322/2019

Útdráttur

O höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Þóreyjartungur væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum, en í afréttareign O. Reisti O kröfu sína á því að landið væri háð beinum eignarrétti hans. Um landnám Þóreyjartungna sagði í dómi Landsréttar að aðliggjandi og nálæg landsvæði hefðu í úrskurði óbyggðanefndar verið talin innan upphaflegs landnáms. Að virtum staðháttum og gróðurfari á Þóreyjartungum, sem skildi sig ekki að neinu leyti frá aðliggjandi landsvæðum, taldi Landsréttur ekki tilefni til að álykta annað en að Þóreyjartungur hefðu að sama skapi verið numdar í upphafi. Þá væri ekki ástæða til að ætla að Þóreyjartungur hafi verið numdar til takmarkaðri nota en nærliggjandi lönd, en sérstaklega var litið til þess að Þóreyjartungur væru síst fjær byggð eða lægju hærra en aðliggjandi landsvæði. Því næst vék Landsréttur að heimildum um Þóreyjartungur. Var þar rakið að Þóreyjartungna virtist fyrst getið í máldaga Reykholtskirkju frá 1392, í vitnisburði E-kk-ef Þ-kk-ef sem þar væri að finna, en að ekki væri minnst á Þóreyjartungur í máldögum kirkjunnar frá 1358, 1397 og 1478. Var talið að skilja yrði fyrrnefndan vitnisburð E-kk-ef Þ-kk-ef á þann veg að þar væri merkjum jarðarinnar Hrísa lýst eins og hann þekkti þau og að Þóreyjartungur væru innan merkja þeirrar jarðar. Að því gættu væri ekki tilefni til annars en að álykta að ástæða þess að Þóreyjartungna væri ekki getið í öðrum máldögum kirkjunnar væri sú að Þóreyjartungur töldust hluti jarðarinnar Hrísa sem kirkjan átti að hálfu. Þá var vikið að því að í lögfestum frá 1668 og 1709 kæmi fram að lögfest væri hálf jörðin Hrísar með öllum hálfum löndum, þar á meðal Þóreyjartungum, án þess að Þóreyjartungur væru svo sérgreindar að dregin yrði sú ályktun að þær væru ekki lengur taldar hluti af jörðinni Hrísum. Hins vegar væri Þóreyjartungna sérstaklega getið í síðari lögfestum frá 1739 og 1837 aðskilið frá Hrísum. Var ekki talið einboðið að af því yrði ráðið að Reykholtskirkja hefði litið svo á að hún teldi til annars konar réttinda yfir Þóreyjartungum en áður, heldur mætti allt eins draga þá ályktun að sérgreining Þóreyjartungna væri til komin vegna breytingar á eignarhlut kirkjunnar í Þóreyjartungum. Var tekið fram að í lögfestunni frá 1837 hefði verið tiltekið að kirkjan ætti Þóreyjartungur allar, en jörðin Hrísar var að öðru leyti talin fram af hálfu. Sambærilegt orðalag hélst svo í síðari heimildum. Loks var gerð grein fyrir heimildum sem sýndu fram á að tilteknir prestar Reykholtskirkju á 19. öld hefðu bannað öðrum afnot af Þóreyjartungum án þeirra leyfis. Var þannig talið sannað að Þóreyjartungur hafi verið innan landnáms og hafi tilheyrt jörðinni Hrísum. Þá var ekki talin ástæða til að álykta annað en að Þóreyjartungur hafi verið eignarland, líkt og aðliggjandi og nálæg landsvæði, og að ekkert væri fram komið um að sá beini eignarréttur hefði síðar fallið niður. Var því fellt úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Þóreyjartungur væri þjóðlenda og viðurkennt að enga þjóðlendu væri að finna innan þess svæðis.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. maí 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vesturlands 10. apríl 2019 í málinu nr. E66/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 11. október 2016 í máli nr. 5/2014, fyrrum Lundarreykjadalshreppur og hluti fyrrum Hálsahrepps, þess efnis að svokallaðar Þóreyjartungur séu þjóðlenda, en svæði þetta er nánar afmarkað sem hér segir: Upphafspunktur er við ármót Flókadalsár og SyðriSandfellskvíslar, þaðan er Flókadalsá fylgt til upptaka, þaðan er dregin bein lína í upptök SyðriSandfellskvíslar, SyðriSandfellskvísl er svo fylgt vestur í upphafspunkt við Flókadalsá. Áfrýjendur krefjast þess að viðurkennt verði að enga þjóðlendu sé að finna innan umþrætts svæðis. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar að skaðlausu án tillits til gjafsóknar, sem áfrýjanda hefur verið veitt.

3 Stefndi krefst sýknu af dómkröfum áfrýjanda. Stefndi krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti en til vara að hvor aðili um sig beri sinn málskostnað.

4 Dómarar málsins gengu á vettvang 2. september 2020.

Málsatvik og sönnunarfærsla

Málsatvik

5 Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tilkynnti óbyggðanefnd 21. febrúar 2008 þá ákvörðun sína að taka til meðferðar landsvæði, sem tók til Sveitarfélagsins Skagafjarðar, Sveitarfélagsins Skagastrandar, Skagabyggðar, Blönduósbæjar, Húnavatnshrepps vestan Blöndu, Húnaþings vestra, Borgarbyggðar (fyrir utan fyrrum Kolbeinsstaðahrepp), Skorradalshrepps, Hvalfjarðarsveitar og Akraneskaupstaðar. Hinn 28. október sama ár tilkynnti óbyggðanefnd að ákveðið hefði verið að skipta svæðinu í tvennt. Eftir þá breytingu var vestari hluti hins upphaflega svæðis sem til umfjöllunar var nefndur Mýra og Borgarfjarðarsýsla að undanskildum fyrrum Kolbeinsstaðahreppi ásamt Langjökli (8B eða 8 vestur).

6 Sá hluti svæðisins var nánar afmarkaður að norðvestan og norðanverðu af sveitarfélagamörkum Borgarbyggðar gagnvart austurmörkum fyrrum Kolbeinsstaðahrepps, Dalabyggðar, Húnaþings vestra og Húnavatnshrepps þar til komið var að jaðri Langjökuls. Að austanverðu afmarkaðist svæðið af austur og suðurjaðri Langjökuls þar til komið var að suðausturmörkum Borgarbyggðar. Þaðan var þeim mörkum fylgt þar til komið var að austurmörkum Hvalfjarðarsveitar sem svo var fylgt til suðvesturs og vesturs að hafi. Að vestanverðu afmarkaðist svæðið af hafi.

7 Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 10. desember 2013, sem vörðuðu allt framangreint svæði, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá sem teldu þar til eignarréttinda að lýsa kröfum sínum. Að fram komnum kröfum þeirra sem töldu til eignarréttinda á umræddu svæði ákvað óbyggðanefnd að fjalla um það í fimm málum og varð eitt þeirra mál nr. 5/2014, fyrrum Lundarreykjadalshreppur og hluti fyrrum Hálsahrepps. Það mál tók meðal annars til samliggjandi landsvæða Þóreyjartungna, Lundartungu, Oddsstaðatungu og Gullberastaðaselslands, sem áfrýjendur töldu háð beinum eignarrétti sínum, en stefndi taldi umrædd svæði þjóðlendur. Í úrskurði óbyggðanefndar var ekki fallist á með stefnda að land innan marka Lundartungu, Oddsstaðatungu eða Gullberastaðaselslands, eins og þau voru skilgreind í úrskurðinum, væru þjóðlendur. Hvað Þóreyjartungur varðaði þá var það niðurstaða nefndarinnar að landsvæðið væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig alið 7. gr. laga nr. 58/1998, en viðurkennt samkvæmt 5. gr. og clið 7. gr. sömu laga að það væri í afréttareign áfrýjanda. Þóreyjartungur voru í úrskurðinum afmarkaðar á þann hátt sem áður greinir í dómkröfum áfrýjanda en áfrýjendur hafa unað þeim merkjum og er ekki deilt um þau í málinu.

8 Áfrýjandi undi ekki úrskurði óbyggðanefndar að því er varðaði niðurstöðu hans um eignarréttarlega stöðu Þóreyjartungna og höfðaði mál 26. apríl 2017. Fyrir héraðsdómi gerði áfrýjandi sömu dómkröfur og hann hefur uppi fyrir Landsrétti en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeim.

9 Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum á Þóreyjartungum lýst þannig að þær liggi í yfir 220 m hæð yfir sjávarmáli og hafi meginleguna vesturaustur. Svæðið myndi tungu sem afmarkist af Flókadalsá að norðan og SyðriSandfellskvísl að sunnan. Svæðið sé lág, öldótt heiði sem sé að miklu leyti gróin en gróður fari minnkandi eftir því sem ofar dregur í Okhryggjum. NyrðriSandfellskvísl renni um mitt svæðið frá austri til vesturs og sameinist SyðriSandfellskvísl vestast á svæðinu. Á milli Sandfellskvíslanna á sunnanverðu svæðinu séu VestraSandfell (385 m) og EystraSandfell (408 m). Frá bæjarstæði Hrísa að ármótum Flókadalsár og SyðriSandfellskvíslar séu 5,4 km, mælt í beinni loftlínu.

Heimildir um Þóreyjartungur

10 Eignarland jarðarinnar Hrísa er aðliggjandi Þóreyjartungum að vestanverðu, en Flókadalsá skilur þar á milli. Jarðarinnar Hrísa er getið í Landnámu en þar segir meðal annars frá því að F-kk-nf, leysingi K-kk-ef g-kvk-ef, hafi numið Flókadal allan „á milli Flókadalsár ok Geirsár ok bjó í Hrísum ok var þar drepinn“. Hvað Þóreyjartungur varðar þá er Landnáma hljóð um hvort landsvæðið hafi verið numið eða ekki. Þannig segir í úrskurði óbyggðanefndar að ekki verði afdráttarlausar ályktanir dregnar af frásögn Landnámu en „[s]é tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga verður þó að telja líklegt að svæðið hafi verið numið, a.m.k. að hluta“.

11 Í úrskurði óbyggðanefndar greinir frá því að jarðarinnar Hrísa, eða tiltekinna landsvæða innan hennar, sé getið í fjölda máldaga Reykholtskirkju fram á 18. öld. Þannig sé í máldögum kirkjunnar frá árunum 1185 og 1224 tiltekin tveggja mánaða beit í Faxadal, sem er innan landamerkja jarðarinnar Hrísa. Þá segi í máldögum kirkjunnar frá árunum 1358, 1397 og 1478 að henni tilheyri hálf jörðin Hrísar og einnig sé talin upp áðurnefnd beit í Faxadal. Að sama skapi sé í máldaga kirkjunnar frá því um 1570 talin upp beit í Faxadal. Í þessum máldögum eru taldar upp eignir og ítök kirkjunnar en í þeirri upptalningu er Þóreyjartungna ekki getið sérstaklega. Þá er H-kk-ef ekki getið sérstaklega í máldaganum frá 1570 en eins og áður segir talin upp beit í Faxadal sem er innan Hrísa.

12 Þóreyjartungna virðist fyrst getið sérstaklega í máldaga Reykholtskirkju frá 1392 en þar er að finna vitnisburð E-kk-ef Þ-kk-ef um landamerki Þrándarholts og Hæls í Flókadal. Þar segir: oc þat hyggia menn ath hris eighi allt firir svnnan grönahlid. suo ath hris eigi fyrer nordan þa kvisl er fellr næst savda tvngum oc fram j flokadals æ og ath hris eighi allar þoreyiar tvnghvr.

13 Í lögfestu H-kk-ef J-kk-ef frá Reykholtskirkju, sem var lesin á manntalsþingum Reykholtskirkju 7. júní 1668, lögfestir hann jarðir kirkjunnar í 9 töluliðum. Lögfesta þessi var svo aftur lesin á manntalsþingum að Reykholti 5. apríl 1678, 26. apríl 1686 og 27. apríl 1699. Þar segir:

Í Ättundu grein logfeste eg halfa jordina H-x-x flocka dal, med ollum halfum londum Þoreÿjartungum og Saudatungum, þar med tveggia manada beiti faxadal er kyrckjann a Sinnar og Bæjar kyrckiu jord, H-x-x jord.

14 Í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1708 er fjallað um Hrísa og þar segir að jörðin sé að hálfu í eigu Reykholtskirkju og að hálfu í eigu Bæjarkirkju. Segir þar meðal annars:

Fóðrast kann ii kýr, xii ær, vi lömb, ii hestar. Hjer fyrir utan sumarhagar yfirfljótanlegir.

15 Í umfjöllun um Reykholt í Jarðabókinni kemur fram að „kvikfje […] lifir um vetur á tilkeyptum fóðrum og haga, en um sumar á fjalllöndum og selstöðum staðarins“. Þá er talið meðal þeirra ítaka sem staðurinn eigi og hafi átölulaust:

Tveggja mánaða beit í Faxadal og brúkast það fyrir selstöðu. Hann liggur fram af Flókadal í Hrísalandi, vide supra Hrísa.

16 Í lögfestu H-kk-ef H-kk-ef frá Reykholtskirkju, sem var lesin á manntalsþingum að Búrfelli 3. maí 1709 og að Reykholti 4. maí sama ár, lögfestir hann jarðir kirkjunnar í 9 töluliðum. Lögfesta þessi var svo aftur lesin á manntalsþingum að Búrfelli 5. júní 1730 og Reykholti 6. júní sama ár. Þar segir:

8° Logfeste eg H-e-x J-x-x H-x-x i Flokadal med ollum hälfum lóndum, Þöreÿartungum og Saudatungum þar med T-e-x mänada beiti Faxadal er kyrkiann ä i Sinnar og Bæarkyrkiu jord, H-x-x J-x-x.

17 Í lögfestu F-kk-ef J-kk-ef fyrir Reykholt frá 1739 eru lögfestar jarðir kirkjunnar í 7 töluliðum. Í 7. tölulið er lögfest hálf jörðin Hrísar. Í 8. tölulið segir svo: „Logfeste eg þessar eigner og itök Reikholltskirkiu. Tveggia mӓnada beit ollum peninge i faxadal, þöreyartungur og Saudatungur […].“ Lögfesta þessi var þinglesin í maí sama ár og aftur árið 1743.

18 Í úrskurði óbyggðanefndar segir að í biskupsvísitasíu Reykholtskirkju frá 31. júlí 1827 sé hálf jörðin Hrísar talin upp meðal jarðeigna kirkjunnar. Þá er þar getið tveggja mánaða beitar í Faxadal en ekki minnst á Þóreyjartungur.

19 Í lögfestu Þ-kk-ef H-kk-ef fyrir Reykholt frá árinu 1837 eru lögfestar jarðir kirkjunnar. Í 8. tölulið segir að lögfest sé kirkjujörðin Hrís í Flókadal, sem hálf sé eign Reykholtskirkju. Í 9. tölulið segir:

Loksins lögfesti eptirfylgiandi útlönd egnir og itök kyrkjunnar í Reikholti. Tveggja mánadabeit öllum peníngi í faxadal er kyrkjan á í sínu Og Bæjarkyrkju landi að Hrísum, þá Saudatungur og Þóreyartungur allar; en þad eru Þóreyjartungur, er liggja millum Sandfellskvísla, framum Sandfell, og framí Saudabrekku fyrir vestan Fantófell og ad Flókadalsá á nordurhlid.

20 Lögfestu þessari, sem var þinglesin í maí sama ár, var mótmælt á Lundarþingi af Lundarpresti, séra B-x-x G-kk-þgf, sem taldi syðri tunguna, það er sunnan NyrðriSandfellskvíslar, vera eign Lundarkirkju. Í svörum séra Þ-kk-ef H-kk-ef kemur fram að hann telji séra B-x-x fara með rangt mál. Segist hann tilbúinn að koma fram með máldaga og vitnisburð merkra manna, sem sanni að „Sandfellin og allar Þóreyjartungur“ séu eign Reykholtskirkju, sem og lögfestu séra E-kk-ef O-kk-ef fyrir Lundarkirkju frá 2. maí 1724 þar sem landsvæðið sé ekki talið meðal eigna Lundarkirkju. Segir svo:

Ad svo komnu fellur því prótest síra B-x-x um sjálft sig, og þarf hvorki hann né leigulidi hans ad huxa til ad draga þad undan kyrkjunni í Reykholti, sem hann ætlar sér eda sínum med svo veikum rökum tilheyra; en vilji hann sinu máli áfram halda svo sæki hann sitt med lögum og dómi; annars mun eg halda því til ýtrustu ummerkja, sem eg hygg kyrkjunnar í Reykholti, og firirbýd eg honum og hans leigulidum undir landnámssekt ad brúka þetta eda annad kyrkjunnar land án þess mitt sé leyfi til.

21 Í úrskurði óbyggðanefndar greinir að þrátt fyrir leit hafi nefnd lögfesta séra E-kk-ef O-kk-ef frá 1724 ekki fundist, en að ekki verði séð af öðrum heimildum Lundarkirkju að hún hafi gert tilkall til umrædds landsvæðis. Þá sé ekki að sjá af heimildum að séra B-x-x hafi reynt að halda kröfu sinni til streitu eða að frekari deilur hafi átt sér stað um landsvæðið, en að sökum þessa ágreinings hafi syðri hluti Þóreyjartungna af sumum verið nefndur Þrætutunga.

22 Í sóknalýsingu séra J-kk-ef J-kk-ef í Reykholti frá 1842 er fjallað um kirkjujarðir og ítök Reykholtskirkju. Þar er hálf jörð Hrísa talin upp meðal jarða í eigu kirkjunnar. Svo segir: „Eftir V-x-x og G-kk-þf biskups J-kk-ef máldögum samt ærið gömlum máldaga á membrana á Reykholtskirkja þessi ítök: […] tveggja mánaða beit í Faxadal, Þóreyjartungur allar milli Sandfellskvísla og Flókadalsár á norðurhlið.“ Í neðanmálsgrein í nefndri heimild kemur fram að með orðinu „membrana“, sem sé latneskt orð, sé átt við „Reykjaholtsmáldaga, elsta íslenska frumbréfið“ og er þar vísað til máldaga kirkjunnar frá 1185 sem þegar hefur verið nefndur. Tilvísun séra J-kk-ef til svokallaðs Vilchinsmáldaga og máldaga G-kk-ef b-kk-ef J-kk-ef er til máldaga kirkjunnar annars vegar frá 1397 og hins vegar frá því um 1570 sem þegar er getið. Þrátt fyrir þessa tilvísun séra J-kk-ef til þessara þriggja eldri heimilda er Þóreyjartungna ekki getið í þeim.

23 Í Jarðartali J-x-x frá 1847 kemur meðal annars fram að meðal margra hlunninda Reykholts teljist „tveggja mánaða beit öllum peníngi í Faxadal; Sauðatúngur og Þóreyjartungur allar; [...]“. Er um það vísað til upptalningar prests í bréfi til sýslumanns 15. september 1844, sem byggi á „máldögum og óátöldum lögfestum“.

24 Í vísitasíu fyrir Reykholtskirkju frá 1869 segir að um eignir og ítök Reykholtskirkju og landamerki þyki „nægja að vísa til biskupsvísitatsíu 31. juli 1827 hver visitatsiu einnig er innfærð í kirkjustól þann, sem nú er hafður; einungis skal því viðbætt (að kirkjan á lönd) að kirkjan á og hefur lengi haft í hefðarhaldi land við Reiðarvatn [Reiðarvatn úti á spássíu] austan frá Drangshlíð og út um Fossárflóa og Saudatungur og Þóreyjartungur“, en áður er fram komið að í vísitasíunni frá 1827 er Þóreyjartungna ekki getið.

25 Á manntalsþingi að Lundi 2. júní 1870 lýsti séra B-kk-nf S-kk-nf því yfir að hann hefði tekið til leigu Þóreyjartungur, fjallland Reykholtskirkju, og þeir sem þar vildu hafa upprekstur ættu að semja við hann. Þá segir meðal annars um ítök Reykholtskirkju í úttekt á stað og kirkju í Reykholti 20. júlí 1872: „Fjallland. Þóreyjartungu og Sauðatungur eftirgjald 3 Rdl. byggingarbréf 2. júní 1870.“

26 Árið 1876 lögfesti séra Þ-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf sóknarprestur „staðinn Reykjaholt með eptirnefndum kirkjunnar heimalöndum, kirkjujörðum, útlöndum, eignum, ítökum og landsnytjum“. Í 8. tölulið er þar lögfest kirkjujörðin Hrísar, sem hálf var í eigu Reykholtskirkju. Í 9. tölulið eru svo lögfest útlönd, eignir og ítök kirkjunnar en þar segir meðal annars:

Loksins lögfesti eg eptirfylgjandi útlönd, eignir og ítök kirkjunnar í Reykja holti; Tveggja mánaða beit öllum peningi í Faxadal, er kirkjan á í sínu og Bæjakirkjulandi að Hrísum, þá Sauðatungur og Þóreyjartungur allar, en það eru Þóreyjartungur, er liggja millum Sandfells kvísla fram um Sandfell og frammí Sauðabrekkur fyrir vestan Fantófell og að Flókadalsá á norður hlið, en milli Sauðatungu og Hrísalands, er kvísl sú, er áður var getið.

[…].

Lögfesti eg að orðfullu og lögmáli réttu, fyrirbýð eg einum og sérhverjum að brúka eða sér að nota nokkuð af þessu, nema þess hafi lof eða leyfi er stað heldur í Reykjaholti; og einkum tilnefni eg her fjalllönd(in) staðarins Sauða og Þóreyjartungur og það land, sem þar er á fjalli uppi sömuleiðis Geitlönd. Fyrirbýð eg nálægra sveita bændum og innbúum að reka þangað hross sín eða fé nema mitt sé leyfi til, leggjandi við allar þær sektir er lög framast leyfa, ef hér er á móti gjört, en tilbýð þeim laga aðgjörðir í frammi að hafa á löglegum stað og tíma er af þessari minni lögfestu þykist vanhaldinn, sé sá nokkur.

27 Hinn 4. desember 1893 sendi hreppsnefnd Lundarreykjadalshrepps konungi bréf þar sem beðið var um leyfi til að kaupa afréttarland tilheyrandi Reykholtskirkju. Í bréfinu er því lýst að á fjalli, norðaustur af afréttarlöndum jarðanna Lundar, Gullberastaða og Oddsstaða sé „land nokkuð allvíðáttumikið“ sem tilheyri Reykholtskirkju. Hafi staðarhaldari í Reykholti, að þar til fengnu leyfi, í hyggju að selja landsvæðið og að bændur í Lundarreykjadalshreppi hafi komið sér saman um að kaupa það fyrir nánar tilgreinda upphæð. Að fengnu leyfi stiftsyfirvalda afsalaði séra G-kk-nf H-kk-nf til Lundarreykjadalshrepps „afréttarlöndum Reykholtskirkju á Suðrfjalli, fyrir sunnan Flókadalsá, Þóreyjartungum og landi við Reyðarvatn“ 9. janúar 1896. Afsalið var upplesið á manntalsþingi 8. júní 1896 og á sama þingi lesið veðbréf hreppsnefndarinnar fyrir 700 krónur til Reykholtskirkju, með veði í viðkomandi afréttarlöndum.

28 Landamerkjabréf fyrir „Þóreyjartungur afréttarlandi Lundareykjadalshrepps“ var undirritað 2. júlí 1923 og því þinglýst 7. júlí 1924. Í skrá um afrétt Lunddæla og Andkílinga innan Lundarreykjadalshrepps frá 1. júní 1980 er að finna umfjöllun um Þóreyjartungur. Þar segir meðal annars:

Þóreyjartungur munu um langan aldur hafa verið taldar eign Reykholtskirkju, en þó munu Lundarprestar um skeið hafa eignað Lundi syðri tunguna, á milli Sandfellskvísla, sem ásamt Lundartungu var nefnd Lundarheiði, og var hún af sumum nefnd Þrætutunga, vegna ágreinings milli Lundar og Reykholts um spildu þessa. Geta má þess, að G-kk-nf B-kk-nf á Hæli, f. 1886, d. 1978, kallaði syðri Þóreyjartungu einatt Þrætutungu. Ekki hafa fundizt eldri skráðar heimildir um eignaraðild Reykholtskirkju að Þóreyjartungum, en lögfesta sr. F-kk-ef J-kk-ef, prests í Reykholti, frá 1739, og geymd er í kirknaskjölum í Þjóðskjalasafni. T.d. eru Þóreyjartungur ekki taldar meðal eigna Reykholtskirkju í Gíslamáldaga frá 1575 eða þar um bil.

29 Þá liggja fyrir í skjölum málsins samþykkt hreppsnefnda Andakíls og Lundarreykjadalshreppa frá 2. apríl 1998 um stofnun áfrýjanda, sjálfseignarstofnunarinnar Oks, og yfirlýsing hreppsnefndar Lundarreykjadalshrepps um framlag fjármuna og eignarlanda, þar á meðal Þóreyjartungna, til stofnunar áfrýjanda.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

30 Áfrýjandi byggir á því að landsvæði Þóreyjartungna hafi verið numið í öndverðu. Sá eignarréttur hafi ekki fallið niður síðar og sé hið umdeilda landsvæði nú háð beinum eignarrétti áfrýjanda.

Málsástæður stefnda

31 Stefndi byggir á því að tilkall áfrýjanda til beins eignarréttar yfir Þóreyjartungum verði ekki reist á heimildum um landnám. Ef á hinn bóginn yrði litið svo á að landsvæðið hafi verið numið í öndverðu hafi það verið numið til takmarkaðra nota, svo sem afréttarnota, eða að beinn eignarréttur, sem þannig hafi stofnast í öndverðu, hafi síðar fallið niður. Verði það ráðið af því að eldri heimildir ýmist geta ekki Þóreyjartungna eða ef þeirra er getið þá sé það gert sérstaklega sem hvort tveggja bendi til að þær hafi ekki verið hluti jarðarinnar Hrísa.

Niðurstaða

32 Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram um umþrætt landsvæði fyrrum Lundarreykjadalshrepps og hluta fyrrum Hálsahrepps, sem nefndin fjallaði um í máli nr. 5/2014, að af frásögnum Landnámu verði sú ályktun dregin að ágreiningssvæðið hafi verið numið að hluta til, að minnsta kosti hluti Oddsstaðatungu og Gullberastaðaselslands. Þá segir að sú ályktun verði jafnframt dregin að eftir því sem fjær dregur byggð og land hækkar sé meiri vafa undirorpið að landsvæði hafi verið numið. Eftir nánari umfjöllun nefndarinnar um Lundartungu, Oddsstaðatungu og Gullberastaðaselsland, sem liggja samsíða Þóreyjartungum, var það niðurstaða nefndarinnar að það landsvæði hafi verið numið í öndverðu. Um Þóreyjartungur segir óbyggðanefnd að sé tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga verði að telja líklegt að svæðið hafi verið numið, að minnsta kosti að hluta. Á öðrum stað í úrskurðinum segir að teljast verði líklegt að landsvæði Þóreyjartungna sé innan upphaflegs landnáms.

33 Að virtum staðháttum og gróðurfari á Þóreyjartungum, sem skilja sig ekki að neinu leyti frá aðliggjandi og nálægum landsvæðum Lundartungu, Oddsstaðatungu og Gullberastaðaselslands, er ekki tilefni til að álykta annað en að Þóreyjartungur hafi verið numdar í upphafi með sama hætti og framangreind landsvæði. Ekki er heldur ástæða til að ætla að Þóreyjartungur hafi verið numdar til takmarkaðri nota en nærliggjandi lönd. Er þá sérstaklega litið til þess að eins og Þóreyjartungur eru markaðar í úrskurði óbyggðanefndar, en ekki er ágreiningur um þau landamerki, eru Þóreyjartungurnar síst fjær byggð eða liggja hærra en framangreind svæði.

34 Svo sem fram er komið byggir stefndi á því að þrátt fyrir að því hafi nú verið slegið föstu að landsvæði það er Þóreyjartungur ná til hafi verið numið í öndverðu hafi sá réttur síðar fallið niður. Eldri heimildir geti ýmist ekki Þóreyjartungna eða geti þeirra sérstaklega, aðskilið frá Hrísum. Hvort tveggja bendi til að Þóreyjartungur hafi ekki verið hluti jarðarinnar Hrísa.

35 Við mat á eignarréttarlegri stöðu landsvæða skiptir almennt mestu máli hvort viðkomandi svæði sé eða hafi verið hluti af jörð samkvæmt fyrirliggjandi heimildum. Elstu rituðu heimildir um Þóreyjartungur eru frá árinu 1392 en það er vitnisburður E-kk-ef Þ-kk-ef þar sem eftir honum er haft: „oc þat hyggia menn ath hris eighi allt firir svnnan grönahlid. suo ath hris eigi fyrer nordan þa kvisl er fellr næst savda tvngum oc fram j flokadals æ og ath hris eighi allar þoreyiar tvnghvr.“ Næst er Þóreyjartungna getið sérstaklega í lögfestu H-kk-ef J-kk-ef frá 1668 þar sem segir: „Í Ättundu grein logfeste eg halfa jordina H-x-x flocka dal, med ollum halfum londum Þoreÿjartungum og Saudatungum, þar med tveggia manada beiti faxadal er kyrckjann a Sinnar og Bæjar kyrckiu jord, Hrysa jord.“ Þá er Þóreyjartungna einnig getið í lögfestu H-kk-ef H-kk-ef frá 3. maí 1709, en þar segir: „Logfeste eg H-e-x J-e-x H-e-x i Flokadal med ollum hälfum lóndum, Þöreÿartungum og Saudatungum þar med Tveggia mänada beiti Faxadal er kyrkiann ä i Sinnar og Bæarkyrkiu jord, H-x-x J-e-x.“ Þóreyjartungna er á hinn bóginn ekki getið í máldögum Reykholtskirkju frá árunum 1358, 1397 og 1478, aðeins að kirkjan eigi hálfa jörðina Hrísar. Í máldaga kirkjunnar frá árinu 1570 er hvorki Hrísa né Þóreyjartungna getið.

36 Þóreyjartungna er næst getið í lögfestu F-kk-ef J-kk-ef frá 1739 þar sem hálf jörðin Hrísar er talin upp í 7. tölulið en í 8. tölulið segir svo eins og áður er fram komið: „Logfeste eg þessar eigner og itök Reikholltskirkiu. Tveggia mӓnada beit ollum peninge i faxadal, þöreyartungur og Saudatungur […].“ Í biskupsvísitasíu Reykholtskirkju 31. júlí 1827 er hálf jörðin Hrísar talin upp meðal jarðeigna kirkjunnar en Þóreyjartungna ekki getið sérstaklega. Í lögfestu Þ-kk-ef H-kk-ef frá 1837 var Þóreyjartungna með sama hætti og í lögfestunni frá 1739 getið sérstaklega undir öðrum tölulið en jarðarinnar Hrísa: „Loksins lögfesti eptirfylgiandi útlönd egnir og itök kyrkjunnar í Reikholti. Tveggja mánadabeit öllum peníngi í faxadal er kyrkjan á í sínu Og Bæjarkyrkju landi að Hrísum, þá Saudatungur og Þóreyartungur allar; en þad eru Þóreyjartungur, er liggja millum Sandfellskvísla, framum Sandfell, og framí Saudabrekku fyrir vestan Fantófell og ad Flókadalsá á nordurhlid.“ Eftir það virðist Þóreyjartungna vera getið sérstaklega hverju sinni, án tengsla við jörðina Hrísa, ýmist undir heitinu útlönd, eignir og ítök kirkjunnar eða hlunnindi kirkjunnar.

37 Þótt vitnisburður E-kk-ef Þ-kk-ef sé gefinn í tengslum við annað mál sem varðaði landamerki Þrándarholts og Hæls í Flókadal er ekkert komið fram í málinu sem réttlætir að litið verði fram hjá honum. Vitnisburðurinn verður jafnframt helst skilinn svo að þar sé E-kk-nf Þ-kk-nf að lýsa merkjum jarðarinnar Hrísa eins og hann þekkti þau og að Þóreyjartungur séu innan merkja jarðarinnar. Að því gættu er ekki tilefni til annars en að álykta að ástæða þess að Þóreyjartungna er ekki getið sérstaklega í máldögum Reykholtskirkju 1358, 1397 og 1478 er sú að þær töldust hluti jarðarinnar Hrísa sem kirkjan átti að hálfu. Af máldaga Reykholtskirkju frá árinu 1570 verður ekki dregin önnur ályktun en sú að máldagar þessir geti verið ónákvæmir en hvorki jarðarinnar Hrísa né Þóreyjartungna er þar getið. Þótt Þóreyjartungna sé ekki getið í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1708, eins og segir í úrskurði óbyggðanefndar, er Hrísa þar getið og jörðin sögð að hálfu í eigu Reykholtskirkju og „hjer fyrir utan sumarhagar yfirfljótanlegir“. Liggur ekkert fyrir í málinu um að með þeim sumarhögum sé átt við aðra sumarhaga en Þóreyjartungur.

38 Í lögfestu H-kk-ef J-kk-ef 1668 lögfestir hann hálfa jörðina Hrísar með öllum hálfum löndum, Þóreyjartungum og Sauðatungum án þess að Þóreyjartungur séu svo sérgreindar að dregin verði sú ályktun að þær séu ekki lengur taldar hluti af jörðinni Hrísum. Hið sama gerir H-kk-nf H-kk-nf 1709 svo sem rakið hefur verið. Á hinn bóginn er í lögfestu F-kk-ef J-kk-ef 1739 lögfest hálf jörðin Hrísar og Þóreyjartungna getið sérstaklega og aðskilið undir öðrum tölulið undir heitinu „eignir og itök Reikholltskirkiu“ og bregður nú svo við að kirkjan lögfestir sér Þóreyjartungur ekki lengur að hálfu. Má af því ráða að kirkjan telji nú til réttinda yfir öllum Þóreyjartungum, sbr. orðalag lögfestu Þ-kk-ef H-kk-ef frá 1837 sem tilgreinir Þóreyjartungur „allar“ undir heitinu „útlönd egnir og itök kyrkjunnar í Reikholti“. Það orðalag, „Þóreyjartungur allar“, og sérgreining þeirra frá jörðinni Hrísum helst svo í síðari heimildum, svo sem sóknalýsingu frá 1842 og Jarðartali Johnsen frá 1847.

39 Í samræmi við framangreint er ekki einboðið að út úr framangreindum lögfestum verði lesið að Reykholtskirkja líti á þeim tíma svo á að hún telji nú til annars konar réttinda yfir Þóreyjartungum en hún áður gerði. Allt eins má draga þá ályktun að tilefni þess að Þóreyjartungna er getið sérstaklega í lögfestu F-kk-ef J-kk-ef árið 1739 hafi verið framangreind breyting á eignarhlut Reykholtskirkju í Þóreyjartungum en kirkjan telur sér jörðina Hrísa að öðru leyti áfram að hálfu. Fær sú ályktun meðal annars stoð í því að í framhaldi af því að B-x-x G-kk-nf, prestur við Lundarkirkju, mótmælir lögfestu Þ-kk-ef H-kk-ef á árinu 1837 og segir hluta Þóreyjartungna vera eign Lundarkirkju bannar Þ-kk-nf L-kk-þgf og leiguliðum hans að nýta Þóreyjartungur eða annað land kirkjunnar án þess að leyfi hans komi til, eins og áður er rakið. Má af því ráða að hann leit svo á að Reykholtskirkja teldi til fullra eignarréttinda yfir Þóreyjartungum. Þ-kk-nf Þ-kk-nf, prestur í Reykholtskirkju, taldi sig jafnframt hafa sams konar heimildir á árinu 1876 en í lögfestu sinni það ár bannar hann afnot annarra af Þóreyjartungum.

40 Í samræmi við allt framangreint verður ekki annað ráðið en að Þóreyjartungur hafi verið innan landnáms eins og aðliggjandi lönd og hafi tilheyrt jörðinni Hrísum. Þegar litið er til þess og að Þóreyjartungur skilja sig í engu þegar kemur að staðháttum, gróðurfari og nýtingu frá aðliggjandi og nálægum landsvæðum Lundartungu, Oddsstaðatungu og Gullberastaðaselslands, sem óbyggðanefnd kvað úr um að væru eignarlönd, er ekki ástæða til að álykta annað en að Þóreyjartungur hafi einnig verið eignarland. Þá er ekkert fram komið í málinu um að sá beini eignarréttur hafi síðar fallið niður en þar breytir engu þótt landsvæðið hafi í síðari lögfestum Reykholtskirkju verið talið fram undir fyrirsögninni „útlönd egnir og itök“ kirkjunnar. Af þessum sökum verður orðið við dómkröfum áfrýjanda svo sem í dómsorði greinir.

41 Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð og er rétt að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer samkvæmt því sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 11. október 2016 í máli nr. 5/2014 um að landsvæði það sem afmarkað er hér á eftir, það er Þóreyjartungur, sé þjóðlenda: „Upphafspunktur er við ármót Flókadalsár og SyðriSandfellskvíslar. Þaðan er Flókadalsá fylgt til upptaka. Þaðan er dregin bein lína í upptök SyðriSandfellskvíslar. SyðriSandfellskvísl er svo fylgt vestur í upphafspunkt við Flókadalsá.“

Viðurkennt er að enga þjóðlendu er að finna innan framangreinds svæðis.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, sjálfseignarstofnunarinnar Oks, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.700.000 krónur.

Sératkvæði

Þ-kk-ef I-kk-ef N-kk-ef

1 Um efni skjala sem koma til skoðunar við úrlausn málsins og málavexti að öðru leyti, málsástæður aðilanna og lagarök vísa ég til atkvæðis meiri hluta dómenda og hins áfrýjaða dóms.

2 Lög nr. 58/1998 um þjóðlendur og mörk eignarlanda, þjóðlendna og afrétta hafa að geyma ítarlegar reglur um það með hvaða hætti skuli skorið úr um eignarrétt að svæðum utan eignarlanda. Í 1. gr. þeirra er sett fram skilgreining á þeim þremur hugtökum sem fram koma í heiti laganna og notuð eru til að lýsa eignarréttindum yfir landi. Samkvæmt ákvæðinu er þjóðlenda landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Hugtakið var ekki fyrr notað í íslenskum lögum og tekur samkvæmt athugasemdum með frumvarpi til laganna til landsvæða sem ýmist hafa verið nefnd afréttir, almenningar, óbyggðir eða hálendi utan eignarlanda. Eru lögin á því reist að landinu verði skipt í annars vegar eignarlönd og hins vegar þjóðlendur. Er afréttur skilgreindur í lögunum sem landsvæði utan byggðar, sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Í áðurnefndum athugasemdum kemur fram að hugtakið verði ekki notað sem lýsing á ákveðnu eignarformi lands, heldur afnotaréttindum, til dæmis beitarafnotum.

3 Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 58/1998, er tekið fram að ekki verði í lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum, sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Með lögunum var þannig ekki stefnt að því að skerða eignarrétt eða raska á annan hátt réttindum með því að eignir yrðu teknar af mönnum, heldur að ganga með tilteknum hætti úr skugga um hvort viðhlítandi heimildir væru fyrir eignarrétti. Gildir sú regla sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa, svo sem hér á við.

4 Við ákvörðun merkja Þóreyjartungna samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar, sem ekki er ágreiningur um í málinu, tók nefndin til skoðunar landamerkjabréf um þær frá 1923, lögfestur Reykholtskirkju frá 1837 og 1876, sóknalýsingu séra J-kk-ef J-kk-ef í Reykholti frá 1842 og samning um kaup Lundarreykjadalshrepps á Þóreyjartungum 9. september 1895. Í niðurstöðu í VII. kafla dóms Hæstaréttar í máli 48/2004 um mörk þjóðlendu gagnvart eignarjörðum tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Þar var sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Þá sagði í dóminum að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þó var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa, sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það sem verið hafði. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Í síðari dómum réttarins hefur enn verið áréttuð þýðing þess að landsvæði teljist vera innan lýstra merkja samkvæmt landamerkjabréfum og að þau hafi stuðning af öðru og þá einkum eldri heimildum. Við úrlausn málsins ber að hafa þetta í huga.

5 Af framangreindum kaupum Lundarreykjadalshrepps á Þóreyjartungum í september 1895 og því sem fyrir liggur um nýtingu landsins þaðan í frá leiðir að við gildistöku laga nr. 58/1998 hafði landsvæðið ótvírætt stöðu afréttar samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt var miðað við fram til þess tíma. Við úrlausn um hvort í því fólst einkaeignarréttur eða takmarkaður eignarréttur og þar af leiðandi hvort þar er eignarland eða þjóðlenda í skilningi laganna hefur það meginþýðingu hver staða landsins var fyrir kaupin, nánar tiltekið hvort Þóreyjartungur hafi verið hluti af landi jarðarinnar Hrísa eða henni hafi þar aðeins fylgt takmörkuð eignarréttindi.

6 Þegar mið er haft af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga má telja líklegt að svæðið sem um ræðir hafi verið numið, að minnsta kosti að hluta. Það sker aftur á móti ekki úr um tilvist beins eignarréttar síðar svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi.

7 Jarðarinnar Hrísa er getið í máldögum Reykholtskirkju, sem vísað er til í atkvæði meiri hluta dómenda, þar sem taldar eru upp eignir og ítök kirkjunnar. Þóreyjartungur eru þar ekki sérstaklega nefndar, þó að undanskildum máldaga frá 1392 þar sem er að finna vitnisburð E-kk-ef Þ-kk-ef um „ath hris eighi allar þoreyiar tvnghvr“ en þar er þó ekki vísað til Hrísa eða Þóreyjartungna sem eigna kirkjunnar. Í lögfestum Reykholtskirkju frá 1739, 1837 og 1876 eru Þóreyjartungur ekki settar í hóp með jörðum kirkjunnar en þær tilgreindar meðal annarra eigna og ítaka hennar án tengsla við Hrísa. Hið sama á við um framangreinda sóknalýsingu frá 1842. Þá segir í visitasíu kirkjunnar frá 1869 að hún hafi lengi „haft í hefðarhaldi“ land við Reyðarvatn, Sauðatungur og Þóreyjartungur. Bendir þetta til þess að ekki hafi verið litið svo á að kirkjan hafi verið komin að rétti sínum til svæðisins á grundvelli venjubundins framsals eignarréttar. Þá er í gögnum frá 1893 og 1894 í aðdraganda kaupa Lundarreykjadalshrepps á Þóreyjartungum talað um þær sem „afrjettarland tilheyrandi Reykholtskirkju“.

8 Heimildir um afnot þess landsvæðis sem hér er til umfjöllunar frá 17. og fram á 21. öld sýna að þar var fyrst og fremst um að ræða beit eða önnur þrengri og sambærileg not.

9 Samkvæmt því sem að framan er rakið en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms tel ég að staðfesta beri niðurstöðu hans um sýknu stefnda af kröfum áfrýjanda.

10 Ég er sammála meiri hluta dómenda um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti og um gjafsóknarkostnað.