415/2019

Útdráttur

Í málinu var deilt um gildi sveitarstjórnarkosninga í Árneshreppi sem fram fóru 26. maí 2018. Krafðist Ó þess meðal annars að kosningarnar yrðu ógiltar vegna ágalla á framkvæmd þeirra. Í dómi Landsréttar var meðal annars skírskotað til 94. gr. laga nr. 5/1998 um kosningar til sveitarstjórna um að gallar á framboði eða kosningu leiði ekki til ógildingar kosninga, nema ætla megi að þeir hafi haft áhrif á úrslit þeirra. Féllst rétturinn á að annmarkar hefðu verið á undirbúningi og framkvæmd kosninganna en þeir hefðu þó ekki verið þess eðlis að ætla mætti að áhrif hefði haft á úrslit þeirra. Var Á því sýknaður af kröfu Ó um ógildingu kosninganna.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf landsréttardómari og Á-kvk-nf Ó-kvk-nf og H-kk-nf O. A-kk-nf, settir landsréttardómarar.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. júní 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vestfjarða 10. maí 2019 í málinu nr. E59/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að viðurkennt verði með dómi,,að framkvæmd og undirbúningur sveitarstjórnarkosninga í Árneshreppi 2018, sem fram fóru 26. maí 2018 hafi ekki uppfyllt kröfur laga um kosningar til sveitarstjórna nr. 5/1998 sem geti hafa leitt til þess að niðurstaða kosninganna hafi orðið önnur en ella og þar af leiðandi verði kosningarnar ógiltar með dómi Landsréttar. Þá krefst áfrýjandi þess að allar stjórnarathafnir starfandi hreppsnefndar í Árneshreppi sem gerðar hafa verið eftir að talningu atkvæða lauk og niðurstaða kosninganna var kunngjörð, verði ógiltar.“ Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst þess að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá er krafist málskostnaðar fyrir Landsrétti. Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Árneshreppur á Ströndum mun vera fámennasta sveitarfélag landsins, en skráðir íbúar þar voru 42 í ársbyrjun 2018. Sveitarstjórnarkosningar fóru fram 26. maí sama ár. Í aðdraganda þeirra fjölgaði skráðum íbúum í sveitarfélaginu verulega og var hlutfallsleg fjölgun um 40%. Kjörskrá mun hafa borist sveitarstjórn 16. maí 2018 og daginn eftir mun hún hafa verið lögð fram til kynningar í verslun sem er í sama húsi og skrifstofa sveitarfélagsins, en óumdeilt er að þessi háttur hafi verið hafður þar á í áratugi.

5 Í kjölfar frumkvæðisathugunar Þjóðskrár Íslands voru teknar ákvarðanir um að fella niður lögheimilisskráningar allnokkurra einstaklinga í sveitarfélaginu og í framhaldi af því voru þeir teknir af kjörskrá. Upplýst hefur verið að þeir sem teknir voru af kjörskrá undu við þá niðurstöðu. Áfrýjandi og meðstefnandi í héraði sem báðir voru á kjörskrá við kosningarnar freistuðu þess að fá þær ógiltar með kæru til nefndar samkvæmt XIV. kafla laga nr. 5/1998 um kosningar til sveitarstjórna. Nefndin hafnaði kröfunni með úrskurði uppkveðnum 12. júní 2018 og staðfesti dómsmálaráðuneytið þá niðurstöðu með úrskurði 1. ágúst sama ár.

6 Málsatvikum er að öðru leyti lýst í hinum áfrýjaða dómi og þar er einnig gerð viðhlítandi grein fyrir málsástæðum aðila og framburði E-kvk-ef S-kvk-ef, oddvita stefnda, og vitna.

Niðurstaða

7 Stefndi krefst þess að málinu verði vísað frá dómi þar sem í kröfu áfrýjanda felist beiðni um lögfræðilega álitsgerð og sé kröfugerðin því ekki nægilega skýr til að fella megi dóm á hana. Þá byggir hann frávísunarkröfu jafnframt á því að áfrýjandi málsins hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn um kröfur sínar enda eigi hann ekki lengur lögheimili í sveitarfélaginu og standi að auki einn að áfrýjun málsins.

8 Líta verður svo á að í þeim hluta kröfugerðar áfrýjanda, sem lýtur að því að framkvæmd og undirbúningur sveitarstjórnarkosninganna hafi ekki uppfyllt kröfur laga um kosningar til sveitarstjórna, felist málsástæða fyrir þeirri meginkröfu hans að kosningarnar verði ógiltar. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vísa þessum hluta kröfugerðar áfrýjanda frá dómi.

9 Áfrýjandi á hins vegar lögvarinna hagsmuna að gæta að því er varðar úrlausn um kröfu um gildi kosninganna, enda var hann á kjörskrá við þær, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 8. desember 1994 í máli nr. 425/1994 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 2640. Engu breytir um þá niðurstöðu þótt hann eigi ekki lengur lögheimili í sveitarfélaginu. Þá standa engin rök til þess að vísa málinu frá Landsrétti á þeim grundvelli að einungis annar stefnenda í héraði stendur að áfrýjun þess.

10 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er á það fallist að stefndi sé réttur aðili málsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 14. nóvember 2002 í máli nr. 458/2002.

11 Samkvæmt 4. gr. laga nr. 5/1998 gera sveitarstjórnir kjörskrár til sveitarstjórnarkosninga á grundvelli kjörskrárstofna sem Þjóðskrá Íslands lætur þeim í té. Samkvæmt 5. gr. laganna skal taka þá á kjörskrá sem uppfylla skilyrði 2. gr. þeirra og skráðir voru með lögheimili í sveitarfélaginu samkvæmt íbúaskrá þjóðskrár þremur vikum fyrir kjördag. Þá segir í 1. mgr. 9. gr. laganna að leggja skuli kjörskrá fram almenningi til sýnis á skrifstofu sveitarstjórnar eða öðrum hentugum stað eigi síðar en tíu dögum fyrir kjördag. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal sveitarstjórn auglýsa hvar kjörskrá liggur frammi á þann hátt á hverjum stað sem venja er að birta opinberar auglýsingar og í 3. mgr. hennar segir að kjörskrá skuli liggja frammi á almennum skrifstofutíma til kjördags eftir að hún hefur verið lögð fram. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laganna skal sveitarstjórn þegar taka til meðferðar athugasemdir er henni berast vegna kjörskrár og gera viðeigandi leiðréttingar á henni og má gera slíka leiðréttingu fram á kjördag. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að óheimilt sé að breyta kjörskrá ef tilkynning um nýtt lögheimili hefur ekki borist Þjóðskrá Íslands fyrir þann tíma er greinir í 5. gr. laganna.

12 Samkvæmt lögum nr. 80/2018 um lögheimili og aðsetur, sbr. áður lög um lögheimili nr. 21/1990 og lög um tilkynningar aðsetursskipta nr. 73/1952, hefur Þjóðskrá Íslands við tilteknar aðstæður vald til að ákveða hvar lögheimili manns skuli skráð og getur stofnunin hafið athugun að eigin frumkvæði á því hvort lögheimili manna séu rétt skráð í þjóðskrá. Í aðdraganda umræddra kosninga mun athygli Þjóðskrár hafa verið vakin á verulegri fjölgun íbúa í Árneshreppi. Tók hún lögheimilisskráningu nokkurra einstaklinga í sveitarfélaginu til nánari athugunar sem lauk með því að skráningar þeirra voru felldar niður og var sveitarfélaginu tilkynnt um það. Í kjölfar tilkynninga Þjóðskrár leiðrétti sveitarstjórn kjörskrána með því að strika nöfn 17 einstaklinga út af henni. Var sveitarstjórninni rétt að leggja fyrrgreindar ákvarðanir Þjóðskrár til grundvallar við leiðréttingu kjörskrárinnar, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 5/1998, enda engin efni til að draga lögmæti þeirra í efa. Ógilding kosninganna verður samkvæmt þessu ekki reist á þeirri málsástæðu áfrýjanda að ranglega hafi verið staðið að umræddum breytingum á kjörskrá.

13 Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar er byggt á því að sú staðreynd að dóttir hans, R-kvk-nf A-kvk-nf, hafi verið á kjörskrá og þar með í kjöri við kosningarnar þrátt fyrir að Þjóðskrá hafi tilkynnt um niðurfellingu lögheimilisflutnings hennar, eigi að leiða til þess að fallast beri á kröfu hans um ógildingu kosninganna, enda ekki ljóst hve mörg atkvæði hún hafi hlotið í þeim. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að málsástæða á þessum grunni hafi verið höfð uppi í héraði. Þótt henni kunni að hafa verið hreyft við munnlegan flutning málsins þar, svo sem áfrýjandi hefur haldið fram fyrir Landsrétti, hefði það verið um seinan án tillits til þess hvort stefndi hefði mótmælt henni af þeirri ástæðu, sbr. elið 1. mgr. 80. gr. og 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þessari málsástæðu verður heldur ekki komið að fyrir Landsrétti samkvæmt 2. mgr. 163. gr. sömu laga.

14 Áfrýjandi byggir ógildingarkröfu sína einnig á því að sveitarstjórn hafi brotið gegn þeirri skyldu samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 5/1998 að taka þegar til meðferðar athugasemdir við kjörskrá, en sveitarstjórn hafi ekki tekið til meðferðar athugasemdir varðandi fjóra einstaklinga á kjörskrá sem barst 22. maí 2018 auk þess sem hún hafi ekki tekið til meðferðar athugasemdir sem bárust henni að morgni kjördags. Þá hafi verið brotið gegn skyldu til að auglýsa aukafundi hreppsnefndar, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 138/2011, en það eigi við um aukafundi sveitarstjórnarinnar 16., 22. og 24. maí 2018. Auk þess hafi ekki verið auglýst hvar kjörskrá lægi frammi í samræmi við 2. mgr. 9. gr. laga nr. 5/1998. Þá hafi kjörskrá ekki verið lögð fram tíu dögum fyrir kjördag, sbr. 1. mgr. 9. gr. laganna, auk þess sem hún hafi ekki legið frammi á almennum skrifstofutíma síðustu daga fyrir kjördag í samræmi við 3. mgr. 9. gr. þeirra. Jafnframt heldur áfrýjandi því fram að hreppsnefnd hafi ekki sent kjörstjórn Árneshrepps neinar tilkynningar um breytingar sem hún hafi gert á kjörskrá 22. og 24. maí eins og henni hafi borið að gera samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laganna. Séu fyrrgreindir ágallar á framkvæmd kosninganna svo alvarlegir að þeir hljóti að hafa haft áhrif á niðurstöðu þeirra og eigi að leiða til ógildingar þeirra.

15 Samkvæmt 94. gr. laga nr. 5/1998 leiða gallar á framboði eða kosningu ekki til ógildingar kosninga, nema ætla megi að þeir hafi haft áhrif á úrslit kosninganna.

16 Eftir að þær breytingar höfðu verið gerðar á kjörskrá sem hér að framan hefur verið gerð grein fyrir stóðu eftir á henni 46 kjósendur og af þeim neyttu 43 kosningaréttar síns. Engum var meinað að kjósa á kjörstað. Í hinum áfrýjaða dómi, þar sem jafnframt var vísað til úrskurðar dómsmálaráðuneytisins, var komist að þeirri niðurstöðu að annmarkar hafi verið á undirbúningi og framkvæmd kosninganna. Enda þótt fallast megi á það verður ekki talið að annmarkarnir hafi verið þess eðlis að ætla megi að þeir hafi haft áhrif á úrslit þeirra. Verður stefndi því sýknaður af kröfu áfrýjanda um ógildingu kosninganna. Að fenginni þeirri niðurstöðu og þegar af þeirri ástæðu þarf ekki að taka afstöðu til kröfu áfrýjanda um ógildingu stjórnarathafna hreppsnefndar.

17 Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

18 Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Ó-kk-nf V-kk-nf, greiði stefnda, Árneshreppi, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.