610/2019

Útdráttur

X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við A án hennar samþykkis og vilja, með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung, eftir að samræði hefði hafist með samþykki beggja aðila. Í dómi Landsréttar kom fram að við mat á því hvort saknæmisskilyrði 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga væri fullnægt yrði ákærði að njóta þess vafa sem væri í málinu um þá huglægu afstöðu sem bjó að baki verknaði hans. Með hliðsjón af staðföstum framburði ákærða um að brotaþoli hefði ekki gefið honum tilefni til að ætla að hún væri ekki samþykk athöfnum hans, og samskiptum ákærða og brotaþola í aðdraganda þess brots sem hann væri sakaður um, hefði hann haft réttmæta ástæðu til að ætla að brotaþoli væri samþykk samförum við hann umrætt sinn. Var því ekki talið sannað svo að hafið væri yfir skynsamlegan vafa að ákærði hefði haft ásetning til þess að eiga samræði og önnur kynferðismök við A með ofbeldi og ólögmætri nauðung eins og honum var gefið að sök í ákæru. Var X því sýknaður.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 12. ágúst 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 5. júlí 2019 í málinu nr. S[...]/2018.

2 Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að refsing verði milduð og að fjárhæð einkaréttarkröfu verði lækkuð.

4 Brotaþoli, A, krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að því er varðar einkaréttarkröfu sína.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Ákærði gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti auk þess sem upptökur í hljóði og mynd af framburði hans og brotaþola fyrir héraðsdómi voru spilaðar. Þá var tekin skýrsla af vitninu L sálfræðingi í tengslum við vottorð sem hún ritaði eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms og lagt hefur verið fyrir Landsrétt en brotaþoli leitaði til hennar í kjölfar þess atviks sem er til umfjöllunar í málinu.

6 Í ákæru er ákærða gefin að sök nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 1. ágúst 2016, á Fjósakletti í Herjólfsdal í Vestmannaeyjum, eftir að hann og brotaþoli hófu samfarir með vilja þeirra beggja, haft samræði við hana „og önnur kynferðismök með því að setja getnaðarlim sinn inn í endaþarm hennar, án hennar samþykkis, og með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung, meðal annars með því að taka hana kverkataki, toga í hár hennar, kasta henni til og frá, slá hana í andlit og í þjóhnappa, og stuttu síðar á grasbala þar skammt frá, án samþykkis [hennar], haft aftur við hana samræði, með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung, meðal annars með því að taka hana kverkataki“, allt með þeim afleiðingum sem í ákærunni greinir.

7 Þegar þau atvik urðu sem lýst er í ákæru var þjóðhátíð í Vestmannaeyjum að ljúka. Höfðu ákærði og brotaþoli tekið þátt í hátíðinni og átt nokkur samskipti meðan á henni stóð sem lauk á þann veg sem í ákæru greinir.

8 Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og gert að sæta fangelsi í þrjú ár. Hann hefur allt frá upphafi neitað sök. Tekur neitun ákærða til þess að vilji brotaþola hafi ekki aðeins staðið til þess að hafa við hann samræði og önnur kynferðismök heldur hafi hún verið samþykk því að hann beitti hana hörku meðan á þeim stóð en atvikum að því leyti sé að stærstum hluta réttilega lýst í ákæru. Er málsvörn ákærða nánar tiltekið reist á því að hann hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að brotaþoli væri samþykk athöfnum hans. Vísar hann í þeim efnum til samskipta þeirra meðan á kynlífsathöfnum þeirra stóð og atvika í aðdraganda þeirra. Hann hafi á þessum tíma haft reynslu af óhefðbundnu kynlífi af þeim toga sem þau hefðu stundað. Brotaþola hafi verið um það kunnugt og lýst áhuga sínum á að stunda slíkt kynlíf með honum, meðal annars þegar þau voru á leið upp á Fjósaklett til að hafa samfarir þar en þá hafi hún haft orð á því að fyrrverandi kærasti hennar hefði ekki tekið nógu fast á henni og hún væri til í að prófa meira óhefðbundið kynlíf. Allar athafnir hans meðan á samförum þeirra stóð hafi verið í fullu samræmi við það sem þau hefðu áður rætt um. Undir þetta falli sú háttsemi hans að taka brotaþola kverkataki og slá hana í andlit og þjóhnappa. Hann neitar á hinn bóginn að hafa togað í hár hennar og kastað henni til og frá. Brotaþoli hafi aðeins einu sinni gefið til kynna að ákærði væri að ganga of langt en það hafi hún gert þegar hann hafi óvart sett getnaðarlim sinn í endaþarm brotaþola. Hann hafi strax virt þau viðbrögð hennar.

9 Í vitnisburði sínum fyrir héraðsdómi skýrði brotaþoli svo frá að í samtali sem hún átti við ákærða og félaga hans, D, einum til tveimur dögum áður en þau atvik urðu sem eru til umfjöllunar í málinu, hafi D sagt um ákærða „að hann vildi gróft kynlíf“ og að hann hefði stundað það með fyrrverandi kærustu sinni. Þá hafi hann útskýrt fyrir brotaþola hvernig kynlíf ákærði „fílaði“ og að það hafi verið „alveg smá ofbeldisfullt“. Í tengslum við þetta hafi verið talað um hálstak og að slá með hendi á rass og í andlit. Þá hafi D einnig nefnt að ákærði hafi slegið kærustuna „með belti í leggöngin“. Hún hafi þá sagt að sér fyndist það kannski aðeins of mikið en það væri ekkert að því að slá smá á rassinn. Nánar spurð um viðbrögð sín við þessu tali kvaðst brotaþoli hafa sagt að hún „fílaði líka gróft kynlíf“ án þess að skýra eitthvað frekar fyrir þeim hvað í því fælist. Hún hafi þó ekki haft ástæðu til að ætla að ákærði kæmi þannig fram við hana þegar hún hafi samþykkt að fara með honum upp á Fjósaklett í þeim tilgangi að hafa við hann samfarir þar. Í fyrstu hafi allt verið frekar eðlilegt en svo hafi hann orðið „ógeðslega harkalegur“. Hún hafi beðið hann um slaka á þegar hann hafi verið farinn að slá hana fast á rassinn og loks beðið hann um hætta. Þá hafi hann tekið um hálsinn á henni og sagt að hún ætti að hætta þessu væli. Hún hafi aftur beðið hann um að hætta en hann ekki látið sér segjast og meðal annars slegið hana einu sinni utan undir. Þá hafi hún öskrað þegar hann hafi ætlað að setja liminn á sér inn í endaþarm hennar og hann þá hætt við það. Ofbeldið hafi svo haldið áfram eftir að þau höfðu fært sig á annan stað.

10 Í skilaboðum á samskiptamiðlinum Facebook messenger, sem óumdeilt er að voru send ákærða úr síma brotaþola skömmu eftir að framangreint samtal ákærða, brotaþola og D átti sér stað, segir svo: „Btw ég hefði höndlað allt sem þú sagðir.“ Skilaboðunum fylgdi svokallað tjámerki, nánar tiltekið broskarl sem blikkar öðru auganu. Brotaþoli hefur neitað því að hafa sent þessi skilaboð. Af hálfu ákærða er þeirri staðhæfingu hafnað enda sé ekkert fram komið sem renni stoðum undir hana.

11 Í vitnisburði D kom fram að hann hefði útskýrt fyrir brotaþola að ákærði stundaði rosalega gróft kynlíf og nefnt dæmi um það. Spurður hvort brotaþoli hefði verið spennt fyrir slíku kynlífi svaraði vitnið því játandi. Ákærði hafi skammast sín þegar um þetta var rætt. Þau hefðu bæði gefið í skyn að þau vildu sofa saman.

12 Um málsatvik og framburð ákærða og vitna fyrir héraðsdómi vísast að öðru leyti til hins áfrýjaða dóms.

Niðurstaða

13 Á þeim tíma er atvik máls gerðust sagði í 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga að hver sem hefði samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerðist sekur um nauðgun og skyldi sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Með lögum nr. 16/2018, sem tóku gildi 12. apríl 2018, voru ákvæði 194. gr. almennra hegningarlaga færð í það horf sem nú er. Í 1. mgr. greinarinnar segir að hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann án samþykkis hans gerist sekur um nauðgun og skuli sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Telst samþykki liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja en ekki ef beitt er ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung.

14 Í 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga kemur fram að hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn til þess er dómur gengur, skuli dæma eftir nýrri lögunum, bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Aldrei má þó dæma refsingu, nema heimild hafi verið til þess í lögum, þegar verk var framið og ekki þyngri refsingu en orðið hefði eftir þeim lögum. Í framangreindri breytingu á 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga með lögum nr. 16/2018 felst að samþykki er sett í forgrunn skilgreiningar á nauðgun. Samkvæmt framansögðu getur hún ekki haft þýðingu við mat á refsinæmi atferlis ákærða að því marki sem er honum í óhag.

15 Samkvæmt 18. gr. almennra hegningarlaga er verknaður sem refsing er lögð við samkvæmt þeim lögum ekki saknæmur nema hann sé unninn af ásetningi eða gáleysi. Fyrir gáleysisbrot skal því aðeins refsa að sérstök heimild sé til þess í lögunum en slík heimild er ekki í 194. gr. almennra hegningarlaga. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 61/2007 og breyttu XXII. kafla almennra hegningarlaga segir að ásetningur verði að ná til allra efnisþátta verknaða eins og þeim sé lýst í refsiákvæðum. Í því felist að hann verði að taka bæði til verknaðaraðferðar og kynmakanna. Ásetningur þurfi einnig að ná til þess að nota hinar ólögmætu verknaðaraðferðir til þess að ná fram kynmökunum. Þá verði ásetningur að taka til þvingunarinnar þegar brotið sé gegn 194. gr. en í því felist að þetta sé gert gegn vilja brotaþola þannig að samþykki þolandans sé ekki fyrir hendi. Loks þurfi ásetningur að ná til orsakasambandsins á milli verknaðaraðferða sem leiða til þvingunar og kynmaka. Þá segir í athugsemdunum að þegar „ákærði neitar sök getur verið mjög erfitt að sanna huglæga afstöðu hans til verknaðarins. Verða dómstólar þá að meta hvað ákærði hafi hlotið að gera sér grein fyrir og tvinnast þá oft saman sakarmat og sönnunarmat. Mat ákærða á aðstæðum er lagt til grundvallar þannig að ekki er unnt að refsa honum fyrir nauðgun ef hann hafði réttmæta ástæðu til að ætla að þolandi væri samþykkur kynmökunum. Ástæða þess er sú að þá er ekki fyrir hendi ásetningur til þess að þvinga þolanda til kynmaka.“

16 Ákærði og brotaþoli eru ein til frásagnar um atvik í umrætt sinn en ákærði hefur bæði hjá lögreglu og fyrir dómi staðfastlega neitað því að hafa brotið gegn brotaþola með þeim hætti sem honum er gefið að sök í málinu, nánar tiltekið þannig að hann hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að brotaþoli væri samþykk þeim athöfnum hans sem lýst er í ákæru og hann hefur gengist við. Hefur ákærði verið stöðugur í framburði sínum og er ekkert fram komið sem er til þess fallið að draga úr trúverðugleika hans. Um vitnisburð brotaþola er það að segja að hún hefur ekki gefið haldbæra skýringu á þeirri staðhæfingu sinni að hún hafi ekki sent ákærða þau skilaboð sem áður er getið. Ekki er annað fram komið en að um hafi verið að ræða skilaboð sem samkvæmt efni sínu vörðuðu samtal sem hafði skömmu áður átt sér stað þar sem hún var á gangi með ákærða og félaga hans. Standa ekki rök til annars en að lagt verði til grundvallar við úrlausn málsins að hún hafi sent ákærða skilaboðin.

17 Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hvílir á ákæruvaldinu sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag. Við mat á því hvort saknæmisskilyrði 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga sé fullnægt verður ákærði því að njóta þess vafa sem er í málinu um þá huglægu afstöðu sem bjó að baki verknaði hans. Í því sambandi er þess fyrst að geta að ákærði hefur staðfastlega borið á þann veg að brotaþoli hafi aldrei gefið honum tilefni til að ætla að hún væri ekki samþykk athöfnum hans. Aðeins eitt tilvik sé þar undanskilið svo sem áður er getið. Vafa um þetta verður í ljósi þess sem að framan er rakið að skýra ákærða í hag. Verður framburður hans um þetta atriði því lagður til grundvallar. Þá telst á sama grunni ósannað að ákærði hafi gengið lengra í háttsemi sinni gagnvart brotaþola en hann hefur sjálfur gengist við. Samkvæmt þessu og þegar litið er til alls þess sem áður er rakið um samskipti ákærða og brotaþola í aðdraganda þess brots sem hann er sakaður um verður við það að miða að ákærði hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að brotaþoli væri samþykk athöfnum hans í umrætt sinn.

18 Samkvæmt framansögðu hefur ákæruvaldið ekki axlað þá sönnunarbyrði, sem á því hvílir eftir 108. gr. laga nr. 88/2008, að sýna fram á ásetning ákærða til nauðgunar í greint skipti og þar með saknæmi verknaðar hans. Er því ekki fallist á með ákæruvaldinu að ákærði hafi umrætt sinn gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og verður hann því sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákæru.

19 Samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður einkaréttarkröfu brotaþola vísað frá héraðsdómi.

20 Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraðsdómi verður felldur á ríkissjóð.

21 Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði greiðist úr ríkissjóði. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, E-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef lögmanns, 1.376.400 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, L-kk-ef B-kk-ef lögmanns, 458.800 krónur.