147/2022

Útdráttur

E, F og G höfðuðu mál gegn A, B, C og D og kröfðust þess aðallega, hvert um sig, að þeim síðarnefndu yrði óskipt gert að endurgreiða þeim þann arfshluta sem gengið var fram hjá þeim með við skipti úr dánarbúi móður þeirra. Kröfunni var beint að A, B, C og D vegna skipta á dánarbúi föður þeirra. Í dómi Landsréttar var rakið efni ákvæða 3. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl., sem E, F og G reistu málsókn sína á. Samkvæmt síðarnefnda ákvæðinu getur sá sem hefði átt rétt til arfs úr dánarbúi sem sætt hefur opinberum skiptum en gengið var fram hjá krafið hvern þann fyrir sig sem naut arfs í hans stað um endurgreiðslu fyrir sitt leyti. Eftir 3. mgr. 95. gr. laganna gildi þetta ákvæði um rétt þess sem kynni að hafa verið gengið fram hjá við einkaskipti á dánarbúi, svo sem við átti í málinu. Í ljósi arfstilkalls E, F og G var talið leiða af þessum ákvæðum að hvert þeirra yrði að hafa uppi sjálfstæða kröfu á hendur A, B, C og D hverju um sig þannig að í hlut hvers þeirra kæmi þriðjungur af samanlögðum 50% arfshlut þeirra sem A, B, C og D áskotnaðist umfram það sem þau hafi átt rétt til. Mál um slíka kröfu gætu E, F og G rekið í einu lagi á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Þar sem málatilbúnaður E, F og G var einskorðaður við aðalkröfu þeirra fyrir héraðsdómi yrði dómur ekki lagður á málið, enda samrýmdist krafan ekki 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991, en það sama ætti við um vara- og þrautavarakröfu E, F og G í héraði. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf, S-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 17. mars 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 18. febrúar 2022 í málinu nr. E- [...].

2

Aðaláfrýjendur krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefjast þau sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjenda. Að því frágengnu krefjast þau lækkunar á kröfum gagnáfrýjenda. Loks krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Gagnáfrýjendur áfrýjuðu málinu fyrir sitt leyti 1. júní 2022. Þau krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en almenna vexti, dráttarvexti og málskostnað. Að því er varðar almenna vexti krefjast þau þess að aðaláfrýjendum verði gert að greiða þeim hverju um sig almenna vexti af 11.671.819 krónum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. ágúst 2018 til 27. mars 2019. Verði niðurstaða héraðsdóms um dráttarvexti staðfest krefjast þau þess til vara að kröfur þeirra beri almenna vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. ágúst 2018 til upphafsdags dráttarvaxta. Þá krefjast gagnáfrýjendur þess að aðaláfrýjendum verði gert að greiða þeim hverju fyrir sig dráttarvexti samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð frá 27. mars 2019 til greiðsludags. Til vara skuli upphafs dagur dráttarvaxta miðaður við 25. apríl 2019, til þrautavara 12. febrúar 2020, til þrautaþrautavara 28. september 2020 en að því frágengnu verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um dráttarvexti staðfest.

Loks krefjast gagnáfrýjendur hækkunar á dæmdum málskostnaði í héraði og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og málsástæður

4

Málsatvikum og málsástæðum aðila eru gerð skil í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar er nánar rakið varðar mál þetta endurgreiðslukröfur gagnáfrýjenda sem þau beina að aðaláfrýjendum vegna skipta á dánarbúi föður aðaláfrýjenda, sem setið hafði í óskiptu búi eftir móður gagnáfrýjenda. Samkvæmt héraðsdómsstefnu höfðu gagnáfrýjendur uppi þá kröfu að aðaláfrýjendur yrðu dæmd til að endurgreiða þeim þann arfshluta sem gengið var fram hjá þeim með við skipti úr dánarbúi móður þeirra.

Gagnáfrýjendur reisa málsókn sína á 3. mgr. 95. gr., sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

5

Aðaláfrýjendur krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Er krafan á því reist að slíkir annmarkar séu á kröfugerð og málsaðild af hálfu gagnáfrýjenda að til frávísunar leiði. Ekki liggi fyrir sönnun um fjárhæð kröfu gagnáfrýjenda og sé hún í öllu falli minni en krafist sé. Verði aðaláfrýjendum ekki gert að geta í eyðurnar varðandi kröfuna. Þegar af þeirri ástæðu beri að vísa málinu frá dómi. Gagnáfrýjendur geri sameiginlega fjárkröfu úr hendi aðaláfrýjenda óskipt. Arfsréttur aðaláfrýjenda sé ekki óskipt sameign þeirra, svo sem dómkröfum gagnáfrýjenda sé háttað. Verði þau því ekki krafin óskipt um slíka greiðslu. Verði 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991 ekki skilin á annan hátt en að sá erfingi sem gengið er fram hjá skuli krefja „hvern þann fyrir sig“ sem naut arfs í hans stað um endurgreiðslu fyrir „sitt leyti“. Í þessu felist að gera þurfi aðgreinda og sjálfstæða kröfu gagnvart hverjum aðaláfrýjenda. Hvorki aðalkrafa gagnáfrýjenda né hinn áfrýjaði dómur taki mið af því. Leiði það einnig til frávísunar málsins frá dómi. Þá sé aðild aðaláfrýjenda sögð reist á 5. tölulið 1. mgr. 28. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 97. gr. sömu laga. Í dómaframkvæmd hafi 97. gr. laganna verið túlkuð þannig að erfingjar beri óskipta ábyrgð á skuldbindingum hins látna. Eigi það ekki við í endurkröfumáli, svo sem hér hátti til.

6

Gagnáfrýjendur mótmæla frávísunarkröfu aðaláfrýjenda. Dómkröfur gagnáfrýjenda séu ekki vanreifaðar, en á meðal gagna málsins sé útreikningur á arfshluta aðaláfrýjenda sem dómkröfur taki mið af. Þá byggist krafan um óskipta ábyrgð aðaláfrýjenda á 5. tölulið 1. mgr. 28. gr. og 97. gr. laga nr. 20/1991.

Niðurstaða

7

Gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta fyrir héraðsdómi 28. september 2020. Samkvæmt stefnu voru dómkröfur gagnáfrýjenda eftirfarandi:,, Aðallega krefjast stefnendur, E, F og F þess hvert um sig að stefndu A, B, C og D verði insolidum gert að greiða hverjum stefnanda um sig 11.671.819 krónur auk vaxta skv. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16.08.2018 til 27.03.2019, en dráttarvaxta skv. 3. mgr. 5. gr., sbr. 6. gr. [sömu laga,] frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefjast stefnendur, E, F og G þess, hvert um sig að stefndu A, B, C og D verði hverju um sig gert að greiða 8.753.865 krónur, þannig að hver stefnandi um sig fái 11.673.486 krónur í sinn hlut auk vaxta skv. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16.08.2018 til 27.03.2019, en dráttarvaxta skv. 3. mgr. 5. gr., sbr. 6. gr. [ sömu laga,] frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara að viðurkenndur verði réttur stefnenda E, F og G hverju um sig, til arfs sem nemur 16,667% heildareigna óskipta búsins, þ. e. dánarbús H, kt. [...] og dánarbús I, kt. [...], miðað við dánardag H [...].7.2018.“ Þá höfðu gagnáfrýjendur uppi kröfu um málskostnað, óskipt eða skipt úr hendi hvers aðaláfrýjanda fyrir sig.

8

Samkvæmt stefnu reisa gagnáfrýjendur kröfur sínar um greiðsluskyldu aðaláfrýjenda á 3. mgr. 95. gr., sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt síðarnefnda ákvæðinu getur sá sem hefði átt rétt til arfs úr dánarbúi sem sætt hefur opinberum skiptum en gengið var framhjá við þau „krafið hvern þann fyrir sig sem naut arfs í hans stað um endurgreiðslu fyrir sitt leyti.“ Eftir 3. mgr. 95. gr. laganna gildir þetta á kvæði þeirra um rétt þess sem kann að hafa verið gengið fram hjá við einkaskipti á dánarbúi, svo sem hér á við. Í ljósi arfstilkalls gagnáfrýjenda leiðir af þessum ákvæðum að hvert þeirra verður að hafa uppi sjálfstæða kröfu á hendur aðaláfrýjendum hverju og einu þannig að í hlut hvers þeirra um sig komi þriðjungur af samanlögðum 50% arfshlut þeirra sem aðaláfrýjendum hafi áskotnast umfram það sem þau hafi átt rétt til. Mál um slíkar kröfur geta gagnáfrýjendur rekið í einu lagi á grundvelli aðilasamlags samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

9

Málatilbúnaður gagnáfrýjenda samkvæmt áfrýjunarstefnu og greinargerð þeirra til Landsréttar er einskorðaður við framangreinda aðalkröfu þeirra fyrir héraðsdómi, sem fallist var á með hinum áfrýjaða dómi. Sú krafa er samkvæmt framansögðu ósamrýmanleg ákvæðum 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991 og hið sama á við um vara- og þrautavarakröfu sem gagnáfrýjendur höfðu uppi í héraði. Að svo komnu er kröfugerð gagnáfrýjenda í málinu í því horfi að dómur verður ekki lagður á það. Er því óhjákvæmilegt að vísa því frá héraðsdómi.

10

Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr. og 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 verður gagnáfrýjendum gert að greiða aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn verður í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Gagnáfrýjendur, E, F og G, greiði óskipt aðaláfrýjendum, A, B, C og D, hverju um sig samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.