119/2021

Útdráttur

Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að lögheimili sonar A og B yrði hjá B, að A skyldi greiða með honum einfalt meðlag til 18 ára aldurs og að regluleg umgengni sonarins við A og B yrði jöfn. Á hinn bóginn var talið að í dómsorði hins áfrýjaða dóms hefði tilhögun umgengni ekki verið lýst þannig að kröfum 2. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri fullnægt. Úr því var bætt með dómi Landsréttar.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og D-kk-nf Þ-kk-nf

B-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 10. desember 2020. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 27. janúar 2021 og var málinu áfrýjað að nýju 24. febrúar sama ár. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2020 í málinu nr.

E - [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt með þeim hætti að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnda og að lögheimili sonar þeirra, C, verði hjá henni. Þá krefst hún þess að stefndi greiði tvöfalt meðlag með drengnum frá dómsuppsögu og að umgengni drengsins við það foreldri sem ekki verður með lögheimili hans verði ákveðin með dómi. Að lokum krefst áfrýjandi málskostnaðar vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eftir að málsaðilar komust að samkomulagi um að forsjá sonar þeirra skyldi vera sameiginleg í höndum þeirra var í héraðsdómi skorið úr um ágreining um lögheimili og umgengni. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að færa skyldi lögheimili drengsins til stefnda og haga reglulegri umgengni þannig að hún yrði jöfn, viku og viku í senn hjá hvoru foreldri. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Landsrétt sem meðal annars lúta að samskiptum málsaðila eftir að héraðsdómur gekk. Enn fremur lagði áfrýjandi fram tölvuskeyti til lögmanns síns sem hafa að geyma lýsingu hennar á líðan drengsins fyrir og eftir dvöl hjá stefnda. 5

Fyrir aðalmeðferð málsins ræddu dómsformaður og sérfróður meðdómsmaður einslega við son málsaðila til að kanna viðhorf hanstil búsetu sinnar. Gerð var grein fyrir meginatriðum þess sem þar kom fram við upphaf aðalmeðferðar.

6

Áfrýjandi og stefndi gáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti. Í skýrslu áfrýjanda kom fram að drengnum liði illa fyrstu dagana eftir að hafa verið hjá stefnda, einangraði sig og væri þungur í lund. Í skýrslu sinni kannaðist stefndi aftur á móti ekki við að drengurinn sýndi nokkur merki þess að honum liði illa hjá sér.

Niðurstaða

7

Í dómsorði hins áfrýjaða dóms er tilhögun umgengni ekki lýst nánar en að hún skuli vera jöfn viku og viku í senn frá mánudegi til mánudags. Þar er í engu vikið að umgengni um jól, áramót, páska og í sumarleyfi. Að því leyti fullnægir dómsorðið ekki kröfum 2. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem forsendur dómsins eru að nægjanlega skýrar um hvernig umgengni skuli hagað að öðru leyti eru ekki næg efni til að ómerkja hann.

8

Fyrir Landsrétti kom fram að afstaða sonar málsaðila til búsetu sinnar er óbreytt. Hann vill búa hjá móður sinni og koma til föður síns í fjóra daga á tveggja vikna fresti fremur en að búa við þá skipan sem ákveðin var með hinum áfrýjaða dómi. Lýsti hann því að þegar hann væri hjá pabba sínum glímdi hann við mikla heimþrá. Hann sakni mömmu sinnar mikið, sérstaklega á háttatíma síðustu tvo dagana hjá pabba. Ekki var unnt að greina í viðtalinu að drengnum liði illa, hvorki á heimili föður né móður.

9

Þegar litið er til þess sem ráða má af gögnum málsins um líðan drengsins, tengsl hans við stefnda og samskipti þeirra verður framangreind afstaða hans ekki rakin til aðstæðna sem hann býr við á heimili stefnda. Nærtækara er að álykta að hún helgist af ríkri, tilfinningalegri samstöðu með áfrýjanda og mögulega áhyggjum hans af líðan hennar. Viðbrögð áfrýjanda hafa verið til þess fallin að ýta undir þá samstöðu sem gerir aðskilnað drengsins við móður enn erfiðari en ella í huga hans. Með hliðsjón af þessu, og að teknu tilliti til ungs aldurs drengsins og þroska, getur afstaða hans ekki ráðið úrslitum í málinu.

10

Af matsgerð dómkvadds matsmanns, D sálfræðings, og álitsgerð E sálfræðings, má ráða að báðir foreldrar búi yfir viðhlítandi forsjárhæfni. Aðstæður stefnda hafa þó verið stöðugri og honum virðist takast betur en áfrýjanda að halda utan um skólagöngu, tómstundir og heilsuvernd drengsins og stuðla að félagslegri virkni hans og þroska. Þessi atriði munu án efa hafa aukna þýðingu fyrir farsæld drengsins í framtíðinni. Þá verður að líta til þess að áfrýjandi stóð um skeið í vegi fyrir umgengni drengsins við föður sinn og hefur meðal annars hindrað að hann fengi að fara í ferðalög erlendis með föðurfólki sínu. Þessi háttsemi áfrýjanda hefur án efa raskað eðlilegum tengslum drengsins við föður sinn og fjölskyldu hans og er til þess fallin að ala á óöryggi gagnvart föður. Framlögð gögn gefa til kynna að ástæða sé til þess að efast um að áfrýjandi komi til með stuðla að eðlilegri umgengni drengsins við stefnda fari hún með það vald sem felst í 1. mgr. 28. gr. a í barnalögum nr. 76/2003. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að lögheimili drengsins verði hjá stefnda og að regluleg umgengni verði jöfn hjá málsaðilum eins og nánar greinir í dómsorði. Þá er staðfest niðurstaða héraðsdóms um meðlag með drengnum eins og greinir í dómsorði.

11

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

12

Með hliðsjón af atvikum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála fellur málskostnaður niður fyrir Landsrétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer einsog í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Lögheimili sonar málsaðila, C, skal vera hjá stefnda, B. Áfrýjandi, A, greiði einfalt meðlag með drengnum frá uppkvaðningu héraðsdóms til 18 ára aldurs hans.

Reglubundin umgengni málsaðila við drenginn skal vera jöfn, viku og viku í senn frá mánudegi til mánudags þannig að hún hefjist við lok skóla á mánudegi. Umgengni um jól og áramót skal haga þannig að drengurinn verði hjá áfrýjanda frá hádegi 23. desember til hádegis 28. desember 2021 en hjá stefnda frá þeim tíma til hádegis 2. janúar 2022. Ári síðar verður drengurinn um jól og áramót fyrst hjá stefnda og því næst hjá áfrýjanda á sama tíma og áður greinir og síðan koll af kolli. Drengurinn skal dvelja í páskaleyfi sínu hjá stefnda páskana 2022 en hjá áfrýjanda næstu páska þar á eftir og síðan koll af kolli. Drengurinn dvelur í sumarleyfi sínu með hvoru foreldra sinna samfellt í fjórar vikur nema að málsaðilar semji um annað. Óskir aðila um sumarleyfistíma með drengnum skulu liggja fyrir 1. apríl ár hvert. Stangist óskir þeirra á um hvenær á sumrinu samfelld dvöl drengsins samkvæmt framansögðu skuli fara fram hafa óskir áfrýjanda forgang sumarið 2022 og stefnda sumarið 2023 og síðan koll af kolli. Reglubundin umgengni fellur niður um jól, áramót, páska og í sumarleyfum. Aðrir frídagar falla innan reglubundinnar umgengni.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður milli aðila. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, O-kk-ef E-kk-ef, 1.000.000 króna.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2020

1. Mál þetta var höfðað 8. júlí 2019. Stefnandi er B, [...]í [...]. Stefnda er A, [...]í [...]. Aðalmeðferð málsins fór fram 26. október 2020 og var málið dómtekið að henni lokinni.

2. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að lögheimili C, kt. [...], sonar hans og stefndu, til fullnaðs 18 ára aldurs verði hjá stefnanda. Að umgengni aðila við drenginn verði aðra hverja viku í viku í senn. Að stefndu verði gert að greiða einfalt meðlag og að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins. Endanlegar dómkröfur stefndu eru að hún verði sýknuð af kröfum stefnanda. Að lögheimili C-kk-ef áfram hjá stefndu. Að stefnanda verði gert að greiða tvöfalt meðlag. Að umgengni drengsins við það foreldri sem ekki fær lögheimili C skráð hjá sér verði ákveðin með dómi. Þá krefst stefnda í öllum tilvikum málskostn -aðar úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, alls 3.280.575 króna, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3. Í öndverðu kröfðust aðilar þess báðir að þeim yrði dæmd forsjá drengsins og lögheimili. Þá kröfðust bæði úrskurðar sér til handa til bráðabirgða um forsjá og lögheimili. Í þinghaldi 25. október 2019 varð hins vegar samkomulag með aðilum um að báðir aðilar féllu frá bráðabirgðakröfum sínum. Þá varð í sama þinghaldi samkomulag um það með aðilum að koma þegar á umgengni milli stefnanda og C og um fyrirkomulag þeirrar umgengni fyrstu vikurnar. Í þinghaldi 23. júní 2020 var svo gengið frá dómsátt með aðilum þar sem þeir staðfestu fyrir dómnum það samkomulag sitt að forsjá C skyldi vera sameiginleg og að ágreiningur um forsjá skyldi lagður til hliðar og kröfugerð, sem að því lýtur, falla niður. Í þinghaldi 25. október 2019 kvaddi dómari D, sérfræðing í klínískri barnasálfræði, til að gera mat á forsjárhæfni beggja aðila málsins eftir að hafa áður gefið lögmönnum aðila kost á að koma á framfæri ábendingum um spurningar eða umfjöllunarefni sem þeir teldu að þyrfti að takast á við í slíku mati. Verkefni matsmannsins var þannig ákveðið, að höfðu samráði við aðila og lögmenn þeirra, að gera almennt forsjárhæfnimat á báðum málsaðilum. Matsmaður skyldi meta hæfi hvors aðila um sig til þess að fara með forsjá og rækja umgengnisskyldur, gera grein fyrir helstu persónuleikaeinkennum og tengslahæfni þeirra, fjalla um aðstæður hjá þeim hvoru um sig, þar með talið heimilisaðstæður, með tilliti til þess hvar varanlegu lögheimili barnsins yrði best komið. Þá skyldi matsmaður fjalla um tengsl barnsins við aðila, eftir því sem kostur væri, stöðu og líðan barnsins og sérþarfir, ef við ætti, og getu aðila til að sinna barninu. Þessu til viðbótar skyldi matsmaður leitast við að fá fram viðhorf barnsins til þess ágreinings sem uppi væri og hvaða óskir það kynni að hafa í því sambandi. Þá var þess óskað að matsmaður fylgdist sérstaklega með tímabili hinnar þá nýhöfnu umgengni föðurins við drenginn, sem aðilar sömdu um í sama þinghaldi, og gæfi dómara munnlega skýrslu um mat sitt á því hvernig sú umgengni gengi eftir að hafa rætt við aðila og drenginn C. Matsgerð D var lögð fram í málinu 7. apríl 2020. Stefnda upplýsti að hún hygðist óska eftir yfirmati en féll frá þeirri fyrirætlan þegar ljóst varð að hún fengi ekki viðbótargjafsókn til að standa straum af kostnaði við slíka matsgerð. Eftir að gengið var frá dómsátt um að forsjá C skyldi áfram vera sameiginleg í þinghaldi 23. júní 2020 upplýsti dómari að hann hefði í samræmi við fyrirætlanir sem hann hafði lýst í fyrra þinghaldi fengið E sálfræðing til að vinna sérstaka álitsgerð um það hvernig lögheimili C og umgengni hans við foreldra sína yrði best fyrir komið. Skyldi E skoða fyrirliggjandi gögn málsins og kanna sérstaklega vilja drengsins og afstöðu hans til þessara álitaefna. Þá skyldi E heimsækja foreldrana, ræða við þau og kanna heimilisaðstæður og skila skýrslu sinni til dómsins í septembermánuði. Skýrsla E var lögð fram í þinghaldi 13. október 2020.

4. Málsaðilar hófu sambúð árið 2009. Stefnda [...]. Þeim fæddist sonurinn C [...]en slitu sambúð sinni í janúar 2014. Samkomulag þeirra fyrst eftir sambúðarslitin mun hafa verið viðunandi og ákváðu þau að lögheimili barnsins yrði hjá móður en að þau skyldu hafa sameiginlega forsjá. Stefnandi hafði reglulega umgengni við barnið í framhaldinu og gerður var samningur sem staðfestur var fyrir sýslumanni sem sagði til um umgengni aðra hverja helgi og annan hvern þriðjudag. Árið 2015 fór að bera á stirðnandi samkomu-lagi milli aðila vegna málefna sem vörðuðu drenginn. Stefnandi lét í ljós áhyggjur af þroska drengsins og var ósáttur við að stefnda hefði ekki farið með drenginn í ungbarnavernd. Hann hefði því ekki verið bólusettur. Stefnandi fór með drenginn í læknisskoðun þar sem talið var að hann þyrfti á gleraugum að halda og að hann væri eftir á í talþroska. Stefnandi lét bólusetja drenginn auk þess að verða honum úti um gleraugu. Í kjölfar þessa virðist samkomulag málsaðila hafa farið versnandi. Frásagnir þeirra af ástæðum þessa sundurlyndis eru afar ólíkar og kenna þau hvort öðru um.

5. Málsaðilum ber þó saman um að árið 2016 hafi C farið að sýna merki vanlíðunar. Stefnandi telur þetta stafa af aðstæðum sem voru þá á heimili stefndu. Stefnda var mikið veik og í september 2016 barst nafnlaus tilkynning til barnaverndar. Í kjölfarið fann lögregla kannabisræktun í skúr á lóð hennar við sumarbústað sem hún bjó í með drengina við aðstæður sem þóttu ekki viðunandi. Stefnda fékk dóm fyrir þessa ræktun. Stefnda hins vegar segir vanlíðan C á þessum tíma hafa stafað af líkamlegu ofbeldi sem drengurinn hafi orðið fyrir á heimili stefnanda sumarið 2016 og hafi valdið miklum ótta C í garð föður og breyttri hegðun drengsins. Sumarið 2017 lýsti stefnandi aftur áhyggjum af þroska og heilsufari C og fór með hann til læknis í blóðprufu þar sem fram kom að C liði fyrir D- vítamín- og járnskort. Þá fór stefnandi með drenginn í göngugreiningu þar sem fram kom að hann væri með skakka ökkla og þyrfti innlegg. Stefnda segist einnig hafa haft áhyggjur af heilsu drengsins sem hafi þjáðst af magaveikindum og kvíða í kjölfar ofbeldis hjá föður sem hafi leitt til bætiefnaskorts. Hún hafi leitað til stefnanda vegna þessa og beðið hann að kaupa viðeigandi bætiefni fyrir drenginn og gefa honum áður en farið væri í blóðprufu. Stefnda telur drenginn hafa verið vannærðan þar sem hann hafi ekki nærst eðlilega í umgengni við föður og til að mynda verið sendur svangur að sofa. Stefnandi lagði áherslu á að C stundaði íþróttir en stefnda var ósammála því og vildi byggja upp þrek hans með útiveru. Haustið 2017 var C í listmeðferð á vegum barnaverndar en stefnda taldi meðferðina skila litlu og sleit henni.

6. Um vorið 2018 hafði stefnda samþykkt að C færi með stefnanda og fjölskyldu hans til útlanda en þegar að ferðinni kom afhenti hún drenginn ekki. Haustið 2018 leitaði stefnandi með C til klínísks félagsráðgjafa en stefnda sleit þeirri meðferð sem hún taldi hafa verið hafna og haldna án samráðs við sig. Í lok ársins 2018 fóru að koma upp vandamál í umgengni C við stefnanda og í byrjun árs 2019 stöðvaðist hún alveg. C var þá ekki í skólanum þegar stefnandi kom að sækja hann í umgengi og stefnda svaraði ekki síma. Í janúar 2019 hafði stefnda samþykkt að C færi með föðurfjölskyldu sinni til útlanda í maí. Eftir að umgengni C við stefnanda stöðvaðist voru þessi áform í uppnámi. Sýslumaður úrskurðaði 3. maí 2019 um að C mætti fara en þegar að ferðinni kom náði stefnandi ekki í stefndu og drenginn. Stefnandi reyndi að nálgast C í skóla drengsins en fékk skýr tilmæli frá barnavernd um að gera það ekki. Stefnda segir C alla tíð hafa verið tregan til að fara í umgengni við stefnanda og segir hann hafa sýnt mikla andlega vanlíðan og líkamleg einkenni vegna umgengni í janúar 2019. Því hafi hún stöðvað umgengni tímabundið til að drengurinn gæti jafnað sig og unnið úr því ofbeldi sem hann hafi orðið fyrir hjá föður sínum.

7. Fyrir liggur að áhyggjur voru í skóla C skólaárið 2018– 2019 vegna líðanar hans og slakrar mætingar. Aðbúnaður var talinn ágætur en stundum vantaði íþrótta- eða sundföt, gleraugu eða nesti. Deilur foreldra voru sagðar hafa áhrif á líðan drengsins og ólíkar uppeldisaðferðir valda honum togstreitu og óöryggi. Stefnandi tilkynnti til barnaverndar 20. janúar 2019 um andlegt ofbeldi og vanrækslu af hálfu móður, daginn eftir barst önnur tilkynning þegar stefnda fór með drenginn til lögreglu og tilkynnti um ofbeldi föður gagnvart barninu í júní árið 2016. C skýrði þar frá því að faðir hans hefði meðal annars slegið hann í höfuðið. Málið var fellt niður í júní 2019. Í maí bárust tvær nafnlausar tilkynningar til barnaverndar varðandi fjarveru C úr skóla og vanrækslu varðandi öryggi og aðbúnað og andlega heilsu hans. Í júní bárust tvær tilkynningar, önnur nafnlaus, um andlega heilsu móður og að hún ætlaði með barnið úr landi og hin frá fyrri barnsmóður stefnanda sem lýsti áhyggjum af því að barninu væri meinaður aðgangur að föður og logið um rök fyrir því. Töluverð vinnsla var í máli C hjá barnavernd og gerð áætlun til fjögurra mánaða. Í maí 2019 fór fram sáttameðferð hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu sem lauk á þannveg að stefnda yfirgaf fundinn og stefnandi sagðist myndu leita lausnar fyrir dómstólum. [...]

8. Stefnda lagði fram beiðni til sýslumanns um úrskurð til að fara með C í frí til útlanda en stefnandi óttaðist að hún myndi flytjast með C til [...]og óskaði eftir því að lögregla stöðvaði för hennar með drenginn úr landi. Var það gert þann 30. júní er stefnda og C voru á leið til [...]. Í úrskurði Sýslumannsins á Vest-fjörðum [...]2019 kemur fram að í tölvupósti til sýslumanns hafi stefnda fyrst sagst ætla með drenginn til útlanda 1.– 8. ágúst án þess að tilgreina áfangastað. Skömmu síðar hafi hún sagst ætla til [...]í [...]21.–30. júlí og að lokum hafi hún sagst ætla til [...]22.– 30. júlí og sent flugbókun til [...]22.– 31. júlí. Mat sýslumanns var að staðhæfingar móður um utanlandsferð væru misvísandi og ótrúverðugar og var beiðni hennar synjað.

9. Fyrir liggur að aðstæður málsaðila hafa þróast þannig að stefnandi kvæntist árið [...]. Hann býr í nýlegu raðhúsi í [...]. Hann á auk drengjanna tveggja [...]. Kona hans átti fyrir [...]. Bæði stefnandi og kona hans virðast njóta atvinnuöryggis í vel launuðum störfum og heimilisaðstæður þeirra sýnast góðar. Aðstæður stefndu eru þannig að hún er einhleyp og býr ásamt börnum sínum þremur í leiguíbúð í [...]. Börnin hafa öll lögheimili hjá móður. [...]. Stefnda er atvinnulaus en nýtur fjárhagsaðstoðar frá [...]auk leigutekna af [...]sem hún á. Undir rekstri málsins komst, eins og fyrr greinir, á umgengni stefnanda og C eftir að hafa legið með öllu niðri í meira en níu mánuði. Aðilum ber saman um að þessi umgengni hafi gengið vel utan þess þó að stefnda fór óvænt til útlanda með drenginn án samráðs við stefnanda í ágúst 2020 svo að leiddi til truflunar á fyrirhuguðum samvistum stefnanda við hann.

Málatilbúnaður stefnanda

10. Stefnandi telur gögn málsins staðfesta að forsjárhæfni hans sé betri en stefndu og byggir á því að sömu rök eigi að öllu leyti við um það hjá hvoru þeirra lögheimili drengsins sé betur komið. Stefnandi vísar til þess að gögn málsins staðfesti einnig að stefnda hafi sýnt að hún misbeiti því valdi sem hún hafi haft í skjóli lögheimilisins og hafi hag barnsins ekki að leiðarljósi við ákvarðanatöku. Þá telur stefnandi að sýnt sé að stefnda hafi haft og muni áfram hafa áætlanir um að flytjast til útlanda. Þetta sjáist meðal annars af hennar eigin ummælum um útlandaferð hennar í upphafi skólaárs án samþykkis föður. Þá telur stefnandi að ef stefndu tekst ekki að flytjast til útlanda séu veruleg líkindi til þess að hún flytjist búferlum innanlands í skjóli lögheimilisvalds til að takmarka umgengni stefnanda og drengsins. Sýnt sé einnig að enginn vilji sé til þess af hálfu stefndu að hafa eðlileg samskipti og tryggja góða umgengni C við báða foreldra. Stefnandi vísar til þess að tryggja þurfi stöðugleika og frið í lífi barnsins og að hann, miklu fremur en stefnda, búi við aðstæður sem geri það kleift að tryggja slíkan stöðugleika og frið. Stefnandi vísar til þess að hann eigi [...]börn úr fyrra sambandi og hafi átt mjög góð samskipti við barnsmóður sína. Eiginkona hans eigi einnig barn úr fyrra sambandi án þess að til vandamála hafi stofnast vegna samskipta hennar við föður þess. Stefnandi fullyrðir að af gögnum málsins verði ráðið að hann sé mun líklegri til þess en stefnda að horfa til hagsmuna barnsins við ákvarðanatöku og virða rétt þess til umgengni við báða foreldra. Stefnda hafi hins vegar sýnt að hún láti eigin tilfinningar algjörlega ráða ákvarðanatöku en ekki hagsmuni barnsins.

11. Stefnandi tekur fram að [...] 2019 hafi verið örþrifaúrræði. Þegar þarna hafi verið komið sögu hafi fullkomin tálmun stefndu á samskiptum hans við C staðið í sex mánuði. Ábendingum hafi rignt yfir stefnanda frá fólki sem hafði áhyggjur af barninu, þar með talið frá nágrönnum stefndu og frá fólki sem tengdist skóla C. Stefnandi hafi verið úrræðalaus. Hann hafi farið til sýslumanns í hvert skipti sem tálmun hafði átt sér stað samkvæmt umgengnissamningi og óskað álagningar dagsekta. Við þessu hafi hann engin viðbrögð fengið og ekki einu sinni fengið nafn á starfsmanni embættisins sem væri með málið. Þess í stað hafi hann verið beðinn að senda tilkynningar á fjolskylda@syslumenn. is. Þaðan hafi hann ekki einu sinni fengið móttökutilkynningu. Stefnandi hafi ítrekað verið í sambandi við barnavernd [...]. Þar hafi engin áætlun verið í gangi þótt barnið mætti illa í skóla og tálmun hefði staðið yfir í sex mánuði. Hann hafi fengið upplýsingar um að í þriðja sinn á stuttum tíma væri nýr starfsmaður tekinn við málinu. Engin gögn eða upplýsingar hafi borist þrátt fyrir skyldu barnaverndar til að veita upplýsingar samkvæmt barnaverndarlögum. Tilgangur hans með því að [...]hafi fyrst og síðast verið að koma á framfæri gagnrýni á hlut stjórnvalda í málinu. Þetta hafi enda borið góðan árangur. Strax [...], hafi sýslumaður sent beiðni um liðsinni sérfræðings í málefnum barna við að koma á umgengni við barn og sama dag hafi fjölskyldusvið [...]boðað málsaðila til sín til að undirrita áætlum um meðferð máls. Tilefnið hafi verið sagt vera að „mætingar barns í skóla var ábótavant án inngrips foreldra“. Staðreyndin sé hins vegar sú að mætingar barnsins hafi verið slæmar allan veturinn án viðbragða barnaverndar og þegar þarna var komið sögu var skólaárinu raunar lokið og komið fram á sumar. [...]

12. Stefnandi hafnar því að forsjárhæfni stefndu sé betri en hans með því að tilfinningatengsl móðurinnar og barnsins séu nánari en föðurins og barnsins. Stefnandi telur gögn málsins einmitt ekki aðeins staðfesta að forsjárhæfni hans sé betri en stefndu heldur einnig að tengsl stefndu við barnið séu byggð á óeðlilegum grundvelli og beinlínis skaðlegum fyrir barnið. Þannig sé ljóst að barnið spegli vilja móður sinnar og móðirin stuðli með hegðan sinni að því að auka aðskilnaðarkvíða barnsins, því til tjóns. Með því að fela stefnanda að hafa lögheimili drengsins hjá sér sé því aðeins verið að takmarka valdið sem stefnda hafi verið að beita með óeðlilegri íhlutun í líf barnsins með skaðlegum afleiðingum. Með því móti verði tryggt að móðirin hafi áfram rúma umgengni og ekki lengur neina ástæðu til að hafa áhrif á barnið með skaðlegum afleiðingum.

13. Auk þess sem að framan greinir telur stefnandi að tálmun stefndu, brot á samningi um umgengni og tilraun til að flýja með barnið úr landi eigi, hvað sem öllu öðru líður, eitt og sér að valda því að lögheimili verði ákveðið hjá honum. Þannig hafi stefnda brotið samning um umgengni allt frá í janúar 2017. Hún hafi einnig brotið samning um umgengni sem gerður var fyrir dómi undir rekstri málsins með ferð sinni til útlanda í ágústmánuði. Stefnandi telur að ljóst sé að markmið stefndu sé að flytjast með börn sín til útlanda og það án samráðs við stefnanda og það eigi einnig eitt og sér að valda því að lögheimili verði ákveðið hjá honum. Stefnandi telur að ekkert samráð verði tryggt nema lögheimili verði ákveðið hjá honum. Stefnda hafi með skipulegum hætti reynt að hafa áhrif á barnið og valdið því bæði ótta og kvíða og stöðva þurfi það ástand, sem hafi varað allt of lengi. Þá sé ljóst að veruleg hætta sé á að leggja þurfi af stað í annað mál eftir nokkra mánuði ef lögheimili verður ákveðið áfram hjá móður. Það sé ekki til þess fallið að tryggja hagsmuni barnsins. Hér sé nauðsynlegt að setja lokapunktinn.

14. Stefnandi leggur til að umgengni barnsins við hvort foreldranna verði ákveðin vika í senn og hefjist á mánudegi er barnið er sótt í skóla og ljúki við skólabyrjun viku síðar. Þá leggur hann til að umgengni um stórhátíðar verði þannig að önnur hver jól dvelji barnið hjá öðru foreldri frá morgni Þorláksmessu til hádegis á jóladag en hjá hinu frá hádegi á jóladegi til morguns á þriðja degi jóla. Önnur hver áramót frá morgni gamlársdags til hádegis á nýársdag og ef barnið er ekki hjá foreldri á aðfangadag skuli það vera hjá því foreldri um áramót. Loks leggur stefnandi til að barnið dvelji hjá hvoru foreldri annað hvert páskaleyfi og njóti sumarleyfis með hvoru foreldri samfellt í fjórar vikur að sumri.

Málatilbúnaður stefndu

15. Stefnda leggur áherslu á að tímabundin stöðvun hennar á umgengni C við föður hans árið 2019 hafi eingöngu verið til að tryggja bætta líðan drengsins eftir að hann greindi frá vanlíðan tengdri hegðun föður. Hún hafi leitað ráða vegna kvíða drengsins fyrir því að fara í umgengni til föður í byrjun árs 2019 og verið bent á að foreldrum beri skylda til að vernda barn sitt ef þeir telja að því sé misboðið á einhvern hátt. Þá hafi barninu farið að líða vel í skóla eftir að umgengni við föður hafi verið stöðvuð og um það vitni gögn sem fyrir liggi í málinu. Umgengni hafi aftur komist á sumarið 2019 er hún hafi heimilað umgengni undir eftirliti sem hafi farið fram í nokkur skipti. Eftir að umgengni hafi byrjað aftur undir rekstri dómsmálsins með samkomulagi í fyrirtöku 27. október 2019 og byrjað rólega eins og stefnda hafi lagt til hafi hún gengið þokkalega að mestu. Stefnda leggur þó áherslu á að misvel hafi gengið að fá drenginn til að fara til föður síns, sér í lagi þegar um hafi verið að ræða lengri umgengni að sumri.

16. Stefnda leggur áherslu á að þó báðir foreldrar séu metnir hafa nægjanlega forsjárhæfni felist hagsmunir drengsins í því að taka tillit til og gefa tengslum hans við foreldra sína og vilja hans vigt. Óumdeilt sé að tengslin við móður séu mun sterkari og vísar stefnda um það til matsgerðar D þar sem komi fram að: „Af öllu ofansögðu má telja ljóst að frumtengsl og umönnunartengsl C hafi aðallega myndast við móður, tengslin hafi haldist sterk og orðið mjög náin. Tengsl við föður eru veikari og hafa verið blendin á tímum þegar C lýsti neikvæðum viðhorfum í garð föður og að hann sinnti sér illa. Í dag er C jákvæður í garð föður og virðist afslappaður og öruggur í umsjón hans en sýnir þó mun minni tengsl við hann en móður.“

Stefnda leggur áherslu á að náin tengsl séu mikilvægasta viðmiðið og vísar um þetta til skrifa erlendra og innlendra fræðimanna.

17. Þá vísar stefnda á bug þeim málatilbúnaði stefnanda að vísbendingar um brotalamir í tengslum C við móður skýri kvíða drengsins. Þvert á móti séu tengslin örugg. Stefnda vísar til niðurstaðna fræðimanna um að börn sem hafi örugg tengslamynstur hafi betri sjálfsmynd, séu í betra tilfinningalegu jafnvægi og sýni meiri seiglu, frumkvæði, félagslega færni og einbeitingu en jafnaldrar þeirra með óörugg tengsla mynstur. Vísbendingu um þetta telur stefnda einmitt að finna í vitnisburði [...]um C frá í júní 2020 þar sem segi: „ C getur verið sjálfstæður í vinnubrögðum en þarfnast betri færni í hópavinnu. Vinnuhraði mætti oft vera meiri. Hann er óhræddur við að fara sínar eigin leiðir en mætti oftar hafa meiri trú á sjálfum sér. Framkoma og samskipti við aðra eru til fyrirmyndar.“

18. Þá vísar stefnda til þess að tengsl C við föður sinn séu ekki sterk. Telur hún að skýringar á því sé að leita í hrikalegri æsku föðurins, sögu hans um ofbeldi og alkóhólisma, meðferð þegar hann var [...]ára og þeirri staðreynd að hann hafi byrjað að drekka aftur fyrir nokkrum árum. Þetta sé allt staðfest af honum sjálfum í matsgerð D en virðist þó þar ekki koma til álita við mat á hæfni föður eða til skýringar á kvíða drengsins fyrir því að fara í umgengni. Stefnda vísar til niðurstaðna fræðimanna um að foreldrar sem upplifað hafi mjög erfiða æsku hafi tilhneigingu til að endurtaka mistök foreldra sinna nema þau hafi fengið stuðning annarrar fullorðinnar manneskju í bernsku eða farið í ítarlega sálfræðimeðferð.

19. Þá vísar stefnda til þess að vilji C sé skýr. Fram komi bæði í matsgerð D og umsögn E að vilji drengsins standi alls ekki til þess að auka á umgengni við föðurinn. Hann kjósi að umgengni verði sem mest óbreytt og alls ekki lengri í einu. Stefnda vísar til þess að drengurinn sé á [...]ári og því beri að hlusta á hann. Stefnda vísar til fyrirliggjandi umsagnar sálfræðingsins F um að mikilvægt sé að drengurinn upplifi stjórn á því hvernig málum er háttað varðandi umgengni hans við föður og móður og fullyrðir að hún sem móðir hafi aðeins haft hagsmuni drengsins að leiðarljósi. Vissulega hafi hún tekið fljótfærnisákvarðanir en þær séu skiljanlegar og hafi ekki haft varanleg áhrif. Faðirinn hafi á hinn bóginn farið með mál drengsins [...]og valdið honum vanlíðan með því. Þannig hafi bæði móðir og faðir gert mistök en hvað sem því líði samræmist það ekki hagsmunum drengsins að horfa fram hjá skýrum vilja hans. Því sé óbreytt fyrirkomulag vænlegasta leiðin til að drengnum líði vel og samstarf geti orðið í stað málaferla. Verði niðurstaðan hins vegar umgengni í viku í senn þurfi það að gerast á þeim hraða sem sé í sem skástu samræmi við vilja drengsins. Stefnda vísar um kröfu sína um tvöfalt meðlag til þess að stefnandi hafi ekki orðið við áskorun í greinargerð um framlagningu gagna um tekjur sínar og það beri að túlka honum í óhag og dæma hann til að greiða tvöfalt meðlag.

Niðurstaða

Eins og að framan er rakið hafa málsaðilar orðið ásáttir um að fara áfram sameiginlega með forsjá sonar síns, C, en ágreiningur er um það hjá hvoru þeirra lögheimili hans skuli vera. Einnig er ágreiningur um það hvernig umgengni skuli háttað og um meðlagsgreiðslur. Í 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 eru ákvæði sem dómurinn á að hafa til leiðsagnar er hann kveður á um hvernig forsjá barns eða lögheimili verði háttað. Mikilvægasta leiðarljós dómsins samkvæmt barnalögum á að vera að niðurstaða hans sé afráðin eftir því sem barni er fyrir bestu. Dómnum ber að líta meðal annars til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Þá skipta einnig máli sjónarmið sem varða það hvort ágreiningur eða slæm samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði.

20. Í málinu liggja fyrir matsgerð D, sérfræðings í klínískri barnasálfræði, um forsjárhæfni beggja aðila málsins og sérstök álitsgerð E sálfræðings um það hvernig lögheimili C og umgengni hans við foreldra sína verði best fyrir komið. Bæði D og E gáfu skýrslur fyrir dómnum og staðfestu niðurstöður sínar. Í niðurstöðum matsgerðar D kemur fram að frumtengsl og umönnunartengsl C hafi aðallega myndast við móður og að tengslin hafi haldist sterk og orðið mjög náin. Tengsl við föður séu veikari og hafi verið blendin á tímum þegar C lýsti neikvæðum viðhorfum í garð föður og að hann sinnti sér illa. Í dag sé Cjákvæður í garð föður og virðist afslappaður og öruggur í umsjá hans en sýni þó mun minni tengsl við hann en móður. Þá kemur fram að báðir foreldrar hafi nægjanlega forsjárhæfni í dag en mismunandi styrkleika. Helsti styrkur A sé náið samband við drenginn sem þó virðist hafa snúist að einhverju leyti yfir í of mikla nánd þar sem C taki ábyrgð á móður sinni og snúist gegn föður. Mikill stöðugleiki sé í aðstæðum B en A-x-x gengið í gegnum hremmingar sem þó virðist að baki og séu aðstæður hennar nú ágætar. Það hafi komið í hlut B að fylgja heilsuvernd C eftir að miklu leyti en A hafi ekki haft samráð við hann um að bólusetja barnið ekki. B hafi betri efnahagslegar aðstæður en A og meiri stuðning í nærumhverfi við uppeldi og umönnun barna. B hafi áhyggjur af hreyfiþroska C, vanvirkni og líkamsburðum og leggi áherslu á að virkja hann og styrkja en A telji að hann sverji sig í hennar ætt með seinþroska og muni blómstra með tíð og tíma en aðallega þurfi hann á nánd og tilfinningalegri umönnun að halda. Mikill munur sé á þeim kröfum sem foreldrar geri til C. A sé mjög verndandi og geri litlar kröfur en ekki sé hægt að sjá að faðirinn hafi beitt drenginn harðneskju.

21. Þá tekur D fram að hvað varðar umgengnisskyldur sé ljóst að A hafi staðið í vegi fyrir umgengni C við föður sinn um lengri tíma og meðal annars komið í veg fyrir að drengurinn færi með föðurfólki sínu til útlanda. A hafi einnig átt erfitt með að treysta [...]. Ekki hafi reynt á hvernig B myndi rækja umgengnisskyldur sem lögheimilisforeldri en hann segist eiga gott samstarf við [...]

22. Í matsgerð sinni tekur D afstöðu til einstakra spurninga sem að henni var beint og sem að mati dómsins varpa nokkru ljósi á forsjárhæfni aðila. D bendir á að B búi við meiri langvarandi stöðugleika í lífi sínu en A þó stöðugleiki hennar í dag sé ágætur. Að mati D leggi B fremur áherslu á að styðja C til sjálfstæðis og þátttöku í tómstundum og íþróttum og sé líklegri til að setja drengnum mörk sem að mati dómsins virðist mikilvægt að gert verði. Þá telur D að vísbendingar séu um að A kunni að eiga erfitt með að greina á milli hagsmuna barnsins og eigin hagsmuna eða tilfinninga og að svo virðist sem A og C spegli tilfinningar hvort annars. Þá telur D að A hafi talað á neikvæðan hátt um B í eyru C og að hún virðist hafna samskiptum við B.

23. E sálfræðingur tekur í álitsgerð sinni í einu og öllu undir þær meginniðurstöður sem fram koma í matsgerð D. Í niðurlagsorðum E kemur eftirfarandi fram: „Barn getur aðeins átt eitt lögheimili og telst eiga þar fasta búsetu. Hafa verður í huga að réttarstaða lögheimilis foreldris er önnur en umgengnisforeldris og að það hefur heimild til að taka ýmsar mikilvægar ákvarðanir varðandi barnið ef samráð við umgengnisforeldrið skilar ekki árangri. Það getur því haft meira vald yfir örlögum barnsins en umgengnisforeldrið. Við mat á því hvar lögheimili verði best fyrir komið, kemur til álita hvoru foreldrinu barnið er tengdara, hvar barnið hefur búið fram að þessu, hvort frumtengsl hafi náð að þróast við báða aðila og hvort góð umönnunartengsl séu til staðar. Einnig hvort foreldrið sé líklegra til að virða rétt barnsins til umgengni og hversu sáttir foreldrar eru við það umgengnisfyrirkomulag sem ríkja á. C hefur búið lengur hjá móður sinni en föður og er tengdur henni nánari tilfinningaböndum en föður. Móðir hefurhins vegar við ákveðnar kringumstæður hamlað umgengni drengsins við föður og hefur lýst því yfir að hún sé ósátt við að umgengni feðganna sé aukin frá því sem nú er. Sætti móðir sig ekki við jafna umgengni er það skoðun undirritaðs að farsælla sé fyrir drenginn að lögheimili hans sé hjá föður.“

24. Í álitsgerð E koma einnig fram vissar athugasemdir sem ríma við áður fram komnar ályktanir D og sem að mati dómsins er ástæða til að veita verulegt vægi við úrlausn máls þessa. E kemst svo að orði: „Móðirin hefur fyrir sitt leyti ekki alltaf verið nægilega hvetjandi í viðleitni sinni til að taka af skarið þegar umgengni C við föður er annars vegar. Hún hefur sjálf tilhneigingu til að fyllst vanlíðan og samúðarkennd þegar drengurinn ber sig illa og styrkir þannig þessar tilfinningar drengsins. Ástæður þess að tengsl þeirra mæðgina eru með þessum hætti (kvíðatengsl) eru óþekktar en gætu tengst því að C beri of mikla ábyrgð á móður sinni eða líðan hennar, óttist um velferð hennar, finnist hann þurfa að fylgjast með henni, haldi að henni líði illa sé hann ekki hjá henni. Slíkt sést gjarnan þegar alvarleg veikindi hafa herjað á viðkomandi foreldri. Ástæðan kann einnig að vera sú að drengurinn hafi ekki lengur haldið út álagið sem skapast við það að upplifa sífellda togstreitu milli foreldranna án þess að taka afstöðu með öðrum aðilanum. Að líkindum hefur móðir líka krafist þess skýrar en faðir að drengurinn dragi hennar taum. Þekkt er í forsjárdeilum að við það að taka afstöðu með og á móti verður ákveðinn léttir, það dregur úr mótsögnum í lífi barnsins. Með afstöðu sinni er C þá að sýna móður sinni tryggð og bergmála það sem hann telur vera hennar tilfinningar og viðhorf til föðurins. Þriðja ástæðan fyrir því að veran hjá móður er meira aðlaðandi fyrir C kann að liggja í því að foreldrarnir hafa ólíkan uppeldisstíl þar sem kröfur um sjálfstæði og skyldur eru ríkari hjá föður en hjá móður og drengurinn leiti í notalegheitin. Fjórða skýringin gæti verið sú að brotalöm hafi orðið á tengslamyndun C við móður á fyrstu æviárunum þannig að traust öryggistengsl hafi ekki náð að myndast á fyrstu æviárunum. Þegar tengsl einkennast af kvíða í stað öryggis getur það haft alls konar neikvæðar afleiðingar.“

25. Það er mat dómsins með hliðsjón af gögnum málsins, skýrslum aðila og vitna að þarfir og hagsmunir Cséu best tryggðir með því að lögheimili hans verði hjá föður. Dómurinn telur að verði lögheimilið áfram hjá móður séu yfirgnæfandi líkur á að hún muni líkt og áður hamla og hafa truflandi áhrif á umgengni drengsins við föður. Þá telur dómurinn augljóst að stefnda hafi í allt of ríkum mæli lagt á drenginn að bera ábyrgð á tilfinningalegri velferð móður sinnar og að kvíðatengsl þeirra á milli hafi skapað honum verulegan vanda. Dómurinn telur einnig að ýmsar vísbendingar séu um að með því að fela stefnanda umsjá lögheimilis C með þeim skyldum sem því fylgja muni takast að styrkja þá þætti er varða persónulegan þroska hans, sjálfstæði og alla umönnun. Þá telur dómurinn að þrátt fyrir að C virðist vera tilfinningalega tengdari móður séu tengsl þeirra feðga einnig mjög sterk. Með hliðsjón af aldri drengsins og vaxandi þörf fyrir sjálfstæðan vilja og persónulegt sjálfstæði telur dómurinn að faðir sé líklegri til að setja sig í spor C-x-x virða þessar þarfir hans. Þá virðist hafið yfir allan vafa að faðirinn sé líklegri en móðirin til að virða rétt barnsins til umgengni við báða foreldra sína. Móðirin hefur að mati dómsins hamlað umgengni drengsins við föður og lýsti hún fyrir dómi tregðu til að auka umgengni feðganna frá því sem nú er. Í ljósi alls þessa er það niðurstaða dómsins að farsælla sé fyrir drenginn að lögheimili hans sé hjá föður.

26. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að með því að forsjá er sameiginleg og lögheimili C-x-x föður skuli umgengni hans verða jöfn, vika í senn, hjá hvoru foreldri þannig að umgengni hefjist á mánudegi er skóla lýkur og ljúki við skólabyrjun viku síðar. Þá skal umgengni um stórhátíðar vera þannig að önnur hver jól dvelji hann hjá öðru foreldri frá morgni Þorláksmessu fram til hádegis á jóladag en hjá hinu foreldrinu frá hádegi á jóladegi til morguns á þriðja degi jóla. Önnur hver áramót frá morgni gamlársdags fram til hádegis á nýársdag og ef C er ekki hjá foreldri á aðfangadag skal hann vera hjá því foreldri um áramót. Þá skal C dvelja hjá hvoru foreldri annað hvert páskaleyfi og njóta sumarleyfis með hvoru foreldri samfellt í fjórar vikur að sumri. Aðrir hátíðar- eða frídagar en að framan greinir, þar á meðal skertir dagar í skóla, vetrarfrí eða önnur skólafrí, falla innan hinnar reglulegu umgengni. Sumarleyfistími skal vera ákveðinn hjá hvoru foreldri fyrir sig eigi síðar en 1. apríl ár hvert. Við upphaf umgengni samkvæmt þessu skal við það miðað að C dvelji hjá föður á aðfangadag 2020 en hjá móður á gamlársdag og að hann dvelji hjá móður um páska 2021. Regluleg umgengni C við föður sinn samkvæmt þessari niðurstöðu hefst í lok skóladags 16. nóvember 2020. Aðilar gera hvor um sig kröfur um meðlag úr hendi hins. Með vísan til ákvæða barnalaga um skyldu til að ákvarða meðlag og í ljósi niðurstöðu dómsins að öðru leyti verður ekki hjá því komist að dæma stefndu til að greiða einfalt lágmarksmeðlag til fullnaðs 18 ára aldurs drengsins. Með tilliti til hagsmuna C af því að friður skapist um uppeldisaðstæður hans og festa komist á umgengi hans við foreldra sína er það ákvörðun dómsins með vísan til 1. mgr. 44. gr. barnalaga að áfrýjun þessa dóms skuli ekki fresta réttaráhrifum hans. Rétt þykir að málskostnaður falli niður milli aðila en þóknun lögmanns stefndu í gjafsókn er metin hæfileg eins og greinir í dómsorði. Af hálfu stefnanda flutti málið Ó-kk-nf Ö-kk-nf S-kk-nf lögmaður en af hálfu stefndu O-kk-nf E-kk-nf lögmaður. Málið dæmdu Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari, H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari og G-kvk-nf E-kvk-nf, sérfróður meðdómsmaður.

Dómsorð:

Lögheimili C, kt. [...], sonar málsaðila, til fullnaðs 18 ára aldurs skal vera hjá stefnanda, B. Umgengni aðila við drenginn skal vera jöfn viku og viku í senn hjá hvoru foreldri, frá mánudegi til mánudags. Stefnda, A, skal greiða einfalt meðlag til fullnaðs 18 ára aldurs C. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, O-kk-ef E-kk-ef 2.200.000 krónur. Áfrýjun dómsins frestar ekki réttaráhrifum hans.