928/2018

Útdráttur

Árið 2011 gerðu S slhf. og E Inc. með sér samning um kaup þess fyrrnefnda á 51% hlutafjár í S hf., en M Ltd. og 66 S.Á.R.L. tóku síðar hvort um sig yfir réttindi og skyldur kaupanda og seljanda samkvæmt þeim samningi. Í samningnum var meðal annars ákvæði þess efnis að seljandi ábyrgðist gagnvart kaupanda að kaupréttur fyrrum forstjóra S hf. væri fallinn úr gildi og að forstjórinn ætti ekki kröfur á hendur S hf. Með dómi Hæstaréttar 25. september 2014 í málinu nr. 84/2014 var staðfest að kaupréttur fyrrum forstjórans hefði ekki fallið úr gildi og var félaginu gert að greiða honum tiltekna fjárhæð auk vaxta og málskostnaðar. S hf. gerði kröfuna upp í kjölfarið og höfðaði af því tilefni dómsmál gegn M Ltd. Með dómi Hæstaréttar 23. mars 2017 í málinu nr. 464/2016 var því máli vísað frá héraðsdómi þar sem S hf. væri ekki aðili að kaupsamningnum og gæti því ekki höfðað mál í skjóli varnarþingsákvæðis hans. Að svo búnu höfðaði 66 S.Á.R.L. mál þetta til heimtu þess kostnaðar sem á S hf. féll vegna framangreinds dóms Hæstaréttar í málinu nr. 84/2014. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að málið væri ekki vanreifað af hálfu 66 S.Á.R.L. þótt ekki hefði verið vísað til fræðilegra hugtaka á borð við þriðjamannsloforð eða þriðjamannslöggerning í stefnu og að héraðsdómari hefði ekki farið út fyrir heimildir sínar samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með því að vísa til þess að um þriðjamannsloforð hefði verið að ræða. Þá væri að lögum ekkert sem kæmi í veg fyrir að tveir aðilar gerðu samning sín á milli í því skyni að veita þriðja aðila, sem ekki væri aðili að samningnum, tiltekin réttindi. Þar sem 66 S.Á.R.L. hefði yfirtekið réttindi og skyldur kaupanda samkvæmt þeim samningsákvæðum sem á reyndi í málinu hefði 66 S.Á.R.L. augljósa lögvarða hagsmuni af því að láta reyna á efndir þeirra fyrir dómi og skorti því hvorki slíka hagsmuni né með réttu aðild að dómsmáli um kröfu þar um. Af því leiddi einnig að 66 S.Á.R.L. hefði getað höfðað mál um hagsmuni S hf. á grundvelli varnarþingsákvæðisins. Þá væri engin lagastoð fyrir því að nauðsynlegt hefði verið að gefa S hf. kost á að gæta hagsmuna sinna í málinu og ekki væri um óskipt réttindi 66 S.Á.R.L. og S hf. að ræða þótt 66 S.Á.R.L. gæti á grundvelli samningsins, til hagsbóta fyrir S hf. sem þriðja aðila, haft uppi kröfu sína í málinu. Því var kröfu M Ltd. um ómerkingu héraðsdóms, frávísun málsins frá héraðsdómi og sýknu á grundvelli aðildarskorts hafnað. Loks vísaði Landsréttur meðal annars til þess að túlka yrði kaupsamninginn á þann veg að umþrætt ákvæði hans lyti í heild sinni að því að tryggja kaupanda skaðleysi vegna deilna S hf. við fyrrum forstjóra félagsins. Því var staðfest niðurstaða héraðsdóms um greiðsluskyldu M Ltd. gagnvart S hf.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 20. desember 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2018 í málinu nr. E51/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, til vara að öllum kröfum stefnda verði vísað frá dómi, að því frágengnu að áfrýjandi verði sýknaður af öllum kröfum stefnda en að öðrum kosti að dómkröfur stefnda verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst þess að öllum kröfum áfrýjanda verði hafnað og að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Í máli þessu krafðist stefnandi í héraði, BH Holding ehf., þess að áfrýjanda yrði gert að greiða Sjóklæðagerðinni hf. 171.976.408 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Byggði félagið kröfu sína á 3. mgr. 4. gr., sbr. 11. gr. kaupsamnings 9. ágúst 2011 um kaup á 51% útistandandi hlutafjár í Sjóklæðagerðinni hf. Ágreiningslaust er að stefndi hefur tekið yfir réttindi og skyldur kaupanda og áfrýjandi réttindi og skyldur seljanda samkvæmt framangreindum ákvæðum kaupsamningsins, líkt og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi er nú eigandi alls hlutafjár í Sjóklæðagerðinni hf.

5 Í 3. mgr. 4. gr. kaupsamningsins er svohljóðandi ákvæði: „Seljandi ábyrgist gagnvart kaupanda að kaupréttur fyrrum forstjóra félagsins sé fallinn úr gildi og að forstjórinn eigi ekki kröfur á hendur félaginu. Komi til kostnaðar vegna starfsloka fyrrum forstjóra, umfram það sem leiðir af uppgjöri ráðningarsamnings við hann, bætir seljandi félaginu þann kostnað að fullu. Kæmi til málaferla af hálfu fyrrum forstjóra skal seljandi eiga rétt til þess að halda uppi vörnum fyrir félagsins hönd í slíku máli.“ Ágreiningslaust er að með vísan til „félagsins“ í framangreindu samningsákvæði sé átt við Sjóklæðagerðina hf.

6 Ákvæði 1. mgr. 11. gr. kaupsamningsins hljóðar svo: „Kaupsamningur þessi og túlkun hans skal lúta íslenskum lögum og réttarframkvæmd. Komi upp ágreiningur milli aðila í tengslum við kaupsamning þennan ber þeim skylda til að leitast við í góðri trú að setja slíkan ágreining niður. Lánist þeim það ekki skal reka mál vegna slíks ágreinings fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.“

7 Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var með dómi Hæstaréttar 25. september 2014 í máli nr. 84/2014 staðfest að kaupréttur fyrrum forstjóra Sjóklæðagerðarinnar hf. hefði ekki verið fallinn úr gildi og var félaginu gert að greiða forstjóranum 109.577.514 krónur með nánar tilgreindum vöxtum auk málskostnaðar. Sjóklæðagerðin hf. gerði upp kröfuna og höfðaði í kjölfarið dómsmál á hendur áfrýjanda til heimtu þess kostnaðar. Með dómi Hæstaréttar 23. mars 2017 í máli nr. 464/2016 var því máli vísað frá héraðsdómi þar sem Sjóklæðagerðin hf. væri ekki aðili að framangreindum kaupsamningi og gæti þess vegna ekki höfðað mál í skjóli varnarþingsákvæðis hans. Í því máli nýtti áfrýjandi rétt sinn samkvæmt niðurlagi 3. mgr. 4. gr. kaupsamningsins til þess að halda uppi vörnum fyrir Sjóklæðagerðina hf. Í tölvubréfi 15. mars 2012 áréttaði þáverandi lögmaður áfrýjanda að áfrýjandi vildi halda á málinu í samræmi við ákvæði kaupsamningsins enda væri áhættan hans en ekki stefnda.

8 Í kjölfar síðastnefnds dóms Hæstaréttar höfðaði stefndi mál þetta til heimtu þess kostnaðar sem á Sjóklæðagerðina hf. féll vegna framangreinds dóms Hæstaréttar 25. september 2014 í máli nr. 84/2014. Við meðferð málsins í héraði gerði áfrýjandi kröfu um frávísun þess frá dómi á þeim grundvelli að stefndi ætti ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn þess, að það væri vanreifað af hálfu stefnda og að stefndi og Sjóklæðagerðin hf. ættu samaðild til sóknar í því. Frávísunarkröfunni var hafnað með úrskurði 17. maí 2018.

9 Við málflutning í Landsrétti var því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að ekki væri gerður ágreiningur um fjárhæð kröfu stefnda.

Niðurstaða

10 Áfrýjandi byggir ómerkingarkröfu sína á því að í úrskurði héraðsdóms 17. maí 2018, þar sem frávísunarkröfu áfrýjanda var hafnað, hafi verið byggt á því að ákvæði 3. mgr. 4. gr. framangreinds kaupsamnings sé eiginlegt þriðjamannsloforð. Stefndi hefði hvergi vísað til þeirrar málsástæðu í skriflegum málatilbúnaði sínum og því hafi dómari ekki mátt byggja á henni, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

11 Af héraðsdómsstefnu er ljóst að stefndi, sem nú hefur tekið yfir réttindi og skyldur kaupanda samkvæmt 3. mgr. 4. gr. kaupsamningsins, krefst greiðslu til handa þriðja aðila, Sjóklæðagerðarinnar hf., á grundvelli þess samningsákvæðis. Ljóst er að málsóknin var frá upphafi byggð á þeim málsástæðum að samningsákvæðið fæli í sér réttindi til handa þriðja manni sem þó var ekki aðili að samningnum, að samninginn bæri að efna sem slíkan og að stefndi gæti krafist samningsefnda í þágu Sjóklæðagerðarinnar hf. Breytir engu í því sambandi þótt fræðilegra hugtaka á borð við þriðjamannsloforð eða þriðjamannslöggerning hafi ekki verið getið berum orðum í stefnu. Er því ekki fallist á það með áfrýjanda að héraðsdómur hafi farið út fyrir heimildir sínar samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 með því að vísa til þess að um þriðjamannsloforð hafi verið að ræða.

12 Frávísunarkrafa áfrýjanda er í fyrsta lagi á því byggð að málið sé vanreifað af hálfu stefnda þar sem hvergi sé vísað til þriðjamannslöggernings í stefnu. Hvorki hafi verið gerð nægilega skýr grein fyrir því á hvaða grundvelli stefndi höfðaði málið í sínu nafni til hagsbóta fyrir Sjóklæðagerðina hf., sbr. elið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, né fyrir því til hvaða lagaákvæða og réttarreglna stefnandi vísi um málatilbúnað sinn, sbr. flið sama ákvæðis.

13 Af sömu ástæðum og greinir í efnisgrein 11 hér að framan verður ekki fallist á það með áfrýjanda að stefna í málinu uppfylli ekki kröfur 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Verður málinu því ekki vísað frá héraðsdómi af þeim sökum.

14 Áfrýjandi byggir frávísunarkröfu sína einnig á því að stefndi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins þar sem hann sé ekki réttur eigandi þeirra hagsmuna sem málið varði. Af sömu ástæðu telur áfrýjandi einnig að fallast beri á kröfu sína um sýknu vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Frávísunarkrafa áfrýjanda er enn fremur á því byggð að málið sé höfðað á röngu varnarþingi, en heimilisvarnarþing áfrýjanda sé á Möltu. Þar sem einungis Sjóklæðagerðin hf. geti krafist efnda samkvæmt 3. mgr. 4. gr. kaupsamningsins geti stefndi ekki neytt réttarfarshagræðis 11. gr. samningsins vegna þeirrar kröfu. Hæstiréttur hafi 23. mars 2017 í máli nr. 464/2016 dæmt að Sjóklæðagerðin hf. geti ekki höfðað mál um kröfuna fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og stefndi geti ekki öðlast betri rétt að þessu leyti. Þá sé andstætt meginreglum réttarfars að í dómsmáli milli tveggja aðila sé dæmt um kröfur þriðja aðila, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, nema samið hafi verið um slíkt sérstaklega, auk þess sem nauðsynlegt hefði verið að gefa Sjóklæðagerðinni hf. færi á að gæta hagsmuna sinna í málinu. Loks hefði verið nauðsyn samaðildar til sóknar í málinu, sbr. 18. gr. laga nr. 91/1991.

15 Að lögum er ekkert sem kemur í veg fyrir að tveir aðilar geri samning sín á milli í því skyni að veita þriðja aðila, sem ekki er aðili að samningnum, tiltekin réttindi. Þá leiðir af meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga að samningsaðili getur að öðru jöfnu krafist efnda viðkomandi samnings. Gildir einu í því sambandi hvort þriðja aðila, sem ekki er aðili að samningnum, hafi verið veitt sjálfstæð heimild til að krefjast efnda eða ekki.

16 Stefndi hefur sem fyrr segir tekið yfir réttindi og skyldur kaupanda samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 4. gr., sbr. 11. gr. kaupsamnings um 51% hlut í Sjóklæðagerðinni hf. Í fyrrnefnda samningsákvæðinu felst að bæta skuli þriðja aðila, Sjóklæðagerðinni hf., að fullu þann kostnað sem á félagið fellur vegna „kostnaðar vegna starfsloka fyrrum forstjóra, umfram það sem leiðir af uppgjöri ráðningarsamnings við hann“ og í því síðarnefnda felst að reka skuli ágreiningsmál vegna samningsins fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.

17 Stefndi hefur samkvæmt framangreindu augljósa lögvarða hagsmuni af því að láta reyna á efndir 3. mgr. 4. gr. kaupsamningsins fyrir dómi. Verður því hvorki fallist á með áfrýjanda að stefnda skorti lögvarða hagsmuni af úrlausn sakarefnisins né að hann eigi ekki með réttu aðild að dómsmáli um kröfu sína.

18 Af framangreindu leiðir einnig að stefndi getur höfðað mál um hagsmuni Sjóklæðagerðarinnar hf. á grundvelli varnarþingsákvæðis 11. gr. kaupsamningsins frá 9. ágúst 2011. Þá er engin lagastoð fyrir þeirri málsástæðu áfrýjanda að nauðsynlegt hefði verið að gefa Sjóklæðagerðinni hf. kost á að gæta hagsmuna sinna í málinu. Loks er ekki um að ræða óskipt réttindi stefnda og Sjóklæðagerðarinnar hf. þótt stefndi geti á grundvelli 3. mgr. 4. gr. kaupsamningsins, til hagsbóta fyrir Sjóklæðagerðina hf. sem þriðja aðila, haft uppi kröfu sína í máli þessu.

19 Með vísan til alls hins framangreinda verður kröfum áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi og sýknu vegna aðildarskorts hafnað.

20 Áfrýjandi byggir sýknukröfu sína einnig á því að engin krafa hafi stofnast á grundvelli 3. mgr. 4. gr. kaupsamningsins. Ákvæðið kveði einungis á um að bæta skuli Sjóklæðagerðinni hf. kostnað „umfram það sem leiðir af uppgjöri ráðningarsamnings“. Þar sem kaupréttur fyrrum forstjóra hafi verið hluti af starfskjörum hans hjá Sjóklæðagerðinni hf. hafi kostnaður við uppgjör kaupréttarins verið hluti af uppgjöri ráðningarsamningsins.

21 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á það með héraðsdómi að túlka verði orðalag 3. mgr. 4. gr. kaupsamningsins þannig að ákvæðið lúti í heild sinni að því að tryggja kaupanda skaðleysi vegna deilna Sjóklæðagerðarinnar hf. við fyrrum forstjóra félagsins vegna kaupréttar hans. Er í því sambandi einnig til þess að líta að önnur gögn málsins bera með sér að sá hafi verið sameiginlegur skilningur samningsaðila. Samkvæmt því og þar sem ekki er tölulegur ágreiningur um kröfu stefnda í málinu verður áfrýjandi dæmdur til greiðslu hennar.

22 Áfrýjandi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta og vísar til þess að stefndi hafi ekki lagt fram gögn um hvenær greiðslur voru inntar af hendi frá Sjóklæðagerðinni hf. til fyrrum forstjóra félagsins. Eina skjalið sem styður upphafstíma dráttarvaxtakröfu stefnda er óundirritað skjal með útreikningum. Þar kemur fram að krafan hafi verið gerð upp í hlutum á ótilgreindum dögum á árunum 2014 til 2016 en jafnframt að vextir til 28. febrúar 2015 séu hluti af höfuðstól kröfu stefnda í máli þessu. Er því ekki unnt að fallast á dráttarvaxtakröfu stefnda af hluta höfuðstólsins frá 1. janúar 2015 eins og krafist er í stefnu. Stefndi krefst aftur á móti dráttarvaxta af allri stefnufjárhæðinni frá birtingu stefnu til greiðsludags og með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verður fallist á þá kröfu. 23 Eftir þessum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti, sem ákveðst í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Molden Enterprises Ltd., greiði Sjóklæðagerðinni hf. 171.976.408 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. október 2017 til greiðsludags.

Áfrýjandi greiði stefnda, 66North Holding LUX S.Á.R.L., samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.