25/2022

Útdráttur

G höfðaði mál til viðurkenningar á nánar tilgreindum mörkum jarðarinnar Eiðis gagnvart jörðinni Vindás annars vegar og jörðinni Setbergi hins vegar. Samkvæmt lýsingu á landamerkjum jarðanna í landamerkjabréfi frá 1885 var þeim merkjum sem ágreiningur aðila laut að lýst þannig að svonefndur Kaldilækur, sem rynni undan Bergshálsi, réði merkjum Setbergs og Eiðis í suður ofan í Eiðissund og frá honum sjónhending í Nónsteina, en í öðrum merkjalýsingum sem lágu fyrir í málinu og málsaðilar byggðu kröfur sínar á var ýmist vísað til Bergsháls eða Græfnaháls/Grafnaháls. Laut ágreiningur málsaðila einkum að því hvar örnefnin Kaldilækur, Bergsháls og Græfnaháls/Grafnaháls væru staðsett. Í dómi Landsréttar kom fram að heimildir bentu ekki til þess að örnefnið Bergsháls og Græfnaháls/Grafnaháls væru sitt hvort kennileitið eins og byggt væri á í kröfugerð G, heldur fremur að átt væri við langan háls sem hefði gengið undir báðum örnefnum og ágreiningur verið uppi um hvar á hálsinum landamerki jarðanna væru. Þá voru þau gögn sem lágu frammi í málinu, og G byggði kröfur sínar á, ekki talin styðja það að sá lækur, sem G byggði bæði aðal- og varakröfu sína á að væri sá lækur sem réði merkjum jarðanna, væri sami Kaldilækur og vísað væri til í landamerkjabréfinu frá 1885. Var því ekki talið að G hefði tekist sönnun þess að landamerki jarðanna væru með þeim hætti sem lýst væri í aðal- og varakröfu hennar og var þeim því báðum hafnað. Þar sem Þ hafði ekki gert sjálfstæða kröfu um önnur landamerki jarðanna var hann sýknaðuraf kröfum G.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 11. janúar 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vesturlands 14. desember 2021 í málinu nr. E- 294/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef A-kvk-ef. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Landsrétti, til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms en að því frágengnu að fallist verði á varakröfu hennar í héraði.

4

Stefndi K-kk-nf N-kk-nf hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti.

5

Dómendur gengu á vettvang 16. maí 2023 ásamt málsaðilum og lögmönnum þeirra.

Málsatvik

6

Mál þetta var höfðað af stefndu G-kvk-þgf L-kvk-þgf til viðurkenningar á nánar tilgreindum mörkum jarðanna Eiðis og Vindáss annars vegar og Eiðis og Setbergs hins vegar.

Áfrýjandi er þinglýstur eigandi jarðarinnar Vindáss og jafnframt þinglýstur eigandi helmings jarðarinnar Setbergs á móti stefnda K-kk-þgf og stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf er þinglýstur eigandi Eiðis.

7

Í landamerkjabréfi sem mun vera frá 10. júní 1885 er lýst landamerkjum Setbergs með hjáleigunum Stekkjartröð og Vindási. Þar segir um landamerki Setbergs og Eiðis:

„Svonefndur Kaldilækur, sem rennur undan Bergshálsi og í suður ofan í Eiðissund; frá honum sjónhending í Nónsteina og frá þeim beint á fjall upp.“ Landamerkjum Eiðis er lýst í sama landamerkjabréfi og þar segir um landamerki Eiðis gagnvart Setbergi að þau séu hin sömu og vísað sé til í umfjöllun um landamerki Setbergs.

Landamerkjabréfið mun hafa verið undirritað af J-kk-þgf V. H-kk-þgf presti að Setbergi en þar sem landamerkjabréfið sjálft er ekki meðal gagn a málsins liggur ekki fyrir hvort það hafi verið undirritað um samþykki vegna E-kk-ef.

8

Þann 9. maí 1939 var jörðinni Vindás skipt út úr jörðinni Setbergi. Samkvæmt landskiptagjörðinni átti Vindás ekki landamerki að jörð Eiðis á þeim tíma. Í tengslum við sölu Vindáss til ábúanda jarðarinnar var þann 6. júní 1969 gert nýtt samkomulag um landamerki Vindáss og Setbergs þar sem Vindási var úthlutað viðbót við land það sem býlinu hafði verið úthlutað árið 1939. Í landskiptagerðabók Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu segir um landamerki jarðarinnar gagnvart Eiði: „... frá skurði nyrst og neðst í Vindáslandi frá sjávarbakkabrún alt þar til hún sker landamerki Eiðis um Bringur. Þaðan ráða svo Eiðismörk til suðurs að Nónsteini.“

9

Þann 27. ágúst 1974 var kveðinn upp dómur af landamerkjadómi Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu í máli sem annars vegar N-kk-nf J-kk-nf, þáverandi eigandi Vindáss, og hins vegar áfrýjandi og stefndi K-kk-nf, eigendur Setbergs höfðuðu gegn þáverandi eiganda Eiðis, A-kk-þgf K-kk-þgf, föður stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef í þessu máli.

Samkvæmt því sem fram kemur í dóminum laut ágreiningur um merki jarðanna einkum að því hvaða lækur skyldi talinn Kaldilækur, sem vísað er til í landamerkjaskrá Setbergs og Eiðis, og hvar Eiðissund væri staðsett. Í dómi landamerkjadóms kemur fram að málsaðilar hefðu verið á einu máli um staðsetningu Nónsteina og Bergsháls og varð það niðurstaða dómsins að hinn umdeildi Kaldilækur væri sá lækur sem eigandi Eiðis hafði haldið fram að væri merkjalækurinn milli Eiðis og Vindáss. Með dómi Hæstaréttar 3. febrúar 1977 í máli nr. 220/1974 var landamerkjadómurinn ómerktur vegna annmarka á meðferð málsins þar fyrir dómi og var málið ekki tekið upp að nýju.

10

Nálægt mörkum jarðanna Vindáss og Eiðis er að finna malarnámu sem hefur verið nýtt af hálfu eiganda Vindáss. Áfrýjandi kveður námuna vera í landi Vindáss og hafi hún verið opnuð í samvinnu við Vegagerð ríkisins á árunum 1968 til 1969. N áman hafi verið rekin af N-kk-þgf J-kk-þgf, ábúanda Vindáss og föður áfrýjanda og stefnda K-kk-ef, til ársins 1983 en af áfrýjanda síðan þá.

11

Á árinu 2003 fór Vegagerðin þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að hún mæti hæfilegar bætur til eigenda Eiðis og Vindáss vegna lagningar nýs vegar sem þvera ætti Kolgrafarfjörð og var vegurinn lagður að hluta um lönd Eiðis og Vindáss. Af því tilefni kvað matsnefndin upp tvo úrskurði, annars vegar í máli nr. 4/2003, er varðar jörðina Eiði, og hins vegar í máli nr. 6/2003, er varðar jörðina Vindás. Á korti sem mun hafa verið lagt fram með báðum úrskurðum, og sýnir staðsetningu hins nýja vegar, eru landamerki Vindáss og Eiðis merkt inn með óljósum hætti. Er umrædd náma jafnframt merkt inn á kortið, nefnd Vindás náma, og hún staðsett á kortinu innan landamerkja Vindáss. Þá kemur fram í úrskurði matsnefndarinnar í máli nr. 6/2003, að eignarnemi bendi sérstaklega á að möguleikar eignarnámsþola, það er eiganda Vindáss, til efnissölu úr námu sinni minnki ekkert við framkvæmdina.

12

Stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf og eiginmaður hennar munu hafa leitað eftir því 19. desember 2007 að fá heimild umhverfisnefndar Grundarfjarðarbæjar fyrir opnun á nýjum inngangi að námunni. Af bréfi sem lögmaður sendi bæjarstjórn Grundarfjarðar fyrir þeirra hönd 25. febrúar 2008 má ráða að þau hafi talið „að minnsta kosti hluta malarnámunnar“ innan Eiðis lands. Af því má jafnframt ráða að lögmaður áfrýjanda hafði fyrir hans hönd mótmælt beiðni stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef og eiginmanns hennar um nýjan inngang að námunni á grundvelli þess að hún hefði ekki „tilskildar eignarheimildir yfir námunni“. Eftir umfjöllun hjá bæjarstjórn hafnaði Skipulags- og byggingarfulltrúinn í Grundarfirði 5. janúar 2008 erindi stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef þar til aðilar hefðu leyst úr ágreiningi sínum um landamerki jarðanna.

13

Í tilefni af framangreindum deilum málsaðila um aðgang að hinni umdeildu námu ritaði lögmaður áfrýjanda bréf 10. september 2008 til lögmanns stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef þar sem vísað er til þess að 13. júní 1980 hafi verið gerð sátt um það hvar landamerki skyldu liggja milli jarðanna og samkvæmt henni væri náman innan landamerkja Vindáss eingöngu. Með bréfi lögmanns 26. október 2008, fyrir hönd stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef og föður hennar, A-kk-ef K-kk-ef fyrrverandi eiganda Eiðis, var því hafnað að slíkt samkomulag hefði verið gert.

14

Áfrýjandi mun hafa óskað eftir framkvæmdaleyfi til malarnáms úr námuni árið 2009 og var óskað eftir athugasemdum vegna væntanlegrar útgáfu leyfisins með auglýsingu Grundarfjarðarbæjar þann 24. október 2009. Með bréfi dagsettu 16. nóvember 2009 mótmæltu stefnda G-kvk-nf og eiginmaður hennar útgáfu framkvæmdaleyfisins þar sem enn væri ágreiningur um merki jarðanna. Þann 29. desember 2009 veitti sveitarstjórn Grundafjarðarbæjar framkvæmdaleyfi í námunni á grundvelli ákvörðunar bæjarráðs 27. nóvember sama ár. Í ákvörðun bæjarráðsins er tekið fram að samþykkt fyrir veitingu leyfisins feli einvörðungu í sér að bæjarstjórn setji sig ekki upp á móti fyrirhuguðu malarnámi en hún taki enga efnislega afstöðu til ágreinings um landamerki á svæðinu. Mun sú ákvörðun ekki hafa verið kærð til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála.

15

Bréfa skipti hófust á ný vegna málsins á árinu 2018 þegar lögmaður stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef sendi erindi til Grundarfjarðarbæjar 31. janúar 2018, vegna malarnáms úr hinni umdeildu námu sem stefnda teldi vera að stærstum hluta í landi Eiðis. Þá sendi stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf áfrýjanda og stefnda K-kk-þgf erindi 8. maí 2018 þar sem þess var óskað að landamerkjaþrætan yrði til lykta leidd í samræmi við efnislega niðurstöðu landamerkjadóms Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu frá 27. ágúst 1974. Erindinu mun ekki hafa verið svarað.

Niðurstaða

Niðurstaða um formhlið málsins

16

Áfrýjandi gerir í málinu aðalkröfu um frávísun málsins frá héraðsdómi. Er á því byggt að stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf byggi dómkröfur sínar á óskýru kröfulínukorti sem hafi verið útbúið einhliða af henni, án samráðs við áfrýjanda eða stefnda K-kk-þf, og sé ekki í samræmi við önnur kort af svæðinu sem liggja frammi í málinu. Ekki sé unnt að átta sig á því á hverju staðsetning örnefna á kröfulínukortinu byggi og því eigi áfrýjandi erfitt með að grípa til varna í málinu. Áfrýjandi telji allan málatilbúnað stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef óljósan og innbyrðis ósamræmi milli framlagðra gagna af hennar hálfu. Málið sé því svo vanreifað að það gangi í berhögg við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

17

Samkvæmt e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal greina svo glöggt sem verða má í stefnu þær málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hvert sakarefnið er. Að mati dómsins er gerð skýr grein fyrir því í héraðsdómsstefnu á hvaða málsástæðum stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf byggi málsókn sína. Þó að ágreiningur sé uppi milli málsaðila um staðsetningu örnefna á korti sem stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf lagði fram við þingfestingu málsins og sýnir kröfulínur hennar, verður ekki fallist á það með áfrýjanda að kortið sé svo óskýrt að varði frávísun málsins frá héraðsdómi, enda er þar að finna lista yfir þau hnit sem stefnda G-kvk-nf L i-kvk-nf byggir kröfur sínar á og eru hnitin í samræmi við dómkröfur hennar í málinu. Dómkrafan er að mati dómsins bæði gagnorð og skýr og er það hún sem lögð verður til grundvallar við úrlausn málsins. Þá leiðir það ekki til frávísunar málsins frá héraðsdómi að kröfulínukortið hafi verið unnið einhliða af stefndu G-kvk-þgf L-kvk-þgf, án samráðs við aðra sem hafa hagsmuna að gæta af niðurstöðu málsins, enda ber sá sem heldur fram staðhæfingu, þar á meðal um eignarrétt yfir landi, sönnunarbyrði fyrir henni samkvæmt almennum sönnunarreglum við úrlausn einkamála. Kemur það í hlut dómara að meta sönnunargildi þeirra gagna sem dómkrafan er reist á, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Verður kröfu áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi því hafnað.

18

Stefnda G-kvk-nf L i-kvk-nf gerir í málinu aðalkröfu um frávísun málsins frá Landsrétti.

Byggir krafan á því að hvorki í áfrýjunarstefnu málsins né í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar sé sett fram krafa um að stefnda K-kk-þgf N-kk-þgf, sem er þinglýstur eigandi helmings jarðarinnar Setbergs á móti áfrýjanda, verði gert að þola dóm í málinu og engar aðrar kröfur gerðar á hendur honum. Setja þurfi fram slíka kröfu til þess að uppfyllt séu skilyrði samaðildar til sóknar samkvæmt ákvæði 18. gr. laga nr. 91/1991.

19

Áfrýjunarstefna í málinu var birt fyrir stefnda K-kk-þgf með lögmætum hætti innan tilskilins frests og staðfesti hann birtinguna með áritun sinni á birtingarvottorð 26. janúar 2022. Þá liggur fyrir í málinu afrit tölvupósts frá 18. febrúar sama ár þar sem stefndi K-kk-nf lýsir ástæðum þess að hann muni ekki láta málið til sín taka við rekstur þessfyrir Landsrétti. Það liggur því fyrir að stefndi K-kk-nf hefur átt þess kost að gæta hagsmuna sinna vegna þeirra óskiptu réttinda sem hann á með áfrýjanda en það hefur hann ekki gert. Að þessu virtu standa ákvæði 18. gr. laga nr. 91/1991 því ekki í vegi að efnisdómur verði felldur á kröfu áfrýjanda, þó að ekki hafi verið gerð sérstök krafa á hendur stefnda K-kk-þgf um að honum verði gert að þola dóm í málinu.

Niðurstaða um efnishlið málsins

20

Áfrýjandi byggir sýknukröfu sína meðal annars á því að í gildi sé samkomulag um landamerki jarðanna. Þann 13. júní 1980 hafi þáverandi eigendur jarðanna Vindáss og Eiðis gert með sér munnlegt samkomulag um hvar landamerki skyldu liggja milli jarðanna. Það samkomulag hafi verið staðfest með áritun á kortauppdrátt sem gerður var vegna Hæstaréttarmáls nr. 220/1974, sem rekið var á milli þáverandi eigenda jarðanna svo sem áður greinir, og hafi Á-kk-nf J-kk-nf, þáverandi landnámsstjóri, og A-kk-nf S. B-kk-nf lögmaður, staðfest samkomulagið með áritun sinni á uppdráttinn. Með því að stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf hafi ekki gert reka að því að hnekkja hinu ætlaða samkomulagi, í síðasta lagi eftir að hún fékk upplýsingar um það með fyrrgreindu bréfi lögmanns áfrýjanda 10. september 2008, hafi hún sýnt af sér slíkt tómlæti að hún geti ekki lengur borið fyrir sig að munnlegt samkomulag hafi ekki náðst á árinu 1980.

21

Stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf hafnar því að munnleg eða skrifleg sátt hafi verið gerð um merkin á þessum tíma og byggir á því að faðir hennar, A-kk-nf K-kk-nf þáverandi eigandi Eiðis, hafi ávallt haldið til streitu þeim kröfum sem hann gerði við rekstur landamerkjamálsins 1974 og Hæstaréttarmálsins 1977 um landamerki jarðarinnar.

Ekki verður fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf hafi sýnt af sér tómlæti með því að hafa ekki gert reka að því að hnekkja hinu ætlaða samkomulagi eftir að hún fékk upplýsingar um það, en sönnunarbyrði um að slíkt samkomulag hafi náðst hvílir á þeim sem því heldur fram, í þessu tilviki áfrýjanda. Hið umdeilda skjal ber með sér að N-kk-nf J-kk-nf, faðir áfrýjanda og stefnda K-kk-ef þáverandi eigandi Vindáss, hafi einn ritað undir það um samþykki en skjalið er ekki undirritað um samþykki af hálfu þáverandi eiganda Eiðis, A-kk-ef K-kk-ef. Þá er ekki fyrir að fara öðrum gögnum í málinu sem styðja það að hið umdeilda samkomulag hafi verið gert heldur er þar þvert á móti að finna bréf 26. október 2008 frá lögmanni stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef og A-kk-ef föður hennar sem gefur annað til kynna. Bréfið var ritað í tilefni af deilu málsaðila um landamerki Vindáss og Eiðis, þar sem fram kemur að A-kk-nf hafi aðspurður hafnað því að samkomulag þess efnis sem lýst er í skjalinu hafi verið gert. Að þessu virtu verður að telja ósannað að í gildi sé bindandi samkomulag milli aðila um merki jarðanna.

22

Þá verður ekki heldur fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að með því að kæra ekki niðurstöðu ákvörðunar bæjarráðs Grundafjarðarbæjar 27. nóvember 2009, um veitingu framkvæmdaleyfis til malarnáms úr hinni umdeildu námu, til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, hafi stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf sýnt af sér slíkt tómlæti að hún geti ekki lengur borið fyrir sig að munnlegt samkomulag hafi ekki náðst um landamerki jarðanna.

23

Stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf byggir meðal annars á því að dómur landamerkjadóms Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu 27. ágúst 1974 hafi þýðingu um sönnun á merkjum milli jarðanna og jafnframt að sú sönnunarfærsla sem hafi farið fram fyrir landamerkjadómi hafi gildi í málinu. Landamerkjadómurinn var sem fyrr segir ómerktur með dómi Hæstaréttar 3. febrúar 1977 í máli nr. 220/1974, vegna annmarka á meðferð málsins fyrir landamerkjadómi, og verður niðurstaða landamerkjadómsins því ekki talin fela í sér bindandi niðurstöðu sem lögð verði til grundvallar við úrlausn ágreinings málsaðila. Aftur á móti verður talið að þau gögn, sem lögð voru fram við meðferð málsins, og hafa jafnframt verið lögð fram við meðferð máls þessa, geti haft sönnunargildi um það hvar menn töldu landamerki jarðanna vera á þeim tíma, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991.

24

Þá verður ekki fallist á það með áfrýjanda að með því að stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf hafi þegið eignarnámsbætur samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 4/2003 hafi hún samþykkt landamerki jarðanna eins og þau séu merkt inn á kort sem fylgdi úrskurðinum. Úrskurðurinn er ekki bindandi milli málsaðila um landamerki jarðanna, enda laut hann ekki að ágreiningi um landamerkin og er landamerkjum ekki lýst í úrskurðinum. Þá áttu áfrýjandi og stefndi K-kk-nf ekki aðild að því máli.

25

Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi lýtur dómkrafa stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef að því að viðurkennt verði að landamerki jarðanna Eiðis og Vindáss annars vegar og Eiðis og Setbergs hins vegar, á hinu umdeilda svæði, séu eftir línu sem dregin er um eftirfarandi hnitapunkta:

Frá Nónsteinum, hnitapunkti; nr. 1 302686,15 m 500084,37 m í hnitapunkt við upptök Kaldalækjar nr. 2 302237,21 m 500900,09 m í hnitapunkt á Bergshálsi nr. 3 302242,88 m 501137,50 m í hnitapunkt á Græfnahálsi nr. 4 302268,28 m 501522,84 m þaðan eftir Græfnahálsi í hnitapunkt nr. 5 303081,32 m 501446,27 m þaðan eftir Græfnahálsi í hnitapunkt nr. 6 303232,39 m 501426,36 m þaðan eins og vötnum hallar í hnitapunkt nr. 7 303337,90 m 501471,49 m þaðan eins og vötnum hallar í hnitapunkt nr. 8 303371,78 m 501533,04 m þaðan áfram upp fjallið Klakk í hnitapunktnr. 9 303520,38 m 501932,81 m þaðan áfram upp fjallið Klakk í hnitapunktnr. 10 303541,53 m 502092,76 m þaðan eins og vötnum hallar í hnitapunkt nr. 11 303478,08 m 502283,10 m þaðan eins og vötnum hallar í hnitapunkt nr. 12 303437,11 m 502395,46 m þaðan eins og vötnum hallar í hnitapunkt nr. 13 303269,23 m 502556,73 m þaðan eins og vötnum hallar í hnitapunkt nr. 14 303270,55 m 502703,45 m þaðan eins og vötnum hallar í Markgil hnitapunktnr. 15 303374,98 m 502823,74 m sem er hnitapunktur í upptökum Markgils.

26

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi er ekki ágreiningur milli málsaðila um staðsetningu Nónsteina. Þá staðfesti áfrýjandi við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi að ekki sé ágreiningur um landamerki jarðanna eins og þeim er lýst frá hnitapunkti 5 í kröfugerð stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef, sem samkvæmt kröfugerðinni er staðsettur á Græfnahálsi, og þaðan eftir því sem vötnum hallar allt að hnitapunkti 15 sem sé í upptökum Markgils, og ekki heldur um merki jarðarinnar í suður frá Nónsteinum.

27

Samkvæmt framangreindu lýtur ágreiningur málsaðila að því hvernig merki jarðanna liggi frá Nónsteinum og að vatnaskilum á Græfnahálsi. Samkvæmt aðalkröfu stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef er kröfulína hennar þar dregin í norðvestur frá Nónsteinum beina línu í upptök lækjar sem nefndur er Kaldilækur, þaðan í norður að hnitapunkti sem nefndur er Bergsháls, áfram í sömu stefnu í hnitapunkt sem nefndur er Græfnaháls, þaðan í austur eftir hálsinum í hnitapunkt 5, þaðan sem merki milli jarðanna eru ágreiningslaus. Til vara gerir stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf kröfu um að línan liggi í norðvestur frá Nónsteinum beina línu í lækjarmót Sundalækjar og þess lækjar sem hún kveður vera Kaldalæk og þaðan fylgi línan árfarvegi lækjarins að upptökum hans og þaðan áfram eins og í aðalkröfu greinir.

28

Áfrýjandi gerir ekki sjálfstæða kröfu um merki jarðanna en krefst sýknu af dómkröfum stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef. Hann byggir á því að staðsetning örnefna á k röfulínukorti áfrýjanda sé röng og ekki í samræmi við þær heimildir sem til séu um merki jarðanna. Þannig sé Bergsháls ranglega staðsettur á kröfulínukorti stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef, mun vestar en raunin sé, en um sé að ræða háls sem liggi austar og samsíða, eða á sama stað og Græfnaháls. Þá sé Græfnaháls staðsettur á kortinu nánast ofan á fellinu Setbergi sjálfu en ekki lága hálsinum austur af fellinu milli þess og Klakks. Í ódagsettri örnefnalýsingu fyrir jörðina Setberg komi fram að á milli Setbergs og Klakks sé lágur háls sem heiti Græfnaháls. Í örnefnalýsingu Þ-kk-ef J-kk-ef fyrir Vindás komi fram að landamerki milli Vindáss og Eiðis séu um Nónsteina og að úr þeim sé „sjónhending í Grafnaháls að norðan“. Þá sé í sýslu- og sóknalýsingum Hins íslenska bókmenntafélags frá árinu 1970 að finna lýsingu á staðháttum þar sem segi að Klakkur lækki smátt og smátt að sunnanverðu og mest þar sem svonefndur Græfnaháls með stuttum veg yfir tengi hann við fell það er Setberg nefnist. Áfrýjandi byggir jafnframt á því að Kaldilækur sé ranglega staðsettur á kröfulínukortinu, mun vestar en raunin sé og vestan við Græfnaháls, sem sé ekki í samræmi við heimildir um staðsetningu lækjarins. Þá séu landamerki samkvæmt kröfulínukortinu í ósamræmi við kort það sem útbúið var vegna Hæstaréttarmáls nr. 220/1974 og kort Vegagerðarinnar sem lá til grundvallar útreikningi eignarnámsbóta til handa eigendum Vindáss og Eiðis samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í málum nr. 4/2003 og 6/2003.

29

Stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf byggir kröfugerð sína um landamerki jarðanna á landamerkjabréfi jarðanna Eiðis og Setbergs frá 10. júní 1885 annars vegar og hins vegar á landskiptagjörð frá 4. júní 1969 þegar jörðin Vindás fékk aukið land frá Setbergi. Þá byggir hún jafnframt á því að kröfur hennar í málinu séu í samræmi við niðurstöðu landamerkjadóms Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu frá 1974 um merki jarðanna frá Nónsteinum og í upptök Kaldalækjar. Vísar stefnda G-kvk-nf meðal annars til þess í héraðsdómsstefnu sinni að á korti sem unnið var í tengslum við málflutning fyrir Hæstarétti árið 1977, og liggur frammi í málinu, séu skráð örnefni á svæðinu og kröfulínur málsaðila þess máls dregnar upp. Séu bornar saman lýsingar á staðsetningu örnefna á því korti við kröfur stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef í máli þessu sé fullkomið samræmi þar á milli. Í stefnunni er jafnframt vísað til þess að í málinu sé byggt á framburði vitna fyrir landamerkjadómi árið 1974 og jafnframt byggt á því að allir aðilar landamerkjamálsins hafi verið sammála um að skilja bæri landamerkjalýsingu í landamerkjabréfum S-hk-ef og E-kk-ef frá 1885 með þeim hætti að miða ætti við upptök Kaldalækjar en ekki þannig að lækurinn sjálfur ráði merkjum.

30

Stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf mótmælir því sem röngu að Bergsháls og Græfnaháls sé sami staðurinn og byggir það á athugasemdum sem J-kk-nf J-kk-nf frá Setbergi gerði árið 1977 við ódagsetta örnefnalýsingu Þ-kk-ef J-kk-ef fyrir jörðina Setberg þar sem segi: „Suðvesturhorn Setbergsins heitir Bergis horn. [...] Setbergi hallar niður til vesturs. Var þar kallaður Bergisháls. Byggir hún á því að umræddur Bergisháls sem þar sé lýst sé sami Bergsháls og hún vitnar til í kröfugerð sinni. Þá sé vísað til yfirlýsingar um örnefni í Eyrarsveit frá apríl 2008 og undirrituð hafi verið af níu manns sem fæðst hafi á Eiði og alist þar upp. Í yfirlýsingunni sé meðal annars lýst gönguleiðinni að Setbergi og þeim örnefnum sem þar séu á leiðinni og beri lýsingunni saman við kröfugerð stefndu, einkum er varði staðsetningu Bergsháls og Kaldalækjar.

Þá hafnar stefnda því að örnefnið Kaldilækur sé rangt staðsett í kröfugerð hennar.

Lækurinn hafi verið staðsettur vorið 2019 af vitninu Þ-kk-þgf G-kk-þgf sem fæddist á Eiði og bjó þar til 14 ára aldurs, mynni lækjarins sé í góðri sjónlínu við Nónsteina, upptök hans skýr og greinileg og hann renni í Sundalækinn. Þá vísar hún til þess að vitnaskýrslur S-kk-ef K-kk-ef og G-kk-ef S-kk-ef fyrir landamerkjadómi Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu árið 1974 staðfesti þá staðsetningu lækjarins sem hún byggi á.

31

Áður er rakið hvernig landamerkjum jarðanna er lýst í landamerkjabréfi Setbergs með hjáleigunum Stekkjartröð og Vindási frá 10. júní 1885. Þar segir að svonefndur Kaldilækur, sem renni undan Bergshálsi, ráði merkjum Setbergs og Eiðis í suður ofan í Eiðissund og frá honum sjónhending í Nónsteina. Í öðrum heimildum sem liggja frammi í málinu og málsaðilar hafa byggt kröfur sínar á er ýmist vísað til Bergsháls eða Græfnaháls/Grafnaháls. Ef frá eru taldar þær heimildir sem stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf byggir á til stuðnings staðsetningu örnefnisins Bergsháls í kröfugerð sinni benda heimildir ekki til þess að um sitt hvort kennileitið sé að ræða eins og byggt er á í kröfugerð hennar, sbr. hnitapunkta 3 og 4, heldur fremur að átt sé við langan háls sem hafi gengið undir báðum örnefnum og ágreiningur verið uppi um hvar á hálsinum landamerki jarðanna væru. Því til stuðnings er bent á að í dómi landamerkjadóms Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu frá 27. ágúst 1974, sem stefnda hefur byggt á að hafi þýðingu hvað varðar sönnun um merki milli jarðanna, kemur fram að neðanundir Klakk sé alllangur fjallsrani sem kallist Bergsháls og að neðan við Bergsháls og niður að eiðinu sé aflíðandi hlíð, sundurskorin af giljum, og sé landsvæðið kallað Bringur.

Þá kemur þar fram að enginn ágreiningur sé milli málsaðila um örnefnin Bergsháls og Nónsteina en þá greini á um örnefnin Kaldalæk og Eiðissund. Í þessu samhengi er jafnframt bent á að þeim heimildum sem stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf byggir staðsetningu Bergsháls á ber ekki saman um hvar kennileitið er. Þannig segir í athugasemdum J-kk-ef J-kk-ef við örnefnalýsingu Þ-kk-ef J-kk-ef fyrir jörðina Setberg að fjallinu Setbergi halli niður til vesturs og að þar hafi verið Bergisháls en í yfirlýsingunni um örnefni í Eyrarsveit frá apríl 2008 segir að Bergsháls sé holtarani sem gangi suður úr fjallinu Setbergi. Loks er til þess að líta að við vettvangsgöngu var ekki að sjá svo skýrt kennileiti sem lýst er í framangreindum heimildum á þeim stað sem stefnda staðsetur Bergsháls á korti sínu.

32

Sem fyrr greinir byggir stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf jafnframt á því að kröfur hennar í málinu séu í fullkomnu samræmi við staðsetningu örnefna á því korti sem unnið var í tengslum við rekstur Hæstaréttarmáls nr. 220/1974. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að á kortið hefðu verið markaðar kröfulínur málsaðila í héraði og fyrir Hæstarétti, svo og óumdeild landamerki Vindáss og Setbergs. Þá kemur fram á kortinu sjálfu að örnefni hafi verið færð inn á það eftir vettvangsgöngu og vitnaleiðslur 26. júlí 1976.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvar eða hvernig framangreindar vitnaleiðslur fóru fram en þeirra er í öllu falli ekki getið í dómi Hæstaréttar. Í dómi Hæstaréttar er þó tekið fram að kröfur áfrýjenda séu í samræmi við uppdrátt R-kk-ef A-kk-ef frá júlí- ágúst 1976. Þá kemur fram í dóminum að eftir að héraðsdómur gekk hafi R-kk-nf A-kk-nf markað á uppdrátt kröfulínur málsaðila í héraði og fyrir Hæstarétti.

Sé rýnt í kortið má sjá að lagt hafi verið til grundvallar í því máli að Bergsháls og Græfnaháls séu sama kennileitið. Þá er lækur sá, sem stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf byggir á í máli þessu að sé Kaldilækur, merktur inn á kortið sem sá lækur sem vitnið G-kk-nf S-kk-nf bar um að væri Kaldilækur 26. júlí 1976, ensem fyrr segir byggir stefnda meðal annars staðsetningu lækjarins á framburði G-kk-ef fyrir landamerkjadómi Snæfellsness- og Hnappadalssýslu 27. ágúst 1974. Eru upptök þess lækjar nokkuð vestar en þess lækjar sem þáverandi eigandi Eiðis og faðir stefndu, A-kk-nf K-kk-nf, gerði kröfu um að réði landamerkjum jarðanna samkvæmt því sem ráða má af kortinu. Loks má af því ráða að sú þríhyrningslaga landspilda, sem myndaðist vegna lagningar nýs vegar um lönd Eiðis og Vindáss, sbr. úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í málum nr. 4/2003 og 6/2003, er að mestu leyti staðsett vestan við þá kröfulínu sem þáverandi eigandi Eiðis byggði á í landamerkjamálunum en að mestu leyti austan þeirrar línu sem stefnda G-kvk-nf L-kvk-nf byggir nú kröfur sína rá.

33

Samkvæmt framangreindu verður ekki fallist á það að kröfur stefndu G-kvk-ef L-kvk-ef, um þau landamerki jarðanna sem ágreiningur málsaðila lýtur að, séu í samræmi við þær kröfur sem gerðar voru um landamerki jarðanna við rekstur landamerkjamálsins árið 1974 og Hæstaréttarmálsins árið 1977. Þá styðja önnur gögn sem liggja frammi í málinu að mati dómsins ekki að sá lækur, sem stefnda byggir bæði aðal- og varakröfu sína á að sé sá sem ráði merkjum jarðanna, sé sami Kaldilækur og vísað er til í landamerkjabréfi jarðanna frá 1885.

34

Áður er fram komið að sá sem heldur fram staðhæfingu um eignarrétt yfir landi beri sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu samkvæmt almennum sönnunarreglum við úrlausn einkamála. Samkvæmt öllu framangreindu hefur stefndu G-kvk-þgf L-kvk-þgf ekki tekist sönnun þess að landamerki jarðanna Eiðis og Vindáss annars vegar og Eiðis og Setbergs hins vegar séu með þeim hætti sem lýst er í aðal- eða varakröfu hennar og verður báðum kröfum því hafnað. Þar sem áfrýjandi hefur ekki gert sjálfstæða kröfu um önnur landamerki jarðanna verður fallist á sýknukröfu hans.

35

Rétt þykir að málsaðilar beri hvor sinn málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

36

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Áfrýjandi, Þ-kk-nf N-kk-nf, er sýkn af kröfum stefndu, G-kvk-ef L-kvk-ef A-kvk-ef.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, E-kvk-ef H-kvk-ef lögmanns, 1.200.000 krónur.