121/2022

Útdráttur

N ehf. höfðaði mál gegn H ehf. og krafðist annars vegar viðurkenningar á bótaskyldu H ehf. vegna beins tjóns sem N ehf. taldi sig hafa orðið fyrir vegna vanefnda H ehf. á samningi aðila um kaup á sérpöntuðu stálgrindarhúsi og klæðningu, og hins vegar krafðist N ehf. þess að H ehf. yrði dæmd aðallega til að greiða sér tæpar 66,2 milljónir króna en til vara rúmlega 31,4 milljónir króna, til endurgreiðslu á því sem N ehf. taldi vera ofgreiðslu fyrir stálið. Í hinum áfrýjaða dómi var viðurkennd skaðabótaskylda H ehf., vegna beins tjóns sem N ehf. hefði orðið fyrir vegna vanefnda H ehf. á kaupsamningi aðili vegna afhendingardráttar, en H ehf. var sýknuð af kröfu N ehf. um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna galla. Þá var fallist á varakröfu N ehf. um endurgreiðslu vegna kaupa á stáli. H ehf. áfrýjaði málinu til Landsréttar og krafðist sýknu af öllum kröfum N ehf., en til vara að fjárkröfur N ehf. yrðu lækkaðar verulega. N ehf. gagnstefndi og krafðist þess aðallega að niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu H ehf. vegna beins tjóns sem N ehf. beið vegna vanefnda H ehf. á kaupsamningi aðila yrði staðfest en jafnframt að viðurkennd yrði skaðabótaskylda H ehf. vegna galla og að H ehf. yrði dæmd til að greiða sér aðallega tæpar 66,2 milljónir króna en til vara rúmlega 31,4 milljónir króna, til endurgreiðslu á því sem N ehf. taldi vera ofgreiðslu fyrir stálið. Með dómi Landsréttar 23. júní 2023 var fyrri dómkröfu N ehf. vísað frá héraðsdómi þar sem hún var ekki talin fullnægja áskilnaði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða héraðsdóms um að fallast á varakröfu H ehf. samkvæmt síðari dómkröfunni var á hinn bóginn staðfest. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 38/2023 var fellt úr gildi ákvæði dóms Landsréttar um að vísa viðurkenningarkröfu N ehf. frá héraðsdómi og lagt fyrir réttinn að taka kröfuna til efnismeðferðar. Í dómi Landsréttar var komist að þeirri niðurstöðu að telja yrðiað N ehf. hafi sýnt nægilega fram á að hann hafi orðið fyrir beinu tjóni vegna afhendingardráttar til að bótaskylda yrði viðurkennd. Með því var til samræmis við kröfugerð N ehf. eingöngu leyst úr því hvort fyrir hendi væri bótaskyld vanefnd í formi afhendingardráttar af hálfu H ehf. án þess að nokkru væri slegið frekar föstu um tjón N ehf. Að því gættu var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að fallast á kröfu N ehf. um viðurkenningu á því að H ehf. bæri ábyrgð á tjóni sem N ehf. hafi orðið fyrir vegna vanefnda á kaupsamningi þeirra sem fólst í drætti á afhendingu stáls. Jafnframt var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu af þeim hluta viðurkenningarkröfunnar sem laut að ætluðu tjóni vegna aukins magns stáls sem afhent var.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf og G-kk-nf V-kk-nf byggingarverkfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 22. desember 2021. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 9. febrúar 2022 og áfrýjaði hann öðru sinni 4. mars sama ár. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 2021 í málinu nr. E-4307/2020. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 17. maí 2022. Þann 23. júní 2023 kvað Landsréttur upp dóm í málinu en með dómi Hæstaréttar 18. ágúst 2023 í máli nr. 38/2023 var ákvæði í dómi Landsréttar um að vísa skyldi frá héraðsdómi dómkröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu aðaláfrýjanda vegna ætlaðra vanefnda á kaupsamningi þeirra 28. apríl 2018 fellt úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka þá kröfu til efnismeðferðar.

2

Aðaláfrýjandi krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Eins og málið liggur fyrir Landsrétti krefst gagnáfrýjandi þess aðallega að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðaláfrýjanda vegna beins tjóns sem gagnáfrýjandi hafi beðið vegna vanefnda aðaláfrýjanda á kaupsamningi aðila 28. apríl 2018 en til vara að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms, þar sem viðurkennd var skaðabótaskylda aðaláfrýjanda vegna afhendingardráttar en sýknað af kröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna galla. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi tók gagnáfrýjandi, sem er byggingaverktaki, að sér að reisa netaverkstæði á Neskaupstað með verksamningi sem gerður var við verkkaupa í mars 2018. Ágreining málsaðila er að rekja til samnings þeirra 28. apríl sama ár, um kaup á sérpöntuðu stálgrindarhúsi og klæðningu, í kjölfar tilboðs aðaláfrýjanda 13. desember 2017. Laut ágreiningurinn að túlkun samningsins og tilboðsins, einkum hvort þar hafi verið innifalin sala á svokölluðu „secondary“ stáli, það er stáli í stiga, handrið, palla og grindur í veiðarfærageymslur hússins. Þá greindi aðila á um uppgjör vegna samningsins, um það hvor þeirra hafi borið ábyrgð á töfum sem urðu á framleiðslu og afhendingu stáls og hvort magn stáls sem afhent var hafi falið í sér galla.

5

Í héraðsdómsstefnu hafði gagnáfrýjandi uppi tvær dómkröfur. Sú fyrri laut að því að viðurkennd yrði með dómi skaðabótaskylda aðaláfrýjanda „vegna beins tjóns sem [gagnáfrýjandi hefði] beðið vegna vanefnda [aðaláfrýjanda] á kaupsamningi aðila, dags. 28. apríl 2018“. Í stefnunni var þessi krafa reist á afhendingardrætti á hinu selda auk þess sem greiðsla aðaláfrýjanda hefði verið gölluð. Síðari dómkrafa gagnáfrýjanda var endurgreiðslukrafa byggð á því að hann hefði ofgreitt fyrir stálið, aðallega 66.183.153 krónur en til vara 31.436.691 krónu, auk vaxta. Var aðalkrafan á því byggð að allt stál til hússins hefði verið innifalið í samningi aðila, þar með talið „secondary“ stál, en varakrafan miðaðist við að um greiðslur vegna „secondary“ stálsins hefði átt að fara eftir einingarverði samkvæmt samningnum.

6

Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á fyrri dómkröfu gagnáfrýjanda þannig að viðurkennd væri skaðabótaskylda aðaláfrýjanda „vegna beins tjóns sem [gagnáfrýjandi hefði orðið fyrir] vegna vanefnda [aðaláfrýjanda] á kaupsamningi aðila frá 28. apríl 2018 vegna afhendingardráttar“. Málsástæðum gagnáfrýjanda sem lutu að ætluðum galla vegna aukins stálmagns var á hinn bóginn hafnað og tekið fram í dómsorði að aðaláfrýjandi væri „sýknaður af kröfu [gagnáfrýjanda] um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna galla“. Þá var fallist á varakröfu aðaláfrýjanda samkvæmt síðari dómkröfunni um að aðaláfrýjanda yrði gert að greiða honum 31.436.691 krónu.

7

Með dómi Landsréttar 23. júní 2023 var fyrri dómkröfu gagnáfrýjanda vísað frá héraðsdómi þar sem hún var ekki talin fullnægja áskilnaði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða héraðsdóms um að fallast á varakröfu aðaláfrýjanda samkvæmt síðari dómkröfunni var á hinn bóginn staðfest. Svo sem fyrr greinir var með dómi Hæstaréttar í máli nr. 38/2023 fellt úr gildi ákvæði dóms Landsréttar um að vísa viðurkenningarkröfu gagnáfrýjanda frá héraðsdómi og lagt fyrir réttinn að taka kröfuna til efnismeðferðar.

8

Aðaláfrýjandi aflaði matsgerðar undir rekstri málsins fyrir Landsrétti og lutu matsspurningar að hönnunar- og framleiðsluferli verksins, einkum hönnunargögnum sem lágu fyrir við samningsgerð, sem og að áhrifum breytinga sem gerðar voru á hönnunargögnum á verkferlið. Matsgerð dómkvaddra manna, S-kk-ef H-kk-ef, byggingatæknifræðings og húsasmíðameistara, og S-kk-ef F-kk-ef byggingar verkfræðings, lá fyrir 1. nóvember 2022 og gáfu matsmenn skýrslur við aðalmeðferð málsins fyrir réttinum. Við síðari aðalmeðferð málsins lágu fyrir upptökur af skýrslunum í hljóði og mynd, auk endurrits þeirra.

Niðurstaða

9

Fyrir Landsrétti liggur að leysa úr dómkröfu gagnáfrýjanda um að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðaláfrýjanda vegna beins tjóns sem gagnáfrýjandi hafi beðið vegna vanefnda aðaláfrýjanda á kaupsamningi aðila 28. apríl 2018. Sem fyrr segir var dómkrafan nánar skýrð þannig í héraðsdómsstefnu að annars vegar væri þar vísað til tjóns sem orðið hefði vegna tafa á hönnun, framleiðslu og afhendingu stáls og hins vegar vegna þess að stálmagn í aðalburðarvirki hafi reynst meira en um hafi verið samið. Nánar tiltekið hafi stál í aðalburðarvirki reynst vera 294 tonn en samningur aðila hafi miðað við 268 tonn af stáli til verksins í heild. Gagnáfrýjandi byggir á því að aukið stálmagn teljist galli í skilningi laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup.

10

Samkvæmt 1. málsgrein 4. greinar samnings aðila skyldi aðaláfrýjandi afhenda stálgrind og samlokueiningar hússins 16 til 18 vikum eftir að borist hefði 25% innborgun frá gagnáfrýjanda til staðfestingar á pöntun. Í b-lið 1. málsgreinar 1. greinar kom fram að „byggingarlýsing og teikningar frá verkkaupa með efnislýsingum [væru] hluti af þessum samningsgögnum“. Í 1. málsgrein 6. greinar sagði síðan:

„[Gagnáfrýjandi] hefur afhent [aðaláfrýjanda] öll gögn sem til þarf til að hefja vinnu við hönnun og framleiðslu á hinu selda. Minni háttar breytingar geta orðið á húsinu, allar breytingar skulu vera frágengnar“. Í fyrri drögum að samningnum var síðari málsliður málsgreinarinnar orðaður svo: „Minni háttar breytingar geta orðið á húsinu meðan á hönnun stendur en öllum breytingum skal vera lokið þegar stálgrindin fer í framleiðslu, sem er áætlað 12 vikum fyrir afhendingu.“ Ástæður þessarar orðalagsbreytingar eru óútskýrðar. Í hinum áfrýjaða dómi er nánar lýst þeim gögnum sem lágu fyrir við tilboðs- og samningsgerðina.

11

Fyrir liggur að gagnáfrýjandi innti af hendi 25% innborgun á verkið 28. mars 2018 og staðfesti starfsmaður aðaláfrýjanda með tölvupósti 25. júní sama ár að það skyldi vera viðmiðunardagur afhendingar, sbr. 1. málsgrein 4. grein samningsins. Samkvæmt framangreindu hefði aðaláfrýjandi því átt að afhenda stálið á tímabilinu 18. júlí til 1. ágúst 2018. Það gekk ekki eftir heldur var stál í burðarvirki hússins afhent í tveimur hlutum, 10. september og 1. október 2018, klæðning 22. október og 4. nóvember 2018 og „secondary“ stál 17. júní, 12. ágúst og 7. október 2019. Gagnáfrýjandi byggir á því að þær tafir sem urðu á verkinu hafi alfarið verið á ábyrgð aðaláfrýjanda.

Aðaláfrýjandi telur á hinn bóginn að tafirnar skýrist af því að gagnáfrýjandi hafi gert miklar kröfur um breytingar á verkinu, sem hafi valdið töfum á hönnunar- og framleiðsluferli þess.

12

Svo sem að framan greinir voru að beiðni aðaláfrýjanda dómkvaddir tveir sérfróðir menn undir rekstri málsins fyrir Landsrétti til að leggja mat á atriði er þennan ágreining vörðuðu. Lagt var fyrir matsmenn að svara níu spurningum og lutu þær nánast allar að því hvenær hefði verið unnt að hefja gerð framleiðsluteikninga vegna verksins með hliðsjón af þeim hönnunargögnum sem lágu fyrir við undirritun kaupsamnings og síðari breytingum gagnáfrýjanda á þeim.

13

Með fyrstu matsspurningunni var því beint til matsmanna að meta hvort þau gögn sem voru til staðar við undirritun kaupsamnings aðila hafi nægt framleiðanda stálgrindarinnar til þess að hefja, án vandkvæða, hönnunarvinnu með gerð framleiðsluteikninga. Ef svo væri ekki talið var í annarri spurningu óskað mats á því hvenær það hefði verið unnt. Svör matsmanna voru á þann veg að ýmsar breytingar hefðu verið gerðar á hönnunargögnum sem lágu fyrir við undirritun kaupsamnings og hefðu þau því ekki verið nægjanleg til að hefja, án vandkvæða, hönnunarvinnu með gerð framleiðsluteikninga. Var nefnt sérstaklega að veigamiklar breytingar hefðu verið gerðar á lyftigetu brúarkrana 10. júlí 2018 en frá þeim degi hefði verið hægt að hefja vinnu við gerð framleiðsluteikninga án vandkvæða.

14

Þriðja matsspurning laut að því hvort stálgrindarhúsið hefði haft sérstöðu, til dæmis vegna fyrirhugaðrar notkunar þess og staðsetningar nálægt hafnarbakka, svo að hefði þýðingu fyrir framvindu verksins. Matsmenn svöruðu því til að frá upphafi hönnunarvinnu hefði legið fyrir hvers konar byggingu væri um að ræða og hvernig hún yrði hagnýtt. Ekki yrði séð að þau atriði sem um var spurt hefðu haft áhrif á hraða hönnunarvinnu byggingarinnar, enda algengt hér á landi að stálbyggingar væru hannaðar við hafnarbakka.

15

Með fjórðu spurningu var óskað mats á því hvort breytingar sem gerðar hefðu verið á hönnun hússins eða efnisvali hafi verið minni háttar eða meiri háttar, hvort þær hafi tafið gerð framleiðsluteikninga, annarra hönnunargagna og stálsmíðina, miðað við verkferla sem tíðkast hjá framleiðendum stáls í stálgrindarhús. Þá var í fimmtu spurningu óskað svars við því hvenær öllum breytingum á hönnun hafi verið lokið þannig að hægt yrði að hefja framleiðslu stálgrindarhússins. Í svörum matsmanna voru taldar þær breytingar sem óskað hafi verið eftir við stálframleiðanda eftir undirritun kaupsamnings. Venjan væri sú að framleiðendur stálgrindarhúsa hæfu ekki gerð framleiðsluteikninga fyrr en lokahönnun arkitekta og verkkaupa væri að fullu lokið.

Því teldu matsmenn að allar breytingarnar hefðu valdið töfum við gerð framleiðsluteikninga þar sem þær hafi valdið því að gera þyrfti breytingar á burðarvirkishönnun og þar af leiðandi líka á framleiðsluteikningum. Öllum breytingum hafi verið lokið 10. júlí 2018 og þá hafi verið unnt að hefja framleiðslu stálgrindarhússins.

16

Sjötta spurning laut að klæðningu hússins. Spurt var hvort unnt hefði verið að hefja gerð framleiðsluteikninga og smíði klæðningarefnis utan á stálgrind hússins við kaupsamningsgerð eða hvort breytingar sem óskað var eftir hefðu valdið töfum og þá hversu miklum. Matsmenn svöruðu því til að við gerð kaupsamnings hefði átt eftir að ákveða burðarstefnu veggeininga en að öðru leyti hefðu allar forsendur verið til að hefja gerð framleiðsluteikninga og framleiðslu klæðningarefnis. Þessu eina atriði hefði verið ráðið til lykta 20. apríl 2018 og þá hefði verið unnt að hefja gerð framleiðsluteikninga og smíði klæðningarefnis.

17

Spurningar sjö til og með níu lutu síðan að „secondary“ stáli. Spurt var hvort þau gögn sem voru til staðar við undirritun kaupsamnings hefðu dugað til þess að unnt væri að hefja gerð framleiðsluteikninga og smíði „secondary“ stáls. Ef svo væri ekki talið var spurt hvenær það hefði verið unnt, sem og hvenær öllum breytingum hafi verið lokið sem skipti máli í því sambandi. Í svari matsmanna kom fram að breytingar hefðu verið gerðar á hönnun „secondary“ stálvirkis eftir undirritun samningsins en 28. mars 2019 hafi allar upplýsingar legið fyrir til að unnt væri að hefja gerð framleiðsluteikninga fyrir þennan verkþátt.

18

Svo sem að framan er rakið var kveðið á um það í 1. málsgrein 6. greinar kaupsamnings aðila að gagnáfrýjandi hefði við undirritun samningsins afhent aðaláfrýjanda öll gögn sem þurfti til að hefja vinnu við hönnun og framleiðslu hússins.

Þannig var af hálfu aðaláfrýjanda gengið út frá því að þau gögn sem voru hluti af samningnum væru nægileg til að unnt væri að hefja hönnun verksins. Í því fólst ekki að hönnun væri komin á það stig að unnt væri að hefja gerð framleiðsluteikninga en í þeim teikningum felst lokaþáttur hönnunarferlisins. Viðbúið var að breytingar yrðu á hönnunargögnum eftir því sem verkinu vatt fram og að þær myndu hafa einhver áhrif á framvindu þess. Er það mat réttarins, sem skipaður er sérfróðum meðdómanda, að þótt hönnuður gagnáfrýjanda hafi gert allnokkrar breytingar á hönnun hússins meðan á verkinu stóð hafi það ekki verið óvenjulegt í ferli sem þessu og að ekki hafi verið um að ræða umfangsmeiri breytingar en aðaláfrýjandi gat vænst. Þá verður ekki ráðið af matsgerð hvers vegna breytingar voru gerðar á hönnunargögnum. Loks er til þess að líta að jafnvel þótt horft yrði til þeirra dagsetninga sem matsgerðin tilgreinir dróst afhending engu að síður verulega umfram 16 til 18 vikur. Þannig töldu matsmenn til að mynda að unnt hefði verið að hefja gerð framleiðsluteikninga vegna klæðningar 20. apríl 2018 en klæðning var ekki afhent fyrr en 28 til 30 vikum síðar. Með hliðsjón af framangreindu verður ekki talið að með niðurstöðum matsgerðarinnar hafi verið sýnt fram á að tafir á verkinu verði raktar til þess að hönnunargögn sem voru hluti kaupsamningsins hafi verið ófullnægjandi eða til atvika á ábyrgð gagnáfrýjanda, né að fyrir hendi hafi verið hindrun er leysi aðaláfrýjanda undan ábyrgð. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að aðaláfrýjandi beri ábyrgð á þeim drætti sem varð á afhendingu hins selda, sbr. 1. mgr. 22. gr. og 1. mgr. 27. gr. laga nr. 50/2000.

19

Eins og áður hefur verið getið um var með dómi Landsréttar 23. júní 2023 staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að kaupsamningur aðila hafi tekið til alls þess stáls sem gagnáfrýjandi hafði óskað eftir tilboði í vegna verksins, þar með talið „secondary“ stáls, en jafnframt hafi verið gert ráð fyrir því að endanlegt stálmagn væri háð endanlegri hönnun hússins. Með hliðsjón af því var hafnað aðalkröfu gagnáfrýjanda samkvæmt síðari dómkröfu hans í málinu en fallist á varakröfu hans sem miðaði við að um greiðslur vegna „secondary“ stálsins hefði átt að fara eftir einingarverði. Í framangreindri niðurstöðu felst jafnframt að ekki er unnt að líta svo á að í stálmagni sem afhent var hafi falist galli í skilningi 17. gr. laga nr. 50/2000.

20

Með vísan til þess sem rakið er í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 38/2023 og gagna málsins verður að telja að gagnáfrýjandi hafi sýnt nægilega fram á að hann hafi orðið fyrir beinu tjóni vegna afhendingardráttar til að bótaskylda verði viðurkennd.

Með því er á hinn bóginn, til samræmis við kröfugerð gagnáfrýjanda, eingöngu leyst úr því hvort fyrir hendi sé bótaskyld vanefnd í formi afhendingardráttar af hálfu aðaláfrýjanda án þess að nokkru sé slegið frekar föstu um tjón gagnáfrýjanda.

21

Samkvæmt framangreindu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að fallast á kröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á því að aðaláfrýjandi beri ábyrgð á tjóni sem gagnáfrýjandi hafi orðið fyrir vegna vanefnda á kaupsamningi þeirra sem fólst í drætti á afhendingu stáls. Jafnframt verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu af þeim hluta viðurkenningarkröfunnar sem lýtur að ætluðu tjóni vegna aukins magns stáls sem afhent var.

22

Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Ákvæði hins áfrýjaða dóms, um að viðurkennd sé skaðabótaskylda aðaláfrýjanda, Húsasmiðjunnar ehf., vegna beins tjóns sem gagnáfrýjandi, Nestak ehf., byggingaverktaki, varð fyrir vegna vanefnda aðaláfrýjanda á kaupsamningi aðila 28. apríl 2018 vegna afhendingardráttar en að aðaláfrýjandi skuli að öðru leyti vera sýkn af viðurkenningarkröfu gagnáfrýjanda, skal vera óraskað.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 4.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.