455/2018

Útdráttur

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem máli ákæruvaldsins gegn X, sem áður hafði sætt álagi skattyfirvalda vegna sömu brota, var vísað frá dómi þar eð hin tvíþætta málsmeðferð færi í bága við 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf F-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 17. maí 2018, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2018 í málinu nr. S[…]/2014 þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í tlið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4 Skattrannsóknarstjóri ríkisins hóf rannsókn á tekjuskattskilum varnaraðila 30. nóvember 2010. Gaf varnaraðili skýrslu 1. mars 2011 og tekin var skýrsla af endurskoðendum sem komu að gerð skattframtala hans 14. og 29. mars sama ár. Að fram komnum athugasemdum varnaraðila 17. ágúst 2011 lauk skattrannsóknarstjóri rannsókn sinni með skýrslu 13. október sama ár. Degi síðar var mál varnaraðila sent ríkisskattstjóra til meðferðar samkvæmt 6. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. 5 Ríkisskattstjóri boðaði endurákvörðun álagðra gjalda varnaraðila með bréfi 15. maí 2012. Varnaraðili mun hafa mótmælt fyrirhuguðum breytingum 28. júní sama ár. Með úrskurði 23. júlí 2012 endurákvarðaði ríkisskattstjóri opinber gjöld varnaraðila gjaldárin 2007 til 2009 auk þess sem hann bætti 25% álagi á vantalda skattstofna samkvæmt heimild í 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003.

6 Varnaraðili skaut úrskurði ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar með kæru 22. október 2012. Í úrskurði 30. desember 2013 féllst nefndin á kröfu varnaraðila um frádrátt kostnaðar við uppgjör afleiðusamninga en staðfesti niðurstöðu ríkisskattstjóra að öðru leyti.

7 Með bréfi 14. september 2012 beindi skattrannsóknarstjóri máli varnaraðila til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara samkvæmt lögum nr. 135/2008. Bréfinu fylgdi fyrrgreind skýrsla skattrannsóknarstjóra ásamt fylgiskjölum. Hóf sérstakur saksóknari rannsókn 5. september 2013 með skýrslutöku af varnaraðila. Að auki var 25. sama mánaðar tekin skýrsla af endurskoðanda sem áður hafði gefið skýrslu hjá skattrannsóknarstjóra.

8 Mál þetta var höfðað á hendur varnaraðila með ákæru sérstaks saksóknara 27. júní 2014, sem birt var varnaraðila sjö vikum síðar, fyrir brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, og þingfest 19. ágúst 2014. Í þinghaldi þann dag var bókuð ákvörðun dómara málsins um að fresta því í ótiltekinn tíma vegna íslensks máls sem þá var rekið fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Lá fyrir að þar myndi reyna á svipuð álitaefni og þau sem um ræðir í þessu máli og varnaraðili telur að leiða eigi til frávísunar þess frá héraðsdómi. Héldu kærendur því nánar tiltekið fram að þeir hefðu verið saksóttir tvisvar fyrir sama brot með álagningu viðbótarálags á skatta og í framhaldinu höfðun refsimáls í andstöðu við 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Féllst dómstóllinn með dómi 18. maí 2017 í máli J-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef og fleiri gegn Íslandi á sjónarmið kærenda. Mál þetta var ekki tekið fyrir að nýju fyrr en 13. desember 2017 og gerði varnaraðili þá kröfu um að því yrði vísað frá dómi. Munnlegur málflutningur um frávísunarkröfuna fór fram 23. mars 2018 og var úrskurður kveðinn upp 25. apríl sama ár þar sem fallist var á hana. Sá úrskurður var ómerktur með úrskurði Landsréttar 9. maí 2018 og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný. Var málið flutt að nýju fyrir héraðsdómi 17. maí sama ár og fallist á frávísunarkröfu varnaraðila með hinum kærða úrskurði.

Niðurstaða

9 Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu skal, eins og segir í íslenskri þýðingu málsgreinarinnar, enginn sæta lögsókn eða refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hefur þegar verið sýknaður af eða sakfelldur um með lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. 10 Svo sem greinir í úrskurði héraðsdóms og með vísan til dóms Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr. 283/2016, þar sem stuðst var við dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, verður lagt til grundvallar að meðferð máls varnaraðila hjá skattyfirvöldum og beiting stjórnsýsluviðurlaga í formi álags á vantalda skattstofna, sem vísað er til hér að framan, hafi verið sakamál í skilningi 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans og enn fremur að með rekstri þess annars vegar og rannsókn sérstaks saksóknara, ákæru og málsmeðferð fyrir héraðsdómi hins vegar hafi verið rekin tvö aðskilin mál á hendur varnaraðila vegna sama brots í skilningi ákvæðisins.

11 Þó að litið hafi verið svo á að sú regla mannréttindasáttmálans, sem hér reynir á og nefnd hefur verið ne bisin idem, standi því ekki í vegi að fjallað sé um sama brot annars vegar hjá skattyfirvöldum, sem leitt getur til endurákvörðunar skatta og beitingar álags, og hins vegar fyrir dómstólum í sakamáli, sem leitt getur til refsingar vegna sömu eða sambærilegra atvika, er ljóst að ákveðnum skilyrðum þarf að vera fullnægt svo að ekki sé með því fyrirkomulagi brotið gegn reglunni. Svo sem fram kemur í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í málinu A og B gegn Noregi frá 15. nóvember 2016 og Hæstiréttur studdist meðal annars við í framangreindum dómi sínum þarf rekstur málanna tveggja að vera nægilega tengdur að efni til og í tíma til að úr verði samþætt heild, allt í því skyni að meðalhófs sé gætt og hin samþætta málsmeðferð leggi ekki óhóflegar byrðar á viðkomandi. Við mat á því hvort málsmeðferð teljist nægilega samþætt að efni til beri í fyrsta lagi að líta til þess hvort meðferð seinna málsins hafi verið til fyllingar eða viðbótar meðferð hins fyrra, í öðru lagi hvort hin tvíþætta málsmeðferð hafi verið fyrirsjáanleg afleiðing þeirrar háttsemi sem um ræðir, í þriðja lagi hvort leitast hafi verið við af fremsta megni að forðast endurtekna öflun og mat sönnunargagna og í fjórða lagi hvort í síðari málsmeðferðinni hafi verið tekið tillit til þeirra viðurlaga sem áður voru á lögð. Við mat á því hvort rekstur málanna teljist nægilega samþættur í tíma sé ekki gerð krafa um að meðferð beggja mála hafi farið fram samhliða frá upphafi til enda en þó þurfi tímaleg tengsl að vera nægilega náin til að koma í veg fyrir óhóflegt óhagræði, óvissu og tafir vegna málareksturs sem dregst yfir lengri tíma. Jafnframt var því slegið föstu að þrátt fyrir að orðalag ákvæðisins gæfi til kynna að um endanlega ákvörðun þyrfti að vera að ræða í fyrra málinu, en það hefur í framkvæmd mannréttindadómstólsins verið metið með tilliti til þess hvort kæru eða málshöfðunarfrestir séu liðnir, væri í málum af þessu tagi ekki nauðsynlegt að taka afstöðu til þess hvort eða hvenær ákvörðun væri orðin endanleg þar sem það hefði ekki áhrif á mat á því hvort nægileg tengsl, í framangreindum skilningi, væru á milli meðferðar málanna.

12 Við mat á efnislegum tengslum mála varnaraðila er til þess að líta að þau viðurlög sem honum var gert að sæta hjá skattyfirvöldum og sem standa fyrir dyrum, verði hann sakfelldur í sakamálinu fyrir dómstólum, voru fyrirsjáanleg sem úrræði samkvæmt íslenskum rétti vegna brota á skattalögum. Þá hafði varnaraðili á öllum stigum málsins vitneskju frá skattyfirvöldum um í hvaða farveg mál hans væru lögð. Jafnframt leiðir af 109. gr. laga nr. 90/2003 að við ákvörðun refsingar í sakamálinu skuli tillit tekið til þess álags sem varnaraðili hefur sætt hjá skattyfirvöldum.

13 Í framangreindum dómi Hæstaréttar 21. september 2017, þar sem reyndi á málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 90/2003, var lagt til grundvallar að hvað hina lagalegu umgjörð varðaði hefði sakamálið verið til fyllingar eða viðbótar málsmeðferð skattyfirvalda að efni til. Því var jafnframt slegið föstu að það gæti verið hluti af efnislega samþættri málsmeðferð sem stæðist kröfur 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmálann þegar rannsókn lögreglu byggist á rannsókn skattrannsóknarstjóra en nauðsynlegt reynist að afla viðbótargagna um einhverja þætti máls, sem ekki hafa verið rannsakaðir nægilega af skattyfirvöldum. Þá yrði ekki séð að sú rannsókn sem sérstakur saksóknari ákvað að ráðast í hefði verið ónauðsynleg endurtekning fyrri málsmeðferðar, heldur hefði verið um að ræða rekstur tveggja aðskilinna mála sem mynduðu að efni til eina samþætta heild. Að virtum gögnum þessa máls þykir mega leggja til grundvallar að sama aðstaða sé að þessu leyti uppi í því.

14 Með vísan til þess sem að framan er rakið telst fullnægt skilyrðinu um nauðsynlega efnislega samþættingu mála varnaraðila hjá annars vegar skattyfirvöldum og hins vegar ákæruvaldi og dómstólum.

15 Við úrlausn um það hvort skilyrðinu um samþættingu í tíma hafi verið fullnægt við rekstur mála skattyfirvalda og ákæruvalds á hendur varnaraðila er áréttað það markmið þess að tryggja að skattþegninn sem í hlut á sé ekki settur í óþarfa óvissu og tafir vegna málareksturs sem dregst í lengri tíma. Þá þarf að leggja mat á framvindu málsmeðferðar út frá viðmiðum samkvæmt dómum Mannréttindadómstóls Evrópu í máli J-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef og fleiri gegn Íslandi og A og B gegn Noregi og dómi Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr. 283/2016 sem áður er getið. Var skilyrðinu um nægjanlega samþættingu í tíma talið fullnægt í seinni málunum tveimur en ekki í því fyrstnefnda.

16 Heildartími sem rekstur beggja mála varnaraðila hefur þegar tekið er sjö ár og fimm mánuður og er þá miðað við tímann frá því skattrannsóknarstjóri hóf rannsókn sína 30. nóvember 2010 þar til hinn kærði úrskurður um frávísun málsins var kveðinn upp 17. maí 2018. Er hér og til þess að líta að frestun á málsmeðferð, meðal annars á meðan beðið var dóms mannréttindadómstólsins í máli J-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef og fleiri, frá 19. ágúst 2014 til 13. desember 2017, getur ekki talist vera á ábyrgð varnaraðila.

17 Frá uppkvaðningu úrskurðar yfirskattanefndar þar til ákæra var gefin út 27. júní 2014 liðu rétt tæpir sex mánuðir og við það verður að miða að ekki hafi verið hafist handa við að birta varnaraðila ákæruna fyrr en 12. ágúst sama ár.

18 Þegar virtur er sá tími sem rekstur mála varnaraðila var samhliða hjá skattyfirvöldum og lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum kemur í ljós að málin voru rekin samhliða í tæpa fjóra mánuði, það er frá 5. september 2013 þegar varnaraðili gaf fyrst skýrslu sem sakborningur hjá sérstökum saksóknara til 30. desember sama ár þegar úrskurður yfirskattanefndar var kveðinn upp. Stafar þessi skörun einvörðungu af því að varnaraðili nýtti sér rétt sinn til að kæra úrskurð ríkisskattstjóra frá 23. júlí 2012 til nefndarinnar, sem kvað upp úrskurð 14 mánuðum eftir að kæran barst henni. Þá hefur sakamálið verið rekið eitt og sér frá 30. desember 2013.

19 Í ljósi heildarmats allra tímaþátta, en jafnframt með sérstakri vísan til þess sem rakið er hér að framan um einstaka þætti, sbr. enn fremur úrskurð Landsréttar 15. maí 2018 í máli nr. 227/2018, er á það fallist með varnaraðila að skilyrðinu um nauðsynlega samþættingu í tíma hafi ekki verið fullnægt við rekstur mála hans hjá skattyfirvöldum annars vegar og ákæruvaldi og dómstólum hins vegar. Samkvæmt því hefur með rekstri málanna verið brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmálans, sbr. lög nr. 62/1994. Af því leiðir að staðfesta ber hinn kærða úrskurð.

20 Samkvæmt 3. mgr. 237. gr. laga nr. 88/2008 verður kærumálskostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila, H-kk-ef J-kk-ef lögmanns, sem ákveðin verða að teknu tilliti til virðisaukaskatts svo sem í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Allur kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila, H-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 496.000 krónur.

G-kk-nf S-x-x M-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.