700/2020

Útdráttur

A var handtekinn vegna gruns um aðild að stórfelldum fíkniefnainnflutningi í félagi við þrjá aðra. Í kjölfar handtökunnar sat hann í gæsluvarðhaldi í 215 daga, þar af 28 daga í einangrun, auk þess sem hann sætti ýmsum rannsóknaraðgerðum. Fyrir dómi var A sýknaður af öllum sakargiftum og höfðaði hann í kjölfarið mál á hendur Í og krafðist miskabóta auk skaðabóta vegna tapaðra launatekna. Undir rekstri málsins í héraði féllst Í á að greiða A miskabætur að fjárhæð 3.990.000 krónur auk vaxta. Með hinum áfrýjaða dómi var Í gert að greiða A miskabætur að fjárhæð 7.000.000 króna til viðbótar. Aftur á móti var Í sýknað af kröfu A um skaðabætur vegna fjártjóns. Með vísan til dómaframkvæmdar um bætur fyrir miska á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og þess að A hefði glímt við áfallastreituröskun, þunglyndi og kvíða sem rekja mætti til gæsluvarðhaldsins, var staðfest niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð miskabóta til handa A. Þá var niðurstaða héraðsdóms um fjárkröfu A vegna tapaðra launatekna einnig staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og I-kk-nf E-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. desember 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2020 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 15. febrúar 2021. Gagnáfrýjandi krefst þessað aðaláfrýjandi greiði sér 41.279.400 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá [...] 2017 til 8. júní 2018 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, að frádreginni innborgun 31. janúar 2020 að fjárhæð 4.984.072 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Málsatvik og ágreiningsefni

4

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjandi handtekinn ásamt þremur öðrum mönnum [...] 2017 vegna gruns um aðild að innflutningi fíkniefna. Eftir handtökuna sat hann í gæsluvarðhaldi frá sama degi, fyrst á grundvellia - liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála en frá 22. september sama ár á grundvelli 2. mgr. 95. gr. sömu laga. Samtals sat gagnáfrýjandi í 215 daga í gæsluvarðhaldi, þar af 28 í einangrun. Við lögreglurannsóknina var upplýsinga aflað um notkun á síma gagnáfrýjanda auk fjárhagsupplýsinga um hann hjá fjármálafyrirtækjum, leitað á heimili hans og í húsnæði fyrirtækis sem hann rak og lagt hald á fjármuni og aðra muni.

5

Ákæra var gefin út [...]2017 á hendur gagnáfrýjanda og öðrum sem handteknir höfðu verið á sama tíma. Þar var gagnáfrýjandi borinn sökum um að hafa undirbúið og aðstoðað tvo meðákærðu við ferð þeirra til Íslands, séð um að bóka gistingu fyrir þá á gistiheimili og sett kreditkort sitt til tryggingar fyrir bókuninni, séð um að útvega bílskúr sem nota átti til að fjarlægja fíkniefni úr bifreið þar sem þau höfðu verið falin, auk þess að vera sakaður um að hafa ekið og leiðbeint meðákærðu milli staða í Reykjavík meðan á dvöl þeirra stóð. Í ákæru var háttsemi allra ákærðu talin varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...]2018 var gagnáfrýjandi sýknaður af framangreindum sakargiftum en meðákærðu sakfelldir fyrir innflutning á tilgreindu magni af amfetamínbasa sem hafði verið komið fyrir í umræddri bifreið. S ýkna gagnáfrýjanda var á því reist að ósannað væri að hann hafi vitað af fíkniefnum í bifreiðinni.

6

Mál þetta var höfðað 19. febrúar 2019 og krafðist gagnáfrýjandi 41.279.400 króna úr hendi aðaláfrýjanda auk vaxta eins og fyrr greinir. Í stefnu í héraði segir að krafan sé um greiðslu miska- og skaðabóta á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafan er á því reist að gagnáfrýjandi hafi verið sviptur frelsi sínu með ólögmætum hætti í rúmlega sjö mánuði. Þó að komist yrði að þeirri niðurstöðu að gæsluvarðhaldsvistin hafi verið lögmæt eigi hann engu að síður bótarétt á grundvelli hlutlægrar bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008 enda hafi hann ekki valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Í héraðsdómsstefnu er kröfugerðin sundurliðuð þannig að 4.229.400 krónur séu vegna tapaðra launatekna, 35.050.000 krónur vegna miska er hlaust af gæsluvarðhaldsvistinni og 2.000.000 króna vegna annarra rannsóknaraðgerða lögreglu.

7

Aðaláfrýjandi mótmælti greiðsluskyldu í greinargerð sinni í héraði og krafðist sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Sýknukrafan þar og fyrir Landsrétti er meðal annars reist á þeim grunni að gagnáfrýjandi hafi með framferði sínu stuðlað að aðgerðum gegn sér og þannig glatað bótarétti samkvæmt 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Þá er bótaskyldu á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga mótmælt auk þess sem því er haldið fram að ætlað fjártjón gagnáfrýjanda vegna tapaðra launatekna sé ósannað.

8

Undir rekstri málsins í héraði féllst aðaláfrýjandi á að greiða gagnáfrýjanda 3.990.000 krónur í miskabætur fyrir hluta gæsluvarðhaldstímans, það er frá [...] 2017 til [...]2018, auk 994.072 króna í vexti og dráttarvexti, sbr. bókun sem lögð var fyrir héraðsdóm 23. janúar 2020. Þá féllst aðaláfrýjandi á að greiða 1.000.000 króna í gjafsóknarkostnað, þar á meðal lögmannsþóknun. Fram kemur í bókuninni að miskabæturnar séu miðaðar við 30.000 krónur á dag á framangreindu tímabili.

Ágreiningslaust er að aðaláfrýjandi innti samtals 5.984.072 krónur af hendi 31. janúar 2020 í samræmi við framangreinda bókun. Gagnáfrýjandi tók við umræddri greiðslu en gerði þann fyrirvara að með henni væri greitt inn á dómkröfu hans sem ekki hefði verið fallið frá.

9

Með hinum áfrýjaða dómi var tekin afstaða til ágreinings aðila um bótatímabil og bótafjárhæð vegna miska auk annarra ágreiningsefna. Þar var kröfu gagnáfrýjanda um skaðabætur vegna tapaðra launatekna hafnað. Á hinn bóginn var komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjanda bæri hærri miskabætur en hann hafði þegar fengið greiddar. Var talið að hann ætti rétt á bótum fyrir miska vegna gæsluvarðhalds í 215 daga sem miða ætti við tiltekna fjárhæð fyrir hvern dag og að honum bæri að greiða hærri bætur vegna þeirra 28 daga sem hann hefði sætt einangrun. Fram kemur í forsendum hins áfrýjaða dóms að litið væri til þess að aðaláfrýjandi hefði þegar greitt hluta kröfunnar í janúar 2020 og að við ákvörðun bóta og málflutningsþóknunar væri búið að gera ráð fyrir frádrætti vegna þeirrar greiðslu. Þá væri við ákvörðun bóta fyrir gæsluvarðhald innifalinn þáttur er tæki til bóta vegna annarra rannsóknarúrræða sem ekki yrðu ákveðnar sérstaklega. Var aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 7.000.000 króna til viðbótar þegar greiddum miskabótum með vöxtum frá [...] 2017 en með dráttarvöxtum frá 8. júní 2018 til greiðsludags.

10

Fyrir Landsrétti greinir aðila á um sömu atriði og komu til álita við aðalmeðferð fyrir héraðsdómi, einkum um bótatímabil og viðmið við ákvörðun miskabóta sem og um tilkall gagnáfrýjanda til bóta fyrir fjártjón vegna tapaðra launatekna. Með gagnáfrýjun sinni leitar gagnáfrýjandi jafnframt endurskoðunar á tilhögun innborgunar samkvæmt héraðsdómi.

Niðurstaða

11

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að ekki sé efni til að skerða bótarétt gagnáfrýjanda á grundvelli 2. málsliðar 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Í því ljósi ber að miða við að hann eigi bótarétt vegna frelsisskerðingar í IX. til XIV. kafla laga nr. 88/2008. Þá ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um að ósannað sé að gagnáfrýjandi hafi beðið tjón vegna tapaðra launatekna enda hafa ekki verið lögð fram nein gögn um tekjur hans hvorki fyrir né eftir að hann sætti frelsisskerðingu.

12

Miskabótakrafa gagnáfrýjanda vegna frelsisskerðingar að ósekju er sundurliðuð þannig að miðað er við að aðaláfrýjanda beri að greiða 250.000 krónur fyrir hvern dag meðan gagnáfrýjandi var í einangrun og 150.000 krónur á dag vegna gæsluvarðhalds án einangrunar. Þá krefst gagnáfrýjandi samtals 2.000.000 króna í miskabætur vegna annarra rannsóknaraðgerða.

13

Þegar litið er til dómaframkvæmdar verður að álykta að miskabætur á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna hvers konar aðgerða á grundvelli IX. til XIV. kafla laganna séu almennt metnar að álitum í einu lagi. Lengd frelsissviptingar skiptir þá miklu um ákvörðun bóta án þess að séð verði að afstaða sé tekin til fjárhæðar miska fyrir hvern dag og sú fjárhæð margfölduð með dagafjölda. Má um þetta meðal annars vísa til dóma Landsréttar í málum nr. 589/2018, nr. 882/2018 og nr. 883/2018 og jafnframt til dóma Hæstaréttar í málum nr. 345/2016 og nr. 11/2016. Sé litið til dæmdra bótafjárhæða í einstökum málum og þeim deilt niður á hvern dag í varðhaldi að ósekju, virðist þó mega álykta af dómaframkvæmd að stutt frelsissvipting leiði til hlutfallslega hærri miskabóta en lengra varðhald og að einangrun í varðhaldi sé til þess fallin að vera sakborningi sérstaklega þungbær og auka enn á miska hans.

14

Fjárhæð miskabótakröfu rökstyður gagnáfrýjandi meðal annars með því að vísa til athugasemda í frumvarpi sem varð að lögum nr. 128/2019 um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017. Þar segir í athugasemd við 1. gr.:

„Dómaframkvæmd virðist benda til þess að fjárhæð miskabóta vegna frelsissviptingar/gæsluvarðhalds að ósekju sé á bilinu 150‒200 þúsund krónur á dag en virðist lækka eftir því sem vistin er lengri.“ Ekki er í athugasemdunum vísað til annarra dóma í þessu sambandi en dóma Hæstaréttar í málum nr. 124 til 127/1980 og dóms Landsréttar í máli nr. 589/2018. Þýðingu fyrrgreindra dóma Hæstaréttar sem fordæma um ákvörðun miskabóta í máli gagnáfrýjanda verður að draga í efa, enda miskabætur þar ákveðnar hærri, að teknu tilliti til verðbóta, en í síðari dómum Hæstaréttar, Landsréttar og héraðsdómstóla auk þess sem atvik þar voru um margt einstök, sbr. til hliðsjónar dóma Landsréttar í málum nr. 250 og 638/2020. Þá lýtur dómur Landsréttar í máli nr. 589/2018, sem athugasemdirnar vísa einnig til, að frelsissviptingu ungmennis að ósekju í átta daga en bætur þóttu þar hæfilega ákveðnar 1.600.000 krónur. Ályktanir í athugasemdum í fyrrgreindu frumvarpi um fjárhæð miskabóta fyrir hvern dag geta átt við um slíka skammvinna frelsisskerðingu en fá ekki stoð í dómaframkvæmd er lýtur að lengra varðhaldi að ósekju.

15

Fyrir Landsrétti vísar gagnáfrýjandi enn fremur til fyrrgreindra dóma Landsréttar í málum nr. 250 og 638/2020 til stuðnings fjárhæð miskabóta. Þau mál eru einstök og lúta að bótarétti vegna frelsissviptingar og sakfellingar að ósekju í máli sem litað hafði líf viðkomandi frá því að þeir voru bendlaðir við málið á áttunda áratug síðustu aldar.

Bera dómarnir með sér að þar hafi óhóflega löng einangrunarvist og ófullnægjandi aðstæður í gæsluvarðhaldi haft töluverða þýðingu við ákvörðun bóta sem og að með sakfellingardómum hafi þeir orðið fyrir alvarlegum réttarspjöllum. Fordæmisgildi þessara dóma er því takmarkað fyrir það mál sem hér er til úrlausnar.

16

Gagnáfrýjandi lagði fyrir héraðsdóm vottorð sálfræðings 23. júní 2019. Þar segir að hann hafi leitað aðstoðar sálfræðingsins frá maí 2019 og að þá hafi hann glímt við áfallastreituröskun, þunglyndi og kvíða sem rekja hafi mátt til gæsluvarðhaldsins.

Fram kemur í vottorðinu að gagnáfrýjandi glími við svefnvandamál, upplifi kvíða án tilefnis, finni fyrir stressi og sé oft leiður. Samskipti við fjölskyldu og vini hafi versnað verulega. Þá hafi hann misst fyrirtæki sitt, íbúð og fjármuni meðan hann hafi dvalið í fangelsi og ekki getað æft þá íþrótt sem hann hafi lagt stund á. Því er haldið fram í vottorðinu að það hafi verið mjög átakanlegt og ógnvekjandi fyrir gagnáfrýjanda að dvelja í fangelsi. Langvarandi streita og kvíði hafi valdið þunglyndi og mikilli áfallastreituröskun. Hann hafi misst von og traust sitt á öðrum og glatað trúnni á sjálfan sig. Fram kemur að gagnáfrýjandi hafi lagt hart á sig við meðferðina.

Sálfræðingurinn kom fyrir héraðsdóm og staðfesti vottorð sitt.

17

Með hinum áfrýjaða dómi voru miskabætur til gagnáfrýjanda ákveðnar samtals 10.990.000 krónur vegna aðgerða sem að honum beindust samkvæmt IX. til XIV. kafla laga nr. 88/2008, sbr. 246. gr. laganna. Þegar litið er til dómaframkvæmdar og þess sem fyrir liggur um áhrif gæsluvarðhaldsins á gagnáfrýjanda þykir ekki efni til að víkja frá þeirri niðurstöðu um bótafjárhæð. Af dómsorði í héraði leiðir að sá hluti miskabótanna sem aðaláfrýjandi greiddi 31. janúar 2020 ber ekki skaðabótavexti sem krafist er frá [...] til [...] 2017. Vaxtakrafan fær í heild stoð í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 og hefur ekki sætt sérstökum andmælum af hálfu aðaláfrýjanda. Í ljósi framangreinds ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms á þann hátt sem í dómsorði greinir.

18

Málskostnaður milli aðila á báðum dómstigum fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði eins og greinir í dómsorði og hefur þá verið tekið tillit til innborgunar að fjárhæð 1.000.000 króna sem fram fór 31. janúar 2020.

Dómsorð :

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, A, 10.990.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá [...]2017 til 8. júní 2018 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 4.984.072 krónum sem inntar voru af hendi 31. janúar 2020.

Málskostnaður milli aðila fellur niður í héraði og fyrir Landsrétti.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans á báðum dómstigum, G-kk-ef E-kk-ef, 1.250.000 krónur.