583/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að krafa hennar í þrotabú B yrði viðurkennd sem sértökukrafa við gjaldþrotaskipti B, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málið átti rætur að rekja til sölu fasteignar A og B sem þau áttu að jöfnu. Hluti af eftirstöðvum söluandvirðis fasteignarinnar var lagður inn á tiltekinn bankareikning í nafni B. Bú B var síðar tekið til gjaldþrotaskipta og lýsti skiptastjóri búsins yfir riftun á greiðslu að fjárhæð 6.000.000 króna sem greidd hafði verið af fyrrgreindum bankareikningi inn á ógjaldfallnar eftirstöðvar skuldabréfs B hjá BL. Í kjölfarið endurgreiddi BL fjárhæðina sem komst þannig í vörslur þrotabús B. Í úrskurði Landsréttar var talið að ekki væru efni til annars en að líta svo á að af þeim fjármunum sem lagðir voru inn á umræddan bankareikning hafi A átt helmingshlut, sem gæti, að öðrum skilyrðum uppfylltum, skotið stoðum undir afhendingu á eign úr þrotabúi. Jafnframt var lagt til grundvallar að B og A hefðu í sameiningu ráðstafað umræddum fjármunum til greiðslu lánsins hjá BL. Því ætti A að sama skapi helmingshlut í þeim 6.000.000 króna sem þrotabú B endurheimti við riftun greiðslunnar. Vísaði rétturinn til þess að sá áskilnaður sem gerður væri til sérgreiningar á fjármunum, sem kröfuhafi krefst afhendingar á úr þrotabúi á grundvelli 109. gr. laga nr. 21/1991, ætti samkvæmt dómaframkvæmd ekki við þegar peningarnir kæmust í vörslur þrotabús eftir upphaf skipta. Þar sem þetta ætti við um helmingshlut A í þeim peningum sem þrotabú B fékk endurgreidda í kjölfar riftunarinnar var viðurkennt að krafa A að því er varðaði 3.000.000 króna nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 16. október 2020. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 6. næsta mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. október 2020 í málinu nr. X[…]/2019 þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu kröfu sem sóknaraðili lýsti við gjaldþrotaskipti á varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur en til vara að fallist verði á kröfur hennar fyrir héraðsdómi. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4 Um aðalkröfu sína um ómerkingu hins kærða úrskurðar vísar sóknaraðili til ákvæða 3. mgr. 151. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einnig 2. mgr. 178. gr. og 3. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Er á því byggt að í hinum kærða úrskurði sé komist að þeirri niðurstöðu að skilyrði 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um aðgreiningu þeirra fjármuna sem krafist sé afhendingar á frá öðrum fjármunum búsins séu ekki uppfyllt. Varnaraðili málsins hafi hins vegar ekki byggt dómkröfur sínar í héraði á þessum sjónarmiðum og því hafi héraðsdómari að þessu leyti byggt niðurstöðu sína á málsástæðu sem ekki hafi komið fram við meðferð málsins, þvert á fyrirmæli 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991.

5 Svo sem sjá má af kröfugerð sóknaraðila í málinu fyrir héraðsdómi krafðist hún þess meðal annars að kröfur hennar, bæði í aðal og varakröfu, um að viðurkennt yrði að varnaraðili skilaði henni 6.000.000 króna nytu stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Eins og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði mælir lagaákvæðið fyrir um að afhenda skuli eign eða réttindi í vörslum þrotabús þriðja manni ef hann sannar eignarrétt sinn að þeim og að öðrum rétthöfum skuli með sama hætti afhenda eignir eða réttindi sem þrotabúið á ekki tilkall til. Þá er í úrskurðinum réttilega vísað til þess að samkvæmt ákvæðinu og dómaframkvæmd þurfi tvö skilyrði að vera uppfyllt til að peningar í vörslum þrotabús verði afhentir utan skuldaraðar sem svonefnd sértökukrafa. Þarf sá sem krefst afhendingar fjárins að sanna eignarrétt sinn að því auk þess sem þá þarf að leysa úr því hvort peningarnir séu nægilega sérgreindir frá fjármunum þrotabúsins. Þá liggur fyrir að sóknaraðili vísaði til stuðnings kröfu sinni um að fjárkrafa hans nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laganna til þess að fjármunirnir væru „vel sérgreindir“. Var héraðsdómara því ekki unnt að komast að niðurstöðu í málinu án þess að fjalla um þær málsástæður sem sóknaraðili færði fram til stuðnings sértökukröfum sínum á þeim grundvelli. Er kröfu sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar því hafnað.

6 Með kröfulýsingu, sem þrotabúið móttók 27. nóvember 2019, lýsti sóknaraðili kröfu að fjárhæð 6.000.000 króna og jafnframt kröfu um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá móttöku kröfulýsingarinnar til greiðsludags. Kröfunni var lýst sem sértökukröfu sem nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991.

7 Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði var sóknaraðili eigandi að helmingshlutdeild í fasteign á móti eiginmanni sínum, B. Eignina seldu þau 22. janúar 2018 á 84.500.000 krónur. Þegar áhvílandi veðskuldir og lögveðsskuldir höfðu verið greiddar sem og sölulaun ráðstafaði fasteignasalan hluta af eftirstöðvum söluandvirðisins inn á bankareikning eiginmanns sóknaraðila nr. [...] með sex greiðslum samtals að fjárhæð 10.611.155 krónur og er það óumdeilt. Sóknaraðili kveður eftirstöðvarnar hafa í heild numið samtals 14.368.420 krónum og eigi hún rétt á helmingi þeirrar fjárhæðar. Hins vegar hafi fasteignasalan ráðstafað samtals 3.725.115 krónum af þeirri fjárhæð í þágu varnaraðila, það er 1.725.115 krónum til uppgreiðslu á láni sem eiginmaðurinn ábyrgðist og 2.000.000 króna sem lagðar hafi verið inn á reikning hans. Þá verður ráðið af yfirlitinu að 22. ágúst 2018 voru millifærðar af reikningnum tvær greiðslur inn á reikning Birtu lífeyrissjóðs samtals að fjárhæð 6.082.567 krónur. Annars vegar var um að ræða greiðslu að fjárhæð 82.567 krónur, sem mun hafa verið vegna gjaldfallinnar greiðslu skuldabréfs, sem þrotamaður gaf út 22. júlí 2008 að fjárhæð 12.000.000 króna, en hins vegar var um að ræða greiðslu að fjárhæð 6.000.000 króna sem voru greiddar inn á ógjaldfallnar eftirstöðvar skuldarinnar. Skiptastjóri lýsti yfir riftun á síðarnefndu greiðslunni vegna ógjaldfallinna eftirstöðva með þeim rökum að greiðslan hefði verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, auk þess sem hún hefði skert greiðslugetu þrotamannsins verulega. Í kjölfarið endurgreiddi lífeyrissjóðurinn 6.000.000 króna sem komust þannig í vörslur varnaraðila.

8 Sóknaraðili telur riftun greiðslunnar til Birtu lífeyrissjóðs hafa verið óheimila þar sem skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun hafi ekki verið uppfyllt. Krafan, sem greidd hafi verið hafi verið til komin vegna byggingar húseignar sóknaraðila og þrotamanns sem seld var. Því hefði það verið eðlileg ráðstöfun að greiða kröfuna ásamt öðrum veðskuldum vegna fasteignarinnar með söluandvirði hennar. Loks bendir sóknaraðili á að skiptastjóri hafi þegar viðurkennt tilkall hennar til hluta af þeim 6.000.000 króna sem greiddar voru til lífeyrissjóðsins.

9 Varnaraðili mótmælir kröfu sóknaraðila og telur að þrátt fyrir að fjármunir á bankareikningi þrotamanns kunni að hafa verið söluandvirði fasteignarinnar sem þrotamaður og sóknaraðili áttu saman, sé ekkert vitað um hvernig fjármálum þeirra hjóna hafi verið háttað að öðru leyti. Þá sé ósannað að sóknaraðili hafi verið eigandi að hálfu því fé sem þar var en varnaraðili mótmæli því að skiptastjóri hafi viðurkennt að sóknaraðili ætti tilkall til hluta þeirra fjármuna sem varnaraðili hafi fengið endurgreidda í kjölfar riftunar á greiðslu til Birtu lífeyrissjóðs. Skiptastjóri hafi hins vegar talið kröfu sóknaraðila að þessu leyti skiljanlega í ljósi rökstuðnings hennar um helmingseignarhluta hennar í hinni seldu fasteign og að hún ætti þar af leiðandi rétt á helmingi þeirrar fjárhæðar sem var endurheimt við riftunina og því kunni sú krafa að koma til álita.

10 Gögn sem sóknaraðili hefur lagt fyrir Landsrétt eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar bera með sér að veðskuldir, sem hvíldu á húseigninni, voru vegna lána sem sóknaraðili og þrotamaður höfðu tekið í sameiningu eða þrotamaður einn. Af þessum sökum verður ekki fallist á þá ályktun, sem fram kemur í niðurstöðu hins kærða úrskurðar, að ekkert liggi fyrir um það hvort sóknaraðili var skuldari að áhvílandi veðskuldum á húseign hennar og þrotamanns.

11 Eins og rakið hefur verið var stærstum hluta söluandvirðis húseignarinnar, sem var að jöfnu í eigu sóknaraðila og þrotamanns, ráðstafað ýmist til greiðslu sameiginlegra skulda þeirra eða skulda sem þrotamaður bar ábyrgð á. Að því leyti sem fjármunirnir voru notaðir til að greiða aðrar skuldir en þær sem sóknaraðili bar ábyrgð á verður samkvæmt því sem fram er komið í málinu að líta svo á að hún hafi samþykkt þær ráðstafanir. Þeir gerningar geta ekki orðið grundvöllur ályktunar um hvert sé eignarréttarlegt tilkall sóknaraðila til sérgreindra fjármuna í vörslum varnaraðila á grundvelli 109. gr. laga nr. 21/1991 en hefðu eftir atvikum getað gefið tilefni til þess að sóknaraðili lýsti almennri kröfu í þrotabúið. Miðað við það sem fyrir liggur í málinu eru því ekki efni til annars en að líta svo á að af þeim fjármunum sem lagði voru inn á bankareikning þrotamanns nr. [...] hafi sóknaraðili átt helmingshlut, sem getur, að öðrum skilyrðum uppfylltum, skotið stoðum undir afhendingu á eign úr þrotabúi samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði.

12 Yfirlit framangreinds bankareiknings ber með sér að einu innlagnirnar á hann voru vegna sölu húseignarinnar. Þótt reikningurinn hafi verið skráður á nafn þrotamanns hefur sóknaraðili fært sönnur á að helmingur þeirra fjármuna sem þar voru lagðir inn hafi tilheyrt henni. Yfirlitið sýnir að fjármununum var ráðstafað á ýmsa vegu meðal annars með því að greiða upp skuldabréf sem fyrir liggur að var í eigu Birtu lífeyrissjóðs og þrotamaður hafði gefið út. Eins og rakið er í úrskurði héraðsdóms rifti skiptastjóri varnaraðila 6.000.000 króna af greiðslu þeirrar skuldar með vísan til 134. gr. laga nr. 21/1991 og fékk þrotabúið þá fjármuni endurgreidda eftir töku bús þrotamanns til gjaldþrotaskipta. Hvorki verður af yfirliti reikningsins né öðrum gögnum málsins ráðið að aðrar ráðstafanir fjármuna af reikningnum geti haft þýðingu við úrlausn á kröfu sóknaraðila um afhendingu sérgreindra fjármuna í þrotabúinu á grundvelli 109. laga nr. 21/1991. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið þykir verða að leggja til grundvallar að þrotamaður og sóknaraðili hafi í sameiningu ráðstafað umræddum fjármunum, sem var eign þeirra í jöfnum hlutföllum, til greiðslu lánsins. Því eigi sóknaraðili að sama skapi helmingshlut í þeim 6.000.000 króna sem þrotabúið endurheimti við riftun framangreindrar greiðslu.

13 Í greinargerð sinni til Landsréttar tekur sóknaraðili fram að verði ekki talið að hún hafi átt tilkall til allrar 6.000.000 króna greiðslunnar, byggi hún á því til vara að hún hafi átt tilkall til hluta hennar að lægri fjárhæð og í öllu falli til 3.000.000 króna. Sá áskilnaður sem gerður er til sérgreiningar á fjármunum, sem kröfuhafi krefst afhendingar á úr þrotabúi á grundvelli 109. gr. laga nr. 21/1991, á samkvæmt dómaframkvæmd ekki við þegar peningarnir komast í vörslur þrotabús eftir upphaf skipta, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar Íslands 11. mars 1988 í máli nr. 226/1987, sbr. dómasafn réttarins 1988 bls. 358, og 28. nóvember 2011 í máli nr. 441/2011. Þar sem þetta á við um helmingshlut sóknaraðila í þeim peningum sem varnaraðili fékk endurgreidda í kjölfar riftunar á greiðslu skuldar til Birtu lífeyrissjóðs verður viðurkennt að krafa sóknaraðila að því er varðar 3.000.000 króna njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991.

14 Sóknaraðili hefur einungis fært fram þau rök til stuðnings kröfu sinni um 50.000 króna dagsektir úr hendi varnaraðila sem koma fram í greinargerð hennar í héraði. Þar er vísað til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, og tekið fram að byggt sé á „þeim eðlisrökum að sóknaraðila hljóti að vera unnt að knýja varnaraðila með einhverjum hætti til að verða við kröfu sóknaraðila um skil á fjármunum“. Með framangreindri niðurstöðu hefur verið fallist á kröfu sóknaraðila um að hún eigi kröfu við skiptin að fjárhæð 3.000.000 króna sem njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Ekki eru rök til að fallast á kröfu sóknaraðila um að lagðar verði á dagsektir til að knýja á um skil fjármunanna. Er kröfunni því hafnað.

15 Að því er varðar kröfu sóknaraðila um dráttarvexti samkvæmt lögum nr. 38/2001 af fé, sem hún nýtur tilkalls til eftir 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, verður að gæta að því að slíkir vextir falla einungis á peningakröfur á sviði fjármunaréttar, en af þeim sökum getur ekki komið til álita að eign í merkingu framangreinds lagaákvæðis beri slíka vexti. Krafa um skaðabætur, sem svari til dráttarvaxta af peningaeign, getur heldur ekki með nokkru móti átt undir það lagaákvæði. Samkvæmt því geta kröfur sóknaraðila, sem eftir áðursögðu verða látnar njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, ekki borið vexti. Er dráttarvaxtakröfu sóknaraðila því hafnað.

16 Eftir þessum úrslitum málsins er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af því í héraði og fyrir Landsrétti.

Úrskurðarorð:

Við skipti varnaraðila, þrotabús B, er viðurkennd krafa sóknaraðila, A, að fjárhæð 3.000.000 króna með stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.