332/2018

Útdráttur

Í málinu voru JB, sem framkvæmdastjóri markaðsviðskipta G hf., og X, sem starfsmaður deildar eigin viðskipta G hf., ákærðir fyrir að hafa í sameiningu stundað markaðsmisnotkun, með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum, á tímabilinu 1. júní 2007 til 26. september 2008, samtals 331 viðskiptadag, með því að setja fram tilboð og eiga viðskipti í viðskiptakerfi kauphallarinnar sem tryggðu óeðlilegt verð, bjuggu til verð á hlutabréfunum og gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna. Í ákærunni var markaðsmisnotkunin sögð hafa verið framkvæmd af X og tveimur öðrum starfsmönnum deildar eigin viðskipta G hf. að undirlagi JB og Y, bankastjóra G hf. Fyrir Landsrétti krafðist JB endurskoðunar á úrskurðum héraðsdóms en heimild skorti til að kæra undir rekstri málsins. Hann taldi að brotinn hefði verið á sér réttur, sem honum væri tryggður með 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, til að fá aðgang að gögnum sem hann taldi sig þurfa til að undirbúa og setja fram varnir sínar. Landsréttur taldi þessi sjónarmið JB ekki geta leitt til sýknu og hafnaði því að ómerkja dóm héraðsdóms á þessum grunni. Í dómi Landsréttar var ekki fallist á að brot JB væru fyrnd enda hafði hann verið ákærður og sakfelldur í héraðsdómi áður en 10 ára fyrningarfrestur brotsins rann út. Landsréttur taldi ákæruvaldið ekki hafa sýnt fram á að háttsemi X hefði verið þess eðlis að hún varðaði refsingu samkvæmt a og blið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 og var hann því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Vísað var til þess að samkvæmt dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 væri fjármálafyrirtækjum, sem hafa heimild til verðbréfaviðskipta, óheimilt samkvæmt lögum nr. 108/2007 að stunda viðskipti með eigin hluti á skipulegum verðbréfamarkaði í því skyni að mynda markaði með hlutina eins og um viðskiptavakt væri að ræða. Þrátt fyrir að G hf. hefði lýst sig formlegan viðskiptavaka með bréf í sjálfum sér og upplýst Fjármálaeftirlitið um að hann stundaði virka viðskiptavakt með hluti í sjálfum sér þá hafi viðskipti deildar eigin viðskipta G hf. með hlutabréf í bankanum gengið miklu lengra og verið mun umfangsmeiri en tíðkast hjá viðskiptavaka í eðlilegu viðskiptaumhverfi. Í dómi Landsréttar kom fram að sá mikli fjöldi tilboða, sem deild eigin viðskipta G hf. gerði og þau umfangsmiklu viðskipti sem hún átti þátt í að koma á, gáfu eða voru að minnsta kosti líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í G hf. ranglega eða misvísandi til kynna. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að í þeirri háttsemi hafi falist brot gegn alið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 því staðfest. Þegar litið var til stöðu JB innan bankans og upplýsinga, sem hann hafði fengið um stöðu bankans í eigin hlutabréfum, var talið að óháð hugsanlegri afsakanlegri villu hans um heimild G hf. til að reka viðskiptavakt með eigin hlutabréf, hefði JB vitað eða hlotið að vita af hinum umfangsmiklu kaupum deildar eigin viðskipta G hf. á hlutabréfum í bankanum og jafnframt að honum hefði ekki getað dulist að þau gátu ekki byggst á viðskiptalegum sjónarmiðum. Var JB því sakfelldur fyrir brot gegn alið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Refsing hans var ákveðin fangelsi í 12 mánuði en fullnustu hennar var frestað skilorðsbundið í tvö ár.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf og H-kk-nf I-kk-nf, hagfræðingur og fjármálastærðfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 28. mars 2018 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2018 í málinu nr. S[…]/2016.

2 Ákæruvaldið krefst þess að ákærðu verði sakfelldir og dæmdir til refsingar samkvæmt ákæru dagsettri 4. mars 2016 og að kröfum ákærða, J-kk-ef B-kk-ef, um endurskoðun tiltekinna úrskurða héraðsdóms sem voru kveðnir upp undir rekstri málsins, verði hafnað.

3 Ákærði, J-kk-nf B-kk-nf, krefst aðallega sýknu en til vara að refsing hans verði milduð. Auk þess krefst hann endurskoðunar tiltekinna úrskurða héraðsdóms sem kveðnir voru upp sem heimild skorti til að kæra undir rekstri málsins í héraði til Hæstaréttar. Nánar tiltekið krefst hann þess aðallega að úrskurðum héraðsdóms frá 18. október 2016 og 23. mars 2017 verði hnekkt og að tekin verði til greina krafa hans um aðgang að öllum gögnum sem aflað var í þágu rannsóknar málsins og með sama aðgangi til leitar í öllum þeim rafrænu gögnum sem aflað var og kærandi málsins, Fjármálaeftirlitið, fékk. Til vara krefst ákærði þess að úrskurði héraðsdóms frá 23. mars 2017 verði hnekkt og tekin til greina krafa hans um haldlagningu og aðgang að þeim gögnum sem tilgreind eru í bókun hans 1. febrúar 2017. Að því frágengnu krefst ákærði þess að úrskurði héraðsdóms frá 11. maí 2017 verði hnekkt og tekin til greina krafa hans um haldlagningu og afhendingu þeirra gagna sem tilgreind eru í bókun í þingbók héraðsdóms 3. maí 2017.

4 Ákærði, X, krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar er lög leyfa.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Með bréfi 31. mars 2011 kærði Fjármálaeftirlitið til sérstaks saksóknara 18 nafngreinda fyrrverandi starfsmenn Glitnis banka hf., þeirra á meðal ákærða J-x-x, „og eftir atvikum aðra aðila sem hlut eiga að máli“. Ákærði X var ekki nafngreindur. Í kæru Fjármálaeftirlitsins voru framangreindir fyrrverandi starfsmenn Glitnis banka hf. sakaðir um brot á lögum nr. 33/2003 og 108/2007 um verðbréfaviðskipti „vegna meintrar markaðsmisnotkunar með hlutabréf í Glitni banka hf.“ á tímabilinu 1. janúar 2004 til 3. október 2008. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir efni kærunnar. Í henni kom meðal annars fram að Kauphöll Íslands hefði í október 2008 vakið athygli Fjármálaeftirlitsins „á grunsamlegum viðskiptum í aðdraganda falls viðskiptabankanna þriggja“ og sent síðan minnisblað til stofnunarinnar 27. janúar 2009 „þar sem þessi viðskipti voru nánar útlistuð“. Þegar Fjármálaeftirlitið hóf rannsókn á málinu hafi verið „komnar fram vísbendingar um afmörkuð tilvik meintrar markaðsmisnotkunar […] í aðdraganda bankahrunsins“. Hins vegar hafi fljótlega vaknað grunur um að deild eigin viðskipta í Glitni banka hf. „hafi verið beitt með skipulögðum hætti í þeim tilgangi að hækka eða styðja við gengi hlutabréfa sem gefin voru út af Glitni, yfir margra ára tímabil en ekki einungis í aðdraganda bankahrunsins“.

6 Að lokinni lögreglurannsókn gaf héraðssaksóknari út ákæru 4. mars 2016 á hendur ákærðu auk Y, Z og Þ. Með hinum áfrýjaða dómi voru allir ákærðu sakfelldir fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt I. kafla ákærunnar. Að auki var Y sakfelldur fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt II. kafla ákærunnar og fyrir umboðssvik samkvæmt III. kafla ákærunnar eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi. Meðákærðu í héraði, Y, Z og Þ, áfrýjuðu ekki dómi héraðsdóms fyrir sitt leyti.

7 Þær sakargiftir sem fjallað er um í þessu máli komu fram í I. kafla ákærunnar. Þar var Y sem forstjóra Glitnis banka hf., ákærða J-kk-þgf sem framkvæmdastjóra markaðsviðskipta Glitnis banka hf. og Z, Þ og ákærða X, sem starfsmönnum deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. gefið að sök að hafa „í sameiningu stundað markaðsmisnotkun, með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum, á tímabilinu frá og með 1. júní 2007 til og með 26. september 2008, samtals 331 viðskiptadag, með því að setja fram tilboð og eiga viðskipti í viðskiptakerfi [Kauphallarinnar] sem tryggðu óeðlilegt verð, bjuggu til verð á hlutabréfunum og gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna“. Í ákærunni var markaðsmisnotkunin sögð „framkvæmd af ákærðu Z, Þ og X að undirlagi ákærðu Y og J-kk-ef“. Hefðu þeir fyrrnefndu, sem önnuðust viðskipti fyrir bankann, lagt fram fyrir hans hönd „í upphafi hvers viðskiptadags á tímabilinu, röð stórra kauptilboða með litlu innbyrðis verðbili í hlutabréf í Glitni í tilboðabók Kauphallarinnar. Þegar framboð á hlutabréfunum varð meira en eftirspurn annarra markaðsaðila en Glitnis“ hefðu ákærði X, Z og Þ að jafnaði mætt auknu framboði „með því að bæta við nýjum kauptilboðum jafnharðan og fyrri tilboðum þeirra var tekið“ og þannig ýmist komið í veg fyrir eða hægt á verðlækkun bréfanna. Þá hafi hlutfall kaupa þeirra á hlutabréfum í umræddum viðskiptum að jafnaði hækkað við lok viðskiptadags og þeir þannig haft áhrif á dagslokaverð þeirra. Síðan sagði í ákærunni: „Kaup eigin viðskipta Glitnis á hlutabréfum í Glitni í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á áðurgreindu tímabili voru umfangsmikil og kerfisbundin, enda voru þau verulegur hluti af heildarveltu með hlutabréf í Glitni í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á tímabilinu […] Með þessum umfangsmiklu kauptilboðum og kaupum, en óverulegu magni sölutilboða og sölu í sjálfvirkum pörunarviðskiptum, komu ákærðu ýmist í veg fyrir eða hægðu á lækkun á verði hlutabréfa í Glitni og mynduðu þannig gólf í verðmyndun á hlutabréfunum. Um var að ræða ólögmætt inngrip í gangverk markaðarins sem hafði áhrif á markaðsgengi hlutabréfa í Glitni, tryggði óeðlilegt verð á hlutabréfunum á tímabilinu, bjó til verð á hlutabréfunum og gaf eða var líklegt til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna. Með háttsemi sinni röskuðu ákærðu þeim forsendum og lögmálum sem liggja að baki eðlilegri verðmyndun á skipulegum verðbréfamarkaði með því að auka seljanleika hlutabréfa bankans með ólögmætum hætti.“ Í niðurlagi ákærukaflans sagði: „Hin miklu kaup eigin viðskipta Glitnis á hlutabréfum í bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum umfram sölu leiddu til þess að hlutabréfin söfnuðust upp hjá bankanum. Vegna lögbundinna takmarkana á eignarhaldi fjármálafyrirtækja á eigin hlutabréfum, reglna um flöggunarskyldu og neikvæðra áhrifa á eiginfjárhlutfall Glitnis þurfti að losa Glitni við hlutabréfin til þess að unnt væri að halda áfram umfangsmiklum kaupum á hlutabréfum í Glitni í sjálfvirkum pörunarviðskiptum. Það var gert með sölu á hlutabréfum í bankanum í stórum utanþingsviðskiptum, fyrir tilstilli verðbréfamiðlunar Glitnis, sem fjármögnuð voru af Glitni.“ Var háttsemi ákærðu, sem að framan er greind, talin varða viða og bliði 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007, sbr. áður a og blið 1. töluliðar 1. mgr. 55. gr., sbr. 1. tölulið 78. gr. a. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, hvað varðar tímabilið 1. júní 2007 til 31. október 2007.

8 Ákærði J-kk-nf tók við sem forstöðumaður markaðsviðskipta á Íslandi hjá Glitni banka hf. 2. febrúar 2007 en deild eigin viðskipta heyrði þar undir. Frá 15. maí 2008 gegndi ákærði stöðu framkvæmdastjóra markaðsviðskipta á Íslandi og tók þá jafnframt sæti í framkvæmdastjórn bankans. Deild eigin viðskipta heyrði áfram undir svið markaðsviðskipta. Jafnframt sat ákærði í markaðsáhættunefnd bankans allt þar til nefndin var lögð niður í mars 2008. Við það tækifæri tók ákærði sæti í efnahagsnefnd bankans sem tók við hlutverki markaðsáhættunefndar. Ákærði X starfaði í deild eigin viðskipta frá 1. mars 2007 til 18. september 2007 er hann fluttist yfir í deild gjaldeyrisstýringar. 9 Í frétt, sem birtist í Morgunblaðinu 3. júlí 1998, var greint frá því að Glitnir banki hf., sem þá hét Íslandsbanki hf., hefði lýst sig formlegan viðskiptavaka með bréf í sjálfum sér og fjórum öðrum nafngreindum félögum á hlutabréfamarkaði á kynningarfundi, sem haldinn hefði verið daginn áður. Fram kom að í viðskiptavaktinni fælist „að sett [yrðu] fram kaup[] og sölutilboð að fjárhæð 2 milljónir króna og þau endurnýjuð innan við 10 mínútum eftir að viðskipti eiga sér stað“. Þá kom fram að bankinn hefði jafnframt lýst sig óformlegan viðskiptavaka með fimm önnur félög í úrvalsvísitölu Verðbréfaþings. Þá liggur fyrir í gögnum málsins svarbréf Glitnis banka hf. 24. apríl 2007 til Fjármálaeftirlitsins í tilefni af athugun stofnunarinnar á viðskiptum með hlutabréf í bankanum þar sem meðal annars sagði: „Glitnir banki stundar virka viðskiptavakt með hluti í sjálfum sér og vart líður sá dagur að bankinn eigi ekki viðskipti með slík bréf. Komi fram áhugi aðila á því að selja hluti í bankanum eða kaupa þá, er leitast við að greiða fyrir slíkum viðskiptum innan allra skynsamlegra marka og með hagsmuni bankans að leiðarljósi.“

10 Með tölvupósti 9. maí 2006 vakti MM, framkvæmdastjóri fjármálasviðs Glitnis banka hf., athygli CC, þáverandi forstjóra bankans, á því að innan bankans væru ekki í gildi nein takmörk fyrir því hvað deild eigin viðskipta mætti eiga mikið af útgefnu hlutafé bankans. Lagði hann til að hámarkseign á veltubók eigin viðskipta á eigin bréfum bankans yrði 300 milljónir hluta. CC svaraði 11. maí 2006 og lagði til „að við séum að miða við að eiga 100200 en setjum hámarkið í 350“. P, forstöðumaður markaðsáhættu í áhættustýringu Glitnis banka hf., sendi 16. maí 2006 svohljóðandi tölvupóst til NN, þáverandi forstöðumanns deildar eigin viðskipta: „[N]ý mörk á eigin bréf skv. póstinum frá MM og CC: „miða við að eiga 100200 en setjum hámarkið í 350“.“

11 Í almennum reglum Glitnis banka hf. um útlána og markaðsáhættu 30. nóvember 2006 var kveðið á um að markaðsáhættunefnd setti mörk fyrir hlutafjáráhættu og hefði eftirlit með stöðu veltubókar. Í uppfærðum reglum 2. október 2007 er sams konar ákvæði. Á fundi markaðsáhættunefndar 30. ágúst 2007 voru fjárfestingarmörk veltubókarinnar til umræðu og var athygli nefndarinnar vakin á framangreindum takmörkunum á hámarkseign á veltubók eigin viðskipta og því að staðan hefði verið umtalsvert hærri undanfarna mánuði en takmarkanirnar kvæðu á um. Þá var heildareign bankans í eigin bréfum sömuleiðis sögð yfir þeim 10% mörkum sem lög nr. 2/1995 um hlutafélög kvæðu á um en heildareignin var sögð nema 11,084%. Var bókað við þetta tilfelli að ákærði J-kk-nf myndi kanna hvort hægt væri að setja hluta af þessum bréfum í „REPO“ fjármögnun hjá erlendum bönkum og þannig lækka þetta hlutfall. Á fundi nefndarinnar 19. janúar 2008 var til umfjöllunar lögfræðiálit frá lögfræðisviði bankans í tengslum við álitaefni um hvaða bréf í eigu eða vörslum bankans skyldi telja sem eigin hlutabréf bankans í skilningi ákvæða laga nr. 108/2007 um flöggunarskyldu vegna eigin hluta og laga nr. 2/1995 um hámarkseign. Samkvæmt lögfræðiálitinu hefði bankinn talið of hátt hlutfall eigin bréfa í innri skýrslum bankans þar sem ekki ætti að telja með hlutabréf ef atkvæðaréttur og réttur til að taka við arði af bréfunum var hjá viðskiptavininum en ekki bankanum. Að öðru leyti er lítið bókað í fundargerðir nefndarinnar um umfjöllun eða umræðu um veltubókina, stöðu hennar eða eigin hluti bankans. Þá virðast starfsmenn deildar eigin viðskipta ekki hafa mætt oft á fund nefndarinnar.

12 Samkvæmt skýrslum áhættustýringar Glitnis banka hf. um markaðsáhættu fór heildareign deildar eigin viðskipta í eigin bréfum bankans reglulega yfir 350 milljónir hluta á tímabilinu apríl til september 2007. Í september 2007 mun heimildarmörkunum hafa verið breytt þannig að hámarkseign eigin bréfa bankans á veltubók eigin viðskipta mætti nema allt að 5% af útgefnu hlutafé bankans. Í mars 2008 var markaðsáhættunefnd bankans lögð niður eins og áður er fram komið og hlutverk hennar fært yfir til efnahagsnefndar bankans. Munu fjárfestingarheimildir deildar eigin viðskipta í eigin bréfum bankans hafa haldist óbreyttar þar til íslenska ríkið tók yfir 75% hlut í bankanum 29. september 2008.

13 Veltubók Glitnis banka hf., sem einnig gekk undir heitinu „Bók 52“ var safnbók deildar eigin viðskipta fyrir hlutabréf í Glitni banka hf. Á hana voru einnig færð samningsbundin viðskipti bankans við starfsmenn á grundvelli kaupréttarsamninga og önnur viðskipti bankans með eigin bréf. Þó var haldið utan um eigin bréf bankans, sem tekin voru sem tryggingar í samningum við viðskiptamenn eða keypt sem varnir gegn framvirkum samningum, í sjálfstæðum safnbókum, „Bók 88“ og „Bók 132“.

14 Framangreindar skýrslur áhættustýringar Glitnis banka hf. voru sendar með tölvupósti, að jafnaði daglega, þar á meðal til ákærða J-kk-ef. Skýrslurnar sýna meðal annars stöðu eigin hlutabréfa Glitnis banka hf. á veltubókinni í lok dags, markaðsvirði bréfanna í lok dags, hagnað eða tap af viðskiptum með þau í lok dags ásamt fjármagnskostnaði, einnig hagnað eða tap fyrir árið og mánuði ársins.

15 Starfsmenn áhættustýringar bankans útbjuggu einnig yfirlit stjórnenda, sem var sent með tölvupósti um það bil vikulega, þar á meðal til ákærða J-kk-ef. Á yfirlitinu kom meðal annars fram markaðsvirði eigin hlutabréfa Glitnis banka hf. á veltubókinni og breyting á markaðsvirði bréfanna síðustu sjö og þrjátíu daga. Á yfirlitum ársins 2007 komu einnig fram upplýsingar um tap eða hagnað af bréfunum síðastliðna viku, mánuð og ár en á yfirlitum ársins 2008 komu fram sömu upplýsingar fyrir síðastliðinn mánuð, ársfjórðung og ár.

16 Til viðbótar þessu yfirliti var skýrsla um eigin hlutabréf send stopult út með tölvupósti, þar á meðal til ákærða J-kk-ef. Af gögnum málsins verður ráðið að ákærði fékk skýrsluna senda í sex skipti á árinu 2007 að lágmarki. Ekki verður ráðið af gögnum málsins hvort ákærði fékk einnig senda skýrsluna á árinu 2008 en ákæruvaldið heldur því fram að ákærði hafi fengið hana senda að minnsta kosti í 11 skipti á ákærutímabilinu. Af gögnum málsins verður einnig ráðið að skýrslan var í mótun upp úr miðju ári 2007 og fram á árið 2008. Skýrslan sýnir meðal annars fjölda hlutabréfa deildar eigin viðskipta á veltubók Glitnis banka hf. að nafnvirði og markaðsvirði ásamt hlutfalli af útgefnu hlutafé. Þá greinir skýrslan eigin hlutabréf í vörslum bankans eftir því hvort þau höfðu verið keypt af deild eigin viðskipta, hvort þau voru í vörslum bankans sem veð eða höfðu verið keypt sem varnir gegn afleiðusamningum. Af þeim er einnig ljóst að hlutfall eigin hlutabréfa af útgefnum bréfum í bankanum fór ítrekað yfir þann 10% hlut sem bankanum var heimilt að eiga samkvæmt 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 55. gr. laga nr. 2/1995.

17 Meðal málsgagna eru tölvupóstar sem fóru milli starfsmanna Glitnis banka hf., svo og upptökur af símtölum sem varða með einum eða öðrum hætti kaup deildar eigin viðskipta á hlutabréfum í bankanum og eign bankans í eigin bréfum.

18 Meðákærði í héraði, Z, ræddi 6. júní 2007 í síma við OO, starfsmann verðbréfamiðlunar Glitnis banka hf., sem spurði Z hvort hann væri alveg rólegur. Því svaraði Z: „Já, já. […] það er bara verið að kaffæra mig hérna, sko.“ OO: „Er það? Ertu að fá framboð einhvers staðar annars staðar eða?“ Z: „Nei, nei. Ég, ég er búinn að vera að taka á móti, sko. Ég vil ekkert sjá undir 28,10 núna á næstunni.“ OO: „Nei, einmitt.“ Z: „Þeir voru alltaf að selja afurðirnar út þar og ég vil helst halda þessu þar.“ OO: „Já, einmitt.“ Z: „Það er bara, í smá tíma þarf ég að gera það, sko, og síðan … síðan sjáum við hann fljótlega fara yfir 28,50.“ Gengi hlutabréfa í Glitni banka hf. þennan dag endaði í 28,15. Í símtali 28. júní 2007, sem Z átti við PP, starfsmann verðbréfamiðlunar Glitnis banka hf., spurði PP Z hvað hann héldi með bankann. Z svaraði: „Hvað held ég?... Við þurfum að fara að fá einhverjar fréttir … Annars missum við hann niður aftur.“ PP svaraði: „Já, ég meina, það er alveg bókað mál, eða þú veist, það er svona borðleggjandi. Liggur svolítið fyrir að eftir helgi eða í júlí mánuði þá gæti hann lekið eitthvað sko.“ Síðar í sama símtali bætti Z við: „En það er náttúrulega eitt í þessu. Við getum ekki látið hann bara fara. Við getum ekki farið að láta hann droppa bara niður, sko, eftir að við erum búnir að taka aðeins í þarna.“

19 Tveimur dögum eftir að markaðsáhættunefnd bankans frestaði, 14. júlí 2007, afgreiðslu umsóknar Gnúps fjárfestingafélags hf. um hækkun á lánalínu félagsins, samþykktu RR, framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs Glitnis banka hf., og SS, forstöðumaður lánaeftirlits bankans, sem bæði áttu sæti í markaðsáhættunefnd, beiðni félagsins utan fundar þrátt fyrir fyrrgreinda niðurstöðu markaðsáhættunefndarinnar um að fresta afgreiðslu umsóknarinnar. S, forstöðumaður áhættustýringar Glitnis banka hf., sendi þeim samdægurs tölvupóst og spurði: „Hvað eruð þið að pæla?????“ SS svaraði tölvupóstinum með eftirfarandi hætti: „Félagið aðstoðaði okkur við að létta á stöðu í eigin bréfum yfir síðustu mánaðarmót og þannig er þessi skiptasamningur tilkomin. Það er skýrining á þeirri stöðu sem við erum í.“

20 Z og I, verðbréfamiðlari hjá Glitni banka hf., ræddu saman í síma 27. september 2007. Þar sagði Z: „Ég er ekki alveg að fíla þetta.“ I: „Nei. Ja menn eru að uppgötva það að menn ætla ekkert að vera að keyra á þetta fyrir quarter end … það verður bara að leyfa, það verður bara að leyfa þessu að svitna út.“ Z: „Ertu að fara að taka strauið?“ I: „Nei bara svona rétt aðeins.“ Z: „Aðeins svona.“ I: „Laga þetta aðeins.“ Z: „Já aðeins að dýfa í þetta. Markaðurinn verður samt að enda 1% upp hérna í dag maður. Þetta er nú helvíti lélegt.“ I: „Jú mér finnst allt í lagi. Ég ætla að setja inn sölutilboð hérna bara af því, ekkert annað en menn eru að fara að hækka og það getur komið einhver smá stemmning í þetta.“

21 TT, forstöðumaður útlánaáhættu í áhættustýringu Glitnis banka hf., sendi S 10. nóvember 2007 svohljóðandi tölvupóst í framhaldi af samskiptum um hlutfall eigin hluta bankans sem nam þá samtals 12,6% af útgefnu hlutafé: „Mér finnst þessi staða okkar í eigin bréfum orka tvímælis. Eru menn alveg með þetta á hreinu og er regluvörður að rapporta þetta með réttum hætti? Mér finnst afar undarlegt ef menn eru að hugsa um að stækka þessa stöðu með einhverjum hætti.“

22 Z og meðákærði í héraði, Þ, ræddu saman í síma 13. nóvember 2007. Þar segir Þ: „ Hérna…en við erum komnir sko í 25,80“ og Z svaraði: „Allt í lagi, láttu það enda þar.“ Gengi hlutabréfa í Glitni banka hf. þennan dag endaði í 25,85. Z og OO ræddu saman í síma 22. nóvember 2007. Í því símtali spurði OO: „Tekurðu af mér þarna tvær og hálfa á 24,50 í Glitni?“ og Z svaraði: „Djöfull ertu erfiður maður, veistu ekki að ég er að reyna að hækka markaðinn?“ OO: „Jú, ég veit það.“

23 I og UU, viðskiptastjóri hjá Glitni banka hf., ræddu saman í síma 9. janúar 2008. Þar ræddu þeir miklar lækkanir á hlutabréfamarkaði og að það væri verið að „hamra Glitni líka“. UU spurði: „En hver er að kaupa, eru þetta bara bækurnar að stórum hluta eða …?“ I: „Ja ég bara veit það ekki, já ég held að það séu vaktirnar mikið sko, það er bara, þú veist, það er bara verið að berja vaktirnar niður sko.“ UU: „Og hvað gera vaktirnar við þetta?“ I: „Það bara, þetta bunkast bara upp.“ UU: „Ég meina ef það er einhver með viðskiptavakt fyrir okkur og þá er bara alltaf neglt inn á hann … og hann situr uppi með bréfin eða hvað? … Ja ég er bara að spá hvernig þessar vaktir virka sko. Hvenær, hvenær setja þeir það út aftur?“ I: „Ja, bara ef þeir verða slegnir sölumegin og bara ef að markaðurinn pikkar upp … En nú er verið að blása einhverju lífi í þetta hérna.“ UU: „Nú er það?“ I: „Já.“ UU: „Hver blæs lífi í svona?“ I: „Það eru bækurnar.“ UU: „Það er bara þannig?“ I: „Já, já.“ UU: „Hvað geta þær lengi, ég meina hvað ætla menn að gera, hefurðu eitthvað heyrt?“ I: „Nei, til dæmis blása út bækurnar, þú veist þú getur alveg sprautað, það er ekkert flókið að, að, að um leið og það kemur confidence aðeins í það, þú sprautar confidence í þetta með kannski, þú veist, bara hver, hver bók ákveður bara að taka þú veist, þú veist nú er verið að rífa í þetta... Þú veist, það er bara, sprautar bara peningum inn í veltubækurnar, það er bara þannig. Leysir vandamál, leysir vandamál banka, vandamálin sem eru, þú leysir þau bara með, með hérna, með því að sprauta inn peningum í veltubækurnar. Stöffar þær.“ UU: „Og hvað getur maður gert það lengi sko, ég er að hugsa þetta.“ I: „Ja, þú verður að vera klár í, það verða bara að koma, við erum að tala um tugi milljarða.“ UU: „Ha?“ I: „Við erum að tala um tugi milljarða sem þarf tótal að koma inn á markaðinn.“

24 I og G, forstöðumaður verðbréfamiðlunar Glitnis banka hf., ræddu saman í síma 18. janúar 2008 og G spurði: „Eigum við ekki að reyna að tosa aðeins Glitni upp í 20?“ I: „Jú, ég held að það sé alveg móment í hann. Það liggur ekki mikið á þessu sko.“ G: „Æstu Z upp í það.“ I: „Já ég skal reyna það, ég skal reyna það.“ Þegar framangreint símtal I og G átti sér stað var síðasta viðskiptagengi á hlutabréfum Glitnis banka hf. 19,9. Rúmum 40 mínútum síðar setti Z inn nokkur kauptilboð á genginu 19,9 til 20,1. Síðasta kauptilboð dagsins var einnig frá Z á genginu 20,15 sem var lokagengi dagsins.

25 Þ og VV, regluvörður Glitnis banka hf., ræddu saman í síma 8. febrúar 2008 og VV sagði: „Ég var að sjá einhverjar, fá fregnir um það að við værum komin yfir 5% í eigin hlutum.“ Þ: „Já.“ VV: „Eruð þið með eitthvað sem þið eruð að fara að losa eða vitið þið eitthvað hvernig?“ Þ svarar: „Það er verið að vinna í því að finna einhverja, einhverja plöggera.“ Í lok símtalsins sagði VV: „Heyrðu, þið reynið að selja.“ Þ: „Ja við getum bara ekkert gert sko, það er bara þannig. Við erum bara algjörlega í varðhaldi sko.“ VV: „Verðum við þá ekki bara að flagga?“ Þ: „Jú við verðum þá bara að gera það, ég meina það þarf samt að komast að einhverri niðurstöðu bara með Y líka.“ VV: „Já. Heyrðu ég skal, ég skal heyra í honum.“

26 Z og AAA, starfsmaður bakvinnslu Glitnis banka hf., ræddu saman í síma 11. febrúar 2008. Z spurði AAA út í safnreikninga Glitnis banka hf. og fékk þau svör að safnreikningur væri stofnaður utan um kennitölu viðskiptavinar í einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. Z spurði þá hvað hann þyrfti að gera til að eigin bréf Glitnis banka hf., „bréfin sem ég er með … þau eru skráð alltaf undir Glitni“, yrðu geymd á slíkum safnreikningi: „Hvað þarf ég að gera til að bréfin mín fari þangað? Veistu hver hefur eitthvað um það að segja, hver getur hjálpað mér með það?“ AAA: „Nei þú getur ekkert sett þau þangað.“ Z: „Út af hverju get ég ekki verið kúnni hjá þeim og geymt bréfin mín þar?“ AAA: „Af hverju viltu það?“ Z: „Bara þá sjá ekki allir hvað við eigum.“

27 Z og BBB, forstöðumaður verðbréfamiðlunar Kaupþings banka hf., ræddu saman í síma 18. febrúar 2008. Z spurði: „Heyrðu hvað segir þú, ætlar þú ekki að fara með þetta upp í gildi sem ég sagði eða?“ BBB: „Jú, verð ég ekki að gera það?“ Z: „Ha? Farðu upp í 7,70, ég skal fara með Glitni í 18,50.“ BBB: „Verður það ekki að, þetta er reyndar alveg helvíti rólegt.“ Z: „Já pældu í því ef að þú færir og tækir núna strauið 100200 hluti.“ BBB: „Já.“ Z: „Og færð einhverja á eftir þér.“ BBB: „Já.“ Z: „Ég skal koma á eftir þér. Ekki mikið vandamál.“ Símtalinu lauk svo með því að BBB sagði: „Ég ætla að tékka á þessu betur áður en ég samþykki það.“

28 G sendir Z tölvupóst 11. júlí 2008 og spyr hvernig markaðurinn sé. Z svarar: „[E]rfiður, verið að selja niður á okkur. Við erum í 15, engin á kauphliðinni hjá okkur nema við.“ Z sendi N, forstöðumanni gjaldeyrisstýringar og deildar eigin viðskipta hjá Glitni banka hf., yfirlit 20. ágúst 2008 yfir „innlendar hreyfingar frá áramótum“. Í tölvupóstinum sagði meðal annars: „Það hefur gengið ágætlega að treida þessa stóru stokka, KAUP, LAIS og Straum. En mjög mikið um swap á móti GLB sem síðan hafa verið losuð með tapi. Til að styðja við okkar ástsæla félag.“ 29 Meðal málsgagna eru tölvupóstar sem ákærði J-kk-nf hefur ýmist sent eða fengið og lúta með einum eða öðrum hætti að eign bankans í eigin bréfum. BCCC, starfsmaður í markaðsáhættu í áhættustýringu Glitnis banka hf., sendi ákærða J-kk-þgf og fleiri starfsmönnum bankans 30. júlí 2007 yfirlit yfir eign bankans í eigin bréfum, sem hann nefndi „Glitnir Own Shares skýrsla“. Í tölvupóstinum sagði meðal annars: „Þessar tölur eru síðan föstudaginn var. Við erum komin niður í 9,3% sem er gott mál. Við erum að athuga hvort hugsanlegt sé að við séum að ofmeta eigin bréfa stöðuna í framvirkum samningum en það er í höndum lögfræðideildarinnar að segja til um það. Mér skilst að þú viljir fá þessa skýrslu vikulega J-kk-nf …“. Fyrir liggur að vikuleg dreifing þessarar skýrslu gekk ekki eftir en fram er komið að ákærði J-kk-nf fékk skýrsluna senda í sex skipti að lágmarki. CCC sendi ákærða og fleiri starfsmönnum bankans aðra „Glitnir Own Shares“ skýrslu með tölvupósti 21. ágúst 2007. Í tölvupóstinum segir meðal annars: „Ég vek athyggli á mikilli aukningu í Safni 52, trading með eigin bréf, upp á rúmlega 200 mkr síðan 15. ágúst (ég myndi giska á að bankinn sé að kaupa eigin bréf á markaðnum til að halda uppi liquidity en veit þó ekki). […] Staðan í bókinni er komin í 4,8% og er því farin að nálgast 5% mörkin og við erum komin í næstum 13% eign í eigin bréfum allt í allt sem er tæpum 3% yfir því hlutfalli sem bankinn setti sér.“ CCC sendi ákærða J-kk-þgf og fleiri starfsmönnum bankans, þar á meðal S, „Glitnir Own Shares“ skýrslu á ný með tölvupósti 3. september 2007. Þar segir meðal annars: „Við erum komnir niður í 10,9% og erum því að nálgast 10% limitið. Framvirkir samningar hafa aðallega lækkað síðan síðast um sirka 100mkr, veð standa í stað í um 378 mkr en við höfum mjög stóra stöðu í p.trading bókinni rúmlga 4,8% og yfir 716 mkr.“ S brást við tölvupóstinum með svohljóðandi tölvupósti: „FME spyr okkur um undirliggjandi í framvirkum og veðum, þá hafa þeir alla myndina, þannig við verðum að komast undir 10% no matter what innan einhverra daga.“ Þessi samskipti áframsendi ákærði á G með svohljóðandi tölvupósti: „FYI Bara að fví að nú þarf ég að fá pepp frá þér. :(“ CCC sendi enn aðra „Glitnir Own Shares“ skýrslu til ákærða og fleiri starfsmanna bankans með tölvupósti 25. október 2007 þar sem sagði meðal annars: „Hérna er staðan eins og hún var í lok dags í gær. Í heildina erum við í 12,54% sem er ansi hátt, Proppið er í lagi (516 mkr nv eða 3,5%) en framvirkir samningar eru í 5,25% […]“.

30 DDD, starfsmaður á aðalskrifstofu Glitnis banka hf. sendi regluverði bankans tölvupóst 11. febrúar 2008 þar sem hann upplýsir hann um magn eigin bréfa Glitnis banka hf. Ákærði J-kk-nf fékk sent afrit af póstinum. Tölvupósturinn var með eftirfarandi texta í efnislínu: „GLB í bókum MAR.“ Í tölvupóstinum sagði: „Samtals 888,1 M í bókum MAR = 5,97% af heildahlutafé.“ Í tölvupóstinum kom einnig fram að „Varnir“ ættu 49.300.000 hluti, „Veltubók“ 731.798.374 hluti og „Framvirkir“ 107.000.000 hluta.

31 Z sendi ákærða J-kk-þgf og Þ svohljóðandi tölvupóst 2. mars 2008: „Sælir, NDA seldi 10 eða 11 nom sem ættu að vera með uppgjöri á morgun mánudag. Þannig að það er hreyfingin sem við erum að leita af. Við þurfum að stoppa þetta framboð.“ Síðar þennan dag sendi Þ Z svohljóðandi tölvupóst með afrit á ákærða: „Miða við þetta þá er Gift stærsti seljandinn þessa vikuna, húnir að selja 28,5 nom. Gildi búnir að selja 10nom og aðrir minna …“. Z svaraði tölvupóstinum, einnig með afrit á ákærða: „Já, þetta er ekki gott. Grunar að kaup hafi veirð að selja fyrir G-hk-þf. Miðað við framboð sem ég hef heyrt af þaðan. Alveg spurning um að láta G heyra í þeim og ath hvort þeir séu ekki hættir. J-kk-nf, þú færð það verkefni að loka á frekari sölu hjá Gift :“ Ákærði svarar: „ok.“

32 EEE, framkvæmdastjóri fjárhagsdeildar Glitnis banka hf., sendi 5. maí 2008 meðákærða í héraði, Y, forstjóra Glitnis banka hf., ákærða J-kk-þgf og fleiri starfsmönnum bankans yfirlit sem sýndi meðalgengi keyptra og seldra eigin bréfa Glitnis banka hf. Í tölvupóstinum vekur hún athygli á því að bankinn kaupi á nokkuð hærra meðalgengi en hann selji á. Ákærði áframsendi yfirlitið til Z og Þ sama dag.

33 Y sendi ákærða J-kk-þgf svohljóðandi tölvupóst 24. júní 2008: „Hvad er ad gerast med bankan hver er ad hamra okkur nidur“ sem ákærði svarar: „[V]i-x-x er aðal seljandinn og eru enn með framboð. sýndu okkur 30 nom um daginn og við vísum á þingið. sýndu okkur aftur 5 í morgun og við vísuðum á þingið. þá spurðu þeir hvort við myndum kvóta ef þeir væru með meira t.d. 1015!!!! eru greinilega ekki með cnn og eru fávitar. síðan hafa straumur, kaupþing, lais í lux og Saga Cap verið með eitthvað smotterí.“

34 Z sendi ákærða J-kk-þgf svohljóðandi tölvupóst 30. júní 2008 með efnisfyrirsögninni „Eigin bréf“: „[S]taðan er 237.314.817 og gengið 15,4.“ Ákærði sendi Z tölvupóst 16. júlí 2008 með efnisfyrirsögninni „hvað er að gerast?“. Z svaraði: „SAGA eru búnir að vera duglegir að selja inn á okkur, bæði í dag og í gær.“ Þá sendi Z ákærða svohljóðandi tölvupóst 18. ágúst 2008: „[S]undurliðun á innlendu stöðunum frá áramótum og með athugasemdum. Bara fyrir þig að sjá, veist þá allavega hvað ég er að hugsa og gera ef þú ert spurður.“ Á yfirlitinu sem fylgdi með kemur fram eign Glitnis banka hf. í innlendum hlutabréfum með athugasemdum um viðskiptin með einstök bréf, þar á meðal: „ATOR [...] Swap á móti GLB“, „KAUP […] vakt og mikið m swapp á móti GLB, gengið vel að treida þetta“ og „LAIS […] Swap á móti GLB tæpir 4 milljarðar í treid“. G sendi ákærða sama dag svohljóðandi tölvupóst: „Sæll, [m]ér sýnist við vera búnir að auka stöðu okkar í eigin bréfum, sem við viljum klárlega ekki eiga í lok 3Q þannig að ef að bankinn ætlar að selja þetta þarf að fara að huga að því fyrr en seinna. Ég legg til að við smölum saman hóp fjárfesta og stefnum að því að selja 5% hlut á 46 fjárfesta (c.a. 34%) og svo önnur 12% á lífeyrissjóði, rennum á Gildi / LSR / LIVE / KÖS / III í Festu / KAK / JJJ. Mér datt í hug að heyra í einhverjum úr sjávarútvegsmenginu, og þá einhverja sem horfa til þess að stjórnarformaðurinn sér að fara að gera gott mót úr þessu brölti. Comment?“ Ákærði svarar tölvupóstinum: „Ja. Hljomar vel. Eg fae ad heyra I ter I fyrramalid vardandi tetta.“ 35 Meðal málsgagna eru enn fremur upptökur af símtölum ákærða X og tölvupóstar sem varða kaup deildar eigin viðskipta í Glitni banka hf. á hlutum í félaginu. Þá er að finna samskipti ákærða við föður sinn vegna afleiðusamninga sem Glitnir banki hf. bauð til sölu og samskipti starfsmanna Glitnis banka hf. um horfur á mörkuðum. Ákærði X og Z ræddu saman í síma að morgni 20. ágúst 2007 þar sem Z sagði við ákærða: „Og Glitnir, passaðu að hann fylgi bara hinum.“ Ákærði: „Já.“ Z: „Reyna samt…“ Ákærði: „Hvað, hvernig er…“. Z: „… að taka samt ekki mikið inn á þig.“ Ákærði: „Hvernig erum við þar?“ Z: „Við eigum alveg helling.“ Ákærði: „Já, já eigum helling, ókei þá ætla ég að láta það fylgja með. Þá má… ég verð samt að eiga smá á eftir þegar kemur lækkunin.“Z: „Já, já, já, já, þú veist bara eða reyna að hækka en samt að kaupa ekki mikið sko.“ Ákærði: „Já ég skil þig, já við erum eiginlega bara á…“. Z: „Ef það er verið að bjóða þér það, já það á að reyna að koma því eitthvert annað og svona.“ Ákærði: „Ókei.“ Stuttu síðar fékk ákærði tölvupóst frá föður sínum sem spyr hann hvort ekki sé orðið of seint að nýta sér afleiður sem Glitnir banki hf. var að bjóða til sölu. Afleiðusamningarnir voru sagðir „varnar samningar á hlutabréf sem fjárfestar geta notað til að verja sig [gagnvart] lækkunum á mörkuðum …“. Ákærði svaraði föður sínum um hæl: „[J]á, þetta er vara fyrir fjárfesta sem horfa fram á lækkanir … Betra væri að fara týna innbréf á góðu verði núna…“. Stuttu síðar sendi ákærði tölvupóst til FFF, starfsmanns á afleiðuborði markaðsviðskipta Glitnis banka hf., með upplýsingum um verð á kauprétti á hlutabréf í Kaupþingi banka hf. Þar sagði einnig: „Svo er núna tækifæri að selja fólki langt call… því ég held að margir séu farnir að halda að botni sé náð.“ Ákærði sendi Z síðar um daginn svohljóðandi tölvupóst: „Sælir. Þett var bara ágættur dagur… ca. 111m í p&L. […] Tók GLB upp í 27,75 (61 m nom í netto kaup yfirdaginn) þá eigum við ca. 716m nom 4,82%.“ Um kvöldið sama dag sendi GGG starfsmaður Glitnis banka hf., tölvupóst til starfsmanna markaðsviðskipta bankans, þar á meðal ákærða X og ákærða J-kk-ef, þar sem meðal annars kom fram að fjármálafyrirtækin hefðu lækkað í verði og að honum þætti „líklegt að einhverjir sjái tækifæri í að veðja á botn þar sem þetta sneri á fimmtudaginn í síðustu viku. Vorum þar nærri upphafsgildi ársins (DJI: 12.550) og þessi fíni D-x-x á daily kortinu.“ „Doji“ mun vera mynstur sem greina má í verðgögnum þegar gengi hlutabréfa kann að hafa náð ýmist botni eða toppi. Ákærði J-kk-nf svaraði þessum pósti með eftirfarandi hætti: „HHH sagði mér fyrir löngu að þessi D-x-x væri aðal kallinn. Því velti ég fyrir mér hvort það sé „meiri áhætta að kaupa ekki“ nú þegar D-x-x sýnir sig. Hvað sem því líður er ljóst að nú er tíminn til að treida optionir. Seljum kúnnunum protective put á longhlutabréfastöður …“. Daginn eftir áttu ákærði X og P símtal þar sem P spurði: „Hvað hérna… eruð þið að spá í verðin á markaðnum eða…?“ Ákærði: „Já eða svona aðeins að halda við hann. Hann er bara þú veist að já óþarfi að vera að refsa honum svona, að hann sé refsað svona mikið miðað við hvað hinir bankarnir eru að gera.“ P: „Eru þeir að taka mikið inn sjálfir?“ Ákærði: „Nei, nei, ég veit ekki alveg hver tekur inn, alla veganna verðmyndun hjá þeim er þú veist að þeir lækka ekki eins mikið og Glitnir er búinn að vera að gera. Ég veit ekki af hverju það er sko en kannski er bara meiri stemmning fyrir hinum en miðað við uppgjörin þá er hlutirnir, á hann alveg að standa sig jafn vel sko.“ P: „Já. En þú veist þetta er náttúrulega svona uuu… þetta getur náttúrulega ekki, ekki verið sko langtíma hérna strategía að ætla að halda þú veist eins, þá enda ég bara með of mikið af bréfum og…“. Ákærði: „Já, já, jú, jú. En þarna en það eru alltaf einhverjir sem vilja kaupa þau sko.“ P: „Heyrðu, þú hérna fylgist bara með því sko að hérna reyna helst ekki að bæta mikið við þig.“ Ákærði: „Já, já.“

36 Svo sem fram er komið greindi í kæru Fjármálaeftirlitsins 31. mars 2011 að Kauphöll Íslands hefði í október 2008 vakið athygli Fjármálaeftirlitsins „á grunsamlegum viðskiptum í aðdraganda falls viðskiptabankanna þriggja“ og fylgt því eftir með bréfi 27. janúar 2009. Í bréfinu sagði: „Kauphöllin hefur veitt því athygli að þegar skoðuð eru viðskipti þeirra miðlara innan bankanna sem áttu viðskipti fyrir hönd eigin reiknings (eigin viðskipti) á sl. mánuðum virðist sem það magn hlutabréfa sem keypt var í eigin félagi hafi verið umtalsvert meira heldur en það sem var selt. Á stundum þar sem mikill almennur söluþrýstingur var á hlutabréfamarkaði, innlendum sem erlendum, sérstaklega gagnvart bönkum og fjármálafyrirtækjum, og í kjölfar birtingar á fréttum sem undir eðlilegum kringumstæðum teldust neikvæðar, allt að því einokuðu eigin viðskipti bankanna kauphlið tilboðabókar eigin félags. Slíkur kaupþrýstingur getur eðli málsins samkvæmt haft talsverð áhrif á verðmyndun hlutabréfanna.“ Svo sagði: „Að mati Kauphallarinnar fæst í þessu tilviki skýrust mynd af hegðun viðkomandi kauphallaraðila með því fyrst og fremst að skoða viðskipti sem verða til við sjálfvirka pörun tilboða í viðskiptakerfi Kauphallarinnar (e. autotrades), eða m.ö.o. þegar horft er framhjá tilkynntum viðskiptum. Tilkynnt viðskipti hafa ekki áhrif á síðasta viðskiptaverð nema þau séu innan verðbils og eru verðáhrif slíkra viðskipta því takmörkuð […] Vankanturinn á þessari aðferðarfræði er sá að þegar skoða á nettó kaup eða sölu á tímabilinu er vantalið það magn sem keypt er, eða selt, utan tilboðabókarinnar og tilkynnt síðan í viðskiptakerfið.“

37 Í kæru Fjármálaeftirlitsins er gerð svofelld grein fyrir sjálfvirkum pörunarviðskiptum: „Sjálfvirk pörun verður til í viðskiptakerfi kauphallar þegar samsvörun verður milli tilboða kaupenda og seljenda í tilboðabók. Í kerfinu verða til skrár yfir æskilegt verð (e. desired price) og magn í mismunandi kaup og sölutilboðum sem miðlarar, sem hafa aðgang að kerfinu, setja inn. Þegar samsvörun verður milli tilboða kaupanda og seljanda verður til sjálfvirk pörun viðskiptanna og verðbréfin skipta um hendur. Sjálfvirk pörun viðskipta er því drifkrafturinn í að til verði markaðsverð verðbréfa á skipulegum verðbréfamarkaði. Þegar sjálfvirk pörun tekst verður til síðasta viðskipta eða markaðsverð verðbréfsins og þar með einnig það verð sem notað er til útreikninga í verðbréfavísitölum. Í raun verður markaðsverð verðbréfa til við sjálfvirka pörun. […] Til að hafa áhrif á markaðinn með sjálfvirkri pörun í kauphöll, þarf verðbréfasalinn stöðugt að uppfæra kauptilboð sitt svo það samsvari næsta sölutilboði í tilboðabókinni. Með því verður alltaf til kauptilboð sem samsvarar næsta sölutilboði og markaðsverðið, sem er síðasta greidda verð, ýmist hækkar, stendur í stað eða lækkar hægar en það hefði ella gert ef verðbréfasalinn hefði ekki verið til staðar. Án verðbréfasalans hefðu aðrir væntanlegir kaupendur að öllum líkindum ekki keypt hlutabréfin á því verði sem seljandinn bauð og verðið hefði lækkað til að mæta lægri kauptilboðum.“

38 Í skýrslu sérstaks saksóknara um rannsókn málsins, sem sakargiftir á hendur ákærðu eru reistar á, er graf sem sýnir kaup deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. á hlutabréfum útgefnum af félaginu, umfram sölu, sem hlutfall af heildarveltu í sjálfvirkri pörun í Kauphöll Íslands á tímabilinu frá 1. janúar 2004 til 3. október 2008. Á grafinu eru sýnd nettóviðskipti í sjálfvirkri pörun í hverjum mánuði, auk gengis hlutabréfanna í lok hvers mánaðar. Þar má sjá að mánaðarleg kaup deildar eigin viðskipta á hlutabréfum í Glitni banka hf. umfram sölu í sjálfvirkum pörunarviðskiptum voru umtalsverð yfir allt tímabilið, fyrir utan júlí 2004, desember 2005 og janúar 2006, þar sem nettó kaup voru hlutfallslega lítil og fyrir utan ágúst 2004 og nóvember 2005, þar sem seldir voru fleiri hlutir en þeir sem keyptir voru. Á árinu 2004 voru nettó kaup deildar eigin viðskipta 26% af heildarveltu á markaði, árið 2005 voru þau 25%, 21% fyrir árið 2006, 49% fyrir árið 2007 og 43% fyrir árið 2008. Frá upphafi tímabilsins og út árið 2006 voru kaup deildar eigin viðskipta því umfangsminni, en einnig óreglulegri frá mánuði til mánaðar, í samanburði við þann tíma, sem ákært er fyrir. Einkennandi fyrir tímabilið var að gengi Glitnis banka hf. hækkaði á hverju ári, þangað til árið 2007 þegar lækkunarhrina hófst í júní og stóð yfir nánast út ákærutímabilið. Þegar kaup deildar eigin viðskipta eru sett í samhengi við breytingar á gengi hlutabréfanna má til dæmis sjá að þegar gengi bréfa Glitnis banka hf. lækkar í október 2004 úr 11,9 í 10,25, eða um 14%, meira en fjórfaldaðist fjöldi kaupa deildar eigin viðskipta á eigin bréfum og fór úr 112 viðskiptum í 495. Einnig má sjá að þegar gengi Glitnis banka hf. lækkaði snarpt um miðjan febrúar 2006 þá jukust kaup deildar eigin viðskipta umtalsvert á eigin bréfum. Í þessari lækkunarhrinu var lækkunin mest í mars 2006, en þá átti deild eigin viðskipta Glitnis banka hf. 412 kaup á eigin bréfum, samanborið við 85 kaup í janúar það sama ár, mánuðinum áður en gengið byrjaði að lækka. Þegar horft er á grafið sést glöggt, eins og lýst hefur verið, að á öllu því árabili, sem það nær yfir, er augljós fylgni milli þess hvernig gengi hlutabréfa í Glitni banka hf. hreyfðist og þess hvernig deild eigin viðskipta bankans hagaði viðskiptum sínum í sjálfvirkri pörun í kauphöllinni. Þegar gengið hækkaði var dregið úr kaupunum, en þegar það lækkaði jukust kaupin og urðu þeim mun meiri eftir því sem gengið féll meira. Í skýrslunni er annað graf sem sýnir stöðu deildar eigin viðskipta á veltubókinni á tímabilinu 1. janúar 2007 til 3. október 2008. Þegar grafið er skoðað má sjá að innan ársfjórðungs safnast upp staða í eigin bréfum sem svo minnkar á miðjum ársfjórðungi og minnkar svo aftur við lok hvers ársfjórðungs.

39 Samkvæmt skýrslu sérstaks saksóknara um rannsókn málsins keypti deild eigin viðskipta Glitnis banka hf. 5.300.574.609 hluti af þeim 11.185.678.939 hlutum í félaginu sem viðskipti voru gerð með í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í kauphöllinni á tímabilinu frá 1. janúar 2007 til 3. október 2008 eða sem nemur um 47,4% af heildarveltu með hlutina í þeim viðskiptum á þessu tímabili. Á sama tíma hafi deildin aðeins selt 150.810.880 hluti í félaginu, sem eru um 1,3% af heildarveltunni. Sagði í skýrslunni að kaup umfram sölu hefðu því samtals numið um 46% af heildarveltu í sjálfvirkum pörunarviðskiptum með hlutabréf í Glitni banka hf., samtals 5.149.763.729 hlutum. Þar af hafi kaup umfram sölu verið um 55% af heildarveltu með hlutabréf í félaginu í opnunaruppboðum og kaup umfram sölu um 61% af heildarveltunni í lokunaruppboðum. Nafnverð kauptilboða deildar eigin viðskipta bankans í hlutabréf í Glitni banka hf. hafi á fyrrgreindu tímabili numið 36% af heildarnafnverði kauptilboða í hlutabréfin, en nafnverð sölutilboða deildarinnar í þau hlutabréf aðeins um 1% af heildarnafnverði sölutilboða. Samtals hafi kaup deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. á hlutabréfum í félaginu, umfram sölu, á tímabilinu verið um 35% af öllu útgefnu hlutafé þess. Í töflu í skýrslunni var að finna skiptingu á framangreindum nettóviðskiptum á umræddu tímabili eftir mánuðum. Þar kom fram að þau hefðu tekið til 149.679.586 hluta eða 52% af heildarveltu í þeim viðskiptum í janúar 2007, 162.766.822 hluta eða 33% af heildarveltunni í febrúar sama ár, 46.803.818 hluta eða 25% af heildarveltunni í mars, 39.438.025 hluta eða 27% af heildarveltunni í apríl, 76.034.894 hluta eða 28% af heildarveltunni í maí, 305.480.840 hluta eða 49% af heildarveltunni í júní, 233.960.389 hluta eða 58% af heildarveltunni í júlí, 343.064.633 hluta eða 52% af heildarveltunni í ágúst, 318.138.063 hluta eða 55% af heildarveltunni í september, 278.752.044 hluta eða 68% af heildarveltunni í október, 394.355.694 hluta eða 55% af heildarveltunni í nóvember, 257.167.394 hluta eða 50% af heildarveltunni í desember, 474.775.529 hluta eða 45% af heildarveltunni í janúar 2008, 377.182.955 hluta eða 52% af heildarveltunni í febrúar sama ár, 232.356.677 hluta eða 41% af heildarveltunni í mars, 291.906.725 hluta eða 35% af heildarveltunni í apríl, 282.383.907 hluta eða 39% af heildarveltunni í maí, 142.369.829 hluta eða 43% af heildarveltunni í júní, 226.092.566 hluta eða 54% af heildarveltunni í júlí, 134.877.862 hluta eða 51% af heildarveltunni í ágúst, 373.166.572 hluta eða 48% af heildarveltunni í september og 9.008.905 hluta eða 4% af heildarveltunni í október, en þann mánuð stóðu viðskiptin sem fyrr segir aðeins þrjá fyrstu dagana. Í annarri töflu í skýrslunni var gerð grein fyrir viðskiptum og tilboðum ákærða X fyrir hönd deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. í hlutabréf í félaginu í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í kauphöllinni á tímabilinu apríl 2007 til október 2007, skipt eftir mánuðum. Ákærði sá um slík viðskipti þar sem kaup umfram sölu námu samtals 225.617.980 hlutum eða um 7% af heildarveltu viðskiptanna á þessu tímabili. Í þriðju töflunni, sem er að finna í skýrslunni, voru umrædd viðskipti flokkuð eftir hlutfalli af heildarveltu. Þar má sjá að af 426 viðskiptadögum seldi deild eigin viðskipta bankans alls níu daga á tímabilinu fleiri bréf en hún keypti. Í skýrslunni má einnig finna greiningu á daglegum viðskiptum með bréf Glitnis banka hf. Viðskiptadagar voru 331 á ákærutímabilinu og af þeim dögum átti ákærði X viðskipti með bréf í Glitni banka hf. 21 dag. 40 Í ákærunni segir að deild eigin viðskipta hafi keypt 4.782.225.631 hlut í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á ákærutímabilinu og að hlutirnir hafi síðan að verulegu leyti verið seldir af bankanum í stórum utanþingsviðskiptum, fyrir tilstilli verðbréfamiðlunar Glitnis banka hf., sem fjármögnuð voru af bankanum. Í skýrslu sérstaks saksóknara um rannsókn málsins, sem sakargiftir á hendur ákærða eru reistar á eins og áður er fram komið, eru umfangsmestu viðskiptin á ákærutímabilinu sögð vera þegar hlutabréf voru seld til STÍM ehf., BK44 ehf., Salt Investments ehf., FS7 ehf., Langflugs ehf., IceProperties ehf., Rákungs ehf., fjórtán félaga starfsmanna Glitnis banka hf., Salt Financials ehf. og S. Á. Bollasonar ehf. en samtals hafi verið um að ræða 3.604.201.472 hluti sem þar skiptu um hendur.

41 Framburði ákærðu og vitna fyrir héraðsdómi eru gerð viðhlítandi skil í hinum áfrýjaða dómi. Meðákærði í héraði, Z, gaf viðbótarskýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti og staðfesti fyrri framburð sinn um að ákærði J-kk-nf hefði ekki gefið honum fyrirmæli um viðskipti deildar eigin viðskipta.

Niðurstaða

42 Í máli þessu er ákærðu, J-kk-þgf og X, gefið að sök að hafa í störfum sínum fyrir Glitni banka hf., ásamt meðákærðu í héraði, Y, Z og Þ, „í sameiningu stundað markaðsmisnotkun, með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum, á tímabilinu frá og með 1. júní 2007 til og með 26. september 2008, samtals 331 viðskiptadag, með því að setja fram tilboð og eiga viðskipti í viðskiptakerfi NASDAQ OMX Iceland hf. […] sem tryggðu óeðlilegt verð, bjuggu til verð á hlutabréfunum og gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna.“

43 Þess er áður getið að í ákæru er því haldið fram að markaðsmisnotkunin hafi verið framkvæmd af ákærða X og meðákærðu í héraði, Z og Þ, að undirlagi ákærða J-kk-ef og meðákærða í héraði, Y. Í ákærunni er rakin viðskiptahegðun þriggja hinna fyrstnefndu á hverjum degi á ákærutímabilinu en að því búnu er háttseminni, sem ákært er fyrir, lýst svo: „Kaup eigin viðskipta Glitnis á hlutabréfum í Glitni í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á áðurgreindu tímabili voru umfangsmikil og kerfisbundin, enda voru þau verulegur hluti af heildarveltu með hlutabréf í Glitni í sjálfvirkum pörunarviðskiptum á tímabilinu.“ Þá eru í ákærunni raktar tölulegar upplýsingar um umfang þeirra viðskipta sem um ræðir. Fram kemur að alls hefði ákærði X átt viðskipti 21 viðskiptadag, meðákærði Z 280 viðskiptadaga og meðákærði Þ 128 viðskiptadaga. Um afleiðingar háttseminnar segir svo: „Með þessum umfangsmiklu kauptilboðum og kaupum, en óverulegu magni sölutilboða og sölu í sjálfvirkum pörunarviðskiptum, komu ákærðu ýmist í veg fyrir eða hægðu á lækkun á verði hlutabréfa í Glitni og mynduðu þannig gólf í verðmyndun á hlutabréfunum. Um var að ræða ólögmætt inngrip í gangverk markaðarins sem hafði áhrif á markaðsgengi hlutabréfa í Glitni, tryggði óeðlilegt verð á hlutabréfunum á tímabilinu, bjó til verð á hlutabréfunum og gaf eða var líklegt til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna. Með háttsemi sinni röskuðu ákærðu þeim forsendum og lögmálum sem liggja að baki eðlilegri verðmyndun á skipulegum verðbréfamarkaði með því að auka seljanleika hlutabréfa bankans með ólögmætum hætti.“

44 Sem fyrr segir krefst ákærði J-kk-nf endurskoðunar á nánar tilteknum úrskurðum héraðsdóms sem kveðnir voru upp sem heimild skorti til að kæra undir rekstri málsins í héraði. Byggir ákærði þá kröfu sína á þeirri röksemd að brotinn hafi verið á honum réttur, sem honum sé tryggður með 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, til að fá aðgang að gögnum sem hann telji sig þurfa til að undirbúa og setja fram varnir sínar. Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti kom fram að ákærði teldi að skortur á því að hann hefði fengið þann aðgang að gögnum sem hann teldi að sér bæri, ætti að leiða til sýknu. Að því frágengnu bæri að fresta aðalmeðferð málsins og leggja fyrir ákæruvaldið að afla umbeðinna gagna en að öðrum kosti að ómerkja hinn áfrýjaða dóm.

45 Þeir úrskurðir sem ákærði krefst endurskoðunar á voru kveðnir upp 18. október 2016, 23. mars 2017 og 11. maí 2017. Úrskurður héraðsdóms 18. október 2016 varðaði kröfu ákærða J-kk-ef um aðgang að öllum gögnum sem aflað var í þágu rannsóknar málsins og jafnframt að hann fengi sama aðgang til leitar í öllum þeim rafrænu gögnum sem aflað var og kærandi málsins, Fjármálaeftirlitið, fékk, en í því fælist aðgangur að svokölluðu Clearwellleitarforriti. Úrskurður héraðsdóms 23. mars 2017 laut að kröfu ákærða um aðgang að öllum gögnum sem haldlögð hefðu verið í þágu rannsóknar málsins en til vara að því að verjandi ákærða fengi aðgang að nánar tilteknum skjölum. Úrskurður héraðsdóms 11. maí 2017 varðaði kröfu ákærða um að lagt yrði fyrir ákæruvaldið að haldleggja nánar tiltekin gögn „svo unnt verði að afhenda þau þar sem það eigi við“.

46 Nefndir úrskurðir héraðsdóms voru ekki kæranlegir. Ekki gat komið til álita að taka afstöðu til sjónarmiða ákærða sem að þeim lúta fyrr en í dómi Landsréttar auk þess sem þau gætu ekki leitt til sýknu. Óréttmæt höfnun á kröfu ákærðs manns um aðgang að gögnum getur hins vegar leitt til ómerkingar dóms í málinu. Svo sem fram er komið krefst ákærði meðal annars óhefts aðgangs að öllum gögnum sem aflað var í þágu rannsóknar málsins sem eru gríðarmikil að umfangi og telja þúsundir skjala, tölvupósta og annarra rafrænna gagna, sem varða fjárhagsmálefni fjölmargra viðskiptamanna Glitnis banka hf. sem leynd verður að hvíla yfir og að auki persónulegar orðsendingar, sem starfsmenn bankans fengu eða sendu og vörðuðu einkalíf þeirra. Meginreglan um réttláta málsmeðferð nær ekki til þess að ákærði eigi rétt til slíks óhefts aðgangs að gögnum sem varða aðra en hann sjálfan. Með sama hætti verður ákæruvaldinu ekki gert að veita aðgang að rafrænum gögnum með tækjabúnaði til leitar, sem lögregla notar við rannsókn máls. Þá verður ekki annað ráðið en að ákærði hafi fengið aðgang að öllum þeim gögnum sem hann afmarkaði sérstaklega og voru hluti af rannsóknargögnum málsins. Réttur ákærða til aðgangs að gögnum verður ekki talinn standa til þess að ákæruvaldinu verði gert að afla viðbótargagna nema fyrir liggi að þau varði sakarefni málsins sérstaklega. Ákærði hefur ekki eins og mál þetta liggur fyrir gert það líklegt. Dómur héraðsdóms verður því ekki ómerktur á þeim grunni að brotið hafi verið gegn rétti ákærða J-kk-ef til aðgangs að gögnum og þar með til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.

47 Ákærði X hefur bæði í yfirheyrslum hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi hafnað því að hafa stundað formlega eða óformlega viðskiptavakt með hlutabréf í Glitni banka hf. Hafi slík viðskiptavakt verið rekin innan bankans hafi hann enga þekkingu haft á henni. Hann hafi aðeins starfað í skamman tíma í deild eigin viðskipta og enga þekkingu haft á viðskiptavakt með eigin bréf bankans. Í þeim tilvikum sem hann hafi keypt hluti í Glitni banka hf. hafi aðeins hagnaðarsjónarmið ráðið för.

48 Ákærði X starfaði í deild eigin viðskipta í 77 viðskiptadaga af þeim 331 sem ákæran nær til og átti viðskipti 21 dag með hlutabréf í Glitni banka hf. Eins og fram er komið verður ráðið af gögnum málsins að hlutdeild ákærða í tilboðum og þeim viðskiptum sem um ræðir hafi verið lítil. Þá sýna gögnin að viðskiptahegðun ákærða vék aðeins tvo daga frá almennri hegðun fjárfesta á markaði viðkomandi dag, 26. júní 2007 og 20. ágúst 2007. Svo sem fram er komið liggja fyrir gögn í málinu um að 20. ágúst 2007 hafi ákærði ráðlagt föður sínum að kaupa ekki fjármálagerninga sem gerðu ráð fyrir frekari lækkun á markaði. Þess í stað mætti vænta hækkunar. Sömu skoðun lýsti ákærði yfir þennan sama dag við samstarfsmann sinn. Er hér um samtímagögn að ræða sem styðja berlega við fullyrðingar ákærða um að aðeins hagnaðarsjónarmið hafi búið að baki viðskiptum hans með eigin bréf bankans. Þá er til þess að líta að staða Glitnis banka hf. og íslenska bankakerfisins á umræddum tíma var umtalsvert önnur en síðar varð, en tímabilið sem ákært var fyrir í sambærilegum málum vegna Landsbanka Íslands hf. og Kaupþings banka hf. hófst 1. nóvember 2007, þegar ákærði hafði fyrir nokkru horfið til annarra starfa.

49 Með hliðsjón af framangreindu þykir óvarlegt að slá því föstu að ákærði hafi hagað viðskiptum sínum með þeim hætti að það hafi verið til þess fallið að gefa framboð eða eftirspurn hlutabréfa í Glitni banka hf. ranglega eða misvísandi til kynna, tryggja óeðlilegt verð eða búa til verð á bréfunum, svo að varði ákærða refsingu samkvæmt a og blið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Verður ákærði X því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.

50 Ákærði J-kk-nf heldur því fram að brot hans séu fyrnd með vísan til 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Tilvitnað ákvæði kveður á um að ef rannsókn máls stöðvast um óákveðinn tíma rjúfi rannsóknin ekki fyrningarfrest. Ákærði er ákærður fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 og er ákærutímabilið sagt vera 1. júní 2007 til 26. september 2008. Samkvæmt þessu verður fyrningarfrestur brotanna miðaður við 26. september 2008. Ákærði var fyrst yfirheyrður af lögreglu 30. nóvember 2011 vegna ætlaðra brota. Var fyrningarfrestur þá rofinn, sbr. 4. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007 varða ætluð brot ákærða sektum eða fangelsi allt að sex árum. Er fyrningarfrestur þeirra samkvæmt því 10 ár, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga. Áður en sá tími rann út hafði ákærði verið ákærður 4. mars 2016 og dæmdur með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2018. Eru brot ákærða þar af leiðandi ófyrnd.

51 Ákærði J-kk-nf gagnrýnir framsetningu sakargifta á hendur sér meðal annars á þeim grundvelli að ákæruvaldið líti í málatilbúnaði sínum einvörðungu til sjálfvirkra pörunarviðskipta deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. með hluti í félaginu, án þess að taka jafnframt tillit til þeirra viðskipta sem fram fóru með öðrum hætti. Sú forsenda héraðsdóms að tilkynnt viðskipti, sem einnig nefnast utanþingsviðskipti, hafi verið „utan kauphallar eða skipulegs verðbréfamarkaðar“ sé beinlínis röng. Slík tilkynnt viðskipti hafi einmitt verið framkvæmd á skipulegum verðbréfamarkaði og afgreidd, tilkynnt og birt í kauphöll jafnóðum og þau áttu sér stað. Þá bendir ákærði á að fjöldi vitna hafi staðfest það við aðalmeðferð málsins í héraði að tilkynnt viðskipti hafi skipt miklu fyrir framvindu á markaði og að markaðsaðilar hafi horft til þeirra.

52 Af gögnum máls þessa verður ráðið að viðskipti með hlutabréf í Glitni banka hf. í sjálfvirkri pörun í kauphöll hafi haft meiri áhrif á skráð gengi þeirra í lok dags en önnur hlutabréfaviðskipti. Eigi að síður er fallist á það með ákærða að síðargreindu viðskiptin hafi einnig haft áhrif á markaðsverð bréfanna, að minnsta kosti til lengri tíma litið. Hins vegar er, eins og greinir í dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014, einnig til þess að líta að sjálfvirk pörunarviðskipti í kauphöll eru annars eðlis en viðskipti sem gerð eru annars staðar, jafnvel þótt þau viðskipti séu tilkynnt þangað um leið eða skömmu eftir að þau eru gerð. Er það að rekja til þess að í fyrrnefnda tilvikinu geta margir komið að viðskiptunum í einu, án þess að vita hver af öðrum, og þau komast á við það að kaup og sölutilboð, sem skráð hafa verið í tilboðsskrá, eru pöruð sjálfkrafa ef þau samsvara tilboði sem áður hefur verið skráð þar. Með þessu móti er leitast við að tryggja að viðskiptin séu gerð milli ótengdra aðila þannig að verð á hlutabréfum ráðist af raunverulegu framboði og eftirspurn á markaði. Engin slík umgjörð er utan um önnur kaup og sölu hlutabréfa. Slík viðskipti geta að vísu verið milli ótengdra aðila og endurspeglað raunverulegt framboð og eftirspurn bréfanna en aftur á móti er engin trygging fyrir því að svo sé í reynd. Af þessum sökum er réttlætanlegt að gera greinarmun á þessum tvenns konar viðskiptum þegar skorið er úr um hvort markaðsmisnotkun hafi átt sér stað.

53 Svo sem áður er rakið keypti deild eigin viðskipta Glitnis banka hf. 5.300.574.609 hluti af þeim 11.185.678.939 hlutum í félaginu sem viðskipti voru gerð með í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í kauphöllinni á tímabilinu frá 1. janúar 2007 til 3. október 2008, sem eru um 47,4% af heildarveltu með hlutina í þeim viðskiptum á þessu tímabili. Á sama tíma seldi deildin aðeins 150.810.880 hluti í félaginu eða sem nemur um 1,3% af heildarveltunni. Kaup umfram sölu námu því samtals um 46% af heildarveltu í sjálfvirkum pörunarviðskiptum með hlutabréf í Glitni banka hf. á þessu tímabili, samtals 5.149.763.729 hlutum. Þar af námu kaup umfram sölu um 55% af heildarveltu með hlutabréf í félaginu í opnunaruppboðum og kaup umfram sölu um 61% af heildarveltunni í lokunaruppboðum. Samtals svöruðu kaup deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. á hlutabréfum í félaginu, umfram sölu, á tímabilinu til um 35% af öllu útgefnu hlutafé þess. Áður eru rakin kaup deildar eigin viðskipta í einstökum mánuðum á ákærutímabilinu.

54 Þegar tekin er afstaða til sakargiftanna á hendur ákærða skiptir ekki aðeins máli hvert var umfang viðskipta deildar eigin viðskipta hjá Glitni banka hf. með eigin hluti félagsins í hinum sjálfvirku pörunarviðskiptum heldur einnig sú staðreynd að þar var um að ræða kaup að langmestu leyti eða sem nemur 4.782.225.631 hlut. Hlutirnir voru síðan seldir af bankanum í stórum utanþingsviðskiptum, fyrir tilstilli verðbréfamiðlunar Glitnis banka hf., sem fjármögnuð voru af bankanum. Þannig skiptu um hendur samtals 3.604.201.472 hlutir í tíu umfangsmestu utanþingsviðskiptunum. Þessi viðskipti virðast í meirihluta tilvika hafa átt sér stað um miðjan ársfjórðung eða í lok ársfjórðungs hverju sinni og höfðu þau áhrif að uppsöfnuð eignastaða Glitnis banka hf. í eigin hlutabréfum minnkaði að stórum mun. Stjórnendur Glitnis banka hf. báru ábyrgð á þessari tilhögun viðskipta bankans með eigin hluti. Með þessu móti var bankanum kleift að losna við stærstan hluta þess mikla fjölda hluta sem hann eignaðist fyrir tilstilli kaupa deildar eigin viðskipta án þess að verð þeirra réðist af raunverulegu framboði og eftirspurn bréfanna svo sem tryggt er að gerist í sjálfvirkum pörunarviðskiptum. Með skírskotun til þessa er, eins og í dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014, rétt að horfa fram hjá öðrum viðskiptum en hinum sjálfvirku pörunarviðskiptum, þegar leyst er úr því hvort viðskipti deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. með eigin bréf á ákærutímabilinu hafi falið í sér markaðsmisnotkun samkvæmt a og bliðum 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007.

55 Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 108/2007 getur fjármálafyrirtæki, sem hefur heimild til verðbréfaviðskipta, skuldbundið sig með samningi við útgefanda fjármálagerninga til að vera viðskiptavaki, það er að kaupa og selja fyrir eigin reikning eða reikning útgefanda, tiltekna fjármálagerninga í því skyni að markaðsverð skapist á þeim. Í 2. mgr. segir að viðskiptavaki skuli tilkynna um samninginn til skipulegs verðbréfamarkaðar þar sem viðkomandi fjármálagerningar hafi verið teknir til viðskipta. Tilkynningin skuli innihalda upplýsingar um lágmarksfjárhæð kaup og sölutilboða, hámarksfjárhæð heildarviðskipta dag hvern, hámarksmun á kaup og sölutilboðum og hvernig fjármálafyrirtækið hyggist að öðru leyti fullnægja skyldum sínum samkvæmt samningnum. Í 3. mgr. er kveðið á um hvernig viðskiptavaki skuli standa að kaup og sölutilboðum dag hvern og í 4. mgr. segir að geri fjármálafyrirtæki viðskiptavakasamning um viðskipti fyrir reikning útgefanda skuli tryggt að útgefanda sé ekki unnt að hafa áhrif á ákvarðanir um viðskipti á grundvelli samningsins. 56 Í dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 kemur fram sú lögskýring að eftir breytingar, sem gerðar voru með lögum nr. 31/2005 á lögum nr. 33/2003, forvera gildandi laga nr. 108/2007, þegar tilskipun Evrópusambandsins nr. 2003/6/EB um innherjaviðskipti og markaðsmisnotkun (markaðssvik) var innleidd hér á landi „verða ákvæði XII. kafla laga nr. 108/2007 um verðmyndun á skipulegum verðbréfamarkaði skýrð á þann hátt með gagnályktun frá 1. tölulið 3. mgr. 115. gr. og 116. gr. þeirra að fjármálafyrirtækjum, sem hafa heimild til verðbréfaviðskipta, sé óheimilt að stunda viðskipti með eigin hluti á slíkum markaði í því skyni að greiða fyrir að markaðsverð skapist á þeim, sbr. niðurlag 1. mgr. 116. gr., nema um sé að ræða viðskipti í endurkaupaáætlun eða við verðjöfnun fjármálagerninga, sbr. 1. tölulið 3. mgr. 115. gr.“. Þá segir í dóminum að rétt sé að skýra 1. tölulið 1. mgr. 117. gr. laganna svo „að það að eiga viðskipti eða gera tilboð, sem gefa eða eru líkleg til að gefa framboð, eftirspurn eða verð fjármálagerninga ranglega eða misvísandi til kynna, teljist ekki markaðsmisnotkun ef sá, sem í hlut á, getur sýnt fram á að ástæður að baki viðskiptunum eða fyrirmælum um þau séu lögmætar og að viðskiptin eða fyrirmælin hafi verið í samræmi við viðurkennda markaðsframkvæmd á skipulegum verðbréfamarkaði“.

57 Svo sem fram er komið lýsti Glitnir banki hf. sig formlegan viðskiptavaka með bréf í sjálfum sér í júlí 1998 auk þess sem bankinn greindi frá því 24. apríl 2007 í bréfi til Fjármálaeftirlitsins að hann stundaði virka viðskiptavakt með hluti í sjálfum sér og að vart liði sá dagur að bankinn ætti ekki viðskipti með slík bréf. Ekki liggur fyrir að Fjármálaeftirlitið hafi brugðist við þeirri tilkynningu með neinum hætti. Þá bar fjöldi vitna fyrir héraðsdómi að bankinn hefði verið viðskiptavaki með eigin bréf og að það hefði verið útbreidd þekking meðal fjárfesta á markaði. Ákærði J-kk-nf byggir á því að af þeim sökum hafi hann talið að viðskiptavakt Glitnis banka hf. á eigin hlutum hafi verið lögmæt auk þess sem Fjármálaeftirlitið hafi falið Kauphöll Íslands að annast staðfestingu á útboðslýsingum fjármálagerninga svo sem heimilt var samkvæmt þágildandi 2. mgr. 52. gr. laga nr. 108/2007. Kauphöllin hafi á þeim grundvelli staðfest fjölda útboðslýsinga þar sem lýst er viðskiptavakt útgefanda á eigin fjármálagerningum, þar á meðal Glitnis banka hf. Ákærði hafi því mátt, með hliðsjón af staðfestri markaðsframkvæmd, treysta því að slíkar vaktir á eigin fjármálagerningum teldust sem slíkar lögmætar og forsvaranlegar. Hann hafi því verið í villu um að viðskiptavakt bankans væri óheimil.

58 Hvað sem líður hugsanlega réttmætri villu ákærða um að Glitni banka hf. hafi verið heimilt að vera viðskiptavaki með eigin hlutabréf er til þess að líta að gögn málsins sýna svo að ekki verður um villst að viðskipti deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. með hlutabréf í bankanum gengu miklu lengra og voru mun umfangsmeiri en tíðkast hjá viðskiptavaka í eðlilegu viðskiptaumhverfi. Nægir þar að líta til upplýsinga sem liggja fyrir í málinu um viðskipti deildarinnar á tímabilinu 1. janúar 2007 til 3. október 2008 með hlutabréf í Kaupþingi banka hf. en Glitnir banki hf. var viðskiptavaki með hlutabréf í þeim banka. Á framangreindu tímabili voru nettó kaup deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. 46% af heildarveltu bréfanna í kauphöll í sjálfvirkri pörun. Á sama tíma voru nettó kaup deildarinnar með hlutabréf í Kaupþingi banka hf. 3% af heildarveltu þeirra bréfa. Nettó sala Kaupþings banka hf., sem var viðskiptavaki með hlutabréf í Glitni banka hf., á framangreindu tímabili var 9% af heildarveltu. Nettó sala Landsbanka Íslands hf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. á þessu tímabili var 1% af heildarveltunni og nettó sala deildar eigin viðskipta í Glitni banka hf. á bréfum í Landsbanka Íslands hf. nam 2% af heildarveltunni. Þá er vert að horfa til þess að í útboðslýsingum Glitnis banka hf. á eigin fjármálagerningum, sem liggja fyrir í málinu og ákærði hefur vísað til um það sem hann telur réttmæta villu sína um heimildarleysi Glitnis banka hf. til að vera viðskiptavaki með eigin hlutabréf, er að finna skýr ákvæði um heimildir og skyldur bankans til að leggja fram kaup og sölutilboð fyrir opnun markaða í samræmi við 2. mgr. 116. gr. laga nr. 108/2007. Engar samsvarandi takmarkanir voru á heimild deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. með viðskipti með eigin hlutabréf í bankanum önnur en þau 5% af útgefnu hlutafé bankans sem áður er getið um. Er raunar óumdeilt að formskilyrðum síðastgreindrar málsgreinar laganna var ekki fullnægt þótt Glitnir banki hf. lýsti því yfir að hann stundaði viðskiptavakt með hluti í sjálfum sér, sem bankanum var auk þess óheimilt samkvæmt framansögðu, nema um væri að ræða viðskipti í endurkaupaáætlun eða verðjöfnun fjármálagerninga.

59 Samkvæmt framansögðu og með vísan til skjala málsins er sannað að deild eigin viðskipta í Glitni banka hf. lagði fram í Kauphöll Íslands fyrir hönd Glitnis banka hf. mikinn fjölda kauptilboða í hluti í félaginu og kom jafnframt á fjölmörgum viðskiptum með þá hluti flesta viðskiptadagana sem ákæran tekur til. Enginn vafi leikur á því að sá mikli fjöldi tilboða, sem deildin gerði og þau umfangsmiklu viðskipti sem hún átti þátt í að koma á, gáfu eða voru að minnsta kosti líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í Glitni banka hf. ranglega eða misvísandi til kynna, auk þess sem þau verða ekki talin hafa verið í samræmi við viðurkennda markaðsframkvæmd á skipulegum verðbréfamarkaði. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að í þeirri háttsemi hafi falist brot gegn alið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007.

60 Ákærði J-kk-nf gegndi á ákærutímabilinu starfi forstöðumanns markaðsviðskipta á Íslandi hjá Glitni banka hf. og síðar starfi framkvæmdastjóra markaðsviðskipta á Íslandi svo sem áður er komið fram. Deild eigin viðskipta heyrði undir hann ásamt fimm öðrum deildum, þar á meðal verðbréfamiðlun bankans. Ákærði hefur hafnað því að honum hafi verið kunnugt um fyrirkomulag viðskipta með hlutabréf í Glitni banka hf. hjá deild eigin viðskipta. Hann hafi ekki borið ábyrgð á afkomu veltubókarinnar. Á hana hafi öll viðskipti bankans með eigin bréf verið færð, ekki aðeins viðskipti deildar eigin viðskipta heldur einnig viðskipti sem forstjóri og stjórn bankans tóku ákvarðanir um. Skýrslur sem honum bárust þar sem staða bókarinnar kom fram hafi ekki gefið honum tilefni til að ætla að eitthvað óeðlilegt væri á seyði. Hann hafi engar forsendur haft til að ætla annað en að viðskiptaleg sjónarmið hafi ráðið för að baki viðskiptum veltubókarinnar. Fyrirkomulag viðskipta deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. hafi verið löngu mótað og í föstum skorðum er hann tók við stöðu yfirmanns á markaðssviði bankans. Hann hafi ekki verið í neinni stöðu til að breyta þeim eða að hafa að öðru leyti áhrif á það eins og vitni hafi borið um fyrir héraðsdómi. Hann hafi ekki gefið starfsmönnum deildar eigin viðskipta fyrirmæli um viðskipti með eigin bréf bankans, hvorki almenn né sérstök. Þótt hann hafi verið í daglegum samskiptum við starfsmenn deildarinnar þá hafi þau samskipti verið um almennar horfur á markaði og einnig helgast af aðstæðum á vinnustaðnum en hans vinnuaðstaða hafi verið nálægt vinnuaðstöðu starfsmanna deildar eigin viðskipta. Starfsmenn deildar eigin viðskipta, ákærði X og meðákærðu í héraði, Z og Þ, báru allir að ákærði J-kk-nf hefði aldrei gefið þeim fyrirmæli um viðskipti með eigin bréf bankans. Z staðfesti þann framburð sinn við aðalmeðferð málsins í Landsrétti.

61 Ákærði J-kk-nf sat í markaðsáhættunefnd og síðar í efnahagsnefnd Glitnis banka hf. Frá maí 2008 átti hann jafnframt sæti í framkvæmdastjórn bankans. Hann fékk reglulega send yfirlit og skýrslur frá áhættustýringu bankans þar sem staðan á veltubók bankans kom fram. Þótt ákærði hafi ekki borið rekstrarlega ábyrgð á afkomu bókarinnar verður ekki fallist á að hann hafi ekki haft neitt tilefni til að fylgjast með henni. Öll viðskipti deildar eigin viðskipta, sem heyrði undir ákærða, með eigin bréf bankans fóru inn á þá bók. Af framangreindum skýrslum og yfirlitum og samskiptum, sem liggja fyrir í málinu, er ljóst að ákærði var upplýstur um að eignarhlutur bankans í eigin hlutabréfum fór reglulega yfir lögbundin 10% mörk 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 55. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og að staða veltubókarinnar hafði þar mikil áhrif. Ákærði þekkti til þess að bankinn þurfti með reglulegu millibili að finna kaupendur að bréfum í bankanum í stórum utanþingsviðskiptum vegna þess að eign bankans í eigin bréfum var komin yfir lögbundið hámark, og kom hann raunar sjálfur að slíkum viðskiptum í einhverjum tilvika. Þessi mikla uppsöfnun á eigin bréfum var að talsverðum hluta til komin vegna viðskipta deildar eigin viðskipta með þau bréf. Þegar litið er til stöðu ákærða innan bankans og framangreindra upplýsinga, sem ákærði fékk um stöðu bankans í eigin hlutabréfum, verður talið að ákærði hafi vitað eða hlotið að vita af hinum umfangsmiklu kaupum deildar eigin viðskipta Glitnis banka hf. á hlutabréfum í bankanum og jafnframt að honum hafi ekki getað dulist að þau gátu ekki byggst á viðskiptalegum sjónarmiðum. Skiptir þá engu hvort ákærði kunni að hafa verið í afsakanlegri villu um heimild Glitnis banka hf. til að reka viðskiptavakt með eigin bréf í bankanum. Samkvæmt öllu framangreindu verður að telja sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu hans fyrir brot gegn alið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007.

62 Með dómi Hæstaréttar 3. desember 2015 í máli nr. 478/2014 var ákærði J-kk-nf dæmdur í fangelsi í þrjú ár. Þá var hann með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2017 í máli nr. S192/2014 dæmdur í tveggja ára fangelsi. Refsing hans nú verður hegningarauki samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eins og brotin hefðu verið dæmd í einu lagi, sbr. 77. gr. sömu laga. Verður ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í tólf mánuði.

63 Mál þetta hefur dregist úr hömlu. Rúm 11 ár eru síðan íslenska ríkið tók yfir 75% hlut í Glitni banka hf. 29. september 2008 en þeirri háttsemi sem ákært er fyrir lauk 26. sama mánaðar. Tæplega níu ár eru síðan Fjármálaeftirlitið kærði brot ákærða til sérstaks saksóknara. Þá hefur ákæruvaldið ekki getað gefið skýringu á því af hverju tæp fimm ár liðu frá því að kæran barst til sérstaks saksóknara þar til ákæra í málinu var gefin út. Innan við hálft ár leið frá kæru Fjármálaeftirlitsins í sambærilegu máli vegna Landsbanka Íslands hf. og kæru Fjármáleftirlitsins í þessu máli. Þrátt fyrir það liðu þrjú ár frá því að ákæra var gefin út í fyrrgreinda málinu þar til ákæra var gefin út í þessu máli. Kom raunar ekki til útgáfu ákæru í þessu máli fyrr en máli vegna Landsbanka Íslands hf. hafði lokið með dómi Hæstaréttar. Með hliðsjón af hinum miklu og óútskýrðu töfum er óhjákvæmilegt að binda refsinguna skilorði svo sem í dómsorði greinir.

64 Um sakarkostnað í héraði og málsvarnarlaun og þóknun skipaðra verjenda ákærðu þar fyrir dómi sem og um sakarkostnað fyrir Landsrétti, þar á meðal um málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu sem ákveðin eru að teknu tilliti til virðisaukaskatts, fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Ákærði, J-kk-nf B-kk-nf, sæti fangelsi í 12 mánuði. Fresta skal fullnustu refsingar ákærða og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákvæði héraðsdóms um fjárhæð málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða J-kk-ef skal vera óraskað.

Ákvæði héraðsdóms um fjárhæð málsvarnarlauna og þóknunar skipaðra verjenda ákærða X skal vera óraskað að öðru leyti en því að málsvarnarlaunin og þóknunin greiðast úr ríkissjóði.

Ákærði J-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, R-kk-ef P-kk-ef lögmanns, 4.216.000 krónur.

Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X, G-kk-ef E-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 2.529.600 krónur, fyrir Landsrétti greiðast úr ríkissjóði.

Ákærði J-kk-nf greiði helming annars sakarkostnaðar fyrir Landsrétti sem nemur samtals 1.022.136 krónum. Sakarkostnaður greiðist að öðru leyti úr ríkissjóði.