir í tengslum við umgengnismál sem væru „ofbeldi sem [færðist] beint yfir á börnin“.

Hann fjallaði einnig nokkuð ítarlega um mál sitt og barnsmóður sinnar. Sagði hann meðal annars að barnsmóðirin hefði farið að eiga mjög erfitt andlega er þau voru saman og byrjað að hata stjúpdóttur sína, dóttur gagnáfrýjanda. Síðan hefði hún tekið að hóta honum, bera upp á hann ofbeldi og kært hannfyrir kynferðisbrot. Þá væru til gögn þar sem fram kæmi að barnsmóðirin segðist ætla að nauðga honum. Manneskja með hennar hugmyndafræði væri „bara ekki heil“. Hún væri búin að drepa mannorð hans. Í fyrstu athugasemd við viðtalið á vefnum sagði gagnáfrýjandi: „Hvet alla til að slást í baráttuna fyrir jöfnum rétti barna til foreldra sinna á #[...]. Því miður viðgengst gríðarlegt kynbundið misrétti á Íslandi, fagaðilar og dómarar taka þátt í þeim lögbrotum og þetta verður að stöðva.“ Af gögnum málsins er ljóst að gagnáfrýjandi tók þátt í frekari opinberri umræðu sem forvígismaður nefnds hóps. Þannig liggur fyrir að viðtal var tekið við hanní útvarpsþættinum [...]12. mars 2018 þar sem hann sagði „feðra sviptingu á Íslandi vera ofbeldismál sem [væri] regla frekar en undantekning“. 8

Á vefnum [...] birtist 4. apríl 2018 grein eftir B sem ber heitið „Aðför gegn feðrahreyfingum“. Skrifaði gagnáfrýjandi mörg ummæli við greinina í athugasemdakerfi vefsins. Í ummælunum vék hann með ýmsum hætti að forsjármáli sínu, sagði ítrekað að barnsmóðir hans færi með lyga rog að sýslumaður hefði brotið lög „til að hygla móður af yfirlýstum femínista“. Þá sagðihann meðal annars að það að svipta barn reglulegri umgengni við annað foreldri sitt væri „alvarlegt andlegt ofbeldi“.

9

Um svipað leyti birtist á vefnum [...]grein C sem bar heitið „#Metoo #Daddytoo“ en gagnáfrýjandi ritaði ýmis ummæli við greinina. Þar sagði hann meðal annars að samfélagið væri meðvirkt með ofbeldi kvenna og konur væruí meirihluta þeirra sem beittu börn ofbeldi. Ein ummæla hans voru svohljóðandi: „En ofbeldi kemur í mörgum myndum og konur beita ýmsum tegundum þess. Þær geta t. d. notað kynlíf sem refsingu, þær getað þvingað menn til kynlífs án líkamlegs afls (höfum dæmi um slíkt) o. s. frv. en ég var ekkert að fjalla um eina tegund ofbeldis innan heimilis. Var að vísa til ofbeldis almennt innan heimilis og bendi á þá staðreynd að konur eru líka gerendur. Þær beita oft ofbeldi en afleiðingar eru mjög takmarkaðar. Sú mismunun er á grundvelli kyns. Þetta þarf að laga.“ Þá sagði hann að #[...] hreyfingin léti ekki

öfgafemínista þagga umræðuna.

10

Barnsmóðir gagnáfrýjanda ritaði grein sem birtist á vef E 18. maí 2018 og bar heitið „Neyðarkall til stjórnvalda“. Í hinum áfrýjaða dómi er vikið að hluta þeirra ummæla sem komu fram í athugasemdum við greinina. Auk þess sem þar greinir fullyrðir gagnáfrýjandi í ummælum að barnsmóðirin hafi reynt að ræna syni þeirra og lýsir henni meðal annars sem ofbeldismanneskjuogbarnaræningja og segir hana hafaorðið uppvísa að mjög alvarlegum lygum. Í ummælum segirhann meðal annars: „Öll gögn sýna að það var hún sem beitti andlegu ofbeldi, nema einhverjir sem vitna um það sem hún sjálf segir. Og fyrst þú ert nú fulltrúi þeirra sem berjast gegn nauðganamenningu, hvað finnst þér um að hún hafi ítrekað sagst ætla að nauðga mér?

Í tvígang sagðist hún hafa nauðgað mér, riðlaðist oft utan í mér og fannst fyndið.

Skrifaði bók um það þegar konur nauðga körlum og jafnvel ungum drengjum.“ Þá h efðihún níðst á honum með hótunum, logið upp veikindum barnsins og sýslumaður hefði brotið lög til að hygla henni. Þá sagði hann: „Verst finnst mér að horfa upp á stjórnvöld aftur og aftur verðlauna ofbeldismanneskjuna – þá sem rífur hitt foreldrið úr lífi barns. [...] Það á ekki að verðlauna manneskjur sem tálma, það á ekki að láta skammtímaáhrif slíkra ofbeldisverka vega þyngra en langtímahagsmunir barns.“ Enn fremur sagðihann: „Það er deginum ljósara að karlmenn eru að þola gríðarlegt ofbeldi í kerfinu, innan sambanda og frá fjölmiðlum, svo eitthvað sé nefnt. [...] Karlaathvarf er nauðsynlegt.“ Loks sagði hann meðal annars: „Fæðingarþunglyndi réttlætir ekki barnsrán.“

11

Fyrir liggur frétt sem virðist hafa birst um svipað leyti og fjallaðium stofnun Samtaka um karlaathvarf þar sem gagnáfrýjandi var sagður [...]. Í tilkynningu samtakanna sem vitnað vartil sagðiað mikil þörf væri fyrir slíka þjónustu „fyrir hin fjölmörgu karlkyns fórnarlömb ofbeldis og kúgunar“. Fréttinni fylgdi mynd af gagnáfrýjanda og þremur mönnumí húsnæði hlutafélagaskrár þar sem hann heldur á ungum dreng.

12

Í október 2018 varð nokkur fjölmiðlaumfjöllun um bréf sem gagnáfrýjandi sendi Háskólanum í Reykjavík. Þar kvað hann tiltekinn starfsmann háskólans hafa tekið þátt í kynbundnu ofbeldi. Hún hefði ráðist að honum í tölvupóstum, sent á fólk tengt fjölskyldu hans skilaboð um að hann væri ofbeldismaður og skrifað inn á stóra vefsíðu að hann væri ofbeldismaður. Á vef E varð mikil umræða um grein sem birtist 17. október 2018 um bréf gagnáfrýjanda, líkt og að nokkru leyti er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Fyrsta athugasemdin við fréttina var um að gagnáfrýjandi hefði hrakið konu sína í [...], auk þess sem annar einstaklingur sakaði hann um ofbeldi og segðist hafa horft á hann beita konu ofbeldi. Gagnáfrýjandi tók virkan þátt í umræðunum og sagði þar meðal annars að hún opinberaði af hverju karlmenn gætu ekki komið fram og kvartað undan ofbeldi sem þeir yrðu fyrir. Þá sagðihann meðal annars um forsjármál sitt: „Einu gögn um ofbeldi sem liggja fyrir eru frá hendi barnsmóður minnar gagnvart dóttur minni (segist hata hana o. s. frv. í skriflegum samtölum) og gagnvart mér (viðurkennir að ganga berserk[s ]gang, kasta hlutum og fleira við sálfræðing í málinu).“ Þá lýsti hann barnsmóður sinni meðal annars sem örvæntingarfullum barnaræningja og sagði hana hafa rústað mannorði hans með röngum sakargiftum. Þá sagði hann: „Ég skal fús ganga í gegnum vítiselda almannadóms og ofsa kenndra áskana, fyrir það að berjast fyrir breytingum á því misrétti sem líðst gagnvart börnum og feðrum.“ Hann lýsti því einnig að hann hefði farið í [...], og sagt „frá því ofbeldi sem [hann] hafði orðið fyrir“ en fengið óásættanlega þjónustu.

13

Það var í framangreindri umræðu um frétt E sem aðaláfrýjandi setti fram fyrstu tvo ummælin sem um er deilt í málinu, með þeim hætti sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi.

Líkt og þar kemur fram vísaði gagnáfrýjandi í svari við fyrstu ummælum aðaláfrýjanda meðal annars til svokallaðra „femínista skjala“ en þar væri um að ræða „safn skjáskota sem náðust úr lokuðum hópum femínista“ eins og þeim væri lýst á vefnum forrettindafeminismi. com, þar sem þau hefðu verið birt. Í frekari umræðu um grein E vísaði gagnáfrýjandi meðal annars til margra tálmanamála þar sem einstaklingar, „yfirleitt konur, beita börn ofbeldi með því að halda því frá hinu foreldri sínu“. Þá lýsti hann samskiptum sínum við fyrrnefndan starfsmann Háskólans í Reykjavík og að hún hefði fullyrt að hegðun hans væri „ígildi ofbeldismanns“ og hvernig hún og barnsmóðir hans hafi viðhaft fullyrðingar sem stimpli hann ranglega sem ofbeldismann.

14

Gagnáfrýjandi var til viðtals í síðdegisútvarpi [...] 23. október 2018 þar sem hann „rakti sögu sína og samskipti sín við stjórnsýsluna, dómskerfið, [...]og E “, samkvæmt frétt sama dag á vefsíðu fjölmiðilsins. Á vefnum F birtist 8. nóvember 2018 viðtal við D og í svari við ummælum gagnáfrýjanda setti aðaláfrýjandi fram þriðju ummælin sem deilt er um í málinu, með þeim hætti sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi.

15

Með færslu á Facebook 13. desember 2008 ritaði gagnáfrýjandi langan pistil um forsjármál sitt undir yfirskriftinni „Barnsrán – með aðstoð yfirvalda“, sem síðan var birtur á vefnum [...]. Þar segir meðal annars: „Barnsmóðir mín reyndi aftur og aftur að stela barninu mínu, og tókst það að endingu, meðal annars vegna þess að fulltrúi sýslumanns braut vísvitandi lög til að aðstoða hana við að halda barninu frá lögheimili sínu, föður og systur, og vegna þess að settur dómari málsins braut ítrekað lög og handstýrði málinu að þeirri niðurstöðu sem hann ákvað löngu áður en málið var flutt.

Stjórnsýsla, fjölmiðlar, [...] og dómstólar rústuðu réttarstöðu minni, aðstoðuðu barnaræningja og ofbeldismanneskju með að ljúka barnsráni... bara af því að hún er kona.“ Þar lýsti hann jafnframt veikindum barnsmóður sinnar, hún hefði farið að missa stjórn á skapi sínu á meðgöngu og eftir fæðingu og fengið ávísað [...]. Eftir það hefði hún byrjað að hóta gagnáfrýjanda í hvert skipti sem eitthvað bjátaði á og hann hefði setið undir hótunum og ofbeldi. Lýsti hann barnsmóðurinni sem síbrotamanneskju með einbeittan brotavilja. Gögn málsins væru afgerandi: „Barnsrán, tálmanir, ofbeldi móðurinnar, andleg veikindi og rangar sakargiftir!“ Þá sagði hann að í skýrslu sálfræðings í málinu hefði barnsmóðirin verið „gagnrýnd fyrir móðursýki, komið inn á andleg veikindi hennar og [...]“. Þá tók hann meðal annars fram að fjölmiðlar hefðu rústað mannorði hans og að héraðsdómarinn í málinu hefði framið mannréttindabrot og ætti að hans mati að sæta nokkurra ára fangelsisvist.

16

Aðaláfrýjandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti. Hann kvað konur sem hann þekkti hafa sagt sér frá yfirgangssemi gagnáfrýjanda í garð kvenna. Þetta hefðu verið tvær til þrjá sögur. Ein hefði verið á þann vegað gagnáfrýjandi hefði mætt á heilsugæslustöð þar sem barnsmóðir hans hefði verið boðuð en hún hefði hins vegar breytt tímabókuninni. Hefði gagnáfrýjandi sýnt hjúkrunarfræðingi sem ræddi við hann yfirgang og hefði verið bókað um atvikið á heilsugæslustöðinni. Í annað skipti hefði sami hjúkrunarfræðingur hitt gagnáfrýjanda og barnsmóður hans saman og hefði hann þá sífellt leitast við að yfirtaka samtal þeirra og viljað að það færi fram á hans forsendum. Aðaláfrýjandi kvaðst hafa trúað þessum sögum vegna þess að hann treysti þeim sem sögðu honum þær. Hann hefði ekki viljað nafngreina konurnar þar sem hann taldi að þær hefðu kannski verið að greina frá einhverju sem þær mættu ekki segja frá og ekki viljað skaða þær. Nánar spurður um hvaða konur hefðu sagt honum frá þessu kvað hann það vera eina og sömu konuna, það er framangreindur hjúkrunarfræðingur.

Sérstaklega spurður um þriðju ummælin sem deilt er um í málinu kvaðst hann hafa byggt þau á framgöngu gagnáfrýjanda á internetinu, sem og fréttaflutningi. Það að hann hefði sagt gagnáfrýjanda vera ofbeldismann hefði verið „meira svona siðferðisdómur um svona almenna framkomu“hans, það er „ yfirgangssemi án góðrar ástæðu“. Spurður um tilganginn með ummælunum svaraði aðaláfrýjandi því til að ef honum sýndist einhver fara með rangt mál fyndist honum alltaf að hann yrði að leiðrétta það. Ummælin hefði hann látið falla í tengslum við „stærri umræðu sko um bæði femínisma og ofbeldi og fleira“. Þau hefðu ekki öll fallið á sama tíma.

Niðurstaða

17

Í máli þessu vegast á tjáningarfrelsi aðaláfrýjanda, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og friðhelgi einkalífs gagnáfrýjanda, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í dómaframkvæmd mannréttindadómstóls Evrópu hafa verið sett fram nánar tiltekin viðmið um til hvers beri að líta þegar rétturinn til tjáningarfrelsis er veginn á móti friðhelgi einkalífs.

Þannig skal litið til þess hvort tjáning sem krafist er takmörkunar á hafi falið í sér framlag til umræðu sem varðar almenning, til þess hversu vel þekktur sá sé sem telur sig meiddan og frá hverju sé sagt, hver hafi verið fyrri háttsemi hans, hvaða aðferð hafi verið notuð við öflun upplýsinganna og hvert sannleiksgildi þeirra sé, hvert sé efni, form og afleiðingar birtingarinnar og hver sé þyngd þeirra viðurlaga sem til álita kemur að beita. Falla þessi viðmið saman við viðurkennd sjónarmið um túlkun 71. gr. og 73. gr. stjórnarskrárinnar og ábyrgðarleysisástæður sem samkvæmt íslenskum rétti geta leitt til þess að tjáning teljist lögmæt, meðal annars ef um réttlætanlegan gildisdóm er að ræða, sönn ummæli eða þau réttlæti staf góðri trú, þess að um útbreiðslu ummæla sé að ræða, orðhefnd eða ef þau teljast á annan átt vera réttlætanlegt framlag til umræðu sem varðar almenning. Margdæmt er að allar takmarkanir á tjáningarfrelsi verður að skýra þröngt.

18

Líkt og lýst er að framan og í hinum áfrýjaða dómi var forsjármál gagnáfrýjanda og barnsmóður hanstil umfjöllunar í fjölmiðlum og var sú umræða liður í umfjöllun um rekstur forsjármála, réttindi karla, kvenna og barna í slíkum málum, stöðu erlendra foreldra, tálmanir, kynbundið ofbeldi og fleira. Þá var gagnáfrýjandi meðal forvígismanna svonefndrar #[...]- hreyfingar sem kveðast meðal annars berjast gegn tálmunum mæðra, auk þess sem hann stóð að stofnun Samtaka um karlaathvarf sem ætlað var að veita þjónustu „fyrir hin fjölmörgu karlkyns fórnarlömb ofbeldis og kúgunar“. Enginn vafi er á því að umræða um framangreind atriði á erindi við almenning og þau ummæli sem deilt er um í málinu féllu í þjóðfélagsumræðu um þau.

19

Gagnáfrýjandi var afar virkur í þessari umræðu, bæði með þátttöku í viðtölum og margskonar ummælum í athugasemdakerfum fjölmiðla. Upphaflega var hann ekki nafngreindur í umfjöllun um forsjármálið en steig fram sjálfur, lýsti sinni hlið og dró þar ekki undan í lýsingum á barnsmóður sinni og ásökunum á hendur henni, eins og rakið hefur verið. Sakaði hann hana ítrekað um ofbeldi, hún væri barnsræningi og ofbeldismanneskja, auk þess sem hann fjallaði um einkamálefni hennar sem ekki höfðu verið til almennrar umfjöllunar, einkum andleg veikindi sem hann kvað hana stríða við og nefndi þar bæði [...] og fæðingarþunglyndi. Þá veittist hann að öðrum sem forsjármálinu tengdust, sagði sýslumann til að mynda hafa brotið lög „til að hygla móður af yfirlýstum femínista“ og ritaði stuttu eftir að hin umdeildu ummæli féllu grein þar sem hann sagði stjórnsýslu, fjölmiðla, [...] og dómstóla hafa aðstoðað barnaræningja og ofbeldismanneskju við að ljúka barnsráni. Þá vísaði hann iðulega í umræðunni til þess ofbeldis sem konur beittu, lýsti meðal annars tálmunum á umgengisrétti og röngum sakargiftum sem ofbeldi og því að karlmenn væru „að þola gríðarlegt ofbeldi í kerfinu“.

20

Gagnáfrýjandi gerðist samkvæmt þessu með afgerandi hætti þátttakandi í þjóðfélagsumræðu, fjallaði þar um einkamálefni sín og annarra, fullyrti ítrekað um ofbeldi barnsmóður sinnar, lögbrot og ýmiss konar ofbeldi sem hann kvað karla verða fyrir af hendi kvenna og opinberra aðila. Með þessari þátttöku og framgöngu mátti hann ótvírætt gera ráð fyrir að verða fyrir gagnrýni og varð vegna hennar að þola harðari ummæli um sig en hann hefði þurft ella. Um þetta virðist gagnáfrýjandi raunar hafa verið sér að fullu meðvitaður, enda tók hann meðal annars fram um það leyti sem aðaláfrýjandi viðhafði fyrri tvö ummælin sem um er deilt að hann skyldi „fús ganga í gegnum vítiselda almannadóms og ofsa kenndra ásakana, fyrir það að berjast fyrir breytingum á því misrétti sem líðst gagnvart börnum og feðrum“.

21

Í hinum umdeildu ummælum notaði aðaláfrýjandi orðið ofbeldismaður um gagnáfrýjanda. Þótt orðið geti vissulega vegið að mannorði þess sem það er haft um vísar það ekki með beinum hætti til tiltekins refsiverðs verknaðar sem viðkomandi er sakaður um. Eins og áður rakin umræða ber með sér virðist orðið ofbeldi raunar oft notað með almennum hætti um háttsemi sem sá sem orðið notar telur andstæða lögum.

Þannig notaði gagnáfrýjandi orðið sjálfur ítrekað og í reynd með margskonar hætti í þeirri umræðu þar sem hann lýsti barnsmóður sinni meðal annars sem ofbeldismanneskju, auk þess sem hann lýsti tálmunum og röngum sakargiftum sem ofbeldi og vísaði til þess að karlmenn væru „að þola gríðarlegt ofbeldi í kerfinu“. Þá er til þess að líta að í dómi Landsréttar 5. mars 2021 í máli nr. 34/2020 var litið á ummæli er innihéldu orðin „ofbeldi“ og „ofbeldismaður“ sem gildisdóma.

22

Líkt og aðaláfrýjandi hagaði fyrstu ummælum sínum virtist hann einkum byggja notkun orðsins ofbeldismanneskja á meintri ógnandi hegðun gagnáfrýjanda, fremur en til dæmis líkamlegu ofbeldi, enda lýsti hann gagnáfrýjanda sem ofbeldismanni þar sem hann „geti ekki séð konu án þess að sýna henni ógnandi tilburði“. Þá fólu fyrstu tvö ummælin á engan hátt í sér fyrirvaralausa fullyrðingu um að gagnáfrýjandi væri ofbeldismaður heldur vísaði aðaláfrýjandi skýrlega til þess að þetta væri eitthvað sem honum hefði verið sagt af konum sem hann hefði rætt við. Þegar g-kk-nf viðhafði ummæli sín höfðu fleiri en ein kona sett fram ásakanir opinberlega á hendur gagnáfrýjanda um ofbeldi. Þannig hafði barnsmóðir hans kært hann fyrir ofbeldi og borið um ofbeldi hans í fjölmiðlaviðtali, að minnsta kosti tvær konur fullyrt um ofbeldi hans í athugasemdum og hann borið fram kvörtun til Háskólans í Reykjavík vegna starfsmanns sem dreifði fullyrðingum um að hann væri ofbeldismaður. Eins og þessum gögnum er háttað er ekki unnt að leggja til grundvallar að aðaláfrýjandi hafi ekki verið í góðri trú um réttmæti þess sem hann tjáði sig um. Þá virðist raunar ljóst af ýmsum ummælum g-kk-ef sem áður eru rakin að hlutur aðaláfrýjanda í þeirri mannorðsskerðingu sem hann telur sig hafa orðið fyrir er fremur lítill, enda hafði gagnáfrýjandi áður en til ummæla aðaláfrýjanda kom lýst því yfir að barnsmóðirin væri búin að drepa mannorð hans og lýsti því síðan yfir að fjölmiðlar h efðurústað því.

Þá virðist ljóst að sú hreyfing sem gagnáfrýjandi tók þátt í virðist að einhverju marki hafa leitast við að sýna fram á hatur á körlum með því að dreifa neikvæðum ummælum um þá sem ekki voru ætluð til opinberrar birtingar, svo sem á við um hin svokölluðu femínistaskjöl sem gagnáfrýjandi vísaði til í umræðunni, en þau fólu líkt og áður greini rí sér „safn skjáskota sem náðust úr lokuðum hópum femínista“.

23

Þriðju ummæli aðaláfrýjanda sem deilt er um ganga lengra en fyrri tvö, enda var þar fullyrt án fyrirvara að gagnáfrýjandi væri ofbeldismaður. Á hitt er að líta að ummælin komu fram sem svar við innleggi gagnáfrýjanda þar sem hann sagði aðaláfrýjanda meðal annars vera hluta af haturshópum er réðust að feðrum er stæðu hallloka í forsjármálum. Þá eiga sömu sjónarmið við og áður er lýst um notkun á orðinu ofbeldi og þá þjóðfélagsumræðu sem um var að ræða sem, ásamt samhengi ummælanna við önnur ummæli aðaláfrýjanda, gerir það að verkum að fremur verður að líta á þau sem gildisdóm en beina staðhæfingu um staðreynd. Auk þess á hér við það sem áður er rakið um þá skertu einkalífsvernd sem gagnáfrýjandi varð að þola vegna þátttöku sinnar og framgöngu í umræðunni. Að því virtu þykja ekki efni til að láta annað gilda um þriðju ummælin en fyrri tvö ummælin heldur verða þau metin sem ein heild.

24

Samkvæmt öllu framangreindu féllu hin umdeildu ummæli í þjóðfélagsumræðu sem gagnáfrýjandi tók afar virkan þátt í, fjallaði þar um einkamálefni sín og annarra, fullyrti ítrekað um ofbeldi og lögbrot barnsmóður sinnar og fleiri aðila. Aðaláfrýjandi tók þátt í þeirri umræðu, eftir að barnsmóðir gagnáfrýjanda og fleiri aðilar höfðu fullyrt um ofbeldi af hálfu gagnáfrýjanda, og notaði orðið „ofbeldismaður “um hann.

Orðið hefur ekki skýrt afmarkaða merkingu og virðist samkvæmt þeirri umræðu sem rakin hefur verið oft notað með almennum hætti, þar á meðal af gagnáfrýjanda, og verður í því samhengi sem það var notað talið hafa yfirbragð gildisdóms. Þá fullyrti aðaláfrýjandi ekki án fyrirvara að gagnáfrýjandi væri ofbeldismaður heldur gerði ljóst að honum hefði verið sagt það af konum sem hann ræddi við, þótt hann hafi gengið lengra í síðustu ummælum sínum eftir að gagnáfrýjandi hafði beitt spjótum sínum að honum. Eins og ummælunum og fyrirliggjandi gögnum er háttað er ekki unnt að leggja annað til grundvalla ren að aðaláfrýjandi hafi verið í góðri trúum sannleiksgildi ummæla sinna og verði ekki krafinn frekari sönnunar en felst í því sem hann hefur tilgreint. Loks er ljóst að samkvæmt fyrirliggjandi ummælum gagnáfrýjanda sjálfs virða st þau ummæli sem hér er um deilt ekki hafa vegið þungt við þann mikla mannorðshnekki sem gagnáfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir. Að öllu þessu virtu verður í ljósi þeirra sjónarmiða sem líta ber til þegar veginn er rétturinn til tjáningarfrelsis á móti friðhelgi einkalífs að álíta að sú tjáning sem um er deilt rúmi st innan þess frelsis sem aðaláfrýjandi nýtur samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Takmörkun tjáningar hans með ómerkingu ummæla eða skyldu til greiðslu miskabóta telst þannig ekki uppfylla skilyrðið um nauðsyn í lýðræðislegu þjóðfélagi. Af því leiðir að sýkna verður aðaláfrýjanda af kröfum gagnáfrýjanda.

25

Gagnáfrýjanda verður gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Aðaláfrýjandi, E-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf, er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, A.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 1.800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, E-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef, 900.000 krónur.