806/2018

Útdráttur

I ehf. og L hf. greindi á um uppgjör þriggja lána sem I ehf. tók hjá forvera L hf. Greindi aðila á um hvort tvö þessara lána væru lögmæt erlend lán eða íslensk lán sem bundin hefðu verið ólögmætri gengistryggingu. Í dómi Landsréttar kom fram að texti lánssamninganna tæki ekki af skarið um hvort þau hefðu verið veitt í íslenskum krónum eða erlendri mynt. Í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar yrði að líta til þess, við mat á því hvort um ólögmæta gengistryggingu væri að ræða, hvernig skuldbinding aðila samkvæmt lánssamningunum hefði verið efnd og framkvæmd í raun. Rétturinn leit til þess að lánin hefðu verið greidd inn á gjaldeyrisreikninga I ehf. í þeim myntum og hlutföllum er lánssamningarnir kváðu á um. Þá hefðu efndir aðila á meginskyldum sínum samkvæmt samningunum farið fram í hinum erlendu myntum sem þar voru tilgreindar. Var því niðurstaða Landsréttar sú að um lögmæt lán í erlendum myntum hefði verið að ræða. Auk framangreinds hélt I ehf. því fram, varðandi þriðja lánið, að hann ætti kröfu á hendur L hf. um endurgreiðslu ofgreidds fjár, því að vextir hefðu verið vanreiknaðir við endurútreikning þess en það hafði verið bundið með ólögmætri gengistryggingu. Í dómi Landsréttar var I ehf. hvorki talinn hafa sýnt fram á að vextir hefðu verið vanreiknaðir samkvæmt lögum eða venju, né að í endurútreikningi L hf. hefði falist loforð um að greiða almenna vexti af inneign áfrýjanda umfram það sem þar hefði verið gert. Rétturinn hafnaði jafnframt málsástæðum I ehf. um að síðbúin andmæli og nánar tiltekin málflutningsyfirlýsing L hf. í eldra dómsmáli milli aðilanna væru bindandi um sakarefni þessa máls. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að I ehf. ætti ekki frekari kröfur á hendur L hf. vegna uppgjörs lánsins.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 26. október 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2018 í málinu nr. E3439/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 154.163.154 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. júlí 2014 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4 Mál þetta varðar kröfur áfrýjanda vegna uppgjörs þriggja lána sem hann tók hjá forvera stefnda, Landsbanka Íslands hf., nánar tiltekið lánssamninga nr. 5381 og 5390 frá 19. júlí 2006 og lánssamning nr. 9900 frá 1. nóvember 2007. Óumdeilt er að kröfuréttindi samkvæmt framangreindum lánssamningum fluttust síðar til stefnda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008.

5 Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá dómi Hæstaréttar 2. febrúar 2017 í máli nr. 242/2016 þar sem dæmt var um kröfu áfrýjanda vegna fjórða lánssamningsins á milli aðila, nr. 4395 frá 25. janúar 2006. Óumdeilt var að lánið hefði verið í íslenskum krónum en bundið erlendri mynt í andstöðu við þágildandi ákvæði 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Var lánið því endurreiknað á grundvelli laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001, sbr. 18. gr. þeirra laga. Aðila greindi á um það hvort áfrýjanda, sem hafði fengið fullnaðarkvittun vegna vaxtagreiðslna áður en endurútreikningurinn fór fram, hefði verið skylt að greiða viðbótarkröfu stefnda vegna mismunar á umsömdum vöxtum og vöxtum samkvæmt 3. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001. Var stefndi dæmdur til að endurgreiða áfrýjanda 141.018.476 krónur með nánar tilgreindum vöxtum sem svaraði til viðbótarkröfunnar en í því skyni að meta hvort stefndi ætti tilkall til viðbótarkröfunnar fór fram heildstætt mat á atvikum og lögskiptum aðila. Í því sambandi byggði áfrýjandi á því að hann ætti einnig sambærilegar endurgreiðslukröfur á hendur stefnda að fjárhæð 315.049.907 krónur vegna þeirra þriggja lánssamninga er mál þetta varðar. Stefndi andmælti því ekki fyrr en við málflutning í Hæstarétti og voru þau andmæli talin of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við heildstætt mat á atvikum og lögskiptum aðila var því byggt á því að áfrýjandi ætti framangreindar endurgreiðslukröfur á hendur stefnda, til viðbótar við þá kröfu sem gerð var í málinu vegna lánssamnings nr. 4395. 6 Áfrýjandi byggir á því að með því að stefndi hreyfði ekki andmælum í héraði í framangreindu dómsmáli við útreikningi áfrýjanda á kröfum sínum vegna lánssamninga nr. 5381, 5390 og 9900 hafi hann með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 fyrirgert rétti sínum til að gera það í þessu máli. Þá hafi dómur Hæstaréttar fullt sönnunargildi um málsatvik að þessu leyti, sbr. 4. mgr. 116. gr. laganna. Beri því að fallast á kröfugerð áfrýjanda. Áfrýjandi byggir enn fremur á því að fallist dómurinn ekki á kröfu hans vegna láns nr. 9900 eigi hann allt að einu kröfu að fjárhæð 27.000.000 króna á hendur stefnda vegna málflutningsyfirlýsingar hans í framangreindu dómsmáli þess efnis að hann hafi gert viðbótarkröfu vegna vaxta að þeirri fjárhæð við endurútreikning lánsins. Byggir áfrýjandi á því að með henni hafi stefndi ráðstafað sakarefni þessa máls með bindandi hætti, sbr. 45. gr. laga nr. 91/1991.

7 Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 er dómur bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila um þær kröfur sem eru dæmdar þar að efni til. Í framangreindum dómi Hæstaréttar 2. febrúar 2017 í máli nr. 242/2016 var ekki dæmt um kröfur áfrýjanda vegna þeirra þriggja lánssamninga er mál þetta varðar. Hefur ráðstöfun stefnda á sakarefni þess máls því ekki bein áhrif í því máli sem hér er til úrlausnar. Þá verður stefnda ekki meinað að færa sönnur á þau atvik sem hann byggir á í þessu máli enda kveður 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 á um að dómur hafi fullt sönnunargildi um þau málsatvik er í honum greinir þar til hið gagnstæða er sannað. Verður framangreindum málsástæðum áfrýjanda því hafnað.

8 Áfrýjandi byggir á því að lán nr. 5381 og 5390 hafi verið lán í íslenskum krónum sem bundin hafi verið gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við þágildandi ákvæði 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi mótmælir þessu og telur lánin hafa verið lögmæt erlend lán.

9 Lánssamningum nr. 5381 og 5390 er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt viðauka við báða samningana óskaði áfrýjandi eftir því að lánin yrðu greidd inn á reikning í íslenskum krónum. Samkvæmt grein 2.4 í samningi nr. 5390 og framangreindum viðaukum við báða samninga heimilaði áfrýjandi einnig að reikningur í íslenskum krónum yrði skuldfærður fyrir afborgunum og vöxtum af lánunum. Þrátt fyrir þetta verður ekki fallist á það með afrýjanda að texti lánssamninganna taki af skarið um það hvort lánin hafi verið veitt í íslenskum krónum eða erlendri mynt en í því sambandi er einnig til þess að líta að lánssamningarnir hljóðuðu upp á „fjölmyntalán“ sem tilgreint var „að jafnvirði“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum auk þess sem kveðið var á um að lánin skyldu vera í þremur nánar tilgreindum myntum í ákveðnum hlutföllum. Í samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar verður því við mat á þessu atriði að líta til þess hvernig skuldbinding aðila samkvæmt samningunum var efnd og framkvæmd í raun.

10 Þótt áfrýjandi hefði sem fyrr greinir óskað eftir því að lánin yrðu greidd inn á reikning í íslenskum krónum var það ekki gert, heldur voru lánin greidd inn á gjaldeyrisreikninga áfrýjanda í þeim þremur myntum og í þeim hlutföllum er lánssamningarnir kváðu á um. Hvað varðar tvær myntir af þremur gekk viðkomandi innborgun beint upp í yfirdráttarskuld áfrýjanda á sömu gjaldeyrisreikningum. Fé í erlendum gjaldmiðlum skipti því um hendur þegar stefndi efndi aðalskyldu sína samkvæmt samningunum og er ekkert fram komið um að áfrýjandi hafi gert athugasemdir við þá ráðstöfun er hún fór fram. Af þeim gögnum um greiðslur af lánunum sem lögð hafa verið fram í málinu má jafnframt ráða að andvirði þess sem skuldfært var af reikningi áfrýjanda í íslenskum krónum var ráðstafað til kaupa á hinum umsömdu erlendu myntum og þeim síðan ráðstafað inn á lánin. Jafnframt var sami háttur hafður á þegar áfrýjandi tók á árinu 2011 ný lán í íslenskum krónum til uppgreiðslu lánanna.

11 Samkvæmt framangreindu fóru efndir aðila á meginskyldum sínum samkvæmt lánssamningum nr. 5381 og 5390 fram í hinum erlendu myntum sem þar voru tilgreindar. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að um lán í erlendum myntum hafi verið að ræða. Haggar það ekki þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi vísað á reikning í íslenskum krónum um bæði móttöku lánsfjárins og greiðslur af lánunum, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 12. nóvember 2015 í máli nr. 347/2015, 8. október 2015 í máli nr. 106/2015 og 24. maí 2018 í máli nr. 613/2017.

12 Lánssamningi aðila nr. 9900 er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Lánið var endurfjármagnað í tvígang, fyrst með láni nr. 12010, sem tekið var 9. janúar 2009, en með því var upphaflega lánið greitt upp miðað við uppgjörsdaginn 3. nóvember 2008, og síðan með láni nr. 12306, sem tekið var 4. mars 2011 en miðaðist við uppgjörsdaginn 25. október 2010.

13 Óumdeilt er að upphaflega lánið var í íslenskum krónum en bundið gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við þágildandi ákvæði 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Af því tilefni endurreiknaði stefndi lánið með vísan til laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001, sbr. 18. gr. þeirra laga. Samkvæmt þeim útreikningi nam framreiknuð inneign áfrýjanda hjá stefnda 394.401.574 krónum 25. október 2010 en það er sá dagur sem síðari endurfjármögnun lánsins miðaðist við. Sama dag var áfrýjanda veitt 25% höfuðstólslækkun á láninu, að fjárhæð 149.567.322 krónur, og var sú fjárhæð dregin frá inneigninni. Eftirstöðvar inneignarinnar, 244.834.252 krónur, voru síðan framreiknaðar til 12. desember 2011 en endurútreikningurinn var miðaður við þann dag. Námu þær þá 259.979.584 krónum og kom sú fjárhæð til lækkunar á eftirstöðvum láns nr. 12306. Stefndi byggir á því að hann hafi með þessum endurútreikningi leiðrétt lán nr. 9900 umfram það sem áfrýjandi ætti rétt á samkvæmt þeirri aðferð sem beitt var í dómi Hæstaréttar 2. febrúar 2017 í máli nr. 242/2016 og vísar því til stuðnings til útreikninga í bréfi sínu til áfrýjanda 9. maí 2017. Hafi því í raun engri viðbótarkröfu vegna mismunar á umsömdum vöxtum og almennum óverðtryggðum vöxtum samkvæmt 3. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 verið beint að áfrýjanda vegna láns nr. 9900, ólíkt því sem átti við í dómi Hæstaréttar 2. febrúar 2017 í máli nr. 242/2016 vegna láns nr. 4395.

14 Fjárkrafa áfrýjanda vegna láns nr. 9900, eins og hann setur hana fram í máli þessu, byggist hvorki á því að uppgjörsreglum laga nr. 151/2010 hafi verið ranglega beitt við framangreindan endurútreikning stefnda né á því að hann eigi endurgreiðslukröfu vegna þess að stefndi hafi við endurútreikninginn gert óréttmæta viðbótarkröfu vegna mismunar á umsömdum vöxtum og almennum óverðtryggðum vöxtum samkvæmt 3. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001. Þess í stað byggir áfrýjandi kröfu sína á því að stefnda beri að standa honum skil á almennum óverðtryggðum vöxtum af þeirri inneign sem myndaðist við endurútreikninginn í desember 2011, allt frá 9. janúar 2009. Hann telur inneign sína hafa numið 389.071.545 krónum á þeim degi, en frá henni dragist innborganir upp á samtals 409.546.906 krónur, sem sundurliðist í 149.567.322 krónur 25. október 2010 og 259.979.584 krónur 6. desember 2011. Stefnukrafa áfrýjanda samanstendur því einungis af ógreiddum almennum vöxtum af inneigninni að frádregnum framangreindum innborgunum. Gerir áfrýjandi aðallega kröfu um greiðslu 77.351.119 króna vegna vaxta frá 9. janúar 2009 til 5. júlí 2014 en til vara um greiðslu 66.790.201 krónu vegna vaxta frá sama degi til 6. desember 2011.

15 Samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 skal aðeins greiða almenna vexti af peningakröfu að það leiði af samningi, venju eða lögum. Vísar áfrýjandi í þessu sambandi til þess að af tilkynningu stefnda 6. desember 2011 um endurútreikning lánsins megi ráða að hann hafi framreiknað inneign áfrýjanda með almennum óverðtryggðum vöxtum. Í þessu felist að stefndi viðurkenni að áfrýjandi eigi rétt á almennum óverðtryggðum vöxtum af inneign sinni hverju sinni og hafi því komist á samningur á milli aðila þess efnis.

16 Samkvæmt framansögðu byggir áfrýjandi kröfu sína vegna láns nr. 9900 á því að hann eigi endurgreiðslukröfu vegna ofgreidds fjár, að hún hafi upp að vissu marki verið látin bera almenna óverðtryggða vexti við endurútreikning lánsins, en að hún skuli bera slíka vexti umfram það sem þar hafi verið lagt til grundvallar. Áfrýjandi hefur þó ekki fært að því nein rök að slíkir vextir hafi verið vanreiknaðir af hálfu stefnda við endurútreikning lánsins samkvæmt lögum eða venju. Þá verður ekki fallist á það með áfrýjanda að í endurútreikningi stefnda á láni nr. 9900 hafi falist loforð um að greiða almenna vexti af inneign áfrýjanda umfram það sem þar var gert. Verður því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að áfrýjandi eigi ekki frekari kröfur á hendur stefnda vegna uppgjörs láns nr. 9900.

17 Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

18 Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Innnes ehf., greiði stefnda, Landsbankanum hf., 1.000.000 króna í málskostnað fyrir Landsrétti.