488/2018

Útdráttur

K hf. höfðaði mál á hendur A og krafðist viðurkenningar á veðrétti í fasteign hennar fyrir tiltekinni skuld E ehf. sem tryggð var með tryggingarbréfi sem hvíldi á eigninni og að A yrði gert að þola að fjárnám yrði gert í fasteigninni fyrir skuldinni. A ritaði undir yfirlýsingu um skuldskeytingu á árinu 2010 en þar kom fram að tryggingarbréfið myndi tryggja skuldir E ehf. við BY hf. í stað B. Þá ritaði A undir skilmálabreytingu á árinu 2012 þar sem sagði að tryggingarbréfið væri nú til tryggingar á hvers kyns skuldum E ehf. við K hf. Landsréttur sló því föstu að með fyrri yfirlýsingunni hafi orðið til ný ábyrgðarskuldbinding A, ótengd fyrri skuldbindingu hennar. Málsástæða A um að greiðslumat hefði ekki farið fram á B væri því þýðingarlaus. Báðar yfirlýsingarnar voru taldar skýrar og ótvíræðar og væri K hf. rétthafi tryggingarbréfsins. Landsréttur rakti að A væri hluthafi í E ehf. og hafi fengið greiddan arð frá félaginu en ekki þótti skipta máli hvernig A hefði varið þeim arði sem í hennar hlut kom. Talið var að ábyrgðin hefði verið í þágu fjárhagslegs ávinnings A. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 áttu lögin ekki við um þessa ábyrgð og var málsástæðu A um brot á þeim lögum því hafnað. Var því fallist á kröfu K hf.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf F-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar með áfrýjunarstefnu 11. júní 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 16. maí 2018 í málinu nr. E424/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá héraðsdómi en til vara krefst hún sýknu af öllum kröfum stefnda. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður en ella stórlega lækkaður. 3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Eins og lýst er í hinum áfrýjaða dómi gaf B út tryggingarbréf 17. janúar 2008 til Byrs sparisjóðs. Með tryggingarbréfinu var fasteign áfrýjanda að […] í Garðabæ sett að veði til tryggingar öllum skuldum B við sparisjóðinn, að fjárhæð allt að 17 milljónir króna. Áfrýjandi og eiginmaður hennar, C, rituðu undir tryggingarbréfið, áfrýjandi sem þinglýstur eigandi en C sem maki þinglýsts eiganda.

5 Við aðalmeðferð málsins í héraði gáfu skýrslu áfrýjandi og vitnin C, B og D. Hjá áfrýjanda og tveimur fyrstnefndu vitnunum kom fram að tilgangurinn með útgáfu tryggingarbréfsins hefði verið að tryggja yfirdráttarskuld vegna fasteignakaupa og sú skuld hefði verið greidd upp fljótlega með nýju láni. Tryggingarbréfinu var þó ekki aflýst af fasteign áfrýjanda eftir uppgreiðslu yfirdráttarskuldarinnar.

6 Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi komst tryggingarbréfið í eigu Byrs hf. 22. apríl 2010. Með yfirlýsingu 20. október sama ár var ákveðið að tryggingarbréfið skyldi tryggja skuldir E ehf. við Byr hf. í stað skulda B. Áfrýjandi og C rituðu undir yfirlýsinguna, áfrýjandi sem þinglýstur eigandi en C fyrir hönd E ehf. og sem maki þinglýsts eiganda. Við undirritun áfrýjanda var ritaður texti þar sem fram kom að hún hefði kynnt sér efni skjalsins og upphaflegs skuldaskjals og gerði sér grein fyrir í hverju ábyrgð hennar sem eiganda hinnar veðsettu eignar væri fólgin en væri hún ekki skuldari og veðsetningin heyrði undir lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn samþykkti hún efni skjalsins með tilvísun til viðfests samnings um lánsveð. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sameinaðist Byr hf. Íslandsbanka hf. 2011.

7 Á árinu 2012 stofnaði E ehf. til viðskipta við MP banka hf., sem nú heitir Kvika banki hf. Skilmálum tryggingarbréfsins var breytt 15. júlí 2012 þannig að framvegis skyldi það vera til tryggingar öllum skuldum E ehf. við MP banka hf. Efni skilmálabreytingarinnar er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi og C rituðu undir yfirlýsinguna, áfrýjandi sem þinglýstur eigandi en C fyrir hönd E ehf. og sem maki þinglýsts eiganda. Við undirritun áfrýjanda var ritaður texti, samhljóða þeim texta sem kom fram við undirritun áfrýjanda á yfirlýsinguna 20. október 2010.

8 Áfrýjandi og eiginmaður hennar voru meðal stofnenda E ehf. Áfrýjandi var varamaður í stjórn. Í skattframtali 2011 kemur fram að á árinu 2010 var greiddur arður að fjárhæð 950.000 krónur.

9 Yfirdráttarskuld að fjárhæð 18.894.835 krónur hafði myndast á bankareikningi E ehf. hjá stefnda þegar reikningnum var lokað 11. apríl 2016. Stefndi sendi áfrýjanda og E ehf. bréf vegna þessa eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi höfðaði mál á hendur áfrýjanda og E ehf. fyrir Héraðsdómi Reykjaness 9. maí 2016 vegna þessarar skuldar. Kröfum stefnda á hendur áfrýjanda var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 15. nóvember 2016 en með dómi héraðsdóms 8. mars 2017 var E ehf. dæmt til að greiða stefnda 18.884.985 krónur ásamt þar tilgreindum dráttarvöxtum og málskostnaði. Áfrýjandi höfðaði mál á hendur stefnda fyrir Héraðsdómi Reykjaness 30. janúar 2017 og krafðist þess að umrætt tryggingarbréf yrði ógilt með dómi og aflýst af fyrrnefndri fasteign. Stefndi var sýknaður af kröfunni með dómi héraðsdóms 10. janúar 2018 en áfrýjandi hefur áfrýjað þeirri niðurstöðu til Landsréttar, sbr. mál réttarins nr. 166/2018. Stefndi höfðaði mál þetta á hendur áfrýjanda 6. apríl 2017.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

10 Áfrýjandi byggir aðalkröfu sína um frávísun á því að annað mál sé rekið milli sömu aðila um sömu hagsmuni þar sem tekist sé á um sömu málsástæður og í þessu máli, sbr. 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá vísar áfrýjandi til 2. mgr. 116. gr. sömu laga. Stefndi hefði átt að höfða gagnsök samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laganna en það hafi hann ekki gert.

11 Varakrafa áfrýjanda um sýknu er í fyrsta lagi byggð á því að greiðslugeta upphaflegs skuldara, B, hafi ekki verið metin. Með því hafi verið brotið gegn 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Því beri að víkja ábyrgð áfrýjanda til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Byr sparisjóður hafi verið aðili að fyrrnefndu samkomulagi, enda hafi annar forvera hans, Sparisjóður Hafnarfjarðar, verið aðili að því. Þótt samkomulaginu hafi verið sagt upp 28. apríl 2009 hafi sparisjóðnum engu að síður borið að virða það, enda hafi B og áfrýjandi verið skuldbundin til 20. október 2010.

12 Ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn eigi ekki við um áfrýjanda, enda hafi ábyrgðin ekki verið í þágu atvinnurekstrar hennar. Hún hafi verið einn hluthafa E ehf. vegna áskilnaðar um fjölda stofnenda einkahlutafélags. Hún hafi hvorki verið stjórnarmaður félagsins, framkvæmdastjóri né prókúruhafi, aldrei skipt sér af rekstri félagsins og ekkert um hann vitað. Áfrýjandi hafi aldrei verið upplýst um þá áhættu sem hafi falist í ábyrgð hennar. Þá hafi hún hvorki þegið laun né fengið greiddan arð. Tilgreindur arður í skattframtali 2011 hafi ekki verið greiddur henni heldur verið nýttur í rekstri félagsins. Byr hf. hafi brugðist upplýsingaskyldu sinni. Þá hafi Byr sparisjóður, Byr hf., Íslandsbanki hf. og stefndi aldrei sent áfrýjanda skriflega tilkynningu um skuldastöðu eða vanskil skuldara, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Þessi vanræksla sé svo alvarleg að skylt sé að fella ábyrgð áfrýjanda niður samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna.

13 Áfrýjandi telur að framsalsröð á umræddu tryggingarbréfi sé ekki í samræmi við reglur kröfuréttarins um viðskiptabréf. Hún eigi að vera óslitin frá upphaflegum kröfuhafa til síðasta framsalshafa en það vanti áritun um framsal frá Byr hf. til Íslandsbanka hf. Einnig gæti ósamræmis í dagsetningum. Áritun á tryggingarbréfið sé dagsett 22. júlí 2010 en yfirlýsing um skuldskeytingu 20. október sama ár. Skilmálabreyting sé dagsett 15. júlí 2012 en framsal á tryggingarbréfinu 7. september sama ár. Málsástæður stefnda

14 Stefndi mótmælir frávísunarkröfu áfrýjanda. Þótt þetta mál og landsréttarmálið nr. 166/2018 varði sama tryggingarbréf sé kröfugerð í málunum ólík og sakarefnin einnig. Ákvæði 4. mgr. 94. gr. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 eigi því ekki við. Þá hafi stefnda ekki verið skylt að höfða gagnsök í hinu málinu.

15 Ekki hafi verið skylt að framkvæma greiðslumat á E ehf. við skilmálabreytingu 2010 á grundvelli samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Hvorki stefndi né Byr sparisjóður, Byr hf. eða Íslandsbanki hf. hafi átt aðild að samkomulaginu. Þá taki það einungis til tryggingar á skuldum annars einstaklings. Skuld B hafi verið gerð upp þegar umrædd skilmálabreyting var gerð og málið varði ekki skuldir hans. Þá hafi samkomulaginu verið sagt upp 28. apríl 2009.

16 Lög nr. 32/2009 eigi ekki við í málinu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Veðsetningin sé í þágu E ehf. sem áfrýjandi hafi átt hlut í. Eiginmaður áfrýjanda hafi átt helmingshlut í félaginu fram til ársins 2015 en frá þeim tíma hafi hann átt 25,5% hlut og verið allt í senn stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi. Áfrýjandi beri sönnunarbyrði fyrir því að ábyrgðin hafi ekki verið í þágu atvinnurekstrar hennar eða fjárhagslegs ávinnings. Samkvæmt gögnum málsins hafi verið greiddur arður til hluthafa árin 2006, 2008 og 2010. Ekki skipti máli hvernig þeim arði hafi verið ráðstafað. Því sé mótmælt að hlutafjáreign áfrýjanda hafi verið til málamynda. Verði lög nr. 32/2009 talin eiga við mótmælir stefndi því að honum hafi borið að kanna þá áhættu sem tengdist rekstri E ehf. og upplýsa áfrýjanda um hana.

17 Umrætt tryggingarbréf sé ekki viðskiptabréf. Ekki sé nauðsynlegt að skrá framsal eða skuldskeytingu á bréfið sjálft. Framsalsröð tryggingarbréfsins sé óslitin. Áfrýjandi hafi með undirritun sinni á skilmálabreytinguna 15. júlí 2012 samþykkt framsal tryggingarbréfsins til stefnda sem og alla fyrri gerninga.

18 Málsástæða áfrýjanda um að henni hafi aldrei verið send skrifleg tilkynning um skuldastöðu eða vanskil skuldara sé ný og mótmælir stefndi henni sem of seint fram kominni.

Niðurstaða

19 Fyrir héraðsdómi krafðist áfrýjandi þess að máli þessu yrði vísað frá dómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 5. desember 2017. Áfrýjandi leitar nú endurskoðunar þeirrar niðurstöðu með aðalkröfu sinni hér fyrir dómi. Í málinu eru til úrlausnar kröfur stefnda um að áfrýjanda verði gert að þola staðfestingu á 4. veðrétti í fasteign hennar að […] í Garðabæ samkvæmt tryggingarbréfi sem útgefið var 17. janúar 2008 fyrir 18.553.277 krónum ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum og málskostnaði og að henni verði jafnframt gert að þola að fjárnám verði gert í fasteigninni fyrir sömu fjárhæð. Í málinu nr. 166/2018 gerir áfrýjandi þá dómkröfu á hendur stefnda að umrætt tryggingarbréf verði ógilt með dómi og aflýst af fasteigninni. Þótt bæði málin varði sama tryggingarbréf eru kröfurnar ekki þær sömu, sbr. 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991. Ákvæði 2. mgr. 28. gr. sömu laga er heimildarákvæði sem varnaraðili getur nýtt sér til hagræðis, að skilyrðum þess fullnægðum, en felur ekki í sér skyldu. Er því hafnað kröfu áfrýjanda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

20 Hið umdeilda tryggingarbréf var upphaflega til tryggingar öllum skuldum B við Byr sparisjóð. Svo sem fram kom við skýrslutökur í héraði var tilgangurinn með útgáfu bréfsins að tryggja tiltekna skuld B við sparisjóðinn. Ágreiningslaust er að sú skuld var greidd upp 2009. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að eftir yfirlýsingu um skuldskeytingu 20. október 2010 hafi tryggingarbréfið staðið til tryggingar skuldum E ehf. við Byr hf. Með þessari yfirlýsingu varð til ný ábyrgðarskuldbinding áfrýjanda, ótengd hinni fyrri. Málsástæða áfrýjanda um að greiðslugeta B hafi ekki verið metin er því þýðingarlaus og er henni hafnað.

21 Samkvæmt almennum reglum fjármunaréttarins telst tryggingarbréf ekki vera viðskiptabréf. Áritun á tryggingarbréf er ekki skilyrði fyrir gildi framsals, skuldskeytingar eða annarra breytinga á skilmálum þess. Þær yfirlýsingar sem áfrýjandi ritaði undir 20. október 2010 og 15. júlí 2012 eru skýrar og ótvíræðar. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að stefndi sé rétthafi tryggingarbréfsins.

22 Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 gilda lögin um lánveitingar stofnana og fyrirtækja þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. er með ábyrgðarmanni átt við einstakling sem gengst persónulega í ábyrgð eða veðsetur tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka, enda sé ábyrgðin hvorki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns né fjárhagslegs ávinnings hans.

23 Áfrýjandi átti 25% hlut í E ehf. þegar fyrrnefndar yfirlýsingar voru gefnar út 20. október 2010 og 15. júlí 2012. Arður var greiddur út til hluthafa félagsins 2006, 2008 og 2010 samkvæmt framlögðum ársreikningum, en arðurinn stendur þeim til frjálsrar ráðstöfunar. Skiptir því ekki máli hvernig áfrýjandi ráðstafaði arði sem kom í hennar hlut. Samkvæmt þessu verður litið svo á að ábyrgð áfrýjanda hafi verið í þágu fjárhagslegs ávinnings hennar. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 eiga lögin því ekki við um þessa ábyrgð áfrýjanda og er málsástæðum hennar um brot á þeim því hafnað.

24 Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað.

25 Rétt þykir að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi fyrir rekstur málsins í héraði og fyrir Landsrétti, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur er staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjandi, A-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf, greiði stefnda, Kviku banka hf., 1.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.