444/2019

Útdráttur

V, JSE og fleiri deildu um hvort V hefði átt forkaupsrétt að 50% eignarhlut í jörðinni Reykjum í Skagafirði sem hefði orðið virkur við gerð kaupsamnings milli JSE og J ehf. 2. desember 2017. Með dómi héraðsdóms var kröfum V á hendur J ehf. vísað frá dómi en aðrir stefndu sýknaðir á þeim grundvelli að V hefði ekki notið forkaupsréttar á þeim tíma er fyrrgreindur kaupsamningur var gerður. Í dómi Landsréttar kom fram að V hefði ekki borið ákvæði héraðsdóms um frávísun krafna hans á hendur J ehf. undir Landsrétt með kæru eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991. Gæti frávísunarákvæði héraðsdóms af þeim sökum ekki sætt endurskoðun Landsréttar. Af þeirri niðurstöðu var talið leiða að sá annmarki væri á málatilbúnaði áfrýjanda fyrir Landsrétti að J ehf. ætti ekki aðild að málinu en óhjákvæmilegt væri að málsókn um forkaupsrétt væri beint að báðum aðilum þess samnings sem V teldi að hefði gert forkaupsrétt sinn virkan. Var því talið óhjákvæmilegt að vísa málinu frá Landsrétti án kröfu.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 18. júní 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 12. mars 2019 í málinu nr. E18/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur „þ.m.t. varðandi frávísun krafna á hendur Jóhönnu og Jónssynir ehf.“ og að málinu verði vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

3 Til vara krefst áfrýjandi þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið „þ.m.t. varðandi frávísun krafna á hendur Jóhönnu og Jónssynir ehf.“ og breytt í þá veru að viðurkennt verði með dómi að forkaupsréttur áfrýjanda að 50% eignarhlut í jörðinni Reykjum í Skagafirði, landnúmer 125950 [svo], fastanúmer 2139923, ásamt öllum gögnum og gæðum hverju nafni sem þau nefnast, hafi orðið virkur á grundvelli kaupsamnings milli stefnda, J-kk-ef S-kk-ef E-kk-ef og Jóhönnu og Jónssona ehf. 2. desember 2017. Jafnframt er þess krafist að stefnda J-kk-þgf S-kk-þgf verði með dómi gert skylt að selja og afsala til áfrýjanda fyrrgreindum eignarhlut í jörðinni gegn greiðslu á 25.000.000 króna með sömu kjörum og skilmálum og greinir í fyrrgreindum kaupsamningi. Loks krefst hann ógildingar á yfirlýsingu 26. janúar 2018 „vegna fyrirframgreidds arfs“ þar sem stefndi J-kk-nf S-kk-nf ráðstafaði fyrrgreindum eignarhlut til meðstefndu.

4 Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Landsrétti. Stefndi J-kk-nf S-kk-nf gerir kröfu um málskostnað úr hendi áfrýjanda án tillits til gjafsóknar hans hér fyrir dómi.

Málsatvik

5 Áfrýjandi og stefndi J-kk-nf S-kk-nf, sem eru feðgar, gerðu með sér leigusamning 30. mars 2011. Hið leigða var 50% eignarhlutur þess síðarnefnda í jörðinni Reykjum í Skagafirði og báturinn Nýi Víkingur SK95 ásamt veiðarfærum og öllu því sem honum fylgdi. Gildistími samningsins var frá 20. maí sama ár til 1. janúar 2016. Þrátt fyrir að samningurinn væri tímabundinn var hann uppsegjanlegur af beggja hálfu með sex mánaða fyrirvara. Jafnframt var kveðið á um að samningurinn myndi framlengjast sjálfkrafa um tvö ár yrði honum ekki sagt upp með minnst sex mánaða fyrirvara áður en hann rynni út 1. janúar 2016. Samkvæmt samningnum átti áfrýjandi „forkaupsrétt að hinu leigða hyggist leigusali selja hið leigða, bæði á leigutímanum og að honum loknum“. Leigusamningnum var þinglýst 20. apríl 2012.

6 Óumdeilt er að leigutímanum lauk 1. janúar 2016 án þess að til framlengingar samningsins kæmi. Í beinu framhaldi af því, 7. janúar 2016, gerðu stefndi J-kk-nf S-kk-nf og Handtak ehf., sem mun vera félag í eigu áfrýjanda, samkomulag um framsal á bátnum Nýja Víkingi SK95 til áfrýjanda í skiptum fyrir kaffihús sem áfrýjandi hafði sett upp að Reykjum ásamt salerni og ýmsu ótilgreindu lausafé. Í samkomulaginu kemur fram í 1. gr. að það hafi verið gert „í framhaldi af leigusamningi sem gerður var 2011 milli sömu aðila vegna leigu Handtaks ehf. á aðstöðu í eigu J-kk-ef E-kk-ef á Reykjum á Reykjaströnd en sá samningur [hefði runnið] út um síðustu áramót“. Þrátt fyrir síðastnefnt orðalag er óumdeilt að aðilar að leigusamningnum frá 2011 hafi verið áfrýjandi og stefndi J-kk-nf S-kk-nf en félagið Handtak ehf. hafi ekki átt þar aðild.

7 Með kaupsamningi 2. desember 2017 seldi stefndi J-kk-nf S-kk-nf fyrrgreindan 50% eignarhlut sinn í jörðinni Reykjum til félagsins Jóhönnu og Jónssona ehf. sem sonur hans, stefndi J-kk-nf K-kk-nf, var í fyrirsvari fyrir ásamt eiginkonu sinni J-kvk-þgf E-kvk-þgf H-kvk-þgf. Samkvæmt framburði hennar fyrir héraðsdómi átti hún helmings eignarhlut í félaginu á móti eiginmanni sínum en hún hefur persónulega ekki átt aðild að málarekstri þessum. Umsamið kaupverð var 25.000.000 króna sem áttu að greiðast á sjö árum og bera nánar tilgreinda vexti. Samhliða var gengið frá öðru skjali um viðbótargreiðslu fyrir eignarhlutinn að fjárhæð 10.000.000 króna sem áttu að greiðast á jafnlöngum tíma ásamt sömu vöxtum. Kaupsamningurinn var afhentur til þinglýsingar 8. desember 2017 en ekki síðarnefnda skjalið.

8 Áfrýjandi tilkynnti stefnda J-kk-þgf S-kk-þgf með bréfi 22. desember 2017 að hann hefði í hyggju að nýta forkaupsrétt sem hann teldi sig eiga á grundvelli fyrrgreinds leigusamnings frá 30. mars 2011. Kom þar meðal annars fram að hann teldi ákvæði leigusamningsins vera skýrt um að forkaupsrétturinn hefði ekki einungis átt að gilda á leigutímanum heldur einnig að honum loknum. Þar með hefði hann orðið virkur við sölu eignarhlutans samkvæmt fyrrgreindum kaupsamningi 2. desember 2017.

9 Í bréfi sýslumanns 11. janúar 2018, sem var meðal annars sent til fyrrgreindra aðila kaupsamningsins frá 2. desember 2017, var upplýst að þinglýsingastjóri hefði orðið þess „áskynja“ að farist hefði fyrir að geta um forkaupsréttinn samkvæmt leigusamningnum 30. mars 2011 á veðbókarvottorði fyrir eignina en það hefði þá verið leiðrétt. Með bréfi stefnda J-kk-ef S-kk-ef 19. janúar 2018 til áfrýjanda og sýslumanns lýsti hann því meðal annars yfir að hann hefði ekki lengur í hyggju að selja eignarhlut sinn í jörðinni. Fram kom að hann sæti í óskiptu búi og hefði í hyggju að framselja eignina með fyrirframgreiddum arfi til barna sinna, meðstefndu. Í kjölfarið var eignin framseld þeim með yfirlýsingu um fyrirframgreiddan arf 26. janúar 2018 sem var þinglýst 30. janúar sama ár. Í framburði stefnda J-kk-ef K-kk-ef og J-kvk-ef eiginkonu hans fyrir héraðsdómi kom fram að í kjölfar þess að áfrýjandi hefði sent fyrrgreinda tilkynningu um beitingu forkaupsréttar 22. desember 2017 hefðu þau og stefndi J-kk-nf S-kk-nf ákveðið að fella kaupsamninginn niður og taka hann úr þinglýsingu sem þá var ekki lokið hjá embætti sýslumanns.

10 Samkvæmt framangreindu varðar ágreiningur málsins það álitaefni hvort áfrýjandi hafi átt forkaupsrétt að 50% eignarhlut í jörðinni Reykjum í Skagafirði sem hafi orðið virkur við gerð kaupsamningsins milli stefnda J-kk-ef S-kk-ef og J-kvk-ef og Jónssona ehf. 2. desember 2017. Í hinum áfrýjaða dómi var kröfum áfrýjanda á hendur Jóhönnu og Jónssonum ehf. vísað frá dómi á þeim grundvelli að í kjölfar þess að síðastnefndur kaupsamningur hefði verið felldur niður ætti áfrýjandi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins gagnvart félaginu. Voru aðrir stefndu fyrir héraðsdómi sýknaðir af kröfum áfrýjanda á þeim grundvelli að áfrýjandi hefði ekki notið forkaupsréttar á þeim tíma er fyrrgreindur kaupsamningur var gerður. Var lagt til grundvallar að rétturinn hefði þá verið fallin niður.

Niðurstaða

11 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verðir ómerktur, þar með talið „varðandi frávísun krafna á hendur Jóhönnu og Jónssynir ehf.“. Um þessa málsástæðu vekur áfrýjandi meðal annars athygli á því að héraðsdómur hafi vísað kröfum á hendur félaginu frá áður en tekin hafi verið efnisleg afstaða til meints forkaupsréttar hans.

12 Eins og fyrr greinir var kröfum áfrýjanda á hendur Jóhönnu og Jónssonum ehf. vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi hefur ekki borið ákvæði hins áfrýjaða dóms um frávísun undir Landsrétt með kæru eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. clið 2. mgr. 143. gr. og 1. mgr. 144. gr. þeirra laga, líkt og honum bar að gera vildi hann ekki una þeirri niðurstöðu, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 11. október 2001 í máli nr. 110/2001. Frávísunarákvæði héraðsdóms getur af þeim sökum ekki sætt endurskoðun Landsréttar óháð því hvort rétturinn telji, miðað við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að öðru leyti, að réttara hefði verið að sýkna Jóhönnu og Jónssyni ehf. fremur en vísa kröfu á hendur félaginu frá. Af þeirri niðurstöðu leiðir að sá annmarki er á málatilbúnaði áfrýjanda hér fyrir dómi að félagið Jóhanna og Jónssynir ehf. á ekki aðild að málinu en óhjákvæmilegt er að málsókn um forkaupsrétt sé beint að báðum aðilum þess samnings sem áfrýjandi telur að hafi gert forkaupsrétt sinn virkan, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 6. júní 2008 í máli nr. 291/2008 og 16. júní 2010 í máli nr. 318/2010. Er af þessum sökum óhjákvæmilegt að vísa málinu í heild frá Landsrétti án kröfu en aðrar efniskröfur áfrýjanda byggja á viðurkenningu þeirrar fyrstu um gildi forkaupsréttarins.

13 Eftir þessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir. Gjafsóknarkostnaður stefnda, J-kk-ef S-kk-ef, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði.

14 Samkvæmt 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 128. gr. og 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað í ríkissjóð vegna stefnda J-kk-ef S-kk-ef eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá Landsrétti.

Áfrýjandi, V-kk-nf J-kk-nf, greiði stefndu, S-kk-þgf A-kk-þgf J-kk-þgf, B-kk-þgf S-kk-þgf J-kk-þgf, Á-kvk-þgf B-kvk-þgf J-kvk-þgf, B-kk-þgf Þ-kk-þgf J-kk-þgf og J-kk-þgf K-kk-þgf J-kk-þgf, hverju um sig 120.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, J-kk-ef S-kk-ef E-kk-ef, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 120.000 krónur.

Áfrýjandi greiði í ríkissjóð málskostnað fyrir Landsrétti, 120.000 krónur.