494/2019

Útdráttur

A höfðaði mál á hendur V hf. og krafðist viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu B ehf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir er 1,5 tonna þungur deigluvagn sem A var að hífa rann af krókum sem notaðir voru til að festa vagninn í hífingarbúnaðinn og féll á fót hans. Deildu aðilar um hvort slysið mætti rekja til ófullnægjandi aðbúnaðar og vinnuaðstöðu á verkstæði B ehf. eða til rangrar notkunar A á hífingarbúnaði. Landsréttur vísaði til þess að V hf. hefði ekki hnekkt þeirri málsástæðu A að það verklag sem hann viðhafði hefði verið venjubundið eða viðtekið. Féllst rétturinn á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki hefðu verið gerðar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að hífingarbúnaður sem A notaði hentaði til þess verks sem hann reglubundið innti af hendi. Þá væri ósannað að hentugur búnaður hefði verið fyrir hendi eða að vinnuveitandi A hefði gefið fyrirmæli um að nota annan búnað. Þá hafnaði Landsréttur þeirri málsástæðu V hf. að engin orsakatengsl væru á milli skorts á áhættumati á þeim verkþætti að hífa deigluvagna og vinnuslyss A. Var því viðurkenndur réttur A til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu B hjá V.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf og B-kvk-nf T-kvk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 1. júlí 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2019 í málinu nr. E1804/2018.

2 Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda en til vara að sök verði skipt og að stefnda verði gert að bera meirihluta sakar. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Atvikum málsins, tengdum vinnuslysi er stefndi varð fyrir 10. október 2016 á verkstæði vélsmiðjunnar B ehf. á […], er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þau eru að mestu ágreiningslaus og eru afleiðingar slyssins fyrir stefnda óumdeildar. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi varð slysið þegar 1,5 tonna þungur deigluvagn sem stefndi var að hífa rann af krókum sem notaðir voru til að festa vagninn í hífingarbúnaðinn og féll á fót stefnda. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að hífingarbúnaðurinn sem notaður var, krókarnir þar með taldir, hafi verið í lagi og aðstæður almennt góðar á verkstæðinu. Deigluvagninn var á hinn bóginn þannig hannaður að einvörðungu var hægt að setja krókana í göt á innanverðum vagninum en ekki læsa öryggislokum þeirra. Í málinu er deilt um hvort vátryggingartaki hjá áfrýjanda og vinnuveitandi stefnda, B ehf., beri bótaábyrgð á tjóni sem stefndi varð fyrir í umræddu vinnuslysi annaðhvort að öllu leyti eða ásamt stefnda sjálfum.

5 Í skýrslu Vinnueftirlitsins eftir rannsókn á vettvangi daginn eftir slysið 11. október 2016 kemur fram að orsök þess hafi verið sú að krókarnir hafi runnið af flötum kantinum þar sem ekki var unnt að læsa krókunum með öryggislokunum sem á þeim voru. Öryggisatriði á vinnustaðnum voru almennt sögð í lagi og hefði stefndi verið í öryggisskóm, með hjálm og öryggisgleraugu þegar slysið varð. Ekki hefði verið gert sérstakt áhættumat fyrir hífingu deigluvagna á vinnustaðnum og gaf Vinnueftirlitið þau fyrirmæli um úrbætur að gert yrði sérstakt áhættumat fyrir þennan verkþátt.

6 Í hinum áfrýjaða dómi er viðurkenndur réttur stefnda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu B ehf. hjá áfrýjanda vegna slyssins. Er í dóminum talið að orsök slyss stefnda megi rekja til þess að ekki hafi verið gerðar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að hífingarbúnaður sem stefndi notaði hentaði til þess verks sem hann reglubundið innti af hendi. Þá var vísað til þess að verklag það sem stefndi beitti í umrætt sinn við hífingu deigluvagnsins hefði tíðkast í vélsmiðjunni um langan tíma á meðal þeirra starfsmanna B ehf. sem því sinntu. Jafnframt er talið ósannað að hentugur búnaður hafi verið fyrir hendi eða að vinnuveitandi stefnda hafi gefið honum fyrirmæli um að nota annan búnað. Er í dóminum talið vafalaust að vinnuveitandi stefnda hafi vanrækt þá skyldu að sjá til þess að áhættumat væri gert varðandi hífingar á deigluvögnum svo sem Vinnueftirlitið hefði bent á í skýrslu sinni eftir slysið.

7 Í skýrslu sem D, deildarstjóri hjá B ehf., gaf fyrir Landsrétti kom fram að stefndi hefði stýrt umræddum krana í hífingarbúnaði með þráðlausri fjarstýringu. Almennt beri ekki nauðsyn til að staðið sé nærri þeim hlutum sem verið er að hífa hverju sinni. Þar sem stefndi hefði notað búnaðinn með röngum hætti og aðeins sett tvær keðjur en ekki þrjár í deigluvagninn, sem var sexhyrndur að lögun, hafi hann þurft að standa upp við hann og styðja við vagninn svo hann héldi jafnvægi er hann flutti vagninn yfir stálbita á gólfinu. Vinnubrögð sem stefndi beitti við hífingu deigluvagnsins hafi vitanlega ekki verið viðtekin á verkstæðinu og hafi honum því verið mjög brugðið er hann heyrði hvernig slysið bar að. Í héraði hafði sama vitni borið að starfsmenn á verkstæðinu hefðu tjáð honum að þetta verklag hefði alltaf viðgengist. Eftir það hefði rifjast upp að hann hefði einu sinni áður séð stefnda beita búnaðinum með þessum hætti og ávítað hann fyrir það. Hefði starfsmönnum á verkstæði verið ætlað að nota þar til gerðar taustroffur við hífingar deigluvagna sem þeim væru aðgengilegar, en vissulega tæki það örlítið lengri tíma að festa þær við vagninn en krókana. Þótt starfsmönnum hafi ekki verið gefin sérstök fyrirmæli, skrifleg eða munnleg, um notkun stroffa við hífingar deigluvagna væri alveg skýrt af fyrirmælum í öryggishandbók og hífitöflum sem hangið hafi uppi á vinnustað hvernig ætti að nota þær. Eftir slysið hefðu starfsmenn tafarlaust fengið sérstök fyrirmæli um að hífa vagnana með stroffum, eins og stefndi hefði átt að gera. Síðar hefðu breytingar verið gerðar á vögnunum þannig að öryggislokar á krókum virkuðu við hífingar þeirra með keðjum.

8 Í framburði E, framkvæmdastjóra vátryggingartakans B ehf., fyrir Landsrétti kom fram að fyrirtækið hefði ávallt lagt mikla áherslu á öryggismál og sett sér strangar öryggisreglur, sérstaklega á umræddu verkstæði. Það gefi út ítarlega öryggishandbók sem starfsmenn séu prófaðir í og haldnir séu öryggisfundir daglega. Fyrir hvert einasta verkefni sem unnið sé í fyrirtækinu þurfi að gera áhættugreiningu. Sé um einfalt og endurtekið verkefni að ræða sé gerð ákveðin lágmarksgreining en sé verkefnið flóknara fari fram skriflegt áhættumat. Starfsmönnum sem inni verkefnin af hendi beri að eiga frumkvæði að því að gera áhættugreiningu sem verði grundvöllur áhættumats í flóknari verkefnum, einkum þar sem fleiri en einn vinna að verki. Verkefni stefnda hafi mátt telja til einfalds verks sem unnið var af einum manni og því hafi ekki verið ástæða til að gera um það sérstakt skriflegt áhættumat. Umrætt verklag stefnda hafi verið andstætt öllum verklagsreglum fyrirtækisins um hífingar og brotið gegn öryggisreglum. Eftir slysið hafi verið gerðar breytingar á verklagsreglum til að tryggja betur öryggi með því að keðjur séu tengdar við vagn að lágmarki á þremur punktum við hífingu auk þess sem hífingareyru hafi verið soðin á deigluvagna þar sem hægt sé að nota öryggislokur á krókum. Sú breyting hafi verið mjög einföld og hefði verið á færi stefnda að gera slíkar breytingar.

Málsástæður aðila

9 Af hálfu áfrýjanda er einkum byggt á því að orsakir slyssins hafi ekki verið að rekja til saknæmrar háttsemi B ehf., heldur þeirrar ákvörðunar stefnda að nota búnað með röngum hætti. Í stað þess að slá lyftistroffum á deigluvagninn, sem hafi verið sérstaklega ætlaðar til að hífa vagna af þessu tagi og hafi verið til staðar á verkstæðinu, hafi stefndi ákveðið að „húkka“ krókum úr keðjum í göt á vagninum en við það verklag læstust öryggislokar á krókunum ekki. Áfrýjandi telur ranga eða í öllu falli ósannaða þá forsendu í hinum áfrýjaða dómi að þetta verklag stefnda hafi verið viðtekið og beitt á verkstæði B ehf. um árabil. Stefndi hafi verið reynslumikill starfsmaður og ljóst sé að hann hafi verið meðvitaður um hvaða tilgangi öryggislokur þjóna, en hafi samt sem áður lyft 1,5 tonna þungum deigluvagninum í um eins metra hæð án þess að hægt væri að læsa krókunum með öryggislokum. Í öryggishandbók B ehf. hafi legið fyrir ítarlegar leiðbeiningar um hífingar þar sem sérstaklega hafi verið tekið fram að krókar til hífinga skuli vera með öryggisloku auk leiðbeininga í stroffu og keðjutöflum á veggjum verkstæðisins. Loks hefði engu breytt þótt áhættumat hefði legið fyrir þegar atburðurinn varð, enda hefði það tekið mið af því að búnaðurinn væri notaður með réttum hætti. Allt þetta sýni svo ekki verði um villst að slysið hafi ekki verið hægt að rekja til saknæmrar háttsemi B ehf. eða vanrækslu á skyldum fyrirtækisins samkvæmt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglugerð nr. 367/2006 um notkun tækja. Orsök slyssins sé að stefndi kaus að beita búnaði á rangan hátt. Með því hafi hann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við verkið og verði hann af þeim sökum að bera tjón sitt að öllu leyti eða hluta sjálfur.

10 Stefndi heldur því fram að aðbúnaður og vinnuaðstaða á verkstæði vátryggingartaka B ehf. hafi verið ófullnægjandi og hífingarbúnaður sem honum hafi verið falið að nota við hífingu deigluvagna hafi ekki hentað til verksins. Ekki hafi verið gerðar nauðsynlegar ráðstafanir á vinnustaðnum til að tryggja að hífingarbúnaðurinn hentaði til verksins, þrátt fyrir að verkstjóri hafi vitað eða mátt vera meðvitaður um verklagið sem stefndi beitti. Af því sé ljóst að aðbúnaður og vinnuaðstaða á vinnustaðnum hafi verið ófullnægjandi. Fallast beri á þá forsendu sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi að verklag það sem stefndi beitti í umrætt sinn við hífingu deigluvagnsins hefði tíðkast á verkstæðinu um langan tíma á meðal þeirra starfsmanna B ehf. sem því sinntu. Hefði vinnuveitandi því átt að bregðast við hættunni áður en slysið varð. Sjá megi að þær breytingar sem gerðar hafi verið á hífingarbúnaðinum eftir slysið hafi verið einfaldar og ódýrar. Nú sé hægt að nota sömu króka til að hífa vagnana á öruggan hátt, án þess að tekið hafi verið upp það verklag að nota stroffur við hífingu vagna, eins og áfrýjandi telur að hann hafi átt að gera. Í þessu felist viðurkenning á því að um vanbúnað hafi verið að ræða á slysdegi. Loks sé óumdeilt að áhættumat hafi ekki legið fyrir um þennan verkþátt á verkstæði B ehf. og hafi Vinnueftirlitið eftir rannsókn á slysinu gefið fyrirmæli um að það yrði gert. Hefði þessi verkþáttur verið áhættumetinn hefði mátt koma í veg fyrir slysið. Með vísan til framangreinds byggir stefndi á því að ósannað sé að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í aðdraganda slyssins og ekki séu forsendur til að hann verði látinn bera meðábyrgð á því.

Niðurstaða

11 Kjarni ágreiningsins í málinu lýtur að því hvort vinnuveitandi stefnda beri ábyrgð á slysinu þar sem hann hafi ekki lagt stefnda til tæki sem hentaði til verksins né leiðbeiningar um öruggt verklag eða hvort um aðgæsluleysi stefnda sjálfs hafi verið að ræða þar sem hann hafi sjálfur ákveðið að nota hífingarbúnað sem ekki hentaði verkinu í stað viðeigandi búnaðar sem honum hafi verið aðgengilegur á verkstæðinu.

12 Í forsendum hins áfrýjaða dóms var meðal annars á því byggt að verklagið sem stefndi beitti í umrætt sinn við hífingu deigluvagns hafi verið viðtekið verklag og bæði hann og aðrir starfsmenn B ehf. hefðu viðhaft það um árabil. Þá hafi verkstjóra verið kunnugt um að stefndi hafi beitt þessu verklagi en ósannaðar eru staðhæfingar áfrýjanda um að stefndi hafi fengið munnleg fyrirmæli um að breyta verklagi. Þá hafi ekki legið fyrir bein skrifleg fyrirmæli um notkun stroffa við verkið.

13 Áfrýjandi hefur við meðferð málsins fyrir Landsrétti ekki hnekkt þeirri málsástæðu stefnda að umrætt verklag hafi verið venjubundið eða viðtekið, til dæmis með því að leiða fram vitni til staðfestingar því að stroffur væru venju samkvæmt notaðar til þessa verks. Til frekari stuðnings þeirri ályktun er sú staðreynd að vinnuveitandi stefnda gaf ekki fyrirmæli um að það verklag skyldi varanlega tekið upp eftir slysið en gerði þess í stað einfaldar breytingar á deigluvögnunum þannig að unnt væri að læsa krókum í þá og tryggja þannig öryggi.

14 Verður því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ekki hafi verið gerðar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að hífingarbúnaður sem stefndi notaði hafi hentað til þess verks sem hann reglubundið innti af hendi. Þá er ósannað að hentugur búnaður hafi verið fyrir hendi eða að vinnuveitandi stefnda hafi gefið fyrirmæli um að nota annan búnað. Þannig rækti atvinnurekandi ekki skyldur sínar samkvæmt 37. gr. laga nr. 46/1980, sbr. einnig 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 367/2006 til að sjá til þess að rétt tæki væru fyrir hendi og að aðrar ráðstafanir væru gerðar til að tryggja að tækin hentuðu fyrir verkið.

15 Þá er hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að engin orsakatengsl séu á milli skorts á áhættumati á þeim verkþætti að hífa deigluvagna og vinnuslyss stefnda. Markmið áhættumats fyrir hættuleg störf er að greina hvaða hættur fylgja tilteknum verkþáttum með tilliti til öryggis og heilsu starfsmanna og jafnframt mæla skýrlega fyrir um hvaða verklagi skuli fylgt til að koma í veg fyrir eða draga úr hættu á slysum og hvaða tæki skuli notuð. Sem fyrr segir var það mat Vinnueftirlitsins eftir rannsókn slyssins að áhættumat ætti að gera fyrir hífingu vagna samkvæmt 65. gr. a í lögum nr. 46/1980, sbr. einnig 5. gr. reglugerðar nr. 367/2006. Er það mat dómsins að áhættumat fyrir þennan verkþátt hefði gefið tilefni til að gerðar yrðu þær einföldu breytingar á deigluvögnunum sem síðar voru gerðar til að tryggja öryggi og að þannig hefði mátt fyrirbyggja slysið. Þá er ótvírætt í framangreindum lagafyrirmælum um áhættumat að gerð þess hvílir á herðum atvinnurekanda og vanrækti vinnuveitandi stefnda þá skyldu sína. Verður stefnda í máli þessu því ekki virt til sakar að hafa ekki átt frumkvæði að því að gera nauðsynlega áhættugreiningu. Með vísan til framangreinds verður fallist á með stefnda að vinnuveitandi hans beri skaðabótaábyrgð á tjóni því sem hann varð fyrir í vinnuslysi 10. október 2016.

16 Um mat á ætlaðri eigin sök stefnda og mögulega meðábyrgð ber að líta til þess að stefndi hafði bæði menntun og starfsreynslu til að gera skýrari kröfur um að nota öruggari búnað við hífingu deigluvagna þótt hann hefði beitt umræddu verklagi um árabil. Þá verður að telja að stefndi hafi ekki sýnt fyllstu aðgæslu þegar hann hífði deigluvagn í umrætt sinn með tveimur lyftikeðjum í allt að eins metra hæð til að færa hann yfir stálbita án þess að krókar væru læstir með öryggisloku. Hefði honum mátt vera ljóst að hífing vagnsins við þær aðstæður fæli í sér meiri áhættu en þegar sama verklagi var beitt til að lyfta vagni lítillega og færa til yfir sléttu gólfi. Þótt stefndi hafi þannig sýnt af sér gáleysi verður það þó ekki talið stórkostlegt og þáttur hans því ekki talinn slíkur að geti haft þýðingu um meðábyrgð hans á umræddu tjóni, sbr. 1. mgr. 23. gr. a skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður því ekki fallist á kröfur áfrýjanda um að sök verði skipt og réttur stefnda til skaðabóta verði aðeins viðurkenndur að hluta.

17 Með vísan til alls framangreinds verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

18 Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti sem rennur í ríkissjóð. Um þann kostnað og gjafsóknarkostnað stefnda fer eftir því sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði 1.000.000 króna í málskostnað fyrir Landsrétti sem renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A, greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 króna.