858/2018

Útdráttur

L höfðaði mál gegn A til heimtu skuldar samkvæmt 22 skuldabréfum sem B gaf út á árunum 19871992 og A hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Skuldabréfin voru sameinuð í eitt árið 1995 þegar endurgreiðslur lánsins skyldu hefjast. Með úrskurði héraðsdóms var bú B tekið til gjaldþrotaskipta árið 2017 og féll lánið þá allt í gjalddaga. L beindi kröfu að A sem ábyrgðarmanni lánsins en eftirstöðvar þess námu þá 13.195.267 krónum. Byggði A á því að forsenda fyrir sjálfskuldarábyrgð hans hefði brostið vegna breytinga á fyrningarreglum gjaldþrotaskiptalaga með lögum nr. 142/2010, enda hafi með þeim verið breytt þeirri meginreglu íslensks kröfuréttar, sem gilt hafi þegar hann tókst á hendur ábyrgð lánanna, að ábyrgðarmaður sem leysti til sín skuld ætti óskoraðan kröfurétt á hendur skuldara. Í dómi Landsréttar kom fram að A hefði mátt gera ráð fyrir að löggjöf gæti tekið breytingum er varðaði samningssviðið á lánstíma, en lánin voru til 40 ára. Hefði A ekki sýnt fram á að með umræddum lagabreytingum hefði orðið forsendubrestur þannig að áhrif hefði á ábyrgðarskuldbindingu hans. Þá var ekki heldur fallist á að ósanngjarnt yrði talið af L eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig loforð hans um sjálfskuldarábyrgð. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 21. nóvember 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2018 í málinu nr. E[...]/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnda en til vara að hann verði sýknaður að svo stöddu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. 3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar.

Niðurstaða

4 Í máli þessu hefur stefndi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, uppi fjárkröfu á hendur áfrýjanda, A, á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar sem hann tókst á hendur vegna námslána dóttur sinnar, B, sem hún fékk greidd á árunum 1990 til 1992. Með úrskurði héraðsdóms [...] 2017 var bú B tekið til gjaldþrotaskipta en við það féll lánið sem um ræðir í gjalddaga, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt gögnum málsins var kröfum lýst í búið að fjárhæð ríflega [...] króna en engar eignir fundust í því og var skiptum lokið [...]. Í kjölfar þess að B var úrskurðuð gjaldþrota beindi stefndi kröfu að áfrýjanda sem ábyrgðarmanni lánsins en eftirstöðvar þess námu þá 13.195.267 krónum.

5 Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi reisir áfrýjandi sýknukröfu sína á því að forsendur fyrir ábyrgðarskuldbindingu hans hafi brostið vegna breytinga sem urðu á fyrningarreglum laga nr. 21/1991 með lögum nr. 142/2010. Af lagabreytingunni leiði að verði honum gert að greiða skuldina yrði honum ókleift að innheimta hana af dóttur sinni. Hann byggir jafnframt á því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi, sem sé ríkisstofnun, beri fyrir sig sjálfskuldarábyrgðina, vegna atvika sem komu til vegna framangreindrar lagabreytingar. Því beri að víkja ábyrgðarskuldbindingunni til hliðar á grundvelli ólögfestra reglna samninga og kröfuréttar um brostnar forsendur og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

6 Varakrafa áfrýjanda um sýknu að svo stöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, er á því byggð að skilyrði séu til þess að víkja skuldbindingu hans til hliðar að hluta á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, þannig að honum verði heimilað að greiða eftirstöðvar lánsins með sömu skilmálum og lántakanum.

7 Reglur um brostnar forsendur og ógildingarregla 36. gr. laga nr. 7/1936 verða skýrðar með hliðsjón af grundvallarreglu samningaréttar um að samninga beri að efna. Um undantekningarreglur er að ræða og verður heimild til að beita þeim skýrð þröngt. Þannig hefur almennt verið talið að til að brostin forsenda verði viðurkennd sem ógildingarástæða verði hún að hafa verið veruleg og jafnframt ákvörðunarástæða fyrir loforðsgjafa, að loforðsmóttakanda hafi verið eða mátt vera það ljóst og loks að sanngjarnara verði talið að loforðsmóttakandi beri áhættu af því að forsendan bresti. Á hinn bóginn er heimilt samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 að víkja löggerningi til hliðar vegna atvika sem koma til eftir samningsgerðina og er þá ekki nauðsynlegt að samningsaðilar hafi haft einhverjar væntingar í því efni. Samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar verður þetta þó ekki gert nema það teljist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera löggerninginn fyrir sig.

8 Í málinu háttar svo til að áfrýjandi tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð á námslánum dóttur sinnar. Algengt er að foreldrar aðstoði börn sín við að sækja sér menntun og til þess hefur verið litið við mat á gildi skuldbindinga sem þeir stofna til í því skyni, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 19. febrúar 2015 í máli nr. 481/2014. Ábyrgðarloforð áfrýjanda voru gefin með undirritun á 22 skuldabréf á árunum 1987 til 1992 en samkvæmt skilmálum þeirra voru lánin til 40 ára. Mátti áfrýjandi gera ráð fyrir að á þeim tíma gæti löggjöf tekið breytingum er varðaði samningssviðið, eins og reyndin varð, en sú breyting varð með almennri reglu sem tók til kröfuhafa og lánardrottna einstaklinga sem verða gjaldþrota. Samkvæmt framangreindu hefur áfrýjandi því ekki sýnt fram á að með umræddum breytingum á lögum um gjaldþrotaskipti hafi forsenda brostið þannig að áhrif hafi á ábyrgðarskuldbindingu hans. Þá hefur hann ekki lagt fram gögn um fjárhagsstöðu sína eða aðstæður að öðru leyti. Í ljósi þessara atriða verður ekki heldur fallist á að ósanngjarnt verði talið af hálfu stefnda eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig loforð áfrýjanda um sjálfskuldarábyrgð vegna námslána dóttur hans, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Eiga sömu röksemdir við um varakröfu hans um sýknu að svo stöddu.

9 Með vísan til framangreinds verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að fallast á kröfur stefnda.

10 Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli er rekið annað samkynja mál milli sömu aðila.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, A, greiði stefnda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.