774/2021

Útdráttur

Með úrskurði Landsréttar var sjálfræðissvipting A felld úr gildi þar sem ekki var talið að fullnægt væri skilyrðum 1. mgr. 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 16. desember 2021. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2021 í málinu nr. L- [...]/2021 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að sjálfræðissvipting hans til 12 mánaða yrði felld niður. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að sjálfræðissvipting hans verði felld niður. Þá krefst hann þess að lögmaður hans verði skipaður talsmaður hans fyrir Landsrétti og að kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Niðurstaða

4

Atvikum málsins og framburði sóknaraðila og vitna er lýst með skilmerkilegum hætti í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili hefur verið sviptur sjálfræði frá árinu 2015 og nú síðast til 12 mánaða með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2021 í máli nr. L - [...]/2021. Sá úrskurður var staðfestur með úrskurði Landsréttar 1. júní 2021 í máli nr. 313/2021.

5

Í málinu liggur fyrir læknisvottorð E geðlæknis 16. nóvember 2021. Þar kemur fram að sóknaraðili sem nú er [...] ára hefur verið greindur með [...]til nokkurra ára. Hann sé enn með geðrofseinkenni þrátt fyrir lyfjameðferð og lítið þurfi út af að bregða svo einkennin versni. Mikil og hröð versnun á einkennum hafi orðið fyrir þremur árum. Blóðþéttni lyfsins [...] sem sóknaraðili tekur séu mæld mánaðarlega. Samkvæmt mati læknisins hefur sóknaraðili ekki innsæi í veikindi sín og kveður hann sóknaraðila hafa ítrekað lýst því að hann vilji hætta á lyfjum sem honum hafi verið gefin. Ef hann hætti lyfjatöku séu yfirgnæfandi líkur á að hann veikist og geti sóknaraðili þá orðið hættulegur sjálfum sér og öðrum. Telur læknirinn sjálfræðissviptingu óhjákvæmilega svo tryggja megi nauðsynlega lyfjagjöf. E staðfesti vottorðið í héraði og lýsti sjúkrasögu og mati sínu á aðstæðum sóknaraðila með sama hætti og fram kemur í vottorðinu.

6

Í málinu liggur fyrir stuðningsyfirlýsing ellefu náinna ættingja sóknaraðila 12. maí 2021 þar sem lýst er sögu sóknaraðila, þeirri þjónustu og stuðningi sem hann hefur notið og stöðu hans nú. Þar kemur fram að þau telja sóknaraðila gera sér grein fyrir því að hann sé veikur og þurfi að taka lyf vegna þess. Þá hafi hann ítrekað leitað sér aðstoðar við veikindum sínum að eigin frumkvæði og ekki neytt vímuefna frá 17 ára aldri þar sem hann geri sér grein fyrir neikvæðum áhrifum þess á sjúkdóminn. Í yfirlýsingunni kemur fram að sóknaraðili hafi aðeins einu sinni á þeim [...] árum sem hann hefur verið sjálfræðissviptur veikst alvarlega en það hafi verið um vorið 2018 er hann hafði ekki tekið lyf sín í fáeina dag. Þá er því lýst að sóknaraðili búi nú í búsetukjarna að [...]í Reykjavík og að það sé skilyrði fyrir búsetunni að hann taki lyf sín reglulega svo sem hann hafi gert þar undantekningalaust. Jafnframt kemur fram í yfirlýsingunni að stuðningsaðilarnir geri sér grein fyrir því að bakslag líkt og það sem varð vorið 2018 geti haft alvarlegar afleiðingar fyrir heilsu sóknaraðila og að þeim sé mikið í mun að koma í veg fyrir slíkt. Þau myndu ekki mæla með niðurfellingu sjálfræðissviptingar ef þau teldu það leiða til þess að hann hætti lyfjatöku.

7

Sóknaraðili lýsti því fyrir héraðsdómi að hann myndi taka áfram lyf við sjúkdómnum sem hann glímir við þótt sjálfræðissvipting hans yrði felld niður. Staðfesti hann að hann væri með samning um að taka lyfin reglulega þar sem hann býr. Vitnið Bskipaður lögráðamaður sóknaraðila síðustu tvö ár bar um það í héraði að hún hefði á þeim tíma ekki þurft að hafa nein afskipti af sóknaraðila. Taldi hún hann eiga gott bakland og kvað hann hafa tekið lyfin sjálfviljugur á hverjum degi. Hann sé skynsamur og ekki hættulegur sjálfum sér eða öðrum. Taldi hún að sóknaraðili myndi halda áfram lyfjatöku þótt sjálfræðissvipting hans yrði felld niður.

8

C móðursystir sóknaraðila, sem var skipuð persónulegur talsmaður hans 4. nóvember 2021 samkvæmt IV. kafla laga nr. 88/2011 um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, gaf skýrslu við meðferð málsins í héraði. Kvaðst hún ekki vera hlynnt áframhaldandi sjálfræðissviptingu sóknaraðila. Lýsti hún því að fyrir utan veikindin 2018 væri hann „stabíll“ og tæki lyf sín reglulega í búsetukjarnanum þar sem hann býr. Hún og aðrir ættingjar hans væru vel meðvituð um að hann þyrfti að taka lyfin til að halda sjúkdóminum niðri. Vitnið D forstöðumaður í búsetukjarna þar sem sóknaraðili býr staðfesti að hann tæki inn lyf sín reglulega í samræmi við samning þar um. Kvað hún liggja fyrir að bregðast þyrfti hratt við ef sóknaraðili hætti að taka lyf sín vegna fyrri sögu.

9

Sóknaraðila hefur nú verið skipaður talsmaður á grundvelli IV. kafla laga nr. 88/2011. Í 3. mgr. 1. g r. laganna kemur fram að markmið þeirra sé að tryggja fötluðu fólki viðeigandi stuðning við gæslu réttinda sinna og tryggja að sjálfsákvörðunarréttur fatlaðs fólks sé virtur og fyllsta réttaröryggis gætt þegar brýna nauðsyn ber til að grípa inn í líf þess. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 9. gr. laganna skal persónulegur talsmaður aðstoða fatlaðan einstakling við að gæta réttar síns. Talsmaður skal styðja hann við undirbúning upplýstrar ákvörðunar um málefni sem varða hann. Þá skal persónulegur talsmaður vera hinum fatlaða einstaklingi til aðstoðar, meðal annars þegar ákvarðanir eru teknar um þá þjónustu sem hann nýtur eða á rétt á. Sé talsmaður fatlaðs einstaklings til staðar er þjónustuveitanda skylt að kalla hann til þegar til stendur að gera verulegar breytingar á þjónustunni. Þá kemur fram í 2. tölulið 1. mgr. 9. gr. að persónulegur talsmaður skuli vera hinum fatlaða einstaklingi innan handar varðandi persónuleg málefni og styðja hann við undirbúning upplýstrar ákvörðunar, svo sem um meðferð heilbrigðisstarfsmanna, val á búsetu, atvinnu, tómstundum og fleiru. Í 4. mgr. 1. gr. laganna kemur jafnframt fram að við framkvæmd þeirra skuli taka mið af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

10

Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. lögræðislaga, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 84/2015, er heimilt með úrskurði dómara að svipta mann tímabundið lögræði ef hann er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eða vegna annars konar alvarlegs heilsubrests, ef brýn þörf stendur til þess, enda hafi önnur og vægari úrræði í formi aðstoðar verið fullreynd.

11

Í skýringum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 88/2011 kemur fram að ákvæði þess um persónulegan talsmann byggi á 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Eins og rakið er frumvarpi til laga nr. 84/2015, sem breyttu ákvæðum lögræðislaga, hefur nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks gefið út almennar athugasemdir við 12. gr. samningsins. Þar kemur fram að nefndin leggi áherslu á að veita skuli einstaklingum aðstoð við að taka sjálfstæðar ákvarðanir í stað þess að byggja á fyrirkomulagi sem felur í sér að ákvörðunarvald sé falið öðrum. Í samræmi við það var lagt til að orðalagsbreytingar yrðu gerðará 4. gr. lögræðislaga svo skýrt væri að einstaklingar yrðu ekki sviptir lögræði nema þegar brýn nauðsyn stæði til og þegar önnur úrræði nýti stþeimekki til þess að ráða ráðum sínum. Sé með því undirstrikað að svipting lögræðis sé algert neyðarúrræði þegar önnur lögbundin samfélagsleg úrræði geti með engu móti nýst viðkomandi en í því sambandi geti til dæmis reynt bæði á ákvæði lögræðislaga um ráðsmenn og ákvæði laga nr. 88/2011 um persónulega talsmenn. Breytingarnar taki mið af 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og sé með þeim stefnt að sem bestu samspili milli lögræðislaga og laga nr. 88/2011.

12

Fyrir liggur að sóknaraðila hefur nú verið skipaður persónulegur talsmaður í samræmi við ákvæði laga nr. 88/2011. Talsmaðurinn og sóknaraðili sjálfur telja að hann muni áfram taka nauðsynleg lyf þótt sjálfræðissvipting hans verði felld niður. Þá liggur fyrir að sérstakt fyrirkomulag er í gildi um lyfjagjöf sóknaraðila sem tengist búsetu hans í búsetukjarna að [...]í Reykjavík samkvæmt samningi 5. nóvember 2019. Lyf hans eru geymd hjá starfsmönnum búsetukjarnans sem sjá um að gefa honum lyfin á ákveðnum tímum. Af gögnum málsins liggur jafnframt fyrir að sóknaraðili nýtur stuðnings náinna ættingja sem þekkja vel til sjúkdóms hans og gera sér grein fyrir því að heilsa hans getur versnað hratt ef hann tekur ekki lyf sín.

13

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið verður ekki talið að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 4. gr. lögræðislaga fyrir því að sóknaraðili sé sviptur sjálfræði enda nýtur hann nú lögbundins úrræðis persónulegs talsmanns sem ætlað er að styðja hann við að taka persónulegar ákvarðanir, meðal annars um heilbrigðisþjónustu, auk þess sem fyrir hendi er virkt eftirlit með lyfjagjöf þannig að unnt er að grípa hratt inn í ef hann hættir að taka lyfin.

14

Samkvæmt framangreindu verður sjálfræðissvipting sóknaraðila samkvæmt úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2021 í málinu nr. L- [...]/2021 felld úr gildi.

15

Staðfest verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um málskostnað og þóknun talsmanns sóknaraðila í héraði.

16

Lögmaður sóknaraðila var skipuð talsmaður hans í héraði og ber því samkvæmt 17. gr. lögræðislaga að ákveða henni þóknun vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Sjálfræðissvipting sóknaraðila samkvæmt úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2021 í málinu nr. L- [...]/2021 er felld úr gildi.

Staðfest er niðurstaða hins kærða úrskurðar um málskostnað og þóknun talsmanns sóknaraðila í héraði.

Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, H-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti, 250.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.