411/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að börn hans og A yrðu tekin úr umráðum A og fengin honum með beinni aðfarargerð. Í úrskurði Landsréttar kom fram að börnunum væri haldið hér á landi á ólögmætan hátt af A í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. A bar því meðal annars við að 2. og 3. töluliður 12. gr. sömu laga stæðu því í vegi að krafa B yrði tekin til greina. Í niðurstöðu Landsréttar kom fram að fallist væri á niðurstöðu héraðsdóms um að ekki lægi fyrir alvarleg hætta á því að það myndi skaða börnin andlega eða líkamlega eða koma þeim á annan hátt í óbærilega stöðu ef fallist yrði á kröfu B í málinu og því væru skilyrði 2. töluliðar 12. gr. laganna ekki uppfyllt. Þá voru rakin markmið Haagsamningsins, sem lög nr. 160/1995 byggðu á, og tekið fram að A hefði ítrekað farið gegn þeim og þannig staðið með ólögmætum hætti í vegi fyrir því að B gæti rækt forsjárskyldur sínar gagnvart börnum sínum. Þrátt fyrir það væri það mat réttarins að eindregin afstaða eldri drengsins, sem hefði ítrekað komið fram að hans hálfu og yrði ekki skilin á annan veg en að hann væri andvígur því að vera afhentur B, vægi það þungt að rétt þætti í ljósi aðstæðna að beita heimild 3. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 og 2. mgr. 13. Haagsamningsins til að synja um afhendingu barns. Þar sem málatilbúnaður B hefði lotið að því að aðfarargerðin tæki sameiginlega til beggja barnanna og ekkert lægi fyrir um það hvort vilji hans stæði til þess að hún tæki aðeins til yngra barnsins, auk þess sem sú niðurstaða leiddi óhjákvæmilega til aðskilnaðar barnanna sem almennt teldist óæskilegur, var því synjað að hin umbeðna aðfarargerð færi fram.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 3. júlí 2020. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. júní 2020 í málinu nr. A[…]/2020 þar sem varnaraðila var heimilað að fá tvo syni málsaðila tekna úr umráðum sóknaraðila og afhenta sér með beinni aðfarargerð hafi sóknaraðili ekki áður fært þá til […]ar. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og hún sýknuð af kröfum varnaraðila. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Niðurstaða

4 Gerð er grein fyrir málavöxtum og röksemdum aðila í hinum kærða úrskurði. Eins og þar segir kom sóknaraðili með syni málsaðila til Íslands frá […], þar sem þau höfðu búið, í […] 2018 án samþykkis varnaraðila en foreldrarnir fóru þá sameiginlega með forsjá drengjanna. Með úrskurði Landsréttar 11. apríl 2019 í máli nr. 173/2019 var fallist á þá kröfu að drengirnir yrðu teknir úr umráðum sóknaraðila og þeir afhentir varnaraðila að tveimur mánuðum liðnum ef sóknaraðili hefði ekki áður fært þá til […]. Niðurstaða Landsréttar var reist á því að sóknaraðili héldi börnum málsaðila hér á landi með ólögmætum hætti fyrir varnaraðila í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995. Þá var því hafnað að nægjanlega brýnar ástæður, sem heimiluðu synjun á afhendingu barns á grundvelli 12. gr. laganna, lægju fyrir í málinu.

5 Á þessum tíma var rekið dómsmál nr. […] sem varnaraðili hafði höfðað gegn sóknaraðila fyrir héraðsdómi […] í […]. Þar gerði hann kröfu um að fara einn með forsjá drengjanna. Í málinu krafðist sóknaraðili aðallega forsjár yfir drengjunum en til vara að forsjáin yrði áfram sameiginleg en að drengirnir byggju hjá henni. Sóknaraðili brást við framangreindum úrskurði Landsréttar 11. apríl 2019 með því að ganga til samninga við varnaraðila um forsjá drengjanna, búsetu þeirra og umgengni. Í málinu liggur fyrir dómur héraðsdóms […] 22. maí 2019 í framangreindu máli sem er reistur á því samkomulagi. Samkvæmt dóminum skyldu drengirnir vera sameiginlega í forsjá aðila en hafa fasta búsetu hjá sóknaraðila til 11. ágúst 2019 en eftir það hjá varnaraðila. Enn fremur var þar mælt fyrir um umgengni málsaðila við drengina. Sérstaklega var þar kveðið á um að sóknaraðili bæri ábyrgð á því að drengirnir færu til og frá […] til umgengni og búsetu. Með þessari niðurstöðu var því ólögmæta ástandi aflétt, sem úrskurður Landsréttar 11. apríl 2019 laut að, og taldist vera drengjanna hér á landi í umsjá sóknaraðila því lögmæt til 12. ágúst 2019.

6 Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði kom sóknaraðili ekki með drengina til varnaraðila í […] 12. ágúst 2019 eins og henni bar samkvæmt framangreindum dómi héraðsdóms […]. Með því var drengjunum að nýju haldið hér á landi á ólögmætan hátt af sóknaraðila þannig að brotið var í bága við rétt varnaraðila sem forsjáraðila þeirra, sbr. 11. gr. laga nr. 160/1995. Af gögnum málsins verður ráðið að varnaraðili hafi að nýju höfðað mál fyrir héraðsdómi […], mál nr. […]. Fyrir liggur dómsúrlausn í því máli frá 16. október 2019 í íslenskri þýðingu þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði tímabundið falin forsjá drengjanna. Með annarri dómsúrlausn sama dómstóls 10. mars 2020, mál nr. […], var fallist á kröfu sóknaraðila um fullnustu fyrri dómsúrlausnarinnar með því að sóknaraðila var gert að afhenda varnaraðila drengina í síðasta lagi 24. mars 2020 í […] að viðlagðri sekt að fjárhæð […]. Af gögnum málsins má ráða að áfrýjunardómstóll, […], hefur heimilað kæru á þeirri úrlausn.

7 Miða verður tímamark 1. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 við þann dag er hið ólögmæta hald sóknaraðila hófst að nýju. Þar sem beiðni varnaraðila um afhendingu drengjanna var móttekin hjá héraðsdómi innan árs frá þeim tíma er ekki efni til að beita heimild sem þar er mælt fyrir um til að synja um afhendingu þeirra.

8 Drengirnir bjuggu í […] áður en sóknaraðili flutti með þá hingað til lands. Þá var eldri drengurinn […] ára og […]og sá yngri […]. Meðan þeir bjuggu í […] dvöldu þeir hjá varnaraðila aðra hverja viku eftir að málsaðilar skildu árið […]. Samkvæmt framlögðum gögnum mun varnaraðili nú búa í sama hverfi og fjölskyldan bjó áður, stutt frá leikskóla og grunnskóla sem drengirnir höfðu verið í. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á þá niðurstöðu hans að ekki liggi fyrir að alvarleg hætta sé á því að það muni skaða drengina andlega eða líkamlega eða koma þeim á annan hátt í óbærilega stöðu verði fallist á kröfu varnaraðila í málinu, sbr. 2. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995.

9 Samkvæmt 3. tölulið 12. gr. laganna er heimilt að synja um afhendingu barns ef barnið er andvígt afhendingu og hefur náð þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Eldri drengurinn er nú […] ára og […] mánaða og sá yngri […]. Við meðferð málsins í héraði fól héraðsdómari F sálfræðingi að kanna afstöðu þeirra í málinu. Hinn 7. maí 2020 ræddi sálfræðingurinn einslega við drengina um aðstæður þeirra og líðan sem og um viðhorf þeirra til búsetu og umgengni við foreldra.

10 Í skýrslu sálfræðingsins 14. maí 2020 kemur fram að eldri drengurinn hafi tjáð honum að hann sé mjög ánægður með að vera á Íslandi og að hann vilji „afdráttarlaust búa hjá móður sinni“. Hann kveðst vera mjög heppinn með stjúpa og ánægður með afa og ömmur, frænda og frænkur sem hann eigi nú mikið af. Hann vilji „alls ekki búa í […] hjá föður sínum“. Hann væri þó kannski til í að fara í heimsókn til hans en ekki á næstunni. Þá hefur sálfræðingurinn eftir drengnum að nú sé svo mikil reiði og spenna milli allra og að hann vilji að öllum deilum ljúki og að sátt náist um að hann megi búa hjá mömmu sinni. Þegar því verði lokið geti hann hugsað sér að heimsækja pabba sinn. Í skýrslunni hefur sálfræðingurinn eftir yngri drengnum að hann vilji „vera hjá mömmu á Íslandi“. Hann sé alveg til í að fara í heimsókn til pabba síns þegar foreldrarnir hætti að rífast.

11 Í samantekt sálfræðingsins um samtölin kemur fram að báðir drengirnir séu vel gerðir og beri merki um gott atlæti og góð uppeldisskilyrði. Þar segir að eldri drengurinn sé nokkuð neikvæður í garð föður síns, varnaraðila. Hafi hann lýst því að varnaraðili hafi verið neikvæður og skammað sig auk þess sem hann taki bróður sinn fram yfir sig. Hann sé ósáttur við deilu foreldranna og kenni varnaraðila um. Hann vilji vera hjá sóknaraðila og ekki fara í heimsókn til varnaraðila fyrr en deilunni ljúki og varnaraðili verði sáttur við að hann verði hjá sóknaraðila. Hins vegar sé yngri drengurinn mun jákvæðari í garð varnaraðila. Hann sé þó greinilega mjög hændur að móður sinni og líki mjög vel við stjúpa sinn og […]. Hann taki af öll tvímæli um hvar hann vilji búa þó að hann sé tilbúinn til að heimsækja varnaraðila í […].

12 Framangreind afstaða eldri drengsins er í samræmi við upplýsingar sem liggja fyrir í málinu um viðhorf hans skömmu eftir að hann kom til Íslands árið 2018 og sem hann hefur síðar áréttað. Hann hefur því ítrekað lýst vilja sínum til þess að vera hér á landi hjá móður sinni, þar sem hann finnur til öryggis, og að hann sé mótfallinn því að fara til […] til varnaraðila. Þá hefur hann einnig lýst því að varnaraðili hafi átt það til að niðurlægja hann og að hann hafi slegið til hans. Greindi hann meðal annars frá því í viðtölum við félagsráðgjafa velferðarsviðs […] og við skýrslutöku í Barnahúsi sem fór fram 21. desember 2018 á grundvelli 9. gr. og 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá fær sú lýsing ákveðna stoð í frásögn yngri drengsins um samskipti varnaraðila við eldri drenginn.

13 Afstaða drengsins sem að framan greinir verður ekki skilin á annan veg en að hann sé andvígur því að vera afhentur til […]. Þó að sú afstaða kunni að einhverju leyti að helgast af áhrifum sem sóknaraðili hefur haft á drenginn verður ekki fram hjá því litið að lýsingar hans bera einnig með sér að árekstrar hafi orðið í samskiptum hans við varnaraðila sem valda því að hann finnur til óöryggis gagnvart honum. Á afstaða hans í málinu vafalaust að hluta rætur í upplifun hans af þessum samskiptum auk þess sem honum líkar greinilega vel við þær aðstæður sem hann býr við á Íslandi. Miðað við það sem fyrir liggur um þroska drengsins og í ljósi aldurs hans er nú rétt að gefa afstöðu hans að þessu leyti sérstakan gaum. Er það í samræmi við þá áherslu við þróun réttinda barna að líta á þau sem sjálfstæða einstaklinga með eigin réttindi, sbr. meðal annars sjónarmið sem koma fram í dómi Hæstaréttar Íslands 10. mars 2020 í málinu nr. 58/2019. Af því leiðir að ekki ber einungis að veita þeim tækifæri til að tjá sig um hagsmunamál sín heldur verður einnig að hlusta á þau og taka réttmætt tillit til afstöðu þeirra eftir því sem aldur þeirra og þroski leyfir. Má í því sambandi meðal annars vísa til þess sem kveðið er á um í 1. mgr. 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem lögfestur hefur verið hér á landi með lögum nr. 19/2013.

14 Ísland og […] eru aðilar að samningi um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980 (Haagsamningurinn), en fyrrgreindum lögum nr. 160/1995 er meðal annars ætlað að mæta þjóðréttarlegum skuldbindingum samningsins. Markmið hans eru að börnum, sem flutt hafa verið með ólögmætum hætti til aðildarríkis samningsins eða er haldið þar á ólögmætan hátt, sé skilað með skjótum hætti þangað sem þau voru áður búsett, þannig að sem fyrst sé komið á lögmætu ástandi með tilliti til forsjárréttar foreldris. Sóknaraðili hefur nú ítrekað farið gegn þessum markmiðum og þannig staðið með ólögmætum hætti í vegi fyrir því að varnaraðili geti rækt forsjárskyldur sínar gagnvart sonum sínum. Þrátt fyrir það vegur eindregin andstaða eldri drengsins við afhendingu til […], sem hefur ítrekað komið fram af hans hálfu, það þungt að mati réttarins að rétt þykir í ljósi aðstæðna að beita þeirri heimild, sem mælt er fyrir um í 3. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995 og 2. mgr. 13. gr. Haagsamningsins, til að synja um afhendingu barns.

15 Krafa varnaraðila samkvæmt aðfararbeiðni laut að því að báðir drengirnir yrðu teknir úr umráðum sóknaraðila og afhentir varnaðila eða öðrum aðila sem varnaraðili setti í sinn stað. Fyrir Landsrétti krefst varnaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar þar sem varnaraðila var heimilað að fá báða drengina tekna úr umráðum sóknaraðila og afhenta sér með beinni aðfarargerð að liðnum tveimur mánuðum frá uppsögu úrskurðarins ef sóknaraðili færði ekki drengina áður til […]. Máltilbúnaður varnaraðila hefur því miðað að því að aðfarargerðin taki sameiginlega til þeirra. Ekkert liggur fyrir um það hvort vilji varnaraðila standi til þess að gerðin taki aðeins til yngri drengsins. Sú niðurstaða leiddi óhjákvæmilega til aðskilnaðar bræðranna sem almennt telst óæskilegur. Málatilbúnaður varnaraðila hefur ekki gefið tilefni til þess að fjalla um málið út frá því. Í þessu ljósi og með vísan til 3. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 ber að synja um að hin umbeðna aðfarargerð fari fram í samræmi við kröfu varnaraðila. Þessi niðurstaða felur einungis í sér synjun um að valdi verði beitt til að koma á lögmætu ástandi í samræmi við þau réttindi, sem varnaraðila hefur verið aftrað að neyta, en haggar í engu efni þeirra dómsúrlausna gengið hafa um þau.

16 Í ljósi atvika og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem hér á við samkvæmt 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995, þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður á báðum dómstigum. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila vegna reksturs málsins í héraði og fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Kröfu varnaraðila, B, um að fá syni hans og sóknaraðila, A, afhenta sér með beinni aðfarargerð er hafnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.