445/2021

Útdráttur

X var sóttur til saka fyrir kynferðisbrot gegn A með því að hafa í tvö skipti haft við hann kynferðismök en X hefði nýtt sér yfirburði sína og aðstöðumun gagnvart A, sem væri með þroskahömlun, og hefði ekki getað skilið þýðingu verknaðarins. Var ætluðum brotum X lýst í tveimur töluliðum ákæru, annars vegar ætluðu broti í vinnubifreið sem X hafði til umráða þar sem X var gefið að sök að hafa haft endaþarmsmök við A. Hins vegar hefði hann á heimili X haft endaþarmsmök við A

„og haldið áfram að hafa við hann mök þó [A] hefði beðið hann að hætta“. Ætluð háttsemi X var talin varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með hinum áfrýjaða dómi var X sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákærulið 1 og sýknaður af ætluðu broti gegn 1. mgr. 194. gr. laganna samkvæmt ákærulið 2 en sakfelldur samkvæmt 2. mgr. 194. gr. sömu laga. Undi ákæruvaldið niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu af sakargiftum samkvæmt ákærulið 1 en krafðist þess fyrir Landsrétti að X yrði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin að sök í ákærulið 2 og háttsemin heimfærð til 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Í dómi Landsréttar kom fram að ákæruvaldið hefði ekki axlað þá sönnunarbyrði sem á því hvíldi samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að sýna fram á ásetning X til nauðgunar samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga í greint skipti og þar með saknæmi verknaðar hans. Var því ekki fallist á með ákæruvaldinu að X hefði umrætt sinn gerst sekur um brot gegn þeirri málsgrein ákvæðisins. Var því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að sýkna X af ætluðu broti samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Þá var jafnframt staðfest niðurstaða héraðsdóms að X hefði með háttsemi sinni, sem lýst væri í ákærulið 2, brotið gegn 2. mgr. 194. gr. sömu laga. Við ákvörðun refsingar X var litið til 1., 2., 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Þótti refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Í ljósi þess óhóflega dráttar á málinu, sem ekki hefðu fengist viðhlítandi skýringar á var refsing X skilorðsbundin að öllu leyti. Þá var X gert að greiða A miskabætur að fjárhæð 1.800.000 krónur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf K-kk-nf R-kk-nf E-kk-nf geðlæknir.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 23. júní 2021. Málsgögn bárust réttinum 4. október 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2021 í málinu nr.

S - [...]/2020.

2

Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákærulið 2 og háttsemi hans heimfærð til 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og að refsing hans verði þyngd.

3

Ákærði krefst sýknu en til vara að refsing verði felld niður. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing hans verði milduð.

4

Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars 2019 til 25. júní 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst brotaþoli staðfestingar hins áfrýjaða dóms um fjárhæð miskabóta.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Ákærði er í máli þessu sóttur til saka fyrir kynferðisbrot gegn brotaþola með því að hafa í tvö skipti haft við hann kynferðismök en ákærði hafi nýtt sér yfirburði sína og aðstöðumun gagnvart brotaþola, sem sé með þroskahömlun og hafi ekki getað skilið þýðingu verknaðarins. Er ætluðum brotum ákærða lýst í tveimur töluliðum í ákæru, annars vegar ætluðu broti haustið 2018 í vinnubifreið sem ákærði hafði til umráða og hafði lagt á óþekktum stað við [...] þar sem ákærða er gefið að sök að hafa haft endaþarmsmök við brotaþola. Hins vegar hafi hann á heimili ákærða í Reykjavík 7. mars 2019 haft endaþarmsmök við brotaþola „og haldið áfram að hafa við hann mök þó [brotaþoli] hafi beðið hann um að hætta“. Ætluð háttsemi ákærða er talin varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákærulið 1 og sýknaður af ætluðu broti gegn 1. mgr. 194. gr. laganna samkvæmt ákærulið 2 en sakfelldur samkvæmt 2. mgr. 194. gr. sömu laga. Var ákærða gert að sæta fangelsi í átta mánuði, þar af voru fimm mánuðir bundnir skilorði til tveggja ára. Þá var ákærða einnig gert að greiða brotaþola 800.000 krónur í miskabætur að viðbættum vöxtum. Ákæruvaldið unir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu ákærða af sakargiftum samkvæmt ákærulið 1 en krefst þess hér fyrir dómi að ákærði verði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákærulið 2 og háttsemin heimfærð til 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og að refsing hans verði þyngd.

6

Upphaf máls þessa er að brotaþoli kom á lögreglustöðina [...] 7. mars 2019 um klukkan 19 og greindi frá því að ákærði hefði nauðgað honum fyrr um daginn á heimili ákærða. Skýrði brotaþoli lögreglu frá því að hann hefði farið í heimsókn til ákærða og hefði ákærði haft samfarir við brotaþola í endaþarm „og á einhverjum tímapunkti hefði [brotaþoli] beðið hann um að hætta, en [ákærði] haldið áfram. Lauk samförunum með þeim hætti að [brotaþoli] stóð upp og fór inn á salerni.“ Í sömu skýrslu er haft eftir ákærða að ásakanir brotaþola um nauðgun hefðu komið honum mjög á óvart. Þeir hefðu hist í þeim tilgangi að stunda kynlíf og hefðu einu sinni áður stundað kynlíf saman. Samfarirnar hefðu farið fram með samþykki beggja og átt sér stað í rúmi ákærða. Haft er eftir ákærða að hann hefði haft endaþarmsmök við brotaþola og að hann hefði ekki látið í ljós að hann væri mótfallinn því. Þegar nokkuð var liðið á samfarirnar hefði brotaþoli staðið upp „án þess að mæla“ og farið inn á salernið.

Kvaðst ákærði hafa „klárað sig“ á meðan með sjálfsfróun. Brotaþoli hefði svo klætt sig í fötin og fljótlega farið út.

7

Tekin var skýrsla af brotaþola á neyðarmóttöku á Landspítalanum í Fossvogi 7. mars 2019 klukkan 20.45. Í samantekt lögreglu af framburði brotaþola kemur fram að hann hefði leyft ákærða að „ríða sér“ en „hann stoppaði samt ekki“. Þá er haft eftir brotaþola að ákærði hefði „stungið honum aðeins of fast inn“. Þegar brotaþoli var inntur eftir því hvað hann hefði sagt til að biðja ákærða um að stöðva samfarirnar kvaðst hann hafa sagt við ákærða: „Ekki ríða mér strax. En hann gerði það samt“. Þá var brotaþoli spurður að því hvernig samförunum hefði lokið og sagði brotaþoli að hann hefði sagt við ákærða að hann þyrfti að fara á salernið og þá hefði ákærði stöðvað og leyft honum að fara á salernið. Einnig var brotaþoli spurður að því hvort þeir hefðu verið byrjaðir að stunda samfarir áður en hann sagði við ákærða „ekki ríða mér strax“. Svaraði brotaþoli að þeir hefðu verið byrjaðir en síðan hefði ákærði beðið um að fá að stinga honum aftur inn og eftir það hefði brotaþoli sagt við hann: „Ekki ríða mér strax“.

Ákærði hefði haldið áfram þar til brotaþoli hefði beðið um að fara á salernið. Kvaðst brotaþoli hafa farið á salernið og klætt sig í föt sín eftir það og sest við hliðina á ákærða í stofunni.

8

Rannsóknarlögreglumaður tók skýrslu af brotaþola 9. apríl 2019 að viðstöddum réttargæslumanni og réttindagæslumanni fatlaðs fólks. Þá skýrði brotaþoli frá því að ákærði hefði oft í samskiptum þeirra spurt hann hvenær hann gæti komið til hans.

Brotaþoli kvaðst hafa farið til ákærða „og þeir gert það“ en síðan hafi ákærði ekki stoppað. Spurður nánar sagði brotaþoli að hann hefði klætt sig úr öllum fötunum en ákærði ekki alveg. Brotaþoli kvaðst hafa gert ákærða grein fyrir því að hann þyrfti að fara „í kringum fimm.“ Ákærði hefði sett typpið í rassinn á brotaþola. Kvaðst brotaþoli hafa spurt ákærða að því hvort ekki væri komið gott en ákærði hefði bara sagt: „[N]ei leyfum honum aðeins að hvíla, leyfum honum aðeins að hvíla sig og svo stingur hann, stingur hann typpinu sínu aftur í rassinn á mér.“ Eftir að þetta var búið þá kvaðst brotaþoli hafa farið inn á salernið og verið þar svolítið lengi. Þar á eftir hefði hann drukkið einn bjór með ákærða. Síðar í sömu skýrslu var brotaþoli spurður að því hvort hann hefði beðið ákærða um að hætta en þá kvaðst brotaþoli ekki muna það. Nánar spurður, eftir að hlé hafði verið gert á skýrslutöku, var brotaþoli inntur eftir því hvernig hann hefði gefið ákærða það til kynna að hann vildi ekki lengur það sem ákærði var að gera við hann. Svaraði brotaþoli þá að ákærði hefði stungið honum svolítið harkalega í hann og að þetta hefði verið orðið svolítið vont. Alla vega hefði hann sagt við ákærða að hann þyrfti að fara á salernið og þangað hefði hann farið.

9

Í framburði brotaþola fyrir héraðsdómi segir að ákærði og brotaþoli hefðu einungis verið að hittast til að ríða og viljað það báðir. Sagði brotaþoli að ákærði hefði notað sleipiefni og smokk til að þetta yrði ekki vont en eftir að sleipiefnið var búið hefði þetta verið vont. Sagði brotaþoli að ákærði hefði „sett hann of fast í [sig]“ og þegar sleipiefnið kláraðist hefði hann langað að hætta en kvaðst ekki vera viss um hvort hann hefði sagt við ákærða að hann vildi hætta eða muna það sem hann sagði.

10

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti kom ákærði fyrir dóm til viðbótarskýrslugjafar en áður var spiluð upptaka af framburði hans við aðalmeðferð málsins í héraði. Þá voru spilaðar upptökur af framburði brotaþola og vitnanna C, D, E, F, B, G-x-x H. Loks komu foreldrar ákærða, P og Q, fyrir Landsrétt til skýrslugjafar.

11

Ákærði staðfesti í skýrslugjöf hér fyrir dómi að hann og brotaþoli hefðu ekki rætt um endaþarmsmök á staðnum heldur hefði verið búið að ræða þau í samskiptum þeirra áður. Kvaðst hann gera ráð fyrir því að endaþarmsmök hefðu átt að vera á báða bóga en þau hefðu ekki farið lengra í þetta skiptið. Spurður um skýringu þess sagðist hann minna að brotaþoli hefði farið að klæða sig. Ákærði minntist þess ekki að þeir brotaþoli hefðu talað saman. Taldi ákærði að endaþarmsmökin hefðu ekki verið harkaleg og að hann hefði notað bæði smokk og sleipiefni. Kvaðst ákærði ekki muna til þess að brotaþoli hefði sagst finna fyrir sársauka. Spurður um grunnskólagöngu sína kvaðst ákærði hafa verið í sérdeild um helming hennar. Varðandi einhverfugreiningu sína kvaðst ákærði telja þá greiningu nokkuð rétta og að einhverfan hefði hamlað honum í lífinu. Spurður um aðstoð vegna einhverfu sem hann hefði þegið í kjölfar skýrslutöku í héraði kvaðst ákærði aðallega hafa þegið félagslega aðstoð og aðstoð heima fyrir. Þá kvaðst hann ekki hafa gengið til einhverfuráðgjafa eða sálfræðings í kjölfar héraðsdóms. Hann kvaðst ekki vita hvort hann þyrfti slíka aðstoð. Loks kvað hann mál þetta hafa breytt samskiptum sínum á samskiptamiðlum, aðallega á þá leið að hann hefði hætt öllum slíkum samskiptum, utan samskipta við nánustu fjölskyldu. Kvaðst hann ekki vilja fara í gegnum svona mál aftur.

12

Vitnið P, faðir ákærða, sagði að næmi ákærða í félagslegum samskiptum væri mjög takmarkað. Í mars 2019 kvað vitnið ákærða hafa verið nýkominn af spítala. Ákærði hefði verið lagður inn vegna einkenna sem rekja mætti til sálræns ástands og hefði hann verið illa stemmdur andlega. Hann hefði jafnframt verið greindur með einhvers konar lömun og því gengið við hækjur. Það ástand hefði svo gengið til baka einhverjum mánuðum seinna.

13

Vitnið Q, móðir ákærða, kvað ákærða hafa gengið erfiðlega í félagslegum samskiptum frá tveggja ára aldri. Sagði hún ákærða vera kláran, hann læsi en takmörkuð túlkunarhæfni á tjáningu annars fólks hefði háð honum. Lýsti hún spítalainnlögn ákærða í byrjun mars 2019. Sagði hún að þegar það atvik sem ákært er fyrir hafi átt sér stað hefði ákærði verið á sterkum lyfjum sem hugsanlega hefði skert dómgreind hans.

Niðurstaða

14

Í 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga segir að hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann án samþykkis hans gerist sekur um nauðgun og skuli sæta fangelsi ekki skemur en eitt ár og allt að 16 árum. Telst samþykki liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja en ekki ef beitt er ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung.

15

Samkvæmt 18. gr. almennra hegningarlaga er verknaður sem refsing er lögð við samkvæmt þeim lögum ekki saknæmur nema hann sé unninn af ásetningi eða gáleysi.

Fyrir gáleysisbrot skal því aðeins refsa að sérstök heimild sé til þess í lögunum en slík heimild er ekki í 194. gr. laganna. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 61/2007 og breyttu XXII. kafla almennra hegningarlaga segir að ásetningur verði að ná til allra efnisþátta verknaða eins og þeim sé lýst í refsiákvæðum.

Í því felist að hann verði að taka bæði til verknaðaraðferðar og kynmakanna.

Ásetningur þurfi einnig að ná til þess að nota hinar ólögmætu verknaðaraðferðir til þess að ná fram kynmökunum. Einnig til þvingunarinnar þegar brotið sé gegn 194. gr. en í því felist að farið sé gegn vilja brotaþola þannig að samþykki þolandans sé ekki fyrir hendi. Þá segir í athugasemdunum að þegar „ákærði neitar sök [geti]verið mjög erfitt að sanna huglæga afstöðu hans til verknaðarins. Verða dómstólar þá að meta hvað ákærði hafi hlotið að gera sér grein fyrir og tvinnast þá oft saman sakarmat og sönnunarmat. Mat ákærða á aðstæðum er lagt til grundvallar þannig að ekki er unnt að refsa honum fyrir nauðgun ef hann hafði réttmæta ástæðu til að ætla að þolandi væri samþykkur kynmökunum. Ástæða þess er sú að þá er ekki fyrir hendi ásetningur til þess að þvinga þolanda til kynmaka.“

16

Ákærði og brotaþoli eru einir til frásagnar um atvik á heimili ákærða í umrætt sinn.

Ákærði hefur bæði hjá lögreglu og fyrir dómi staðfastlega neitað því að hafa brotið gegn brotaþola með þeim hætti að við eigi ákvæði 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Brotaþoli hafi ekki beðið hann að stöðva kynmökin. Þá hefur ákærði byggt á því að hafi brotaþoli látið slíka ósk í ljós með öðrum hætti en beinum orðum, hefði hann vegna greiningar sinnar en hann sé greindur með einhverfu, ekki numið skilaboð eða að minnsta kosti ekki nægilega snemma til að bregðast tímanlega við.

Ákærði hefur verið stöðugur í framburði sínum og er ekkert fram komið sem er til þess fallið að draga úr trúverðugleika hans hvað þetta varðar. Um frásögn brotaþola af atvikinu er það að segja að hann hefur verið nokkuð óstöðugur um það hvort og þá hvernig hann hafi gefið ákærða til kynna meðan á kynmökunum stóð að hann vildi hætta þeim. Í vitnisburði hans fyrir héraðsdómi bar hann ekki um að hann hefði beðið ákærða um að stöðva kynmökin en greindi frá því að hann hefði sagt við ákærða að hann þyrfti að fara á salernið. Við það kannaðist ákærði einnig og ber þeim saman um að á því augnabliki hefði ákærði hætt kynmökunum án undanbragða.

17

Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hvílir á ákæruvaldinu sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag. Við mat á því hvort saknæmisskilyrði 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga sé fullnægt verður ákærði því að njóta þess vafa sem er í málinu um þá huglægu afstöðu sem bjó að baki verknaði hans. Í því sambandi er til þess að líta að ákærði hefur staðfastlega borið á þann veg að brotaþoli hafi ekki gefið honum tilefni til að ætla að hann væri ekki lengur samþykkur athöfnum hans áður en brotaþoli gaf ákærða til kynna að hann vildi fara á salernið, eins og áður segir. Vafa um þetta verður í ljósi þess sem að framan er rakið að skýra ákærða í hag. Verður framburður hans um þetta atriði því lagður til grundvallar.

18

Samkvæmt framansögðu hefur ákæruvaldið ekki axlað þá sönnunarbyrði, sem á því hvílir samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008, að sýna fram á ásetning ákærða til nauðgunar samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga í greint skipti og þar með saknæmi verknaðar hans. Er því ekki fallist á með ákæruvaldinu að ákærði hafi umrætt sinn gerst sekur um brot gegn þeirri málsgrein ákvæðisins. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að sýkna ákærða af ætluðu broti samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Þá verður jafnframt staðfest sú niðurstaða héraðsdóms með vísan til forsendna hans að ákærði hafi með háttsemi sinni, sem lýst er í ákærulið 2, brotið gegn 2. mgr. 194. gr. sömu laga, enda mátti ákærða vera ljóst að brotaþoli væri þroskahamlaður en þeir höfðu, þegar atvik urðu sem lýst er í ákærulið 2, hist og haft kynmök einu sinni áður og verið í samskiptum á samskiptaforritinu Facebookí um sex mánuði þar sem brotaþoli sagði ákærða meðal annars að hann hefði verið í sérskóla. Viðbrögð ákærða við þeim upplýsingum brotaþola voru að inna brotaþola eftir því hvort bekkjarfélagar hans hefðu pissað á sig.

19

Sakaferill ákærða er rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Við ákvörðun refsingar ákærða er litið til 1., 2., 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Í ljósi hins óhóflega dráttar á málinu, sem ekki hafa fengist viðhlítandi skýringar á, sbr. efnisgrein 23, verður refsing ákærða skilorðsbundin að öllu leyti eins og nánar greinir í dómsorði.

20

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um rétt brotaþola til miskabóta og þykir fjárhæð þeirra hæfilega ákveðin 1.8 00.000 krónur, auk vaxta eins og ákveðnir voru í héraði.

21

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest.

22

Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.

23

Það athugist að meðferð máls þessa dróst úr hömlu eftir uppkvaðningu héraðsdóms af ástæðum sem ákærða verður ekki um kennt. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 27. maí 2021. Ríkissaksóknari tilkynnti um áfrýjun héraðsdóms með útgáfu áfrýjunarstefnu 23. júní sama ár. Áfrýjunarstefna og endurrit dóms héraðsdóms voru send Landsrétti með bréfi 2. júlí 2021 og móttekin 6. sama mánaðar. Með bréfi Landsréttar 9. júlí 2021 voru gögn vegna áfrýjunar héraðsdóms í málinu endursend ríkissaksóknara og voru móttekin þar 13. júlí 2021. Frumskjöl málsins og endurrit dómsgerða voru send frá Héraðsdómi Reykjavíkur tæpu ári síðar eða 11. maí 2022 og móttekin hjá ríkissaksóknara degi síðar. Málsgögn bárust Landsrétti tæpum fimm mánuðum síðar eða 4. október 2022. Samkvæmt þessu er ljóst að rekstur málsins hefur farið verulega úr skorðum hvað málshraða varðar og hefur sá mikli dráttur sem varð á meðferð málsins frá því að tilkynnt var um áfrýjun málsins þar til málsgögn bárust Landsrétti, eða alls um 16 mánuðir, ekki verið skýrður með haldbærum rökum. Er hann aðfinnsluverður.

Dómsorð :

Ákærði, X, sæti fangelsi í 15 mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði brotaþola, A, 1.8 00.000 krónur í miskabætur meðvöxtum sem ákveðnir voru í hinum áfrýjaða dómi.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 2.462.192 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, G-kk-ef T-kk-ef lögmanns, 1.657.260 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Þ-kvk-ef I-kvk-ef J-kvk-ef lögmanns, 723.168 krónur.