554/2018

Útdráttur

A áfrýjaði héraðsdómi þar sem B hafði verið falin forsjá sonar þeirra og krafðist meðal annars frávísunar málsins þar sem fullnægjandi sáttameðferð samkvæmt 1. mgr. 33. gr. a barnalaga nr. 76/2003 hefði ekki farið fram fyrir höfðun þess. Í dómi Landsréttar kom fram að lágmarksinntak sáttameðferðar væri að helstu ágreiningsefni og afstaða aðila til þeirra hefðu komið fram en að öðru leyti væri lagt í mat sáttamanns hvenær fullreynt væri að sættir gætu náðst og taldi Landsréttur fullægjandi sáttameðferð hafa farið fram. Í málinu lá fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns sem taldi forsjárhæfni beggja foreldra mjög góða. Í dómi Landsréttar kom fram að þar sem gögn málsins bæru með sér djúpstæðan samskiptavanda aðila væru allt að einu ekki forsendur til að dæma þeim sameiginlega forsjá. Þá væri fyrirséð vegna búsetu og starfa A og B að drengurinn myndi búa í öðru landi en það foreldri sem ekki fengi forsjá. Að virtum sterkari umönnunartengslum drengsins við B og því að sú forsjáskipan ylli minni röskun í lífi hans var héraðsdómur staðfestur um forsjá og lögheimili drengsins en kveðið á um eins ríkulega umgengni og frekast þætti unnt í ljósi aðstæðna.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir I-kvk-nf E-kvk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og Þ-kk-nf M-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 5. júlí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2018 í málinu nr. E[…]/2017.

2 Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Að því frágengnu krefst hann þess að sér verði falin forsjá barns aðila en að því frágengnu að forsjá barnsins verði sameiginleg og lögheimili þess hjá sér. Hann krefst þess í báðum tilvikum að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar og að gagnáfrýjandi greiði meðlag með barninu frá dómsuppsögudegi til 18 ára aldurs barnsins. Að því frágengnu krefst hann þess að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar við það foreldri sem ekki fer með forsjá barnsins. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Í aðalsök krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms en til vara, verði kveðið með dómi á um sameiginlega forsjá, krefst hún þess að lögheimili barnsins verði hjá henni.

4 Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 28. ágúst 2018. Í gagnsök gerir hún þá kröfu að ákveðið verði með dómi að umgengni barns aðila við aðaláfrýjanda verði ákveðin þannig: „Barnið verði með umgengni við föður fjórar vikur á sumri sem skipta má í tvennt, á tímabilinu 15. júní – 15. ágúst, og skal tímasetning sumarumgengni ákveðin eigi síðar en 1. apríl hvert ár. Ef foreldrar ná ekki samkomulagi um tímasetningu sumarumgengni þá skal móðir ákveða hana sumarið 2019, faðir árið 2020 og svo til skiptis árlega. Barnið verði með umgengni við föður önnur hver jól og áramót, í fyrsta sinn 2018, í tvær vikur hvert sinn frá 20. desember – 3. janúar, og aðra hvora páska í tvær vikur hvert sinn, sem standi frá föstudegi viku fyrir föstudaginn langa, fyrst hjá föður páskana 2020. Barnið verði með umgengni við föður tvær vikur á haustmisseri hvert ár sem miðist við haustleyfi grunnskóla þar sem barnið býr.“ Þá krefst hún þess að kostnaður við ferðir barnsins í og úr umgengni greiðist af aðaláfrýjanda, þar á meðal vegna fylgdar barnsins á milli landa.

5 Loks krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar fyrir Landsrétti bæði í aðalsök og gagnsök, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

6 Í gagnsök krefst aðaláfrýjandi sýknu og málskostnaðar fyrir Landsrétti með álagi.

Málsatvik og sönnunarfærsla

7 Aðilar máls þessa eru foreldrar drengsins C sem fæddur er […] 2016. Fyrir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms fóru þau sameiginlega með forsjá hans og var lögheimili hans hjá aðaláfrýjanda. Aðaláfrýjandi á auk þess dóttur sem fædd er árið […] og mun hann fara með forsjá hennar.

8 Aðilar munu hafa kynnst erlendis í október 2014. Í kjölfarið hófu þau sambúð á Íslandi. Aðilum ber saman um að erfiðleikar hafi komið upp í sambúðinni en eru ekki á einu máli um orsakir þeirra. Ásakanir um ýmiss konar ámælisverða framkomu hafa gengið á milli þeirra.

9 Aðilum ber saman um að gagnáfrýjandi hafi verið heimavinnandi eftir fæðingu drengsins en að aðaláfrýjandi hafi einnig tekið sex mánaða fæðingarorlof. Þá ber aðilum saman um að gagnáfrýjandi hafi farið í fyrsta sinn með drenginn til […], þegar hann var á sjöunda mánuði.

10 Af gögnum málsins verður ekki ráðið með vissu hversu oft og lengi gagnáfrýjandi dvaldi með drenginn í […] eftir það. Ágreiningslaust er þó með aðilum að það hafi að minnsta kosti verið í um 54 daga á árinu 2016. 11 Hinn 5. janúar 2017 var skráð hjá […] þjóðskránni að barnið hefði flutt lögheimili til […] með móður. Munu aðilar málsins þá enn hafa verið í sambandi og af gögnum málsins má ráða að þau hafi átt samskipti um lögheimilisskráninguna og að aðaláfrýjandi hafi verið sáttur við hana af hagkvæmnisástæðum. Þá er ágreiningslaust að gagnáfrýjandi dvaldi með drenginn í […] í janúarmánuði 2017 og á Íslandi í febrúar sama ár en fór að því loknu aftur til [...]. Jafnframt er ágreiningslaust að aðaláfrýjandi hafi komið til [...] í apríl það ár ásamt dóttur sinni og að sambandi aðila hafi endanlega lokið í kjölfar þeirrar ferðar.

12 Með beiðni til sýslumanns 19. júní 2017 krafðist gagnáfrýjandi þess að lögheimili drengsins yrði hjá henni í [...].

13 Hinn 26. júní 2017 krafðist aðaláfrýjandi þess fyrir héraðsdómi í […], með vísan til samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980, að drengnum yrði skilað til Íslands. Með úrskurði réttarins 4. ágúst 2017 var gagnáfrýjanda gert að skila drengnum til Íslands. Var á því byggt að samþykki aðaláfrýjanda fyrir tímabundinni dvöl drengsins í [...] yrði ekki jafnað til samþykkis fyrir breytingu á forsjárskipan og lögheimili og var því talið að frá 28. apríl 2017 hefði gagnáfrýjandi haldið drengnum í [...] án samþykkis aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi mun hafa komið með drenginn til Íslands 11. ágúst 2017.

14 Með bréfi D sálfræðings 15. ágúst 2017 var aðaláfrýjandi boðaður til sáttameðferðar vegna forsjárdeilu aðila. Aðaláfrýjandi svaraði með tölvubréfi 16. ágúst 2017 þar sem hann hafnaði sáttameðferð hjá viðkomandi sálfræðingi en áskildi sér rétt til sáttameðferðar hjá sýslumanni. Eftir frekari samskipti á milli sálfræðingsins og aðaláfrýjanda sagði sálfræðingurinn sig frá málinu.

15 Með beiðni til sýslumanns 18. ágúst 2017 krafðist gagnáfrýjandi þess að ákveðið yrði að forsjá drengsins yrði hjá henni og að aðaláfrýjandi greiddi með honum einfalt meðlag. Aðaláfrýjandi lagði jafnframt fram beiðni hjá sýslumanni um að honum yrði ákvörðuð umgengni við drenginn.

16 Framangreind mál aðila voru tekin fyrir hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu 30. ágúst 2017. Var þar gert bráðabirgðasamkomulag um umgengni aðaláfrýjanda við drenginn en málunum að öðru leyti vísað til sáttameðferðar. Aðaláfrýjandi mun hafa hitt drenginn í fyrsta sinn eftir komu hans til Íslands daginn eftir að bráðabirgðasamkomulagið var gert.

17 Samkvæmt vottorði um sáttameðferð 2. október 2017 tók sáttamaður á vegum sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu við málinu 8. september 2017 og voru aðilar boðaðir á sáttafund 10. október sama ár. Á vottorðið skráði sáttamaður eftir gagnáfrýjanda að hún teldi engan sáttagrundvöll vera í málinu og að hún hafnaði sáttameðferð þar sem hún treysti sér ekki í hana vegna ógnandi hegðunar aðaláfrýjanda. Eftir aðaláfrýjanda var skráð að hann óskaði eftir því að sáttameðferð færi fram og teldi það lögbundna skyldu gagnáfrýjanda að sinna henni. Á vottorðinu kemur jafnframt fram að boðuðum sáttafundi hafi við svo búið verið aflýst og að sáttameðferð hafi lokið 2. október 2017 á þeim grundvelli að sættir hafi ekki tekist.

18 Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu sem þingfest var 24. október 2017.

19 Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2017 var hafnað kröfu aðaláfrýjanda um frávísun málsins á þeim grundvelli að fullnægjandi sáttameðferð samkvæmt 33. gr. a barnalaga nr. 76/2003 hefði ekki farið fram. Sama dag var aðilum máls tilkynnt að sálfræðingarnir Á-kvk-nf S-kvk-nf og O-kk-nf E-kk-nf hefðu verið kvödd sem sérfróðir meðdómendur til setu í dóminum. Hinn 17. janúar 2018 fór fram sáttafundur með þátttöku aðila, héraðsdómara og hinna sérfróðu meðdómenda.

20 Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2018 var kveðið á um forsjá drengsins og umgengni við hann til bráðabirgða. Skyldi forsjá vera áfram sameiginleg og lögheimili hjá aðaláfrýjanda en umgengni aðaláfrýjanda við drenginn fara fram á mánudögum, miðvikudögum og laugardögum frá kl. 1218. Úrskurðurinn var kærður til Landsréttar. Með úrskurði Landsréttar 18. apríl 2018 í máli nr. 309/2018 var hann staðfestur að öðru leyti en því að drengurinn skyldi eftir tiltekinn aðlögunartíma dvelja til jafns hjá aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda.

21 G sálfræðingur var dómkvödd til að meta forsjárhæfni foreldra og hvernig háttað væri tilfinningatengslum þeirra við drenginn og skilningi á þörfum hans. Einnig skyldi hún meta uppeldisaðstæður drengsins hjá hvoru foreldri um sig, sem og félagslegar aðstæður, persónulega hagi og hæfni þeirra til að virða umgengni við hitt foreldrið. Matsgerð hennar er dagsett 24. apríl 2018. Mat hún það svo að forsjárhæfni beggja foreldra væri mjög góð og ekki hægt að meta annað sterkara en hitt. Hvað önnur matsatriði varðaði taldi matsmaðurinn ekki heldur ástæðu til að gera upp á milli foreldranna. Matsgerðinni er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þegar hún var unnin í febrúar til apríl 2018 var drengurinn rétt um tveggja ára gamall og matsmaðurinn gerði athugasemdir við að gagnáfrýjandi væri enn með drenginn á brjósti og ekki tilbúin til að láta hann gista hjá aðaláfrýjanda yfir nótt. Matsmaðurinn kom fyrir héraðsdóm og staðfesti matsgerðina. Fram kom hjá henni að hún teldi umönnunartengsl vera sterkari við g-kk-þf en aðaláfrýjanda.

22 Aðaláfrýjandi lagði fram tvær skriflegar aðilaskýrslur við meðferð málsins í héraði auk fjölda gagna sem hann hafði ritað athugasemdir sínar á. Auk þess komu báðir málsaðilar og nokkur fjöldi vitna fyrir dóm til skýrslugjafar í héraði.

23 Við aðalmeðferð í Landsrétti voru spilaðar upptökur af framburði aðila fyrir héraðsdómi. Þá gáfu þau viðbótarskýrslu um atvik eftir uppkvaðningu héraðsdóms hvað varðar samskipti sín á milli og umgengni við drenginn. Báru bæði að umgengni hefði ekki að öllu leyti farið fram í samræmi við dóminn en þau greindi á um ástæður þess. Niðurstaða

Frávísunarkrafa aðaláfrýjanda

24 Við upphaf aðalmeðferðar málsins fyrir Landsrétti breytti aðaláfrýjandi kröfugerð sinni á þann hátt að hann bætti frávísunarkröfu við að öðru leyti óbreyttar kröfur frá áfrýjunarstefnu. Styður hann kröfuna við þá málsástæðu að sú sáttameðferð sem að framan er lýst uppfylli ekki skilyrði 33. gr. a barnalaga. Dómnum ber að gæta að því af sjálfsdáðum hvort fullnægjandi sáttameðferð samkvæmt því ákvæði hafi farið fram áður en mál þetta var höfðað.

25 Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. a barnalaga, sem kom inn í lögin með 12. gr. laga nr. 61/2012 sbr. 2. gr. laga nr. 144/2012, er það ófrávíkjanleg skylda foreldra að undirgangast sáttameðferð áður en mál er höfðað. Samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis skulu foreldrar mæta sjálfir á þá sáttafundi sem sáttamaður boðar til auk þess sem veita skal barni sem náð hefur nægilegum þroska kost á að tjá sig. Í 5. mgr. er kveðið á um að gefa skuli út vottorð um sáttameðferð ef foreldrum tekst ekki að gera samning eða ef þeir mæta ekki á sáttafund eftir að hafa fengið kvaðningu tvívegis. Þá segir í 6. mgr. að í vottorði um sáttameðferð skuli gera grein fyrir því hvernig sáttameðferð fór fram, helstu ágreiningsatriðum, afstöðu aðila og sjónarmiðum barns nema það sé talið ganga gegn hagsmunum barnsins.

26 Í skýringum með 12. gr. frumvarps til laga nr. 61/2012 segir að nýmæli laganna um skyldu til sáttameðferðar mæli ekki fyrir um eina tiltekna tegund eða aðferð sem beri að nota við alla sáttaumleitan. Þá segir í almennum athugasemdum að gert sé ráð fyrir að sáttamaður meti hvenær hann telji ekki unnt að ná sáttum og geti til dæmis gefið út sáttavottorð ef foreldrar mæta ekki á sáttafund eftir að hafa fengið kvaðningu tvívegis.

27 Með vísan til framangreinds verður að skýra 33. gr. a barnalaga svo að það sé lágmarksinntak sáttameðferðar að helstu ágreiningsefni og afstaða aðila til þeirra komi fram en það sé að öðru leyti lagt í mat sáttamanns hvenær fullreynt sé að sættir náist. Í 5. mgr. 33. gr. a barnalaga er kveðið á um sérstaka heimild til að gefa út sáttavottorð hafi foreldrar ekki mætt á sáttafund eftir að hafa fengið kvaðningu tvisvar sinnum en af henni verður ekki leidd skylda til að halda tiltekinn fjölda sáttafunda eftir að afstaða foreldra til mögulegra sátta er fram komin.

28 Af vottorði um sáttameðferð í máli þessu, sem gefið var út 2. október 2017, verður ráðið að sáttameðferðin hafi hafist og að sáttamaður hafi aflað afstöðu aðila til sátta utan funda en síðan metið það svo að ekki þjónaði tilgangi að halda áður boðaðan sáttafund. Verður talið að með því hafi fullnægjandi sáttameðferð samkvæmt 33. gr. a barnalaga farið fram fyrir höfðun máls þessa. Verður málinu því ekki vísað frá héraðsdómi.

Ómerkingarkrafa aðaláfrýjanda

29 Aðaláfrýjandi byggir ómerkingarkröfu sína í fyrsta lagi á þeirri málsástæðu að dómsformaður í héraði hafi ekki gefið aðaláfrýjanda raunhæfan tíma til að gæta hagsmuna sinna í málinu. Málið var þingfest 24. október 2017. Hinn 14. nóvember 2017 skilaði aðaláfrýjandi greinargerð varðandi frávísunarkröfu sína en um hana var úrskurðað 22. desember sama ár. Hinn 12. febrúar 2018 skilaði aðaláfrýjandi greinargerð varðandi kröfu gagnáfrýjanda um forsjá og umgengni til bráðabirgða en um hana var úrskurðað 9. mars sama ár. Aðaláfrýjandi skilaði loks endanlegri greinargerð í málinu 28. mars 2018. Matsgerð dómkvadds matsmanns lá fyrir 24. apríl 2018 og var lögð fram í þinghaldi 2. maí sama ár en í því þinghaldi var jafnframt tilkynnt að aðalmeðferð væri fyrirhuguð 17. maí 2017. Með tölvubréfi til héraðsdómara 2. maí 2017 upplýsti lögmaður aðaláfrýjanda að hún ætti þess ekki kost að flytja málið á tímabilinu frá 4. maí til 23. maí vegna anna auk þess sem hún yrði erlendis frá 24. maí til 4. júní. Aðalmeðferð fór þó fram 31. maí 2018, rúmum sjö mánuðum eftir að málið var þingfest, og hafði þá nýr lögmaður tekið við málinu fyrir hönd aðaláfrýjanda. Samkvæmt 3. mgr. 38. gr. barnalaga skal flýta meðferð máls um forsjá eða lögheimili barns og var meðferð málsins í héraði samkvæmt framansögðu hagað í samræmi við það.

30 Í öðru lagi er á því byggt að dómsformaðurinn hafi við upphaf skýrslugjafar aðaláfrýjanda tilkynnt að hann ætti við skýrslugjöfina ekki að endurtaka það sem fram kæmi í hinni skriflegu aðilaskýrslu hans. Samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er aðila jafnan heimilt að gefa skýrslu um málsatvik fyrir dómi nema dómari telji sýnilegt að hún sé þarflaus eða tilgangslaus. Þá er aðilum samkvæmt 1. mgr. 95. gr. og 3. mgr. 99. gr. sömu laga heimilt að leggja fram skriflega aðilaskýrslu um atvik máls. Telji dómari þarflaust að aðili beri fyrir dómi um þau atriði sem fram koma í skriflegri aðilaskýrslu getur hann því samkvæmt framansögðu takmarkað þá skýrslugjöf.

31 Í þriðja lagi byggir aðaláfrýjandi á því að dómsformaður í héraði hafi bæði stöðvað spurningar lögmanns aðaláfrýjanda til gagnáfrýjanda og vitna sem leidd voru af hennar hálfu og truflað eða leyft truflun á skýrslugjöf aðaláfrýjanda og vitna sem leidd voru af hans hálfu. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr., sbr. 3. mgr. 4. gr. laga nr. 91/1991 stýrir dómsformaður þinghaldi og getur tekið orðið af manni sem heldur sig ekki við efni máls. Þá er dómara samkvæmt 2. mgr. 56. gr. sömu laga rétt að umorða, laga og skýra spurningar áður en vitni eða aðilar svara og koma í veg fyrir að spurningar séu lagðar fyrir vitni sem eru óákveðnar, tvíræðar, veiðandi, óþarflega móðgandi eða særandi, lagaðar til að villa um fyrir vitni eða sýnilega tilgangslausar. Loks getur dómari meinað aðila um sönnunarfærslu telji hann bersýnilegt að atriði, sem viðkomandi vill sanna, skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna. Aðaláfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum ekki leitt að því neinar líkur að stjórn dómsformanns í héraði á aðalmeðferð málsins hafi í einstökum atriðum vikið frá framangreindum reglum þannig að til réttarspjalla hafi horft. Verður því ekki fallist á framangreinda málsástæðu.

32 Loks byggir aðaláfrýjandi ómerkingarkröfu sína á því að hinir sérfróðu meðdómendur hafi í reynd framkvæmt yfirmat með því að leggja eigið mat á persónuleika aðaláfrýjanda enda megi í dóminum finna þá misritun að vísað sé til meðdómendanna sem matsmanna.

33 Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991, eins og hún hljóðaði þegar sérfróðir meðdómsmenn voru kvaddir til setu í héraðsdómi, getur dómari kvatt til tvo sérfróða meðdómsmenn ef deilt er um staðreyndir sem eru bornar fram sem málsástæður og dómarinn telur þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr þeim. Hlutverk sérfróðra meðdómsmanna er því að leggja mat á þau gögn sem lögð eru fram og aðilar byggja málatilbúnað sinn á. Það er aftur á móti ekki hlutverk þeirra að búa til ný sönnunargögn.

34 Í hinum áfrýjaða dómi greinir að hinir sérfróðu meðdómsmenn hafi metið það svo að sálfræðipróf sem hinn dómkvaddi matsmaður lagði fyrir aðaláfrýjanda hafi verið nánast ógilt vegna hækkunar á gildiskvörðum prófsins og því ekki marktækt til túlkunar vegna afneitunar og varnarstöðu. Er fallist á það mat héraðsdóms hvað varðar MMPI2 persónuleikaprófið. Aftur á móti segir einnig í hinum áfrýjaða dómi að aðaláfrýjandi hafi verið vanstilltur, óþolinmóður og yfirgangssamur við sáttaumleitanir fyrir dómi auk þess sem hann hafi átt erfitt með að halda aftur af orðræðu sinni við skýrslugjöf við aðalmeðferð. Í dóminum kemur síðan fram að af framgöngu aðaláfrýjanda við meðferð málsins fyrir dómi dragi hinir sérfróðu meðdómsmenn tilteknar ályktanir um persónuleika hans.

35 Með því að álykta með þessum hætti um persónuleika aðaláfrýjanda fóru hinir sérfróðu meðdómsmenn út fyrir það hlutverk sitt að leggja mat á sönnunargögn. Verður því við úrlausn málsins litið fram hjá ályktunum héraðsdóms um persónuleika aðaláfrýjanda. Við svo búið þykja ekki nægar ástæður til að fallast á þá málsástæðu að framangreindir ágallar á hinum áfrýjaða dómi valdi ómerkingu hans.

36 Með vísan til alls þess er að framan greinir er hafnað kröfu aðaláfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms.

Forsjá og umgengni

37 Í málinu hefur verið lagður fram mikill fjöldi gagna sem endurspeglar gagnkvæmar ásakanir og átök á milli aðila en af þeim verður ráðið að um djúpstæðan samskiptavanda er að ræða. Eru því engar forsendur til þess að dæma þeim sameiginlega forsjá.

38 Á grundvelli matsgerðar dómkvadds matsmanns verður ekki gerður greinarmunur á forsjárhæfni aðila eða þeim uppeldisaðstæðum sem þau geta boðið drengnum. Leikur enginn vafi á því að bæði eru vel hæf til að fara með forsjá hans. 39 Af gögnum málsins má ráða að á meðan aðilar bjuggu saman hafi gagnáfrýjandi verið heimavinnandi og alltaf séð um að svæfa drenginn auk þess sem hún var með hann á brjósti að minnsta kosti til tveggja ára aldurs. Þá dvaldi hann langdvölum með henni einni í [...] og var það með samþykki aðaláfrýjanda fram til loka apríl 2017 er sambandi aðila lauk. Þótt aðaláfrýjandi hafi tekið virkan þátt í umönnun drengsins á Íslandi hefur gagnáfrýjandi því verið aðalumönnunaraðili hans en fyrir héraðsdómi staðfesti hinn dómkvaddi matsmaður að umönnunartengsl við hana væru sterkari en við aðaláfrýjanda. Samkvæmt framangreindu voru umönnunartengslin þegar orðin sterkari við g-kk-þf er aðaláfrýjandi dró til baka samþykki sitt fyrir dvöl drengsins í [...] og gagnáfrýjandi hélt honum þar áfram á ólögmætan hátt.

40 Gagnáfrýjandi býr og starfar í [...] og á þar fjölskyldu. Aðaláfrýjandi rekur fyrirtæki og á fjölskyldu á Íslandi auk þess sem dóttir hans gengur í skóla í […]. Með því að engar forsendur eru til að dæma sameiginlega forsjá er fyrirsjáanlegt að drengurinn muni búa í öðru landi en það foreldri sem ekki fær forsjá. Hann hefur nokkur tengsl við heimili föður og systur, þar sem hann dvaldi samfellt fyrstu rúma sex mánuði ævi sinnar og milli ferða til [...], en einnig við heimili móður sem mun samkvæmt gögnum málsins hafa keypt íbúð í [...] síðla árs 2016. Þegar mat er lagt á þá röskun sem breytt forsjárskipan veldur drengnum verður einnig að líta til þess að stöðugleiki í lífi mjög ungra barna byggist mun frekar á tengslum við umönnunaraðila en við tiltekinn búsetustað.

41 Af gögnum málsins má ráða að umgengni aðaláfrýjanda við drenginn hefur valdið ágreiningi á milli aðila. Hefur gagnáfrýjandi verið ósamvinnuþýð í tengslum við umgengnina og þannig gengið gegn hagsmunum drengsins. Á hinn bóginn er einnig til þess að líta að með gagnkröfu sinni í málinu gerir hún nú kröfu um umgengni við aðaláfrýjanda sem er ríkuleg miðað við þær forsendur að aðilar muni áfram búa hvor í sínu landinu.

42 Með vísan til alls hins framangreinda þykir vera drengnum fyrir bestu að gagnáfrýjandi fari með forsjá hans, sbr. 34. gr. barnalaga. Er þá einkum litið til sterkari umönnunartengsla drengsins við gagnáfrýjanda og þess að sú forsjárskipan valdi minni röskun í lífi hans en vera myndi ef aðaláfrýjanda yrði dæmd forsjáin. Samkvæmt því verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur hvað varðar forsjá, lögheimili og meðlag með drengnum. Þá verður a-kk-þgf dæmd eins ríkuleg umgengni og frekast þykir unnt í ljósi aðstæðna líkt og nánar greinir í dómsorði.

43 Í greinargerð til Landsréttar í gagnsök gerir gagnáfrýjandi þá kröfu að kostnaður við ferðir drengsins í og úr umgengni greiðist af aðaláfrýjanda, þar á meðal vegna fylgdar barnsins á milli landa. Krafa þessi var ekki höfð uppi í héraði en með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 þykir unnt að heimila að hún komist að. Ekki er annað fram komið í málinu en að nokkurt jafnræði sé með aðilum hvað varðar fjárhagslega og félagslega stöðu. Í ljósi þess og atvika máls að öðru leyti þykir rétt að þau beri kostnað af umgengni að jöfnu, þar með talið vegna fylgdar barnsins á milli landa, sbr. 47. gr. b, sbr. 5. mgr. 34. gr. barnalaga.

Málskostnaður og fleira

44 Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Landsrétti. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fyrir Landsrétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

45 Í máli þessu hefur verið lagður fram fjöldi gagna sem hafa enga þýðingu fyrir úrslit málsins auk þess sem nokkuð er um að sömu gögn hafi verið lögð fram oftar en einu sinni. Einnig hafa verið lögð fram sönnunargögn sem aðaláfrýjandi hefur átt við með því að rita inn á þau athugasemdir sem heyra til málflutnings. Þessi gagnaframlagning er í andstöðu við ákvæði XIV. kafla laga nr. 91/1991 og meginregluna um munnlega málsmeðferð. Þá er hún í andstöðu við reglur Landsréttar um málsgögn í einkamálum. Er þetta aðfinnsluvert.

46 Samkvæmt blið 2. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991 skal í greinargerð áfrýjanda greina frá þeim málsástæðum sem hann ber fyrir sig í Landsrétti. Skal lýsing þeirra vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála á hverju áfrýjun sé byggð. Greinargerð aðaláfrýjanda fyrir Landsrétti er 45 blaðsíðna löng og fjarri því að vera í samræmi við framangreint ákvæði laga nr. 91/1991 og meginregluna um munnlega málsmeðferð. Með greinargerðinni var einnig lögð fram skýrsla sem felur í sér umfjöllun og mat aðaláfrýjanda á framkvæmd eigin skýrslutöku í héraði. Er framlagning þessa skjals í andstöðu við meginregluna um munnlega málsmeðferð. Er þetta aðfinnsluvert.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um að gagnáfrýjandi, B, fari með forsjá barnsins C, sem og um lögheimili barnsins og greiðslu meðlags með því.

Umgengni barnsins við aðaláfrýjanda, A, skal vera með eftirfarandi hætti: Barnið verði með umgengni við aðaláfrýjanda fjórar vikur á sumri hverju sem skipta má í tvennt, á tímabilinu 15. júní til 15. ágúst, og skal tímasetning sumarumgengni ákveðin eigi síðar en 1. apríl hvert ár. Ef aðilar ná ekki samkomulagi um tímasetningu sumarumgengni skal aðaláfrýjandi ákveða hana árið 2019, gagnáfrýjandi árið 2020 og svo til skiptis árlega. Barnið verði auk þess með umgengni við aðaláfrýjanda önnur hver jól og áramót, í fyrsta sinn árið 2020, í tvær vikur hvert sinn frá 20. desember til 3. janúar, og aðra hverja páska í tvær vikur hvert sinn, sem standi frá föstudegi viku fyrir föstudaginn langa til föstudagsins eftir páskadag, fyrst hjá aðaláfrýjanda páskana 2019. Barnið verði auk þess með umgengni við aðaláfrýjanda í tvær vikur á haustmisseri hvert ár sem miðist við haustleyfi grunnskóla þar sem barnið býr. Auk þess geti aðaláfrýjandi heimsótt barnið í heimalandi sínu í samráði við gagnáfrýjanda og skal slík umgengni ákveðast með eins mánaðar fyrirvara. Þá skal aðaláfrýjandi eiga rétt á tveimur myndsímtölum við barnið í viku hverri sem fari fram á föstum tíma eftir samkomulagi aðila.

Kostnað af umgengni aðaláfrýjanda við barnið skulu aðilar bera að jöfnu, þar með talið kostnað vegna fylgdar barnsins á milli landa.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Þ-kvk-ef I. J-kvk-ef, 2.000.000 króna.