252/2021

Útdráttur

A krafðist viðurkenningar á bótaskyldu I ohf. og bótarétti úr frjálsri ábyrgðartryggingu I ohf. hjá V hf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir er hann þreytti þrekpróf í starfi sínu sem slökkviliðsmaður hjá I ohf. Í dómi Landsréttar var ekki á það fallist að prófið hefði verið framkvæmt með öðrum hætti en reglur í rekstrarhandbók I ohf. gerðu ráð fyrir eða að óforsvaranlegt hefði verið að láta starfsmenn draga dúkku á hallandi gólfi í prófinu. Þá var talið ósannað að prófstjóri eða stjórnendur I ohf. hefðu búið yfir upplýsingum um bakmeiðsli A sem leitt hefðu getað til þess að óforsvaranlegt hefði verið að láta hann þreyta þrekprófið. Á hinn bóginn taldi Landsréttur ljóst að til þess að starfsmaður þreytti þrekpróf væri skilyrði að fyrir lægi læknisvottorð sem sýndi að hann væri til þess hæfur og mætti vottorðið ekki vera eldra en sex mánaða. Við framkvæmd þrekprófsins hefði verið brotið gegn þessari reglu. Miðað við lýsingar í sjúkraskýrslu um þróun mjóbaksverkja A á árinu 2015 væri ekki hægt að útiloka að ef læknisskoðun hefði farið fram í tæka tíð fyrir þrekprófið hefði komið í ljós að A væri ekki fær til þess að taka prófið. I ohf. yrði sem vinnuveitandi að bera hallann af því að A hefði verið skyldaður vegna forfalla til að taka þrekpróf að hausti án þess að ný læknisskoðun færi fram. Yrði sú vanræksla metin til sakar hjá starfsmönnum sem I ohf. bæri ábyrgð á. Var krafa A því tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 13. apríl 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst viðurkenningar á bótaskyldu stefnda Isavia ohf. og að viðurkenndur verði réttur áfrýjanda til bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda Isavia ohf. hjá stefnda Verði tryggingum hf. vegna tjóns sem áfrýjandi varð fyrir af völdum slyss þann [...] október 2015. Þá krefst áfrýjandi aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti, til vara að málskostnaður á báðum dómstigum verði felldur niður en að því frágengnu að hann verði lækkaður.

3

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar kemur fram slasaðist áfrýjandi [...] október 2015 er hann þreytti þrekpróf í starfi sínu sem slökkviliðsmaður hjá stefnda Isavia ohf. Afleiðingar slyssins leiddu til þess að hann varð óvinnufær til slökkviliðsstarfa og lét af störfum hjá stefnda Isavia ohf. í kjölfarið.

Áfrýjandi starfaði sem slökkviliðsmaður á [...] um áratuga skeið og hafði reglulega farið í þrekpróf vegna starfa sinna. Vegna hnémeiðsla hafði hann þó ekki farið í þrekpróf í nokkur ár fyrir slysið og ekki tekið próf samkvæmt þeim viðmiðum sem um slík próf giltu er slysið varð.

5

Í tilkynningu stefnda Isavia ohf. til Vinnueftirlitsins 1. apríl 2016 kemur fram að áfrýjandi hafi fengið tak í neðri hluta baks í þrekprófi er hann var að lyfta upp 80 kílógramma brúðu og flytja hana til um 30 metra vegalengd, klæddur eldgalla með reykköfunartæki á bakinu og í þyngingarvesti sem samtals vógu 23 kílógrömm. Í fundargerð af fundi áfrýjanda með B, sem hafði umsjón með framkvæmd þrekprófsins, C björgunarstjóra og D öryggistrúnaðarmanni er atvikum nánar lýst þannig að áfrýjandi hafi tekið upp æfingabrúðuna, misst takið á henni og hrasað. Hann hafi síðan tekið brúðuna upp aftur og við það fengið mikinn verk í bakið en samt haldið áfram. Hann hafi síðan misst brúðuna aftur eftir um það bil 20 metra og fallið á bakið ofan á reykköfunartækið. Hann hafi þá hætt í þrekprófinu, farið heim og leitað til læknis. Atvikum er lýst eins í tilkynningu áfrýjanda til stefnda Varðar trygginga hf. 17. ágúst 2016.

6

Í álitsgerð E læknis 3. ágúst 2017 voru afleiðingar slyssins metnar til 7% læknisfræðilegrar örorku og að áfrýjandi var óvinnufær til starfa sem slökkviliðsmaður eftir slysið. Í álitsgerðinni kemur fram að áfrýjandi hafði lent í slysi á árinu 2004 þar sem hann fékk áverka á mjóbak og var greindur með brot í þvertindum. Hann var í kjölfar þess slyss metin með 6% varanlega læknisfræðilega örorku. Í forsendum álitsgerðarinnar kemur fram að áfrýjandi hafi fyrir slysið 2015 haft nokkur einkenni og viðkvæmni í mjóbaki en að við slysið hafi þau einkenni versnað og hann orðið talsvert viðkvæmari og haft lítið álagsþol.

7

Áfrýjandi lagði fram nýtt skjal við meðferð málsins fyrir Landrétti, sjúkraskýrslu heimilislæknis fyrir tímabilið 1. janúar 2003 til 16. nóvember 2015, þar sem fram koma upplýsingar um bakáverka áfrýjanda. Fram kemur í sjúkraskýrslunni að áfrýjandi hafi í viðtali við heimilislækni 18. janúar 2010, eftir að hann hafði dottið í hálku á vinnustað sínum á [...] og hlotið áverka á mjöðm, getið þess að hann hafi hryggbrotnað fyrir nokkrum árum er hann datt úr stiga. Þá kemur fram í sjúkraskýrslunni að 23. maí 2014 hafi áfrýjandi upplýst heimilislækni sinn um að hann hafi fengið tak í bakið nokkrum dögum áður og að hann væri illa haldinn. Verkur hafi komið af litlu tilefni þegar hann var að stússast með garðhúsgögn. Þetta hafi gerst einu sinni áður og þá lagast á nokkrum dögum. Í sjúkraskýrslunni eru veikindi áfrýjanda greind sem mjóbaksverkur. Áfrýjandi á nokkur samskipti við heimilislækninn í kjölfarið og í samskiptum við lækninn 6. júní 2014 kveðst áfrýjandi vera orðinn allgóður í baki og byrjar að vinna. Í samskiptum við heimilislækni 9. janúar 2015 kveðst áfrýjandi hafa verið slæmur í mjóbaki um tíma og átt lítið af verkjalyfjum. Þá kemur fram í sjúkraskýrslunni að áfrýjandi hafi fengið lyfjaendurnýjun hjá heimilislækninum 13. mars 2015 vegna mjóbaks verks. Áfrýjandi lýsir því síðan í símtali við lækni 3. júlí 2015 að hann hafi verið slæmur í baki í sumarbústað og þá fengið ávísað verkjalyfjum hjá lækninum. Að endingu kemur fram að í viðtali áfrýjanda hjá heimilislækni 25. ágúst 2015 hafi hann sagt að hann sé alltaf af og til að fá mjóbaksverki og festist þá. Hann sé mismunandi lengi í þessum vandræðum, stundum nokkra daga. Hann sé einnig farinn að taka eftir slappleika í fótum af og til.

Þetta komi og fari án sérstakrar ástæðu.

8

Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu sýknuð af kröfum áfrýjanda á þeim grundvelli að honum hefði ekki tekist að sanna að undirbúningur og framkvæmd þrekprófsins hafi farið fram með saknæmum hætti af hálfu starfsmanna stefnda Isavia ohf. Slík háttsemi er skilyrði fyrir greiðslu úr ábyrgðartryggingu sem það félag er með hjá stefnda Verði tryggingum hf.

Niðurstaða

9

Í héraðsdómsstefnu kemur fram að áfrýjandi reisir kröfur sínar á því að framkvæmd þrekprófsins hafi verið óforsvaranleg. Framkvæmdin hafi verið þannig að hætta stafaði af prófrauninni fyrir starfsmenn. Ekki hafi verið tekið tillit til þess við framkvæmd prófsins að áfrýjandi glímdi við bakvandamál sem starfsmönnum stefnda Isavia ohf. var kunnugt um. Prófstjórinn hafi ekki farið eftir þeim reglum sem giltu um framkvæmd prófsins. Hann hafi krafist þess að áfrýjandi færði brúðu til með því að lyfta henni upp og bannað honum að draga hana á öxlum eða með böndum eftir gólfinu. Þá hafi þessi þáttur þrekprófsins verið framkvæmdur í hliðarhalla sem jók á hættuna á meiðslum. Jafnframt hafiþrekprófiðfarið fram meira en sex mánuðum eftir læknisskoðun þótt reglur kvæðu skýrt á um að það skyldi framkvæmt innan þess tíma.

Við aðalmeðferð málsins í héraði og fyrir Landsrétti byggði áfrýjandi kröfur sínar meðal annars á því að reglurnar sem giltu um þrekprófið væru óskýrar og í raun óforsvaranlegar. Að auki ætti að beita ströngum sönnunarkröfum í málinu þar sem vinnuveitandinn hefði ekki aflað nægjanlegra upplýsinga um atvik þegar tjónið átti sér stað. Stefndu mótmæla því að undirbúningur og framkvæmd prófsins hafi verið saknæm og auk þess er öðrum málsástæðum áfrýjanda en þeim sem getið er í héraðsdómsstefnu mótmælt sem of seint fram komnum og að auki röngum og ósönnuðum.

10

Í 2. mgr. 17. gr. laga nr. 75/2000 um brunavarnir er mælt fyrir um að slökkviliðsmenn sem stunda reykköfun skuli hafa staðist læknisskoðun, þrekpróf, þolpróf og aðra mælingu líkamsástands samkvæmt því sem nánar er kveðið á um í reglugerð. Í reglugerð nr. 1088/2013 er að finna reglur sem ætlað er að tryggja öryggi þeirra sem stunda reykköfun, sbr. 1. gr. reglugerðarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. reglugerðarinnar skal reykkafari slökkviliðs fara árlega í sérstaka læknisskoðun og standast þær heilbrigðiskröfur sem fram koma í viðauka við reglugerðina. Jafnframt skal hann árlega undirgangast og standast próf í þoli og líkamsstyrk eins og mælt er fyrir um í viðaukanum. Þarer kveðið á um lágmarkskröfur fyrir þol- og þrekpróf. Í 1. mgr. 15. gr. er einnig mælt fyrir um að reykkafari skuli auk árlegrar læknisskoðunar fara í læknisskoðun hvenær sem viðkomandi læknir telur þörf á. Í 2. mgr. ákvæðisins er tekið fram að gildistími læknisskoðunar og prófs í þoli og líkamsstyrk séu 12 mánuðir nema annað sé tekið fram. Verði skyndilega verulegar breytingar á heilsufari reykkafara getur slökkviliðsstjóri óskað eftir að læknisskoðun og/eða próf sé endurtekið. Þá er mælt fyrir um það í 3. mgr. ákvæðisins að reykkafarar og nemar í reykköfun skuli vera í góðu andlegu og líkamlegu ástandi og vera hæfir til reykköfunarstarfa. Uppfylli reykkafari eða nemi í reykköfun ekki heilbrigðiskröfur við læknisskoðun eða standist ekki próf í þoli og líkamsstyrk er honum óheimilt að stunda reykköfun eða nám í reykköfun.

11

Í málinu liggur fyrir rekstrarhandbók stefnda Isavia ohf. með vinnuleiðbeiningum um heilsu og líkamlegt atgervi vegna björgunar- og slökkviþjónustu á flugvöllum Isavia ohf. sem giltu þegar slysið varð. Þar er í grein 1.1.1 mælt fyrir um árlega læknisskoðun á líkamlegu og andlegu ástandi starfsmanna sem vinna við björgunar- og slökkviþjónustu. Þá er mælt fyrir um það í grein 1.1.3 að þessir starfsmenn skuli ljúka viðeigandi þrekprófi innan sex mánaða frá læknisskoðun nema augljósar ástæður á þessu tímabili komi í veg fyrir að læknisskoðun sé gild. Í öðrum kafla rekstrarhandbókarinnar kemur fram að þeim sem sinna björgunar- og slökkvistörfum sé skylt að þreyta þrekpróf minnst einu sinni á ári að undangenginni læknisskoðun.

Þrekprófið samanstandi af þolprófi annars vegar og hins vegar prófi sem reyni á styrk. 12

Grein 2.2.1 í rekstrarhandbókinni lýsir framkvæmd þrekprófsins. Þar kemur fram að próftaki skuli klæddur hlífðarbúnaði sem samtals skal vera 23 kílógrömm. Prófið samanstandi af fimm verkefnum og er þriðja verkefninu sem hér er til umfjöllunar lýst með svofelldum hætti: „Draga u. þ. b. 80 kg. sjúkling afturábak 30 m. með því að taka undir handarkrika og halda um hendur. Dúkkan skal þannig úr garði gerð að gott sé að ná tökum á höndum hennar eða með bandi um efri hluta búks. Mikilvægt er að menn noti styrk í neðrihluta búks við flutning dúkkunnar.“Áfrýjandi hefur lýst því að prófstjórinn, B, hafi krafist þess að áfrýjandi beitti svokölluðu slökkviliðsmannataki (e. „firefighters drag“) við flutning á dúkkunni sem fólst í því að fara með hendur undir handarkrika dúkkunnar og taka í hendur hennar eða læsa saman höndum yfir brjóst hennar. Áfrýjandi hafi hins vegar óskað eftir því að fá að draga dúkkuna með böndum án þess að lyfta henni upp. Ekki er um það deilt í málinu að báðar aðferðirnar eru þekkt og viðurkennd tök við björgunarstörf. Prófstjórinn B lýsti því í skýrslugjöf í héraði að áfrýjandi hefði átt í erfiðleikum með að ná utan um dúkkuna í prófinu.

Hann staðfesti jafnframt í skýrslugjöf sinni að hann hafi neitað áfrýjanda um heimild til að draga dúkkuna á böndum um axlir eða með bandspotta þar sem það samræmdist ekki prófreglum. Þá upplýsti prófstjórinn jafnframt að unnt hefði verið að grípa í band eða ól sem var á búk dúkkunnar til þess að ná á henni taki. Í málinu liggja fyrir myndir af dúkkunni þar sem sést að ól liggur um ofanverðan búk hennar.

13

Að framan er rakið að í vinnuleiðbeiningum rekstrarhandbókarinnar er mælt fyrir um að í þriðja hluta þrekprófsins skuli draga dúkkuna með því að setja hendur undir handarkrika hennar og eftir atvikum nota band sem á henni er til þess að ná góðu taki.

Samkvæmt gögnum málsins og framburði vitna verður ekki annað ráðið en að prófstjórinn hafi framkvæmt prófið í samræmi við ákvæði greinar 2.2.1 í vinnuleiðbeiningunum og að það tak sem þar var mælt fyrir um að ætti að nota sé þekkt og viðurkennt tak við björgunarstörf. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að prófið hafi verið framkvæmt með öðrum hætti en reglurnar gerðu ráð fyrir.

14

Áfrýjandi byggir á því að halli hafi verið á gólfinu þar sem prófið fór fram og að hann hafi aukið hættu á því að slysið varð. Í málinu liggja ekki fyrir nákvæmar upplýsingar um þann halla sem áfrýjandi fullyrðir að hafi verið á gólfinu utan almennra lýsinga nokkurra vitna í héraði. Áfrýjandi byggir að þessu leyti aðallega á því að prófraunin hafi verið erfiðari af þessum sökum þar sem líkamsbeiting hefði verið skökk vegna hallans. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að markmið þrekprófsins var að kanna styrk starfsmanna við raunverulegar aðstæður en gera verður ráð fyrir því að við björgunarstörf geti björgunarmenn þurft að draga menn í halla. Verður því ekki fallist á málsástæðu áfrýjanda um að óforsvaranlegt hafi verið að láta starfsmenn draga dúkkuna á hallandi gólfi.

15

Áfrýjandi byggir mál sitt einnig á því að starfsmenn stefnda Isavia ohf. hafi almennt vitað að hann ætti við bakvandamál að stríða en fyrir liggi að hann hafi orðið fyrir bakmeiðslum á árinu 2004. Nokkrir samstarfsmenn áfrýjanda sem báru vitni í héraði upplýstu að þeir hafi vitað um bakvandmál áfrýjanda. Prófstjórinn B bar á hinn bóginn um að honum hefði ekki verið kunnugt um bakáverka áfrýjanda heldur eingöngu að hann hefði ítrekað þurft að fresta þrekprófum vegna hnémeiðsla. Svo sem rakið hefur verið að framan bera sjúkraskýrslur heimilislæknis áfrýjanda með sér að það sé í raun fyrst á árinu 2014 sem hann leitar til heimilislæknisins vegna mjóbaksverks og að verkirnir hafi ágerst eftir því sem leið á árið 2015. Með vísan til framangreinds er ósannað að prófstjórinn eða stjórnendur stefnda Isavia ohf. hafi búið yfir upplýsingum um bakmeiðsli áfrýjanda sem leitt hefðu getað til þess að óforsvaranlegt hafi verið að láta hann þreyta þrekprófið í október 2015.

16

Þá reisir áfrýjandi viðurkenningakröfu sína á því að ekki hafi verið heimilt að láta hann þreyta þrekprófið þar sem meira en sex mánuðir voru liðnir frá því að hann fór í árlega læknisskoðun. Samkvæmt gögnum málsins fór áfrýjandi í læknisskoðun [...] mars 2015 og voru því liðnir meira en sex mánuðir er hann tók þrekprófið [...]október 2015. Í framangreindu læknisvottorði kemur fram að líkamlegt ástand áfrýjanda sé í öllum atriðum eðlilegt nema hvað hann sé dálítið stirður í herðum. Áður er rakið að í grein 1.1.3 í rekstarhandbók stefnda Isavia ohf. er mælt skýrlega fyrir um að starfsmenn sem sinna björgunar- og slökkvistörfum skuli ljúka þrekprófi innan sex mánaða frá læknisskoðun. Þá er tekið fram í grein 2.2 að styrktarpróf skuli að jafnaði þreytt einu sinni á ári að undangenginni læknisskoðun. Samkvæmt vitnisburði prófstjórans B í héraði voru þrekprófin alltaf haldin á vorin og forfallapróf á haustin.

17

Að framan er rakið efni sjúkraskýrslna heimilislæknis áfrýjanda um mjóbaksverki áfrýjanda á árinu 2014 og 2015. Af þeim gögnum má ráða að framan af hafi verkirnir verið tilfallandi og jafnað sig fljótt. Þegar leið á árið 2015 urðu þeir þrálátari og þá sérstaklega í júlí og ágúst það ár. Samkvæmt áðurnefndum reglum stefnda Isavia ohf. skyldu starfsmenn ekki fara í þrekpróf nema að undangenginni læknisskoðun og þá innan sex mánaða frá því að hún fór fram. Í grein 1.1 í rekstarhandbók stefnda Isavia ohf. segir: „Læknisskoðanir og rannsóknir skulu gerðar til [þess að] vernda og staðfesta heilsu viðkomandi einstaklings m. t. t. þess hvort viðkomandi sé fær til að sinna björgunar- og slökkviþjónustu á flugvöllum, en einnig til að minnka líkur á að samstarfsfólk sé sett í óþarfa hættu. Þá er læknisskoðun ætlað að staðfesta hvort einstaklingur sé talinn fær um að þreyta þrekpróf sbr. kafla 2.“ Samkvæmt framangreindu er ljóst að skilyrði þess að starfsmaður þreyti þrek próf er að fyrir liggi læknisvottorð sem sýni að hann sé til þess hæfur og að það vottorð megi ekki vera eldra en sex mánaða. V ið framkvæmd þrekprófsins var brotið gegn þessari reglu.

Miðað við lýsingar í sjúkraskýrslu heimilislæknis á þróun mjóbaksverkja áfrýjanda á árinu 2015 er ekki hægt að útiloka að við læknisskoðun, sem hefði farið fram í tæka tíð fyrir þrek prófið, hefði komið í ljós að áfrýjandi væri ekki fær til þess að taka prófið vegna mjóbaksverkja. Stefndi I savi a ohf. verður sem vinnuveitandi að bera hallan naf því að áfrýjandi var skyldaður vegna forfalla til að taka þrekpróf að hausti án þess að ný læknisskoðun færi fram. Verður sú vanræksla metin til sakar hjá starfsmönnum sem stefndi Isavia ohf. ber ábyrgð á.

18

Samkvæmt öllu því sem að framan er rakið verður fallist á kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda Isavia ohf. og rétti hans til bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda Isavia ohf. hjá stefnda Verði tryggingum hf. vegna tjóns sem áfrýjandi varðfyrir af völdum slyss þann [...]október 2015.

19

Eftir úrslitum málsins verður stefndu sameiginlega gert að greiða áfrýjanda málskostnað vegna rekstur málsins í héraði og fyrir Landrétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Viðurkennd er bótaskylda stefnda Isavia ohf. gagnvart áfrýjanda, A, og réttur áfrýjanda til bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda Isavia ohf. hjá stefnda Verði tryggingum hf. vegna tjóns sem áfrýjandi varð fyrir af völdum slyss þann [...]október 2015.

Stefndu greiði óskipt áfrýjanda 3.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.