747/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Á um að héraðsdómari víki sæti í máli ákæruvaldsins gegn X og Y. Byggði Á kröfu sína um ætlað vanhæfi héraðsdómarans á því að með tilteknum ummælum í fyrri úrskurði í máli gegn X og Y hafi hann tjáð sig um efni málsins á þann hátt að hann væri vanhæfur til áframhaldandi meðferðar þess. Í úrskurði Landsréttar var rakið að við mat á hæfi dómara samkvæmt g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 til meðferðar máls væri til þess að líta að tilgangur hæfisreglna væri ekki eingöngu að tryggja að dómari sitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart aðilum þess og efni, heldur einnig að tryggja traust aðilanna sem og almennings til dómstóla með því að dómari leysiekki úr máli þegar réttmætar ástæður standi til þess að draga óhlutdrægni hans í efa. Hæfisreglur taki ekki eingöngu til réttar sakaðs manns til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyrir óhlutdrægum dómstóli, heldur miði þær einnig að því að gætt sé óhlutdrægni gagnvart ákæruvaldinu. Að þessu gættu beri dómara að gæta að hæfi sínu áður en mál er tekið til dóms þannig að efnisleg afstaða hans til einstakra liða ákæru komi ekki fram fyrr en í dómi eftir að aðalmeðferð þess er lokið. Voru ummælin að mati dómsins, eins og beinast lá að skilja þau, þess eðlis að honum bæri að víkja sæti í málinu. Var héraðsdómaranum því gert að víkja sæti í máli Á gegn X og Y.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 3. nóvember 2023, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2023 í málinu nr. S- [...]/2022 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að D-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari víki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að dómaranum verði gert að víkja sæti í málinu.

3

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Niðurstaða

4

Með ákæru 9. desember 2022 var höfðað sakamál á hendur varnaraðilum og voru brot þau sem ákært var fyrir tilgreind í sex köflum. Í I. kafla ákærunnar var varnaraðilanum X gefin að sök tilraun til hryðjuverka og háttsemin talin varða við 1., 2. og 4. tölulið 1. mgr. 100. gr. a, sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í II. kafla var varnaraðilanum Y gefin að sök hlutdeild í tilraunarbroti meðákærða samkvæmt I. kafla og háttsemin talin varða við sömu ákvæði, sbr. og 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Í III. kafla er varnaraðilum báðum gefið að sök stórfellt vopnalagabrot, framið í sameiningu. Í IV. kafla er varnaraðilanum X gefið að sök stórfellt vopnalagabrot og Y samskonar brot í V. kafla. Loks er varnaraðilanum Y í VI. kafla ákærunnar gefið að sök fíkniefnalagabrot og brot gegn lögum um bann við tilteknum frammistöðubætandi efnum og lyfjum.

5

Í ákærunni var háttsemi varnaraðilans X í I. kafla lýst á þann veg að honum væri gefin að sök tilraun til hryðjuverka með því að hafa ákveðið að valda ótilgreindum hópi fólks, á ótilgreindum stað, bana eða stórfelldu líkamstjóni eða stefna lífi þess í hættu með stórfelldum eignaspjöllum og sýnt þann ásetning ótvírætt í orði á tímabilinu maí til september 2022, meðal annars með orðfæri og yfirlýsingum á dulkóðaða samskiptaforritinu „Signal“, og í verki með því að útbúa, framleiða og afla sér skotvopna, íhluta í skotvopn, þar með talinn búnaðinn „Swift link“, skotfæra og varnarbúnað, kaupa árásarriffla af gerðinni AK- 47 og AR- 15, sem hann hafi breytt í hálfsjálfvirkan, sækja og tileinka sér efni frá þekktum aðilum sem framið hafa hryðjuverk, verða sér úti um efni og upplýsingar um sprengju- og drónagerð, reyna að verða sér úti um lögregluskilríki, lögreglufatnað og lögreglubúnað, með það fyrir augum að villa um fyrir fólki í tengslum við skotárás á fólk, allt í þeim tilgangi að valda almenningi verulegum ótta og mikilli ringulreið í þjóðfélaginu, en lögregla hafi stöðvað áform hans er hann var handtekinn 13. og 21. september 2022.

6

Þá var háttsemi varnaraðilans Y í II. kafla ákærunnar lýst svo að honum væri gefin að sök hlutdeild í framangreindu broti X, með liðsinni í orði og verki, á sama tímabili, með því að senda X, á dulkóðaða samskiptaforritinu „Signal“, hvatningarorð og undirróður um að fremja hryðjuverk og einnig efni og upplýsingar um þekkta hryðjuverkamenn, hugmyndafræði, undirbúning og verknaðaraðferðir þeirra, upplýsingar um sprengju- og drónagerð og taka þátt í framleiðslu skotvopna, íhluta í skotvopn, þar með talið „Swift link“, og skotfæra, allt í því skyni að styrkja ásetning og áform X um að fremja hryðjuverk, uns lögregla handtók þá X 21. september 2022.

7

Með úrskurði héraðsdóms 6. febrúar 2023 var I. og II. kafla ákærunnar vísað frá dómi með vísan til óskýrleika í verknaðarlýsingu og var sú niðurstaða kærð til Landsréttar. Var staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa þessum hluta ákærunnar frá dómi. Með ákæru 7. júní 2023 var á ný höfðað mál á hendur varnaraðilum, samkvæmt I. kafla á hendur varnaraðilanum X fyrir tilraun til hryðjuverka og samkvæmt II. kafla á hendur varnaraðilanum Y fyrir hlutdeild í því broti. Með úrskurði héraðsdóms 2. október 2023 var ákærunni aftur vísað frá dómi, á þeim grunni að verknaðarlýsing hennar væri óskýr. Úrskurðurinn var kærður til Landsréttar, sbr. mál nr. 684/2023, sem með úrskurði sínum 23. október 2023 felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms.

8

Eftir að málið kom aftur til meðferðar fyrir héraðsdómi gerði sóknaraðili þá kröfu að héraðsdómarinn D-kk-nf K-kk-nf, sem kvað upp úrskurðinn 2. október 2023, viki sæti í málinu vegna til tekinna ummæla sem fram koma í úrskurðinum. Telur sóknaraðili að með þeim hafi héraðsdómarinn tjáð sig um efni málsins á þann hátt að hann sé vanhæfur til áframhaldandi meðferðar málsins. Krafan er reist á g-lið 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 7. gr., laga nr. 88/2008, en fyrrnefnda ákvæðið mælir svo fyrir að séu aðstæður fyrir hendir sem séu fallnar til þess að draga óhlutdrægni dómara með réttu í efa skuli hann víkja sæti í máli.

9

Ummælin í úrskurðinum sem um ræðir eru svohljóðandi: „[...] Efnisleg framsetning [I. og II. kafla í síðari ákæru] með framangreindum hætti, allt eins og áður greinir, gengur alls ekki upp og ef ekki er unnt að orða háttsemi sem ákært er út af með skýrari hætti út frá gögnum málsins hlýtur að þurfa að koma til sjálfstæðs endurmats ákæruvaldsins á grundvelli málsóknarinnar, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008. [...]“ Sóknaraðili telur ummæli dómarans vera þess eðlis að réttmæt ástæða sé til þess að draga óhlutdrægni hans í efa enda hafi dómarinn tekið efnislega afstöðu til sakargagna málsins, án aðalmeðferðar og sönnunarfærslu fyrir dómi, og metið þau með þeim hætti að ákæruvaldið hefði ekki átt að höfða sakamál á hendur ákærðu með útgáfu ákæru heldur fella málið niður. Þessi afstaða dómarans geri það að verkum að með réttu megi draga óhlutdrægni hans í efa og honum beri þar með að víkja sæti í málinu.

10

Við mat á hæfi dómara samkvæmt g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 til meðferðar máls er til þess að líta að tilgangur hæfisreglna er ekki eingöngu að tryggja að dómari sitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart aðilum þess og efni, heldur einnig að tryggja traust aðilanna sem og almennings til dómstóla með því að dómari standi ekki að úrlausn máls þegar réttmætar ástæður standa til þess að draga óhlutdrægni hansí efa. Hæfisreglur taka ekki eingöngu til réttar sakaðs manns samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyrir óhlutdrægum dómstóli, heldur miða þær einnig að því að gætt sé óhlutdrægni gagnvart ákæruvaldinu þegar það rækir lögbundið hlutverk sitt við að halda uppi refsivörslu ríkisins í þágu almannahagsmuna. Sé með réttu vafi um óhlutdrægni dómara er óhjákvæmilegt að hann víki sæti í máli, sbr. til hliðsjónar dómur Hæstaréttar 22. apríl 2015 í máli nr. 511/2014.

11

Að framangreindu leiðir að dómara ber að gæta að hæfi sínu áður en mál er tekið til dóms þannig að efnisleg afstaða hans til einstakra liða ákæru komi ekki fram fyrr en í dómi eftir að aðalmeðferð þess er lokið, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 541/2016 og úrskurð Landsréttar 10. febrúar 2023 í máli nr. 641/2021. Framangreind ummæli i úrskurði héraðsdómarans D-kk-ef K-kk-ef 2. október 2023, eins og beinast liggur við að skilja þau, eru að mati dómsins þess eðlis að þau gefa sóknaraðila réttmætt tilefni til að líta svo á að með þeim hafi dómarinn tekið efnislega afstöðu til ákærunnar með því að gefa til kynna að ákæruvaldið hefði vegna ákvæða 145. gr. laga nr. 88/2008 átt að fella málið niður þar sem það sem fram væri komið í málinu væri ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis. Sökum þessa er óhjákvæmilegt að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og gera héraðsdómaranum að víkja sæti í málinu.

Úrskurðarorð :

Héraðsdómarinn, D-kk-nf K-kk-nf, skal víkja sæti í máli þessu.