20/2019

Útdráttur

J var sakfelldur fyrir peningaþvætti samkvæmt 1. og 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa á árunum 2010 til 2014 geymt ávinning af skattalagabroti inni á erlendum bankareikningi í sínu nafni og ráðstafað þeim fjármunum á árinu 2014 inn á nýjan bankareikning sem var í eigu vörslusjóðs sem J var rétthafi að. Í dómi Landsréttar kom fram að hafið væri yfir vafa að sá hluti þeirra fjármuna sem hefðu verið inni á umræddum bankareikningum og ákært væri fyrir hefði verið ólögmætur ávinningur af skattalagabroti J samkvæmt 262. gr. almennra hegningarlaga og það hefði ekki þýðingu að frumbrotið sem ávinningurinn stafaði frá hefði verið fyrnt þegar rannsókn málsins hófs. Þá var ekki fallist á varnir J um að brot hans gegn 264. gr. almennra hegningarlaga hefði ekki verið refsivert sökum þess að sjálfsþvætti samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins hefði ekki verið refsivert samkvæmt lögum á þeim tíma þegar ávinningurinn féll til eða að brotið hefði verið fyrnt þegar ákæra var gefin út í málinu. Var refsing J ákveðin fangelsi í 10 mánuði en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf og B-kvk-nf T-kvk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 21. desember 2018 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2018 í málinu nr. S486/2018.

2 Ákæruvaldið krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða auk refsiþyngingar.

3 Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir peningaþvætti samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa árin 2010 til 2014 geymt ávinning af skattalagabroti inni á bankareikningi sínum í UBS banka á Ermasundseyjunni Jersey og ráðstafað þeim fjármunum á árinu 2014 inn á bankareikning hjá J-x-x B-x-x í Sviss sem var í eigu vörslusjóðsins […] en ákærði, eiginkona hans og börn voru rétthafar sjóðsins. Hinn ólögmæti ávinningur var talinn felast í því að tekjuskattur og útsvar höfðu ekki verið greidd af tekjum sem voru inni á umræddum bankareikningum en þær námu að andvirði 131 til 146 milljónir króna í bandaríkjadölum, evrum og sterlingspundum. Samkvæmt ákæru var fjárhæð hins ólögmæta ávinnings á bilinu 49 til 57 milljónir króna vegna skatta sem ákærði kom sér undan að greiða og vextir af því fé sem hann þvættaði með þessum hætti.

5 Fyrir héraðsdómi lýsti ákærði því að fjármunirnir sem voru inni á reikningnum í UBS banka og síðar Julius Bär stöfuðu frá umboðslaunum sem hlutafélagið A hefði fengið frá erlendum birgjum félagsins á árunum 1982 til 1993. Samkvæmt skýrslu ákærða fyrir héraðsdómi og skýrslum hans hjá skattrannsóknarstjóra fóru umboðslaunin inn á reikninga sem voru í sameiginlegri eigu ákærða, foreldra hans og tveggja bræðra. Á árunum 2004 og 2005 hafi fjármunirnir verið aðgreindir og hans hluti þeirra runnið inn á reikning ákærða í UBS banka. Ákærði hefur staðfest fyrir héraðsdómi að hann hafi ekki talið þá fjármuni sem runnu til hans fram sem tekjur til skatts í framtölum. Þá staðfesti ákærði fyrir héraðsdómi að þær fjárhæðir sem tilgreindar eru í ákæru hafi verið inni á bankareikningunum og að fjármununum hafi verið ráðstafað með þeim hætti sem þar greinir. Er framburður ákærða í samræmi við gögn málsins um hreyfingar á bankareikningunum. Þótt ákærði hafi viðurkennt að hafa ekki talið tekjurnar fram telur hann skattskylduna ekki ljósa og hefur hann mótmælt því að hinn ólögmæti ávinningur hafi numið þeim fjárhæðum sem greinir í ákæru.

6 Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi vísaði skattrannsóknarstjóri máli vegna ætlaðra brota ákærða á skattalögum og almennum hegningarlögum til héraðssaksóknara 5. janúar 2017. Rannsókn á meintum brotum ákærða hófst 29. apríl 2016 og lauk henni 29. desember 2016. Fyrsta skýrslutaka af ákærða hjá skattrannsóknarstjóra fór fram 6. september 2016. Ákæra var gefin út í málinu 28. júní 2018.

7 Um málsatvik vísast að öðru leyti til hins áfrýjaða dóms.

Niðurstaða

8 Ákærði heldur því fram að alvarlegir annmarkar hafi verið á rannsókn málsins sem eigi að leiða til frávísunar þess án kröfu. Hann gerir þó ekki kröfu um frávísun en telur að sýkna eigi í málinu vegna þessara annmarka. Annmarkarnir á rannsókninni séu meðal annars þeir að honum hafi ekki verið skipaður sá verjandi sem hann hafði óskað eftir við rannsókn málsins. Með dómi Hæstaréttar 31. ágúst 2017 í máli nr. 539/2017 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um niðurfellingu skipunar umrædds verjanda og kemur vörn þessi því ekki til frekari skoðunar. Þá hefur ákærði bent á að hann hafi ekki fengið rétt til þess að andmæla ákvörðun skattrannsóknarstjóra um fyrirhugaða refsimeðferð og að honum hafi ekki verið kynnt að hann væri grunaður um peningaþvættisbrot við skattrannsóknina. Ekki er fallist á með ákærða að þessir meintu annmarkar við skattrannsókn á máli hans geti leitt til frávísunar málsins eða sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Að endingu telur ákærði að við meðferð málsins hjá héraðssaksóknara hafi verið brotið gegn rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar þar sem héraðssaksóknari hafi tjáð sig opinberlega um mál hans meðan á rannsókn þess stóð. Svör embættis héraðssaksóknara við spurningum fjölmiðla um mál hans hafi verið ósönn og ærumeiðandi. Mál hans hafi verið dregið inn í umfjöllun fjölmiðla um svokölluð Panamaskjöl og leitt til mikils fjölmiðlafárs. Ekki verður talið að ákærði hafi sýnt fram á í málinu að svör héraðssaksóknara við spurningum fjölmiðla eða þátttaka hans í umræðum um sambærileg mál hafi farið út fyrir þau mörk sem eðlileg geta talist. Verður málinu því hvorki vísað frá af þeim sökum né leiðir það til sýknu.

9 Ákærði byggir sýknukröfu sína á því að ætlað skattalagabrot sem á að hafa myndað hinn ólögmæta ávinning og byggt er á í ákæru sé órannsakað og ósannað. Eins og áður er rakið byggist ákæran á því að hinn ólögmæti ávinningur hafi verið á bilinu 4957 milljónir króna. Ekki liggur fyrir í málinu útreikningur á því hvernig umrædd fjárhæð er fundin. Við málflutning upplýsti ákæruvaldið að fjárhæð hins ólögmæta ávinnings væri fengin með því að reikna 38% tekjuskatt og útsvar á fjárhæðirnar á reikningunum á tímabilinu 2010 til 2014 en sú prósenta væri lægsta hlutfall tekjuskatts og útsvars á þessu tímabili. Þá væri ljóst samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt að fjármunirnir sem ákærði fékk inn á reikning sinn væru tekjur sem bæri að greiða tekjuskatt og útsvar af. Ákærði telur að í öllu falli sé útreikningur ákæruvaldsins allt of hár og ef miðað væri við þá fjármuni sem ákærði fékk árið 2005 væri fjármagnstekju eða tekjuskattur af þeirri fjárhæð 6 til 24 milljónir. Ákærði mótmælir þeirri afstöðu ákæruvaldsins að það virðist hvíla á honum að sanna hver hafi verið uppruni fjármunanna og að ekki hafi verið um skattskyldar tekjur að ræða. Með vísan til meginreglu 70. gr. stjórnarskrárinnar, 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verði slík byrði ekki lögð á ákærða og hvers kyns vafi í þessum efnum verði ekki metinn honum í óhag.

10 Í 1. mgr. 264. gr. hegningarlaga er áskilið að um ávinning sé að ræða af refsiverðu broti samkvæmt lögum. Þegar litið er til eðlis og tilgangs ákvæðisins þykir hins vegar ekki verða gerð sú krafa að fyrir liggi hvaða brot sé nákvæmlega um að ræða, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 8. nóvember 2001 í máli nr. 200/2001. Verður að meta í ljósi atvika hverju sinni hvort sýnt sé nægilega fram á að ávinningur sé ekki af lögmætum toga heldur stafi frá refsiverðu broti á lögum sem felur þó ekki í sér að sönnunarbyrði sé lögð á ákærða í andstöðu við meginreglu 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. einnig til hliðsjónar ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu 2. maí 2017 í máli nr. 23572/07. Fyrir liggur að ákærði hefur viðurkennt að hafa ekki talið fram til skatts sem tekjur þá fjármuni sem hann fékk, hvort sem miðað er við árin 1982 til 1993 þegar umboðslaun voru greidd inn á sameiginlega reikninga foreldra og bræðra eða þegar fjármunirnir voru aðgreindir á árinu 2005. Telja verður ljóst að um hafi verið að ræða skattskyldar tekjur hér á landi samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 og hefur ákærði ekki hnekkt því. Er því hafið yfir vafa að sá hluti af þeim fjármunum sem voru inni á umræddum bankareikningum og ákært er fyrir meðferð á hafi verið ólögmætur ávinningur af skattalagabroti. Hefur ekki þýðingu í þessu sambandi að frumbrotið sem ávinningurinn stafaði frá hafi verið fyrnt þegar rannsókn málsins hófst. Miðað við þær fjárhæðir ávinnings sem um er að tefla verður brotið talið meiri háttar samkvæmt 262. gr. almennra hegningarlaga.

11 Vörn ákærða byggist í annan stað á því að peningaþvættisbrotið sé einnig fyrnt þar sem fyrningarfrestur hafi byrjað að líða er frumbrotið var fullframið og ákærði tileinkaði sér þá fjármuni sem hann stóð ekki skil á til skattyfirvalda. Fyrningarfrestur hafi því í síðasta lagi byrjað að líða fyrir lok árs 2005. Þar sem fyrsta skýrslutaka af ákærða hjá skattrannsóknarstjóra fór fram 6. september 2016 hafi brotið verið fyrnt hvort sem miðað er við fimm eða tíu ára fyrningarfrest. Einnig byggist vörn ákærða á því að sjálfsþvætti samkvæmt 2. mgr. 264. gr. hafi ekki verið refsivert þegar ávinningurinn féll til og því ekki heimilt að refsa honum fyrir það brot vegna grundvallarreglunnar um bann við afturvirkni refsilaga.

12 Í athugasemdum í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 10/1997, þar sem bætt var inn nýju ákvæði um þvættisbrot í 264. gr. almennra hegningarlaga, var tekið fram að breytingin væri gerð til að innleiða alþjóðlegar skuldbindingar á sviði refsiréttar um að gera þvætti ávinnings af afbrotum skýrlega refsivert brot í landslöggjöf. Skuldbinding þessi fólst í samningi Sameinuðu þjóðanna gegn ólöglegri verslun með fíkniefni og skynvilluefni frá 20. desember 1988 og samningi Evrópuráðsins um þvætti, leit, hald og upptöku ávinnings af afbrotum frá 8. nóvember 1990. Í athugasemdunum er jafnframt vísað til þess markmiðs framangreindra samninga að ná til og gera upptækan ágóða af afbrotum og að þeir sem fremja brotin eða aðrir geti ekki leynt, komið undan eða notið ávinningsins af þeim. Þannig sé helsta markmið samninganna tveggja að uppræta aðalhvatann að afbrotum og glæpastarfsemi, ávinninginn sem fæst með brotunum. Með hinu nýja ákvæði í 264. gr. laganna var þvætti ávinnings af öllum brotum á almennum hegningarlögum gert sjálfstætt refsivert brot. Byggðist verknaðarlýsing ákvæðisins þó á því að um væri að ræða viðtöku, öflun, aðstoð við að breyta ávinningi eða stuðla á annan sambærilegan hátt að því að tryggja ávinning af broti sem annar hefði framið. Með sömu lögum bættist ákvæði í þrenn sérrefsilög, það er áfengislög, lyfjalög og tollalög, sem lýstu þvætti af ávinningi brota á þeim lögum refsivert með vísan til verknaðarlýsingar í hinni nýju 264. gr. almennra hegningarlaga.

13 Með 7. gr. laga nr. 149/2009 sem tóku gildi 1. janúar 2010 voru gerðar ýmsar breytingar á 264. gr. almennra hegningarlaga. Verknaðarlýsing peningaþvættis var gerð ítarlegri og einnig var hún rýmkuð þannig að ákvæðið taki til þvættis af refsiverðum brotum á öllum lögum. Samkvæmt ákvæðinu er maður sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti á almennum hegningarlögum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum, eða meðal annars umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings sekur um peningaþvætti. Loks var mælt fyrir um í 2. mgr. ákvæðisins að þegar sá sem framið hefur frumbrot og fremur jafnframt brot samkvæmt 1. mgr. skuli hann sæta sömu refsingu og þar er getið og er þar vísað til svokallaðs sjálfsþvættis. Þannig varð sjálfsþvætti lagt að jöfnu við þvætti ávinnings af frumbrotum annarra samkvæmt 1. mgr. 264. gr. laganna. Í athugasemdum í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 149/2009 segir meðal annars að við túlkun einstakra verknaðarþátta í þvættisbroti verði sem fyrr að horfa til þess að peningaþvætti sé í megindráttum hver sú starfsemi sem lýtur að því að fela uppruna og eiganda fjár sem er ávinningur af brotastarfsemi.

14 Sem fyrr segir kom ávinningur sá sem mál þetta lýtur að upprunalega frá brotum á 262. gr. almennra hegningarlaga sem voru að mestu leyti framin af ákærða áður en fyrrgreind lög nr. 149/2009 sem gerði sjálfsþvætti refsivert tóku gildi 1. janúar 2010. Eftir það tímamark var ávinningurinn eins og áður er rakið áfram varðveittur á erlendum bankareikningum í nafni ákærða og síðan fluttur árið 2014 á nýjan bankareikning í eigu vörslusjóðs sem ákærði var rétthafi að. Þau sjónarmið sem eiga við um auðgunarbrot, að brot teljist fullframið og fyrningarfrestur byrji að líða við tileinkun verðmæta, eiga eðli máls samkvæmt ekki við sjálfstætt brot eins og peningaþvætti sem getur staðið yfir í langan tíma. Eins og ráðið verður af framangreindum lögskýringargögnum með 264. gr. almennra hegningarlaga byggist verknaðarlýsing þvættisbrota meðal annars á starfsemi eða tilteknu ástandi sem skapast í kjölfar frumbrots, og sjálfstætt brot felist í því að varðveita, flytja, umbreyta eða leyna ávinningi af afbrotum. Fyrir liggur að umræddur ávinningur ákærða stafaði frá broti á almennum hegningarlögum og var óslitið áfram sérgreindur í vörslum hans. Þar sem háttsemin sem ákært er fyrir átti sér stað á árunum 2010 til 2014 eftir gildistöku laga nr. 149/2009 var þvættisbrot sem ákært er fyrir því refsivert. Fær þessi skýring jafnframt stoð í dómi Hæstaréttar 27. september 2012 í máli nr. 122/2012, þar sem ákærða var gerð refsing fyrir sjálfsþvætti ávinnings samkvæmt núgildandi 264. gr. almennra hegningarlaga, vegna brota á lyfjalögum þótt sá ávinningur hefði runnið frá brotum sem framin voru bæði fyrir og eftir gildistöku laga nr. 149/2009. Verður samkvæmt þessu ekki fallist á varnir ákærða um að brotið hafi ekki verið refsivert eða að það hafi verið fyrnt þegar ákæra var gefin út í málinu.

15 Ákærði byggir vörn sína einnig á því að skilyrði sjálfsþvættis samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga sé ekki uppfyllt í málinu. Ákærði hafi ekki ráðstafað ávinningnum í kjölfar frumbrotsins eða reynt að leyna honum eða greina hann frá því. Svo sem áður er rakið er peningaþvættisbrot sjálfstætt brot sem felur meðal annars í sér að sá sem geymir fjármuni eða flytur þá og veit að þeir eru ávinningur af öðrum brotum er sekur um þvættisbrot. Í málinu er sannað að ákærði geymdi ávinninginn og flutti hann á milli bankareikninga og er því skilyrði 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. uppfyllt.

16 Með vísan til alls þess sem að framan er rakið er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæðis. Jafnframt er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um refsingu ákærða og skilorðsbindingu hennar svo og um greiðslu sakarkostnaðar.

17 Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins fyrir Landsrétti þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem tilgreind eru með virðisaukaskatti eins nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 2.995.407 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, H-kk-ef F-kk-ef H-kk-ef lögmanns, 2.900.000 krónur.