479/2022

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi aðila við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna hjónaskilnaðar. Ágreiningur aðila laut að skiptum á margvíslegum eignum; töluverðum fjölda fasteigna, miklum fjölda bifreiða og tækja, hluta í einkahlutafélögum og samlagsfélagi. Í úrskurði Landsréttar kom fram að fyrir lægju meðal annars skattframtöl aðila þar sem væri að finna upplýsingar um fasteignir og fasteignamatsvirði þeirra, sem og bifreiðar og önnur tæki og ætlað virði þeirra sem og skuldir aðila. Fallist var á með B að eins og máli þessu og kröfugerð aðila væri háttað væri ekki þörf á því að sérstakt verðmat yrði gert á hverri og einni fasteign, bifreið og tæki. Á hinn bóginn deildu aðilar einnig um hluti í tveimur einkahlutafélögum og einu samlagsfélagi en engar upplýsingar lágu fyrir í málinu um þessi félög, hvorki ársreikningar né aðrar upplýsingar sem varpað gætu ljósi á verðmæti hluta í þeim. Taldi Landsréttur að eins og atvikum væri háttað í þessu máli yrði að gera þá lágmarkskröfu til skiptastjóra að verðmæti allra eigna sem aðilar deildu um væri nokkuð vel þekkt eða að samkomulag væri milli aðila um verðmæti þeirra, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl., svo unnt væri að leggja dóm á ágreining aðila. Vísaði Landsréttur til þess að ekki hefði verið lagður fullnægjandi grunnur að rekstri málsins er skiptastjóri vísaði ágreiningi aðila til héraðsdóms. Hafi héraðsdómi af þeim sökum ekki verið unnt að leggja dóm á ágreininginn og bæri að vísa málinu frá héraði.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf R-kvk-nf B-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 25. júlí 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 12. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. júlí 2022 í málinu nr. Q- [...]/2021 þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningi aðila við opinber skipti til fjárslita þeirra á milli vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

2

Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst sóknaraðili þess að öllum kröfum varnaraðila um frávik frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 við skipti til fjárslita milli þeirra verði hafnað og að skiptin fari alfarið fram á grundvelli þeirrar lagareglu. Til þrautavara krefst sóknaraðili þess að frávik frá helmingaskiptareglu verði ekki látin ná til annarra eigna en hlutafjár í C ehf. og D ehf.

Til þrautaþrautavara krefst sóknaraðili þess að frávik frá helmingaskiptareglu um aðrar eignir en greinir í þrautavarakröfu verði ákveðin að nánar greindri tiltölu af verðmæti eigna, sem ekki verði hærri en 25 af hundraði. Að því frágengnu krefst sóknaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4

Sóknaraðili reisir ómerkingarkröfu sína á því að ekki hafi verið lagður fullnægjandi grunnur að rekstri málsins er skiptastjóri vísaði ágreiningi málsaðila til héraðsdóms.

Eignir þær sem varnaraðili krefst að fá óskiptar í sinn hlut á grundvelli 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 hafi ekki verið verðmetnar þrátt fyrir ítrekaðar kröfur lögmanns sóknaraðila heldur hafi skiptastjóri látið við það sitja að eignirnar væru tilgreindar. Héraðsdómari hafi af þessum sökum ekki átt þess kost að meta raunverulega hagsmuni málsaðila og hafi málið því verið vanreifað þegar hann leysti úr kröfum í málinu.

5

Varnaraðili byggir á hinn bóginn á því að fullnægjandi grunnur hafi verið lagður að rekstri málsins en málsaðilar takist á um grundvöll fjárskipta sín á milli. Hafi varnaraðili krafist útlagningar allra eigna á grundvelli 104. gr. hjúskaparlaga en sóknaraðili að fjárskiptin færu fram á grundvelli helmingaskiptareglu 103. gr. sömu laga, burtséð frá verðmætum einstakra eigna. Ákvæði 104. gr. hjúskaparlaga sé ekki útlagningarregla heldur svokölluð verðmætis regla, sem kveði á um skiptahlutfall einvörðungu. Þegar skiptastjóri vísaði ágreiningi aðila til héraðsdóms hafi málsaðilar verið sammála um að ekki væri þörf á að verðmeta eignir aðila að svo stöddu í ljósi kröfugerðar málsaðila.

6

Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði eru eignir þær sem deilt er um margvíslegar; töluverður fjöldi fasteigna, mikill fjöldi bifreiða og tækja, hlutir í einkahlutafélögum og einu samlagsfélagi. Var niðurstaða héraðsdóms að bersýnilega ósanngjarnt væri að eignir þær, sem sóknaraðili flutti með sér í hjúskap málsaðila, kæmu til skipta en jafnframt að sanngjarnt og eðlilegt væri, með hliðsjón af sjónarmiðum að baki helmingaskiptareglunni um fjárhagslegt öryggi við hjúskaparlok og þeirri félagslegu, persónulegu og fjárhagslegu samstöðu sem aðilar höfðu með sér á hjúskapartímanum, að þeim eignum sem aðilar eignuðust á þeim tíma yrði skipt í samræmi við helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga. Í niðurstöðu héraðsdóms fólst samkvæmt framansögðu sama staða og verið hefði ef gerður hefði verið kaupmáli í upphafi hjúskapar málsaðila en fyrir liggur að varnaraðili vildi ekki gera kaupmála um þær eignir sem hann átti við upphaf hjúskapar.

7

Við opinber skipti til fjárslita milli hjóna koma til skipta samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991, ef ekki verða sammæli um annað, þær eignir og þau réttindi þeirra sem ekki verða taldar séreignir annars þeirra og tilheyrðu þeim á viðmiðunardegi skiptanna. Að auki skulu koma til skipta arður, vextir og annars konar tekjur sem hafa fengist síðar af þeim eignum og réttindum. Með sama hætti skal við skiptin aðeins tekið tillit til skulda aðilanna sem höfðu stofnast en voru ekki greiddar á því tímamarki. Svo fljótt sem verða má eftir skipun skiptastjóra er annast skiptin skal hann boða málsaðila til skiptafundar og leita þar vitneskju um hvaða eignir geti komið til skipta samkvæmt 104. gr. laganna, hvorum aðilanum þær tilheyri, hvert verðmæti þeirra sé, hvar þær sé að finna, hver fari með umráð þeirra og hvort séreignir séu fyrir hendi og þá hverjar, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991. Verði ekki sammæli um verðmat eigna og liggi ekki þá þegar fyrir að þeim verði komið í verð við skiptin getur hvor aðilinn sem er krafist þess eftir 3. mgr. sömu greinar að skiptastjóri æski mats á þeim samkvæmt reglum 17. til 23. gr. laganna og njóta þá báðir aðilarnir þeirrar stöðu sem erfingjum er veitt í þeim ákvæðum. Á skiptafundum skal skiptastjóri enn fremur afla upplýsinga um þær skuldir sem koma til álita og skal þar koma fram ef annað hjóna telur sig eiga endurgjaldskröfu á hendur hinu, sbr. 1. og 2. mgr. 106. gr. laganna.

8

Í fundargerð skiptafundar 19. apríl 2021 er meðal annars bókað að skiptastjóri telji að þau gögn sem lögð hafi verið fram í málinu veiti ekki upplýsingar um markaðsverð eigna sem hugsanlega eigi undir skiptin, að lögmenn málsaðila hafi verið sammála því og að rætt hafi verið hvort óska ætti eftir verðmati samkvæmt 17. til 23. gr. laga nr. 20/1991 eða að skiptastjóri „fengi menn til að meta eignirnar“. Þá er bókað að skiptastjóri hafi upplýst að ef síðari kosturinn yrði valinn hefði hann í huga tvo nafngreinda aðila. Bókað er að lögmaður sóknaraðila hafi lýst því yfir að hún samþykkti síðari kostinn en að lögmaður varnaraðili hafi ekki tekið „að svo stöddu“ afstöðu til þess hvort skiptastjóri ætti að æskja mats samkvæmt framangreindum lagaákvæðum og jafnframt að hann vildi kynna sér hæfi þeirra manna sem skiptastjóri horfði til. Þá var bókað að rætt hefði verið um eignarhluti varnaraðila í C ehf., D ehf. og E slf., nú EE slf., og að lögmaður sóknaraðila hafi talið rétt að eignarhlutir varnaraðila í þessum félögum yrðu metnir „en framkvæmd á mati ekki rædd frekar“.

Ennfremur að lögmaður varnaraðila muni upplýsa skiptastjóra um afstöðu varnaraðila til mats á eignum.

9

Í fundargerð skiptafundar 11. nóvember 2021 er meðal annars bókað að lögmenn aðila hafi lagt fram upplýsingar um eignir, að ekki virðist vera ágreiningur um hvaða eignir séu í búinu og lögmaður sóknaraðila hafi óskað eftir því að eignir yrðu metnar til líklegs söluverðs en að lögmenn varnaraðila hafi mótmælt því. Vísuðu þeir til þess að varnaraðili gerði á grundvelli 104. gr. hjúskaparlaga kröfu um að allar eignir búsins kæmu í hans hlut. Þá var bókað að nokkur umræða hafi verið um hvort leggja ætti í kostnað við að meta hugsanlegt söluverð eigna og að lögmenn varnaraðila hafi verið eindregið á móti því. Jafnframt að skiptastjóri teldi „ekki fært að ráðast í matið að svo stöddu, þar sem það [hefði] augljóslega í för með sér mjög verulegan kostnað, en fjármunir til að greiða þann kostnað [væru] ekki handbærir í búinu.“

10

Í fundargerð skiptafundar 15. nóvember 2021 er eftirfarandi bókað:

Áður hefur komið fram að [sóknaraðili] gerir kröfu um helmingaskipti í samræmi við 103. gr. hjskl. [Varnaraðili] hefur hafnað þeirri kröfu með öllu og krefst þess að skipt verði skv. 104. gr. hjskl. þannig að allar eignir búsins komi í hans hlut. Lögmaður [sóknaraðila] óskar eftir að bókað verði að [...] vafi kann að vera að máli milli aðila kunni að vera vísað frá vegna þess að ekki liggi fyrir verðmat á eignum sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 195/2016. Lögmaður [varnaraðila] telur að þessi tilvísun eigi ekki við þar sem atvik eru með allt öðrum hætti í þessu tilviki.

Grundvallarágreiningur er milli aðila um hvernig skipta beri eignum búsins.

Skiptastjóri hefur leitast við að jafna þennan ágreining, en það hefur reynst árangurslaust. Í ljósi þessarar stöðu mun skiptastjóri beina ágreiningnum til Héraðsdóms Norðurlands eystra til úrlausnar sbr. 112. og 122. gr. laga nr. 20,1991.

11

Af framangreindu verður ráðið að sóknaraðili hafi ekki haldið fast við kröfu sína um að eignir búsins yrðu metnar samkvæmt 17. til 23. gr. laga nr. 20/1991. Fær sá skilningur jafnframt stoð í því að í héraðsgreinargerð varnaraðila, sem lögð var fram í þinghaldi 13. janúar 2022, voru sjónarmið þess efnis að verðmat væri óþarft þar sem varnaraðili krefðist útlagningar allra eigna án þess að sóknaraðili, sem lagði fram greinargerð sína í þinghaldi 17. febrúar sama ár, krefðist frávísunar málsins eða hreyfði athugasemdum við sjónarmiðum varnaraðila um að ekki væri þörf á verðmati eigna málsaðila á þessu stigi málsins.

12

Meginregla íslenskra hjúskaparlaga við fjárskipti til hjónaskilnaðar er hin svokallaða helmingaskiptaregla, sbr. 103. gr. laganna. Frá helmingaskiptareglu er þó heimiluð undantekning leiði beiting hennar til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir annað hjóna.

Samkvæmt viðurkenndum lögskýringarsjónarmiðum ber að skýra undantekningarreglu hjúskaparlaga þröngt sem frávik frá meginreglu. Beiting þessarar undantekningarreglu kallar óhjákvæmilega á heildstætt hagsmunamat en til að unnt sé að framkvæma það þurfa meðal annars að liggja fyrir nokkuð nákvæmar upplýsingar um verðmæti allra eigna.

13

Með bréfi 15. nóvember 2021 beindi skiptastjóri ágreiningi aðila til héraðsdóms til úrlausnar, sbr. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Um ágreining aðila segir: Ágreiningur hefur verið á milli aðila um hvernig beri að skipta eignum búsins.

[Varnaraðili] gerir kröfu um að eignum verði skipt samkvæmt 104. gr. laga nr. 31,1993, þannig að allar eignir búsins komi í hans hlut, en [sóknaraðili] að eignum verði skipt til helminga sbr. 103. gr. laga nr. 31,1993. Skiptastjóra hefur ekki tekist að jafna ágreining aðila.

Meðfylgjandi erindinu var endurrit skiptafundar sem haldinn var sama dag auk kröfugerða aðila eins og þær „[höfðu] komið fram undir skiptunum.“ Af kröfugerðum aðila verður ráðið hvaða eignir var um að tefla.

14

Málsaðilar hafa lagt fram nánari gögn og liggja meðal annars fyrir skattframtöl aðila þar sem er að finna upplýsingar um fasteignir og fasteignamatsvirði þeirra, sem og bifreiðar og önnur tæki og ætlað virði þeirra sem og skuldir aðila. Fallist er á með varnaraðila að eins og máli þessu og kröfugerð aðila er háttað sé ekki þörf á því að sérstakt verðmat sé gert á hverri og einni fasteign, bifreið og tæki. Á hinn bóginn deila aðilar einnig um hluti í tveimur einkahlutafélögum og einu samlagshlutafélagi en engar upplýsingar liggja fyrir í málinu um þessi félög, hvorki ársreikningar né aðrar upplýsingar sem varpað gætu ljósi á verðmæti hluta í þeim. Af gögnum málsins verður ráðið að ekki er ágreiningur um að einkahlutafélögin tvö tengist atvinnustarfsemi varnaraðila en sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili hafi rekið samlagsfélagið sem „einhvers konar eignarhaldsfélag, sem er ekki í samræmi við skráðan tilgang með rekstrinum.“

15

Eins og atvikum er háttað í þessu máli verður að gera þá lágmarkskröfu til skiptastjóra að verðmæti allra eigna sem aðilar deila um sé nokkuð vel þekkt eða að samkomulag sé milli aðila um verðmæti þeirra, sbr. 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991 svo unnt sé að leggja dóm á ágreining aðila. Um síðastnefnt er meðal annars til þess að líta að sóknaraðili krefst þess til þrautaþrautavara að frávik frá helmingaskiptareglu um aðrar eignir en hlutafé í C ehf. og D ehf. verði ákveðin að tiltölu af verðmæti eigna, sem ekki verði hærri en 25 af hundraði. Samkvæmt framansögðu hafði ekki verið lagður fullnægjandi grunnur að rekstri málsins er skiptastjóri vísaði ágreiningi aðila til héraðsdóms. Var héraðsdómi af þeim sökum ekki unnt að leggja dóm á ágreininginn og ber því að vísa málinu frá héraði.

16

Rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður.

Úrskurðarorð :

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.