106/2019

Útdráttur

A höfðaði mál til heimtu skaðabóta úr hendi L vegna tjóns sem hann varð fyrir við uppsetningu þvagleggs í tengslum við aðgerð sem hann gekkst undir á L. Ekki var deilt um að A hefði orðið fyrir tjóni eða um útreikning á bótafjárhæð en aðila greindi á um hvort starfsmenn L hefðu valdið A tjóninu með saknæmri háttsemi. Í dómi Landsréttar var meðal annars skírskotað til þeirrar meginreglu í skaðabótarétti að tjónþoli yrði að sanna að tjóni hefði verið valdið með saknæmum hætti og jafnframt hver bæri ábyrgð á því en í vissum tilvikum hefði í dómaframkvæmd verið slakað á þessum kröfum, til dæmis þegar vinnuveitandi sinnti ekki tilkynningarskyldu um slys. Slík vanræksla hefði leitt til þess að vinnuveitandi yrði látinn bera hallann af skorti á sönnun um þau atriði sem gætu haft áhrif á sakarmat og væru talin óljós. Á hinn bóginn hvíldi sú skylda að jafnaði á tjónþola að sýna fram á að vanræksla á því að tilkynna slys og að rannsókn hefði ekki farið fram á því ylli vafa um sönnun um tildrög þess. Tjón A teldist sennileg afleiðing aðgerða sem hann hefði gengist undir en um skaðabótaábyrgð sérfræðinga giltu strangari reglur en almennt í skaðabótarétti. Með hliðsjón af þeim upplýsingum um heilsufar A sem legið hefðu fyrir um það bil hálfu ári eftir atvikið, hefði eigi síðar en þá í öllu falli borið að skrá það með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 41/2007 um landlækni og lýðheilsu. Það hefði ekki verið gert en tilgangur slíkrar skráningar væri að finna skýringar á óvæntum atvikum og tryggja að þau endurtækju sig ekki. Yrði að ætla að á þessum grundvelli og svo skömmu eftir að atvikið átti sér stað hefði verið unnt að varpa skýrara ljósi á það þannig að hægt væri að meta hvort um óhappatilvik eða saknæmt gáleysi hafi verið að ræða. Í ljósi þeirrar óvissu sem væri um orsök þess að A hefði orðið fyrir líkamstjóni í umrætt sinn og um ástæður hennar þætti rétt, svo sem hagaði til í málinu, að snúa sönnunarbyrði um orsökina við og fella skaðabótaábyrgð á tjóninu á L. Var L dæmdur til að greiða A skaðabætur ásamt vöxtum.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf landsréttardómari, H-kk-nf O. A-kk-nf, settur landsréttardómari, og G-kvk-nf G-kvk-nf þvagfæraskurðlæknir.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 31. desember 2018. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 13. febrúar 2019 og áfrýjaði hann málinu að nýju 14. þess mánaðar með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur […] 2018 í málinu nr. E[…]/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 41.085.716 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum að frádreginni innborgun að fjárhæð 668.297 krónur. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti var tekin símaskýrsla af H lækni. Þá var einnig spiluð upptaka í hljóði og mynd af hluta framburðar B hjúkrunarfræðings frá aðalmeðferð málsins í héraði.

5 Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar kemur meðal annars fram að áfrýjandi hafi farið í rafbrennsluaðgerð vegna hjartsláttartruflana […] 2012. Strax eftir aðgerðina hafi hann átt erfitt með þvaglát og hafi verið ákveðið að tappa af þvagblöðru hans og setja upp þvaglegg. Honum hafi virst að hjúkrunarfræðingi þeim sem annaðist verkið hafi ekki tekist að koma þvagleggnum upp í þvagblöðruna. Hafi þvagleggurinn verið dreginn til baka og þá komið ferskt blóð úr limnum. Hafi minni þvagleggur þá verið settur upp í þvagblöðruna og þvagið þá losnað. Í sjúkraskrá segir að þvagleggur hafi blóðgast við þvagleggsísetningu.

6 Óumdeilt er að þegar verið var að koma þvagleggnum fyrir myndaðist sár í vef frá þvagrás, 25 mm djúpt og 5 mm breitt, en það kom í ljós við segulómskoðun af grindarholi árið 2013. Byggir áfrýjandi á því að þetta hafi leitt til alvarlegs heilsufarstjóns og fjárhagslegs tjóns fyrir hann. Styðst fjárhæð bótakröfu hans við matsgerð dómkvadds matsmanns og sætir hún ekki tölulegum athugasemdum af hálfu stefnda. Málsaðila greinir á hinn bóginn á um hvort þessi áverki verði rakinn til gáleysis starfsmanna stefnda eða hvort um óhappatilvik hafi verið að ræða.

7 Áfrýjanda voru greiddar hámarksbætur samkvæmt 1. tölulið 2. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu, en samkvæmt því sem þar greinir skal greiða bætur án tillits til þess hvort einhver beri skaðabótaábyrgð samkvæmt reglum skaðabótaréttarins ef ætla má að komast hefði mátt hjá tjóni ef rannsókn eða meðferð við þær aðstæður sem um ræðir hefði verið hagað eins vel og unnt hefði verið og í samræmi við þekkingu og reynslu á viðkomandi sviði.

8 Áfrýjandi lýsti því í skýrslutöku í héraðsdómi að tveir hjúkrunarfræðingar hefðu komið inn á stofu til hans og sagt honum að það þyrfti að setja upp þvaglegg, en það hafi verið talið nauðsynlegt sökum þess að honum hafi ekki tekist að kasta af sér þvagi eftir hjartabrennsluaðgerðina þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Hann kvað þetta vera inngrip sem hefði farið í hann alla hans ævi, enda hefði slíkt ekki verið gert fyrr en þennan dag. Hafi hann orðið mjög hræddur og rifist við hjúkrunarfræðingana. Þær hafi sagt að ekkert annað stæði til boða. Hafi önnur þeirra reynt að róa hann, sagt honum að „vera niðri“ og ýtt aðeins við honum. Kvaðst hann hafa gert þeim grein fyrir því að hann vildi þetta ekki og hafi hann eiginlega rifist við þær. Samt hafi verið tekið um liminn og deyfingargel sett í þvagrásina. Áfrýjandi kvaðst hafa fundið gríðarlegan sársauka þegar fyrri þvagleggurinn hafi verið settur inn í þvagrásina. Blætt hafi úr henni og hafi hann séð þær gnísta tönnum og séð á þeim að eitthvað væri að. Í kjölfarið hafi uppsetning á seinni þvaglegg heppnast.

9 Upplýst hefur verið að hjúkrunarfræðingur sem sá um uppsetningu þvagleggsins hafði starfað hjá stefnda allt frá árinu […]. Talið er að sjúkraliði hafi aðstoðað hjúkrunarfræðinginn við uppsetningu þvagleggsins en nafn samverkamannsins er ekki skráð í gögnum stefnda og tókst ekki að hafa uppi á honum, enda mundi hjúkrunarfræðingurinn ekki eftir umræddu atviki. Móðir áfrýjanda skýrði svo frá í skýrslutöku í héraðsdómi að hún hefði verið stödd fyrir utan sjúkrastofuna og hafi hún heyrt áfrýjanda öskra og segja „nei, nei, nei“.

10 Áfrýjandi mun hafa verið sendur heim til sín […] 2012 og kveðst hann þá hafa fundið eins og þvag væri að leka úr limnum en komið hafi í ljós að um ferskt blóð hafi verið að ræða, ýmist dropa eða blóðgusur með blóðlifrum. Við skoðun daginn eftir mun hafa komið í ljós lítið sár í þvagrás sem virtist blæða úr. Eins og að framan er rakið kom í ljós við segulómskoðun sár í vef frá þvagrásinni og kveðst áfrýjandi hafa verið mjög slæmur af verkjum meðan sárið var að gróa eða í þrjá til fjóra mánuði.

11 Að sögn áfrýjanda hefur hann viðvarandi verki í getnaðarlimnum og inn í grindarholið og þá fái hann köst með mjög sárum verkjum sem standi allt frá 2030 sekúndum upp í nokkrar klukkustundir. Hafi verkirnir aukist við það að […] og hafi hann því gefist upp á því. Þá sýna gögn að hann sé haldinn miklu þunglyndi með lífsleiðahugsunum samhliða áfallastreitueinkennum.

12 Í héraðsdómsstefnu færði áfrýjandi í fyrsta lagi þau rök fyrir skaðabótaábyrgð stefnda vegna sakar starfsmanna hans að hann hefði ekki verið upplýstur um að hætta væri á alvarlegum og varanlegum skaða á kynfærum í kjölfar þvagleggsuppsetningar. Í öðru lagi að starfsmenn stefnda hefðu virt að vettugi beiðni áfrýjanda um að bíða og framkvæma ekki þvagleggsuppsetningu þar sem hann væri mótfallinn henni. Í þriðja lagi að notaður hefði verið þvagleggur sem ekki hefði hentað áfrýjanda. Í fjórða lagi að starfsmenn stefnda hefðu ekki gætt varkárni við uppsetningu þvagleggs sem leitt hefði til þess að hann stakkst út í þvagrásina og í fimmta lagi að þeir hefðu á þessum tíma ekki gert sér grein fyrir fyrirstöðu í henni og þrýst þvagleggnum lengra út fyrir hana og 25 mm inn í vef í stað þess að draga legginn til baka.

13 Með hinum áfrýjaða dómi var á það fallist með stefnda að um óhappatilvik hafi verið að ræða og kröfum áfrýjanda því hafnað.

Niðurstaða

14 Í málinu er ekki annað fram komið en að nauðsyn hafi borið til að setja upp þvaglegg hjá áfrýjanda sökum þvagteppu í kjölfar rafbrennsluaðgerðar. Þá verður ekki talið að það geti haft þýðingu við mat á bótaábyrgð stefnda hvaða gerð eða stærð af þvaglegg var notuð í umrætt sinn. Það mun vera í verkahring hjúkrunarfræðinga að setja upp þvagleggi og sjaldgæft að leita þurfi aðstoðar lækna til þess. Svo sem fram er komið er upplýst að hjúkrunarfræðingur sem annaðist uppsetninguna í tilviki áfrýjanda hafði umtalsverða reynslu af slíkum inngripum. D þvagfæraskurðlæknir skýrði svo frá fyrir dómi að nokkuð væri um að sár mynduðust við þau, til dæmis þegar erfiðlega gengi að setja upp þvaglegg, en sár greru almennt fljótt og vel án nokkurra langtímaafleiðinga.

15 Þegar þvagleggur er settur upp hjá karlmönnum er alltaf mótstaða þar sem sveigja kemur á þvagrásina rétt neðan við hringvöðvann og blöðruhálskirtilinn. Verður ekki útilokað að vegna viðbragða við aukinni mótstöðu í umrætt sinn hafi þvagleggurinn farið inn í mjúkan svampvef sem umlykur þvagrásina og sár af þeim sökum orðið dýpra en ella áður en hjúkrunarfræðingurinn áttaði sig á því að leggurinn væri ekki á réttri leið. Þá bendir framburður áfrýjanda og móður hans fyrir dómi eindregið til þess að uppsetning þvagleggsins hafi verið erfiðleikum bundin og valdið áfrýjanda verulegum sársauka, en eins og að framan er rakið nýtur að þessu leyti ekki framburðar þeirra starfsmanna stefnda sem sáu um hana.

16 Sú skylda hvílir á stefnda að halda skrá um óvænt atvik í þeim tilgangi að finna skýringar á þeim og leita leiða til að tryggja að þau endurtaki sig ekki, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 41/2007 um landlækni og lýðheilsu. Með óvæntu atviki er samkvæmt lagagreininni átt við óhappatilvik, mistök, vanrækslu eða önnur atvik sem valdið hafa sjúklingi tjóni eða hefðu getað valdið sjúklingi tjóni. Eftir 1. mgr. 10. gr. sömu laga ber að tilkynna landlækni án tafar um óvænt atvik sem valdið hefur eða hefði getað valdið sjúklingi alvarlegu tjóni, svo sem dauða eða varanlegum örkumlum. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar skal landlæknir rannsaka slík mál til að finna á þeim skýringar og tryggja eftir því sem kostur er að slík atvik eigi sér ekki stað. Í athugasemdum við fyrrnefndu greinina í frumvarpi því er varð að lögum nr. 41/2007 segir að við skýringu og framkvæmd þess beri að leggja áherslu á að þegar upp komi tilvik þar sem vafi leikur á hvort um óvænt atvik í skilningi ákvæðisins sé að ræða beri almennt að líta svo á að svo sé og skrá atvikið. Með þessu móti sé betur tryggt að markmið skráningarinnar náist, það er að fá heildaryfirsýn yfir þau atvik sem betur hefðu mátt fara við veitingu þjónustunnar og finna á þeim skýringar og leiðir til að tryggja að þau endurtaki sig ekki. Í greinargerð stefnda til héraðsdóms var á það fallist af hans hálfu að rétt hefði verið að tilkynna mál áfrýjanda til landlæknis eftir að í ljós kom að um langvarandi afleiðingar væri að ræða en því jafnframt haldið fram að það hefði ekki leitt til þess að málið upplýstist frekar.

17 Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 55/2009 um sjúkraskrár skal heilbrigðisstarfsmaður sem fær sjúkling til meðferðar færa í sjúkraskrá með skipulegum hætti þau atriði sem nauðsynleg eru vegna meðferðar sjúklings.

18 Samkvæmt sjúkraskrá ræddi I læknir við áfrýjanda […] 2013. Þá kom fram hjá áfrýjanda að hann hefði þungar áhyggjur af þvagrásinni, hann fengi mikil verkjaköst nánast daglega, honum fyndist hlutirnir lítið ganga og jafnvel væri hann orðinn utanveltu. Þá er í sjúkraskrá skráð símtal D læknis við áfrýjanda […] sama ár. Þar er haft eftir áfrýjanda að hann fái enn verki í þvagrásina, þeir komi fyrirvaralaust og standi mislengi, stundum í örfáar sekúndur, stundum í allt að klukkustund. Hann finni fyrir þessu á hverjum degi.

19 Fallist er á þá ályktun héraðsdóms að margt geti leitt til þess að sjúklingur blóðgist og fái sár við uppsetningu þvagleggs án þess að það verði rakið til saknæmrar háttsemi heilbrigðisstarfsmanns og að alvarlegar langtímaafleiðingar af því séu fátíðar.

20 Það er meginregla í skaðabótarétti að tjónþoli verður að sanna að tjóni hans hafi verið valdið með saknæmum hætti og þá jafnframt hver beri ábyrgð á því. Í vissum tilvikum hefur í dómaframkvæmd verið slakað á þessum kröfum, til dæmis þegar vinnuveitandi sinnir ekki tilkynningarskyldu um slys. Hefur slík vanræksla leitt til þess að vinnuveitandi verði látinn bera hallann af skorti á sönnun um þau atriði sem geta haft áhrif á sakarmat og eru talin óljós. Á hinn bóginn hvílir sú skylda að jafnaði á tjónþola að sýna fram á að vanræksla á að tilkynna slysið og að rannsókn hafi ekki farið fram á því valdi vafa um sönnun um tildrög þess.

21 Tjón áfrýjanda telst sennileg afleiðing aðgerðar sem hann gekkst undir hjá stefnda, en um skaðabótaábyrgð sérfræðinga gilda strangari reglur en almennt í skaðabótarétti.

22 Með hliðsjón af þeim upplýsingum um heilsufar áfrýjanda sem samkvæmt framansögðu lágu fyrir í […] 2013, um það bil […] eftir að það atvik varð sem bótakrafa áfrýjanda er reist á, er það mat dómsins að eigi síðar en þá hafi í öllu falli borið að skrá það með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 41/2007. Upplýst er að það var ekki gert en svo sem áður greinir er það tilgangur slíkrar skráningar að finna skýringar á óvæntum atvikum og tryggja að þau endurtaki sig ekki. Verður að ætla að á þessum grundvelli og svo skömmu eftir að atvikið átti sér stað hefði verið unnt að varpa skýrara ljósi á það þannig að hægt yrði að meta hvort um óhappatilvik eða saknæmt gáleysi hafi verið að ræða. Hefði þá til dæmis verið hægt að fá nánari upplýsingar um atvikið frá þeim sjúkraliða sem allt bendir til að hafi verið viðstaddur uppsetningu þvagleggsins og ganga verður út frá því að hjúkrunarfræðingurinn sem annaðist uppsetninguna hefði þá munað eftir henni, en hún gaf ekki skýrslu fyrir dómi fyrr en rúmum fimm árum eftir hana.

23 Í ljósi þeirrar óvissu sem er um orsök þess að áfrýjandi varð fyrir líkamstjóni í umrætt sinn og ástæður hennar samkvæmt framansögðu þykir rétt, svo sem hér háttar til, að snúa sönnunarbyrði um orsökina við og fella skaðabótaábyrgð á tjóninu á stefnda.

24 Samkvæmt framansögðu og þar sem ekki er tölulegur ágreiningur í málinu verður krafa áfrýjanda á hendur stefnda tekin til greina. Krafa áfrýjanda um vexti hefur ekki sætt sérstökum andmælum af hálfu stefnda og fer um þá eins og í dómsorði greinir.

25 Með því að áfrýjandi hefur notið gjafsóknar á báðum dómstigum er ekki tilefni til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verða staðfest. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer svo sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, Landspítali, greiði áfrýjanda, A, 41.085.716 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 5.317.760 krónum frá […]2012 til 1. júní 2013, af 50.202.524 krónum frá þeim degi til 4. desember 2014, af 40.639.777 krónum frá þeim degi til 5. febrúar 2015, af 31.991.462 krónum frá þeim degi til 3. júlí 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 8.648.315 krónum frá 5. febrúar 2015 til 3. júlí 2016, en af 40.022.096 krónum frá þeim degi til 5. nóvember 2018, en af 41.085.716 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 4. desember 2014 að fjárhæð 668.297 krónur.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, G-kk-ef E-kk-ef, 1.500.000 krónur.