76/2019

Útdráttur

LÁG eignaðist jörðina Miðhús í Rangárþingi ytra árið 1947 og réð EystriRangá þá merkjum jarðarinnar að norðan. LÁG afsalaði hluta jarðarinnar til nýbýlastjórnar fyrir hönd ríkissjóðs, árið 1948. Í kjölfarið voru stofnuð fjögur nýbýli á jarðarhlutanum, Miðtún, Lynghagi, Akur og Hjarðartún, sem á árunum 1949, 1951, 1952 og 1953 var ráðstafað með byggingarbréfum til búrekstrar og nýbýla samkvæmt lögum nr. 35/1946 um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum. Með bréfunum og síðar viðbótarbyggingarbréfum var kveðið á um hlutfallslegan veiðirétt hvers nýbýlis í EystriRangá. Miðtúni var svo síðar skipt í Miðtún 1 og Miðtún 2. Í málinu greindi annars vegar fjóra núverandi eigendur jarðarinnar Miðhúsa, RL, BÁS, GÞ og BG og hins vegar sjö núverandi eigendur nýbýlanna, IJ, MG, KJÓ, EA, ÁV, ÚH ehf. og E ehf., á um hvort veiðiréttur í EystriRangá hefði fylgt með kaupum nýbýlastjórnar á hinum úrskipta jarðarhluta en samkvæmt afsali jarðarhlutans var allt land jarðarinnar sem lá að EystriRangá selt. Við söluna voru í gildi lax og silungsveiðilög nr. 112/1941. Í 1. málslið 4. mgr. 2. gr. laganna var meðal annars lagt bann við því að skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti við landareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma. Í dómi Landsréttar var meðal annars skírskotað til þess að með sölu LÁG á jarðarhlutanum hefði hann tekið ákvörðun um að skipta jörðinni upp í tvær landareignir og að ekki væri deilt um mörk þeirra. Í afsali hans til nýbýlastjórnar kæmi skýrlega fram að hann hefði ákveðið að veiðiréttur jarðarinnar í EystriRangá skyldi fylgja hinum selda hluta sem lá að bökkum árinnar. Landareignin sem hann hefði haldið eftir ætti ekki land að ánni. Skipting jarðarinnar og veiðiréttarins hefði verið í samræmi við þá reglu sem fram hefði komið í 1. mgr. 2. gr. þágildandi laga um lax og silungsveiði um að landeiganda væri einum heimilt að veiða í vötnum á landi sínu, en sú regla byggðist á hinni fornu meginreglu að veiði fylgdi bakkajörð. Þá hefði þess einnig verið gætt að veiðiréttur fylgdi landareign sem ætluð væri til áframhaldandi landbúnaðarnota. Staðfesti Landsréttur því niðurstöðu héraðsdóms um sýknu IJ, MG, KJÓ, EA, ÁV, ÚH ehf. og E ehf. af viðurkenningarkröfu þess efnis að veiðiréttur sem framseldur hefði verið tilheyrði RL, BÁS, GÞ og BG. Á hinn bóginn vísaði Landsréttur frá héraðsdómi seinni viðurkenningarkröfu RL, BÁS, GÞ og BG um að framsal þess réttar hefði verið óheimilt þar sem RL, BÁS, GÞ og BG voru ekki talin hafa lögvarða hagsmuni af úrlausn beggja krafnanna.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 30. janúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 11. janúar 2019 í málinu nr. E[…]/2018.

2 Áfrýjendur krefjast þess að viðurkennt verði að veiðiréttur í EystriRangá, sem stefndu telja sér til eignar, tilheyri áfrýjendum sem eigendum jarðarinnar Miðhúsa. Einnig að viðurkennt verði að framsal veiðiréttinda í ánni EystriRangá, sem seld voru frá Miðhúsum með afsali dagsettu 14. maí 1948 og stefndu leiða veiðirétt sinn frá, hafi verið óheimilt og séu þau veiðiréttindi sem upphaflega tilheyrðu Miðhúsum fyrir afsalið því eign áfrýjenda sem eigenda Miðhúsa. Þá krefjast áfrýjendur aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti óskipt úr hendi stefndu en til vara að málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti verði felldur niður eða lækkaður.

3 Stefndu E-kk-nf A-kk-nf, Á-kk-nf V-kk-nf, I-kvk-nf J-kvk-nf, K-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf, M-kvk-nf G-kvk-nf og Útgerðarfélagið Hvoll ehf. krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjenda fyrir Landsrétti.

4 Stefndi Einhyrningur ehf. krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar óskipt úr hendi áfrýjenda fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Atvik málsins eru ítarlega rakin í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi, Einhyrningur ehf., lagði ný gögn fyrir Landsrétt, meðal annars um samskipti atvinnumálaráðuneytis við nýbýlastjórn frá 31. október 1947, ódagsetta áætlun landnámsstjóra vegna kornræktar í Rangárvallasýslu, fundargerð nýbýlastjórnar 11. nóvember 1947, fundargerð nýbýlanefndar Rangárvallasýslu 28. nóvember 1947 ásamt greinargerð, bréf K-kk-ef K-x-x K-kk-ef, formanns nýbýlanefndar Rangárvallasýslu, til landnámsstjóra 4. desember 1947, útdrátt úr fundargerð hreppsnefndar Hvolhrepps 29. desember 1947 og skýrslu um stofnun og byggingu nýbýla á árunum 1947 til 1948.

6 Í framangreindum gögnum koma fram upplýsingar frá árunum 1947 og 1948 um áætlanir og framkvæmdir nýbýlastjórnar ríkisins í Rangárvallasýslu, áætlun um kaup á hluta af jörðinni Miðhúsum og stofnun nýbýla þar. Fram kemur í gögnunum að markmiðið hafi verið að styrkja byggð og landbúnað í sýslunni. Í þeim kemur fram að sýslumaður Rangárvallasýslu hafi samþykkt stofnun nýbýlahverfis í Hvolhreppi og að hreppsnefnd Hvolhrepps hafi eindregið verið fylgjandi þeirri áætlun.

Niðurstaða

7 Stefndi, Einhyrningur ehf., vísar til þess að ekki sé unnt að taka báðar kröfur áfrýjenda til greina þar sem þær snúi í raun að sömu réttindum. Ef önnur krafan væri tekin til greina yrði hin óþörf. Telur stefndi þetta varða frávísun málsins án kröfu. Fallast má á það með stefnda að kröfur áfrýjenda lúti að sömu réttindum og að áfrýjendur hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn beggja krafnanna. Ef fyrri krafan yrði samþykkt yrði ekki þörf á úrlausn seinni kröfunnar þar sem lögvarða hagsmuni skorti fyrir úrlausn hennar. Verður síðari viðurkenningarkröfu áfrýjenda um framsal veiðiréttinda því vísað frá héraðsdómi.

8 Áðurgreind gögn um áætlanir um stofnun nýbýla í Hvolhreppi, staðfesting sýslumanns Rangárvallasýslu og hreppsnefndar Hvolhrepps á þeirri áætlun renna stoðum undir ályktun í forsendum héraðsdóms um að stofnun nýbýlanna og skipting jarðarinnar Miðhúsa í tvær landareignir með sölu á um það bil 2/3 hlutum jarðarinnar til nýbýlastjórnar ríkisins, hafi verið gerð án athugasemda yfirvalda og í raun með samþykki þeirra. Til nýbýlanna á jörð Miðhúsa var samkvæmt gögnunum stofnað í því skyni að auka byggð í sveitum landsins og landbúnað.

9 Eins og fram kemur í gögnum málsins afsalaði þáverandi eigandi Miðhúsa um það bil 2/3 hlutum jarðarinnar til nýbýlastjórnar ríkisins 14. maí 1948. Með þeirri sölu tók eigandi jarðarinnar ákvörðun um að skipta henni upp í tvær landareignir. Ekki er deilt um mörk eignanna eftir að salan átti sér stað. Þá kemur skýrlega fram í afsalinu að eigandi jarðarinnar hafi ákveðið að veiðiréttur hennar í EystriRangá skyldi fylgja hinu selda landi en það lá að hluta að bökkum árinnar. Landareigninni sem haldið var eftir við skiptin á ekki land að EystriRangá. Ákvörðun þáverandi eiganda um skiptingu jarðarinnar og veiðiréttarins var í samræmi við þá reglu sem fram kemur í 1. mgr. 2. gr. þágildandi laga um lax og silungsveiði nr. 112/1941 um að landeiganda sé einum heimilt að veiða í vötnum á landi sínu en sú regla byggir á hinni fornu meginreglu um að veiði fylgi bakkajörð. Við ráðstöfun veiðiréttarins var þess einnig gætt að veiðiréttur fylgdi landareign sem ætluð var til áframhaldandi landbúnaðarnota. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sýknu stefndu af kröfum áfrýjenda. 10 Áfrýjendum verður gert að greiða óskipt stefndu málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Kröfum áfrýjenda um að viðurkennt verði að framsal veiðiréttinda í ánni EystriRangá, sem seld voru frá Miðhúsum með afsali dagsettu 14. maí 1948 og stefndu leiða veiðirétt sinn frá, hafi verið óheimilt og að þau veiðiréttindi sem upphaflega tilheyrðu Miðhúsum fyrir afsalið séu því eign áfrýjenda sem eigenda Miðhúsa, er vísað frá héraðsdómi.

Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður um annað en málskostnað.

Áfrýjendur, G-kvk-nf Þ-kvk-nf, B-kk-nf Á-kk-nf S-kk-nf, B-kvk-nf G-kvk-nf og R-kvk-nf L-kvk-nf, greiði óskipt stefndu, E-kk-þgf A-kk-þgf, Á-kk-þgf V-kk-þgf, I-kvk-þgf J-kvk-þgf, K-kvk-þgf J-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, M-kvk-þgf G-kvk-þgf og Útgerðarfélaginu Hvoli ehf. 1.600.000 krónur í málskostnað og Einhyrningi ehf., 1.400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.