209/2021

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu A um að dánarbú C, móður hans heitinnar, yrði tekið til opinberra skipta. B og C, sem voru í hjúskap áður en C lést, höfðu gert með sér sameiginlega og gagnkvæma erfðaskrá þar sem meðal annars var kveðið á um að heimild langlífari maka til setu í óskiptu búi félli niður við óvígða sambúð. Byggði A á því að B hefði hafið óvígða sambúð með H og hefði þar af leiðandi ekki lengur heimild til setu í óskiptu búi. Í úrskurði Landsréttar var rakið að í leyfi sýslumanns til handa B til setu í óskiptu búi væri ekki að finna skilyrði í þá veru sem erfðaskráin greindi, né heldur hefðu erfðalög eða önnur lög að geyma heimild tilað setja slíkar skorður við setu í óskiptu búi svo sem gert var með erfðaskrá B og C. Var kröfu A því hafnað.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 29. mars 2021. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 19. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 16. mars 2021 í málinu nr. Q- [...] /2020 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að dánarbú C yrði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

2

Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um að dánarbú C verði tekið til opinberra skipta. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4

Málsatvik eru rakin í hinum kærða úrskurði. Þar er meðal annars greint frá því að C og sóknaraðili, sem gengu í hjúskap 12. desember 2014, hafi gert með sér sameiginlega og gagnkvæma erfðaskrá 17. ágúst 2016. Meginefni erfðaskrárinnar er sameiginleg ákvörðun þeirra um að langlífari maki geti setið í óskiptu búi eftir lát hins skammlífari eins lengi og hið langlífara óskar. Þá segir að heimildin „skal þó falla úr gildi ef við skiljum að borði og sæng eða lögskilnaði eða ef það okkar sem lengur lifir gengur í hjónaband að nýju, eða hefur sambúð“. Einnig er þess getið að allur arfur eftir C sem renni til varnaraðila, sem er sonur hennar, skuli vera séreign hans. Loks kemur fram í erfðaskránni sá vilji C að við erfðaskipti erfi varnaraðili 1/3 af hjúskapareign hennar í samræmi við 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962, eða svo stóran hluta eigna hennarsem lög leyfa á hverjum tíma.

5

C lést [...] ágúst 2016. Sóknaraðili fékk leyfi sýslumanns til setu í óskiptu búi á grundvelli erfðaskrárinnar 19. september 2016. Í leyfi sýslumanns kemur fram að einu erfingjar hinnar látnu séu varnaraðili og sóknaraðili. Með hinum kærða úrskurði var fallist á beiðni varnaraðila um að bú móður hans yrði tekið til opinberra skipta en beiðnin var reist á ákvæði 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 þar sem mælt er fyrir um að erfingi geti, þrátt fyrir að maki hins látna hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi, krafist þess að dánarbúið verði tekið til opinberra skipta hafi hann heimild til þess eftir ákvæðum erfðalaga. Í forsendum úrskurðarins var komist að þeirri niðurstöðu að þar sem sóknaraðili kannaðist við að hafa hafið ástarsamband við sænska konu á sama tíma og hann hefði verið skráður til lögheimilis með henni í [...]yrði að telja nægilega sannað að sóknaraðili hefði hafið sambúð sem í skilningi erfðaskrárinnar nægði til að fella úr gildi heimild hans til setu í óskiptu búi.

6

Ákvæði um réttaráhrif leyfis til setu í óskiptu búi er að finna í II. kafla erfðalaga, sbr. breytingu með lögum nr. 48/1989. Samkvæmt 3. mgr. 8. gr. erfðalaga, eins og henni var breytt með 3. gr. laga nr. 48/1989, á það hjóna sem lengur lifir rétt á setu í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum, hvort sem þeir eru fjárráða eða ófjárráða, án þess að aflað sé samþykkis samkvæmt 1. eða 2. mgr. greinarinnar, ef hið látna hefur mælt fyrir um þann rétt í erfðaskrá. Með þessari breytingu var lögfest ný regla í því skyni að bæta stöðu langlífari maka gagnvart stjúpniðjum, eins og segir í athugasemdum með 3. gr. frumvarps þess er varð að framangreindum lögum, þar sem gert er ráð fyrir því að skammlífari maki geti veitt þeim langlífari rétt til setu í óskiptu búi með fyrirmælum í erfðaskrá þannig að slík heimild verði ekki háð samþykki fjárráða stjúpbarna hans eða forsjármanna ófjárráða stjúpbarna.

7

Í athugasemdum með framangreindu lagafrumvarpi segir meðal annars að þess hafi gætt í talsvert ríkara mæli í framkvæmd að stjúpniðjar standi í vegi fyrir setu langlífari maka í óskiptu búi heldur en sameiginlegir niðjar hjóna. Áberandi sé við slíkar aðstæður að hjón hafi leitast við að tryggja stöðu hins langlífari með ýmsum hætti, til dæmis með fyrirmælum í erfðaskrá um aukinn erfðahlut hins langlífari fái hann ekki leyfi til setu í óskiptu búi eða með því að gera kaupmála um að eignir verði að meira eða minna leyti séreignir þess sem lengur lifir. Ráðstafanir sem þessar nái sjaldan því markmiði að gera hið langlífara eins sett og ef það sæti í óskiptu búi. Því þjóni reglan að mörgu leyti hagsmunum allra hlutaðeigandi. Þá er sérstaklega tekið fram um skýringu á 3. mgr. 3. gr. frumvarpsins að gert sé ráð fyrir að erfðaskrá, sem veitir langlífari maka umræddan rétt, geti hvort sem er verið sameiginleg erfðaskrá beggja hjónanna eða einhliða erfðaskrá þess sem skemur lifir. Efnislega þyrfti slík erfðaskrá ekki að kveða á um annað en rétt langlífari maka til setu í óskiptu búi. Hafi erfðaskrá sem þessi verið gerð þyrfti langlífari maki ekki að leita eftir afstöðu fjárráða stjúpniðja eða forsjármanna ófjárráða stjúpniðja til umsóknar um leyfi til setu í óskiptu búi, heldur fengist leyfið á grundvelli erfðaskrárinnar ef umsækjandinn fullnægir hæfisskilyrðum til setu í óskiptu búi. Þá er enn fremur vakin sérstök athygli á því að ef leyfi yrði fengið til setu í óskiptu búi með þessum hætti, ættu stjúpniðjar þess ekki kost að krefjast skipta eftir reglum 14. gr. erfðalaga en þeir ættu sem hingað til rétt á að krefjast skipta vegna meðferðar langlífari maka á eignum búsins samkvæmt 1. mgr. 15. gr. erfðalaga.

8

Í fyrrnefndu leyfi sýslumanns til setu í óskiptu búi til handa sóknaraðila er ekki að finna skilyrði í þá veru sem erfðaskráin greinir, það er að skorður séu reistar við því að leyfishafi hefji sambúð að nýju. Slíkar skorður er heldur ekki að finna í erfðalögum en þar er á hinn bóginn kveðið á um að heimild maka til setu í óskiptu búi falli niður gangi hann í hjúskap að nýju, sbr. 2. mgr. 13. gr. erfðalaga. Þá er erfingja heimilt að krefjast skipta sér til handa ef hann sannar að maki vanræki framfærsluskyldu sína gagnvart sér eða rýri efni bús með óhæfilegri fjárstjórn sinni eða veiti tilefni til að óttast megi slíka rýrnum, sbr. 1. mgr. 15. gr. erfðalaga en á því ákvæði og slíkum málsástæðum er krafa varnaraðila um opinber skipti á dánarbúinu ekki reist. Öðrum lagaheimildum er ekki til að dreifa til handa erfingja til að krefjast þess að dánarbú sé tekið til opinberra skipta þegar maki situr í óskiptu búi en slík lagaheimild er nauðsynlegur grundvöllur að töku bús til opinberra skipta, sbr. 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991.

9

Samkvæmt öllu framangreindu brestur að lögum skilyrði til að taka til greina kröfu varnaraðila um að dánarbú C verði tekið til opinberra skipta en óheimilt er að binda heimild í erfðaskrá fyrir langlífari maka til setu í óskiptu búi þeim skilyrðum sem um ræðir. Verður kröfu varnaraðila því hafnað.

10

Með bréfi 19. maí 2021 sendi lögmaður sóknaraðila Landsrétti gjafsóknarleyfi, útgefið af dómsmálaráðuneytinu 19. apríl sama ár og freistaði þess jafnframt að breyta kröfugerð sóknaraðila fyrir réttinum þannig að krafist væri kærumálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Af hálfu sóknaraðila er byggt á því að gjafsóknarleyfið eigi einnig við um kærumálið þar sem leyfið hafi fyrst verið gefið út eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar og vísar þar um til 127. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Á þetta verður ekki fallist. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms sem ekki var gagnkærður af varnaraðila. Því eiga ekki við ákvæði 5. mgr. 127. gr. laganna. Þá er gjafsókn sóknaraðila samkvæmt gjafsóknarleyfinu takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi og hefur sóknaraðili ekki fyrir Landsrétti haft uppi kröfu um greiðslu málskostnaðar fyrir héraðsdómi.

11

Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

Úrskurðarorð :

Kröfu varnaraðila, A, um að dánarbú C verði tekið til opinberra skipta, er hafnað.

Kærumálskostnaður fellur niður.