214/2022

Útdráttur

Kærður var úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli 22. gr. laga nr. 57/2020 um tímabundnar heimildir til fjárhagslegrar endurskipulagningar.

Krafa sóknaraðila var fjárkrafa vegna vangreiddrar leigu samkvæmt húsaleigusamningi milli aðila á tímabilinu frá apríl 2020 til september 2021. Aðila greindi á um hvort og þá að hvaða leyti greiðsluskylda varnaraðila kynni að hafa fallið niður á grundvelli 3. mgr. 11. gr. húsaleigusamningsins, en ákvæðið tók til ófyrirséðra og ófyrirsjáanlegra atvika, eftir atvikum með stoð í ógildingarreglum eða reglum samningaréttar um brostnar forsendur. Í dómi Landsréttar var vísað til dóms Héraðsdóms Reykjaness 16. mars 2022 í máli nr. E- 2261/2021 þar sem fallist var á að heimsfaraldur Covid- 19, sem hafði staðið yfir í allan þann tíma sem dómkröfur sóknaraðila í því máli tóku til, töldust til óviðráðanlegra ytri atvika sem gætu fallið undir fyrrgreint samningsákvæði. Með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 var komist að þeirri niðurstöðu að lækka bæri leiguverð þannig að varnaraðili skyldi greiða tvo þriðju hluta leigufjárhæðar samkvæmt samningnum. Með hliðsjón af því en að öðru leyti með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar var fallist á niðurstöðu hans um að sóknaraðili ætti ógreidda kröfu á hendur varnaraðila. Að því leyti var skilyrðum fyrir gjaldþrotaskiptum fullnægt í málinu og skipti þá ekki máli þó að framangreindu máli hafi verið skotið til æðri dóms. Ekki var fallist á þá röksemd varnaraðila að heimild 22. gr. laga nr. 57/2020 gæti einungis átt við þegar skuldari hefði leitað nauðasamnings samkvæmt 20. eða 21. gr. laganna án þess að frumvarp þess efnis hefði hlotið brautargengi. Á hinn bóginn var í dómi Landsréttar komist að þeirri niðurstöðu að sjálfskuldarábyrgð Íslandshótela hf., sem lá fyrir í málinu, tryggði nægilega fjárkröfur sóknaraðila á hendur varnaraðila. Því bar að hafna kröfu um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila með vísan til 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 12. apríl 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. apríl 2022 í málinu nr. X- 942/2022 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og bú varnaraðila tekið til gjaldþrotaskipta. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur auk kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4

Með kröfu sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 17. janúar 2022 fór sóknaraðili fram á að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli 22. gr. laga nr. 57/2020 um tímabundnar heimildir til fjárhagslegrar endurskipulagningar. Í kröfunni segir að lýst sé fjárkröfu samtals að fjárhæð 743.705.087 krónur vegna vangreiddrar leigu samkvæmt húsaleigusamningi milli aðila á tímabilinu frá apríl 2020 til september 2021. Um sé að ræða 18 reikninga og nemi höfuðstóll þeirra samtals 1.208.432.332 krónum. Frá þeirri fjárhæð er dregin innborgun varnaraðila, samtals að fjárhæð 563.410.570 krónur.

5

Aðila greinir á um hvort og þá að hvaða leyti greiðsluskylda varnaraðila samkvæmt framangreindum húsaleigusamningi kunni að hafa fallið niður á grundvelli 3. mgr. 11. gr. samningsins og eftir atvikum með stoð í ógildingarreglum eða reglum samningaréttar um brostnar forsendur. Í framangreindu samningsákvæði segir að það teljist ekki til vanefnda ef ófyrirséð og ófyrirsjáanleg atvik (force majeure) gera aðilum samningsins ókleift að efna skyldur sínar, svo sem vegna almennra verkfalla, náttúruhamfara, stríðsástands, hafnbanna, atburða á gjaldeyris- og fjármagnsmörkuðum eða annarra óviðráðanlegra orsaka. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 16. mars 2022 í máli nr. E- 2261/2021 var fallist á að heimsfaraldur Covid-19, sem hefði staðið yfir allan þann tíma sem dómkröfur sóknaraðila í því máli tóku til, teldist til óviðráðanlegra ytri atvika sem gætu fallið undir fyrrgreint samningsákvæði. Hefðu þau atvik þýðingu við mat á því hvort ósanngjarnt væri að bera fyrir sig verðákvæði leigusamningsins. Var talið að uppfyllt væru skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga til að breyta leiguverði þannig að varnaraðila væri gert að greiða tvo þriðju hluta leigufjárhæðar í þá sex mánuði sem dómkröfurnar náðu til, frá apríl til september 2020, að viðbættri verðtryggingu auk virðisaukaskatts. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að dráttarvextir féllu ekki á kröfuna fyrr en einum mánuði frá uppsögu dómsins. Málinu var áfrýjað til Landsréttar 29. mars 2022 en 4. maí sama ár hafnaði Hæstiréttur beiðni sóknaraðila um að áfrýja héraðsdómi beint til réttarins.

6

Með hliðsjón af framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar ber að fallast á niðurstöðu hans um að sóknaraðili eigi ógreidda kröfu á hendur varnaraðila. Að því leyti er skilyrðum fyrir gjaldþrotaskiptum fullnægt í málinu og skiptir þá ekki máli þó að framangreindu máli hafi verið skotið til æðri dóms.

7

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2021 var fallist á beiðni varnaraðila um heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar samkvæmt lögum nr. 57/2020.

Heimildin var framlengd með úrskurði héraðsdóms 26. nóvember 2021 til 18. desember sama ár. Varnaraðili óskaði ekki eftir því að heimildin yrði framlengd að nýju og féll hún því sjálfkrafa niður 18. desember 2021. Í kjölfarið lagði sóknaraðili fram þá kröfu um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila sem aðilar greinir á um. Krafan er sett fram með vísan til 22. gr. fyrrgreindra laga nr. 57/2020 og hefur sóknaraðili áréttað í greinargerð sinni til Landsréttar að hún sé ekki reist á 5. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 sem héraðsdómur hafi jafnframt litið til.

8

Í 22. gr. laga nr. 57/2020 segir að hafi skuldari notið heimildar til fjárhagslegrar endurskipulagningar, sem runnið hefur skeið sitt á enda án þess að komist hafi á nauðasamningur fyrir hann eftir 20. eða 21. gr. laganna, geti lánardrottinn hans krafist þess að bú hans verði tekið til gjaldþrotaskipta. Verður krafa á þessum grunni að berast héraðsdómi innan mánaðar eftir að heimild skuldarans lýkur. Fram kemur í ákvæðinu að slík krafa verði ekki tekin til greina ef skuldarinn sýnir fram á að hann sé allt að einu fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum þegar þær koma í gjalddaga eða verði það innan skamms.

9

Í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 57/2020 kemur fram að telji skuldari rekstur sinn og fjárhag vera með þeim hætti að honum geti auðnast að standa í skilum við lánardrottna sína, án þess að annað þurfi til en að tekjur myndist þegar starfsemi hans verður aftur virk í því greiðsluskjóli sem leiði af lögunum og rekstrarhæf starfsemi hans þannig tryggð til frambúðar, geti skuldari látið hjá líða að grípa til frekari ráðstafana á meðan heimild hans til fjárhagslegrar endurskipulagningar er í gildi. Þær lyktir eru þó háðar því að aðstoðarmaður við fjárhagslega endurskipulagningu sé á sama máli um að skuldari geti staðið í skilum við lánardrottna sína án frekari aðgerða og að hann kynni lánardrottnum þá afstöðu sína.

10

Varnaraðili kveðst hafa nýtt framangreinda heimild 1. mgr. 18. gr. laga nr. 57/2020 og því látið hjá líða að grípa til frekari úrræða gagnvart kröfuhöfum sínum. Ekki hafa þó verið lögð fram gögn sem styðja að aðstoðarmaður hafi verið á sama máli og kynnt lánardrottnum varnaraðila afstöðu sína þess efnis eins og áskilið er. Þá er ákvæði 22. gr. laga nr. 57/2020 afdráttarlaust um að lánardrottni sé heimilt, þegar ekki hefur verið gerður nauðasamningur fyrir skuldara, að krefjast gjaldþrotaskipta á búi hans innan mánaðar frá því að fjárhagsleg endurskipulagning hans hefur runnið sitt skeið á enda.

Fær sú túlkun hvorki stoð í orðalagi 22. gr. laganna né í lögskýringargögnum, að heimildin eigi einungis við þegar skuldari hefur leitað nauðasamnings, annað hvort á grundvelli 20. eða 21. gr. laganna, með því að leggja fram frumvarp þess efnis án þess að það hafi hlotið brautargengi. Verður kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila ekki hafnað með vísan til röksemda í þá veru.

11

Samkvæmt 22. gr. laga nr. 57/2020 má ekki taka kröfu um gjaldþrotaskipti á búi skuldara til greina ef skuldarinn sýnir fram á að hann sé allt að einu fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum þegar þær koma í gjalddaga eða verði það innan skamms tíma. Þetta skilyrði gjaldþrotaskipta svarar til fyrirmæla 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Í athugasemdum við 22. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 57/2020 segir að ákvæðið sé hliðstætt 2. og 3. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 og þarfnist ekki frekari skýringa. Álykta verður að skilyrði 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 fyrir gjaldþrotaskiptum eigi einnig við þegar krafa um þau er reist á 22. gr. laga nr. 57/2020. Í því ákvæði segir meðal annars að lánardrottinn geti ekki krafist gjaldþrotaskipta á búi skuldara ef krafa hans er nægilega tryggð með veði eða öðrum sambærilegum réttindum í eignum skuldarans eða þriðja manns eða vegna ábyrgðar þriðja manns.

12

Þegar krafa sóknaraðila um gjaldþrotaskipti á varnaraðila var þingfest 23. febrúar 2022 lagði varnaraðili fram yfirlýsingu 22. sama mánaðar um sjálfskuldarábyrgð móðurfélags varnaraðila, Íslandshótela hf., sem í yfirlýsingunni er ranglega sagt vera einkahlutafélag. Þar er því lýst yfir að Íslandshótel hf. takist á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu kröfu samkvæmt húsaleigusamningi 2. júlí 2013 milli varnaraðila og sóknaraðila. Í yfirlýsingunni er gerð grein fyrir rekstri dómsmáls um greiðsluskyldu varnaraðila á grundvelli húsaleigusamningsins sem áður hefur verið rakið. Í niðurlagi yfirlýsingarinnar segir að sjálfskuldarábyrgðin taki til „þeirrar réttmætu leigukröfu“ sem sóknaraðili kunni að eiga á hendur varnaraðila „samkvæmt endanlegum dómi“ eða allt að fjárhæð 743.705.087 krónur, auk áfallandi kostnaðar.

Nær fjárhæð sjálfskuldarábyrgðarinnar þannig í heild til þeirra fjárkrafna sem liggja til grundvallar kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila.

13

Yfirlýsingin er undirrituð af meirihluta stjórnarmanna Íslandshótela hf. og er ekkert fram komið sem getur valdið vafa um gildi hennar. Með sjálfskuldarábyrgð verður greiðsluskylda ábyrgðarmanns virk þegar aðalskuldari hefur vanefnt skuldbindingu sína. Milli aðila er rekið sérstakt dómsmál er lýtur að ágreiningi um ætlaða vanefnd varnaraðila á leigugreiðslum sem að hluta tekur til sama tíma og þær fjárkröfur er liggja til grundvallar kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti. Sömu sjónarmið koma til með að gilda um tímann eftir það allt til 1. október 2021 þegar hótelið var opnað að nýju. Ábyrgðarmaður getur ávallt gripið til sömu varna og aðalskuldari, meðal annars vefengingar á að aðalkrafa hafi verið vanefnd. Orðalag yfirlýsingarinnar, um að ábyrgðin taki til réttmætrar leigukröfu, sem sóknaraðili kann að eiga samkvæmt endanlegum dómi á hendur varnaraðila, setur hagsmuni sóknaraðila ekki í þá stöðu að sjálfskuldarábyrgðin komi ekki til álita samkvæmt 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991.

14

Í málinu liggur fyrir minnisblað I-kk-ef B-kk-ef B-kk-ef, löggilts endurskoðanda hjá Deloitte ehf., kjörnum endurskoðanda Íslandshótela hf., frá 21. mars 2022. Þar er lýst vinnu endurskoðanda við mat á rekstrarhæfi félagsins til næstu tólf mánaða. Í minnisblaðinu segir að í samstæðuársreikningi félagsins 30. júní 2021 nemi veltufjáreign samstæðunnar 1.200,8 milljónum króna og skammtímaskuldir 3.055,8 milljónum króna. Skammtímaskuldir umfram veltufjáreign nemi því 1.855 milljónum króna. Þá sé eiginfjárhlutfall samstæðunnar 33,4%. Í minnisblaðinu er bent á nokkur atriði sem endurskoðandinn telur að hafi þýðingu við mat á veltufjárhlutfalli samstæðunnar. Í fyrsta lagi er tekið fram að hluti tekna hennar séu innheimtar fyrirfram og færðar meðal annarra skammtímaskulda. Eftir heimsfaraldurinn hafi sala gjafabréfa aukist og skuldbinding vegna þeirra vaxið. Slíkar skuldbindingar séu vegna óveittrar þjónustu og færist til tekna þegar gjafabréf eru notuð eða renna út. Í öðru lagi er á það bent að varnaraðili hafi fært til skuldar að fullu ógreidda húsaleigu til sóknaraðila þrátt fyrir ágreining um fjárhæð skuldarinnar sem tekist væri á um fyrir dómstólum. Í þriðja lagi hafi samstæðan nýtt sér úrræði hins opinbera til þess að fresta greiðslu ákveðinna opinberra gjalda. Í fjórða lagi segir að sjóðstreymisáætlanir og sviðsmyndagreiningar félagsins bendi ekki til annars en að samstæðan geti staðið við skuldbindingar sínar miðað við gefnar forsendur. Þá er í minnisblaðinu tekið fram að endurskoðanda sé ekki kunnugt um annað en að Íslandshótel hf. og dótturfélög þess séu í skilum með allar samningsbundnar skuldbindingar gagnvart lánardrottnum, að teknu tilliti til þeirra ívilnana sem þeir hafi veitt samstæðunni vegna heimsfaraldurs Covid- 19, en með þeirri undantekningu er snúi að leigukröfu sóknaraðila. Einnig er á það bent að á síðari hluta ársins 2021 hafi sjóðsstaða félagsins styrkst samhliða auknum tekjum. Að lokum segir eftirfarandi í minnisblaði endurskoðandans:

Íslandshótel hefur gengið í sjálfskuldarábyrgð gagnvart kröfu Íþöku á hendur Fosshótel Reykjavíkur fyrir allt að 743,7 milljónum króna auk áfallins kostnaðar. Það er mat stjórnenda Íslandshótela að ef félagið verður krafið um greiðslu vegna sjálfskuldarábyrgðarinnar, þá hafi félagið getu til að standa við þær skuldbindingar. Á dagsetningu undirritunar þessa bréfs hefur ekkert komið fram við skoðun Deloitte á undirliggjandi gögnum sem bendir til annars en að mat stjórnenda sé viðeigandi, enda á félagið laust fé til ráðstöfunar, hefur haft aðgengi að auknu lánsfé auk þess að eiga auðseljanlegar eignir sem unnt er að selja með skömmum fyrirvara ef þurfa þykir til að tryggja lausafjárstöðu félagsins og dótturfélaga.

15

Varnaraðili hefur einnig lagt fyrir Landsrétt endurskoðaðan ársreikning Íslandshótela hf. fyrir rekstrarárið 2021. Þar kemur fram að tekjur félagsins hafi vaxið úr 3,2 milljörðum króna árið 2020 í 5,8 milljarða króna á árinu 2021. Að sama skapi dró verulega úr tapi félagsins sem nam tæplega 2,2 milljörðum króna á árinu 2020 en varð tæpar 121 milljón króna á árinu 2021. Eignir félagsins nema samtals um 34,6 milljörðum króna en skuldir um 15 milljörðum króna. Eiginfjárhlutfall félagsins nam 56,76% og veltufjárhlutfall var 0,92. Samkvæmt yfirliti um sjóðstreymi ársins 2021 nemur handbært fé í lok þess árs rúmlega einum milljarði króna. Í áritun endurskoðenda á ársreikninginn kemur fram að þeir hafi farið yfir forsendur stjórnenda um rekstrarhæfi félagsins og telja að ekki leiki verulegur vafi á rekstrarhæfi þess.

16

Þegar litið er til þess sem hér hefur verið rakið verður að draga þá ályktun að sú sjálfskuldarábyrgð Íslandshótela hf. sem fyrir liggur í málinu tryggi nægilega fjárkröfur sóknaraðila á hendur varnaraðila. Því ber að hafna kröfu um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila með vísan 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur.

17

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Íþaka fasteignir ehf., greiði varnaraðila, Fosshóteli Reykjavík ehf., 400.000 krónur í kærumálskostnað.