734/2018

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkennd var krafa G að fjárhæð 30.256.237 bandaríkjadalir við slit L. Ágreiningur aðila laut að því með hvaða hætti skyldi gera upp annars vegar þrjá gjaldeyrisafleiðusamninga og hins vegar 16 vaxtaafleiðusamninga sem í gildi voru milli aðila þegar skilanefnd var skipuð af Fjármálaeftirlitinu hjá L með þeim afleiðingum að G sagði samningunum upp með heimild í svokölluðum rammasamningi málsaðila. Ekki var fallist á að krafa G væri svo vanreifuð að henni bæri að hafna eða vísa frá dómi. Þá var niðurstaða Landsréttar sú að við útreikning á tapi hefði varnaraðila borið að notast við gengi Seðlabanka Íslands eins og það var skráð daginn sem samningunum var sagt upp, 9. október 2008, sbr. 2. málslið 19. gr. laga nr. 36/2001. Ekki hefði þýðingu í því sambandi þótt sóknaraðili hafi samþykkt aðra gengisviðmiðun þar sem engin lagastoð hefði verið fyrir þeirri ákvörðun hans, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. nóvember 2014 í máli nr. 707/2014. Ákvæði 2. málsliðar 19. gr. laga nr. 36/2001 fæli í sér ófrávíkjanlega reglu þegar samningsaðilar hefðu ekki samið um hver gengisviðmiðunin ætti að vera. Þar sem um ófrávíkjanlega reglu væri að ræða hefði ekki þýðingu þótt málsaðilar hefðu samið um að ensk lög ættu að gilda um samningssambandið, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 43/2000. Auk þess var ekki talið að G hafi borið skylda til að jafna mótstæðum greiðslum út milli einstakra vaxtaafleiðusamninga þar sem ekki hafi verið samið um slíkt og ekki hafði verið sýnt fram á að slíkt væri skylt samkvæmt breskum réttarreglum. Krafa G var viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, að fjárhæð 24.644.429 bandaríkjadalir.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu. Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 25. september 2018 en kærumálsgögn bárust réttinum 9. október 2018. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. september 2018 í málinu nr. X94/2013 þar sem viðurkennd var krafa varnaraðila, Goldman Sachs International, sem lýst var í bú sóknaraðila, LBI ehf., að fjárhæð 30.256.237 bandaríkjadalir. Varnaraðili kærði framangreindan úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur fyrir sitt leyti 16. október 2018. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hrundið og honum breytt á þann veg að öllum kröfum varnaraðila verði hafnað. Til vara krefst hann þess að kröfur varnaraðila verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi varnaraðila vegna meðferðar málsins í héraði og kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst þess aðallega að krafa hans, með kröfunúmerið 2653, sem lýst var í bú sóknaraðila að fjárhæð 37.885.508,92 bandaríkjadalir, verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Til vara að krafan verði viðurkennd að fjárhæð 30.316.201,99 bandaríkjadalir. Þá krefst hann málskostnaðar vegna meðferðar málsins í héraði og kærumálskostnaðar.

4 Hinn 5. desember 2018 var fallist á beiðni sóknaraðila um að málið yrði flutt munnlega fyrir Landsrétti, sbr. 3. mgr. 149. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Í tilkynningu um þá ákvörðun var því beint til málsaðila að reifa málið jafnframt sérstaklega með tilliti til 19. gr. laga nr. 36/2001, um Seðlabanka Íslands, og hugsanlegra áhrifa 2. mgr. 7. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, á beitingu þess ákvæðis. Munnlegur málflutningur fór fram 11. janúar 2019.

Málsatvik

Almennt

5 Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði varðar ágreiningur máls uppgjör á annars vegar þremur gjaldeyrisafleiðusamningum og hins vegar 16 vaxtaafleiðusamningum. Nánar tiltekið var um að ræða þrjá gjaldeyrisvalréttarsamninga milli íslenskra króna og bandaríkjadala, 13 vaxtaskiptasamninga í íslenskum krónum og þrjá vaxtaskiptavalrétti í sömu mynt. Allir samningarnir voru gerðir á grundvelli svokallaðs ISDArammasamnings frá 12. febrúar 2007.

6 Ágreiningslaust er að skipun Fjármálaeftirlitsins á skilanefnd hjá sóknaraðila 7. október 2008 hafi leitt af sér vanefnd á fyrrgreindum afleiðusamningum sem hafi með stoð í 6. gr. fyrrgreinds rammasamnings veitt varnaraðila heimild til riftunar þeirra. Sóknaraðili tók við tilkynningu um riftun 9. október 2008 og er ágreiningslaust að uppgjör samninganna skuli taka mið af þeim degi og að uppgjörsmyntin skuli vera í bandaríkjadölum. Loks ríkir ekki ágreiningur um að varnaraðila hafi veri heimilt samkvæmt samningnum að ákvarða „tap“ sitt vegna vanefnda sóknaraðila en það beri honum að gera „af sanngirni og í góðri trú“ og taka ákvörðun um gengisviðmiðun gagnvart íslensku krónunni „með viðskiptalega sanngjörnum hætti“, sbr. 14. gr. fyrrgreinds rammasamnings þar sem hugtakið „tap“ er skilgreint og grein 5(f) í viðauka þess samnings um „jafnvirði í uppsagnarmynt“ sem gerður var sama dag.

7 Málsaðilar komu sér saman um að álitsgerð 14. júní 2016 sem þeir öfluðu sameiginlega frá lögmönnunum D-x-x W-x-x A-x-x og R-x-x M-x-x D-x-x skyldi lögð til grundvallar um ensk lög sem ágreiningslaust er að skuli gilda um uppgjör samninganna, sbr. grein 4(h) í viðauka rammasamningsins.

8 Endanleg kröfugerð varnaraðila er sundurliðuð með eftirfarandi hætti (fjárhæðir í bandaríkjadölum):

Tap vegna uppgjörs gjaldeyrisafleiðusamninga 20.771.795

Tap vegna uppgjörs vaxtaafleiðusamninga 29.207.367

Samtals 49.979.162

Frádráttur vegna trygginga sem varnaraðili naut 11.680.100

Frádráttur vegna viðskipta sem „misheppnuðust“ 1.052.440

Samtals 37.246.622

Samningsbundnir vextir fram til 22. apríl 2009 638.887

Samtals 37.885.509

9 Enginn ágreiningur ríkir milli aðila um framangreinda frádráttarliði. Að sama skapi er enginn ágreiningur um forsendur fyrir útreikningi samningsvaxta að fenginni niðurstöðu um heildartap varnaraðila. Ekki er ágreiningur um að varnaraðila hafi verið heimilt við útreikning taps að umbreyta fjárhæð þess úr krónum í evrur og síðan í bandaríkjadali. Ekki er heldur ágreiningur um það gengi sem notað var við umbreytingu fjárhæða úr evrum í bandaríkjadali, sem var eins og fyrr greinir umsamin uppgjörsmynt samninganna.

10 Í úrskurði héraðsdóms var krafa varnaraðila viðurkennd að fjárhæð 30.256.237 bandaríkjadalir. Niðurstaðan fól í sér lækkun á kröfu varnaraðila vegna uppgjörs vaxtaafleiðusamninga að fjárhæð 7.513.689 bandaríkjadalir en sú breyting hafði í för með sér lækkun á kröfu um samningsbundna vexti um 115.582 bandaríkjadali. Var niðurstaðan byggð á því að varnaraðila hefði verið skylt að jafna út greiðslum milli fimm nánar tilgreindra vaxtaskiptasamninga eins og nánar verður rakið síðar. Voru kröfur varnaraðila að öðru leyti teknar til greina.

11 Varnaraðili gerði athugasemd við þá aðferðafræði sem héraðsdómur beitti við útreikning á afleiðingum þess að jafna út greiðslum milli umræddra vaxtaskiptasamninga. Samkvæmt útreikningi varnaraðila hefði lækkunin átt að nema 7.441.661 bandaríkjadal í stað 7.513.689. Af því leiddi svo aftur að samningsvextir hefðu átt að lækka um 127.646 bandaríkjadali en ekki 115.582 bandaríkjadali. Samkvæmt því hefði niðurstaða héraðsdóms átt að fela í sér viðurkenningu á kröfu hans að fjárhæð 30.316.202 bandaríkjadalir í stað 30.256.237. Hér fyrir dómi lýsti lögmaður sóknaraðila því yfir að ekki væru gerðar athugasemdir við síðastnefndar athugasemdir varnaraðila við útreikning héraðsdóms yrði niðurstaða dómsins um jöfnun greiðslna milli umræddra samninga staðfest.

Gjaldeyrisafleiðusamningar

12 Í gögnum málsins liggja ekki fyrir afrit af gjaldeyrisvalréttarsamningunum þremur en ekki ríkir ágreiningur um efni þeirra. Er efni þeirra lýst með þeim hætti að þeir hafi verið gerðir 13. febrúar 2008 („eða þar um kring“) og hafi einn þeirra verið með gjalddaga 13. nóvember 2008 en tveir 13. febrúar 2009. Hver samningur hafi veitt varnaraðila annars vegar rétt til að kaupa krónur og selja bandaríkjadali á föstu verði og hins vegar rétt til að selja krónur og kaupa bandaríkjadali. Varnaraðili hafi gert samninga þessa í áhættuvarnarskyni. Nánar tiltekið hefði hann gert þá til að verja umfram eignastöðu sína (svokallaða „gnóttstöðu“) í íslenskum krónum þannig að honum yrði unnt að selja stöðuna á fyrir fram skilgreindu verði og gjalddögum. Með því móti hefði hann getað varið sig gegn verðrýrnun íslensku krónunnar gagnvart bandaríkjadal á umræddu tímabili. Þegar vanefnd sóknaraðila á samningnum hafi legið fyrir 7. október 2008 hafi varnaraðili hins vegar staðið frammi fyrir því að vera með umfram eignastöðu sína í íslenskum krónum óvarða. Til að bregðast við því hafi deild gjaldeyrisviðskipta varnaraðila náð samkomulagi við deild eigin viðskipta, sem var önnur deild innan varnaraðila, um framvirk viðskipti með íslenskar krónur. Nánar tiltekið hafi verið gerður framvirkur samningur þar sem deild gjaldeyrisviðskipta seldi deild eigin viðskipta 2.118.200.000 íslenskar krónur framvirkt fyrir 7.000.000 bandaríkjadala. Viðskipti þessi hafi farið fram miðað við gengið 420 íslenskar krónur fyrir evru eða 309,96 krónur fyrir hvern bandaríkjadal samkvæmt endanlegum útreikningi. Varnaraðili byggir á því að framangreindar varnaraðgerðir, sem vanefnd sóknaraðila hefði orsakað, hefðu valdið honum tapi að fjárhæð 20.771.795 bandaríkjadalir sem var nánar sundurliðað niður á einstaka samninga í kröfulýsingu hans. Við útreikning á því tapi hafi varnaraðili stuðst við framangreint gengi íslensku krónunnar gagnvart evru sem hafi síðan verið yfirfært í bandaríkjadali sem var eins og fyrr greinir umsamin uppgjörsmynt. Óumdeilt er að megin áhrifavaldurinn á fjárhæð þessa taps sé gengisviðmiðun íslensku krónunnar gagnvart evru. Í málinu liggur fyrir útreikningur sóknaraðila á tapi varnaraðila vegna uppgjörs á gjaldeyrisafleiðusamningunum sem ekki er ágreiningur um. Samkvæmt honum hefði tapið numið 7.796.238 bandaríkjadölum ef miðað hefði verið við miðgengi Seðlabanka Íslands á uppgjörsdegi 9. október 2008 sem var 144,27 íslenskar krónur fyrir hverja evru.

13 Ekki ríkir ágreiningur milli málsaðila um framangreindar forsendur fyrir tapi varnaraðila vegna uppgjörs gjaldeyrisvalréttarsamninganna en eins og síðar verður rakið hefur sóknaraðili viðurkennt þessa kröfu miðað við aðra gengisviðmiðun krónu gagnvart evru. Hér fyrir dómi lýsti lögmaður sóknaraðila því sérstaklega yfir að ekki væri ágreiningur um að varnaraðila hafi verið heimilt við útreikning taps að miða við gengið 420 íslenskar krónur fyrir evru. Á hinn bóginn byggi hann á því að varnaraðila hafi þá jafnframt borið í útreikningum sínum að miða við sama gengi við útreikning á tapi vegna uppgjörs á vaxtaafleiðusamningunum, en eins og síðar verður rakið miðaði varnaraðili þar í endanlegri kröfugerð sinni við miðgengi Seðlabanka Íslands sem var eins og fyrr greinir á umræddum degi 144,27 íslenskar krónur fyrir hverja evru. Gaf sú viðmiðun varnaraðila umtalsvert hagstæðari niðurstöðu en ef miðað hefði verið við sama gengi og gert var við útreikning á tapi vegna uppgjörs á gjaldeyrisvalréttarsamningunum.

Vaxtaafleiðusamningar

14 Afrit af vaxtaafleiðusamningunum 16 liggja fyrir í gögnum málsins. Nánar tiltekið er þar um að ræða 13 vaxtaskiptasamninga en þrjá vaxtaskiptavalréttarsamninga. Efnislega fólu fyrrgreindu samningarnir 13 í sér að málsaðilar skiptust á greiðslum á föstum og breytilegum vöxtum á nánar tilgreindum gjalddögum. Vextina átti að reikna af föstum höfuðstól sem var tilgreindur í íslenskum krónum. Síðarnefndu samningarnir þrír fólu hins vegar í sér valrétt á að skiptast á slíkum vaxtagreiðslum en voru að öðru leyti efnislega sambærilegir.

15 Samningarnir voru allir gerðir á tímabilinu 14. janúar 2008 til 6. ágúst sama ár. Var höfuðstóll þeirra á bilinu 250.000.000 króna til 3.000.000.000 króna. Fastir vextir voru tilgreindir á bilinu 9,91% til 14,5% en breytilegir vextir tóku í öllum tilvikum mið af þriggja mánaða millibankavöxtum fyrir íslenskar krónur, nánar tiltekið svokölluðum REIBORvöxtum eins og þeir væru birtir á „ICEV“ síðu Reuters á nánar tilgreindum tíma. Í samræmi við það voru vaxtagjalddagar breytilegra vaxta í öllum tilvikum á þriggja mánaða fresti. Varnaraðili var í sjö vaxtaskiptasamningum tilgreindur sem greiðandi fastra vaxta en í sex tilvikum greiðandi breytilegra vaxta. Mótaðili var í öllum tilvikum sóknaraðili. Í tilviki vaxtaskiptavalréttarsamninganna þriggja hafði varnaraðili val um hvort hann greiddi eða tók við nánar tilgreindum föstum vöxtum í skiptum fyrir að greiða eða taka við breytilegum vöxtum. Mótaðili var einnig í öllum tilvikum sóknaraðili. Verður nú efni einstakra samninga rakið nánar.

1. Samningsdagur 14. janúar 2008. Höfuðstóll 2.000.000.000 króna. Lokadagur 16. janúar 2010. Fastir vextir 10,3%. Gjalddagi fastra vaxta lokadagur. Greiðandi fastra vaxta sóknaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta varnaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta 16. apríl 2009, 16. júlí 2009, 16. október 2009 og lokadagur.

2. Samningsdagur 17. janúar 2008. Höfuðstóll 3.000.000.000 króna. Lokadagur 21. janúar 2009. Fastir vextir 13,22%. Gjalddagi fastra vaxta lokadagur. Greiðandi fastra vaxta sóknaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta varnaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta 21. apríl 2008, 21. júlí 2008, 21. október 2008 og lokadagur.

3. Samningsdagur 23. janúar 2008. Höfuðstóll 1.500.000.000 króna. Lokadagur 13. ágúst 2010. Fastir vextir 11,5%. Gjalddagi fastra vaxta 13. ágúst 2008, 13. ágúst 2009 og lokadagur. Greiðandi fastra vaxta sóknaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta varnaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta ársfjórðungslega dagana 13. febrúar, 13. maí, 13. ágúst, 13. nóvember hvert ár, fyrst árið 2008 og lokadagur.

4. Samningsdagur 12. febrúar 2008. Höfuðstóll 1.000.000.000 króna. Lokadagur 14. febrúar 2010. Fastir vextir 10,05%. Gjalddagi fastra vaxta lokadagur. Greiðandi fastra vaxta varnaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta sóknaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta 14. maí 2009, 14. ágúst 2009, 14. nóvember 2009 og lokadagur.

5. Samningsdagur 13. febrúar 2008. Höfuðstóll 2.000.000.000 króna. Lokadagur 15. febrúar 2010. Fastir vextir 10,17%. Gjalddagi fastra vaxta lokadagur. Greiðandi fastra vaxta varnaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta sóknaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta 15. maí 2009, 15. ágúst 2009, 15. nóvember 2009 og lokadagur.

6. Samningsdagur 14. febrúar 2008. Höfuðstóll 250.000.000 króna. Lokadagur 18. febrúar 2011. Fastir vextir 10,95%. Gjalddagi fastra vaxta 18. febrúar 2009, 18. febrúar 2010 og lokadagur. Greiðandi fastra vaxta varnaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta sóknaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta ársfjórðungslega 18. febrúar, 18. maí, 18. ágúst og 18. nóvember, fyrst árið 2008 og síðast á lokadag.

7. Samningsdagur 28. febrúar 2008. Höfuðstóll 1.700.000.000 króna. Lokadagur 3. mars 2010. Fastir vextir 10,9%. Gjalddagi fastra vaxta lokadagur. Greiðandi fastra vaxta varnaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta sóknaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta 3. júní 2009, 3. september 2009, 3. desember 2009 og lokadagur.

8. Samningsdagur 29. febrúar 2008. Höfuðstóll 2.000.000.000 króna. Lokadagur 4. mars 2010. Fastir vextir 11,05%. Gjalddagi fastra vaxta lokadagur. Greiðandi fastra vaxta varnaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta sóknaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta 4. júní 2009, 4. september 2009, 4. desember 2009 og lokadagur.

9. Samningsdagur 4. mars 2008. Höfuðstóll 2.000.000.000 króna. Lokadagur 6. mars 2010. Fastir vextir 11,2%. Gjalddagi fastra vaxta lokadagur. Greiðandi fastra vaxta varnaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta sóknaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta 6. júní 2009, 6. september 2009, 6. desember 2009 og lokadagur.

10. Samningsdagur 7. mars 2008. Höfuðstóll 1.000.000.000 króna. Lokadagur 11. mars 2010. Fastir vextir 11,5%. Gjalddagi fastra vaxta lokadagur. Greiðandi fastra vaxta varnaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta sóknaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta 11. júní 2009, 11. september 2009, 11. desember 2009 og lokadagur. 11. Samningsdagur 10. júlí 2008. Höfuðstóll 1.500.000.000 króna. Lokadagur 14. júlí 2010. Fastir vextir 11,91%. Gjalddagi fastra vaxta lokadagur. Greiðandi fastra vaxta sóknaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta varnaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta 14. október 2009, 14. janúar 2010, 14. apríl 2010 og lokadagur.

12. Samningsdagur 31. júlí 2008. Höfuðstóll 2.000.000.000 króna. Lokadagur 5. febrúar 2010. Fastir vextir 14,5%. Gjalddagi fastra vaxta 5. febrúar 2009 og lokadagur. Greiðandi fastra vaxta sóknaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta varnaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta ársfjórðungslega 5. febrúar, 5. maí, 5. ágúst og 5. nóvember ár hvert fram, fyrst 5. nóvember 2008 og síðast á lokadag.

13. Samningsdagur 6. ágúst 2008. Höfuðstóll 2.000.000.000 króna. Lokadagur 8. febrúar 2010. Fastir vextir 14,3%. Gjalddagi fastra vaxta 8. febrúar 2009 og lokadagur. Greiðandi fastra vaxta sóknaraðili. Greiðandi breytilegra vaxta varnaraðili. Gjalddagi breytilegra vaxta ársfjórðungslega 8. febrúar, 8. maí, 8. ágúst, 8. nóvember ár hvert, fyrst 8. nóvember 2008 og síðast á lokadag.

1416. Vaxtaskiptavalréttarsamningarnir voru allir gerðir 13. febrúar 2008. Í þeim öllum var varnaraðili tilgreindur sem kaupandi valréttar sem fól í sér að hann hafði val um hvort hann greiddi eða tók við föstum vöxtum í skiptum fyrir greiðslu eða móttöku breytilegra vaxta. Höfuðstóll samninganna var 1.000.000.0000, 1.500.000.000 og 2.000.000.000 króna. Fastir vextir voru tilgreindir 9,91%, 10,06% og 10,1% og voru með gjalddaga á lokadegi sem var 16. febrúar 2010 í einum samningi og 17. febrúar 2010 í tveimur. Gjalddagi breytilegra vaxta var þá ýmist 16. eða 17. maí, ágúst og nóvember 2009 og fyrrgreindur lokadagur.

16 Varnaraðili lýsir tapi sínu vegna uppgjörs á vaxtaafleiðusamningunum með þeim hætti að þegar vanefnd sóknaraðila hafi komið upp hafi hann orðið af væntu tekjustreymi af viðskiptunum. Hafi hann þá reiknað tap sitt út miðað við hvað hefði kostað hann að skipta hverjum og einum samningi út miðað við 9. október 2008. Hefði þá verið horft til þess að meðallíftími samninganna hefði verið 1,05 ár. Tekið hafi verið mið af tilboði sem hefði borist frá þriðja aðila, Citibank, um eins árs skiptisamning. Það tilboð hefði verið með 525% mun á kaup og sölutilboðum, nánar tiltekið að vaxtaskiptavextir sem tilboðið náði til hafi verið á þessu bili. Reiknaður hefði verið út kostnaður varnaraðila af því að skipta hverjum og einum samningi út miðað við forsendur þess tilboðs. Tapið hefði nánar tiltekið endurspeglast í þeim kostnaði sem varnaraðili hefði orðið fyrir við að skipta sóknaraðila út sem mótaðila í viðskiptunum miðað við eins árs gildistíma. Upphæð tapsins hefði ráðist af þeim vaxtaskiptavöxtum sem markaðurinn hefði, miðað við tilboð Citibank, krafið varnaraðila um greiðslu á til að stofna til sambærilegra viðskipta. Upphæð taps hefði verið breytileg eftir því hvort krafa fól í sér skuldbindingu til greiðslu fastra eða breytilegra vaxta. Raunveruleg viðskipti hefðu hins vegar ekki átt sér stað eins og í tilviki uppgjörs á gjaldeyrisafleiðusamningunum. 17 Eftir að hafa ákvarðað tap sitt með framangreindum hætti í krónum hefði fjárhæðinni verið umbreytt í bandaríkjadali sem óumdeilt væri að hefði verið uppgjörsmynt samninganna. Fyrir liggur að við þá umbreytingu var í upprunalegri kröfugerð varnaraðila notast við gengið 131 króna fyrir hverja evru sem var svo umbreytt í bandaríkjadali miðað við skiptigengið 1,355 sem enginn ágreiningur ríkir um að hafi mátt nota. Sem rök fyrir gengisviðmiðuninni 131 við umbreytingu taps úr krónum í evrur var vísað til þess að það hefði verið gengið sem Seðlabanki Íslands „hafði reynt að halda uppi og virtist vera það gengi sem íslensk bankayfirvöld töldu að endurspeglaði raunverulegt verðmæti krónunnar“. Samkvæmt þeim útreikningum nam heildartap varnaraðila 32.166.006 bandaríkjadölum. Við framsetningu kröfugerðar fyrir héraðsdómi var fallið frá því að miða við gengið 131 króna fyrir hverja evru og var þess í stað notast við birt miðgengi Seðlabanka Íslands 9. október 2008 sem var 144,27 krónur fyrir evru og fjárhæðinni síðan umbreytt í bandaríkjadali miðað við skiptigengið 1,355. Niðurstaða þeirra útreikninga var að heildartap hans hefði numið 29.207.367 bandaríkjadölum sem var miðað við tilgreindar reikniforsendur jafnvirði 3.109.776.264 íslenskra króna (29.207.367/1,355*144,27). Í gögnum málsins er sú fjárhæð brotin niður í bandaríkjadölum á hvern og einn samning.

18 Ágreiningur ríkir um framangreinda útreikninga varnaraðila. Byggir sóknaraðili á því að frá upphafi hafi verið óljóst hvernig varnaraðili hafi nákvæmlega reiknað út tapið. Jafnframt byggir hann á því að varnaraðila hafi borið skylda til að jafna greiðslum út milli samninganna í stað þess að reikna út tap samkvæmt hverjum og einum þeirra eins og gert var. Í málinu liggja fyrir útreikningar sóknaraðila sem sýna að tap varnaraðila hefði numið 3.327.769 bandaríkjadölum í stað 29.207.367 ef greiðslum af einstökum samningum með mótstæðar stöður hefði verið jafnað út. Hér fyrir dómi staðfesti lögmaður varnaraðila að sá útreikningur væri ekki vefengdur en eins og fyrr greinir komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að það hefði átt að jafna út greiðslum milli fimm nánar tilgreindra samninga en ekki annarra, sem hafði í för með sér umtalsverða lækkun á kröfu varnaraðila eins og fyrr er rakið. Loks byggir sóknaraðili á því að varnaraðila hafi ekki verið heimilt við umbreytingu taps úr krónum í evrur að miða við fyrrgreint miðgengi Seðlabanka Íslands 9. október 2008. Hafi honum borið að miða við sama gengi og hann notaði við útreikning taps vegna uppgjörs á gjaldeyrisafleiðusamningunum, sem var eins og fyrr greinir 420 krónur fyrir hverja evru. Hefði hann gert það hefði tap hans vegna uppgjörs á vaxtaafleiðusamningunum numið 1.143.086 bandaríkjadölum miðað við þá forsendu að greiðslum milli samninganna hefði verið jafnað út. Í öllu falli fái það ekki staðist að miða við sitt hvort gengið í uppgjöri á annars vegar gjaldeyrisafleiðusamningunum og hins vegar vaxtaafleiðusamningunum.

19 Í gögnum málsins liggur fyrir bókun sóknaraðila um breytta kröfugerð sem lögð var fram fyrir héraðsdómi við aðalmeðferð 13. mars 2018 þar sem fram kemur að hann hafi fallið frá varakröfu sinni um lækkun á kröfu varnaraðila og samþykkt kröfu hans að fjárhæð 1.088.668.824 krónur sem jafngildi 8.328.887 bandaríkjadölum. Í gögnum málsins er viðurkennd krafa sundurliðuð með eftirfarandi hætti (fjárhæðir í bandaríkjadölum):

Tap vegna gjaldeyrisafleiðusamninga 17.582.699

Tap vegna vaxtaafleiðusamninga 1.634.457

Samtals 19.217.156

Áætlaður kostnaður af lokun 734.941

Vextir til 22. apríl 2009 56.890

Samtals 20.008.987

Til frádráttar trygging varnaraðila 11.680.100

Samtals 8.328.887

20 Fyrir liggur að í framangreindum útreikningum á tapi varnaraðila miðaði sóknaraðili við gengið 292,5 krónur fyrir hverja evru sem var síðan umbreytt í bandaríkjadali. Við útreikning á tapi vegna vaxtaafleiðusamninga var miðað við að mótstæðum greiðslum milli samninga yrði að fullu jafnað út en að öðru leyti var við útreikninginn notast við sömu forsendur og varnaraðili notaði við útreikning taps. Tók sú gengisviðmiðun sem sóknaraðili vildi styðjast við mið af meðaltali „hæsta og lægsta gengis á aflandsmarkaði 8. október 2008 og [því] gengi sem varnaraðili styðst við“.

21 Samkvæmt framangreindu varðar ágreiningur málsins þá aðferðarfræði sem varnaraðili notaðist við til að ákvarða tap sitt. Að frátaldri þeirri málsástæðu sóknaraðila að útreikningur taps sé vanreifaður varðar ágreiningurinn annars vegar þá gengisviðmiðun sem varnaraðili notaðist við til að yfirfæra tap sitt úr íslenskum krónum í umsamda uppgjörsmynt og hins vegar þá ákvörðun hans að reikna út tap af hverjum og einum vaxtaafleiðusamningi án þess að láta greiðslur af einstökum samningum með mótlægar stöður jafna hverja aðra út.

Niðurstaða

Vanreifun

22 Í upprunalegri afstöðu sóknaraðila til kröfulýsingar varnaraðila var kröfugerð hans hafnað að öllu leyti vegna vanreifunar. Var á því byggt að kröfulýsingin hefði ekki fullnægt skilyrðum 2. og 3. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 þar sem forsendur fyrir útreikningi taps hefðu verið ófullnægjandi.

23 Í gögnum málsins liggur fyrir afrit af kröfulýsingu varnaraðila 26. október 2009 sem ber með sér að hafa verið móttekin af sóknaraðila sama dag. Í kröfulýsingunni er að finna sundurliðun á því tapi sem varnaraðili byggir á að hann hafi orðið fyrir vegna vanefndar sóknaraðila og var tapið sundurliðað fyrir hvern og einn gjaldeyris og vaxtaafleiðusamning. Þótt í kröfulýsingunni sjálfri eða fylgiskjölum hennar sé ekki að finna nánari útskýringar í orðum á því hvernig tapið var nákvæmlega reiknað út má ráða af málsgögnum að slíkar útskýringar hafi í kjölfarið komið fram í bréfaskiptum milli fulltrúa málsaðila og á sáttafundum þeirra. Er þar einkum um að ræða bréf varnaraðila 30. maí 2012 til sóknaraðila og sáttafund þeirra 25. september 2012 þar sem nánar var farið yfir þær útskýringar. Í framhaldi af þeim fundi kom sóknaraðili 17. október 2012 á framfæri í tölvupósti tillögu sinni um sátt sem var nánar kynnt á sáttafundi sem haldinn var 8. febrúar 2012. Í fundargerð þess fundar kemur fram að slitastjórn sóknaraðila „lýsti sig ósammála kröfugerð og rökstuðningi“ varnaraðila en lýsti sig tilbúna til að leggja fram tilboð sem síðar varð grundvöllur að þeirri viðurkenningu hans á kröfu varnaraðila sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Varnaraðili hafnaði sáttatilboðinu á fundi 25. febrúar sama ár og var þá tekin ákvörðun af hálfu sóknaraðila um að vísa málinu til meðferðar héraðsdóms. Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi var af hálfu varnaraðila lögð fram skýrsla B-kk-ef E-x-x frá 18. mars 2015 en hann var sá starfsmaður sem bar ábyrgð á útreikningunum. Í skýrslunni er að finna nánari útlistun á þeim skýringum sem komu fram í fyrrgreindu bréfi varnaraðila 30. maí 2012. B-x-x staðfesti skýrsluna við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi og gerði nánar grein fyrir efni hennar.

24 Af framangreindri atburðarás verður ekki annað ráðið en að sóknaraðili hafi gert sér nægjanlega grein fyrir þeim útreikningum sem lágu til grundvallar upprunalegri kröfulýsingu varnaraðila. Sáttatilboð hans frá árinu 2012 sem síðar varð grundvöllur að viðurkenningu hans á hluta kröfu varnaraðila fól í reynd í sér staðfestingu á því að eini ágreiningurinn sem eftir stæði milli aðila væri um þá gengisviðmiðun sem varnaraðili notaðist við til að yfirfæra tap sitt úr íslenskum krónum í umsamda uppgjörsmynt og sú ákvörðun hans að reikna út tap af hverjum og einum vaxtaafleiðusamningi án þess að láta greiðslur af einstökum samningum með mótlægar stöður jafnast út.

25 Lagt verður til grundvallar að sú sundurliðun sem fram kemur í kröfulýsingu varnaraðila ásamt fyrrgreindum skýringum gefi fullnægjandi mynd af því hvernig tapið var reiknað út við uppgjör afleiðusamninganna. Samkvæmt því verður ekki fallist á að krafa varnaraðila sé svo vanreifuð að henni beri að hafna eða eftir atvikum vísa frá héraðsdómi án kröfu.

Gengisviðmiðun

26 Fyrir liggur að það hefur verulega þýðingu fyrir úrslit málsins hvaða gengisviðmiðun notast er við þegar tap varnaraðila er reiknað út miðað við fyrirliggjandi forsendur. Varnaraðili hefur í málatilbúnaði sínum byggt á því að honum hafi verið heimilt að notast við ólíkt gengi evru gagnvart krónu fyrir uppgjör á annars vegar gjaldeyrisafleiðusamningunum og hins vegar vaxtaafleiðusamningunum. Ljóst er að það hefði haft umtalsverð neikvæð áhrif fyrir hann að notast við sama gengi við báða útreikninga á hvorn veginn sem hann hefði gert það. Hefði hann þannig notast við gengið 144,27 við útreikning á tapi sínu vegna uppgjörs gjaldeyrisafleiðusamninganna, en ekki 420 eins og gert var, er óumdeilt að tap hans hefði numið 7.796.238 bandaríkjadölum í stað 20.771.795 bandaríkjadala. Hefði hann notast við gengið 420 krónur fyrir hverja evru við útreikning á tapi vegna uppgjörs vaxtaafleiðusamninganna, en ekki 144,27 eins og gert var, hefði tap hans miðað við sömu reikniforsendur og hann gaf upp numið 10.032.731 bandaríkjadal (3.109.776.264/420*1,355) í stað 29.207.367 bandaríkjadala miðað við enga jöfnun greiðslna milli samninga.

27 Hefði varnaraðili samkvæmt framangreindu tekið ákvörðun um að notast við sömu gengisviðmiðun vegna uppgjörs á gjaldeyris og vaxtaafleiðusamningunum hefði heildartap hans numið 37.003.605 bandaríkjadölum ef miðað hefði verið við gengið 144,27 krónur fyrir hverja evru (7.796.238+29.207.367) en 30.804.526 bandaríkjadölum ef miðað hefði verið við gengið 420 (20.771.795+10.032.731) og enga jöfnun greiðslna milli samninga.

28 Eins og fyrr hefur verið rakið tók varnaraðili hins vegar ákvörðun um að nota ólíka gengisviðmiðun með þeim áhrifum að reiknað heildartap hans nam umtalsvert hærri fjárhæð eða samtals 49.979.162 bandaríkjadölum (29.207.367+20.771.795). Samkvæmt þeirri aðferðafræði varð reiknað tap hans samtals 12.975.557 bandaríkjadölum hærra en ef miðað hefði verið eingöngu við gengið 144,27 en 19.174.636 bandaríkjadölum hærra en ef miðað hefði verið eingöngu við gengið 420.

29 Sóknaraðili hefur eins og fyrr greinir samþykkt kröfur varnaraðila miðað við gengið 292,5 krónur fyrir hverja evru. Byggir hann á því að ekki beri að miða við gengi Seðlabanka Íslands þar sem það gengi hafi ekki endurspeglað raunverulegt verðmæti krónunnar gagnvart evru. Miðað við þá gengisviðmiðun hefði tap varnaraðila vegna uppgjörs á gjaldeyrisafleiðusamningunum numið 17.582.699 bandaríkjadölum en 1.634.457 bandaríkjadölum vegna uppgjörs á vaxtaafleiðusamningunum með jöfnun greiðslna milli samninga. Þannig hafi heildartapið numið 19.217.156 bandaríkjadölum að frátöldum kostnaði og vöxtum. Yrði ekki fallist á jöfnun mótstæðra greiðslna milli samninga hefði tapið vegna vaxtaafleiðusamninganna miðað við sömu reikniforsendur og varnaraðili notaðist við numið 14.405.972 bandaríkjadölum (3.109.776.264/292,5*1,355) og hefði þá heildartapið samtals numið 31.988.671 bandaríkjadal (17.582.699+14.405.972).

30 Samkvæmt 2. málslið 19. gr. laga nr. 36/2001, um Seðlabanka Íslands, „skal“ nota það gengi sem Seðlabankinn hefur skráð „til viðmiðunar í opinberum samningum, dómsmálum og öðrum samningum milli aðila þegar önnur gengisviðmiðun er ekki sérstaklega tiltekin“. Eins og fyrr hefur verið rakið var skráð miðgengi Seðlabanka Íslands 9. október 2008 144,27 krónur fyrir hverja evru en sú gengisviðmiðun gaf báðum málsaðilum óhagstæðari niðurstöðu en sú sem þeir vilja miða útreikninga sína við.

31 Sem rök fyrir því að ekki eigi að notast við ákvæði 2. málsliðar 19. gr. laga nr. 36/2001 hafa málsaðilar vísað til þess að ágreiningslaust sé að ensk lög eigi að gilda um samningssamband þeirra, en ekki íslensk. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, skuli beita þeim lögum sem samningsaðilar hafa berum orðum samið um að skuli gilda um samninginn. Niðurstaða héraðsdóms byggir á sama grunni. Í málflutningi fyrir Landsrétti var því hafnað af hálfu málsaðila að ákvæði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 43/2000 hefði þýðingu í þessu sambandi en samkvæmt ákvæðinu er ekkert í þeim lögum sem „takmarkar beitingu ófrávíkjanlegra reglna íslensks réttar, ef mál er rekið hér á landi, óháð því hvers lands lögum á annars að beita um samninginn“. Um rök fyrir því var vísað til þess að ákvæðið feli ekki í sér ófrávíkjanlega reglu íslensks réttar. Af þeim sökum komi ekki til álita að beita því við úrlausn málsins.

32 Ákvæði laga nr. 43/2000 byggja á lagaskilareglum Rómarsamnings Evrópusambandsins frá 19. júní 1980. Samningurinn sjálfur hefur ekki verið innleiddur í íslensk lög en í almennum athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 43/2000 kemur meðal annars fram að talið var of þungt í vöfum fyrir Íslendinga að gerast aðilar að samningnum. Þess í stað var ákveðið að innleiða í íslensk lög ákvæði sem væru „samhliða ákvæðum Rómarsamningsins“ en í því fólst að efnisreglur samningsins voru lögfestar hér á landi. Í 18. gr. Rómarsamningsins er að finna ákvæði sem varða túlkun ákvæða hans þar sem fram kemur að við túlkun og beitingu ákvæða samningsins skuli taka tillit til alþjóðlegs eðlis þeirra og þarfar fyrir einsleita túlkun og beitingu í öllum þeim ríkjum þar sem sömu reglur gildi. Síðastnefnt ákvæði var ekki innleitt í lög nr. 43/2000. Í lögskýringargögnum laga nr. 43/2000 kemur fram að við túlkun þeirra og beitingu fari eftir „þeim aðferðum og sjónarmiðum sem tíðkast í íslenskum rétti almennt“. Þar segir hins vegar að líta beri til þess að lögfesting þessara reglna væri „liður í að samræma íslenska löggjöf á þessu sviði löggjöf og lagaframkvæmd í ríkjum EB“ og af þeim sökum yrði að „telja heppilegt að túlkun þeirra og framvæmd [væri] einnig samræmd Rómarsamningnum“ þar sem að öðrum kosti væri hætta á að markmiðin með lögfestingu þessara reglna myndu ekki nást. Til að stuðla að því yrði að taka tillit til dómaframkvæmdar Evrópudómstólsins sem varðar túlkun og beitingu samningsins.

33 Ákvæði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 43/2000 byggir á 2. mgr. 7. gr. Rómarsamningsins sem er efnislega samhljóða en í ákvæðinu segir orðrétt: „Nothing in this Convention shall restrict the application of the rules of the law of the forum ina situation where they are mandatory irrespective of the law otherwise applicable to the contract.“ Í dómi Evrópudómstólsins 17. október 2013 í máli nr. C184/12 (United Antwerp Maritime Agencies (Unamar) NV v Navigation Maritime Bulgare) kemur meðal annars fram að túlka beri þetta ákvæði af varfærni. Fram kemur í forsendum dómsins að til að regla geti talist ófrávíkjanleg í skilningi ákvæðisins þurfi að liggja fyrir að henni sé ætlað að vernda mjög mikilvæga hagsmuni viðkomandi aðildarríkis (e. interest judged to be essential by the Member State concerned).

34 Í athugasemdum með 7. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 43/2000 segir orðrétt um það ákvæði sem varð 2. mgr. 7. gr. laganna:

Með 2. mgr. er ófrávíkjanlegum reglum þess lands þar sem málið er rekið (dómstólsríkis) gefið sérstakt vægi. Þeim reglum getur dómari ávallt beitt án þess að hinum matskenndu skilyrðum 1. mgr. sé fullnægt. Hér eru einkum hafðar í huga reglur um hringamyndun, neytendavernd, samkeppni og reglur um flutninga, sem eru ófrávíkjanlegar, óháð því hvers lands lögum á annars að beita um ágreininginn.

35 Ákvæði 19. gr. laga nr. 36/2001 er að finna í IV kafla laganna sem fjallar um gengismál, gjaldeyrismarkaðinn og erlend viðskipti. Ákvæði 2. málsliðar 19. gr. laganna á rætur að rekja til setningar 3. gr. laga nr. 14/1992 til breytinga á 18. gr. eldri laga um Seðlabanka Íslands nr. 36/1986. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að þeim lögum kemur fram að ákvæðið væri nauðsynlegt „vegna ýmissa viðskiptasamninga og dómsmála“. Af ákvæðinu má ráða að því er ætlað að grípa inn í aðstæður þegar samningsaðilar hafa ekki sjálfir tekið af skarið í samningi sín á milli um hver gengisviðmiðun krónunnar gagnvart helstu gjaldmiðlum skuli vera við uppgjör sín á milli og við rekstur dómsmála. Ákvæðið er samkvæmt orðanna hljóðan afdráttarlaust um að við þær aðstæður „skuli“ miða við gengi krónunnar eins og það er skráð af Seðlabanka Íslands.

36 Þeir hagsmunir sem ákvæði 2. málsliðar 19. gr. laga nr. 36/2001 er ætlað að vernda snerta ekki eingöngu þá sem eiga aðild að viðkomandi „viðskiptasamningi“ því að ákvörðun um hvert gengi íslensku krónunnar skuli vera gagnvart erlendum gjaldmiðlum varðar fjármálamarkaðinn í heild sinni. Á þetta ekki hvað síst við þegar aðstæður á gjaldeyrismarkaði eru þær sem voru til staðar í aðdraganda og kjölfar fjármálakreppunnar haustið 2008. Í þeim tilvikum sem um slitameðferð er að ræða, eins og fyrirliggjandi máli, hefur ákvörðun um gengisviðmiðun auk þess bein áhrif á kröfuhafa sem eiga enga aðild að viðkomandi samningi.

37 Samkvæmt framangreindu verður lagt til grundvallar að ákvæði 2. málsliðar 19. gr. laga nr. 36/2001 feli í sér ófrávíkjanlega reglu íslenskra laga þegar samningsaðilar hafa ekki samið um hver gengisviðmiðunin skuli vera. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 43/2000 hefur því ekki þýðingu í málinu fyrir beitingu 19. gr. laga nr. 36/2001 þótt samningsaðilar hafi samið um að ensk lög ættu að gilda um samningssambandið en ekki hefur verið upplýst að í þeim sé að finna sérstaka reglu sem kveður á um gengisviðmiðun við þessar aðstæður. Í fyrirliggjandi samningum málsaðila er ekkert að því vikið hvaða gengisviðmiðun skuli lögð til grundvallar við útreikning á tapi samningsaðila í tilefni vanefnda. Í þeim segir einungis að við slíkar aðstæður skuli sá aðili sem vanefndi ekki samninginn ákveða tap sitt á hvern þann hátt sem telst sanngjarnt í viðskiptalegu tilliti. Útfærsla samkvæmt enskum réttarreglum á því hvað felist í því að ákvarða tap sitt „af sanngirni og í góðri trú“ eða taka ákvörðun „með viðskiptalega sanngjörnum hætti“ verður ekki jafnað til gengisviðmiðunar í skilningi 19. gr. laga nr. 36/2001, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. mars 2014 í máli nr. 773/2013 sem byggði meðal annars á því að almenn tilvísun í samningsskilmálum til „markaðsgengis“ fullnægði ekki þessum áskilnaði.

38 Seðlabankinn skráði og birti gengi krónu gagnvart evru og bandaríkjadal 9. október 2008 sem er eins og fyrr greinir sá dagur sem málsaðilar leggja til grundvallar að útreikningur á tapi sóknaraðila eigi að taka mið af. Ekki hefur þýðingu í málinu þótt gjaldeyrismarkaðir hafi ekki verið almennt starfandi þann dag, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 773/2013 þar sem því var slegið föstu að ekki orkaði tvímælis að virtri forsögu 19. gr. laga nr. 36/2001 að „það gengi, sem nota á samkvæmt 2. málslið greinarinnar til viðmiðunar í samningum og dómsmálum þegar önnur gengisviðmiðun er ekki sérstaklega tiltekin, [geti] hvort heldur stuðst við 1. málslið eða 3. málslið hennar“.

39 Samkvæmt framangreindu bar varnaraðila að reikna út tap sitt miðað við birt gengi Seðlabanka Íslands 9. október 2008. Fyrir liggur að hann notaðist við það gengi í endanlegri kröfugerð sinni fyrir útreikning á tapi vegna uppgjörs á vaxtaafleiðusamningunum en ekki við útreikning á tapi vegna uppgjörs gjaldeyrisafleiðusamninganna. Hér fyrir dómi hafa málsaðilar lýst því yfir að ekki sé ágreiningur um að tap varnaraðila vegna uppgjörs gjaldeyrisafleiðusamninganna hafi numið samtals 7.796.238 bandaríkjadollurum ef miðað væri við miðgengi Seðlabanka Íslands 9. október 2008 og verður sú fjárhæð því lögð til grundvallar niðurstöðu máls. Breytir ekki þeirri niðurstöðu þótt sóknaraðili hafi, eins og fyrr er rakið, samþykkt varðandi þennan hluta kröfugerðar varnaraðila að miða við gengið 292,5 krónur fyrir hverja evru þar sem engin lagastoð var fyrir þeirri ákvörðun hans, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. nóvember 2014 í máli nr. 707/2014.

40 Varnaraðili færði fram þá málsástæðu fyrir ólíkri gengisviðmiðun við uppgjör afleiðusamninganna að í tilviki gjaldeyrisafleiðusamninganna hefðu raunveruleg viðskipti átt sér stað miðað við gengið 420 og hefði raunverulegt tap hans því numið þeirri fjárhæð. Í tilviki vaxtaafleiðusamninganna hefðu hins vegar engin raunveruleg viðskipti farið fram og af þeim sökum hefði verið horft til gengisskráningar Seðlabanka Íslands. Eins og rakið er í málsatvikum voru þau viðskipti sem varnaraðili vísar til í þessu samhengi milli deilda innan varnaraðila. Verður ekki fallist á að uppgjör milli deilda innan sama lögaðila geti haft þýðingu í þessu sambandi. Loks verður ekki talið að það geti haft þýðingu í þessu sambandi hvort varnaraðili hafi átt beina aðild að íslenskum gjaldeyrismarkaði á umræddum tíma eins og gengisviðmiðun hans við uppgjör á vaxtaafleiðusamningunum staðfestir.

Jöfnun greiðslna milli samninga

41 Eins og fyrr er rakið byggir sóknaraðili á því að varnaraðila hafi borið skylda til að jafna greiðslum út milli samninganna í stað þess að reikna út tap samkvæmt hverjum og einum eins og gert var. Í málinu liggja fyrir útreikningar sóknaraðila sem sýna að tap varnaraðila hefði numið 3.327.769 bandaríkjadölum í stað 29.207.367 ef greiðslum af einstökum samningum með mótstæðar stöður hefði verið jafnað út. Hér fyrir dómi staðfesti lögmaður varnaraðila að sá útreikningur sóknaraðila væri ekki vefengdur.

42 Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að það hefði átt að jafna út greiðslum milli fimm nánar tilgreindra samninga en ekki annarra, sem hafði í för með sér umtalsverða lækkun á kröfu varnaraðila sem nam samkvæmt leiðréttum útreikningi samtals 7.441.661 bandaríkjadal. Var sú niðurstaða einkum byggð á því mati héraðsdóms að allir sanngjarnir viðskiptaaðilar hefðu litið til þess að greiðslur af að minnsta kosti umræddum fimm samningum hefðu jafnast út og að varnaraðili hefði ekki beitt „meðalhófi“ við ákvörðun taps. 43 Af hálfu varnaraðila hefur um ástæðu þess að greiðslum var ekki jafnað út milli samninga einkum verið vísað til þess að hver samningur hefði haft mismunandi heildarandvirði og uppgjörsdaga. Hætta á skammtímaflökti vaxta hefði verið umtalsverð á umræddu tímabili vegna mikillar óvissu á fjármálamörkuðum. Af því hefði leitt að áhættusnið hvers samnings hefði verið mismunandi og þar með hefði verið óeðlilegt að jafna greiðslum saman milli samninganna.

44 Óumdeilt er að engin ákvæði er að finna í fyrirliggjandi samningum um jöfnun greiðslna milli einstakra samninga sem ná til atvika þessa máls. Eftir stendur að staðreyna hvort í enskum réttarreglum, sem gilda um samninginn, sé kveðið á um skyldu varnaraðila til að jafna slíkum greiðslum út. Í álitsgerð lögmannanna D-x-x W-x-x A-x-x og R-x-x M-x-x D-x-x 14. júní 2016, sem málsaðilar öfluðu sameiginlega og lýstu yfir fyrir héraðsdómi að ætti að leggja „til grundvallar um erlendar réttarreglur“, kemur fram að þeir eru sammála um að samkvæmt breskum rétti sé dómstólum ekki heimilt að „láta sitt eigið mat koma í stað ákvörðunar aðilans sem ekki gerðist sekur um vanefnd“. Þess í stað verði dómstólar „að meta hver ákvörðun aðilans sem ekki gerðist sekur um vanefnd hefði verið ef hann hefði aðhafst innan ramma samningsins“. Jafnframt kemur þar fram að þeir væru sammála um að „vanefndaaðilinn beri hina lagalegu sönnunarbyrði“ fyrir því að sá aðili sem tekur ákvörðun um tap sitt hafi ekki beitt ákvörðunarvaldi sínu á „heiðarlegan og skynsamlegan hátt“. Í þessu felist að dómstólar geti eingöngu „hlutast til um ákvörðun aðila sem ekki gerðist sekur um vanefnd við afar takmarkaðar aðstæður“ og ekki skipti máli hvort „dómstóllinn hefði komist að annarri niðurstöðu ef hann hefði sjálfur annast ákvörðunina“. Fram kemur í álitsgerðinni að vanefndaaðilinn geti með réttu mótmælt ákvörðun gagnaðila við þrenns konar aðstæður. Í fyrsta lagi ef sá aðili sem ekki vanefndi „hélt sig ekki innan þeirra marka sem samningurinn kvað á um (þ.e. hann svaraði rangri spurningu og reiknaði eitthvað annað en tap)“. Í öðru lagi ef aðilinn sem ekki vanefndi aðhafðist ekki á skynsamlegan hátt, í þeim skilningi að hann „aðhafðist á handahófskenndan, duttlungafullan eða ósanngjarnan hátt“ og í þriðja lagi ef hann „aðhafðist ekki á heiðarlegan hátt og í góðri trú“. D-x-x W-x-x A-x-x og R-x-x M-x-x D-x-x eru ekki sammála að öllu leyti um hvað felist nánar tiltekið í framangreindu.

45 Af hálfu sóknaraðila hafa engin gögn verið lögð fram í málinu sem renna stoðum undir að varnaraðila hafi samkvæmt breskum réttarreglum verið skylt að jafna greiðslum út milli samninga í stað þess að reikna tapið út samkvæmt hverjum og einum samningi eins og gert var og áður hefur verið lýst. Þannig hefur ekki verið sýnt fram á af hans hálfu að það hafi verið viðtekin venja samkvæmt breskum rétti við uppgjör slíkra samninga að jafna út greiðslum þótt ekki sé kveðið á um það í samningi aðila eða að vanræksla á því jafngildi misnotkun á ákvörðunarvaldi. Á sama hátt hefur sóknaraðili ekki lagt fram nein gögn sem renna stoðum undir að þeir vaxtaskiptavextir sem voru lagðir til grundvallar af hálfu varnaraðila við útreikning á tapi samkvæmt hverjum og einum samningi hafi verið ósanngjarnir miðað við þær aðstæður sem voru uppi, en eins og rakið er í málsatvikum voru þeir á bilinu 525%. 46 Með vísan til framangreindrar álitsgerðar D-x-x W-x-x A-x-x og R-x-x M-x-x D-x-x verður lagt til grundvallar að sóknaraðili verði að bera hallann af sönnunarskorti um að varnaraðila hafi verið skylt að jafna greiðslunum út. Samkvæmt því verður ekki talið að varnaraðila hafi borið skylda til að jafna mótstæðum greiðslum út milli einstakra vaxtaafleiðusamninga og tap hans af vanefnd sóknaraðila á vaxtaafleiðusamningunum hafi því numið samtals 29.207.367 bandaríkjadölum.

47 Samkvæmt öllu framangreindu verður lagt til grundvallar að tap varnaraðila vegna uppgjörs á gjaldeyrisafleiðusamningunum hafi samtals numið 7.796.238 bandaríkjadölum og tap vegna vaxtaafleiðusamninganna samtals 29.207.367 bandaríkjadölum. Samtals hafi tap hans numið 37.003.605 bandaríkjadölum en frá þeirri fjárhæð dregst trygging sem varnaraðili hefur leyst til sín að fjárhæð 11.680.100 bandaríkjadalir og 1.052.440 bandaríkjadalir sem enginn ágreiningur ríkir um að eigi að koma til frádráttar vegna viðskipta sem „misheppnuðust“. Samkvæmt því verður krafa varnaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, viðurkennd að fjárhæð 24.271.065 bandaríkjadalir að viðbættum samningsvöxtum til 22. apríl 2009 að fjárhæð 373.364 bandaríkjadalir.

48 Rétt þykir að málskostnaður fyrir héraðsdómi og Landsrétti falli niður.

Úrskurðarorð:

Krafa varnaraðila, Goldman Sachs International, með kröfunúmerið 2653, sem lýst var í bú sóknaraðila, LBI ehf., 26. október 2009, er viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, að fjárhæð 24.644.429 bandaríkjadalir.

Málskostnaður fyrir héraðsdómi og Landsrétti fellur niður.