373/2021

Útdráttur

BK krafðist þess fyrir héraðsdómi að A yrði svipt forsjá þriggja barna sinna, B, C og D, á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Við meðferð málsins í héraði féllst A á kröfu BK um að hún yrði svipt forsjá sonar síns, B. Héraðsdómur tók til greina kröfu BK um að A yrði svipt forsjá allra barnanna þriggja. Fyrir Landsrétti krafðist A sýknu af kröfu BK um að hún skyldi svipt forsjá barnanna C og D. Í dómi Landsréttar var litið til tveggja matsgerða sem báru báðar um skerta forsjárhæfni A. Í síðara matinu kom meðal annars fram að A hefði nýtt sér stuðningsúrræði til skamms tíma en ekki virst hafa burði til að bæta úr ástandinu eða vilja til að axla á því ábyrgð. Í ljósi fyrri aðgerða og þar sem enginn vilji eða geta til breytinga virtist vera til staðar hjá A myndi frekari ráðgjöf og inngrip ekki skila nægilegum árangri. Ný gögn um hagi A sem lögð voru fram fyrir Landsrétti þóttu ekki breyta þessu mati. Var niðurstaða héraðsdóms um að A skyldi svipt forsjá barnanna B og C því staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf og D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf M-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. júní 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 27. maí 2021 í málinu nr. E- [...]/2021.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda um að hún verði svipt forsjá dætra sinna, C og D.

Þá krefst hún málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að málskostnaður falli niður.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þá er efni framlagðra gagna gerð skil, meðal annars tveggja matsgerða I sálfræðings um forsjárhæfni áfrýjanda frá því í nóvember 2019 og apríl 2021. Loks er í héraðsdómi gerð grein fyrir skýrslum áfrýjanda og vitna í héraði.

Fyrir liggur að börn áfrýjanda eru nú vistuð tímabundið utan heimilis og dvelja hjá móðurforeldrum sínum.

5

Fyrir Landsrétt hafa verið lögð fram viðbótargögn meðal annars um hagi áfrýjanda og barnanna. Af þeim má ráða að áfrýjandi hefur sótt viðtöl hjá sálfræðingi og geðlækni og að börnin hafa tekið góðum framförum í námi, þroska og líðan frá því vistun utan heimilis hófst.

6

Í vottorði U sálfræðings 21. júní 2021 kemur fram að áfrýjandi hafi sótt 30 viðtöl hjá honum frá því í maí 2019. Því er lýst að líðan áfrýjanda hafi breyst frá því sem var í upphafi og nú tali hún um betri sjálfsmynd. Hún mæti betur í viðtölin, sýni aukna getu til að takast á við streitu og jafna sig fyrr á erfiðum atburðum. Þá sé áfrýjandi rökföst og staðföst í því sem henni þyki vera rétt en taki þó vel tillögum og tilmælum, auk þess sem henni hafi farið fram í því „að taka á móti upplýsingum og að sýna virka hlustun.“

7

Samkvæmt vottorði V geðlæknis 16. júlí 2021 sótti áfrýjandi sér aðstoð vegna greiningar og meðferðar í tengslum við andlega vanlíðan frá 2014 til 2016 en þó með hléum. Í læknisvottorðinu kemur fram að áfrýjandi hafi í upphafi greinst með [...] og fengið meðferð við því en hafi á tímabili hætt að taka ráðlögð lyf. Á árinu 2018 hafi áfrýjandi leitað til geðlæknisins á ný vegna mikilla einkenna áfallastreitu. Því er lýst í vottorðinu að áfrýjandi sé í árangursríkri lyfjameðferð við [...] og taki jafnframt lyf við kvíða og depurð sem hafi góð áhrif á hana. Bæði lyfja- og viðtalsmeðferð áfrýjanda hafi gengið vel og hafi hún náð betri tökum á lífi sínu. Eigi áfrýjandi auðveldara en áður með einbeitingu og athafnir daglegs lífs. Þá sé tengslamyndun áfrýjanda við börn sín góð og engar vísbendingar séu um að hún geti ekki sinnt foreldrahlutverkinu á eðlilegan og fullnægjandi hátt.

8

Áfrýjandi gaf viðbótarskýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti. Hún lýsti breyttum aðstæðum sínum, hún væri komin með vinnu í verslun og byggi í [...] íbúð í Kópavogi. Þá ætti hún kærasta sem stundaði háskólanám en byggi ekki hjá henni. Loks kvaðst áfrýjandi vera komin á kvíðalyf sem hjálpuðu henni mikið.

9

Áfrýjandi kvað hugarfar sitt hafa breyst til batnaðar eftir að hún fékk rétt lyf og leitaði aðstoðar sálfræðings. Taldi hún að fyrri áföll og fjárhagslegar áhyggjur hefðu verið meginástæður fyrri erfiðleika sinna. Um þörf sína á aðstoð frá barnavernd taldi áfrýjandi að hún þyrfti aðstoð við skipulag og umgjörð. Kvaðst áfrýjandi myndu gera allt sem í hennar valdi stæði til að bæta aðstæður sínar fengi hún slíka aðstoð.

10

Fyrir aðalmeðferð málsins í Landsrétti ræddu dómarar einslega við eldri dóttur áfrýjanda sem nú er nýorðin [...] ára. Í viðtalinu kom fram löngun telpunnar til aukinna samskipta við móður sína og að vera ein með henni. Hún virtist ekki átta sig fyllilega á ástæðum þess að þau systkinin búa nú hjá afa sínum og ömmu en eiga jafnframt samskipti við móður sína, meðal annars með gagnkvæmum heimsóknum. Telpan talaði vel um afa sinn og

ömmu og vistina hjá þeim.

Niðurstaða

11

Með hinum áfrýjaða dómi var áfrýjandi svipt forsjá barna sinna þriggja sem eru fædd [...], [...] og [...]. Eins og áður er getið eru börnin nú vistuð hjá móðurforeldrum sínum sem búa í Kópavogi. Áfrýjandi býr einnig í sama bæjarfélagi í íbúð [...].

12

Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar er því haldið fram að úrskurður stefnda um forsjársviptingu frá desember 2020 sé haldinn galla þar sem ekki virðist hafa verið fylgt reglum um málsmeðferð. Hafi ekki verið gætt fyrirmæla 1. mgr. 11. gr. barnaverndarlaga.

Ekki verði ráðið af undirritunum á úrskurðinum að nefndin sé skipuð lögfræðingi og hvergi komi þar fram að lögfræðingur hafi komið að málinu. Um alvarlegan annmarka sé því að ræða á stjórnvaldsákvörðuninni sem geti valdið ógildingu hennar. Við aðalmeðferð málsins í Landsrétti mótmælti lögmaður stefnda þessum fullyrðingum og kvað skipun barnaverndarnefndar vera í samræmi við lög og tók fram að tilgreindur lögfræðingur kæmi að störfum hennar í öllum málum og sæti fundi hennar.

13

Í 1. mgr. 11. gr. barnaverndarlaga kemur meðal annars fram að barnaverndarnefnd skuli að jafnaði vera skipuð bæði körlum og konum sem séu kunn að grandvarleik og beri gott skyn á mál þau sem nefndin fjalli um. Þá segir að leitast beri við að kjósa lögfræðing í barnaverndarnefnd og enn fremur fólk með sérþekkingu á málefnum barna. Loks segir að við ákvörðun samkvæmt 26. og 27. gr. laganna skuli kalla til lögfræðing eigi slíkur ekki sæti í nefndinni. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að barnaverndarnefnd hafi verið löglega skipuð og að meðferð máls áfrýjanda hafi verið í samræmi við fyrirmæli laganna.

14

Við aðalmeðferð málsins mótmælti lögmaður stefnda fullyrðingu lögmanns áfrýjanda um að komið hefði til umræðu hjá stefnda að minnka umgengni áfrýjanda við börn sín. Á hinn bóginn lægi fyrir að endurskoða þyrfti umgengni þegar niðurstaða þessa dómsmáls lægi fyrir. Þá upplýsti lögmaður stefnda að stefnt væri að því að börn áfrýjanda yrðu áfram vistuð hjá móðurforeldrum sínum.

15

Helstu niðurstöðum matsgerða I sálfræðings um forsjárhæfni áfrýjanda er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Niðurstöður matsgerðanna eru vel rökstuddar og verða lagðar til grundvallar við úrlausn málsins. Þá bera gögn málsins með sér að stefndi hefur lagt sig fram um að aðstoða áfrýjanda og beitt þeim úrræðum sem kveðið er á um í 23. til 28. gr. barnaverndarlaga. Með þeim hætti gætti stefndi meðalhófs við meðferð sína á málefnum áfrýjanda og barna hennar áður en gerð var krafa um forsjársviptingu.

16

Af gögnum málsins er ljóst að þrátt fyrir þau fjölmörgu úrræði og aðstoð sem stefndi hefur veitt áfrýjanda síðastliðin ár hefur henni ekki auðnast að nýta þau til lengri tíma þótt oft hafi gengið ágætlega í upphafi. Í viðbótarmatsgerð I sálfræðings frá því í apríl síðastliðnum kemur meðal annars fram að áfrýjandi hafi nýtt sér stuðningsúrræði til skamms tíma en virðist ekki hafa burði til að bæta úr ástandinu eða vilja til að axla á því ábyrgð. Þá telur matsmaður að í ljósi fyrri aðgerða og þar sem enginn vilji eða geta til breytinga virðist vera hjá áfrýjanda muni frekari ráðgjöf og inngrip ekki skila nægilegum árangri. Þykja fyrrgreind ný gögn um hagi áfrýjanda sem lögð voru fram fyrir Landsrétti ekki breyta því mati. Að þessu gættu og að öðrum gögnum málsins virtum þykir ekkert hafa komið fram sem fær haggað mati héraðsdóms á hæfni áfrýjanda til að fara með forsjá barna sinna. Eru því uppfyllt skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til að áfrýjandi verði svipt forsjá barna sinna.

17

Að framangreindu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

18

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því sem greinir í dómsorði en þóknun lögmanns hennar er þar tilgreind án virðisaukaskatts.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, L-kk-ef R-kk-ef, 1.121.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjaness 27. maí 2021

Mál þetta var höfðað 22. janúar 2021 og dómtekið 18. maí. Stefnandi er barnaverndarnefnd Kópavogs, Fannborg 6, Kópavogi. Stefnda er A, [...], Kópavogi.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði svipt forsjá barnanna B, kt. [...], C, kt. [...]og D, kt. [...].

Stefnda lýsti því yfir á dómþingi 7. maí sl. að hún félli frá vörnum í málinu að því er varðar málefni sonar síns B og samþykki kröfu stefnanda að því er drenginn varðar. Stefnda krefst að öðru leyti sýknu af kröfugerð stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

I.

Stefnda er [...]ára einstæð móðir sem býr í [...]í Kópavogi ásamt börnum sínum B, nú [...]ára, C, nú [...]árs og D, nú [...] árs. Faðir B er E, faðir C er F og faðir D er G. Elsta barnið lýtur sameiginlegri forsjá foreldra sinna, með lögheimili hjá stefndu og er faðir þess búsettur erlendis. Miðbarnið lýtur forsjá stefndu. Yngsta barnið lýtur sameiginlegri forsjá, með lögheimili hjá stefndu. Feður barnanna hafa af ólíkum ástæðum ekki látið málið til sín taka. Frá byrjun desember 2020 hafa börnin verið vistuð á heimili móðurforeldra sinna.

II.

Barnaverndaryfirvöld hófu afskipti af málefnum B í júlí 2009 þegar faðir drengsins var handtekinn í miðbæ Reykjavíkur vegna gruns um fíkniefnaviðskipti og var með [...]drenginn með sér. Niðurstaða könnunar var sú að foreldrar barnsins þyrftu heildrænan stuðning við umönnun drengsins og fengu styrk til að sækja uppeldisnámskeið auk tilsjónar inn á heimilið næstu mánuði á eftir. Næst bárust barnaverndaryfirvöldum tilkynningar vegna B í nóvember 2010 og ágúst 2012, sem tengdust slælegri umönnun drengsins.

Í maí 2016 barst tilkynning um áhyggjur af aðbúnaði B og því að stefnda næði ekki að halda utan um og sinna daglegum þörfum hans. Þá lutu áhyggjur að því að B bæri merki um kvíða og sýndi erfiða hegðun sem rekja mætti til vanrækslu af hálfu stefndu. Við könnun máls var kallað eftir upplýsingum frá [...] og höfðu starfsmenn skólans áhyggjur af drengnum sem fylgdi illa fyrirmælum og nyti ekki nauðsynlegs utanumhald. Könnun lauk í lok júlí 2016 og var niðurstaðan sú að stefnda þyrfti stuðning í uppeldishlutverkinu. Mun stefnda hafa verið sammála því og var í samráði við hana sótt um stuðning á vegum [...] og hóf [...] að vinna með stefndu í lok nóvember 2016.

Í janúar og mars 2017 bárust stefnanda tilkynningar frá leikskólanum [...] um að starfsmenn skólans hefðu verulegar áhyggjur af C, þá [...] árs, bæði að því er varðar líðan telpunnar og umhirðu og aðbúnað heimafyrir. Samskipti skólans við móður væru þó góð og tæki hún leiðbeiningum vel en þær virtust ekki alltaf skila sér.

Í sama mánuði bárust stefnanda þær upplýsingar frá [...]að B, þá [...]ára, færi ítrekað heim meðan á dægradvöl stæði og byði öðrum strákum með sér. Þá virtist hann oft ekki klæddur eftir veðri, væri oftast svangur og segðist ekki fá mat heima, væri iðulega með peninga og splæsti mat og drykkjum á félaga sína. Þá lykti drengurinn oft illa, tali um að ætla að verða afbrotamaður eins og pabbi sinn þegar hann verði stór og skólataskan hans væri full af óviðeigandi hlutum, s. s. [...]. Samskipti dægradvalar við móður væru hræðileg og svari hún hvorki símtölum né tölvupóstum.

Gerð var meðferðaráætlun í þágu stefndu og dótturinnar 6. apríl 2017 og önnur í þágu stefndu og sonarins 9. ágúst. Markmið þeirrar fyrrnefndu var að kortleggja styrkleika og veikleika stefndu og styðja hana í uppeldishlutverkinu, m. a. með aðkomu [...]. Af síðarnefndri áætlun má ráða að stefnda hafi samþykkt vistun B-x-ef móðurforeldrum frá 26. maí til 26. október 2017. Á meðan skyldi styðja stefndu í uppeldishlutverkinu og veita henni aðstoð við að ná tökum á hegðunarvanda drengsins, m. a. með aðstoð [...]. Liggja fyrir í málinu samtímagögn frá [...]um jákvætt breytta líðan, hegðun og námsframvindu B í vistun hjá ömmu og afa.

Þá liggur fyrir sálfræðileg álitsgerð H um stefndu frá 10. maí 2017. Segir þar að stefnda hafi átt erfitt með að setja B mörk, hún fengið uppeldisráðgjöf inn á heimilið frá [...]síðan í nóvember 2016 og sú ráðgjöf ekki skilað árangri þrátt fyrir að stefnda tæki leiðbeiningum vel. Þar kemur og fram að stefnda hafi lokið stúdentsprófi 2010, BA námi í [...]við Háskóla Íslands vorið 2015 og frá hausti 2016 starfað sem [...]. Hún leigi íbúð af foreldrum sínum, búi þar með tveimur börnum sínum og það þriðja sé á leiðinni. Samband B við móðurafa sinn sé mjög gott og foreldrar stefndu hennar helsta stuðningsnet þótt þau sinni C mun minna en drengnum. Lögð voru fyrir stefndu ýmis próf, matslistar og greiningarviðtöl. Í niðurstöðum álitsgerðarinnar segir að stefnda sé með heildargreind í meðallagi, sýni engin alvarleg geðræn einkenni, uppfylli greiningarviðmið fyrir [...], með blöndu af [...]og sýni augljós [...]einkenni sem vinna þurfi með. Þá sé stefnda óskipulögð, hvatvís, gleymin, týni hlutum, eigi erfitt með einbeitingu og að fylgja leiðbeiningum, þótt hún taki þeim vel. Ekki greinast merki um áfengis- eða vímuefnaraskanir.

Einnig liggur fyrir lokaskýrsla [...]frá 18. desember 2017. Þar er lýst samskiptaerfiðleikum stefndu við foreldra sína, sem þokast hafi til betri vegar á því tímabili sem aðstoð og ráðgjöf var veitt (nóvember 2016 til október 2017). Stefnda hafi fylgt sumum uppeldisreglum en öðrum ekki, t. d. því að B sé eftirlitslaus á morgnanna og sjái sjálfur um að mæta í skóla. Virtist stefnda eiga erfitt með að tileinka sér og framkvæma ráðlagðar skipulags- og uppeldisreglur, en þó hafi einhver árangur náðst. Stefnda hafi ákveðna styrkleika, s. s. ljúfa framkomu og blíðlyndi við börn sín, en þurfi frekari stuðning til að vinna með eigin athyglisbrest og stundum að því er virðist eigin mótþróa. Stuðningur þurfi að beinast að því að styrkja stefndu í að taka góðar ákvarðanir fyrir sig og börnin svo fólk í kringum hana skynji að hún standi við orð sín og verk.

III.

Haustið 2017 hóf stefnda meistaranám í [...] við [...] og flutti í kjölfarið þangað með börnin tvö og nýfædda dóttur sína D. Í framhaldi voru málefni fjölskyldunnar færð til barnaverndar [...].

Á tímabilinu 8. júní 2018 til 5. febrúar 2020 bárust barnavernd sex tilkynningar vegna málefna B, sem lutu ýmist að vanrækslu varðandi umsjón og eftirlit með drengnum, tilfinningalegri vanrækslu, vanrækslu varðandi nám og námsframvindu drengsins og því að hann stefni eigin heilsu og þroska í hættu. Liggur fyrir í því sambandi skýrsla skólasálfræðings um B frá 17. janúar 2020. Segir þar að drengurinn sé greindur með [...], gangi illa í skóla, skólasókn sé mjög slök og að honum finnist leiðinlegt í skólanum. Samkvæmt niðurstöðum prófana og sálfræðimats glími drengurinn við alvarlega veikleika í vitsmunastarfi og sé vandi hans fjölþættur og krefjist öflugrar samvinnu foreldra, skóla og félagsþjónustu. Nauðsynlegt sé að grípa strax inn í, útbúa einstaklingsmiðaða stuðningsáætlun og brýnt að fá greiningu og meðhöndlun hjá Þroska- og hegðunarstöð til að staðfesta grun um [...].

Frá sama tímabili liggja fyrir sex tilkynningar vegna málefna C og fjórar vegna D, sem lúta ýmist að líkamlegri vanrækslu, tilfinningalegri vanrækslu eða vanrækslu varðandi umsjón og eftirlit. Í tilviki telpnanna liggur og fyrir umsögn leikskólans [...]3. maí 2019 þar sem lýst er áhyggjum varðandi umönnun, umhirðu og mætingar í skólann. Rætt hafi verið við stefndu og hún tekið ábendingum vel en hlutirnir fljótlega farið aftur í sama far. Einnig er því lýst að stefnda sæki ekki börnin á réttum tíma, erfitt sé að ná í hana og stundum svari hún alls ekki í síma. Þá hafi hún í febrúar 2019 farið með yngri telpuna til læknis í Reykjavík og ekki gert ráðstafanir til að sú eldri yrði sótt. Í apríl sama ár hafi börnin ekki verið sótt og starfsmaður að lokum farið með þau heim og aðeins hitt B fyrir.

IV.

I sálfræðingi var í júlí 2019 falið að meta forsjárhæfni stefndu og skilaði hann matsgerð 25. nóvember sama ár. Samkvæmt niðurstöðum hennar eru misbrestir í forsjárhæfni stefndu, sem m. a. felast í úthaldsleysi og sinnuleysi um hagsmuni barnanna. Stefnda vaki ekki yfir öryggi þeirra, örvi þau ekki nægilega og haldi ekki uppi aga og stjórn á heimilinu. Mikil óreiða sé á heimilislífinu og heimilinu sjálfu. Hún haldi takmarkaða rútínu á matar- og svefntíma barnanna og virðist B fara að sofa þegar hann kýs. Skólasókn hans og námsframvindu hafi hrakað og líði honum afar illa. Þá séu mörg dæmi um alvarlegan dómgreindarbrest stefndu; [...]. [...]. Telur matsmaður eðlilegt að barnaverndaryfirvöld herði eftirlit með heimili stefndu, samhliða því sem gerðar verði meðferðaráætlanir, sem stefnda verði að tileinka sér ef ekki eigi að koma til annarra og meira íþyngjandi úrræða, s. s. vistunar utan heimilis. Þótt stefndu þyki vænt um börn sín, sýni þeim hlýju og mæti daglegum þörfum þeirra á ýmsan hátt dugi þeir styrkleikar ekki til þegar á móti komi alvarlegir brestir í uppeldis umgjörðinni, með óreiðu, skipulagsleysi, markaleysi, skorti á aðhaldi og yfirsýn og félagslegri og tilfinningalegri örvun til margra ára.

Samkvæmt matsgerð njóti systurnar sín vel í leikskólanum, hafi myndað sterk tengsl við starfsfólk og fái þar góðan stuðning. Telur matsmaður að þær þurfi því ekki persónuleg stuðningsúrræði heldur verði fyrst og fremst að tryggja þeim þroskavænlegar uppeldisaðstæður þar sem öryggi, félagslegri og andlegri örvun og daglegri umhirðu og umönnun er sinnt. B glími á hinn bóginn við fjölþættan vanda. Hann sé greindur með [...], hafi dregist óhæfilega aftur úr í námi, sé afar vansæll, með mjög neikvæða sjálfsmynd og beri sterk þunglyndiseinkenni. Hann sé líklega með [...], sem þó hafi ekki verið staðfest með greiningu. Ríkur þáttur í vansæld drengsins sé að hann fái ekki að umgangast afa sinn og ömmu í móðurætt en afinn hafi sinnt honum mikið frá frumbernsku, á milli þeirra myndast mjög sterk tilfinningaleg tengsl og séu þau mun sterkari og jákvæðari en milli drengsins og móður. Honum líði ekki vel á heimili móður, beri ekki traust til hennar og hafi lýst því yfir að hann vilji fá að búa hjá móðurforeldrum. Systur hans hafi einnig góð tengsl við móðurforeldrana, þó ekki séu þau jafn sterk. Auk þess sem bæta verði samvistir B við móðurforeldra telur matsmaður drenginn myndu njóta góðs af því að fá persónulegan ráðgjafa, helst ungan karlmann sem gæti leiðbeint og verið honum fyrirmynd. Verði ekkert aðhafst í málefnum drengsins telur matsmaður að drengurinn muni eflast í andstöðu við móður sína í nánustu framtíð.

Í málinu liggur fyrir skýrsla J tilsjónarmanns með heimili stefndu á [...] og spannar hún viðtöl og heimsóknir til stefndu á tímabilinu 11. desember 2019 til 17. febrúar 2020. Af skýrslunni má ráða að mikill dagamunur hafi verið á heimilisaðstæðum og aðbúnaði barnanna; oftar á þann veg að skort hafi á stjórnun og skipulag og heimilið verið óþrifalegt þrátt fyrir leiðbeiningar tilsjónarmanns.

V.

Í mars/apríl 2020 flutti stefnda á núverandi heimili sitt að [...]. Áður en til þess kom mun barnaverndarnefnd [...] hafa úrskurðað um vistun B utan heimilis í allt að tvo mánuði og vistaðist hann hjá móðurforeldrum. Í bréfi barnaverndarnefndar 31. mars til stefnanda er tilkynnt um þetta og lýst áhyggjum af vanrækslu barnanna í umsjá stefndu, en þrátt fyrir íhlutun barnaverndar í [...]og samþykktar meðferðaráætlanir hafi ekki tekist að búa börnunum viðunandi aðstæður á heimili móður. Liggja fyrir í þessu sambandi meðferðaráætlanir 16. júlí 2018 og 7. mars, 23. september og 20. desember 2019.

Þá liggja fyrir meðferðaráætlanir barnaverndar Kópavogs 22. apríl 2020 vegna C og D með gildistíma til 22. ágúst. Er markmið þeirra að stefnda bæti stöðu sína í foreldra- og uppeldishlutverkinu með aðstoð barnaverndar svo tryggja megi öryggi og stöðugleika í lífi telpnanna og skapa þeim þroskavænleg uppeldisskilyrði á heimili móður. Í kjölfarið bárust stefnanda 24. júní og 1. september tilkynningar um vanrækslu varðandi umsjón og eftirlit með telpunum. Stefnandi fylgdi þeim tilkynningum eftir með gerð einhliða áætlana 24. september vegna beggja telpna. Er markmið þeirra áætlana hið samaog áður og m. a. áréttað að stefnda fái tilsjón inn á heimilið og njóti leiðsagnar [...].

Þann 12. október 2020 barst stefnanda tilkynning um vanrækslu varðandi umsjón og eftirlit með B, sem þá var kominn aftur í umsjá stefndu eftir að Landsréttur felldi tvívegis úr gildi úrskurði Héraðsdóms [...]um vistun drengsins utan heimilis. Virðast málin hafa fallið á grundvelli formgalla og aðildarskorts.

Í málinu liggur fyrir skýrsla K tilsjónarmanns með heimili stefndu í Kópavogi og spannar hún viðtöl og heimsóknir til stefndu á tímabilinu 29. maí til 27. október 2020. Af skýrslunni má ráða að mikið drasl hafi verið á heimilinu 29. maí og að frá þeim tíma til 10. júlí hafi reynst ómögulegt að ná fundi stefndu. Betur hafi gengið í ágúst til október og stefnda afboðað færri fundi en hún afþakkað alla aðstoð sem tilsjónarmaður bauð fram. Á sama tímabili hafi heimili stefndu yfirleitt verið nokkuð hreint og snyrtilegt en hún oft óskað eftir að hitta tilsjónarmann utan heimilis. Segir í niðurlagi skýrslunnar að tilsjónarmaður hafi á tilfinningunni að stefnda hafi samþykkt tilsjón vegna tilmæla frá barnavernd í stað þess að hafa raunverulegan vilja til að hagnýta sér þann stuðning sem væri í boði.

Þá liggur fyrir umsögn [...]6. nóvember 2020 vegna C. Fær telpan góða umsögn fyrir hegðun, viðmót og samskipti við kennara og önnur börn en námsleg staða er sögð fremur slök og hún í sérkennslu að hluta. Samskipti kennara við móður hafi ekki verið mikil en gengið vel. Hins vegar sé allri umhirðu telpunnar ábótavant; hár hennar illa hirt, hún komi ekki klædd í skólann eftir veðri og sé ýmist nestislaus eða ekki með það nesti sem hún vill. Þá mæti hún oft seint, virðist döpur, sé þreytt og hafi það mikil áhrif á námsgetu. Skólinn hafi því miklar áhyggjur af því að telpunni sé ekki sinnt sem skyldi. Var stefnanda tilkynnt um þetta 11. nóvember.

Einnig liggur fyrir umsögn leikskólans [...] 17. nóvember 2020 vegna D. Þar segir að almenn líðan telpunnar virðist nokkuð góð, hún sé yfirleitt glöð, gangi vel í samskiptum við önnur börn og mæti oftast á réttum tíma í skólann. Almenn umhirða og aðbúnaður sé hins vegar langt frá því að vera góð; telpan komi yfirleitt skítug og ógreidd í skólann, oft vanti aukafatnað og hún oft í fötum og skóm sem henti ekki veðri. Samskipti kennara við móður séu ágæt en ábendingar kennara um bættan aðbúnað skili ekki árangri. Að sögn umsagnaraðila virðist telpuna vanta örvun heimafyrir. Málþroski og skilningur sé ekki nógu góður, telpan utan við sig, áttavillt og óstöðug og fínhreyfingar hennar séu ekki aldurssamsvarandi. Sérkennslustjóri hafi því lagt inn beiðni um sálfræðimat.

Þá liggur fyrir umsögn umsjónarkennara B í [...]frá nóvember 2020. Þar kemur fram að drengurinn sé oft þreyttur í skólanum, liggi fram á borð og taki lítinn þátt í skólastarfi. Hann segi oft að sér finnist leiðinlegt í skólanum og vilji bara vera heima. Hann sé fálátur, blandist lítið öðrum nemendum ogsé langt á eftir jafnöldrum sínum í námi. Þá mæti hann nokkuð oft seint í skólann.

Í málinu eru þrjár skýrslur L talsmanns B, C og D, dagsettar 20. nóvember 2020, en hún ræddi við börnin eitt skipti í sitt hvoru lagi.

Í viðtali við B kom fram að honum gengi ágætlega í [...]en hefði liðið miklu betur í [...]og sakni vina sinna þaðan. Hann lét vel af sér heimafyrir, sagði „bara fínt“ að búa hjá móður en hún væri stundum reið og öskraði og stundum væri pirrandi hve lengi hún væri að koma öllum í skólann á morgnanna. Eftir skóla færi hann yfirleitt heim að spila tölvuleiki eða horfa á þætti. Oftast færi hann í Fortnite en skemmtilegast væri að spila GTA (Grand Theft Auto). Móðir hans leyfði honum hins vegar ekki að fara í GTA og því stælist hann í þann leik þegar hún væri ekki heima eða á kvöldin eftir að hún væri sofnuð. Hann kvaðst á tímabili hafa búið hjá ömmu sinni og afa og hafi það verið fínt, reglurnar þar mun strangari, hann þurft að fara að sofa klukkan tíu á kvöldin og ekki mátt spila GTA. B sagði að ef hann gæti ekki búið hjá móður sinni myndi hann vilja búa hjá afa og ömmu og þá hitta móður sína um hverja helgi. Fram kom í viðtalinu að drengnum væri hlýtt til systra sinna.

Í viðtali við C kom fram að henni væri hlýtt til systkina sinna en þætti leiðinlegt þegar D færi „að grenja“. Þá væri leiðinlegt þegar móðir hennar refsaði henni fyrir óþekkt með því að setja hana út fyrir hús á sokkaleistunum en þá hringdi hún á bjöllunni hjá M besta vini sínum úr [...]og kæmist inn til hans að leika. Hún sagðist labba ein heim úr skólanum og stundum væri móðir hennar heima en stundum fjarverandi á fundum. Þegar hún kæmi heim horfði hún á sjónvarp og síðan fengi hún kvöldmat hjá móður sinni. Aðspurð hvar hún vildi búa ef hún mætti ráða svaraði telpan því til að hún vildi búa hjá ömmu og afa og gaf þá skýringu án umhugsunar „það er best“.

Í viðtalinu við D kom fram að henni þætti skemmtilegast í leikskólanum, að lita og vera úti að leika. Hún sagði að hún og systkini hennar væru vinir en mamma væri best. Þá væru amma og afi einnig vinir hennar.

Meðal málsgagna er skýrsla K tilsjónarmanns og spannar hún viðtöl og heimsóknir til stefndu á tímabilinu 15.-24. nóvember 2020. Af skýrslunni er ljóst að tilsjón var ekki að skila miklum árangri.

N ráðgjafi hjá [...]skilaði greinargerð til stefnanda 23. nóvember 2020 að loknum 25 heimsóknum til stefndu og sjö fundum gegnum TEAMS fjarfundarbúnað á tímabilinu maí til nóvember sama ár. Þar segir að stefnda hafi sýnt góðan samstarfsvilja en ekki tekist að tileinka sér nægilega vel leiðbeiningar ráðgjafa og virðist hana skorta úthald til að fylgja eftir skipulagi í almennu heimilishaldi, m. a. varðandi þrifnað. Í niðurlagi greinargerðarinnar segir að stefnda hafi góða styrkleika og ljúfa framkomu í garð barna sinna, veiti þeim ást og umhyggju og sé ljóst að hún vilji þeim aðeins það besta. Vandinn sé að stefndu virðist skorta innsæi í þarfir barnanna og hafi ekki sömu upplifun og fagfólk í kringum hana um aðbúnað og velferð barnanna. Hún þurfi áfram góðan stuðning til að átta sig á aðstæðum sínum og góðar leiðbeiningar við að koma á og viðhalda skipulagi og daglegri rútínu í heimilishaldi.

Á fundi 2. desember 2020 samþykkti stefnandi tillögu starfsmanna barnaverndar um að farið yrði fram á stefnda verði svipt forsjá barnanna. Sama dag kvað stefnandi upp úrskurð þess efnis að börnin skyldu vistuð utan heimilis í tvo mánuði frá þeim degi að telja á grundvelli b. liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Jafnframt var lögmanni stefnanda falið að höfða forsjársviptingarmál á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. laganna.

Á meðferðarfundi stefnanda 3. desember var samþykkt að B og C yrðu vistuð hjá móðurforeldrum og D hjá G föður sínum og sambýliskonu hans. Gekk þetta eftir. Nokkrum dögum síðar baðst faðir D undan ábyrgð á umönnun telpunnar og fór hún þá í vistun til móðurforeldra sinna.

Samkvæmt upplýsingum frá stefnanda er skipulögð umgengni stefndu við börnin annan hvern laugardag á heimili hennar, þrjár klukkustundir í senn. Engar hömlur eru hins vegar á heimsóknum stefndu til foreldra sinna.

VI.

Undir rekstri málsins fólu málsaðilar I sálfræðingi að framkvæma viðbótarmatsgerð um forsjárhæfni stefndu og stöðu og hagi hennar og barnanna þriggja. Þeirri matsgerð var skilað 19. apríl sl. Í henni kemur fram að þrátt fyrir að stefnda sé ekki sátt við afskipti barnaverndaryfirvalda standi foreldrar hennar með henni og því eigi hún auðveldara með að takast á við breyttar aðstæður eftir flutninginn frá [...]. Hún taldi lýsingar barnaverndar [...]á aðstæðum heimafyrir ekki gefa rétt myndaf heimilislífinu, gaf skýringar á því og gagnrýndi ýmislegt í tengslum við aðstoð barnaverndaryfirvalda. Stefnda lýsti sjálfri sér sem góðri móður; hún væri hlý og sanngjörn, góð fyrirmynd barnanna og legði áherslu á að eiga með þeim samverustundir og skapa minningar. Á milli hennar og barnanna ríkti gagnkvæmt traust og leitist hún við að ýta undir sjálfstæði þeirra. Hún taldi helstu galla sína felast í því að hana skorti yfirsýn, truflist auðveldlega og eigi erfitt með að segja „nei“ við börnin.

Matsmaður sótti stefndu heim 13. mars sl. þegar börnin voru öll hjá henni og virtust telpurnar skemmta sér vel með móður og þeim líða vel; C mjög opin gagnvart matsmanni en D síður. B hafi setið í sínu herbergi og svarað spurningum matsmanns stuttlega, virst daufur í dálkinn, ekki í tengslum við aðra á heimilinu og óvirkur, eins og hann biði eftir því að umgengni við móður sína lyki.

Matsmaður ræddi við B 23. mars sl. Aðspurður um fyrirkomulag umgengni við móður sína kvaðst hann í fyrstu vilja vera hjá henni til jafns við dvöl hjá móðurforeldrum sínum, viku og viku í senn, en kvaðst svo vilja búa hjá afa og ömmu þar sem systkinunum líði almennt vel og vera hjá mömmu aðra hverja helgi. Hann kvað móður sína hafa breyst og hún nýlega hafa keypt dót handa þeim öllum. Þá setti hún þeim fyrir verkefni þegar þau hittu hana, s. s. að leggja á borð og fara út í búð. Reglurnar hennar væru þannig betri en áður, án þess að drengurinn gæti útskýrt það betur. B sagði að sér gengi mjög vel í [...]og væri nú farinn að æfa fótbolta í[...]. Matsmaður ræddi einnig við bekkjarkennara B. Hún sagði líðan og námsstöðu drengins hafa breyst mjög til hins verra eftir að hann fór frá móðurforeldrum til stefndu haustið 2020 en frá því að drengurinn flutti aftur til ömmu og afa í byrjun desember hafi hlutirnir gjörbreyst til hins betra.

Þá ræddi matsmaður við C 22. mars sl. Hún hafi verið opin, glaðleg í fasi og viðræðugóð en talað svolítið „út og suður“. Henni sagðist líða almennt vel á heimili móðurforeldra sinna, fyndist gott að búa þar og sagði að móðir hennar kæmi þangað í heimsóknir. Henni fyndist einnig gaman að fara heim til mömmu, það gengi vel og hana langi til að vera meira með henni því hún sakni móður sinnar. Telpan sagði að áður en hún flutti til afa og ömmu hafi henni stundum liðið vel hjá mömmu og stundum ekki, án þess að geta útskýrt það nánar. Í viðræðum við kennara C kom fram að eftir að hún flutti til móðurforeldra í byrjun desember 2020 hafi orðið grundvallarbreytingar til hins betra á öllu utanumhaldi telpunnar, henni greinilega betur sinnt heimafyrir, fatamál, mætingar og heimalestur gjörbreyst, hún orðið öruggari með sjálfa sig og samlagast öðrum nemendum betur.

Matsmaður ræddi aðeins stuttlega við D og ræddi þess í stað meira um málefni hennar við stefndu, föður og sambýliskonu telpunnar og leikskólakennara. Segir m. a. um þetta í matsgerðinni að telpunni virðist líða vel í skólanum, heima hjá afa og ömmu og hjá móður sinni. Í umsögn leikskólans kemur fram gagnrýni á stefndu varðandi hreinlæti, fatnað og annan aðbúnað telpunnar í upphafi skólaárs 2020 og almennt skilningsleysi og skynbragð á þarfir telpunnar og virðist hafa orðið á þessu jákvæð breyting eftir að telpan flutti til afa og ömmu.

Þá ræddi matsmaður við O og P foreldra stefndu í lok febrúar 2021. Fram kom í máli þeirra að B hafi verið vistaður hjá þeim í mars 2020 og verið hjá þeim fram í september. Drengurinn hafi náð sér fljótt á strik á þessu tímabili, þrátt fyrir Covid-19 faraldurinn. Eftir að hann fluttist aftur til stefndu hafi stöðu hans hrakað mikið, hann farið að mæta seint og illa í skóla, illa undirbúinn að heiman, ekki fengið þar námslegan stuðning og hann misst niður alla rútínu, sem honum sé nauðsynleg, en drengurinn geti lært og staðið sig vel í skóla fái hann hvatningu og stuðning til þess. B hafi svo komið aftur í vistun til þeirra hjóna 2. desember sl. ásamt systkinum sínum og líði vel hjá ömmu og afa þótt hann segist stundum vilja vera hjá móður sinni til að geta farið sínu fram. Hjónin töldu stefndu eiga mjög erfitt með að halda utan um barnahópinn og sinna þeim á eðlilegan hátt en til þess skorti alla rútínu í daglegri umönnun og aðhaldi. Þá voru hjónin sammála um að stefndu skorti innsæi bæði varðandi sjálfa sig og börnin. Hún sé óskipulögð, skorti frumkvæði og kenni öðrum um það sem aflaga fer. Þau sögðu börnin fara í umgengni til stefndu í nokkrar klukkustundir á laugardögum og D einnig á sunnudögum, auk þess sem stefnda geti komið í heimsókn til foreldra sinna, hitt börnin þar og farið með þau í sund, bíó o. sl.

Matsmaður ræddi við R systur stefndu í mars sl. og hafði hún mjög svipaða sögu að segja um systur sína. Fram kom hjá R að þegar stefnda kæmi í heimsóknir til foreldra þeirra hagaði hún sér meira eins og gestur, í stað þess að taka virkan þátt í umönnun barna sinna.

Í niðurstöðum hinnar nýju matsgerðar dregur matsmaður saman þær upplýsingar sem fyrir liggja í málinu frá leik- og grunnskólum og öðrum fagaðilum og telur þau gögn draga fram sterkar efasemdir um skilning stefndu á þörfum og hagsmunum barna sinna og forsjárhæfni hennar almennt. Er það og niðurstaða matsmanns að skilningur stefndu á þörfum og hagsmunum barnanna sé verulega áfátt og forsjárhæfni hennar skert. Hann dregur saman nokkur lykilatriði í þessu sambandi, sem stefndu skorti öll í umtalsverðum mæli, þ. e. skipulag og forgangsröðun í utanumhaldi og umönnun barnanna, andlega og félagslega örvun þeirra, skort á persónulegu hreinlæti og hreinlæti í heimilisumhverfi, vanhöld varðandi fatamál og ónógan svefn barnanna. Þrátt fyrir að stefnda hafi ítrekað lýst yfir vilja til að bæta úr þessum annmörkum og telji sig mjög hæfa til að ala börn sín upp hafi fjölþættar stuðningsaðgerðir og fagleg ráðgjöf í áranna rás litlu sem engu skilað og þá aðeins tímabundið. Það segi sína sögu. Þá skipti sköpum í þessu sambandi þær miklu breytingar sem verði á almennri líðan, námsstöðu, ytri aðbúnaði og öðrum högum barnanna þegar þau dvelja utan heimilis stefndu hjá foreldrum hennar. Að öllu þessu gættu og heildarhagsmunum barnanna þriggja telur matsmaður að ekki fari vel um þau á heimili móður ogþau dafni þar ekki sem skyldi. Stefnda virðist hvorki hafa burði né vilja til að rétta úr ófullnægjandi ástandi á heimili sínu og axla þá ábyrgð sem fylgir foreldrahlutverkinu. Þvert á móti virðist hún berjast gegn því að fá stuðning, blekki sjálfa, afneiti vandanum og trúi því að ekkert sé að hjá henni í umönnun barnanna. Telur matsmaður að frekari ráðgjöf og inngrip barnaverndar og annarra fagaðila myndu skila rýrum árangri í ljósi fyrri stuðningsúrræða og fyrirliggjandi skorti á vilja og getu stefndu til breytinga.

VII.

Áður en aðalmeðferð hófst ræddu dómendur við börnin B og C í fundarherbergi héraðsdóms, sbr. 2. mgr. 63. gr. a. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Af hálfu B kom fram skýr og óvíræður vilji til að búa hjá móðurforeldrum og hitta móður sína aðra hverja helgi. Stefnda gaf í kjölfarið skýrslu fyrir dómi. Þá kom I-kk-nf fyrir dóm og staðfesti matsgerðir sínar í málinu. Auk hans báru vitni S félagsráðgjafi hjá barnavernd Borgarbyggðar, T félagsráðgjafi hjá barnavernd Kópavogs og L félagsráðgjafi og skipaður talsmaður barna stefndu, sem staðfesti viðtalsskýrslur sínar. Verður gerð grein framburði nefndra skýrslugjafa í niðurstöðum dómsins að því marki sem máli kann að skipta við úrlausn málsins.

VIII.

Stefnandi byggir á því að barnavernd Kópavogs og [...]hafi mörg undanfarin ár unnið að málefnum stefndu og barna hennar vegna margþættrar vanrækslu í umönnun og uppeldi þeirra. Rauði þráðurinn í tilkynningum til barnaverndaryfirvalda og vinnslu þeirra sé að allt utanumhald, fatamál, umhirða, matar- og svefntímar, mætingar í skóla og leikskóla, heimanám, eftirlit með öryggi barnanna og örvun sé skert og styðji upplýsingar frá grunn- og leikskólum að alvarlegir misbrestir séu í utanumhaldi barnanna. Fagfólki beri saman um að stefnda sé öll af vilja gerð til samstarfs, sérstaklega til að byrja með, en bregðist svo ýmist ekki við tilmælum og leiðbeiningum eða skorti úthald til að fylgja þeim eftir. Telur stefnandi að nú séu fullreynd öll stuðningsúrræði barnaverndarlaga nr. 80/2002, að daglegri umönnun og uppeldi barnanna sé verulega ábótavant og fullvíst að andlegri heilsu og þroska þeirra sé hætta búin vegna vanhæfni og vanrækslu stefndu. Forsjárhæfni hennar sé verulega skert og því beri að svipta hana forsjá barnanna á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.

Máli sínu til frekari stuðnings vísar stefnandi til álitsgerðar H sálfræðings frá maí 2017 en þar komi fram að stefnda glími við [...]. Vegna veikleika í vinnsluminni þurfi stefnda að fá endurteknar leiðbeiningar svo hún meðtaki þær og skilji til hvers sé ætlast af henni. Markvisst hafi verið unnið að því að bæta úr þessum þáttum og leiðbeina stefndu um ýmis atriði varðandi grunnþarfir barnanna, allt án viðundandi árangurs. Þrátt fyrir mikla tilsjón, aðstoðar [...]í tvígang og stuðningsviðtöl hjá félagsráðgjöfum hafi staða barnanna í engu batnað í þau rúmu fjögur ár sem málefni þeirra hafa verið til meðferðar hjá barnaverndaryfirvöldum. Að auki hafi farið fram teymisvinna með skólum barnanna, þau fengið persónulega ráðgjafa og stuðningsfjölskyldu og B og C verið vistuð tímabundið utan heimilis. Loks hafi stefnda notið mikil stuðnings foreldra sinna, bæði fjárhagslega og við umönnun barnanna og það ekki skilað þeim árangri sem vænta mátti.

Stefnandi vísar sérstaklega til tveggja matsgerða I sálfræðings um forsjárhæfni stefndu en samkvæmt þeim mælist stefnda yfir klínískum mörkum þegar kemur að [...]. Einstaklingar sem mælast svo hátt finnist þeir mæta miklu félagslegu mótlæti, fái ósanngjarna meðferð í hvívetna og fylgi því tortryggni, þverúð og krónísk gremja sem beinist að jafnaði út á við. Helstu varnarhættir felist í réttlætingu á eigin hegðun og gjörðum og yfirvarpi, þ. e. að kenna öðrum um eigin vandamál. Þetta feli í sér slakt innsæi á eigin hegðun og tilfinningalíf.

Viðkomandi einstaklingar séu oft skapandi og framtakssamir en eigi að sama skapi erfitt með að klára fyrirliggjandi viðfangsefni og hafa ekki mikinn áhuga á rútínu og nákvæmni. Stefnandi telur stefndu búa við persónuleikagerð af þessum toga, sem geri það að verkum að hæfni til að veita börnum sínum viðunandi uppeldisskilyrði sé verulega skert og hafi viðamikill stuðningur barnaverndaryfirvalda síðastliðin ár ekki nægt til að vega upp á móti vanköntum stefndu. Börnin búi áfram við vanrækslu og óstöðugleika í daglegri umönnun sem komi niður á líðan þeirra, þroska og framtíðarmöguleikum. Af matsgerðum I verði ráðið að lítið sem ekkert traust sé á milli B og stefndu og að hann tengi sig lítið við heimili hennar. Langsterkust séu tengsl drengsins við móðurafa og hafi hann tjáð matsmanni aðhann vilji búa á heimili móðurforeldra en þar hafi hann verið vistaður áður með góðum árangri. Á vistunartíma hafi námsleg staða drengsins batnað til muna og almenn líðan verið góð. Á þessu hafi orðið mikil afturför þegar B fluttist aftur til stefndu í lok september á síðasta ári.

Samkvæmt sömu matsgerðum hafi C og D ekki þörf fyrir persónuleg stuðningsúrræði heldur fyrst og fremst að búa við þroskavænlegar uppeldisaðstæður þar sem lögð er áhersla á öryggi, andlega og félagslega örvun og rútínubundið daglegt líf með tilliti til umönnunar, hreinlætis, fatnaðar og matar- og svefnmála. Eldri telpan vilji líkt og B búa áfram hjá afa sínum og ömmu.

Í matsgerðunum komist I að þeirri niðurstöðu að forsjárhæfni stefndu sé sveiflukennd. Þegar best láti sinni hún börnunum í einhvern tíma, geti haldið utan um daglega umönnun þeirra og þiggi ráð um uppeldið. Hana bresti hins vegar úthald, því falli uppeldishættir aftur í gamla farið og sé það óviðunandi. Þá setji stefnda iðulega eigin hagsmuni fram yfir hag barnanna, nýti mikinn tíma í að skapa persónuleg sambönd á samfélagsmiðlum á kostnað barnanna, gefi þeim of lítinn tíma og sinni ekki sem skyldi félagslegri og tilfinningalegri örvun þeirra. Á heimili hennar ríki almennt mikil óreiða, lítill agi og festa, hún hafi litla yfirsýn yfir heimilishaldið og sé ekki vakandi um öryggi barnanna, heldur þvert á móti sinnulaus og hafi sýnt mörg dæmi um dómgreindarbrest. [...]. Þá hafi ítrekað ekki verið hægt að ná símasambandi við stefndu, þrátt fyrir samtal um að hún sem aðalummönnunaraðili barnanna verði ávallt að vera til taks ef alvarleg atvik henda börnin. Þá segir stefnandi sláandi að samkvæmt seinni matsgerð I virðist sem forsjárhæfni stefndu hafi versnað á þeim tíma sem leið á milli matsgerða og sé það eitt og sér verulegt áhyggjuefni. Þá áréttar stefnandi að matsgerðir I og önnur fyrirliggjandi gögn beri öll að sama brunni að þegar börn stefndu hafa vistast utan heimilis hennar hafi orðið alger viðsnúningur í líðan þeirra, umönnun og námsframvindu.

Samkvæmt öllu framansögðu telur stefnandi fullljóst að stefnda sé ófær um að gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum þannig að best henti hag og þörfum barnanna og geti ekki búið þeim viðunandi uppeldisaðstæður og gætt velfarnaðar þeirra. Börnin eigi rétt á þeirri vernd sem mælt sé fyrir um í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, 1., 2. og 4. gr. barnaverndarlaga og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. lög nr. 19/2013 og beri stefnanda skylda til að tryggja að börnin njóti stöðugleika og öryggis í umönnun og uppeldi og að hagsmunir þeirra séu ávallt hafðir í fyrirrúmi. Það sé og grundvallarregla íslensks barnaréttar að þessi réttur barna skuli vega þyngra en forsjárréttur foreldra. Í ljósi alls þessa beri að svipta stefndu forsjá allra þriggja barna.

IX.

Stefnda reisir kröfugerð sína á því að skilyrði forsjársviptingar á grundvelli a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu ekki uppfyllt að því er varðar dætur hennar C og D. Samkvæmt a. lið þurfi stefnandi að sanna að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum stefndu og telpnanna sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri og þroska barnanna og að stefnda sé af þeim sökum ófær um að fara með forsjá þeirra. Telur stefnda ekkert haldbært fram komið í málinu sem styðji það að hún sé ekki fær um að sinna þessum þáttum og vísar í því sambandi til matsgerða I sálfræðings um forsjárhæfni hennar en þar segi aðeins að misbrestur sé í forsjárhæfni. Ekkert í umönnun og aðbúnaði C og D sé alvarlega ábótavant og sé stefnda í góðum tengslum við telpurnar, sinni þeim vel og sýni þeim hlýju. Stefnda hafnar í þessu sambandi öllum athugasemdum barnaverndaryfirvalda og skóla telpnanna um að fatnaði þeirra og þrifnaði sé ábótavant.

Þá þurfi samkvæmt d. lið 1. mgr. að vera fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu telpnanna eða þroska þeirra sé hætta búin sökum þess að stefnda sé augljóslega vanhæf til að fara með forsjána, s. s. vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni stefndu sé líkleg til að valda telpunum alvarlegum skaða. Telur stefnda heldur ekkert fram komið í málinu sem styðji þann málatilbúnað stefnanda og bendir á að séu misbrestir í forsjáhæfni hennar séu þeir ekki þess eðlis að geti valdið börnunum alvarlegum skaða. Þvert á móti hafi hún alla burði til að takast á við umönnunar- og uppeldishlutverk sitt og vísar í því sambandi til ummæla I matsmanns um kosti hennar sem uppalanda.

Stefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi ekki gripið sem skyldi til annarra og vægari úrræða til stuðnings fjölskyldunni áður en mál var höfðað til forsjársviptingar, svo sem skylt sé samkvæmt meðalhófsreglu 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Stuðningur barnaverndaryfirvalda í Kópavogi og [...] hafi verið ónógur, ómarkviss og meðferðaráætlunum ekki fylgt að því leyti að styrkja stefndu í uppeldishlutverkinu. Þá bendir stefnda á að hún hafi ítrekað lýst vilja til að þiggja þá aðstoð sem henni hefur staðið til boða og sjálf óskað eftir að komast í [...]einstaklingsmeðferð. Þá hafi orðið veruleg breyting á högum fjölskyldunnar hvað stuðningsnet varðar eftir að málefni hennar fluttust aftur til barnaverndar í Kópavogi og samskipti stefndu við foreldra sína batnað til muna. Að því er meðalhóf varðar bendir stefnda og á að nú þegar hún hafi samþykkt kröfu stefnanda um forsjársviptingu B ætti að vera mun hægara um vik að styðja hana í uppeldi dætranna tveggja og væri rétt og eðlilegt að láta reyna á það áður en málið héldi lengra.

Að gættum þessum atriðum telur stefnda að vægari stuðningsúrræði hafi ekki verið fullreynd, að hagsmunum C og D sé best borgið í umsjá hennar, umkringd fjölskyldu og vinum og að það stuðli að stöðugleika í uppvexti þeirra. Jafnframt sé það skýr vilji telpnanna að búa hjá stefndu.

Stefnda bendir á að í greinargerð með frumvarpi til barnaverndarlaga sé tekið fram að barnaverndaryfirvöldum sé ekki falið það verkefni að stuðla að því að öll börn búi við bestu mögulegu aðstæður, heldur fyrst og fremst að aðstæður einstakra barna séu viðunandi. Telji stefnandi að aðstæður stefndu og dætra hennar séu ekki viðunandi beri honum að veita stefndu aðstoð við að bæta úr annmörkum með öllum mögulegum úrræðum, enda meginregla í íslenskum rétti að barni sé fyrir bestu að alast upp hjá foreldrum sínum og njóta hjá þeim stöðugleika og þroskavænleg uppeldisskilyrði. Stefnda sé vel í stakk búinn til að gegna þessum skyldum, ekki síst með faglegri aðstoð stefnanda. Forsjársvipting sé mest íþyngjandi úrræði sem hægt er að beita foreldra og börn og verði því úrræði ekki beitt ef unnt er að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, enda feli svipting forsjár í sér skerðingu á rétti foreldra og barna til friðhelgi heimilis og fjölskyldu sem varinn sé af 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og þurfi brýna nauðsyn til. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að slík nauðsyn sé fyrir hendi í málinu og beri því að sýkna stefndu af kröfugerð stefnanda.

Stefnda vísar um frekari lagarök til 1., 2. 3. og 4. gr. barnaverndarlaga, til meginreglna barnalaga nr. 76/2003 og meginreglna stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Krafan um málskostnað og gjafsókn er studd 60. gr. barnaverndarlaga, sem og XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr.

X.

Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 eiga allir rétt til friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis og verður sá réttur ekki skertur nema með lögum og að brýna nauðsyn beri til. Þá segir í 3. mgr. 76. gr. að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Síðargreint ákvæði sækir meðal annars stoð í 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem öðlaðist lagagildi hér á landi með lögum nr. 19/2013. Þar segir í 1. mgr. að það sem barni er fyrir bestu skuli hafa forgang þegar dómstólar gera ráðstafanir sem varða börn. Af ákvæðinu leiðir að séu réttindi annarra, þar á meðal foreldra, tekin fram yfir réttindi barns eða barna beri þeim sem ákvörðun tekur að gera grein fyrir ástæðum þess og rökstyðja með sannfærandi hætti. Aðra grundvallarreglu er að finna í 12. gr. samningsins en þar er mælt fyrir um rétt barns til að láta í ljós skoðun sína í öllum málum er það varða með hliðsjón af aldri þess og þroska. Í ákvæðinu felst ekki aðeins sú krafa að barn eigi rétt til að láta afstöðu sína og skoðanir í ljós heldur einnig að hlusta beri á barnið og taka réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur og þroska. Geta þær skoðanir birst hvort heldur með beinni þátttöku barns eða fyrir milligöngu talsmanns. Í 9. gr. samningsins segir að barn skuli ekki skilið frá foreldrum sínum nema aðskilnaður sé nauðsynlegur með tilliti til hagsmuna barnsins og að slíkt sé ákveðið af lögbærum aðilum. Að gættri 1. mgr. 3. gr. samningsins verður þetta ákvæði skilið svo að þegar velferð barns er í húfi verða hagsmunir foreldra og réttur til friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis að víkja fyrir réttindum barnsins, sbr. 1. mgr. 71. gr. og 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar.

Grunnreglur um málefni barna er annars að finna í barnalögum nr. 76/2003 og barnaverndarlögum nr. 80/2002. Samkvæmt 1. gr. barnalaga á hvert barn rétt á að lifa, þroskast og njóta verndar og umönnunar í samræmi við aldur og þroska. Um forsjá og forsjárskyldur foreldra er fjallað í 28. gr.

Samkvæmt 1. gr. barnaverndarlaga eiga öll börn rétt á vernd og umönnun og skulu njóta réttinda í samræmi við aldur og þroska. Foreldrum ber að sýna börnum sínum umhyggju og nærfærni og gegna forsjár- og uppeldisskyldum svo sem best hentar hag og þörfum barnanna. Þeim ber og að búa börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður og gæta velfarnaðar þeirra í hvívetna.

Í 2. gr. kemur fram það gunnmarkmið laganna og tilgangur barnaverndarstarfs að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður fái nauðsynlega aðstoð. Skal leitast við að ná því markmiði með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Segir um þetta í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laganna að lögin séu reist á því sjónarmiði að hagsmunir barna séu alla jafna best tryggðir með því að þau alist upp hjá eigin fjölskyldu og að stöðugleiki ríki í uppvexti þeirra. Í ákvæðinu felst ekki að öll börn búi við bestu mögulegu aðstæður heldur hitt að aðstæður barna sem barnaverndaryfirvöld hafa afskipti af séu viðunandi.

Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skulu barnaverndaryfirvöld beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að séu barni fyrir bestu. Ber ávallt að hafa hagsmuni barns í fyrirrúmi og verða þá hagsmunir foreldra að víkja ef þeir stangast á við hagsmuni barnsins. Samkvæmt 2. mgr. ber að taka tillit til sjónarmiða og óska barna eftir því sem aldur þeirra og þroski gefur tilefni til og samkvæmt 3. mgr. skulu aðgerðir barnaverndaryfirvalda stuðla að stöðugleika í uppvexti barna. Samkvæmt 4. mgr. skulu barnaverndaryfirvöld leitast við að eiga góða samvinnu við börn og foreldra sem þau hafa afskipti af og ávallt sýna þeim fyllstu nærgætni og virðingu. Þá segir í 7. mgr. 4. gr. að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða, að þau skuli ávallt beita vægustu úrræðum og ráðstöfunum sem völ er á til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt og því aðeins beita íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Af ákvæðinu leiðir að þegar barnaverndaryfirvöld hafa afskipti af málefnum fjölskyldna skuli ávallt reynt að ná tökum á vandanum með því að skapa þær aðstæður innan hlutaðeigandi fjölskyldu að þær teljist viðunandi og þá með stuðningi og í samstarfi við foreldra áður en önnur úrræði eru reynd gegn vilja þeirra. Er í 24. og 25. gr. lýst úrræðum sem unnt er að beita með samþykki foreldra og í 26. og 27. gr. úrræðum sem beitt verður án samþykkis. Beri þau úrræði ekki árangur er barnaverndarnefndum heimilt að krefjast þess að foreldrar, annað eða bæði, verið svipt forsjá að uppfylltum ströngum skilyrðum 29. gr.

XI.

Í máli þessu er tekist á um hvort skilyrði a. og/eða d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt og að þær ástæður sem þar eru nefndar réttlæti að stefnda verði svipt forsjá dætra sinna C og D. Þáttur B sonar stefndu kemur ekki til sérstakrar skoðunar en undir rekstri málsins féll stefnda frá vörnum að því er varðar málefni drengsins og samþykkti kröfu stefnanda um að hún verði svipt forsjá hans. Lá áður fyrir skýr og ótvíræður vilji B, sem nú er [...]ára, til að búa hjá móðurforeldrum sínum þar sem hann er nú vistaður.

Eins og rakið er í II., III. og V. kafla hafa barnaverndaryfirvöld í Kópavogi og [...]verið með málefni stefndu og barna hennar til meðferðar frá því snemma árs 2017. Á því tímabili hafa stefndu verið veitt margvísleg stuðningsúrræði í því skyni að styrkja hana í umönnunar- og uppeldishlutverkinu og bæta stöðu hennar og barnanna og í því sambandi gerðar fjöldi meðferðaráætlana stefndu og börnunum til hagsbóta. Fyrirliggjandi gögn frá barnaverndaryfirvöldum og skólum barnanna eru öll á sama veg um að þrátt fyrir yfirlýstan vilja stefndu til að þiggja stuðningsúrræði hafa þau ýmist ekki leitttil bættra aðstæðna barnanna eða aðeins í skamman tíma og þá allt fallið í sama far og áður. Kom þetta skýrt fram í trúverðugu dómsvætti félagsráðgjafanna S og T en þær báru á sama veg að óháð miklum stuðningi við stefndu gegnum árin tæki sama uppeldismynstur sig alltaf upp að nýju. Þá bar T að langvarandi vanræksla stefndu hafi sett mark sitt á öll börnin, að telpunum væri lítið sinnt heimafyrir og fengju ekki þá örvun í uppeldinu sem þær þyrftu. Á þessu hafi orðið gríðarleg breyting eftir að þær fóru í vistun til móðurforeldra í byrjun desember 2020 og báðar telpur sýnt miklar framfarir síðan. Þá kom fram í vætti T að umönnun C og D hefði ekki batnað á því sex mánaða tímabili 2020 er B var vistaður hjá móðurforeldrum. Taldi T að það sem stæði stefndu fyrir þrifum væri að hún afneitaði þeim vanda sem hún glími við sem foreldri, haldi ýmsu fram um eigin foreldrahæfni sem standist ekki skoðun og gefi jafnvel í skyn að skólar barnanna fari fram með ósannindi um líðan þeirra, umhirðu og námslega stöðu.

Af framburði stefndu fyrir dómi er ljóst að hún er ósammála mörgu því sem nú síðast er rakið. Hún kvaðst ávallt hafa fylgt tilmælum barnaverndaryfirvalda og verið samþykk veittum stuðningsúrræðum, þó ekki endilega alltaf og að öllu leyti eftir höfði barnaverndarstarfsmanna sem ekki hafi hlustað nægilega á hana. Hún taldi stöðu sína og barnanna betri eftir að þau fluttu aftur í Kópavog, hún síðan þá farið eftir öllum tilmælum barnaverndar og taldi mikinn árangur hafa náðst fyrir sig og börnin. Að hennar mati væri best fyrir C og D að þær kæmu aftur heim og sagði þær sakna bæði móður sinnar og „rútínunnar heima“. Á hinn bóginn væri best fyrir B að hann fengi að búa áfram hjá afa sínum og ömmu.

Með hliðsjón af framansögðu og heildstæðu mati á fyrirliggjandi gögnum er það álit dómsins að öll almenn úrræði til stuðnings stefndu og börnum hennar hafi verið fullreynd í skilningi 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga og að starfsmenn barnaverndar Kópavogs og [...]hafi við meðferð barnaverndarmálsins unnið markvisst og af heilindum við að styðja og styrkja fjölskylduna í því augnamiði að skapa stöðugleika í uppvexti barnanna og í því sambandi beitt vægustu úrræðum sem völ var á hverju sinni.

Samkvæmt a. lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga má því aðeins svipta stefndu forsjá C og D að stefnanda takist sönnun um að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum stefndu og telpnanna sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri og þroska barnanna og að stefnda sé af þeim sökum ófær um að fara með forsjá þeirra. Samkvæmt d. lið 1. mgr. 29. gr. eru þær kröfur gerðar til forsjársviptingar að stefnandi sanni, svo fullvíst sé, að líkamlegri eða andlegri heilsu telpnanna eða þroska þeirra sé hætta búin sökum þess að stefnda sé augljóslega vanhæf til að fara með forsjána, s. s. vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni stefndu sé líkleg til að valda telpunum alvarlegum skaða.

Eðli máls samkvæmt gilda sömu sjónarmið að því er varðar B.

Í málinu liggja fyrir tvö forsjárhæfnismöt I sálfræðings 25. nóvember 2019 og 19. apríl 2021. Vísast nánar um matsgerðirnar til IV. og VI. kafla. I bar fyrir dómi að kjarni vanda stefndu lyti að persónugerð hennar, sem hefði bein áhrif á viðbrögð hennar við veittri þjónustu barnaverndaryfirvalda og birtist í því að þrátt fyrir að stefnda tæki oft jákvætt í þá aðstoð sem henni væri boðin næði hún hvergi nærri að hagnýta sér þá aðstoð í þágu barna sinna og benti oftar en ekki á aðra og vildi kenna þeim um. Sökum þessa taldi I að stefnda hefði aðeins tímabundna getu til að fylgja eftir leiðbeiningum og tilmælum fagaðila og sagði orð hennar og gjörðir mjög oft ekki fara saman. Hann kvað stefndu hafa byggt upp háa varnarmúra gegnum árin og hvorki hafa innsæi í eigin getu og vanda né innsæi í þarfir og hagsmuni barna sinna en uppeldi þeirra einkenndist af rótleysi, agaleysi og „uppeldisleysi“. Hann lagði áherslu á að verulegar breytingar hafi orðið á líðan, stöðu og högum barnanna eftir að þau fóru til móðurforeldra í desember 2020 og sæist þetta best á B. I taldi telpurnar mjög háðar hvor annarri og tengsl þeirra jákvæð og sterk. Hann sagði niðurstöðu sína þá að foreldra- og forsjárhæfni stefndu væri yfir höfuð verulega skert og að sú hæfni hafi versnað á því tímabili sem leið á milli matsgerðanna tveggja. Aðspurður hvort til álita kæmi að yngsta telpan fengi að búa áfram hjá stefndu svaraði matsmaðurinn því játandi en spurði á móti: „En með hvaða hætti?“

Það skal ekki af stefndu tekið að samkvæmt framlögðum matsgerðum og öðrum gögnum málsins er ljóst að stefndu þykir afar vænt um börn sín og er vel fær um að sýna þeim ást og hlýju. Aðrir þættir vega þó mun þyngra þegar afstaða er tekin til foreldra- og forsjárhæfni. Gögn málsins ber öll að sama brunni, að um árabil hafi ríkt óstöðugleiki og skipulagsleysi í heimilislífi stefndu og utanumhaldi barna hennar, að alvarlegir brestir séu í uppeldis umgjörðinni, að þrátt fyrir veigamikinn stuðning barnaverndaryfirvalda, skóla, annarra fagaðila og foreldra stefndu hafi henni ekki tekist að bæta foreldrafærni sína, að vandi hennar felist m. a. í úthaldsleysi, sinnuleysi og skorti á innsæi í eigin getu og þarfir og hagsmuni barnanna og að hún hafi af þeim sökum ekki getað búið börnunum öruggar og þroskavænlegar uppeldisaðstæður þar sem börnunum líði vel og áhersla er lögð á reglufestu og andlega og félagslega örvun í samræmi við aldur, þroska og þarfir barnanna hvers og eins. Telur dómurinn sérstakt áhyggjuefni í þessu sambandi að á þeim tæplega 16 mánuðum sem liðu á milli matsgerða I sálfræðings virðist forsjárhæfni stefndu hafa versnað töluvert og má af því ráða að hún hafi ekki nýtt þennan tíma til að styrkja sig í foreldrahlutverkinu.

Þegar framangreind atriði eru virt heildstætt og til þess er litið að gögn málsins sýna að börn stefndu hafa öll tekið stórstígum framförum í daglegri líðan og þroska eftir að þau vistuðust hjá móðurforeldrum sínum í desember 2020 er það niðurstaða dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómsmanni, að forsjárhæfni stefndu sé verulega skert, að daglegri umönnun og uppeldi barnanna á heimili hennar sé alvarlega ábótavant og að fullvíst sé að almennri líðan, velferð og þroska barnanna sé stefnt í augljósa hættu með því að búa áfram á heimilinu. Telst stefnda þannig ófær um að fara með forsjá barnanna B, C og D og ber því með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga að fallast á kröfugerð stefnanda og svipta stefndu forsjá barnanna.

Með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnda nýtur gjafsóknar og skal því allur kostnaður hennar af rekstri málsins greiddur úr ríkissjóði, sbr. 127. gr., þar á meðal 55.551 krónu aksturskostnaður Ú-kk-ef G-kk-ef lögmanns hennar ásamt virðisaukaskatti, sem og þóknun hans. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til tímaskýrslu lögmannsins þykir sú þóknun hæfilega ákveðin 1.568.600 krónur og hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts.

J-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn en auk hans skipuðu dóm í málinu Á-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari og G-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf sálfræðingur.

Dómsorð :

Stefnda, A, er svipt forsjá barnanna B, C og D.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn 55.551 krónu aksturskostnaður og 1.568.600 króna þóknun Ú-kk-ef G-kk-ef lögmanns hennar.