703/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að H og D yrði gert skylt að afhenda tiltekin skjöl fyrir dómi í máli A gegn B og C sem vörðuðu heilsufar E sem var látin, þar á meðal sjúkraskrá hennar. Í málinu var deilt um gildi erfðaskrár E og tiltekinna ráðstafana sem E hafði gert á árunum 2018 og 2019. Í úrskurði Landsréttar kom meðal annars fram að A væri dóttir E og teldist því réttur aðili kröfu um afhendingu sjúkraskrár á grundvelli 15. gr. laga nr. 55/2009 um sjúkraskrár. Ekki lægju fyrir upplýsingar um vilja E til aðgangs að sjúkraskrá hennar. Sjúkraskrár hefðu að geyma yfirgripsmiklar upplýsingar um líf sjúklinga og væri ljóst að þar kynnu að vera ýmsar upplýsingar sem ekki hefðu þýðingu fyrir ógildingarkröfu A. Auk þess næði krafan um afhendingu sjúkraskrár að hluta til tímabils sem ekki hefði verið rökstutt sérstaklega að gæti haft þýðingu fyrir ógildingarkröfu A svo að tryggt væri að vinnsla upplýsinganna væri ekki umfram það sem nauðsynlegt væri miðað við tilgang hennar. Loks hefði A nú þegar fengið afhenta sjúkraskrá E frá Landspítalanum fyrir tilgreint tímabil en þar væri að finna ítarlegar upplýsingar um heilsufar og læknismeðferð E á því tímabili. Í málatilbúnaði A væri engin tilraun gerð til að útskýra af hverju þær upplýsingar væru ekki fullnægjandi svo að hún gæti mótað og haft uppi kröfu sína. Loks hefði D afhent héraðsdómara í trúnaði læknabréf og sjúkraskýrslu vegna E. Að öllu framangreindu gættu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna aðgangi A að sjúkraskrám í vörslu H og D og varakröfu A um að H yrði gert að leggja gögnin fyrir héraðsdómara í trúnaði. Varakröfu A um að D yrði gert að leggja gögnin fyrir héraðsdómara í trúnaði var vísað frá Landsrétti.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 8. desember 2020. Greinargerðir varnaraðilanna B og C bárust réttinum 6. janúar 2021. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2020 í málinu nr. Q[…]/2020 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðilunum Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og D yrði með úrskurði gert skylt að afhenda tiltekin skjöl fyrir dómi í málinu. Kæruheimild er í dlið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og framangreind krafa hennar tekin til greina. Til vara krefst sóknaraðili þess að fyrrgreindum varnaraðilum verði gert skylt að leggja gögnin fyrir dómara í málinu í trúnaði og gegn þagnarskyldu. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar úr hendi allra varnaraðila óskipt.

3 Varnaraðilinn B krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

4 Varnaraðilinn C krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar auk álags á málskostnað.

5 Varnaraðilarnir Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og D hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

6 Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var dánarbú E tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 17. desember 2019 og skiptastjóri skipaður. E lést […] 2019 en hún sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, G. Sóknaraðili og varnaraðilarnir B og C eru systkini og erfingjar E og G. Við skipti á dánarbúinu reis upp ágreiningur milli sóknaraðila annars vegar og varnaraðila hins vegar. Skiptastjóri beindi ágreiningnum til úrlausnar héraðsdóms með bréfi 30. apríl 2020. Sóknaraðili telur að E hafi viðhaft ýmsar ráðstafanir á árunum 2018 og 2019 sem hafi rýrt verulega arfshlut sóknaraðila, eins og nánar er lýst í hinum kærða úrskurði. Þá hafi varnaraðilinn C tekið tiltekna fjárhæð af bankareikningi E ófrjálsri hendi. Lúta dómkröfur sóknaraðila, sem eru í fjórum liðum, að því að ógilda erfðaskrá E og tilgreindar ráðstafanir hennar á fasteign og hlutabréfum og að varnaraðila C verði gert að endurgreiða dánarbúinu fjármuni.

7 Í þessum þætti málsins krefst sóknaraðili þess að varnaraðilanum Heilbrigðisstofnun Suðurnesja verði gert að afhenda sér sjúkraskrá E vegna tímabilsins 6. nóvember 2015 til […] 2019, andlátsdags hennar. Einnig að afhent verði skrá um þau lyf sem E voru gefin á heilbrigðisstofnuninni frá […] til […] 2019 þar sem tímasetning hverrar lyfjagjafar, upplýsingar um lyf og magn er tilgreint. Þá er þess krafist að varnaraðilanum D geðlækni verði gert að afhenda „læknisvottorð um þá meðferð sem hann veitti E“ þar sem meðal annars komi fram upplýsingar um það tímabil sem læknirinn hafði hana til meðferðar, fjölda meðferðartíma, einkenni og umkvörtunarefni hennar, læknisfræðilegar greiningar á heilsufarsvanda hennar og upplýsingar um uppáskrifuð lyf henni til handa. Einnig er krafist afhendingar á sjúkraskrá E sem læknirinn hafi haldið. Til vara krefst sóknaraðili þess að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og D verði gert að leggja framangreind gögn fyrir dómara í málinu í trúnaði og gegn þagnarskyldu.

8 Samkvæmt 5. tölulið 3. gr. laga nr. 55/2009 um sjúkraskrár er sjúkraskrá safn upplýsinga um sjúkling sem unnar eru í tengslum við meðferð eða fengnar annars staðar frá vegna meðferðar hans á heilbrigðisstofnun eða starfsstofu heilbrigðisstarfsmanns. Samkvæmt 1. til 10. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna skulu þar í öllum tilvikum færðar að lágmarki upplýsingar um nafn sjúklings, heimilisfang, kennitölu, starfsheiti, hjúskaparstöðu, nánasta aðstandanda, komu eða innlagningardag og útskriftardag, ástæðu komu og innlagnar, þau atriði heilsufars og sjúkrasögu sem skipta máli fyrir meðferðina, aðvaranir um ofnæmi, upplýsingar um skoðun, meðferðar og aðgerðarlýsingu, lyfjameðferð og umsagnir sérfræðinga, niðurstöður rannsókna, greiningu og afdrif um framhaldsmeðferð. Nánar er kveðið á um upplýsingar sem skal skrá í sjúkraskrár í reglugerð nr. 550/2015 um sjúkraskrár sem sett var með stoð í 24. gr. laga nr. 55/2009. Í 17. gr. hennar kemur meðal annars fram að þess skuli getið er sjúklingur dvelst gegn vilja sínum á heilbrigðisstofnun. Skal meðal annars tilgreina hvort tilefni dvalar sé alvarlegur geðsjúkdómur, hvort verulegar líkur séu taldar á að viðkomandi sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi, hvort ástand viðkomandi sé þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms eða hvort um alvarlega áfengisfíkn eða ofnautn ávana og fíkniefna sé að ræða. Jafnframt skulu þar skráðar upplýsingar um nauðungarvistun, ákvarðanir um þvingaða lyfjagjöf og fleira því tengt.

9 Samkvæmt framangreindu gera lög nr. 55/2009 ráð fyrir að allar þær upplýsingar sem sóknaraðili krefst afhendingar á séu færðar í sjúkraskrá, þar með talið upplýsingar um lyfjagjöf á því tímabili sem krafa hennar gagnvart Heilbrigðisstofnun Suðurnesja nær til. Hið sama gildir um upplýsingar sem hún krefst afhendingar á frá D. Verður að skoða kröfugerð sóknaraðila í þessu ljósi og líta svo á að hún nái eingöngu til afhendingar sjúkraskráa sem fyrrgreindir aðilar hafa í sinni vörslu, enda verður þriðja aðila ekki gert skylt á grundvelli 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 að vinna upplýsingar úr sjúkraskrá eða öðrum gögnum með útgáfu „læknisvottorðs“ eða annars konar skriflegra yfirlýsinga um þá meðferð sem viðkomandi sjúklingi hefur verið veitt, sbr. meðal annars til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 13. mars 2017 í máli nr. 43/2017. Um síðastnefnt er til þess að líta að telji sóknaraðili þriðja aðila búa yfir upplýsingum um meðferð sjúklinga umfram þær sem koma fram í sjúkraskrá á hún þess ávallt kost að leiða hann sem vitni í máli á grundvelli 2. og 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Auk þess á hún kost á að fá dómkvaddan matsmann samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 til að meta upplýsingar sem koma fram í sjúkraskrá en um aðgang matsmanns að slíkri skrá í vörslu þriðja manns gildir þá ákvæði 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. og 3. mgr. 53. gr. sömu laga.

10 Eins og rakið er hér að framan eru færðar í sjúkraskrá yfirgripsmiklar upplýsingar um heilsufar og læknismeðferð sjúklinga. Snerta slíkar upplýsingar kjarna einkalífs þeirra og teljast þær til viðkvæmra persónuupplýsinga samkvæmt blið 3. töluliðar 3. gr. laga nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, sbr. og 1. mgr. 9. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins 2016/679, um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga, sem var lögfest hér á landi við setningu laga nr. 90/2018 og birt sem fylgiskjal með þeim, sbr. 2. gr. laganna. Af lögskýringargögnum með 71. gr. stjórnarskrárinnar er ljóst að persónuupplýsingar sem varða kjarna einkalífs manna skuli njóta verndar ákvæðisins en því til samræmis hefur verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd að upplýsingar í sjúkraskrá njóti ótvírætt verndar ákvæðisins, sbr. dóm Hæstaréttar 27. nóvember 2003 í máli nr. 151/2003. Njóta slíkar upplýsingar jafnframt verndar 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um sama efni, sbr. lög nr. 62/1994 og til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 25. febrúar 1997 nr. 22009/93 í máli Z. gegn Finnlandi.

11 Samkvæmt framangreindu njóta upplýsingar í sjúkraskrá mjög ríkrar verndar og er vinnsla þeirra óheimil nema fyrir liggi skýr og ótvíræð heimild í lögum, sbr. einnig 12. gr. laga nr. 55/2009. Afhending slíkra upplýsinga telst til vinnslu persónuupplýsinga samkvæmt 4. tölulið 3. gr. laga nr. 90/2018 en samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laganna gilda þau um látna einstaklinga í fimm ár frá andláti þeirra eða lengur þegar um ræðir persónuupplýsingar sem sanngjarnt og eðlilegt má telja að leynt fari. Af því leiðir að ákvæði laganna gilda um heimild sóknaraðila til aðgangs að sjúkraskrá E að því marki sem ekki er að finna sérákvæði um hann í öðrum lögum sem talið verður að hafi verið sett innan ramma fyrrgreindrar reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins 2016/679, sbr. 1 mgr. 5. gr. laga nr. 90/2018. Af 1. mgr. 5. gr. laga nr. 90/2018 leiðir að lögin gilda um meðferð persónuupplýsinga að svo miklu leyti sem ekki er að finna ákvæði um meðferð slíkra upplýsinga í lögum nr. 55/2009, sbr. og 3. mgr. 1. gr. síðastnefndra laga.

12 Að heimild til vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga er vikið í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2018 og 2. mgr. 9. gr. reglugerðar 2016/679 sem gengur framar ákvæðum laganna, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 90/2018. Samkvæmt síðastnefndum ákvæðum er vinnsla slíkra upplýsinga óheimil nema einhver þeirra undanþágna sem þar eru taldar upp eigi við. Sérákvæði um aðgang að sjúkraskrám látinna einstaklinga er að finna í 15. gr. laga nr. 55/2009, eins og ákvæðinu var breytt með 3. gr. laga nr. 6/2014, en samkvæmt ákvæðinu er umsjónaraðila sjúkraskrár heimilt að veita nánum aðstandanda látins einstaklings, svo sem maka, foreldri eða afkomanda, aðgang að sjúkraskrá hins látna og láta í té afrit hennar sé þess óskað. 13 Sem fyrr greinir þurfa sérákvæði í lögum um vinnslu persónuupplýsinga að vera sett „innan ramma reglugerðarinnar“ svo að þau gangi framar ákvæðum laga nr. 90/2018, sbr. 1. mgr. 5. gr. Í síðastnefndum áskilnaði felst að sérákvæði í lögum um vinnslu persónuupplýsinga mega ekki ganga gegn ákvæðum reglugerðar 2016/679 um vinnslu slíkra upplýsinga. Aðildarríkjunum er hins vegar heimilt samkvæmt reglugerðinni að setja strangari skilyrði um sumar tegundir viðkvæmra persónuupplýsinga, þar með talið um aðgang að heilsufarsupplýsingum, sbr. 4. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar. Af framangreindu leiðir að skýra þarf heimild til vinnslu upplýsinga úr sjúkraskrá látinna einstaklinga sem kveðið er á um í 15. gr. laga nr. 55/2009 til samræmis við þær undanþágur sem eru tilgreindar í 2. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2018. Svo að talið verði að vinnsla upplýsinga úr sjúkraskrá á grundvelli 15. gr. laga nr. 55/2009 sé heimil verður hún samkvæmt því að falla innan ramma einhverra þeirra undanþágna sem þar eru tilgreindar. Um heimild til vinnslu upplýsinganna verður jafnframt að horfa til þeirra meginreglna sem gilda um vinnslu slíkra upplýsinga samkvæmt 8. gr. laga nr. 90/2018 og 5. gr. reglugerðar 2016/679, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 55/2009.

14 Sóknaraðili er dóttir E og telst því réttur aðili kröfu um afhendingu sjúkraskrár á grundvelli 15. gr. laga nr. 55/2009. Í ákvæðinu segir að „[m]æli ríkar ástæður með því“ sé umsjónaraðila sjúkraskrár heimilt að veita fyrrgreindum aðilum í té afrit hennar. Við mat á því hvort veita skuli aðgang „skal höfð hliðsjón af hagsmunum aðstandanda sem óskar eftir slíkum aðgangi og vilja hins látna, liggi fyrir upplýsingar um hann“. Sem fyrr greinir lúta dómkröfur sóknaraðila við skipti á dánarbúi E að því að ógilda erfðaskrá hennar frá 1. nóvember 2019 og nánar tilgreindar ráðstafanir á fasteign og hlutabréfum á árunum 2018 og 2019, sem og endurgreiðslu tiltekinna fjármuna. Er á því byggt af hálfu sóknaraðila að E hafi ekki verið hæf til að gera fyrrgreinda löggerninga vegna alvarlegs geð og fíknivanda. Byggir hún á því að hún hafi ríka hagsmuni af því að fá sjúkraskrárnar afhentar þar sem löggerningarnir hafi rýrt verulega arfshlut hennar úr dánarbúinu. Telur sóknaraðili sig þurfa upplýsingar úr sjúkraskrám E, sem séu í vörslu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja og D, til að renna stoðum undir kröfugerð sína um ógildingu fyrrgreindra löggerninga.

15 Ekki liggja fyrir upplýsingar um vilja E til aðgangs að sjúkraskrá hennar. Við mat á því hvort telja megi að ríkar ástæður mæli með því að sóknaraðili fái aðgang að umræddum sjúkraskrám samkvæmt 15. gr. laga nr. 55/2009 er til þess að líta að samkvæmt flið 2. mgr. 9. gr. reglugerðar 2016/679 er vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga heimil ef hún „er nauðsynleg til að unnt sé að stofna, hafa uppi eða verja réttarkröfur“, sbr. og 6. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2018 sem er sama efnis. Af flið 2. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar og 6. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2018 verður ráðið að vinnsla upplýsinga úr sjúkraskrá E sé heimil ef telja má að hún sé sóknaraðila nauðsynleg til að geta rennt stoðum undir kröfu sína um ógildingu fyrrgreindra löggerninga E á árunum 2018 og 2019. Í lögskýringargögnum með 6. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2018 kemur meðal annars fram að vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga í þessum tilgangi teljist „hins vegar því aðeins vera lögleg að krafan verði hvorki afmörkuð né staðreynd með öðrum hætti“. Samræmast þau ummæli því skilyrði 3. töluliðar 1. mgr. 8. gr. laga nr. 90/2018, sbr. og c lið 1. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar, að við vinnslu upplýsinganna sé þess gætt að hún sé viðeigandi og ekki umfram það sem nauðsynlegt er miðað við tilgang hennar.

16 Krafa sóknaraðila nær til allra upplýsinga í umræddum sjúkraskrám E. Gagnvart Heilbrigðisstofnun Suðurnesja nær hún til tímabilsins 6. nóvember 2015 til andláts E […] 2019 en hún er ótímabundin gagnvart D. Er krafan sett fram með þessum hætti þótt fyrir liggi að ógildingarkrafa sóknaraðila varði eingöngu löggerninga sem E gerði á árunum 2018 og 2019. Eins og fyrr hefur verið rakið hafa sjúkraskrár að geyma yfirgripsmiklar upplýsingar um líf sjúklinga og er ljóst að þar kunna að vera ýmsar upplýsingar sem hafa ekki þýðingu fyrir ógildingarkröfu sóknaraðila. Auk þess nær krafan um afhendingu sjúkraskrár að hluta til tímabils sem ekki hefur verið rökstutt sérstaklega að geti haft þýðingu fyrir ógildingarkröfu hennar sem þó er óhjákvæmilegt að gera í ljósi fyrrgreindra skilyrða f liðar 2. mgr. 9. gr. reglugerðar 2016/679 og 6. töluliðar 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2018 um nauðsyn upplýsinganna svo að tryggt sé að vinnsla þeirra sé ekki umfram það sem nauðsynlegt er miðað við tilgang hennar, sbr. fyrrgreindan áskilnað 3. töluliðar 1. mgr. 8. gr. laga nr. 90/2018 og c liðar 1. mgr. 5. gr. reglugerðar 2016/679. Loks er til þess að líta að sóknaraðili hefur nú þegar fengið afhenta sjúkraskrá E frá Landspítalanum fyrir tímabilið 10. janúar 2016 til […] 2019. Er þar að finna ítarlegar upplýsingar um heilsufar og læknismeðferð E á því tímabili sem varða meðal annars geðheilbrigði og fíknivanda E er umræddir löggerningar voru gerðir árin 2018 og 2019. Í málatilbúnaði sóknaraðila er þrátt fyrir það engin tilraun gerð til að útskýra af hverju þær upplýsingar eru ekki fullnægjandi svo að hún geti mótað og haft uppi umrædda kröfu sína. Loks liggur fyrir að D hefur afhent héraðsdómara „í trúnaði læknabréf og sjúkraskýrslu vegna E heitinnar“.

17 Að öllu framangreindu gættu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna aðgangi sóknaraðila að fyrrgreindum sjúkraskrám í vörslu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja og D staðfest. Með sömu rökum er hafnað varakröfu hennar um að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja verði gert að leggja gögnin fyrir héraðsdómara í trúnaði. Sem fyrr greinir hefur D þegar afhent héraðsdómara læknabréf og sjúkraskýrslu E. Verður því ekki séð að sóknaraðili hafi lengur lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr þeirri varakröfu sem verður af þeim sökum vísað frá Landsrétti.

18 Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilunum B og C kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfum sóknaraðila, A, um að varnaraðilanum Heilbrigðisstofnun Suðurnesja verði gert að afhenda sjúkraskrá E fyrir tímabilið 6. nóvember 2015 til dánardags hennar […] 2019 og skrá um þau lyf sem henni voru gefin þar á tímabilinu […] 2019 til […] sama ár. Jafnframt er hafnað kröfu sóknaraðila um að stofnuninni verði gert að leggja gögnin fyrir héraðsdómara í trúnaði og gegn þagnarskyldu.

Hafnað er kröfu sóknaraðila um að varnaraðilanum D geðlækni verði gert að afhenda læknisvottorð um læknismeðferð E og sjúkraskrá hennar. Kröfu sóknaraðila um að honum verði gert að leggja þau gögn fyrir héraðsdómara í trúnaði og gegn þagnarskyldu er vísað frá Landsrétti.

Sóknaraðili greiði varnaraðilunum B og C hvorum um sig 150.000 krónur í kærumálskostnað.