257/2020

Útdráttur

H höfðaði mál á hendur G og krafðist þess að felld yrði úr gildi veðsetning í fasteign hans til tryggingar skuldar sonar hans við G samkvæmt veðskuldabréfi. Hann krafðist þess einnig að allar skuldbindingar hans samkvæmt veðskuldabréfinu yrðu felldar úr gildi sem og að G yrði gert skylt að aflétta veðskuldabréfinu af fasteigninni. Byggði H á því að G hefði vanrækt skyldu sína til að upplýsa H með sannanlegum hætti um þá skuldbindingu sem hann væri að taka á sig, G hefði borið að gera greiðslumat á lántaka og G hefði ekki lagt mat á hæfi H og eiginkonu hans til þess að gangast í ábyrgð vegna veðskuldabréfsins. Taldi H að forsendur væru fyrir því að víkja ábyrgðarskuldbindingunni og veðheimildinni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. einnig ólögfestar reglur samningaréttar um brostnar forsendur. Þá hafi G haft yfirburðastöðu við samningsgerðina og búið yfir sérfræðiþekkingu sem H og eiginkona hans höfðu ekki.

Af hálfu G var krafist sýknu á þeim grundvelli að lánveitingin hafi í einu og öllu verið lögmæt, þar með talin veðsetning fasteignar H, og að G hafi á engan hátt vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvart lántaka eða H sem veðsala. Héraðsdómur sló því föstu að engin skylda hafi hvílt á G að til að láta greiðslumeta lántaka og kynna þeim sem gengjust í ábyrgð niðurstöðu slíks greiðslumats. Þá var málsástæðum H sem lutu að ólögfestum reglum samningaréttar um brostnar forendur hafnað.

Héraðsdómur vísaði jafnframt til þess að ekkert hefði fram komið sem benti til annars en að H hafi á þeim tíma er veðsetningin fór fram mátt gera sér fulla grein fyrir þýðingu þeirrar skuldbindingar sem hann gekkst undir. Ósannað væri að fjárhagur lántaka hafi verið með slíku móti er lántakan fór fram að varhugavert hafi verið að veita honum umrætt lán. Þá var ekki fallist á að G hefði notið slíkrar yfirburðastöðu miðað við H að hún ætti að leiða til ógildingar veðskuldbindingarinnar. Féllst héraðsdómur ekki á að ósanngjarnt væri af G eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðskuldbindingu H. Ekki væru því efni til þess að víkja þeirri skuldbindingu til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var G því sýknaður af kröfum H. Í dómi Landsréttar kom fram að þó svo að hluti af starfsemi G fælist í lánveitingum til sjóðsfélaga og þrátt fyrir þann aðstöðumun sem í því kynni að felast væri ekki á það fallist að hann ætti að leiða til ógildingar veðskuldbindingarinnar. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, var hann staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 24. apríl 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2020 í málinu nr. E- 2118/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að felld verði úr gildi veðsetning í fasteigninni Sléttahrauni 15, Hafnarfirði, fastanúmer [...], til tryggingar skuld D-kk-ef O-kk-ef H-kk-ef við stefnda, samkvæmt veðskuldabréfi, upphaflega að höfuðstól 9.000.000 króna, dagsett 10. apríl 2007, númer [...], jafnframt því sem allar skuldbindingar stefnanda samkvæmt veðskuldabréfinu verði felldar úr gildi. Auk þess krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert skylt með dómi að aflétta fyrrgreindu veðskuldabréfi af eignarhlut stefnanda í fasteigninni innan 15 daga frá dómsuppsögu að viðlögðum 25.000 krónum í dagsektir frá þeim tíma þar til aflétting fer fram. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar.

Niðurstaða

4

Af hálfu áfrýjanda var á því byggt í stefnu til héraðsdóms, að við mat á því hvort rétt væri að ógilda veðsamning aðila á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, yrði meðal annars að horfa til þess að staða aðila hafi verið ólík við samningsgerðina. Stefndi hafi haft yfirburðastöðu að þessu leyti og haft yfir að ráða sérfræðiþekkingu sem áfrýjandi hafi ekki haft þegar veðsamningurinn hafi verið undirritaður. Þó svo að hluti af starfsemi stefnda felist í lánveitingum til sjóðsfélaga, verður þrátt fyrir þann aðstöðumun, sem í því kann að felast, ekki á það fallist, eins og atvikum málsins er háttað, að hann eigi að leiða til ógildingar veðskuldbindingarinnar. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

5

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn málskostnað fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Dómur Héraðsdómur Reykjavíkur 31. mars 2020

Mál þetta, sem dómtekið var 6. febrúar 2020, höfðuðu H-kvk-nf Á-kk-nf H-kvk-nf og I-kvk-nf J-kvk-nf, bæði til heimilis að Sléttahrauni 15, Hafnarfirði, hinn 6. maí 2019 á hendur Gildi – lífeyrissjóði, Guðrúnartúni 1, Reykjavík. Við aðalmeðferð féll stefnandi I-kvk-nf frá öllum kröfum sínum í málinu. Verður hér eftir til hagræðis einungis rætt um H-x-x Á-kk-þf sem stefnanda en um I-kvk-þf verður rætt með nafni eða sem eiginkonu stefnanda.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

1. Að felld verði úr gildi með dómi og dæmd óskuldbindandi veðsetning í fasteigninni Sléttahrauni 15, Hafnarfirði, fastanúmer [...], til tryggingar skuld D-kk-ef O-kk-ef H-kk-ef, kt. [...], við stefnda, samkvæmt veðskuldabréfi, upphaflega að höfuðstól 9.000.000 krónur, dags. 10. apríl 2007, númer [...], jafnframt því sem allar skuldbindingar stefnanda skv. veðskuldabréfinu verði felldar úr gildi.

2. Að stefnda verði gert skylt með dómi að aflétta fyrrgreindu veðskuldabréfi af eignarhlut stefnanda í fasteigninni innan 15 daga frá dómsuppsögu að viðlögðum 25.000 krónum í dagsektir frá þeim tíma þar til aflétting fer fram.

Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, án tillits til gjafsóknar.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar.

I

Málsatvik

Helstu málsatvik eru þau að sonur stefnanda og eiginkonu hans, I-kvk-ef J-kvk-ef, D-kk-nf O-kk-nf H-kk-nf, sótti um 9.000.000 króna lán til 30 ára hjá stefnda með lánsumsókn, dags. 4. apríl 2007. Í umsókninni kom fram að til tryggingar skuldinni yrði fasteign stefnanda að Sléttahrauni 15 sett að veði. Með lánsumsókninni til stefnda fylgdi yfirlýsing, sem stefnandi undirritaði 3. apríl 2007 sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar og ber yfirskriftina „yfirlýsing um veðheimild vegna láns hjá Gildi – lífeyrissjóði“, þar sem fram kom að stefnandi samþykkti að veita lántaka leyfi til að veðsetja fasteign sína að Sléttahrauni 15 til tryggingar verðtryggðu láni hjá stefnda að upphæð allt að 9.000.000 króna til 30 ára og að hann hefði kynnt sér skilmála skuldabréfsins að öðru leyti. Þá var því lýst yfir af hálfu stefnanda „[...] að ég geri mér fyllilega grein fyrir þeim skuldbindingum sem felast í því að veita heimild til að veðsetja fasteign mína. Mér er kunnugt um, að þar með gæti ég þurft að greiða þær skuldir, sem ég veiti veðheimild fyrir, eins og ég væri lántakandi sjálfur.“ Undir yfirlýsinguna ritaði einnig I-kvk-nf J-kvk-nf sem samþykkur maki þinglýsts eiganda.

Stefndi, sem er lífeyrissjóður og veitir lán til sjóðfélaga, varð við umsókninni og var veðskuldabréf nr. [...] með framangreindri fjárhæð og lánstíma undirritað 10. apríl 2007, af umsækjanda sem skuldara en af stefnanda sem þinglýstum eiganda og af I-kvk-þgf sem maka þinglýsts eiganda. Með veðskuldabréfinu var framangreind fasteign stefnanda sett að veði á þriðja veðrétti fyrir láni skuldara. Skyldi lánið endurgreitt með 120 jöfnum greiðslum á þriggja mánaða fresti, bundið vísitölu neysluverðs og bera fasta vexti.

Óumdeilt er að stefnanda var ekki kynnt neitt greiðslumat á lántaka áður en undirritun skuldabréfsins fór fram, enda fór ekkert greiðslumat fram.

Veðskuldabréfinu var skilmálabreytt 27. maí 2009, þannig að greiðslur af því voru „frystar“ í eitt ár, en að öðru leyti voru ákvæði skuldabréfsins óbreytt. Fram kemur í skilmálabreytingunni að lánið hafi þá verið í fullum skilum. Auk lántaka (greiðanda) ritaði stefnandi undir bréfið sem samþykkur þinglýstur eigandi, en I-kvk-nf J-kvk-nf sem samþykkur maki þinglýsts eiganda. Þá ritaði maki greiðanda undir bréfið.

Lántaki sótti um greiðsluaðlögun hjá embætti umboðsmanns skuldara á árinu 2011. Var umsókn hans samþykkt 16. ágúst það ár og lyktaði því ferli með því að frumvarp til samnings um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga var undirritað 13. júlí 2012 og staðfest 14. ágúst s. á. Í frumvarpinu er þess getið að stefndi hafi lýst kröfu sinni vegna veðskuldabréfs að fjárhæð 14.131.927 krónur og einnig um ábyrgð stefnanda sem veðþola á skuld lántaka við stefnda að sömu fjárhæð. Tekið er sérstaklega fram í frumvarpinu að niðurfelling skulda samkvæmt samningnum taki eingöngu til skuldara en ekki til ábyrgðarmanna.

Í tilefni af umsókn lántaka um greiðsluaðlögun og samþykkt hennar voru stefnanda send bréf, 19. september 2011 og 22. október 2012. Með fyrra bréfinu voru stefnanda sendar verklagsreglur sjóðsins varðandi lánsveð þegar lántaki fengi greiðsluaðlögun og áréttað að veðkrafan héldi gildi sínu, þrátt fyrir greiðsluaðlögun lántaka. Með síðara bréfinu var hið sama áréttað og bent á að sjóðnum væri óheimilt að fella niður skuldina, en bent á að skuldbreyta mætti láninu.

Með skilmálabreytingu 27. október 2015 var vanskilum af skuldabréfinu að fjárhæð 4. 614.426 krónur bætt við uppreiknaðan höfuðstól skuldarinnar og lánið „fryst“ í þrjú ár, eða til 5. október 2018. Undir skilmálabreytinguna ritaði, auk lántaka (greiðanda), stefnandi sem samþykkur þinglýstur eigandi og I-kvk-nf J-kvk-nf sem samþykkur maki þingslýsts eiganda. Í aðdraganda þessarar skilmálabreytingar áttu sér stað tölvupóstsamskipti milli lögmanns stefnda og þáverandi lögmanns stefnanda og eiginkonu hans og kemur þar fram að greiðslumat hafi verið gert á þeim hjónum.

Með bréfi til stefnda, dags. 22. október 2018, fór lögmaður stefnanda fram á að umræddu veðskuldabréfi yrði létt af fasteigninni, þar sem veðsetningin væri ógild, af ástæðum sem þar voru taldar. Því var hafnað með bréfi stefnda, dags. 1. nóvember 2018, en sjóðurinn lýsti sig reiðubúinn til viðræðna um aðra lausn málsins og vísaði þar um til þess sem rætt hefði verið á fundi með lögmanni stefnanda 12. október s. á.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Þá gáfu skýrslu sem vitni D-kk-nf O-kk-nf H-kk-nf, Á-kk-nf G-kk-nf, framkvæmdastjóri stefnda, og G-kvk-nf K-kvk-nf S-kvk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnda

II

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir á því að stefndi hafi vanrækt afdráttarlausa skyldu sína samkvæmt eigin lánareglum frá 15. mars 2007, er giltu við undirritun veðskuldabréfsins, til að upplýsa stefnanda með sannanlegum hætti um þá skuldbindingu sem hann væri að taka á sig. Vísar hann til 4. mgr. 8. gr. lánareglnanna þar sem segir: „Ef um lánsveð er að ræða skal lögð fram skrifleg yfirlýsing eiganda viðkomandi eignar um að hann geri sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann er að taka á sig. Sjóðnum er einnig heimilt að beita þrengri veðreglum ef um lánsveð er að ræða.“

Stefndi hafi engin samskipti haft við stefnanda og eiginkonu hans í tilefni af veðsetningunni og ekki kynnt þeim með neinu móti í hverju ábyrgðin væri fólgin eða réttaráhrif hennar. Lántaki hafi fengið þau til að undirrita umrætt veðskuldabréf og staðlaða yfirlýsingu um veðheimild á heimili þeirra, án nokkurrar aðkomu stefnda. Engar upplýsingar um greiðslugetu lántaka né fjárhagsstöðu hans að öðru leyti hafi fylgt yfirlýsingunni. Þannig hafi stefnandi og eiginkona hans hvorki getað kynnt sér áhættuna sem fylgdi því að lána veð í fasteigninni Sléttahrauni 15 né hvort sennilegt væri að lántaki gæti staðið við skuldbindingar sínar vegna lántökunnar. Þá hafi stefndi hvorki kynnt þeim lánareglur sínar né upplýst þau um efni þeirra.

Þá byggir stefnandi á því að stefnda hafi borið að gera greiðslumat á lántaka þegar ljóst var að hann yrði að útvega lánsveð til að geta staðist lánareglur stefnda. Slík möt hafi verið gerð um langt árabil í starfsemi fjármálafyrirtækja og ýmissa annarra lánveitenda í tengslum við lánveitingar til einstaklinga og sé það nú að auki í ýmsum tilvikum skylt, sbr. 10. gr. laga nr. 33/2013 um neytendalán. Er lánveitingin fór fram hafi því verið fyrir hendi viðteknar venjur um það á hvaða grundvelli mat væri byggt á getu lántaka til að standa við greiðslur samkvæmt lánssamningi. Inntak þeirra venja birtist nú í 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 920/2013 um lánshæfis- og greiðslumat. Engu máli skipti þótt stefndi hafi ekki gert það að skilyrði í lánareglum sínum að greiðslumat færi fram, enda hafi sambærileg sjónarmið gilt um lánveitingar stefnda og komu fram í samkomulagi fjármálafyrirtækja, Neytendasamtakanna og stjórnvalda frá 1. nóvember 2001, sem síðar leiddu til setningar laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Eðli málsins samkvæmt hafi stefnda borið að setja reglur sem samræmdust sjónarmiðum í framangreindu samkomulagi og góðum viðskiptaháttum, sbr. lög nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins.

Þá hafi stefndi ekkert sjálfstætt mat lagt á hæfi foreldra lántaka til þess að gangast í ábyrgð vegna veðskuldabréfsins. Um verulegar ábyrgðarskuldbindingar hafi verið að ræða og sérstakrar aðgæslu hafi verið þörf. Stefnda hafi mátti vera það ljóst að foreldrar lántaka höfðu engin tök á afla sér sjálf upplýsinga um fjárhagslega stöðu sonar síns. Fjárhagsstaða lántaka hafi verið slæm á þessum tíma og því hafi hvílt á stefnda enn ríkari aðgæslu- og upplýsingaskylda. Lántaki hafi verið í námi í málaraiðn í Iðnskólanum þegar stefndi veitti honum lánið og þrjú börn verið á framfæri hans. Stefnda hafi mátt vera það ljóst að tekjur lántaka stæðu engan veginn undir mánaðarlegum afborgunum lánsins. Þá hafi umrædd lántaka verið hluti af mun umfangsmeiri lántökum lántakans vegna fyrirhugaðra fasteignakaupa hans, en samanlögð lánveiting vegna fasteignakaupanna hafi verið 114%. Byggir stefnandi á því að lántaki hefði ekki staðist hefðbundið greiðslumat lánastofnunar eða a. m. k. megi ætla að niðurstaða þess hefði gefið sérstakt tilefni til aðgæslu, m. a. með hliðsjón af hagsmunum ábyrgðarmanna. Hefði stefndi staðið rétt að lánveitingunni og gert greiðslumat á lántaka samkvæmt viðurkenndum viðmiðum, sem reynst hefði neikvætt, hefðu stefnandi og eiginkona hans ekki undirritað yfirlýsingu um veðheimild og veitt þannig heimild til að veðsetja fasteign sína til tryggingar láninu.

Við mat á lögmæti ábyrgðarskuldbindingarinnar beri jafnframt að horfa til þess að stefnandi og eiginkona hans voru 64 ára og 58 ára þegar umrædd lánveiting og veðsetning átti sér stað og að tekjur þeirra voru svo lágar að fullljóst sé að þær hefðu ekki dugað til að standa straum af greiðslu mánaðarlegra afborgana af umræddu láni, ef til vanskila hefði komið á skuldabréfinu. Þrátt fyrir að lántaki sé sonur stefnenda þá hafi þau enga fjárhagslega hagsmuni haft af lánveitingunni.

Forsendur séu því til að víkja til hliðar veði því sem stefnandi veitti í fasteign sinni á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. og ólögfestar reglur samningaréttar um brostnar forsendur. Stefnandi álíti það andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi ákvæðisins að stefndi haldi uppi kröfum á hendur stefnanda og eiginkonu hans á grundvelli veðsetningarinnar, einkum með vísan til þess, að ekki hafi verið gætt sjónarmiða lánareglna stefnda. Staða aðila hafi verið ólík við samningsgerðina. Stefndi, sem er lífeyrissjóður, hafi haft yfirburðastöðu og búið yfir sérfræðiþekkingu sem stefnandi og eiginkona hans höfðu ekki.

Um lagarök vísar stefnandi til almennra meginreglna samninga- og kröfuréttar, þ. á m. til sjónarmiða um aðgæsluskyldu lánastofnana, til 36. gr. laga nr. 7/1936 og ólögfestra reglna um brostnar forsendur, og til ákvæða laga nr. 32/2009, um ábyrgðamenn, einkum 1. mgr. 4. gr. þeirra. Varðandi kröfu um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 130. gr., og til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

III

Málsástæður stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að lánveiting samkvæmt veðskuldabréfi nr. [...], sem mál þetta varðar, sé í einu og öllu lögmæt, þ. m. t. veðsetning fasteignar stefnanda, og að stefndi hafi á engan hátt vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvart lántaka eða stefnanda sem veðsala.

Stefndi bendir á að hann sé lífeyrissjóður sem starfar á grundvelli ákvæða laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í samræmi við ákvæði laganna hafi stefndi sett sér samþykktir sem staðfestar hafi verið af hlutaðeigandi ráðherra. Starfsemi stefnda lúti ströngu eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Fjárfestingastefnu stefnda sé markaður rammi í þessum sömu lögum og samkvæmt þágildandi 3. tölul. 1. mgr. 36. gr. laganna sé stefnda heimilað að ávaxta fé sitt til hagsbóta fyrir sjóðfélaga sína með kaupum á skuldabréfum tryggðum með veði í fasteign að hámarki 75% af metnu markaðsvirði, nema þegar um sérhæft atvinnuhúsnæði er að ræða, en þá skuli hámarkið vera 35%. Í samræmi við framangreint og ákvæði gr. 4.10. í samþykktum stefnda hafi stjórn stefnda sett reglur um lánveitingar stefnda til sjóðfélaga sinna.

Samkvæmt þágildandi lánareglum stefnda hafi sjóðfélagar átt rétt á láni frá stefnda að uppfylltum nánar greindum skilyrðum. Aðeins hafi verið lánað gegn fasteignaveði í íbúðarhúsnæði og veðsetningarhlutfall hafi aldrei mátt verða hærra en 65% af fasteignamati eignar eða sölumati löggilts fasteignasala sem aðilar kæmu sér saman um. Væri þess óskað af hálfu stefnda hefði verið skylt að leggja fram greiðslumat. Sérstaklega hafi verið tekið fram að þegar um lánsveð væri að ræða skyldi lögð fram skrifleg yfirlýsing eiganda viðkomandi eignar um að hann gerði sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann væri að takast á hendur.

Í samræmi við lánareglur stefnda hafi stefnandi og eiginkona hans undirritað yfirlýsingu, dags. 3. apríl 2007, þar sem fram komi að hann sem þinglýstur eigandi og hún sem maki þinglýsts eiganda samþykki veðsetningu á fasteigninni að Sléttahrauni 15 til tryggingar láni hjá stefnda að fjárhæð allt að 9.000.000 króna. Í yfirlýsingunni komi enn fremur fram að veðeigandi geri sér fyllilega grein fyrir þeim skuldbindingum sem felist í því að veita heimild til veðsetningar á fasteign sinni og að honum sé kunnugt um það að þar með gæti þurft að greiða þær skuldir sem veitt sé veðheimild fyrir, eins og hann væri lántaki sjálfur. Auk þess sé kveðið á um veðtrygginguna í ákvæðum veðskuldabréfsins sjálfs, sem stefnandi og eiginkona hans hafi kynnt sér. Stefnandi og eiginkona hans hafi þannig verið ítarlega upplýst um þýðingu veðsetningarinnar og þá áhættu sem í henni fólst, en þá skyldu verði að leggja á þau sjálf að kynna sér sérstaklega þá áhættu sem er samfara veitingu heimildar til veðsetningar og afla upplýsinga um hagi lántaka og lánareglur stefnda að öðru leyti. Stefnanda og eiginkonu hans hafi verið eða mátti vera fullkunnugt um áhættu, reglur og verklag tengt lánveitingum stefnda.

Staða lántaka hafi verið sérstaklega könnuð í vanskilaskrá og hafi ekkert bent til þess að ástæða væri til þess að draga í efa greiðslugetu hans. Lánareglur hafi verið kynntar lántaka, auk þess sem þær hafi verið aðgengilegar öllum á hverjum tíma.

Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum hafi lántaki, stefnandi og eiginkona hans verið bundin fjölskylduböndum og því sé ekki óeðlilegt að aðilar tengdir lántaka kæmu að málinu með þessum hætti, eins og tíðkast hafi svo áratugum skipti í lánveitingum stefnda og fleiri lífeyrissjóða. Tengsl stefnanda, eiginkonu hans og lántaka hafi enn fremur þau áhrif að rétt og skylt sé að leggja á stefnanda sem ábyrgðarmann auknar skyldur hvað varðar upplýsingaöflun um hagi lántaka. Aðgangur sjóðfélaga að sjóðfélagalánum stefnda sé og hafi verið mikilvægur hluti af félagslegum rétti sjóðfélaga og hafi stefndi kappkostað að mismuna ekki sjóðfélögum í þeim efnum. Lánveiting stefnda til sjóðfélaga sinna, sem byggist á skýrum og málefnalegum lánareglum, hafi í gegnum tíðina gefið foreldrum og öðrum aðilum sem nákomnir eru ungum sjóðfélögum tækifæri til þess að veita liðsinni við íbúðarkaup o. fl. með veitingu veðleyfis í stað beinna fjárframlaga. Hlutverk og tilgangur sjóðfélagalána hafi því almennt verið annað en lán bankastofnana sem veitt séu í viðskiptalegum tilgangi.

Stefnandi hafi upplýst í málinu, það sem stefnda var áður ókunnugt um, að lánveiting máls þessa hafi verið tengd íbúðarkaupum lántaka og frekari lántökum í því sambandi. Hafi það aftur aukið á aðgæsluskyldu stefnanda.

Stefndi hafi aldrei haldið því fram gagnvart stefnanda, eiginkonu hans eða lántaka að lántaki hefði verið greiðslumetinn, eða látið slíkt í veðri vaka. Hafi mat á greiðslugetu lántaka verið ákvörðunarástæða fyrir veitingu veðtryggingar hafi stefnda hvorki verið kunnugt um þá forsendu né mátt vera kunnugt um hana. Stefnanda hefði verið rétt að vekja athygli stefnda á þeirri ákvörðunarástæðu, en slíkt hafi aldrei verið gert. Dregur stefndi í efa að um ákvörðunarástæðu haf verið að ræða, enda fari það ekki saman við þá yfirlýsingu sem stefnandi og eiginkona hans hafi undirritað.

Engrar sönnunar njóti við um þá fullyrðingu stefnanda að þau hjónin hafi ekki haft bolmagn til þess að taka við því að greiða af kröfunni á því tímamarki þegar lánið var tekið.

Þá veki athygli að engar athugasemdir hafi komið fram af hálfu stefnanda og eiginkonu hans við skilmálabreytingar lánsins og það þrátt fyrir afskipti lögmanna af málinu. Verði það ekki túlkað á annan máta en sem eftirfarandi samþykki. Andmæli stefnanda gagnvart stefnda hafi ekki komið fram fyrr en eftir að þriggja ára „frystingu“ lánsins lauk í október 2018, 11 árum eftir útgáfu láns. Sé um tómlæti að ræða af hálfu stefnanda sem leiða eigi til brottfalls réttar, verði yfirhöfuð talið að nokkur réttur hafi verið fyrir hendi.

Stefndi mótmælir því að hann hafi með einhverjum hætti brotið gegn eigin lánareglum. Lánveiting í máli þessu hafi verið í fullu samræmi við gildandi lánareglur, þær reglur aðrar sem stefndi var skuldbundinn til þess að hlíta og þær venjur sem tíðkast hafi varðandi sjóðfélagalán stefnda og annarra lífeyrissjóða. Það hvort fulltrúi í lánadeild stefnda hafi náð símleiðis í stefnendur í tilefni af undirritun yfirlýsingarinnar, í samræmi við vinnureglu sem hún viðhafði meðan hún gegndi störfum fyrir stefnda, hafi engin áhrif á lögmæti veðsetningarinnar. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að ganga eftir frekari upplýsingum hjá syni sínum sem lántaka eða hjá stefnda.

Stefndi mótmælir því að hann hafi vanrækt skyldur sínar eða að það verði talið ósanngjarnt, andstætt góðri viðskiptavenju eða óheiðarlegt að bera fyrir sig veðtryggingu í fasteign stefnanda. Skilyrðum fyrir beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 sé ekki fullnægt. Stefndi áréttar að lögum samkvæmt hafi engin skylda hvílt á honum til að gera greiðslumat og hafi hann ekki skuldbundið sig til þess með öðrum hætti að láta gera slíkt mat.

Tilvísun til samkomulags tiltekinna fjármálafyrirtækja um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sé mótmælt, enda sé stefndi, eins og aðrir lífeyrissjóðir, hvorki aðili að því samkomulagi né hafi hann skuldbundið sig til þess að fara eftir því samkomulagi. Slíku samkomulagi verði ekki einhliða beitt gagnvart stefnda, gegn meginreglum samninga-, kröfu- og veðréttar um skuldbindingargildi samninga/loforða, til ógildingar veðtryggingunni að hluta eða öllu leyti. Ekkert fordæmi Hæstaréttar liggi fyrir til grundvallar slíkri niðurstöðu. Meginreglu samninga- og kröfuréttar um samningsfrelsi verði heldur ekki settar slíkar skorður, þar sem aðilar að veðskuldabréfinu hafi allir verið sjálfstæðir, fjárráða og hæfir til þess að takast á hendur umrædda fjárskuldbindingu.

Til stuðnings kröfugerð og málatilbúnaði sínum vísar stefndi til dóma Hæstaréttar Íslands í málum sem sneru að Gildi – lífeyrissjóði, nr. 867/2016 og 904/2017, og til dóma Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. E-2445/2012, E-2303/2012 og E-2648/2014, öll gegn Gildi – lífeyrissjóði, en engu þeirra mála hafi verið áfrýjað. Reynt hafi á öll álitaefni sem hér séu undir í þessum málum.

Greiðslumat geti aldrei falið í sér tryggingu fyrir því að skuldari muni ávallt efna skyldur sínar. Stefnda hafi verið alls óskylt að gera greiðslumat og við lántöku hafi engar þær aðstæður verið uppi sem gáfu ástæðu til þess að stefndi léti greiðslumeta lántaka. Tímasetning lántöku hafi því miður verið slæm, enda varð efnahagshrun í landinu síðla árs 2008. Persónulegar aðstæður lántaka virðist enn fremur hafa breyst til hins verra eftir lántökuna. Á þeim atvikum geti stefndi ekki borið ábyrgð eða áhættu. Greiðsluhæfi lántaka virðist þannig hafa skerst, en stefndi áréttar að lánið hafi verið í skilum þegar því var skilmálabreytt 27. maí 2009, rúmum tveimur árum eftir lántöku. Stefndi mótmælir því sem tilhæfulausu að hann hafi vitað eða mátt vita um slæma fjárhagsstöðu lántaka þegar lánið var tekið. Fullyrðingum stefnanda um að greiðslumat á lántaka hefði verið neikvætt, ef slíkt mat hefði verið gert, sé mótmælt sem ósönnuðum og þýðingarlausum. Upplýsingar um tekjur lántaka og sambýliskonu, sem fyrst komu fyrir sjónir stefnda eftir þingfestingu málsins, skipti engu máli í þessu sambandi.

Aldur stefnanda og eiginkonu hans þegar veðleyfi var veitt breyti engu um gildi veðsetningarinnar. Þau hafi verið fjár síns ráðandi. Fyrir liggi að þau hafi áður gengist undir sams konar ábyrgðarskuldbindingu með veitingu veðleyfis til sonar síns, eða um 10 árum áður en veiting veðleyfis í þessu máli átti sér stað. Þar fyrir utan hafi þau gengist í frekari ábyrgðir gagnvart syni sínum. Verði því ekki annað séð en að þau hafi haft stjórn og umsjón á fjármálum sínum og búið yfir eða mátt búa yfir vitneskju um fjárskuldbindingar og hagi lántaka.

Stefndi hafi fullnægt í einu og öllu kröfum laga við umþrætta lánveitingu í máli þessu. Tilvísunum til 10. gr. laga nr. 33/2013, um neytendalán, reglugerðar nr. 920/2013 eða laga nr. 57/2005 sé mótmælt sem þýðingarlausum fyrir úrlausn málsins. Þá verði reglum um greiðslumat samkvæmt lögum nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, ekki beitt um ábyrgðir sem stofnað var til fyrir gildistöku laganna (4. apríl 2009) samkvæmt 12. gr., sbr. 4. gr., laganna. Að öðru leyti vísar stefndi til fordæma Hæstaréttar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 274/2010, þar sem m. a. hafi verið staðfest að kröfuréttur á hendur ábyrgðarmanni njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefndi áréttar að lokum efni og tilvist verklagsreglna sinna frá 13. apríl 2011 varðandi lánsveð. Þá er um lagarök vísað til meginreglna samninga-, kröfu- og veðréttar um skuldbindingargildi samninga og loforða, um samningsfrelsi, sjálfstætt gildi veðkrafna, áhrif tómlætis og um eftirfarandi samþykki, ákvæða laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, ákvæða laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, einkum 12., sbr. 4. gr., og ákvæða laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, einkum 5. mgr. 60. gr. Þá er vísað til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Varðandi málskostnaðarkröfu er vísað til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en um virðisaukaskatt af málskostnaði til laga nr. 50/1988.

IV

Niðurstaða

Eins og rakið hefur verið fór umrædd lánveiting og veðsetning fram fyrir gildistöku ákvæða laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Þótt vísað sé til þeirra laga í stefnu verður ekki séð að á ákvæðum þeirra sé í raun byggt. Er enda ljóst að ákvæði 4. gr. um greiðslumat gilda ekki um ábyrgðarskuldbindingar sem stofnað hefur verið til fyrir gildistöku laganna, sbr. 12. gr. þeirra, auk þess sem því hefur verið slegið föstu í dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands að ákvæðum 3. mgr. 9. gr., sbr. 12. gr., verði ekki beitt afturvirkt um ábyrgðarskuldbindingar sem stofnað var til fyrir gildistöku laganna.

Þá á stefndi ekki aðild að því samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem vísað er til í stefnu, sem að stofni til er frá árinu 1998 en endurnýjað var 2001. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda var stefndi bundinn af sambærilegum reglum og þar er að finna um greiðslumat, á grundvelli venju. Fyrir því að slík venja hafi verið fyrir hendi ber stefnandi sönnunarbyrði. Sú staðhæfing er ósönnuð og verður þeirri málsástæðu hafnað.

Þá er ljóst að engin skylda hvíldi á stefnda, samkvæmt eigin lánareglum hans sem liggja fyrir í málinu, til að láta greiðslumeta lántaka og kynna þeim sem gengjust í ábyrgð niðurstöðu slíks greiðslumats. Ljóst er að stefndi fór að eigin lánareglum með því að áskilja að skrifleg yfirlýsing stefnanda yrði lögð fram, með þeim texta sem tekinn er orðréttur upp í kafla I hér að framan, áður en lánið var veitt. Verður að hafna þeim málatilbúnaði stefnanda að stefndi hafi brotið gegn eigin lánareglum með því að grípa ekki til einhverra frekari ráðstafana, sem óljóst er hverjar hefðu átt að vera, til þess að tryggja að stefnandi skildi hvaða skuldbindingu hann væri að undirgangast. Það hvort fyrrverandi starfsmaður stefnda hafi í reynd náð símasambandi við stefnanda eða ekki áður en gengið var frá lánveitingunni hefur ekki þýðingu hér, enda var sú framkvæmd starfsmannsins umfram skyldu.

Ósannað er að það hafi verið forsenda eða ákvörðunarástæða fyrir þeirri ákvörðun stefnanda að heimila veðsetningu á fasteign sinni til tryggingar skuld lántaka að stefndi léti gera og kynnti honum niðurstöðu greiðslumats á lántaka. Í öllu falli lét stefnandi þaðekki í ljós við stefnda. Verður því að hafna málsástæðum stefnanda sem lúta að ólögfestum reglum samningaréttar um brostnar forsendur Við mat á því hvort slíkar aðstæður séu fyrir hendi að ósanngjarnt megi teljast eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri fyrir sig veðsetninguna í skilningi 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 skal skv. 2. mgr. sömu greinar líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Ber við mat á því hvort efni séu til þess að víkja samningsskuldbindingu til hliðar að meta atvik öll heildstætt.

Efni samningssambands stefnda við stefnanda fól í sér að stefnandi setti að veði fasteign sína til tryggingar lántöku sonar síns, vegna kaupa hans á fasteign. Í dómaframkvæmd hefur það ekki verið talið óvenjulegt eða óalgengt að foreldrar aðstoði uppkomin börn sín við fasteignakaup með slíkum hætti.

Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til annars en að stefnandi hafi á þeim tíma er veðsetningin fór fram mátt gera sér fulla grein fyrir þýðingu þeirrar skuldbindingar sem hann gekkst undir. Aldri stefnanda, sem var 64 ára á þeim tíma, verður ekki léð sérstök þýðing, án þess að fleira komi til. Stefnandi hafði nokkrum árum fyrr gengist undir sams konar skuldbindingu fyrir lántaka, þ. e. heimilað veðsetningu í fasteign sinni til tryggingar láni hans. Verður ekki séð að atvik málsins séu á nokkurn hátt sambærileg þeim sérstöku atvikum sem fyrir hendi voru í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 3/2003 sem vísað var til við munnlegan málflutning.

Alls ósönnuð er sú fullyrðing stefnanda að hann hafi, er hann gekkst undir skuldbindinguna, ekki haft fjárhagslega burði til þess að greiða af láninu, félli það á hann.

Ekki hefur verið hnekkt þeirri staðhæfingu stefnda að lántaka hafi verið flett upp í vanskilaskrá og að sú uppfletting hafi ekki gefið tilefni til frekari athugunar á fjárhag hans. Lántaki gaf upp á lánsumsókn að hann væri í vinnu. Er ósannað að fjárhagur lántaka hafi verið með slíku móti er lántakan fór fram að varhugavert hafi verið að veita honum umrætt lán, eða að stefndi hafi ella haft eða mátt hafa einhverjar þær neikvæðu upplýsingar um fjárhag lántaka að stefnda hefði borið að vekja athygli stefnanda á því áður en hann gekkst undir skuldbindingu sína. Ekkert bendir til þess að stefndi hafi haft vitneskju um aðrar lántökur lántaka vegna fasteignakaupa á umræddum tíma, þ. e. yfirtöku áhvílandi láns. Stefnandi ber því aftur á móti ekki við að honum hafi verið um það ókunnugt.

Gögn málsins, heildstætt virt, benda ekki til annars en að það hafi verið ófyrirséð síðari tíma atvik, þ. e. fjármálahrun og önnur atvik er varða persónulega hagi lántaka, sem gerðu það að verkum að greiðslugeta hans þvarr, með þeim afleiðingum að reyna fór á veðskuldbindingu stefnanda. Það að greiðslugeta lántakans þvarr vegna síðari tíma atvika var í öllu falli nokkuð sem stefnandi mátti reikna með að gæti gerst á því langa tímabili sem skuldinni var ætlað að standa. Því hefur verið hafnað í dómaframkvæmd að fjármálahrunið 2008 hafi afgerandi þýðingu í slíku sambandi.

Þótt stefndi kunni að hafa yfir meiri þekkingu en stefnandi að ráða á sviði fjármála, þá verður ekki á það fallist að stefndi hafi notið slíkrar yfirburðastöðu miðað við stefnanda að leiða eigi til ógildingar veðskuldbindingarinnar. Lánveitingin fór ekki fram að frumkvæði stefnda, heldur að frumkvæði lántaka og í samræmi við lánareglur sjóðsins. Litið er til þess að lánastarfsemi í viðskiptalegum tilgangi er ekki meginstarfsemi stefnda, heldur einskorðast lánastarfsemi hans við sjóðfélaga. Fjárfestingastefnu lífeyrissjóða eru sett viss mörk í lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, og er ekki á því byggt að farið hafi verið út fyrir þau mörk.

Að öllum atvikum og gögnum málsins heildstætt virtum, sem og málatilbúnaði beggja aðila, verður ekki á það fallist að ósanngjarnt sé af stefnda eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðskuldbindingu stefnanda. Eru því ekki efni til þess að víkja þeirri skuldbindingu til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.

Með vísan til alls framanritaðs, og þar sem öllum málsástæðum stefnanda hefur verið hafnað, ber að sýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnanda í máli þessu.

Skilja verður málflutning stefnda, og yfirlýsingu hans sem bókað var um í þingbók er I-kvk-nf J-kvk-nf féll frá öllum kröfum sínum í málinu, svo að hann geri einungis kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda, en ekki úr hendi I-kvk-ef.

Rétt þykir að stefnandi og stefndi beri hvor sinn kostnað af málinu, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu, samkvæmt gjafsóknarleyfi útgefnu 18. febrúar 2019. Allur gjafsóknarkostnaður hans greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun lögmanns hans, A-kk-ef H-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin eins og í dómsorði greinir, eftir efni og umfangi málsins og með hliðsjón af tímayfirliti lögmannsins. Samkvæmt dómvenju er ekki tekið mið af virðisaukaskatti við ákvörðun gjafsóknarþóknunar.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð :

Stefndi, Gildi – lífeyrissjóður, er sýkn af öllum dómkröfum stefnanda, H-kk-ef Á-kk-ef H-kk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun lögmanns hans, A-kk-ef H-kk-ef,950.000 krónur.