636/2020

Útdráttur

Með dómi Hæstaréttar árið 1980 var T sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi og gert að sæta fangelsi í 13 ár. Árið 2017 var mál T endurupptekið í Hæstarétti og hann í kjölfarið sýknaður af framangreindu broti með dómi Hæstaréttar 2018. T lést árið 2009. Dánarbú T höfðaði mál gegn Í og krafðist miskabóta vegna sakfellingar T að ósekju að undangenginni óréttlátri málsmeðferð, frelsissviptingar og harðræðis í gæsluvarðhaldi, afplánunar og tímabils reynslulausnar. Þá krafðist dánarbú T skaðabóta vegna atvinnumissis og annars fjárhagslegs tjóns sem það taldi T hafa orðið fyrir vegna málsins. Í dómi Landsréttar kom fram að ákvæðum 246. til 248. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála yrði beitt við úrlausn á bótakröfum dánarbús T sem byggðu beinlínis á sýknudómi Hæstaréttar, það er kröfum hans vegna sakfellingar, gæsluvarðhalds og afplánunar, sbr. 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða VI í lögunum, enda hefði það atvik sem væri skilyrði bótaskyldu samkvæmt framangreindum ákvæðum, sýkna með dómi, átt sér stað eftir að lög nr. 88/2008 tóku gildi. Að því marki sem þættir í bótakröfu dánarbús T féllu ekki undir 246. gr. laga nr. 88/2008 yrði almennum reglum skaðabótaréttar beitt við úrlausn á þeim. Fram kom að í 247. gr. laga nr. 88/2008 væri kveðið á um að sömu reglur giltu um aðilaskipti að bótakröfu samkvæmt 246. gr. laganna og um kröfu um bætur fyrir líkamstjón samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Miskabótakrafa dánarbús T á grundvelli ákvæða 246. gr. laganna hefði hvorki verið viðurkennd né gerð fyrir dómi er T lést 1. maí 2009 eins og gert væri að skilyrði fyrir því að miskabótakröfur erfðust samkvæmt 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga. Ekki var talið að sú takmörkun 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga að miskabótakrafa erfðist ekki nema að framangreindum skilyrðum uppfylltum bryti gegn ákvæðum 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. einnig 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmálann. Þá var ekki fallist á það að með yfirlýsingu forsætisráðherra í kjölfar sýknudóms Hæstaréttar 2018 og greiðslu bóta til erfingja T árið 2020 hefði Í viðurkennt greiðsluskyldu sína eða aðild dánarbús T að dómsmáli um bótakröfur vegna miska T. Þar sem skilyrði væru ekki uppfyllt í málinu fyrir því að miskabætur erfðust var lagt til grundvallar að ætluð miskabótakrafa T hefði ekki getað runnið til dánarbús hans. Var Í því sýknað af kröfu dánarbús T um greiðslu miskabóta á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem dánarbú T lagði ekki fram nein gögn tilstuðnings kröfu sinni um skaðabætur vegna atvinnumissis og annars fjártjóns T var þeirri kröfu vísað frá héraðsdómi sökum vanreifunar.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 11. nóvember 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2020 í málinu nr. E- 1082/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.644.672.833 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. september 2018 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Með dómi Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978 var T-kk-nf R-kk-nf L-kk-nf sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi, sbr. 218. gr. og 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, fyrir að hafa, ásamt öðrum, orðið G-kk-þgf E-kk-þgf að bana að Hamarsbraut 11 í Hafnarfirði 27. janúar 1974. Með dóminum var hann jafnframt sakfelldur fyrir brennu, nauðgun og þjófnaðarbrot og var dæmdur í 13 ára óskilorðsbundið fangelsi. Í kjölfar dómsins hóf T-kk-nf R-kk-nf afplánun er lauk þegar honum var veitt reynslulausn 24. desember 1981 skilorðsbundið í fjögur ár.

5

T-kk-nf R-kk-nf lést 1. maí 2009.

6

Með erindi til endurupptökunefndar 12. mars 2015 fóru erfingjar T-kk-ef R-kk-ef þess á leit að mál Hæstaréttar nr. 214/1978 yrði endurupptekið, sbr. 1. gr. laga nr. 134/2014 um heimild til endurupptöku vegna látinna dómþola í máli Hæstaréttar nr. 214/1978. Með úrskurði 24. febrúar 2017 í máli nr. 6/2015 féllst endurupptökunefnd á að uppfyllt væru skilyrði þágildandi a-, c- og d-liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til þess að málið yrði tekið á ný til meðferðar og dómsuppsögu í Hæstarétti á grundvelli 1. mgr. 215. gr. sömu laga að því er varðaði aðild T-kk-ef R-kk-ef að atlögu að G-kk-þgf 27. janúar 1974. Atvikum máls T-kk-ef R-kk-ef er ítarlega lýst á blaðsíðum 2 til 401 í úrskurði endurupptökunefndar sem liggur fyrir í málinu. Sú lýsing atvika sem þar kemur fram er ó umdeild þótt aðila greini á um réttmæti og grundvöll ályktana sem nefndin hefur dregið í forsendum fyrir úrskurðinum.

7

Upphaf málsins er að rekja til þess að T-kk-nf R-kk-nf var hinn 23. desember 1975 færður til yfirheyrslu í Síðumúlafangelsinu með réttarstöðu sakbornings vegna hugsanlegrar aðkomu hans að hvarfi G-kk-ef. Tvær skýrslur voru teknar af honum þann dag, annars vegar í Síðumúlafangelsinu og hins vegar fyrir sakadómi Reykjavíkur. Hann neitaði í báðum tilvikum vitneskju um málið. Fyrir sakadómi var hann úrskurðaður í allt að 90 daga gæsluvarðhald og til að sæta geðrannsókn.

8

Næsta yfirheyrsla fór fram 27. desember 1975 en engar upplýsingar eru til um hana. Aðfaranótt þess dags var bókað í fangelsisdagbók að T-kk-nf R-kk-nf hefði talað við sjálfan sig annað slagið frá klukkan 20.00 kvöldinu áður og eftir yfirheyrsluna var bókað í sömu dagbók að óskað hefði verið eftir lækni til að koma og sprauta hann niður svo hann gæti sofnað en hann hefði þá vakað nánast óslitið frá upphafi gæsluvarðhalds. Á sama tíma hafi fulltrúi farið inn í klefa til að tala við hann en engin gögn eru til um það samtal.

9

T-kk-nf R-kk-nf var yfirheyrður eða rætt við hann í klefa hans 28. og 30. desember 1975, tvívegis 2. janúar 1976, tvívegis 3. janúar, tvívegis 4. janúar, 7. janúar og þrívegis 8. janúar 1976. Þá var farið með hann í leiðangur 3. janúar sama ár. Engin nánari gögn liggja fyrir um yfirheyrslurnar eða leiðangurinn.

10

Í yfirheyrslu 9. janúar 1976 var bókað eftir T-kk-þgf R-kk-þgf að hann hefði mikið hugsað um málið síðan síðast hefði verið tekin af honum skrifleg skýrsla og kvaðst vilja skýra frá ýmsum atriðum varðandi það. Bar T-kk-nf R-kk-nf um að hafa verið staddur í húsi með S-kk-þgf M-kk-þgf C-x-x, K-kk-þgf V-kk-þgf J-kk-þgf og manni sem hann vissi ekki deili á. Kvaðst hann ekki geta munað hver hafi verið húsráðandi á staðnum eða hvar húsnæðið hafi verið. Hann gat þó lýst herbergjaskipan nokkuð ítarlega. T-kk-nf R-kk-nf kvaðst hafa verið sjónarvottur að ósamkomulagi sem komið hefði upp og endað með átökum. Hafi hann komið S-kk-þgf M-kk-þgf til hjálpar og reynt að ganga á milli hans og óþekkta mannsins. T-kk-nf R-kk-nf hefði fengið högg frá þeim síðarnefnda og hélt að þá hefði hann slegið manninn aftur sem hefði við það fallið í gólfið en ekki misst meðvitund. Kvaðst hann þá hafa séð S-kk-þf M-kk-þf ráðast á manninn með því að sparka í höfuð hans en við það hefði maðurinn fallið fram fyrir sig á gólfið og ekki hreyft sig eftir það. Þeir hafi lagt manninn á gólfið í geymsluherbergi og kvaðst T-kk-nf R-kk-nf ekki muna eftir neinum verulegum áverkum á manninum. Kvaðst hann alls ekki geta komið því fyrir sig hvað hefði gerst eða hvað þeir hefðu aðhafst eftir að hafa komið manninum fyrir í geymsluherberginu. Kvað hann þá hafa hlotið að hafa gert eitthvað við látinn manninn en kvaðst ekki muna hvernig þeir hefðu borið sig að. Þá kvaðst T-kk-nf R-kvk-nf r-kk-nf muna aðdragandann að því að þeir voru staddir í þessari íbúð en kvað þessi atriði kunna að rifjast upp fyrir sér síðar.

11

T-kk-nf R-kk-nf kom fyrir sakadóm 22. mars 1976 þar sem hann kvaðst ekki muna neitt frekar um málið. Hann kom aftur fyrir dóminn 30. apríl sama ár og bar þá á sama veg hann hafði gert í skýrslu hjá lögreglu 9. janúar það ár. Í yfirheyrslum 17. september 1976, 21. september sama árog 11. mars 1977 bar hann á sömu leið og áður.

12

Á tímabilinu frá 9. janúar 1976 til 29. mars 1977 var T-kk-nf R-kk-nf yfirheyrður, færður til samprófunar, farið með hann í bílferðir og rætt við hann í klefa hans í að minnsta kosti 78 skipti án þess að rannsóknargögn liggi fyrir um hvað þá fór fram. T-kk-nf R-kk-nf dró svo framburð sinn um aðild að hvarfi G-kk-ef til baka fyrir dómi 30. mars 1977. Þá kvaðst hann aldrei hafa komið á Hamarsbraut 11 í Hafnarfirði og ekki hafa þekkt G-kk-þf. T-kk-nf R-kk-nf gaf þá skýringu á fyrri framburði sínum að honum hefði orðið mikið um þegar hann var borinn sökum í þessu máli og tveimur öðrum málum þar sem hann hefði verið sakaður um að hafa banað stúlku og manni. Hann hefði lítið sofið og verið með óráði. Lögreglan hafi ekki tekið mark á frásögnum hans og haft í hótunum við hann.

13

Vegna rannsóknar málanna sætti T-kk-nf R-kk-nf gæsluvarðhaldi í samtals 1522 daga, frá 23. desember 1975 þar til sakfellingardómur féll í Hæstarétti 22. febrúar 1980. Hann sætti óslitinni einangrunarvist í Síðumúlafangelsi frá 23. desember 1975 til 16. júlí 1976. Þann dag var hann fluttur í fangelsið að Litla- Hrauni og einangrunarvist hans aflétt tímabundið. Hann var fluttur á ný í einangrunarvist í Síðumúlafangelsinu 4. ágúst 1976 þar sem hann var vistaður til 9. sama mánaðar þegar hann var fluttur aftur að Litla- Hrauni. Hinn 30. ágúst 1976 var T-kk-nf R-kk-nf fluttur aftur í einangrun í Síðumúlafangelsi til 11. nóvember sama ár þegar hann var fluttur á nýjan leik að Litla- Hrauni. T-kk-nf R-kk-nf var svo enn á ný fluttur í Síðumúlafangelsi til einangrunarvistar 14. janúar 1977 og var henni ekki aflétt fyrr en með ákvörðun sakadómara 21. desember sama ár. Hann var þá fluttur úr Síðumúlafangelsinu að Litla- Hrauni 23. desember 1977. Samanlagt sætti T-kk-nf R-kk-nf einangrunarvist í fangelsinu við Síðumúla í 627 daga.

14

Í kjölfar úrskurðar endurupptökunefndar var mál T-kk-ef R-kk-ef endurupptekið í Hæstarétti. Við meðferð málsins fyrir réttinum krafðist ákæruvaldið þess að hann yrði sýknaður af þeim sakargiftum sem enduruppteknar voru í málinu og hann hafði verið sakfelldur fyrir með dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/1978. Til stuðnings sýknukröfunni vísaði ákæruvaldið til niðurstöðu endurupptökunefndar í máli hans. Byggði ákæruvaldið á því að verulegar líkur hefðu verið leiddar að því að sönnunarmat í málinu hefði ekki verið í samræmi við þá meginreglu sakamálaréttarfars, sbr. 108. gr. laga nr. 74/1974 um meðferð opinberra mála, að fram hefði verið komin sönnun um sekt dómfelldu sem ekki yrði vefengd með skynsamlegum rökum.

15

Með dómi Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017 var komist að þeirri niðurstöðu að skilyrðum þágildandi a-liðar 211. gr. laga nr. 88/2008 hefði verið fullnægt fyrir endurupptöku málsins að hluta en ekki var tekin afstaða til þess hvort uppfyllt hefðu verið skilyrði annarra stafliða ákvæðisins. Þá var krafa ákæruvaldsins tekin til greina og T-kk-nf R-kk-nf sýknaður af 1. lið I. kafla ákæru 8. desember 1976 um brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga en með dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/1978 hafði háttsemin verið heimfærð undir 218. og 215. gr. sömu laga.

16

Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu veitti leyfi sitt til endurupptöku einkaskipta á dánarbúi T-kk-ef R-kk-ef með ákvörðun 2. október 2019.

17

Hinn 12. desember 2019 tóku gildi lög nr. 128/2019 um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017. Á grundvelli þeirra laga voru erfingjum T-kk-ef R-kk-ef greiddar bætur 29. janúar 2020 að fjárhæð 171.000.000 króna auk 8.550.000 króna vegna lögmannsþóknunar.

18

Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af öllum kröfum áfrýjanda.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

19

Áfrýjandi krefst annars vegar miskabóta sem sundurliðast með nánar tilgreindum hætti og hins vegar skaðabóta vegna fjártjóns. Frá bótakröfu sinni hefur áfrýjandi dregið greiðslu íslenska ríkisins 29. janúar 2020 að fjárhæð 171.000.000 króna.

Lagagrundvöllur bótakrafna

20

Áfrýjandi byggir á því að bótaréttur þess sem sviptur hefur verið frelsi að ósekju sé tryggður í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Þá sé bótaréttur þess sem sætt hefur frelsisskerðingu eða refsingu að ósekju einnig tryggður í alþjóðlegum mannréttindasáttmálum, sbr. 5. mgr. 9. gr. og 6. mgr. 14. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 3. gr. 7. viðauka við hann. Bótaréttur á framangreindum grunni sé útfærður í almennum lögum, nú í XXXIX. kafla laga nr. 88/2008.

21

Áfrýjandi byggir á því að beita eigi ákvæðum XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 um bótaábyrgð stefnda á því tjóni sem T-kk-nf R-kk-nf varð fyrir vegna aðgerða á rannsóknarstigi, þar með talið gæsluvarðhalds, sbr. 1. og 2. mgr. 246. gr. laganna, og vegna sakfellingardómsins og afplánunar refsingar á grundvelli hans, sbr. 4. mgr. ákvæðisins. T-kk-nf R-kk-nf hafi verið sýknaður með endanlegum dómi eftir gildistöku þeirra laga. Fyrir það tímamark hefði því ekki getað reynt á bótarétt fyrir rannsóknaraðgerðir, dóm og refsingu að ósekju. Bótaábyrgðin sé hlutlæg og taki jafnt til fjártjóns og miska, sbr. 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

22

Að svo miklu leyti sem brotið hafi verið gegn öðrum réttindum T-kk-ef R-kk-ef við framkvæmd gæsluvarðhalds og annarra rannsóknaraðgerða, úrlausn sakamálsins og fullnustu refsingar taki bótaábyrgð stefnda á framangreindum grundvelli einnig til þess aukna tjóns sem hlotist hafi af þeimsökum. Þar undir falli tjón vegna pyndinga, ómannúðlegrar eða vanvirðandi meðferðar og vegna brota á réttinum til réttlátrar málsmeðferðar.

23

Hvað varðar bótagrundvöll byggir áfrýjandi loks á því að stefndi beri auk framangreinds ábyrgð á grundvelli almennra reglna um skaðabótaábyrgð hins opinbera vegna brota gegn grundvallarréttindum borgaranna. Í þessu sambandi vísar áfrýjandi til 68., 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar og 3., 6., 8., 13. og 41. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, 7., 14. og 17. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 1. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þá vísar áfrýjandi til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og eldri reglna sama efnis.

Bótaskyld háttsemi og eigin sök

24

Bótakrafa áfrýjanda byggir á því á því að T-kk-nf R-kk-nf hafi verið sviptur frelsi sínu að ósekju í samfellt 2193 daga frá 23. desember 1975, þegar hann var fyrst úrskurðaður í gæsluvarðhald, allt til 24. desember 1981 þegar honum var veitt reynslulausn úr fangelsi. Þann tíma hafi hann setið í gæsluvarðhaldi í 1522 daga og þar af 627 daga í einangrun í Síðumúlafangelsi. Í kjölfar sakfellingardóms Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978 hafi hann afplánað fangelsisrefsingu í 671 dag og sætt reynslulausn í 2477 daga til viðbótar. Að auki hafi áfellisdómurinn frá 22. febrúar 1980 staðið óhaggaður í samtals 14.097 daga eða rúmlega 38 ár.

25

Áfrýjandi byggir einnig á því að meðan á gæsluvarðhaldi stóð hafi T-kk-nf R-kk-nf sætt pyndingum, ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð með því að hafa þurft að sæta langri einangrunarvist við óforsvaranlegar aðstæður og ólögmætum valdbeitingaraðferðum sem hafi haft þann tilgang að þvinga fram játningu hans á aðild að málinu. Þá fölsku játningu hafi T-kk-nf R-kk-nf dregið til baka um leið og hann hafði tök á. Jafnframt hafi stefndi brotið gegn skyldum sínum til að rannsaka og bregðast við framangreindum brotum á réttindum T-kk-ef R-kk-ef. Þá hafi rannsókn málsins og sakfellingardómur yfir honum verið haldinn verulegum annmörkum andstætt grundvallarreglum um réttláta málsmeðferð, meðal annars þar sem vikið hefði verið frá reglunni um að sakborningur skuli teljast saklaus uns sekt er sönnuð auk þess sem skýrslur hafi verið teknar af honum án þess að verjandi væri viðstaddur og án þess að honum væri kynntur réttur sinn, réttur hans til að láta spyrja vitni hafi verið takmarkaður og ekkert skráð um fjölda yfirheyrslna. T-kk-nf R-kk-nf hafi setið saklaus í fangelsi vegna hinnar röngu sakfellingar, afplánað að fullu refsingu samkvæmt dóminum og mátt þola fordæmingu samfélagsins, algeran ærumissi og þungbærar kvalir vegna málsins alla sína daga en sýknudómur í málinu hafi verið kveðinn upp að honum látnum. Hvað framangreind atriði varðar byggir áfrýjandi jafnframt á því að brotin hafi að stórum hluta átt sér stað þegar T-kk-nf R-kk-nf var í haldi á vegum stefnda. Hafi áfrýjandi lagt fram þau gögn sem tiltæk séu um brot á réttindum hans á þeim tíma og verði stefndi við þessar aðstæður að bera allan halla af sönnunarskorti um brotin.

26

Áfrýjandi byggir jafnframt á því að engin efni séu til að lækka eða fella niður bætur vegna eigin sakar T-kk-ef R-kk-ef, sbr. 2. og 4. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Skýrt sé af gögnum málsins að stefndi beri ábyrgð á þeim annmörkum sem hafi verið á meðferð málsins og úrlausn þess. Sönnunarbyrði um að T-kk-nf R-kk-nf hafi sjálfur valdið eða stuðlað að því að hann sætti gæsluvarðhaldi og fangelsisvist hvíli á stefnda. Þá hafi önnur refsiverð háttsemi T-kk-ef R-kk-ef enga þýðingu hvað bótarétt hans í máli þessu varðar.

Skaðabætur

27

Áfrýjandi kveður kröfu sína um skaðabætur vera þríþætta. Í fyrsta lagi geri hann kröfu um miskabætur vegna þeirrar frelsisskerðingar sem T-kk-nf R-kk-nf sætti í gæsluvarðhaldi og vegna annarra rannsóknaraðgerða sem hafi beinst að honum. Í öðru lagi sé krafist bóta vegna þess áfellisdóms sem kveðinn var upp yfir honum í Hæstarétti 22. febrúar 1980 og afleiðinga hans og í þriðja lagi vegna þeirrar frelsisskerðingar sem hann sætti meðan hann afplánaði fangelsisrefsingu.

28

Áfrýjandi byggir á því að við ákvörðun bóta vegna frelsisskerðingar og harðræðis í gæsluvarðhaldi beri að taka mið af dómum Hæstaréttar frá 3. mars 1983 í málum nr. 124, 125, 126 og 127/1980 sem allir lúti að ákvörðun skaðabóta til annarra sakborninga í sama máli og því sem hér sé til umfjöllunar. Af jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu leiði að áfrýjandi eigi kröfu um sambærilegar bætur fyrir gæsluvarðhaldsvist T-kk-ef R-kk-ef, nema málefnalegar ástæður leiði til annars, enda varði dómarnir miskabætur fyrir gæsluvarðhald að ósekju í tengslum við sömu atvik og lágu til grundvallar í máli T-kk-ef R-kk-ef. Ef miðað sé við meðaltal dæmdra miskabóta í framangreindum dómum, framreiknað til verðlags árið 2019, hafi bætur numið 551.481 krónu fyrir hvern dag gæsluvarðhaldsvistar. Eigi áfrýjandi að lágmarki kröfu um sömu bætur vegna þeirra 1522 daga sem gæsluvarðhaldsvist T-kk-ef R-kk-ef stóð yfir. Krafa áfrýjanda undir þessum lið nemi því samtals 839.354.082 krónum og taki hún einnig mið af þeirri illu meðferð sem hann sætti í gæsluvarðhaldinu.

29

Áfrýjandi krefst þess að við ákvörðun miskabóta vegna afplánunar T-kk-ef R-kk-ef á 671 degi í fangelsi verði litið til sömu viðmiða og vegna gæsluvarðhaldsvistarinnar sem hér að framan ergerð grein fyrir. Nemur fjárhæð miskabótakröfu áfrýjanda vegna afplánunar í fangelsi því samtals 370.043.751 krónu. Þá krefst hann 50.000 króna í miskabætur fyrir hvern þeirra 2.477 daga sem T-kk-nf R-kk-nf var á reynslulausn eða sem nemur 123.850.000 krónu m. Samtals nemur krafa hans vegna þessara þátta því 493.893.751 krónu.

30

Kröfu sína um miskabætur vegna áfellisdóms byggir áfrýjandi á því að T-kk-nf R-kk-nf hafi verið sakfelldur fyrir manndráp að undangenginni óréttlátri málsmeðferð og á grundvelli skýrslna sem aflað hafi verið með pyndingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð. Áfellisdómurinn hafi staðið óhaggaður í 38 ár eða samtals 14.097 daga. Þá taki miskabótakrafan einnig til þess miska sem T-kk-nf R-kk-nf varð fyrir af völdum hinnar óréttlátu málsmeðferðar sem hafi legið dóminum til grundvallar. Dómurinn hafi staðið óhaggaður og hafi haft fullt sönnunargildi um málsatvik alla ævi hans upp frá því og jafnframt í tæpan áratug eftir andlát hans. Vegna framangreinds krefst áfrýjandi miskabóta að fjárhæð 100.000.000 króna vegna áfellisdómsins auk 25.000 króna vegna hvers dags sem hann stóð óhaggaður. Samtals nemur krafa hans vegna þessara þátta því 452.425.000 krónum.

31

Auk miskabóta gerir áfrýjandi kröfu um bætur vegna atvinnumissis og annars fjárhagslegs tjón vegna málsins að fjárhæð 30.000.000 króna. Afplánun refsingar hafi í för með sér tekjumissi fyrir þann sem þurfi að þola slíkt að ósekju og möguleikar T-kk-ef R-kk-ef til að afla sér tekna hafi verið verulega skertir, bæði á þeim tíma sem hann hafi afplánað dóm að ósekju sem og eftir afplánun vegna þess mannorðsmissis sem hann hafi orðið fyrir.

32

Áfrýjandi kveður kröfu sína miðaða við verðlag í janúar 2020 og sé því einungis krafist dráttarvaxta af henni frá uppsögu sýknudóms Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017.

Aðild

33

Áfrýjandi mótmælir málsástæðu stefnda um aðildarskort. Byggir hann á því að réttur til bóta vegna þeirra brota sem framin hafi verið gegn réttindum T-kk-ef R-kk-ef við meðferð málsins hafi fyrst orðið raunhæfur og virkur 27. september 2018 við uppkvaðningu sýknudóms Hæstaréttar. Með sýknudóminum hafi T-kk-nf R-kk-nf verið sýknaður frá öndverðu og hafi réttarstöðu hans við það verið breytt afturvirkt. Við þá breytingu hafi jafnframt stofnast afturvirkur bótaréttur honum til handa. Á sama hátt beri að leggja sýknudóminn afturvirkt til grundvallar réttarstöðu T-kk-ef R-kk-ef og erfingja hans á dánardegi hans 1. maí 2009. Á þeim degi hafi T-kk-nf R-kk-nf samkvæmt dómi Hæstaréttar 27. september 2018 átt bótakröfu á hendur stefnda og við andlát hans hafi sú krafa runnið til áfrýjanda.

34

Sérregla 247. gr. laga nr. 88/2008 um aðilaskipti að bótakröfum vegna annars tjóns en fjártjóns, sbr. 18. gr. skaðabótalaga, geti hvorki leitt til aðildarskorts áfrýjanda að málinu né sýknu stefnda af einhverjum hluta þeirra krafna sem áfrýjandi hafi uppi í því. Í því sambandi verði einnig að líta til þess að bótakrafa áfrýjanda í málinu sé ekki nema að hluta til reist á ákvæðum XXXIX. kafla laga nr. 88/2008. Jafnframt eigi ákvæði 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga, sem takmarki eignarréttindi áfrýjanda samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, samkvæmt efni sínu ekki við um kröfu áfrýjanda og verði ákvæðið ekki skýrt rýmkandi skýringu. Þá geti ákvæðið ekki átt við um kröfur, eins og kröfu áfrýjanda, sem ekki hafi verið unnt að leita viðurkenningar á eða höfða dómsmál um fyrir andlát kröfuhafa. Loks sé það andstætt ákvæðum 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr.

7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu að túlka ákvæði 247. gr. laga nr. 88/2008 og 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga eða önnur ákvæði laga þannig að enginn bótaréttur hafi stofnast til handa T-kk-þgf R-kk-þgf í lifanda lífi.

35

Áfrýjandi telur jafnframt að hafa verði í huga að mál T-kk-ef R-kk-ef hafi verið endurupptekið að honum látnum á grundvelli sérlaga og í samræmi við þau lög hafi hann átt persónulega aðild að máli Hæstaréttar nr. 521/2017 þar sem hann hafi verið sýknaður af tilgreindum sakargiftum eftir andlát sitt. Sá bótaréttur sem áfrýjandi krefjist dóms um í þessu máli sé bein afleiðing af aðild T-kk-ef R-kk-ef að Hæstaréttarmálinu nr. 521/2017 og þeim sýknudómi sem hafi verið kveðinn upp eftir andlát hans.

36

Áfrýjandi byggir í þessu sambandi einnig á því að engu skipti hvort litið verði svo á að bótakrafa hans eða einstakir undirliðir hennar hafi stofnast með afturvirkum hætti við uppkvaðningu sýknudómsins eða hvort þeir hafi stofnast um leið og þau atvik sem liggja til grundvallar áttu sér stað en fyrst orðið virkir við uppkvaðningu dómsins. Í báðum tilvikum hafi ekki verið unnt að hafa kröfur uppi fyrr en eftir það tímamark.

37

Loks byggir áfrýjandi á því að réttmæti kröfu hans hafi verið viðurkennt af hálfu stefnda með yfirlýsingum forsætisráðherra í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017 og greiðslu bóta 29. janúar 2020. Þótt fjárhæð kröfunnar kunni að hafa verið umdeild hafi tilvist hennar ekki verið andmælt af hálfu stefnda fyrr en með greinargerð hans í héraði í máli þessu.

Fyrning

38

Áfrýjandi mótmælir málsástæðu stefnda um fyrningu og byggir á því að allir þættir kröfugerðar hans eigi rætur að rekja til réttaráhrifa sýknudóms Hæstaréttar 27. september 2018. Því sé ljóst að kröfurnar hafi ekki verið fyrndar þegar mál þetta var höfðað.

39

Áfrýjandi leggur áherslu á að kröfur sem eigi rætur að rekja til brota gegn réttindum T-kk-ef R-kk-ef samkvæmt 68. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og 3. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verði ekki að fullu aðskildar frá kröfum sem eigi rætur að rekja til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og reistar séu á ákvæðum XXXIX. kafla laga nr. 88/2008. Einnig séu þær samofnar mati á réttmæti játningar hans. Að gengnum dómi Hæstaréttar 22. febrúar 1980 hafi T-kk-nf R-kk-nf engar forsendur haft til að hafa uppi kröfur vegna meðferðar málsins enda hafi dómurinn beinlínis verið reistur á því að málsmeðferðin hefði ekki verið háð verulegum annmörkum.

Sönnunargildi dóma Hæstaréttar og úrskurðar endurupptökunefndar

40

Áfrýjandi byggir á því að þeirri atvikalýsingu sem fram komi í úrskurði endurupptökunefndar hafi ekki verið hnekkt. Engar forsendur séu til að leggja til grundvallar sönnunarmat Hæstaréttar í máli nr. 214/1978 þar sem nýr dómur hafi verið kveðinn upp í hans stað. Séu staðhæfingar stefnda um sönnunargildi dómsins því rangar og ósamrýmanlegar úrskurði endurupptökunefndar sem lagður hafi verið til grundvallar sýknudómi Hæstaréttar í máli nr. 521/2017.

Málsástæður stefnda

41

Stefndi mótmælir málsástæðum áfrýjanda og byggir einkum á því að áfrýjandi, sem sé dánarbú, eigi ekki rétt til þeirra miskabóta sem hann geri kröfu um í málinu. Beri því að sýkna stefnda af þeim, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í öllu falli sé aðild áfrýjanda að málinu vanreifuð af hans hálfu. Þá hafi áfrýjandi ekki sannað að T-kk-nf R-kk-nf hafi orðið fyrir fjártjóni vegna málsins. Verði ekki fallist á að sýkna stefnda á framangreindum grundvelli byggir hann sýknukröfu sína á því að áfrýjandi eigi ekki rétt á frekari bótum en þegar hafi verið greiddar erfingjum T-kk-ef R-kk-ef með eingreiðslu 29. janúar 2020, sbr. lög nr. 128/2019.

Aðild áfrýjanda

42

Stefndi byggir á því að áfrýjandi málsins sé dánarbú og samkvæmt 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. taki dánarbú hins látna við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti eða naut við andlát. Samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar erfist hvorki miskabótakröfur né verði þær framseldar hafi þær ekki verið viðurkenndar eða einkamál höfðað til heimtu þeirra eða viðurkenningar á þeim, sbr. einnig meginreglu sem áður hafi komið fram í 264. gr. almennra hegningarlaga. Af því leiði að ætluð miskabótakrafa áfrýjanda erfist hvorki né verði framseld til hans nema skilyrði þágildandi 264. gr. almennra hegningarlaga eða síðar skaðabótalaga, sbr. lög nr. 88/2008, hafi verið uppfyllt þegar T-kk-nf R-kk-nf féll frá 1. maí 2009.

43

Við andlát T-kk-ef R-kk-ef hafi ætluð miskabótakrafa hvorki verið viðurkennd né dæmd. Þá sé krafa áfrýjanda reist á niðurstöðu dóms Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017 og hefði hún því fyrst geta stofnast við uppkvaðningu þess dóms. Þegar dómurinn féll hafi ekki lengur verið skilyrði fyrir stofnun miskabótakröfu til handa T-kk-þgf R-kk-þgf en krafa af umræddum toga teljist persónulegs eðlis og verði ekki framseld nema hún hafi verið formgerð og hana hafi mátt telja til fjárhagslegra réttinda af þeim sökum. Því sé ekki fyrir að fara í þessu máli. Í 26. gr. skaðabótalaga sé einnig einungis kveðið á um heimild til að dæma miskabætur til handa þeim „sem misgert var við“ nema um sé að ræða miskabætur til ættingja úr hendi þess sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur dauða annars manns. Í þessu sambandi vísar stefndi til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um aðildarskort áfrýjanda en í öllu falli séu aðildarrök vanreifuð af hálfu áfrýjanda. Eigi framangreindar málsástæður við um allar kröfur áfrýjanda að undanskilinni kröfu hans um bætur fyrir fjártjón.

44

Stefndi mótmælir því að í greiðslu stefnda til erfingja T-kk-ef R-kk-ef á grundvelli heimildar í sérlögum nr. 128/2019 hafi falist viðurkenning á bótakröfu áfrýjanda. Þvert á móti hafi þeirri greiðslu verið beint að eftirlifandi erfingjum T-kk-ef R-kk-ef persónulega en ekki dánarbúi hans. Dánarbúið eigi engan rétt til miskabóta en með framangreindum lögum hafi verið skotið sérstakri lagastoð undir greiðslu til erfingja þeirra sem látnir voru fyrir sýknudóm Hæstaréttar í máli nr. 521/2017. Þá byggir stefndi á því að áfrýjandi eigi ekki rétt á frekari bótum en greiddar voru á grundvelli laga nr. 128/2019.

45

Af hálfu stefnda er mótmælt málsástæðum áfrýjanda um að leggja beri dóm Hæstaréttar í máli nr. 521/2017 afturvirkt til grundvallar réttarstöðu T-kk-ef R-kk-ef og erfingja hans á dánardegi 1. maí 2009, enda hafi áfrýjandi ekki sýnt fram á lagaheimild fyrir stofnun afturvirkrar miskabótakröfu með þeim hætti. Þá telur stefndi að um sé að ræða nýja málsástæðu sem líta beri fram hjá.

46

Stefndi mótmælir því jafnframt að sérregla 247. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 18. gr. skaðabótalaga, vegna annars tjóns en fjártjóns, geti ekki átt við í málinu og leitt til aðildarskorts, sbr. áður 3. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Þvert á móti eigi 3. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga og síðar 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga, sbr. 247. gr. laga nr. 88/2008, við um miskabótakröfu áfrýjanda. Þá er því mótmælt að ákvæði 18. gr. skaðabótalaga eða önnur ákvæði almennra laga sem kunni að vera talin standa í vegi fyrir bótarétti feli í sér takmörkun á eignarréttindum sem njóti stjórnskipulegrar verndar. Loks mótmælir stefndi því að ætlaður bótaréttur áfrýjanda sé bein afleiðing af heimild laga nr. 134/2014 til endurupptöku máls T-kk-ef R-kk-ef og aðild hans að Hæstaréttarmálinu nr. 521/2017 enda verði slíkur bótaréttur ekki ráðinn af lögunum.

Lagagrundvöllur bótakrafna, lagaskil og fyrning

47

Stefndi byggir á því að um rétt áfrýjanda til bóta fari eftir fyrirmælum laga nr. 74/1974 þar sem hann krefjist bóta vegna atburða sem hafi átt sér stað í gildistíð þeirra laga. Samkvæmt lögum nr. 88/2008 gildi fyrirmæli XXXIX. kafla laganna um skaðabætur vegna atvika sem gerast eftir gildistöku þeirra, sbr. 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða VI. Jafnframt sé kveðið á um að reglum eldri laga skuli beitt um bætur fyrir það sem gerst hefur fyrir þann tíma. Verði ekki fallist á að ákvæði laga nr. 74/1974 eigi við byggir stefndi á því til vara að um bætur fari samkvæmt lögum nr. 88/2008.

48

Stefndi mótmælir því að áfrýjandi eigi bótakröfur á öðrum bótagrundvelli en að framan greinir auk þess sem hann kveður slíkar kröfur ósannaðar og órökstuddar.

49

Af hálfu stefnda er einnig á því byggt að kröfur áfrýjanda vegna atvika sem áttu sér stað í gildistíð laga nr. 74/1974, sem hafi orðið gjaldkræfar án tillits til niðurstöðu dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017, teljist vera fyrndar. Hafi fyrningarfrestur slíkra krafna hafist í síðasta lagi þegar T-kk-nf R-kk-nf hafi lokið afplánun sinni 24. desember 1981 eða eftir atvikum á árinu 1985 þegar reynslulausn hans hafi lokið. Eigi það við um hvers konar fjárkröfur áfrýjanda sem tengist ætluðum ólögmætum þvingunaraðgerðum eða öðrum ætluðum óheimilum aðgerðum rannsakenda, pyndingum, harðræði og ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð T-kk-ef R-kk-ef, ætluðum brotum á rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar, ætluðum brotum á friðhelgi einkalífs hans og aðbúnaði í gæsluvarðhaldsfangelsi. Að því marki sem kröfur séu byggðar á ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu eða öðrum alþjóðlegum skuldbindingum sem íslenska ríkið kann að hafa undirgengist, að því marki sem slíkar reglur giltu við úrlausn málsins á þeim tíma, séu þær einnig fyrndar en mannréttindasáttmáli Evrópu hafi verið leiddur í íslensk lög á árinu 1994, sbr. lög nr. 62/1994.

Sönnunarfærsla og sönnunarbyrði

50

Stefndi byggir á því að í málinu gildi almennar sönnunarreglur um málsatvik og mat á eigin sök T-kk-ef R-kk-ef sem og um áhrif hennar á mögulegan bótarétt áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Dómur Hæstaréttar í málinu nr. 521/2017 teljist bindandi, þar til hið gagnstæða er sannað, um þau atriði sem þar voru dæmd að efni til, sbr. 1. og 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008, sbr. einnig 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Um málsatvikin, að því marki sem þau hafi þýðingu fyrir málið, beri því að líta til sakfellingardóms Hæstaréttar í máli nr. 214/1978. Þá bindi yfirlýsing aðila fyrir dómi, sem felur í sér ráðstöfun sakarefnis, hendur hans eftir reglum um gildi loforða, sbr. 45. gr. laga nr. 91/1991.

51

Stefndi mótmælir því að sönnunarbyrði um að stefndi hafi uppfyllt skyldur sínar samkvæmt ákvæðum 67., 68., 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar og 3., 5., 6. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu gagnvart T-kk-þgf R-kk-þgf hvíli á stefnda, þar með talið um hvort heimilt sé að lækka eða fella niður bætur af þeim sökum. Sönnunarbyrði um að áfrýjandi eigi sjálfstæðan rétt á bótum umfram þær bætur sem þegar hafi verið greiddar til erfingja T-kk-ef R-kk-ef hvíli á áfrýjanda.

52

Hvað varðar sönnunargildi úrskurðar endurupptökunefndar byggir stefndi á því að ályktanir úrskurðarins geti ekki talist sönnunargagn um málsatvik, sem gangi framar dómi í máli í skilningi 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008, sbr. og 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, né heldur verði úrskurðinum jafnað til matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Sömu sjónarmið eigi við um skýrslu starfshóps innanríkisráðuneytisins frá 21. mars 2013. Stefndi mótmælir þó ekki þeirri lýsingu atvika sem fram kemur í úrskurði endurupptökunefndar.

Eigin sök T-kk-ef R-kk-ef

53

Stefndi byggir á því að óumdeilt sé að fella megi niður bætur eða lækka þær hafi T-kk-nf R-kk-nf sýnt af sér eigin sök. Við mat á rétti áfrýjanda til bóta beri að líta til atvika og aðstæðna eins og þær voru á þeim tíma er atburðirnir áttu sér stað, það er á árunum 1976 til 1981. Við mat á eigin sök beri að líta til þess að af gögnum málsins sé ljóst að upplýsingar og skýrslur sem T-kk-nf R-kk-nf gaf við upphaf rannsóknar málsins hafi haft talsverða þýðingu við afmörkun rannsóknaraðgerða lögreglu og sakadóms á hendur honum, að minnsta kosti meðan framburðir hans voru ekki dregnir til baka. Þá verði ekki ráðið að T-kk-nf R-kk-nf hafi sætt óeðlilega löngum yfirheyrslum eða einangrun, umfram það sem efni stóðu til og tíðkaðist, fram til þess að hann gaf lýsingu á atburðarás sem lögð hafi verið til grundvallar áframhaldandi rannsókn málsins.

54

Með hliðsjón af atvikum málsins verði að líta svo á að T-kk-nf R-kk-nf hafi sýnt af sér eigin sök ískilningi 153. gr. laga nr. 74/1974, sbr. og 2. málslið 4. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, að minnsta kosti að því marki að taka beri tillit til þess við afmörkun á bótarétti. Hið sama eigi við um ætlaðan bótarétt áfrýjanda á grundvelli almennra skaðabótareglna og reglna um húsbóndaábyrgð, sbr. og 26. gr. skaðabótalaga. Þá sé öllum ásökunum gagnvart lögreglu og dómstólum, svo og ásökunum um ætlaða saknæma og ólögmæta háttsemi aðila sem stefndi ber ábyrgð á, mótmælt.

Fjárhæðir bótakrafna og fleira

55

Stefndi mótmælir fjárkröfu áfrýjanda og byggir á því að framangreind sjónarmið, þar með talið um eigin sök T-kk-ef R-kk-ef og fyrningu, eigi við um allt ætlað tjón, hvort sem um er að ræða miska eða fjárhagslegt tjón. Eigi þau að leiða til verulegrar lækkunar á fjárkröfu áfrýjanda ef ekki verði fallist á sýknu.

56

Þá byggir stefndi á því að T-kk-nf R-kk-nf hafi með dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/1978 einnig verið dæmdur fyrir brennubrot, sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga, nauðgun, sbr. 1. mgr. 194. gr. sömu laga, og þjófnaðarbrot, sbr. 244. gr. sömu laga. Brot hans hafi verið dæmd saman og refsing hans ákveðin 13 ára fangelsi. Megi áætla að T-kk-þgf R-kk-þgf hefði verið gert að sæta að minnsta kosti fjögurra til fimm ára fangelsi vegna greindra brota þótt hann hefði verið sýknaður af ákæru um brot gegn 218., sbr. 215. gr. almennra hegningarlaga, meðal annars með tilliti til sakaferils hans. Beri að líta til þess við mat á bótum komi til greiðslu þeirra.

57

Þá beri við mat á fjárhæð bóta að líta til lækkunarviðmiða 246. gr. laga nr. 88/2008 og sambærilegra ákvæða laga nr. 74/1974, auk persónulegra haga þess sem krefst bóta, þar með talið vegna röskunar, álitshnekkis og líklegra áhrifa frelsissviptingar.

58

Stefndi mótmælir því að dómar Hæstaréttar í málum nr. 124, 125, 126 og 127/1980 hafi fordæmisgildi í málinu. Að mati stefnda hafi aðstæður málsaðila í þeim málum verið í öllu verulegu ósambærilegar stöðu T-kk-ef R-kk-ef. Þá hafi T-kk-nf R-kk-nf ekki sætt einangrunarvist allan frelsissviptingartíma sinn heldur dvalið verulegan hluta gæsluvarðhaldstíma síns, eða 895 daga af 1522, í fangelsinu að Litla- Hrauni. Líta beri til þess við mat á bótafjárhæðum vegna frelsisskerðingar að mestur miski komi til við frelsissviptinguna sjálfa og komi þannig fram í upphafi og taki fjárhæðir miskabóta samkvæmt dómaframkvæmd mið af því. Af þeim sökum hafni stefndi því að bætur vegna lengri frelsissviptingar, þar með talið afplánunar, reiknist hlutfallslega þær sömu og vegna skammvinns gæsluvarðhalds.

59

Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu áfrýjanda um miskabætur vegna áfellisdóms en þar sé miðað við miskabætur allt til ársins 2018 eða í nærri áratug eftir að T-kk-nf R-kk-nf lést.

60

Að því er varðar kröfu áfrýjanda vegna fjártjóns T-kk-ef R-kk-ef af völdum tímabundins atvinnutjóns meðan á frelsissviptingu stóð telur stefndi að líta beri til stöðu T-kk-ef R-kk-ef á vinnumarkaði fyrir upphaf atvika í desember 1975 eins og hefðbundið sé. Áfrýjandi hafi hvorki fært fram sönnunargögn fyrir fjárhagslegu tjóni né rökstuðning fyrir umkrafinni fjárhæð en áfrýjandi beri sönnunarbyrði fyrir því. Auk þess hafi að nokkru leyti verið tekið tillit til ætlaðs tímabundins atvinnutjóns T-kk-ef R-kk-ef í eingreiðslu frá stefnda 29. janúar 2020.

61

Kröfu áfrýjanda um dráttarvexti af dómkröfum er mótmælt.

62

Stefndi byggir loks á því að erfingjar T-kk-ef R-kk-ef hafi þegar fengið málskostnaðarframlag frá stefnda samhliða eingreiðslu til þeirra 29. janúar 2020 og beri að draga það frá ákvörðun um málskostnað, komi til hennar.

Niðurstaða

Lagagrundvöllur bótakrafna og lagaskil

63

Á frýjandi byggir kröfur sínar um bætur vegna gæsluvarðhalds, sakfellingardóms og afplánunar refsingar að ósekju, þar með talið meðan á reynslulausn stóð, aðallega á 246. gr. laga nr. 88/2008. Kveður hann þann bótarétt sem áfrýjanda sé tryggður í ákvæðum 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og alþjóðlegum mannréttindasáttmálum útfærðan í lögum nr. 88/2008. Að svo miklu leyti sem önnur réttindi T-kk-ef R-kk-ef hafi verið brotin í tengslum við rannsókn málsins, sakfellingardóminn og afplánun refsingar beri jafnframt að bæta það aukna tjón sem af því hlaust á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008. Auk þess beri stefndi bótaábyrgð með sjálfstæðum hætti á grundvelli almennra reglna um skaðabótaábyrgð hins opinbera vegna brota gegn grundvallarréttindum borgaranna. Í tengslum við síðastgreint aukið tjón eða sjálfstæða bótaábyrgð vísar áfrýjandi til 68., 70. og 71. gr. stjórnarskrárinnar, 26. gr. skaðabótalaga og eldri reglna sama efnis auk ákvæða alþjóðlegra mannréttindasáttmála eins og áður er rakið. Telur hann sig í því sambandi hafa orðið fyrir tjóni vegna pyndinga og ómannúðlegrar eða vanvirðandi meðferðar á T-kk-þgf R-kk-þgf meðan á gæsluvarðhaldi stóð, vegna ýmissa brota gegn reglum um réttláta málsmeðferð í tengslum við lögreglurannsókn og meðferð málsins fyrir dómi sem og vegna ærumissis sem hann hafi þurft að þola vegna sakfellingardómsins.

64

Í 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um að ekki megi svipta menn frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Jafnframt er kveðið á um það í 5. mgr. ákvæðisins að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Þá er mælt fyrir um það í 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, að ekki megi svipta mann frelsi nema í nánar tilteknum tilvikum sem skilgreind eru í a - til f-lið ákvæðisins. Í 5. mgr. 5. gr. sáttmálans segir að hver sá sem tekinn hefur verið höndum eða settur í gæslu gagnstætt ákvæðum 5. gr. sáttmálans skuli eiga bótarétt sem unnt sé að koma fram. Í 3. gr. samningsviðauka nr. 7 við sáttmálann kemur fram að ef maður hefurverið fundinn sekur um afbrot í lokadómi en síðar verið sýknaður eða náðaður vegna þess að ný eða nýupplýst staðreynd sýnir ótvírætt að réttarspjöll hafa orðið skuli sá sem hefur þolað refsingu vegna slíkrar sakfellingar fá bætur samkvæmt lögum eða réttarvenjum viðkomandi ríkis, nema sannað sé að honum sjálfum var að öllu eða nokkru leyti um að kenna að hin óþekkta staðreynd var ekki látin uppi í tíma. Með ákvæðum 246. til 248. gr. laga nr. 88/2008 og áður með ákvæðum 150. til 157. gr. laga nr. 74/1974 hefur löggjafinn mælt fyrir um það á hverjum tíma hvaða reglur gildi um bótarétt manna sem hafa verið sakfelldir að ósekju eða sætt tilteknum þvingunarráðstöfunum vegna rannsóknar sakamáls. Framangreindar reglur hafa mælt fyrir um hlutlæga bótaskyldu ríkisins að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Með því hefur löggjafinn sett reglur sem ætlað er að tryggja rétt manna til bóta vegna frelsissviptingar og sakfellingar að ósekju samkvæmt ákvæðum 67. gr. stjórnarskrárinnar, 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans og 3. gr. samningsviðauka nr. 7 við sáttmálann.

65

Í 246. gr. laga nr. 88/2008 eru settar fram þrjár hlutlægar bótareglur. Í 1. og 2. mgr. ákvæðisins er að finna reglur um bótarétt sakbornings ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í þeim tilvikum getur sakborningur sótt bætur vegna rannsóknaraðgerða sem fram hafa farið á grundvelli IX. til XIV. kafla laganna, svo sem vegna haldlagningar, leitar, hlustana, læknisrannsóknar, handtöku, gæsluvarðhalds og farbanns. Þá er í öðru lagi að finna reglu um bótarétt annarra en sakborninga í 3. mgr. ákvæðisins ef aðili hefur beðið tjón af þeim aðgerðum sem taldar eru upp í 2. mgr. ákvæðisins. Þegar bætur eru ákvarðaðar samkvæmt framangreindum bótareglum má fella þær niður eða lækka þær ef tjónþoli hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Þriðja bótareglan kemur fram í 4. mgr. 246. gr. en þar er mælt fyrir um að maður sem hlotið hefur saklaus dóm í sakamáli, þolað refsingu eða refsikennd viðurlög eigi rétt til bóta. Í ákvæðinu er tekið fram að lækka megi bætur ef tjónþoli hefur átt sök á því að hann var ranglega dæmdur en ekki er heimilt að fella niður bætur að fullu eins og samkvæmt fyrrnefndu bótareglunum. Í 5. mgr. 246. gr. segir að bæta skuli fjártjón og miska samkvæmt lagaákvæðinu ef því er að skipta.

66

Til viðbótar þeim rétti sem menn eiga til bóta samkvæmt þessum hlutlægu bótareglum vegna rannsóknaraðgerða, sakfellingar og refsingar eða refsikenndra viðurlaga geta menn sótt bætur á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttarins ef sannað er að þeim hafi verið valdið tjóni við meðferð sakamáls með saknæmum og ólögmætum hætti, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 16. mars 2017 ímáli nr. 345/2016.

67

Svo sem að framan er rakið byggir áfrýjandi aðallega á því að ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 gildi um rétt hans til bóta. Stefndi telur á hinn bóginn að beita beri ákvæðum laga nr. 74/1974 við úrlausn á kröfum áfrýjanda. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða VI í lögum nr. 88/2008 gilda reglur XXXIX. kafla lagan naum skaðabætur vegna sakamála einungis um atvik sem gerast eftir gildistöku þeirra. Þá segir að reglum eldri laga skuli beitt um bætur fyrir það sem gerst hefur fyrir þann tíma.

68

Eins og að framan greinir er það skilyrði fyrir bótarétti samkvæmt ákvæði 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 að rannsókn máls hafi verið felld niður eða maður sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Þá er það skilyrði bótaréttar samkvæmt 4. mgr. 246. gr. að fyrir liggi að maður hafi saklaus hlotið dóm í sakamáli. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 214/1978, þar sem T-kk-nf R-kk-nf var dæmdur til að sæta fangelsi í 13 ár, meðal annars fyrir manndráp af gáleysi, var kveðinn upp 22. febrúar 1980. Honum var veitt reynslulausn 24. desember 1981 sem var skilorðsbundin til fjögurra ára. Með dómi Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017 var T-kk-nf R-kk-nf sýknaður af manndrápi sem hann hafði verið sakfelldur fyrir með fyrrnefndum dómi. Þar sem sýknudómur Hæstaréttar var ekki kveðinn upp fyrr en 27. september 2018 er ljóst að það atvik sem er skilyrði bótaskyldu samkvæmt framangreindum ákvæðum, sýkna með dómi, átti sér stað eftir að lög nr. 88/2008 tóku gildi og verður ákvæðum þeirra laga því beitt við úrlausn á bótakröfum áfrýjanda sem byggja beinlínis á sýknudóminum. Í þessu samhengi er einnig til þess að líta að áhrifum sakfellingardóms á líf sakbornings lýkur ekki fyrr en við uppkvaðningu sýknudóms og að fyrir það tímamark er þess enginn kostur að láta reyna á bótarétt samkvæmt framangreindum reglum.

69

Að því marki sem þættir í bótakröfu áfrýjanda falla ekki undir ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 verður almennum reglum skaðabótaréttar beitt til úrlausnar á þeim, sbr. hér til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 1. mars 2001 í máli nr. 269/2000, 6. mars 2019 í máli nr. 27/2018 og 25. maí 2020 í máli nr. 52/2019.

Miskabætur og aðild

70

Áfrýjandi málsins er dánarbú T-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef sem sakfelldur var fyrir manndráp og fleiri brot með dómi Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978 en T-kk-nf R-kk-nf lést 1. maí 2009. Samkvæmt bréfi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 3. október 2019 var erfingjum T-kk-ef R-kk-ef, eftirlifandi maka hans og dóttur, veitt leyfi til endurupptöku á einkaskiptum á búi hans 2. október 2019. Í bréfinu er tekið fram að erfingjarnir fari í sameiningu með forræði búsins og séu einir bærir um að ráðstafa hagsmunum og svara skyldum þess, þar á meðal við samningsgerð, fyrir dómi eða stjórnvöldum, sbr. 1. mgr. 85. gr. laga nr. 20/1991.

71

Áfrýjandi byggir á því að bótakrafa í málinu tilheyri dánarbúinu þótt ekki hafi verið unnt að sækja hana fyrr en að gengnum sýknudómi Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017. Krafan hafi í raun alltaf verið til en rétturinn til að sækja hana hafi ekki orðið raunhæfur eða virkur fyrr en sýknudómurinn var kveðinn upp. Með dóminum hafi réttarstöðunni verið breytt afturvirkt þannig að krafan tilheyri dánarbúinu. Áfrýjandi reisir kröfu sína jafnframt á því að um eignarréttindi í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu sé að ræða og að það standist ekki kröfur 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar eða 3. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann verði komist að þeirri niðurstöðu að enginn bótaréttur sé fyrir hendi. Þá sé krafan ekki nema að hluta til byggð á 246. gr. laga nr. 88/2008 og eigi ákvæði 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga, sbr. 247. gr. laga nr. 88/2008, ekki við að því leyti.

72

Stefndi reisir sýknukröfu sína hvað varðar miskabótakröfu áfrýjanda á því að samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 renni eingöngu fjárhagsleg réttindi sem hinn látni átti eða naut við andlátið til dánarbús. Miskabótakrafan sem áfrýjandi sæki í málinu hafi ekki verið til þegar T-kk-nf R-kk-nf lést og geti hún því ekki runnið til dánarbúsins. Stefndi byggir einnig á því að miskabótakröfur séu persónulegs eðlis og að þær sé ekki hægt að framselja nema þær hafi verið formgerðar þannig að þær teljist til fjárhagslegra réttinda. Það sé einnig meginregla að bætur vegna ófjárhagslegs tjóns erfist ekki. Samkvæmt lögum geti kröfur um miskabætur hvorki erfst né verið framseldar ef þær hafa ekki verið viðurkenndar eða mál verið höfðað til viðurkenningar á þeim eða til innheimtu þeirra. Samkvæmt þessu beri að sýkna stefnda af miskabótakröfu áfrýjanda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

73

Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 nýtur dánarbú hæfis til þess að eiga og öðlast réttindi og hæfi til að bera og baka sér skyldur þar til skiptum þess lýkur endanlega. Dánarbú er samkvæmt þessu sjálfstæður lögaðili og samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna renna fjárhagsleg réttindi sem hinn látni átti eða naut við andlátið til dánarbús nema annað leiði af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttindanna. Við lok skipta á dánarbúi sem er undir einkaskiptum renna eignir þess til erfingja, sbr. 93. gr. laganna. Í málinu liggur ekki annað fyrir en að eftirlifandi maki og dóttir T-kk-ef R-kk-ef, sem fengu leyfi til endurupptöku einkaskiptanna, séu einu erfingjar hans. Ef fram kemur eign sem tilheyrir dánarbúinu eftir lok einkaskipta er heimilt að taka skiptin upp að nýju í því skyni að úthluta þeirri eign til erfingja, sbr. 2. mgr. 95. gr. laganna.

74

Eins og að framan greinir verður ákvæðum XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 beitt um þá þætti í bótakröfu áfrýjanda sem lúta að gæsluvarðhaldsvist T-kk-ef R-kk-ef eða byggja á sakfellingu og afplánun dóms að ósekju. Bótareglur 246. gr. laga nr. 88/2008 eru sérstaks eðlis og stofnast bótakrafa á grundvelli þeirra ekki fyrr en að fram komnum nánar tilteknum skilyrðum sem í tilviki T-kk-ef R-kk-ef lúta meðal annars að því að hann hafi verið sýknaður með endanlegum dómi. Í 247. gr. laganna er kveðið á um að sömu reglur gildi um aðilaskipti að bótakröfu samkvæmt 246. gr. laganna og um kröfu um bætur fyrir líkamstjón samkvæmt skaðabótalögum. Samkvæmt skýringum í frumvarpi til laganna er ákvæðið efnislega óbreytt frá eldri lögum, en fyrir gildistöku skaðabótalaga var í lögum nr. 74/1974 vísað um aðilaskipti að slíkum kröfum til 3. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga þar sem fram komu bæði sérreglur um skilyrði þess að miskabótakrafa gengi í arf og að hún yrði framseld. Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga erfist krafa um bætur fyrir þjáningar eða varanlegan miska hafi hún verið viðurkennd, einkamál verið höfðað til heimtu hennar eða viðurkenningar eða hún hefur verið gerð fyrir dómi í sakamáli. Miskabótakrafa T-kk-ef R-kk-ef á grundvelli ákvæða 246. gr. laga nr. 88/2008 hafði hvorki verið viðurkennd né gerð fyrir dómi er hann lést 1. maí 2009. Þá standa engin lagaleg rök til þess að fallast á þá málsástæðu áfrýjanda að með sýknudómi yfir látnum manni stofnist afturvirk miskabótakrafa honum til handa á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 sem leiði til þess að 247. gr. laganna eigi ekki við um slíka kröfu.

75

Áfrýjandi byggir sem fyrr greinir á því að stefndi verði ekki sýknaður af miskabótakröfu áfrýjanda á framangreindum grundvelli þar sem slík niðurstaða myndi brjóta í bága við 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. einnig 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmálann. Þá byggir hann á því að stefndi beri án tillits til 246. gr. laga nr. 88/2008 ábyrgð eftir almennum reglum á þeim miska sem T-kk-nf R-kk-nf varð fyrir vegna brota gegn grundvallarréttindum hans. Kemur þá til skoðunar hvort framangreindar málsástæður áfrýjanda leiði til þess að líta beri svo á að sú miskabótakrafa sem gerð er í málinu hafi runnið til áfrýjanda.

76

Það er meginregla skaðabótaréttar að krafa um bætur stofnast þegar tjónsatvik verður þótt umfang einstakra þátta tjónsins og fjárhæð skaðabóta verði ekki staðreynd fyrr en síðar. Svo sem áður er rakið byggir miskabótakrafa áfrýjanda á því að T-kk-nf R-kk-nf hafi verið sviptur frelsi er hann var handtekinn og settur í gæsluvarðhald 23. desember 1975 fram til þess tíma er hann lauk afplánun 24. desember 1981 auk þess sem frelsi hans hafi verið skert meðan hann sætti reynslulausn í fjögur ár eftir það. Þá er krafan að auki byggð á því að með dómi Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978 hafi T-kk-nf R-kk-nf að ósekju verið sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi. Jafnframt byggir áfrýjandi á þvíað T-kk-nf R-kk-nf hafi sætt pyndingum, ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð í gæsluvarðhaldi, óréttlátri málsmeðferð í tengslum við sakfellingardóminn auk þess sem með honum hafi verið brotið gegn friðhelgi einkalífs hans með því að æra hans hafi beðið hnekki ævilangt. Framangreind atvik áttu sér öll stað áður en T-kk-nf R-kk-nf lést og því ljóst að miskabótakröfur vegna þeirra, að svo miklu leyti sem þær eru ekki reistar á sérreglum 246. gr. laga nr. 88/2008, hefðu að öðrum skilyrðum uppfylltum einnig stofnast fyrir þann tíma. Við andlát hans hefðu þau fjárhagslegu réttindi átt að falla til dánarbús hans, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991, nema annað leiði af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttindanna.

77

Efni 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga hefur verið rakið hér að framan. Í athugasemdum við 18. gr. í frumvarpi til skaðabótalaga er tekið fram að ákvæði 2. mgr. sé sama efnis og þágildandi regla 3. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Við setningu skaðabótalaga var ákvæði 26. gr. laganna svohljóðandi: „Sá sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns skal greiða þeim sem misgert er við miskabætur. Ákvæði 1. og 2. mgr. 18. gr. eiga einnig við um miskabætur skv. 1. málsl. þessarar greinar.“ Í skýringum við ákvæðið í frumvarpi til laganna kom fram að tilgangur 2. málsliðar 26. gr. væri sá að ekki léki vafi á að reglur 18. gr. um líkamstjón ættu einnig við um aðrar meingerðir sem bótaskyldar væru samkvæmt 26. gr. laganna. Ákvæði 26. gr. skaðabótalaga var breytt með 13. gr. laga nr. 37/1999 en þá var meðal annars tekið upp í 2. mgr. að gera mætti þeim sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur dauða annars manns að greiða maka, börnum eða foreldrum miskabætur. Í skýringum í frumvarpi til laga nr. 37/1999 segir að í 13. gr. felist „nýmæli sem opnar á rétt eftirlifenda til miskabóta í vissum tilvikum“. Verður því ekki talið að í lagabreytingunni hafi falist að víkja ætti frá þeirri meginreglu sem kveðið er á um í 2. mgr. 18. gr. laganna, og áður var að finna í 3. mgr. 2 64. gr. almennra hegningarlaga, að miskabótakrafa erfist ekki nema hún hafi verið viðurkennd eða krafa gerð vegna hennar fyrir dómi. Er það einnig í samræmi við eðli miskabóta sem ætlað er að bæta þjáningar, óþægindi eða hneisu sem sá einstaklingur sem misgert var við þarf að þola. V erður ekki talið að þessi takmörkun, sem helgast af sérstöku eðli miskabóta, brjóti gegn þeim ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu sem áfrýjandi vísar til, sbr. til hliðsjónar efnisgrein 76 í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu 4. nóvember 2021 í máli K-x-x og V-x-x gegn Aserbaísjan.

78

Áfrýjandi byggir einnig á því að með yfirlýsingum forsætisráðherra í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017 og greiðslu bóta 29. janúar 2020 hafi stefndi viðurkennt greiðsluskyldu þótt fjárhæð kröfunnar kunni að hafa verið umdeild. Í yfirlýsingum stefnda um greiðslu umræddra fjárbóta til erfingja T-kk-ef R-kk-ef 17. janúar 2020 er skýrlega tekið fram að greiðsla sé innt af hendi á grundvelli 3. og 4. gr. laga nr. 128/2019 og að henni sé ætlað að mæta mögulegu fjártjóni, hvers kyns miska og öðru tjóni sem T-kk-nf R-kk-nf kunni að hafa orðið fyrir vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 214/1978. Þá er sérstaklega tekið fram í yfirlýsingunni að þótt erfingjarnir veiti greiðslunni viðtöku hafi það ekki áhrif á rétt þeirra til að bera frekari kröfur undir dóm samkvæmt öðrum lögum eða réttarreglum. Jafnframt segir að í greiðslunni felist ekki afstaða af hálfu ríkisins til mögulegra varna í slíku dómsmáli. Af þessum forsendum yfirlýsingarinnar er ljóst að greiðslan er ekki viðurkenning á bótaskyldu eða aðild áfrýjanda að slíku dómsmáli.

79

Á grundvelli þess sem að framan er rakið um að miskabætur erfist ekki nema að uppfylltum tilteknum skilyrðum, sem ekki eru uppfyllt í máli þessu, verður lagt til grundvallar að ætluð miskabótakrafa hafi að lögum ekki getað runnið til dánarbúsins. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda um greiðslu miskabóta á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Fjártjón

80

Áfrýjandi byggir kröfu sína um bætur vegna atvinnumissis og annars fjárhagstjóns á því að T-kk-nf R-kk-nf hafi ekki getað aflað tekna meðan á frelsissviptingu hans stóð. Bótakrafa áfrýjanda vegna þessa nemur 30.000.000 króna. Stefndi ber ekki fyrir sig aðildarskort hvað varðar þá kröfu áfrýjanda en krefst sýknu á þeim grundvelli að áfrýjandi hafi hvorki fært fram sönnunargögn fyrir fjárhagslegu tjóni né rökstuðning fyrir umkrafinni fjárhæð auk þess sem að nokkru hafi verið tekið tillit til fjártjóns í eingreiðslu frá stefnda 29. janúar 2020.

81

Almennt má miða við að menn verði fyrir tekjutapi ef þeir eru sviptir frelsi um langan tíma. Málatilbúnaður áfrýjanda um bætur vegna tekjumissis T-kk-ef R-kk-ef er ekki studdur neinum gögnum. Áfrýjandi hefur þannig engin gögn lagt fram í málinu sem sýna hvaða störfum T-kk-nf R-kk-nf hafði gegnt áður en til frelsissviptingarinnar kom og hversu miklar tekjur hann hefði haft vegna þeirra. Þá eru engin gögn í málinu um það hvernig högum T-kk-ef R-kk-ef var háttað eftir að hann losnaði úr afplánun, til dæmis um það hvort hann hafi sinnt einhverjum störfum eftir það tímamark og hvort hann hafi haft af þeim tekjur. Að teknu tilliti til þess hvernig kröfugerð áfrýjanda er úr garði gerð og skorts á því að gerð sé grein fyrir högum T-kk-ef R-kk-ef, bæði fyrir og eftir frelsissviptinguna, verður talið að bótakrafa hans sé vanreifuð að þessu leyti. Af þeirri ástæðu verður ekki hjá því komist að vísa kröfunni frá héraðsdómi.

Málskostnaður og fleira

82

Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti falli niður.

83

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans sem tilgreind er í dómsorði án virðisaukaskatts.

Í tengslum við ákvörðun þóknunar lögmanns áfrýjanda athugast að stefndi greiddi fyrirsvarsmönnum áfrýjanda 8.550.000 krónur vegna lögmannskostnaðar í tengslum við hagsmunagæslu vegna bótagreiðslna 29. janúar 2020. Sú greiðsla hefur áhrif við ákvörðun lögmannsþóknunar í málinu en lagt er til grundvallar að vinna lögmannsinsv ið þá hagsmunagæslu á fyrri stigum hafi að nokkru marki nýst við undirbúning á kröfugerð áfrýjanda og málatilbúnaði fyrir dómi.

Dómsorð :

Kröfu áfrýjanda, dánarbús T-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef, um bætur fyrir fjártjón er vísað frá héraðsdómi.

Að öðru leyti er stefndi, íslenska ríkið, sýknað af bótakröfu áfrýjanda.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, P-kk-ef R-kk-ef M. K-kk-ef, 6.000.000 króna.

Sératkvæði

J-kk-ef S-kk-ef

1

Ég er sammála niðurstöðu meirihluta dómenda um að sýkna beri stefnda, íslenska ríkið, af miskabótakröfu áfrýjanda, dánarbús T-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef, og að vísa beri kröfu um skaðabætur vegna fjártjóns frá dómi. Á hinn bóginn tel ég rökstuðning fyrir niðurstöðu um sýknu stefnda af miskabótakröfu á grundvelli aðildarskorts vera með neðangreindum hætti.

2

Það er meginregla skaðabótaréttar að krafa um bætur stofnast þegar tjónsatvik verður þótt umfang einstakra þátta tjónsins og fjárhæð skaðabóta verði ekki staðreynd fyrr en síðar. Svo sem áður er rakið byggir bótakrafa áfrýjanda á því að T-kk-nf R-kk-nf hafi verið sviptur frelsi er hann var handtekinn og settur í gæsluvarðhald 23. desember 1975 fram til þess tíma er hann lauk afplánun 24. desember 1981. Þá er krafan að auki byggð á dómi Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978 þar sem T-kk-nf R-kk-nf var að ósekju sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi. Samkvæmt þessu áttu atvikin sem leiddu til ætlaðs tjóns T-kk-ef R-kk-ef sér stað á framangreindu tímabili og því ljóst að bótakrafa sem reist er á þeim grundvelli stofnaðist áður en hann lést þótt ekki væru skilyrði til þess að innheimta bætur á grundvelli 246. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála fyrr en að gengnum sýknudómi Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017. Kröfuréttindi T-kk-ef R-kk-ef sem reist eru á þessum grundvelli hefðu að öðrum skilyrðum uppfylltum runnið til dánarbúsins við andlát hans skv.1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

3

Ákvæðum 246. gr. laga nr. 88/2008 verður beitt um kröfur áfrýjanda vegna rannsóknaraðgerða og óréttmætrar sakfellingar svo sem nánar er rakið í atkvæði meirihluta dómenda. Samkvæmt 247. gr. laganna gilda sömu reglur um aðilaskipti að bótakröfu samkvæmt 246. gr. laganna og um kröfu um bætur fyrir líkamstjón samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Í 18. gr. skaðabótalaga eru settar fram reglur um aðilaskipti að bótakröfum vegna líkamstjóns. Í 1. mgr. ákvæðisins er tekið fram að ekki sé heimilt að framselja kröfu um bætur fyrir líkamstjón nema hún sé viðurkennd eða dæmd. Þá er í 2. mgr. mælt fyrir um að krafa um bætur fyrir þjáningar eða varanlegan miska erfist hafi hún verið viðurkennd, einkamál verið höfðað til heimtu hennar eða viðurkenningar eða hún hefur verið gerð fyrir dómi í sakamáli.

4

Í athugasemdum við 18. gr. í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga er tekið fram að ákvæði 2. mgr. 18. gr. sé sama efnis og þágildandi regla 3. mgr. 264. gr. a lmennra hegningarlaga og taki eingöngu til skilyrða þess að krafa um þjáningabætur og bætur fyrir varanlegan miska gangi í arf. Ákvæðið taki ekki til fjártjóns vegna líkamstjóns. Í ákvæði 3. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, sem áður gilti um skilyrði fyrir greiðslu miskabóta, var tekið fram að krafa um bætur fyrir annað tjón en fjártjón erfðist að því tilskildu að hún hefði verið viðurkennd, einkamál höfðað til innheimtu hennar eða viðurkenningar eða hún verið gerð fyrir dómi í opinberu máli eða komið fram í málshöfðunarskipun eða stefnu.

5

Með ákvæði 2. mgr. 18. gr. skaðabótalaga og áður 3. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga voru sett sérstök skilyrði fyrir því að bætur fyrir annað tjón en fjártjón gætu erfst. Ekki er að finna neina reglu í lögum eða dómaframkvæmd sem mælir fyrir um sambærileg skilyrði fyrir erfðum á bótum vegna fjártjóns. Samkvæmt þessu gilda þær almennu meginreglur að bætur vegna fjártjóns erfast en bætur fyrir annað tjón en fjártjón erfast ekki nema að uppfylltum tilteknum skilyrðum, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 15. nóvember 2012 í máli nr. 192/2012. Rökin fyrir þessum mismun eru þau að bætur fyrir ófjárhagslegt tjón eru persónulegar fyrir þann sem verður fyrir slíku tjóni og þær því meðhöndlaðar að þessu leyti með öðrum hætti en fjártjón. Framangreindar reglur eru í samræmi við almenn viðhorf um eðli og tilgang bóta fyrir ófjárhagslegt tjón og verður ekki talið að þessi takmörkun sem helgast af sérstöku eðli bótanna brjóti gegn þeim ákvæðum stjórnarskrár og viðaukum við mannréttindasáttmála Evrópu sem áfrýjandi byggir mál sitt á.

6

Allar eignir sem tilheyra dánarbúi T-kk-ef R-kk-ef renna til erfingja hans, eftirlifandi maka og dóttur, á grundvelli erfðareglna, sbr. erfðalög nr. 8/1962. Á grundvelli þess sem að framan er rakið um að miskabætur erfist ekki nema að uppfylltum tilteknum skilyrðum, sem ekki eru uppfyllt í máli þessu, verður lagt til grundvallar að meint miskabótakrafa hafi að lögum ekki getað runnið til dánarbúsins. Öðru máli gegnir um ætlaða kröfu áfrýjanda fyrir fjártjón vegna atvinnumissis en slík krafa rennur að jafnaði til dánarbús og kemur til skipta á milli erfingja.

7

Samkvæmt því sem að framan er rakið er ég sammála meirihluta dómenda um að sýkna beri stefnda af kröfu áfrýjanda um greiðslu miskabóta á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2020

Mál þetta, sem dómtekið var 5. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af dánarbúi T-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef, sem lést 1. maí 2009, síðast til heimilis að Álfkonuhvarfi 19, Kópavogi, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu birtri 10. febrúar 2020.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum alls 1.644.672.833 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 27. september 2018 til greiðsludags.

Endanleg dómkrafa stefnanda varðandi málskostnað, er að stefnanda verði dæmdur málskostnaður eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað, en til vara að málskostnaður falli niður.

I

Með dómi Hæstaréttar frá 22. feb. 1980, í máli nr. 214/1978, var T-kk-nf R-kk-nf L-kk-nf fundinn sekur um að hafa, ásamt öðrum, orðið G-kk-þgf E-kk-þgf að bana að Hamarsbraut 11 í Hafnarfirði hinn 27. jan. 1974, sbr. 218. og 215. gr. alm. hgl. Í sama máli var T-kk-nf R-kk-nf jafnframt fundinn sekur um brennubrot, skv. 2. mgr. 164. gr. alm. hgl., (er varðaði að lágmarki 2 ára fangelsisvist), nauðgun skv. 1. mgr. 194. gr., (sem gat varðað allt að 16 ára fangelsi) og þjófnað skv. 244. gr. (sem gat varðað allt að 6 ára fangelsi). Fyrir nefnd brot dæmdi Hæstiréttur T-kk-þf R-kk-þf til þrettán ára fangelsisvistar og kom gæsluvarðhaldsvist hans frá 23. desember 1975 til frádráttar refsingunni.

Hinn 1. maí 2009 lést T-kk-nf R-kk-nf L-kk-nf.

Hinn 12. mars 2015 fóru tveir erfingjar hans fram á að hæstaréttarmálið nr. 214/1978 yrði endurupptekið, það flutt að nýju og T-kk-nf R-kk-nf sýknaður af ákæruatriðum. Með úrskurði endurupptökunefndar í máli nr. 6/2015 féllst nefndin á beiðni erfingjanna um endurupptöku „hvað varðar sakfellingu [...] fyrir brot á 218. og 215. gr. almennra hegningarlaga, með því að verða, ásamt tveimur öðrum mönnum, G-kk-þgf E-kk-þgf að bana 27. janúar 1974“. Málið var ekki endurupptekið að öðru leyti.

Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 521/2017 var T-kk-nf R-kk-nf sýknaður af ákæruliðum vegna andláts G-kk-ef E-kk-ef. Í málinu var hins vegar ekki tekin afstaða til efnisatriða málsins.

Hinn 3. október 2019 veitti sýslumaður eiginkonu og dóttur T-kk-ef R-kk-ef, leyfi til endurupptöku á einkaskiptunum og var frestur veittur til 2. október 2020 til að ljúka skiptum.

Samkvæmt lögum nr. 128/2019 um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017 greiddi stefndi eftirlifandi maka og dóttur T-kk-ef R-kk-ef, hvorri um sig, 85.500.000 kr. og 4.275.000 kr. í lögmannskostnað eða samtals 171.000.000 kr. og 8.550.000 kr. í lögmannskostnað. Greiðslan fór fram 29. janúar 2020.

Í yfirlýsingum forsætisráðherra til eiginkonu og dóttur T-kk-ef R-kk-ef vegna greiðslu bótanna, frá 17. janúar 2020 og mótt. 20. janúar s. á., var tekið var fram, að greiðslan byggðist á sanngirnissjónarmiðum og væri hugsuð sem liður í yfirbót, uppgjöri og viðurkenningu stjórnvalda á því óréttlæti sem aðilar hefðu verið beittir. Þá kemur fram að greiðslunni sé ætlað að mæta mögulegu fjártjóni, hvers kyns miska og öðru fjártjóni sem T-kk-nf R-kk-nf hafi orðið fyrir vegna dóms Hæstaréttar í málinu nr. 214/1978, þ. m. t. rannsóknaraðgerðir og/eða þvingunarráðstafanir í aðdraganda dómsins. Þá var tekið fram að 12% af fjárhæðinni teldust vera vegna ætlaðs beins fjártjóns (ætlaðar tapaðar vinnutekjur).

II

1

Dómkröfur stefnanda byggjast á 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, 5. mgr. 9. gr. og 6. mgr. 14. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, og einnig á 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 3. gr. 7. viðauka sáttmálans.

Varðandi bótaábyrgð hins opinbera vegna „þjáningar, smánar og fjártjóns“ af völdum varðhalds að ósekju sé vísað til XVIII. kafla þágildandi laga nr. 74/1974 um meðferð opinberra mála og samsvarandi ákvæðis í XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og sérstaklega til 246. gr. laganna. Byggir stefnandi á því að um bótarétt í málinu fari eftir þeim lögum þar sem T-kk-nf R-kk-nf hafi verið sýknaður með endanlegum dómi Hæstaréttar hinn 27. september 2018.

Bótaábyrgð stefnda á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 sé hlutlæg og óháð öðrum atvikum en þeim sem greinir í 1. málsl. 1., 2., 3. og 4. mgr. ákvæðisins. Þó geti reynt á saknæmi, þar með talið framgöngu embættismanna og starfsmanna stefnda, við úrlausn þess hvort efni séu til að beita þeim lækkunarheimildum sem lögfestar séu í 2. málsl. 2., 3. og 4. mgr. 246. gr. laganna. Engin efni séu til að líta svo á að T-kk-nf R-kk-nf hafi sjálfur stuðlað að þeim órétti sem hann hafi verið beittur af hálfu stefnda. Þvert á móti sé skýrt af öllum gögnum málsins að embættismenn og starfsmenn stefnda báru og bera einir ábyrgð á þeim annmörkum sem meðferð þess og úrlausn hafi verið haldin. Engin efni séu því til að lækka bætur vegna eigin sakar T-kk-ef R-kk-ef. Þá hafi önnur refsiverð háttsemi T-kk-ef R-kk-ef enga þýðingu hvað varðar bótarétt í málinu.

Bótaábyrgð stefnda sé auk þess til staðar á grundvelli almennra reglna um skaðabótaábyrgð hins opinbera vegna brota gegn grundvallarréttindum borgaranna.

2

Krafa um miskabætur séu þríþættar. Í fyrsta lagi vegna þeirrar frelsisskerðingar sem T-kk-nf R-kk-nf sætti í gæsluvarðhaldi og vegna annarra rannsóknaraðgerða sem hafi beinst að honum. Í öðru lagi vegna þess áfellisdóms sem kveðinn var upp yfir honum í Hæstarétti 22. febrúar 1980 og afleiðinga hans og loks þeirrar frelsisskerðingar sem hann sætti meðan hann afplánaði fangelsisrefsingu.

T-kk-nf R-kk-nf hafi verið sviptur frelsi sínu samfellt í 2193 daga frá 23. desember 1975, þegar hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald, allt til 24. desember 1981 þegar honum var veitt reynslulausn úr fangelsi. Þann tíma hafi hann setið í gæsluvarðahaldi í 1522 daga, þar af 627 daga í einangrun. Þá hafi hann afplánað fangelsisrefsingu í 671 dag og sætt reynslulausn í 2477 daga til viðbótar. Áfellisdómurinn frá 22. febrúar 1980 hafi staðið óhaggaður í samtals 14.097 daga eða rúmlega 38 ár.

Þá hafi rannsókn málsins verið haldin verulegum annmörkum sem hafi meðal annars falist í því að sönnunargögn, sem aflað hafi verið og byggt á í úrskurðum um gæsluvarðhald yfir T-kk-þgf R-kk-þgf og refsidómi yfir honum, hafi falist í skýrslum sem aflað hafi verið andstætt grundvallarreglum um réttláta málsmeðferð og banni við pyndingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð. Auk þess hafi efnisleg skilyrði skort til frelsissviptingarinnar og hún því ekki heldur verið ákveðin í samræmi við þá málsmeðferð sem lög mæltu fyrir um. Meðal þeirra gagna sem fyrir liggja um þá meðferð sem T-kk-nf R-kk-nf hafi sætt meðan gæsluvarðhaldið hafi staðið yfir, auk málsgagna í hæstaréttarmálum nr. 214/1978 og nr. 521/2017, sé skýrsla starfshóps um málið til innanríkisráðherra 21. mars 2013 og úrskurður endurupptökunefndar 24. febrúar 2017 í máli nr. 6/2015. Stefnandi vísar til þess sem þar kemur fram um málsatvik.

Krafa stefnanda um miskabætur vegna gæsluvarðhalds nemur 839.354.082 kr., vegna afplánunar refsingar 493.893.751 kr. og vegna áfellsdómsins 1980, sem hafi staðið óhaggaður í 38 ár, sé krafist miskabóta að fjárhæð 452.425.000 kr.

3

Þá sé gerð krafa um að bætt verði beint fjárhagslegt tjón í formi atvinnumissis og annars fjárhagstjóns. Ljóst sé að afplánun refsingar hafði í för með sér tekjumissi. Möguleikar T-kk-ef R-kk-ef til að afla sér tekna hafi verið verulega skertir bæði á þeim tíma sem hann afplánaði dóm að ósekju sem og eftir afplánun vegna þess mannorðsmissis sem hann varð fyrir. Vegna þessa fjártjóns krefst stefnandi bóta að fjárhæð 30.000.000 króna.

III

Stefndi byggir á því að stefnandi eigi ekki rétt til þeirra miskabóta er hann hefur uppi í málinu.

Skv. 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl., taki dánarbú hins látna við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti eða naut við andlátið, nema annað leiði af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttindanna. Stefnandi máls þessa sé „dánarbú T-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef“ skv. einkaskiptaleyfi frá 3. okt. 2019. Í stefnu greinir að sótt sé krafa „sem stefnandi [sic] átti við andlát sitt, [sem] fluttist til dánarbús hans [sic] við andlát líkt og önnur kröfuréttindi“.

Af hálfu stefnda sé á því byggt, að sýkna beri hann af kröfu stefnanda um miskabætur (ófjárhagslegt tjón), þar sem ekki sé til að dreifa þeim ætluðum miskabótakröfum sem stefnandi krefst greiðslu á úr hendi stefnda. Byggir stefndi á því að sú almenna regla skaðabótaréttar, að miskabótakröfur (bætur fyrir ófjárhagslegt tjón) hvorki erfist né verði framseldar hafi þær ekki verið viðurkenndar, einkamál verið höfðað til heimtu þeirra eða til viðurkenningar o. s. frv., eigi fullum fetum við hér. Af þessu leiðir að ekki hafi verið til að dreifa miskabótakröfu á hendur stefnda, svo sem á sé byggt af hálfu stefnanda, við andlát T-kk-ef R-kk-ef hinn 1. maí 2009, sem færst hafi til dánarbús eða erfingja. Sjá í þessu sambandi m. a. meginreglu þágildandi 264. gr. alm. hgl. nr. 19/1940, er kvað á um að krafa um bætur fyrir annað tjón en fjártjón gengi í erfð hefði hún verið viðurkennd, einkamál höfðað til innheimtu hennar eða viðurkenningar en að ekki mætti framselja slíka kröfu nema hún væri viðurkennd eða dæmd. Sé þannig ljóst að ætluð miskabótakrafa, hvorki erfist né sé hægt að framselja hana til stefnanda, nema hún hafi fallið undir framangreind skilyrði laga nr. 19/1940 eða síðar laga nr. 50/1993, skaðabótalaga, sbr. lög nr. 88/2008, er T-kk-nf R-kk-nf féll frá 1. maí 2009. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 521/2017 féll 27. sept. 2018. Við andlát T-kk-ef R-kk-ef hafi miskabótakrafa, af þeim toga sem stefnandi hefur hér uppi, hvorki verið viðurkennd né dæmd. Þar sem krafan sé reist á niðurstöðu Hrd. nr. 521/2017 hafi hún raunar ekki verið til við andlát T-kk-ef R-kk-ef. Er dómurinn féll hafi ekki lengur verið skilyrði fyrir stofnun miskabótakröfu eins ogá stóð, en krafa af umræddum toga telst persónulegs eðlis og framselst ekki nema hún hafi verið formgerð og hana hafi mátt telja til „fjárhagslegra réttinda“ af þeim sökum. Slíku sé ekki að heilsa. Sjá hér og ákvæði 26. gr. laga nr. 50/1993 varðandi heimild til ákvörðunar miskabóta til þess sem misgert hefur verið við (vegna líkamstjóns), en heimild til að ákvarða bætur til tiltekinna ættingja sé bundin við að dauða manns hafi verið valdið af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Í þessu sambandi vísi stefndi og til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, um aðildarskort stefnanda að kröfugerð sinni að þessu leyti, en í öllu falli séu aðildarrök vanreifuð af hálfu stefnanda. Sé því þannig hafnað að ætlaðar miskabótakröfur hafi „stefnandi [sic] átt við andlát sitt“ og krafan hafi færst yfir til „dánarbús hans við andlát, líkt og önnur kröfuréttindi“. Áréttað sé að allir kröfuliðir stefnu, að undanskildum liðnum „Bætur fyrir fjártjón“ að fjárhæð 30.000.000 kr., falla hér undir.

Þá sé því mótmælt að í tilvísaðri greiðslu stefnda til erfingja T-kk-ef R-kk-ef á grundvelli heimildar í sérlögum nr. 128/2019 hafi falist viðurkenning á bótakröfu „stefnanda“, þ. e. dánarbúsins, og/eða að um ígildi innborgunar á skuld við stefnanda, dánarbú, hafi verið að ræða. Þvert á móti hafi þeirri greiðslu sérstaklega verið beint að eftirlifandi erfingjum persónulega, en ekki dánarbúi T-kk-ef R-kk-ef, þar sem talið var að réttur til miskabóta væri ekki til staðar og því þyrfti að skjóta lagastoð með sérlögum undir greiðslu til erfingja sem gætu verið „á sama grundvelli“ og bætur til þeirra sem á lífi voru.

Verði ekki fallist á framangreind sjónarmið sé krafist sýknu á þeim grundvelli að stefnandi eigi ekki rétt á (frekari) bótum vegna atvika sem leidd verða af Hrd. nr. 521/2017 en þegar hafa verið greiddar erfingjum T-kk-ef R-kk-ef á grundvelli laga nr. 128/2019. Í því sambandi verði m. a. að líta til allra atvika málsins, og til heildarverðmætis umræddrar greiðslu, þ. á m. að virtu skattfrelsi hennar, sbr. 2. gr. laganna, auk sjónarmiða um fyrningu. Hér athugast að í stefnu sé atvikum og málatilbúnaði lýst svo að „stefnandi“ hafi ranglega sætt frelsissviptingu og síðar verið sýknaður af tilteknum sakargiftum. Ljóst sé að nefnd atvik eiga ekki við um dánarbúið, svo sem ætla mætti af stefnu.

Þá sé ætluðu fjártjóni hafnað. Vegna tímabundins atvinnutjóns sérstaklega sé eðlilegt að líta til stöðu T-kk-ef R-kk-ef á vinnumarkaði fyrir upphaf atvika í des. 1975, eins og hefðbundið sé. Stefnandi hafi hvorki fært fram sönnunargögn fyrir ætluðu fjárhagslegu tjóni né rökstuðning fyrir umkrafinni fjárhæð, 30.000.000 kr., og sé því tjóni mótmælt. Sönnunarbyrði að því er þetta varðar sé hjá stefnanda. Þá ber að hafa í huga að í greiðslu sem ríkissjóður innti af hendi, 171.000.000 kr., var að nokkru tekið tillit til ætlaðs tímabundins atvinnutjóns T-kk-ef R-kk-ef.

IV

Hinn 20. janúar 2020 greiddi stefndi samtals 171.000.000 kr. í bætur og 8.550.000 kr. í lögmannskostnað til eftirlifandi eiginkonu og dóttur T-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef. Um var að ræða svokallaðar sanngirnisbætur greiddar á grundvelli laga nr. 128/2019. Samkvæmt lögunum voru greiðslurnar ætlaðar þeim er voru sýknaðir með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 521/2017 og voru á lífi við lagasetninguna. Í lögunum var sérstaklega áréttað að eftirlifandi maki og niðjar ættu rétt á greiðslu á sama grundvelli, væru hinir sýknuðu látnir.

Í yfirlýsingu stefnda frá 17. janúar 2020 um greiðslu bótanna segir að bótunum sé ætlað að mæta mögulegu fjártjóni, hvers kyns miska og öðru tjóni sem T-kk-nf R-kk-nf kunni að hafa orðið fyrir vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 214/1978, þ. m. t. rannsóknaraðgerðir og/eða þvingunarráðstafanir í aðdraganda hans. Sama eigi við um vaxtakröfur og hvers kyns annan kostnað. 12% af fjárhæð greiðslunnar teljist vera vegna meints beins fjártjóns (meintra tapaðra vinnutekna). Síðan segir að þótt eiginkonan og dóttirin hafi veitt bótunum viðtöku þá hafi það ekki áhrif á rétt þeirra til að bera frekari kröfur undir dóm samkvæmt öðrum lögum og réttarreglum. Það hafi þær ekki gert.

Stefnandi málsins er dánarbú T-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef. Í 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl., segir að þegar maður er látinn taki dánarbú hans við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti þá eða naut, nema annað leiði af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttindanna. T-kk-nf R-kk-nf andaðist 1. maí 2009 og átti hann þá engin fjárhagsleg réttindi vegna sýknudóms Hæstaréttar í máli nr. 214/1978. Því voru ekki til staðar nein fjárhagsleg réttindi honum tengd sem gátu runnið til dánarbúsins. Stefnandi byggir á því að fjárhagslegu réttindin hafi orðið til við uppkvaðningu dóms Hæstaréttar í málinu nr. 521/2017, en hann var kveðinn upp 27. september 2018, eða rúmum níu árum eftir andlát hans.

Að mati dómsins skortir verulega á skýrleika í málatilbúnaði stefnanda um það hvernig stefnandi, það er dánarbú T-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef, geti verið aðili að máli þessu og á hverju dánarbúið byggi rétt sinn til hinna umkröfðu bóta. Um þetta segir í stefnu málsins: „Í máli þessu eru því sóttar bætur þær sem að stefnandi á rétt til vegna framangreinds, umfram þær bætur er greiddar voru 29. janúar 2020. Krafa þessi, sem stefnandi átti við andlát sitt, fluttist til dánarbús hans við andlát líkt og önnur kröfuréttindi. Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu hefur veitt leyfi sitt til einkaskipta á dánarbúi stefnanda vegna þessa máls sbr. ákvörðun hans frá 3. október 2019.“ Væntanlega er hér átt við að sú krafa sem T-kk-nf R-kk-nf hafi átt við andlátið hafi flust til dánarbúsins eftir andlát hans. Hins vegar er í engu skýrt hvaða kröfu T-kk-nf R-kk-nf hafi átt vegna Guðmundarmálsins þegar hann féll frá 1. maí 2009. Sé átt við dómkröfu málsins skortir að gera grein fyrir því hvernig hún hafi getað verið til við andlát T-kk-ef R-kk-ef. Þá er óskýrð þýðing þess að sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu hafi veitt leyfi til endurupptöku á einkaskiptum á dánarbúi T-kk-ef R-kk-ef sem gilti til 2. október 2020.

Þá er í málinu gerð krafa um greiðslu miskabóta umfram það sem eiginkona og dóttir T-kk-ef R-kk-ef fengu 20. janúar sl., á grundvelli laga nr. 128/2019. Lagaheimild þarf að vera til staðar svo miskabætur verði greiddar, en hana skortir til að stefnandi, dánarbú T-kk-ef R-kk-ef, geti átt rétt til miskabóta. Þá hvorki erfist miskabótakrafa né verður hún framseld, hafi hún ekki verið viðurkennd, einkamál verið höfðað til heimtu hennar eða til viðurkenningar á henni.

Þá gerir stefnandi kröfu um greiðslu að fjárhæð 30.000.000 kr. vegna fjártjóns. Sama á við hér og að framan greinir, það er hvernig stefnandi, dánarbú T-kk-ef R-kk-ef, geti átt þessa kröfu. Auk þess er 12% greiðslunnar sem eiginkona og dóttir T-kk-ef R-kk-ef fengu vegna ætlaðra tapaðra vinnutekna en þess er í engu getið í umfjöllun í stefnu um ætlað fjártjónið. Krafa stefnanda um bætur vegna fjártjóns er með öllu ósönnuð og er henni hafnað.

Niðurstaða málsins er því sú að fallist er á kröfu stefnda um sýknu með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála og er stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til c-liðar 131. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda 1.500.000 kr. í málskostnað. Stefnandi er með gjafsókn í máli þessu, samanber gjafsóknarleyfi dags. 7. október 2019. Allur kostnaður greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, svo sem greinir í dómsorði.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af öllum kröfum stefnanda, dánarbús T-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef.

Stefnandi greiði stefnda, íslenska ríkinu, 1.500.000 krónur í málskostnað.

Allur gjafsóknarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, P-kk-ef R-kk-ef M. K-kk-ef, 750.000 krónur.