522/2019

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi málsaðila sem reis við opinber skipti á dánarbúi D. Landsréttur hafnaði kröfu A um ómerkingu hins kærða úrskurðar vegna vanhæfis héraðsdómara. Með hinum kærða úrskurði, sem Landsréttur staðfesti með vísan til forsendna, var kröfu A um hækkun samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991 vegna tiltekins sumarbústaðar vísað frá dómi án kröfu vegna vanreifunar. Þá var kröfu A um að skiptakostnaður yrði dreginn frá eignum áður en búshluti B yrði fundinn vísað frá dómi, enda hefði verið leyst úr kröfunni í fyrra máli. Öðrum kröfum A, um að andvirði eignarhluta dánarbúsins í tiltekinni fasteign og leiga vegna hennar yrði talið tilteknar fjárhæðir, um að viðurkennt yrði að B yrði gert að greiða dánarbúinu 2/6 hluta matsverðs tiltekinnar fasteignar að tilgreindri fjárhæð og að viðurkennt yrði að B ætti ekki rétt til aukins arfshluta samkvæmt 4. gr. erfðaskrár B og D, var hafnað.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf og S-kvk-nf I-kvk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 3. júlí 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júní 2019 í málinu nr. Q[…]/2019 þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi aðila við opinber skipti á dánarbúi D. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar en til vara krefst hún þess að hinum kærða úrskurði verði breytt og að eftirfarandi breytingar verði gerðar á frumvarpi skiptastjóra: 1. Að andvirði 1/3 eignarhluta dánarbús D í fasteigninni […], Reykjavík, fastanúmer [...], verði talið 11.750.000 krónur.

2. Að leiga vegna 1/3 eignarhluta dánarbús D í fasteigninni […], Reykjavík, fastanúmer [...], verði talin 901.210 krónur.

3. Að skiptakostnaður verði dreginn frá eignum til skipta í dánarbúi D áður en búshluti maka er fundinn.

4. Að viðurkennt verði að varnaraðila B verði gert að greiða dánarbúi D 2/6 hluta matsverðs […], Reykjavík, fastanúmer [...], 9.500.000 krónur.

5. Að hækkun samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991 frá 9. október 2015 til samþykkis frumvarps skiptastjóra vegna […], Reykjavík, fastanúmer [...], verði talin 1.532.819 krónur, forsendur eru vextir 4,40% frá 9. október 2015 til 29. mars 2019 á höfuðstól 9.500.000 krónur.

6. Að hækkun samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991 frá 5. ágúst 2015 til samþykkis frumvarps skiptastjóra vegna sumarbústaðarins […], fastanúmer [...], verði talin 1.239.918 krónur, forsendur eru vextir 2,60% frá 5. ágúst 2015 til 29. mars 2019 á höfuðstól 12.626.180 krónur.

7. Að viðurkennt verði að varnaraðili B eigi ekki rétt til aukins arfshluta samkvæmt 4. gr. erfðaskrár B og D.

3 Sóknaraðili krefst málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

4 Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

5 Í hinum kærða úrskurði eru raktar í fimm töluliðum dómkröfur sóknaraðila sem eru þær sömu og í greinargerð hennar til héraðsdóms, en ekki er gerð grein fyrir kröfum hennar um hækkanir samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991 vegna fasteignar við […] í Reykjavík og sumarbústaðar við […]. Eftir upptalningu á dómkröfum sóknaraðila er tekið fram að hún hafi í síðari ræðu sinni fyrir héraðsdómi fallið frá,,kröfu merktri nr. 5 í greinargerð um að hækkun samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991 frá 5. ágúst 2015 til samþykkis frumvarps skiptastjóra vegna sumarbústaðarins […], fastanúmer [...], verði talin 1.239.918 krónur, forsendur eru að vextir séu 2,60% frá 5. ágúst 2015 til 29. mars 2019 á höfuðstól 12.626.180 krónur“. Í niðurstöðukafla hins kærða úrskurðar kemur hins vegar fram að í síðari ræðu sinni fyrir héraðsdómi hafi sóknaraðili fallið frá kröfu sinni um að,,hækkun skv. 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991 frá 9.10.2015 til samþykkis frumvarps skiptastjóra vegna […], Reykjavík, fastanúmer [...] verði talin 1.532.819 krónur, forsendur eru vextir 4,4% frá 9. október 2015 til 29. mars 2019 á höfuðstól 9.500.000 krónur“ og hafi sóknaraðili fallist á að vaxtaútreikningar skiptastjóra yrðu lagðir til grundvallar. Í hinum kærða úrskurði er kröfu sóknaraðila um hækkun vegna framangreinds sumarbústaðar vísað frá dómi án kröfu en ekki er fjallað um kröfu hennar um hækkun vegna fasteignarinnar að […].

6 Í þingbók er bókað að við munnlegan flutning málsins hafi sóknaraðili í síðari ræðu sinni fallið frá kröfu nr. 5 í greinargerð sinni og fallist á ákvörðun skiptastjóra um að vaxtaútreikningar vegna […] verði lagðir til grundvallar við skiptin. Í kæru sinni til Landsréttar rekur sóknaraðili að hún hafi við munnlegan flutning málsins fallist á vaxtaútreikninga skiptastjóra með bókun við aðalmeðferð málsins og verður ráðið af samhengi að þar er átt við kröfu sóknaraðila um hækkun vegna fasteignarinnar að […]. Þá kemur skýrlega fram í greinargerð varnaraðila að sóknaraðili hafi fallið frá kröfu sinni um hækkun vegna framangreindrar fasteignar að […].

7 Með vísan til þess sem að framan er rakið er ljóst að fyrri tilvísun hins kærða úrskurðar til kröfugerðar vegna fasteignar að […] er misritun og að þar hafi verið átt við kröfu nr. 5 eins og segir í úrskurðinum en sú krafa sneri að fasteigninni að […]. Samkvæmt framangreindu er nægilega fram komið að í seinni ræðu sinni við munnlegan flutning málsins í héraði hafi sóknaraðili fallið frá kröfu um hækkun samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991 vegna fasteignar við […] í Reykjavík. Framangreindur ágalli á samningu hins kærða úrskurðar getur því ekki leitt til ómerkingar hans. Verður kröfu sóknaraðila vegna fasteignarinnar að […], sem hún féll frá í héraði samkvæmt framangreindu en setti síðan aftur fram hér fyrir dómi, sbr. 5. lið kröfugerðar sóknaraðila, vísað frá Landsrétti.

8 Í greinargerð til Landsréttar byggir sóknaraðili kröfu sína um ómerkingu hins kærða úrskurðar á því að héraðsdómari hafi verið vanhæfur til að fara með málið, meðal annars vegna framgöngu dómarans við skýrslutöku af skiptastjóra málsins. Með tölvuskeytum til Landsréttar 10. og 19. september 2019 kom sóknaraðili á framfæri athugasemd um hæfi héraðsdómara. Sóknaraðili vísar til þess að dómarinn hafi á tímabilinu 2011 til 2018 verið einn af eigendum lögmannsstofunnar Lagastoðar og starfað við lögmennsku ásamt lögmanni varnaraðila. Einnig væri sá lögmaður sem fór með málið fyrir varnaraðila í héraði með skrifstofu á sömu hæð og lögmaður varnaraðila. Lögmaður varnaraðila sendi Landsrétti tölvupóst 12. september 2019 þar sem hann rakti að lögmaðurinn sem fór með málið fyrir varnaraðila í héraði hafi verið fulltrúi tveggja nafngreindra lögmanna sem hafi verið meðal eigenda Lagastoðar allt fram á árið 2011 þegar hann hafi stofnað eigin stofu og hafi rekið hana síðan án nokkurra tengsla við Lagastoð og héraðsdómara.

9 Í greinargerð sóknaraðila og fyrrnefndum tölvuskeytum er ekki vísað til tiltekinna stafliða 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en af samhenginu verður ráðið að sóknaraðili byggi á glið ákvæðisins, sem mælir fyrir um að dómari sé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru atvik eða aðstæður, önnur en þau sem talin eru upp í stafliðum af, sem séu fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. 10 H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari var skipaður dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í ársbyrjun 2018. Frá þeim tíma var dómaranum ekki heimilt að starfa sem lögmaður eða eiga hlut í lögmannsstofu, sbr. 1. mgr. 15. gr. og 4. mgr. 19. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Ekkert er komið fram um að lögmaður varnaraðila hafi gætt hagsmuna þeirra við skipti á dánarbúi D á þeim tíma er dómarinn var enn meðal eigenda lögmannsstofunnar Lagastoðar. Þá liggur fyrir að S-kk-nf S-kvk-ef F-kk-nf lögmaður, sem flutti málið fyrir varnaraðila í héraði og sem gætt hefur hagsmuna þeirra við skipti á dánarbúinu, rekur eigin lögmannsstofu. Eru þannig engin tengsl fyrir hendi milli héraðsdómara, lögmanns varnaraðila og S-kk-ef S-kvk-ef F-kk-ef lögmanns sem leitt geta til þess að óhlutdrægni héraðsdómara verði með réttu dregin í efa. Sú aðstaða að lögmannsstofan Lagastoð og lögmannsstofa S-kk-ef S-kvk-ef F-kk-ef séu í sama húsi og deili sameiginlegri aðstöðu getur ekki ein og sér leitt til andstæðrar niðurstöðu.

11 Samkvæmt 7. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, stýrir dómari þinghaldi og gætir þess að það sé háð eftir réttum reglum. Þá kemur fram í 2. mgr. 56. gr. laga nr. 91/1991 að dómara sé rétt að umorða, laga og skýra spurningar aðila áður en vitni svarar og koma í veg fyrir að spurningar séu lagðar fyrir vitni sem eru óákveðnar, tvíræðar, veiðandi, óþarflega móðgandi eða særandi, lagaðar til að villa um fyrir vitni eða sýnilega tilgangslausar og getur dómari svipt aðila, sem brýtur gegn þessu, rétti til að leggja spurningar fyrir vitni og tekið skýrslutöku í sínar hendur. Skýrslutaka sóknaraðila af skiptastjóra einkenndist af málalengingum og tilraunum hennar til að rökræða við skiptastjórann, auk þess sem hún lagði fyrir skiptastjórann spurningar sem vart verður séð að hafi tilgang í málinu. Var héraðsdómara við þessar aðstæður rétt að grípa inn í. Að öðru leyti hefur sóknaraðili ekki fært fram haldbær rök fyrir vanhæfi héraðsdómara. Verður kröfu sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar því hafnað.

12 Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað.

13 Ekki eru alveg næg efni til þess að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðilum málskostnað í héraði með álagi samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 3. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum hvorum um sig málskostnað sem ákveðinn er í einu lagi fyrir málsmeðferð í héraði og fyrir Landsrétti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Kröfu sóknaraðila, A, um að hækkun samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991 frá 9. október 2015 til samþykkis frumvarps skiptastjóra vegna […], Reykjavík, fastanúmer [...], verði talin 1.532.819 krónur, forsendur eru vextir 4,40% frá 9. október 2015 til 29. mars 2019 á höfuðstól 9.500.000 krónur, er vísað frá Landsrétti. Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað í héraði.

Sóknaraðili greiði varnaraðilum, B og C, hvorum um sig 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.