123/2018

Útdráttur

Aðilar deildu um hluta landamerkja jarðanna Hrólfsstaða og Sellands á Fljótdalshéraði, sem áður tilheyrðu jörðunum Fossvöllum og Hauksstöðum. Í málinu lágu fyrir fjögur þinglýst landamerkjabréf, hið elsta fyrir Hauksstaði frá 1883, næst fyrir Fossvelli frá 1884 og loks bréf fyrir hvora jörð frá 1921. Laut ágreiningurinn að því hvernig skýra bæri hin þinglýstu landamerkjabréf, nánar tiltekið hvaða þýðingu það hefði að Deildarfoss væri getið á merkjum jarðanna í landamerkjabréfi fyrir Hauksstaði frá 1883 en ekki í yngri landamerkjabréfum. Þá var deilt um þýðingu örnefnisins Illalækjaróss eða Illalækjargilsóss og staðsetningu þess, þ.e. hvort um væri að ræða farveg Illalækjar eða hvort örnefnið ós vísaði til upptaka lækjarins eða þess staðar þar sem lækurinn félli í Jökulsá. Í dómi Landsréttar kom fram að ekki yrði litið framhjá skýru orðalagi í þinglýstum landamerkjabréfum jarðanna Hauksstaða og Fossvalla frá 1921 um að merki milli jarðanna lægju úr Illalækjarósi eða Illalækjargilsósi „við Jökulsá“ auk þess sem vitnisburðir í málinu styddu þá niðurstöðu. Var því við það miðað að um væri að ræða þann stað sem Illilækur félli í Jökulsá enda væri sú skýring jafnframt í samræmi við almenna málnotkun. Hvað varðaði landamerki jarðanna kom fram að enga skýringu væri að finna í gögnum málsins á því að kennileitisins Deildarfoss væri ekki getið í merkjalýsingu í landamerkjabréfi Fossvalla frá 1884, sem hefði verið í bréfi Hauksstaða ári fyrr. Landamerkjabréf væri í eðli sínu samningur væri það samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða um þau atriði sem þeir hefðu forræði á að ráðstafa með löggerningi, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 547/2012. Síðari tíma heimildir sem B vísaði til í málinu til stuðnings því að Deildarfoss hefði legið á merkjum fengju ekki haggað því að samkvæmt þinglýstum landamerkjabréfum beggja jarða frá 1921 lægju merkin úr Illalækjarósi eða Illalækjargilsósi við Jökulsá í mitt Búrfell. Var lagt til grundvallar að eigi síðar en við undirritun landamerkjabréfa fyrir Fossvelli og Hauksstaði 1921 hafi tekist samningur á milli eigenda jarðanna um hvar mörk þeirra skyldu liggja. Var því talið ósannað að Deildarfoss lægi á merkjum jarðanna Sellands og Hrólfsstaða.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi, Bláfeldur ehf., skaut málinu til Landsréttar með áfrýjunarstefnu 25. janúar 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Austurlands 15. nóvember 2017 í málinu nr. E89/2016. Aðaláfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Hrólfsstaða og Sellands séu aðallega þessi: Frá Jökulsá á Dal þar sem Illagilslækur fellur í ána, hnit 702625 – 552558, hér eftir (L06), upp með Illagilslæk að hniti 702535,6 – 553014,9, hér eftir (L07), þaðan í beinni línu um Deildarfoss, hnit 702095,5 – 553156,1, hér eftir (L05), í mitt Búrfell við hnit 699801 – 553892, hér eftir (L03), þaðan í beina stefnu á Laxárdalshnjúk, hnit 695479 – 557509, hér eftir (L02), og þaðan í Beinavörðu, hnit 690158 – 562389, hér eftir (L01).

Fyrsta varakrafa aðaláfrýjanda er að viðurkennt verði að landamerki framangreindra jarða séu eftirfarandi: Frá Jökulsá á Dal þar sem Illagilslækur fellur í ána (L06), upp með Illagilslæk að hniti (L07), þaðan í beinni línu í Deildarfoss (L05), þaðan ráði Deildarlækur að lækjarmótum við hnit 701353,7 – 553249,5, hér eftir (L04), þaðan í beina línu í mitt Búrfell (L03), þaðan í beina stefnu á Laxárdalshnjúk (L02) og þaðan í Beinavörðu (L01).

Önnur varakrafa aðaláfrýjanda er að viðurkennt verði að landamerki framangreindra jarða séu eftirfarandi: Frá Jökulsá á Dal þar sem Illagilslækur fellur í ána (L06), í Deildarfoss (L05), þaðan ráði Deildarlækur að lækjarmótum (L04), þaðan í beina línu í mitt Búrfell (L03), þaðan í beina stefnu á Laxárdalshnjúk (L02) og þaðan í Beinavörðu (L01).

Þriðja varakrafa aðaláfrýjanda er að viðurkennt verði að landamerki framangreindra jarða séu eftirfarandi: Frá Jökulsá á Dal þar sem Illagilslækur fellur í ána (L06), í beina línu í Deildarfoss (L05), þaðan í beina línu í mitt Búrfell (L03), þaðan í beina stefnu á Laxárdalshnjúk (L02) og þaðan í Beinavörðu (L01).

Fjórða varakrafa aðaláfrýjanda er að viðurkennt verði að landamerki framangreindra jarða séu eftirfarandi: Frá Jökulsá á Dal þar sem Illagilslækur fellur í ána (L06), eftir girðingu neðan þjóðvegar í hnit 702597,387 – 552576,835, upp að hniti 702509,694 – 552698,808, og þaðan meðfram þjóðvegi í hnit 702597,387 – 552576,835, þar sem línan sker línu milli þess staðar þar sem Illagilslækur fellur í Jökulsá á Dal (L06) í mitt Búrfell (L03). Frá þeim stað liggi merki í mitt Búrfell (L03), þaðan í beina stefnu á Laxárdalshnjúk (L02) og í Beinavörðu (L01).

Auk framangreinds krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti úr hendi gagnáfrýjanda. Austurlands til Landsréttar fyrir sitt leyti 11. apríl 2018. Hún krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um landamerki milli Hrólfsstaða og Sellands. Þá krefst hún þess að fjórðu varakröfu aðaláfrýjanda verði vísað frá dómi. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti úr hendi aðaláfrýjanda.

3 Dómendur í málinu gengu á vettvang 5. september 2018.

Málsatvik og helstu ágreiningsefni

4 Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið er í málinu deilt um hluta landamerkja jarðanna Sellands og Hrólfsstaða á Fljótsdalshéraði, sem áður tilheyrðu jörðunum Fossvöllum og Hauksstöðum. Um mörk jarðanna liggja fyrir fjögur þinglýst landamerkjabréf, hið elsta fyrir Hauksstaði frá 1883, næst fyrir Fossvelli frá 1884 og loks bréf fyrir hvora jörð frá 1921. Í þremur yngstu bréfunum eru merkin sögð liggja frá Illalækjarósi í mitt Búrfell, án þess að getið sé frekari kennileita á þeirri línu. Í elsta bréfinu, Hauksstaðabréfi frá 1883, er merkjum hins vegar lýst frá Illalækjarósi í Deildarfoss og þaðan í Búrfell.

5 Aðila greinir á um hvernig skýra beri hin þinglýstu landamerkjabréf, nánar tiltekið hvaða þýðingu það hafi að Deildarfoss sé getið í bréfinu fyrir Hauksstaði frá 1883 en ekki í síðari bréfum frá 1874 og 1921. Þá er deilt um þýðingu örnefnisins Illalækjaróss eða Illalækjargilsóss og staðsetningu hans.

Niðurstaða

6 Um Illalækjarós eða Illalækjargilsós er af hálfu aðaláfrýjanda vísað til sóknarlýsingar sem Þ-kk-nf Á-kk-nf prestur í Hofteigi ritaði fyrir Hofteigssókn árið 1874. Þar er landamerkjum jarðanna Hauksstaða og Fossvalla á ágreiningssvæðinu lýst svo: „… þaðan suðvestur í Miklafell og Búrfell, þá beint til suðurs í Deildarfoss og sömu stefnu í Illalækjarós sem fellur í Jökulsá og skiptir landi milli Hauksstaða í Hofteigssókn og Fossvalla í Kirkjubæjarsókn.“ Er á því byggt að af þessu verði ráðið að örnefnið Illalækjarós hafi haft þá merkingu að vera farvegur Illalækjar eða Illagilslækjar, jafnvel lækurinn sjálfur. Þá hafi örnefnið ós vísað til upptaka lækjarins, en líklegt sé að kvísl hafi tekið sig út úr Deildarlæk nærri Deildarfossi. Aðalkrafa aðaláfrýjanda er við það miðuð að markalína á milli jarðanna verði dregin frá Jökulsá á Dal þar sem Illagilslækur fellur í ána, við hnit L06, upp með Illagilslæk að þeim stað þar sem Búrfell verði fyrst sýnilegt frá læknum, eða við hnit L07, þaðan í beinni línu yfir Deildarfoss, við hnit L05, í mitt Búrfell, við hnit L03. Fyrsta varakrafa aðaláfrýjanda er miðuð við að markalínan verði dregin með sama hætti frá Jökulsá að Deildarfossi, en fylgi síðan Deildarlæk að lækjarmótum, við hnit L04, og þaðan beina línu í mitt Búrfell. arósi eða Illalækjargilsósi „við Jökulsá“. Þá er Illalækjarós eða Illalækjargilsós ekki að finna í örnefnaskrám um mörk jarðanna, sem liggja fyrir í málinu og munu hafa verið unnar á öndverðum sjöunda áratug síðustu aldar. Þar eru á hinn bóginn tilgreind örnefnin Illilækur og Illalækjargil. Vitni sem gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi könnuðust heldur ekki við þá orðskýringu að ós merki vatnsfall, utan P-kk-nf P-kk-nf sem taldi ós hafa getað merkt stutt rennsli eða stuttan læk að fornu. Spurð um örnefnið Illalækjarós lýstu vitni því ýmist sem þeim stað þar sem Illagilslækur fellur niður í Illagil eða þar sem lækurinn fellur í Jökulsá, það er við hnit L06. Verður við það miðað, enda er sú skýring jafnramt í samræmi við almenna málnotkun, eins og í héraðsdómi greinir. Samkvæmt framangreindu ber að sýkna gagnáfrýjanda af aðalkröfu og fyrstu varakröfu aðaláfrýjanda.

8 Víkur þá að því álitaefni hvort Deildarfoss liggi á merkjum. Í niðurstöðu héraðsdóms var til þess vísað að þrjú yngstu landamerkjabréfin væru samþýðanleg um merki milli Jökulsár á Dal og Búrfells og skyldu þau því ganga framar elsta bréfinu frá 1883. Því væri ósannað að Deildarfoss hefði verið á landamerkjum jarðanna, a.m.k. frá undirritun landamerkjabréfa Fossvalla og Hauksstaða árið 1921.

9 Af hálfu aðaláfrýjanda er á því byggt að héraðsdómari hafi ekki lagt heildstætt mat á misræmi í lýsingum landamerkjabréfanna. Ástæða þess að Deildarfoss sé getið sem merkis í landamerkjabréfi fyrir Hauksstaði frá 1883 en ekki í landamerkjabréfi fyrir Fossvelli frá 1884, og í síðari bréfum frá 1921, sé einfaldlega sú að lýsing landamerkja sé þar misnákvæm. Því til stuðnings er vísað til mismunandi orðalags og lýsingar kennileita í bréfunum að öðru leyti. Þá er vísað til ýmissa heimilda sem taldar eru styðja það að merki jarðanna hafi legið um Deildarfoss, svo sem fyrrnefndrar sóknarlýsingar Hofteigsprestakalls og örnefnalýsinga, umfjöllunar í ritinu Sveitir og jarðir í Múlaþingi 1974 og 1995, byggingarbréfa fyrir Selland 1984 og 1988, landakort sem einkum sýna hreppamörk og ýmis gögn um vinnu við skýringu hreppamarka um 1990.

10 Af þeim gögnum sem aðaláfrýjandi vísar til er helst að horfa til byggingarbréfa fyrir Selland sem þáverandi eigendur jarðarinnar, S-kk-nf G-kk-nf og S-kvk-nf S-kvk-nf, rituðu undir 1984 og 1985. Í bréfunum eru landamerki við Hauksstaði sögð vera: „Úr Illalækjarósi við Jökulsá, í Deildarfoss, þaðan í mitt Búrfell.“ Með síðara bréfinu var J-kk-þgf H-kk-þgf J-kk-þgf og Í-kvk-þgf D-kvk-þgf R-kvk-þgf heimiluð ábúð á jörðinni, en þau eignuðust síðan jörðina með afsali í apríl 1992. Í afsalinu, sem S-kk-nf og S-kvk-nf rita undir sem fyrr, er tilgreint að landamerki jarðarinnar séu svo sem segi í landamerkjaskrá NorðurMúlasýslu „og eru þau ágreiningslaus“. Þessar síðari tíma heimildir um mörk jarðanna eru því misvísandi.

11 Í hinum áfrýjaða dómi er rakið hverjir rituðu undir landamerkjabréfin fjögur fyrir jarðirnar Fossvelli og Hauksstaði. Eins og þar kemur fram voru bréfin undirrituð af Óumdeilt er að þessir menn voru til þess bærir að ráðstafa landi Hauksstaða. Eins og réttilega greinir í héraðsdómi hefur aðaláfrýjandi ekki heldur fært viðhlítandi rök fyrir því að í stöðu Fossvalla sem kristfjáreignar hafi falist að hreppnum hafi verið óheimilt að semja um mörk jarðarinnar.

12 Enga skýringu er að finna í gögnum málsins á því að kennileitisins Deildarfoss var ekki getið í merkjalýsingu í landamerkjabréfi Fossvalla frá 1884, sem verið hafði í bréfi fyrir Hauksstaði ári fyrr. Ekkert verður fullyrt um hvort um mistök hafi verið að ræða eða hvort ætlunin hafi verið að breyta merkjum jarðanna. Hins vegar verður að ætla að þeim sem rituðu undir landamerkjabréf fyrir jarðirnar árið 1921 hafi verið kunnugt um fyrri bréf og að þau væru misvísandi að þessu leyti. Er jafnframt til þess að líta að þegar síðari bréfin tvö voru undirrituð var skammt liðið frá gildistöku laga nr. 41/1919, um landamerki o.fl., en samkvæmt 1. mgr. 2. gr. þeirra laga skal eigandi lands eða fyrirsvarsmaður gera glöggva skrá um landamerki eins og hann veit þau réttust. Þá merkjalýsingu skal hann sýna hverjum þeim sem land á til móts við hann, eða fyrirsvarsmanni hans, og skulu þeir rita samþykki sitt á merkjaskrána nema þeir telji hana ranga, enda skal þess þá getið ef einhver þeirra vill ekki samþykkja hana. Að þessu loknu skal merkjaskrá afhent til þinglýsingar.

13 Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 26. september 2013 í máli nr. 547/2012 er landamerkjabréf í eðli sínu samningur ef það er samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða um þau atriði sem þeir hafa forræði á að ráðstafa með löggerningi. Þau gögn sem aðaláfrýjandi vísar til í málinu til stuðnings því að Deildarfoss hafi legið á merkjum fá ekki haggað því að samkvæmt þinglýstum landamerkjabréfum frá 1921 liggja merkin úr Illalækjarósi eða Illalækjargilsósi við Jökulsá í mitt Búrfell. Ætla verður að það hefði verið tilgreint með skýrum hætti í bréfunum ef markalínan hefði átt að liggja í sveig frá Illalækjargilsósi norðvestur að Deildarfossi og þaðan í Búrfell, eins og aðaláfrýjandi heldur fram í málinu. Þá var tekið fram í niðurlagi bréfsins fyrir Hauksstaði að „allir aðiljar hafa undirskrifað landamerkin ágreiningslaus“.

14 Samkvæmt framangreindu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður lagt til grundvallar að eigi síðar en við undirritun landamerkjabréfa fyrir Fossvelli og Hauksstaði 1921 hafi tekist samningur á milli eigenda jarðanna um hvar mörk þeirra skyldu liggja. Er því ósannað að Deildarfoss liggi á landamerkjum jarðanna Sellands og Hrólfsstaða. Ber því að sýkna gagnáfrýjanda af annarri og þriðju varakröfu aðaláfrýjanda.

15 Fjórða varakrafa aðaláfrýjanda er við það miðuð að hann hafi eignast fyrir hefð landsvæði frá Jökulsá á Dal við hnit L06 eftir girðingu sem reist var neðan þjóðvegar um 1974. Aðaláfrýjandi hafði ekki uppi dómkröfu í þessa veru við meðferð málsins í héraði, en byggði allt að einu á sömu röksemdum til stuðnings öðrum kröfum. Með

16 Samkvæmt öllu framangreindu er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um landamerki jarðanna Sellands og Hrólfsstaða á Fljótsdalshéraði. Í því felst jafnframt að aðaláfrýjanda verður gert að fjarlægja girðingu í landi Sellands, eins og nánar greinir í dómsorði.

17 Staðfest er ákvæði héraðsdóms um málskostnað. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður um viðurkenningu landamerkja milli Sellands, landanúmer 156874, jarðar gagnafrýjanda R-kvk-ef R-kvk-ef, og Hrólfsstaða, landanúmer 156905, jarðar aðaláfrýjanda Bláfelds ehf.

Aðaláfrýjandi skal fjarlægja girðingu sem reist hefur verið ofan þjóðvegar, innan landamerkja Sellands eins og þau eru viðurkennd, innan 90 daga frá uppkvaðningu dóms þessa, að viðlögðum 5.000 króna dagsektum.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.