349/2018

Útdráttur

Aðilar deildu um hvort erfðafestuleigusamningar frá árunum 1932 til 1939 að 7,39 hekturum lands meinuðu B að segja upp byggingarbréfi frá árinu 1951 um 12 hektara lands, á grundvelli þess að ekki væri búseta og búskapur á jörðinni Kleifum í samræmi við 12. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004. Bréfið mælti fyrir um að erfðaábúðarhafi væri í einu og öllu háður skyldum og fyrirmælum laga nr. 35/1946 um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum og reglugerðar um stofnun nýbýla. Tekið var fram að jörðin væri leigð til búrekstrar en önnur notkun væri háð samþykki nýbýlastjórnar. B sagði upp ábúðarsamningnum frá 1951 með tveimur tilkynningum, hinni síðari á árinu 2011. Ekki náðust sættir með aðilum og höfðaði B í kjölfarið mál gegn Á. Fyrir Landsrétti krafðist B þess að héraðsdómur yrði staðfestur um að Á yrði gert að víkja af jörðinni og mannvirkjum staðsettum þar, fjarlægja eigur sínar og afhenda B umráðin innan 15 daga frá uppkvaðningu dóms gegn því að B greiddi 27.066.922 krónur. Í dómi réttarins kom meðal annars fram að eldri erfðafestuleigusamningar hefðu, að minnsta kosti að hluta til, náð til sama lands og lýst væri í byggingabréfinu. Með undirritun sinni á bréfið hefði faðir Á tekið á leigu af B þá 12 hektara lands sem byggingabréfið næði til, í því skyni að stofna þar nýbýli í samræmi við lög um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum. Yrði þá jafnframt að leggja til grundvallar að með gerð þess leigumála hefði hann fallið frá rétti til erfðafestu samkvæmt eldri erfðaleigusamningum, að því marki sem land, er þeir náðu til, lá innan marka þess lands er byggingarbréfið næði til. Því var fallist á framangreindar dómkröfur B.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og V-kk-nf H. V-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 11. apríl 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 21. mars 2018 í málinu nr. E[…]/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að hún verði sýknuð af kröfum stefnda. Til vara, verði héraðsdómur staðfestur, að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda verðbætur og vexti á dæmdar bætur, þannig að fjárhæðin verði bundin vísitölu neysluverðs frá dagsetningu niðurstöðu landsúttektarmanna 1. september 2017, miðað við 444,6 stig til greiðsludags og að sú fjárhæð beri vexti samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá sama tíma til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað og málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti.

Niðurstaða

4 Stefndi lagði fyrir Landsrétt endurrit fundargerðar hreppsnefndar Blönduóshrepps frá 11. júní 1949 þar sem eftirfarandi er bókað: „Þá var samþykkt að verða við beiðni K-kk-ef M-kk-ef um það að hann fái viðbótarræktunarlóð upp hjá Kleifakoti að stærð ca. 4 ha. Hyggst K-kk-nf […] koma þarna upp nýbýli, en til þess þarf minnst 12 ha. lands, samkv. lögum, en nú þegar hefur hann þarna um 8 ha. ræktaðs lands.“

5 Samkvæmt 36. gr. laga nr. 35/1946 um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum skyldi nýbýli hafa minnst 12 hektara lands, sem væri vel fallið til túnræktar, auk nægilegs beitilands eða önnur landgæði, sem að dómi nýbýlastjórnar væru ígildi þess. K-kk-nf M-kk-nf, sem áfrýjandi leiðir rétt sinn frá, ritaði undir byggingarbréf um tólf hektara lands 26. september 1951 til erfðaábúðar, auk beitarréttar í landi stefnda. Í 2. gr. byggingarbréfsins er mörkum hins leigða lands lýst. Fallist verður á með héraðsdómi að eldri erfðaleigusamningar náðu, að minnsta kosti að hluta til, til sama lands og lýst er í byggingarbréfinu. Mörk landsins að norðaustan og austanverðu, eins og áfrýjandi hefur dregið þau upp á korti er hann lagði fyrir Landsrétt, samræmast á hinn bóginn ekki mörkum, eins og þeim er lýst í byggingarbréfinu.

6 Byggingarbréfinu var þinglýst 1. nóvember 1951 og verður nýbýlið, 12 hektarar að stærð eins og segir í fasteignabók, fyrst talið stofnað frá og með þeim degi. Óstaðfest gagn, sem áfrýjandi kveður vera endurrit úr skrá nýbýlastjórnar, þar sem dagsetningin 15. janúar 1950 er færð inn í reit sem merktur er „Samþykkt“ og áfrýjandi segir vera samþykktan stofndag nýbýlis að Kleifum, fær ekki breytt þeirri niðurstöðu. Er þar meðal annars til þess að líta að í 1. gr. byggingarbréfsins kemur fram að landið sé leigt K-kk-þgf til stofnunar nýbýlis og að það er fyrst með undirritun byggingarbréfsins 26. september 1951, sem hann hafði yfir að ráða nægu jarðnæði svo uppfyllt væru skilyrði 36. gr. laga nr. 36/1946, til stofnunar nýbýlis. 7 Með ritun sinni undir byggingarbréfið samþykkti K-kk-nf byggingarbréfið og skuldbatt sig til að halda það í öllum greinum eins og þar segir. Í 9. gr. byggingarbréfsins kemur meðal annars fram að um réttindi og skyldur erfðaábúanda fari samkvæmt lögum nr. 116/1943 um ættaróðal og erfðaábúð. Með hliðsjón af framangreindu ákvæði, 1. gr. sama byggingarbréfs og fundargerð hreppsnefndar frá 11. júní 1949 verður því slegið föstu að með framangreindri undirritun sinni hafi K-kk-nf tekið á leigu af stefnda til erfðaábúðar þá tólf hektara lands, sem byggingarbréfið nær til, í því skyni að stofna þar nýbýli í samræmi við lög nr. 35/1946 um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum. Verður þá jafnframt að leggja til grundvallar að með gerð þessa leigumála hafi K-kk-nf fallið frá rétti til erfðafestu samkvæmt eldri erfðaleigusamningum við stefnda, að því marki sem land, er þeir náðu til, lá innan marka þess lands er byggingarbréfið nær til.

8 Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

9 Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Sératkvæði

V-kk-ef H. V-kk-ef

1 Ég er ósammála meirihluta dómenda um forsendur og niðurstöðu.

2 Um málsatvik og helstu ágreiningsefni málsins vísast til hins áfrýjaða dóms.

3 Þar er rakið að á árunum 1932 til 1939 gerði stefndi fjóra ótímabundna erfðaleigusamninga við nafngreinda einstaklinga um leigu á landspildum í eigu hreppsins. Spildur þessar eru vestan Blöndu á móts við Hrútey, í og við land Kleifakots. Samtals munu spildurnar hafa verið 7,39 hektarar að stærð. Lega landsins er ekki umdeild og heldur ekki eignarhald áfrýjanda að því. Þá er einnig óumdeilt að K-kk-nf M-kk-nf, faðir áfrýjanda hóf búskap á þessu landi, ræktaði tún og reisti gripahús á landinu samkvæmt fyrirliggjandi skýrslu um „jarðabætur og byggingar“ dagsettri í desember 1949. Nefndi hann býlið Kleifar og var það viðurkennt 15. janúar 1950 sem nýbýli úr Blönduóss og Hnjúkalandi af Nýbýlastjórn ríkisins sem nýbýli nr. 114.

4 Stefndi hefur eigi sagt upp fyrrnefndum erfðaleigusamningum. Áfrýjandi, eða fyrri eigendur hafa ekki gefið eftir rétt sinn til þeirra og eru samningarnir því enn í fullu gildi. Nýtur áfrýjandi því allra þeirra réttinda sem þeim fylgja, þar með talin lóðarréttindi í landi Kleifa.

5 Hinn 26. september 1951 gaf stefndi út byggingarbréfið um 12 hektara landspildu þá sem mál þetta snýst um. Varð þá land Kleifa 19.39 hektarar og stóð svo þar til Vegagerð ríkisins tók sneið af landinu eignarnámi fyrir einhverjum árum til breikkunar Svínvetningabrautar. Samkvæmt Þjóðskrá heitir jörðin Kleifar, fastanúmer […], landnúmer […] og er ræktað land jarðarinnar nú 18,1 hektari, bæði samkvæmt Þjóðskrá og álagningarseðli stefnda um álögð fasteignagjöld ársins 2017.

6 Samkvæmt ljósriti úr veðmálabókum fyrir Kleifar er getið, sem eignarheimildar að fasteigninni, 12 ha lands til erfðaábúðar og einnig tveggja túnlóða „sameinaðar Kleifum“ eins og þar segir orðrétt.

7 Af þessu er ljóst að réttindi áfrýjanda yfir jörðinni Kleifar, […], eiga rætur sínar víðar en í byggingarbréfinu frá 1951 og ná yfir alla fasteignina, 12 hektarana samkvæmt byggingarbréfinu og erfðaleigusamningunum ótímabundnu, nú samtals 18.1 hektari.

8 Riftunarkrafa stefnda á byggingarbréfinu nær eingöngu til þeirra 12 hektara, en ekki annarra hluta jarðarinnar sem áfrýjandi hefur umráð yfir og ekkert í dómkröfum stefnda eða hinum áfrýjaða dómi útskýrir af hvaða hluta jarðarinnar áfrýjanda er skylt að víkja.

9 Dómkröfur í málinu eru því of víðtækar, en með uppkvaðningu slíks dóms væri áfrýjanda án frekari formála skylt að víkja af jörðinni Kleifum, fastanúmer […], Blönduósi og af mannvirkjum sem þar eru, sem og af spildunum sem áfrýjandi er með erfðaleigusamninga um og eru hluti fasteignarinnar.

10 Stefndi hefur þannig ekki sýnt fram á að hann eigi nein þau réttindi yfir þeim hluta lands jarðarinnar Kleifa, […], sem erfðaleigusamningarnir ná yfir, og geta leitt til þess að fallist verði á dómkröfur hans.

11 Héraðsdómur féllst á kröfu stefnda um riftun byggingarbréfsins og þau rök hans að áfrýjandi hefði brotið ákvæði þess með því að starfrækja ekki búskap að Kleifum eftir 1994 og eiga þar ekki lögheimili.

12 Hvort tveggja hefur forsvarsmönnum stefnda verið ljóst um árabil án þess að aðhafast nokkuð. Þegar stefndi rifti byggingarbréfinu 22. desember 2009 voru liðin 15 ár frá því búskap lauk að Kleifum vegna riðuveiki sem upp kom á jörðinni. Fyrr en árið 2009 hafði stefndi aldrei gert neinar athugasemdir um vöntun á búskap eða stopula búsetu á jörðinni, eins og áfrýjandi hefur bent á í bréfum sínum til stefnda eftir uppsögnina og vísað er til í greinargerð í héraði.

13 Stefndi hefur því sýnt af sér verulegt tómlæti við að gæta réttar síns samkvæmt fyrrnefndu byggingarbréfi og þar með gefið áfrýjanda tilefni til að ætla að hann gæti áfram nýtt réttindi sín samkvæmt byggingarbréfinu og erfðaleigusamningunum en réttindi áfrýjanda yfir landi Kleifa virðast nú samofin í þessum eignarheimildum.

14 Ber því að sýkna áfrýjanda af kröfum stefnda og dæma stefnda til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.