201/2020

Útdráttur

X, Y og Z voru ákærðir fyrir brot gegn 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 í kjölfar kæru skiptastjóra þrotabús A ehf. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að með færslu fjármuna úr félaginu A ehf. samkvæmt lýsingu í ákæru hefði hvorki verið skertur nokkur sérstaklega tryggður réttur né hefði árangurslaus aðfarargerð fylgt í kjölfarið, sbr. fyrirmæli 3. mgr. 250. gr. laganna. Ekki væru skilyrði til útgáfu ákæru um brot á ákvæðinu nema fyrir lægi refsikrafa þess sem teldi misgert við sig. Var málinu því vísað frá dómi. Landsréttur taldi að árangurslaust fjárnám og úrskurður um gjaldþrotaskipti hefði staðið í nægilegum tengslum í tíma við þá háttsemi sem ákært var fyrir til að teljast hafa fylgt á eftir henni í skilningi 3. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga. Þá féllst Landsréttur ekki á kröfur málsaðila um frávísun málsins á þeim grundvelli að héraðssaksóknari hefði verið vanhæfur til útgáfu ákæru í málinu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 88/2008, eða að verknaðarlýsingu ákæru hefði verið svo ábótavant að hún hefði ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 152. gr. laganna. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Úrskurður Landsréttar

Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf landsréttardómari og B-kvk-nf T-kvk-nf og H-kk-nf O. A-kk-nf, settir landsréttardómarar, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 3. apríl 2020, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. apríl 2020 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í tlið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

3 Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4 Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði eru varnaraðilar ákærðir fyrir skilasvik samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og er ákæran í þremur liðum. Allir ákæruliðirnir lúta að því að varnaraðilar hafi skert rétt lánardrottna félagsins A ehf. til að öðlast fullnægju af eignum þess áður en félagið var tekið til gjaldþrotaskipta með tilteknum greiðslum úr félaginu til annarra félaga í eigu varnaraðila X og þannig rýrt að mun efnahag félagsins.

5 Í I. kafla ákærunnar eru varnaraðilarnir X, þáverandi eigandi og stjórnarmaður A ehf. sem og B ehf., og Y, þáverandi framkvæmdastjóri og prókúruhafi B ehf., ákærðir fyrir að hafa 15. mars 2016 í sameiningu skert rétt lánardrottna til að öðlast fullnægju af eignum A ehf., með því að láta starfsmann Íslandsbanka millifæra 21.316.582 krónur út af bankareikningi í eigu A ehf. inn á bankareikning B ehf. sem hafi að mun rýrt efnahag félagsins. Í II. kafla ákæru er varnaraðila X, þáverandi eiganda og stjórnarmanni A ehf. sem og C ehf., og Z, þáverandi framkvæmdastjóra og prókúruhafa C ehf., gefið að sök að hafa 27. janúar 2016 framselt kröfu á hendur ríkissjóði í eigu A ehf., sem var til komin vegna ólögmætrar gjaldtöku ríkisins við úthlutun tollkvóta árin 2014 og 2015 vegna innflutnings á landbúnaðarafurðum og var krafan þess efnis að endurgreidd yrði sú fjárhæð sem A ehf. hefði greitt í ríkissjóð, samtals 24.628.250 krónur ásamt vöxtum, til C ehf., en framsalið var undirritað af varnaraðila X fyrir hönd A ehf. og af varnaraðila Z fyrir hönd C ehf., án þess að nokkuð endurgjald hafi komið fyrir, sem að mun hafi rýrt efnahag félagsins. Ríkið féllst á kröfuna að hluta og greiddi 1. apríl 2016 14.670.838 krónur inn á bankareikning C ehf. Í III. kafla ákærunnar er varnaraðilunum X og Y gefið að sök að hafa í ágúst 2016, í sameiningu skert rétt lánardrottna til að öðlast fullnægju af eignum A ehf., er ákærði Y hafi gefið D, þáverandi prókúruhafa A ehf., fyrirmæli fyrir hönd ákærða X um að greiða tvær gjaldfallnar kröfur erlendra birgja, samtals að fjárhæð 2.538.448 krónur, sem greiddar voru 11. ágúst 2016 af bankareikningi A ehf. Annars vegar var um að ræða kröfu frá E Ltd. að fjárhæð 14.448 GBP sem samsvarar 2.227.593 krónum og hins vegar kröfu frá F að fjárhæð 2.343,60 EUR sem samsvarar 310.855 krónum, sem að mun hafi rýrt efnahag félagsins.

6 Árangurslaust fjárnám var gert hjá A ehf. 2. maí 2016 og barst Héraðsdómi Reykjavíkur krafa um gjaldþrotaskipti 9. maí 2016. Var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði dómsins 7. september 2016. Skiptum er ólokið en lýstar kröfur í búið námu yfir 200 milljónum króna. Með bréfum 9. janúar og 15. júní 2017 kærði skiptastjóri þrotabúsins varnaraðila til héraðssaksóknara fyrir þá háttsemi sem þeir eru ákærðir fyrir.

Niðurstaða

7 Samkvæmt tlið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 sætir kæru til Landsréttar úrskurður héraðsdóms um að máli sé vísað frá dómi. Samkvæmt gagnályktun frá þessu ákvæði verður ekki skotið til réttarins með kæru úrlausn héraðsdóms þar sem kröfu um frávísun er hrundið. Af þessu leiðir að hér fyrir dómi koma til endurskoðunar þær ástæður sem héraðsdómur taldi varða frávísun málsins, en einnig ástæður sem varnaraðilar halda fram sem myndu leiða til frávísunar málsins án kröfu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 4. apríl 2014 í máli nr. 206/2014. Verður afstaða tekin til frávísunarkrafna varnaraðila samkvæmt framangreindu.

8 Í hinum kærða úrskurði var talið að ekki væru skilyrði til útgáfu ákæru um brot á 4. tölulið l. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga vegna fyrirmæla 3. mgr. sömu greinar laganna. Þar segir að hafi brot verið framið, sem lýst er í 4. tölulið, án þess að nokkur sérstaklega tryggður réttur sé skertur eða án þess að árangurslaus aðfarargerð, gjaldþrot eða samningsráðstafanir um nauðasamninga án gjaldþrotameðferðar hafi á eftir fylgt, skuli því aðeins höfða mál að sá krefjist þess sem misgert er við. Byggist niðurstaða hins kærða úrskurðar á því að með þeim fjármunum sem færðir voru úr félaginu A ehf. samkvæmt framangreindri lýsingu í ákæru hafi hvorki verið skertur nokkur sérstaklega tryggður réttur né hafi árangurslaus aðfarargerð fylgt í kjölfarið, enda hafi hún fyrst verið gerð 2. maí 2016 og hafi í engu tengst greiðslu sem ákært væri fyrir. Væru því ekki skilyrði til að gefa út ákæru nema fyrir lægi refsikrafa þess sem teldi misgert við sig, en þrotabúið gæti ekki talist hafa þá stöðu. Auk þess væri liðinn sex mánaða frestur sem brotaþolar hefðu til að krefjast málshöfðunar, sbr. 3. mgr. 144. gr. laga nr. 88/2008.

9 Ákvæði 3. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga tekur sem fyrr segir meðal annars til þess hvort árangurslaus aðfarargerð hafi fylgt á eftir broti en enginn tímafrestur er tilgreindur í þeim efnum. Um skýringu orðanna að árangurslaus aðfarargerð „hafi á eftir fylgt“ verður að líta til aðstæðna þegar háttsemi á sér stað og hefur þá einkum þýðingu hvort rekstur félags sé orðinn erfiður og fyrirsvarsmenn þess megi vita hvert stefni. Fær þessi skýring stoð í athugasemdum um nefndan 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. í frumvarpi því sem varð að almennum hegningarlögum, þar sem tekið er fram að gjaldþrot þurfi ekki nauðsynlega að vofa yfir þegar athöfn samkvæmt ákvæðinu á sér stað, heldur verði að meta hverju sinni hvort skuldunautur hafi ætlað sér að auðga sig eða aðra á þann hátt að lánardrottnar biðu tjón.

10 Sú háttsemi sem er ákært fyrir í I. kafla ákæru átti sér stað 15. mars 2016, háttsemi í II. kafla 27. janúar 2016 og háttsemi í III. kafla fyrri hluta ágústmánaðar 2016. Þegar litið er til þessara dagsetninga og svo til þess að árangurslaust fjárnám fór fram hjá A ehf. 2. maí 2016, krafa um gjaldþrotaskipti kom fram 9. maí og bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 7. september 2016, verður talið að bæði árangurslaust fjárnám og úrskurður um gjaldþrotaskipti hafi staðið í nægilegum tengslum við háttsemina í tíma til að teljast hafa fylgt á eftir henni í skilningi 3. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga. Þá verður hvorki ráðið af orðalagi ákvæðisins, lögskýringargögnum né dómaframkvæmd að krafa um aðfarargerð verði að tengjast þeirri greiðslu sem ákært er fyrir eins og varnaraðilar halda fram, enda fær það með engu móti samræmst þeim röksemdum sem að baki því liggja. Að framangreindu virtu kemur ekki til álita það skilyrði til útgáfu ákæru að mál skuli aðeins höfða að sá krefjist þess sem misgert var við.

11 Varnaraðilinn Y krafðist þess einnig fyrir héraðsdómi að ákærunni yrði vísað frá dómi vegna þess að héraðssaksóknari hafi verið vanhæfur til að ákveða málshöfðun á hendur sér. Er krafan studd þeim rökum að um þessar mundir sé rekið skaðabótamál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sem hann höfðaði gegn íslenska ríkinu 8. febrúar 2018 eftir að hann var sýknaður með dómi Hæstaréttar í máli nr. […]/2013 af ákæru sérstaks saksóknara um umboðssvik, sem einn af […] banka hf. Hafi Hæstiréttur byggt dóm sinn á því að rannsókn málsins hjá sérstökum saksóknara hafi verið ábótavant. Ákæra í þessu máli sé gefin út af embætti héraðssaksóknara en héraðssaksóknari, Ó-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, hafi á sínum tíma gegnt embætti sérstaks saksóknara. Fari ríkislögmaður með málsvörn ríkisins í skaðabótamálinu og hafi tengt þessi tvö mál saman með óviðunandi hætti, auk þess sem héraðssaksóknari sé á vitnalista í bótamálinu. Þá hefur varnaraðilinn uppi grunsemdir um að embætti ríkislögmanns og sérstaks saksóknara hafi komið sér saman um að gera allt til að tefja fyrrgreint bótamál og varpa á hann frekari rýrð. Hvað sem því líður séu héraðssaksóknari og allir aðrir starfsmenn við embætti hans vanhæfir til að bera fram ákæru á hendur honum af framangreindum ástæðum, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 88/2008, og því hafi héraðssaksóknara borið að víkja sæti samkvæmt 6. gr., sbr. 2. mgr. 26. gr. sömu laga. Varnaraðilinn Z krefst frávísunar málsins vegna vanhæfis héraðssaksóknara af sömu ástæðum og Y enda sé um eitt og sama málið að ræða gagnvart öllum varnaraðilum.

12 Um hæfi héraðssaksóknara til ákvörðunar um útgáfu ákæru gilda ákvæði 6. gr. laga nr. 88/2008 um sérstakt hæfi dómara, sbr. 26. gr. laganna. Ekki verður fallist á að á milli einkamáls þess sem varnaraðilinn Y hefur höfðað gegn íslenska ríkinu til heimtu skaðabóta og þess sakamáls sem ákæra í máli þessu lýtur að séu slík tengsl að réttmætur vafi sé uppi um hæfi héraðssaksóknara til útgáfu ákærunnar. Þá hefur ekkert verið leitt í ljós um að persónuleg afstaða héraðssaksóknara til varnaraðila eða sakarefnis málsins hafi verið með þeim hætti að draga megi óhlutdrægni hans í efa. Verður ekki séð að fyrir hendi séu önnur atvik eða aðstæður sem fallnar séu til að draga óhlutdrægni héraðssaksóknara með réttu í efa, sbr. glið 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Verður því hafnað röksemdum varnaraðila Y um vanhæfi héraðssaksóknara. Þegar af þeirri ástæðu þarf ekki að leysa úr kröfu varnaraðila Z um frávísun málsins í heild vegna vanhæfis héraðssaksóknara.

13 Þá krefjast varnaraðilar frávísunar málsins þar sem ákæran fullnægi ekki ákvæðum 152. gr. laga nr. 88/2008. Byggja þeir á því að verknaðarlýsingu ákæru sé verulega ábótavant svo að þeim hafi verið gert erfitt um vik að halda uppi vörnum í málinu.

14 Samkvæmt clið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 skal í ákæru greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa fyrirmæli þessa lagaákvæðis verið skýrð svo að verknaðarlýsing í ákæru verði að vera það greinargóð og skýr að ákærði geti ráðið af henni hvaða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur við. Mega ekki vera slík tvímæli um hverjar sakargiftir eru að með réttu verði ákærða talið torvelt að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum. Verknaðarlýsing samkvæmt ákærunni sem ákærðu gera athugasemdir við samkvæmt framansögðu er skýr. Í öllum ákæruliðum er skilmerkilega lýst þeirri háttsemi sem ákært er vegna, hvenær og með hvaða hætti ætluð brot voru framin og þau heimfærð til refsiákvæðis. Þá er ekki þörf á að lýsa í ákæru huglægri afstöðu ákærðu til ætlaðra brota. Formskilyrðum ákæru er því fullnægt og verður ekki talið að varnaraðilum hafi á grundvelli hennar verið torvelt að taka afstöðu til sakargifta og halda uppi viðhlítandi vörnum. Undir efnishlið málsins heyrir hvort sú háttsemi varnaraðila sem lýst er í ákærunni teljist sönnuð og þeir gerst brotlegir við framangreint ákvæði almennra hegningarlaga. Samkvæmt framangreindu eru engir þeir ágallar á ákæru málsins að varðað geti frávísun þess.

15 Með vísan til þess sem að framan er rakið er hafnað kröfum varnaraðila um frávísun málsins. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

16 Kærumálskostnaður verður ekki úrskurðaður, sbr. 3. mgr. 237. gr. laga nr. 88/2008.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar.