234/2020

Útdráttur

A var handtekinn vegna gruns um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti. Hann var í haldi lögreglu í einn sólarhring og sætti síðan gæsluvarðhaldi í einangrun í um þrjá sólarhringa. Rannsókn málsins lauk með niðurfellingu saksóknar hvað varðaði þátt A. Í málinu krafðist A miskabóta fyrir ólögmæta handtöku og gæsluvarðhald að ósekju. Fallist var á með Í að A hefði á sínum tíma legið undir rökstuddum grun um aðild að umræddu máli og því hefði handtakan fullnægt skilyrðum laga. Landsréttur taldi A ekki hafa stuðlað að þeim aðgerðum sem hann byggði rétt sinn á með því einu að neyta réttar síns samkvæmt 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, til að neita að tjá sig um sakargiftir. Á hinn bóginn hefðu svör A við fyrri skýrslutöku hjá lögreglu gefið ríkt tilefni til þess að lögregla fengi ráðrúm til að rannsaka nánar mögulegan þátt A í málinu. A hefði því með svörum sínum sjálfur stuðlað að aðgerðum gegn sér, sbr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Þá þótti frelsissvipting A ekki hafa staðið lengur en nauðsynlegt hefði verið. Var Í sýknað af kröfum A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 15. apríl 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2020 í málinu nr. E- [...]/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 3.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. september 2014 til 27. júní 2019 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og málástæður aðila.

4

Málsástæðum aðila er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi.

5

Eins og rakið er í dóminum er upphaf málsins að rekja til rannsóknar sakamáls sem hófst 25. september 2014 á hendur B. Við leit á heimili hans fundust fíkniefni. Einnig fannst í bíl hans minnismiði þar sem á stóð „[aaaaaaa] Peningur Bottlangagata fyrir neðan“. Þar fyrir neðan komu fyrir tölurnar [bbb bbbb] og 200.000. Við rannsókn á miðanum kom fram að mati lögreglu sterk vísbending um að hann tengdist skipulagningu á innflutningi fíkniefna. Var það ályktun lögreglu að símanúmerið tilheyrði manni sem B hafði borið um að hafa sótt til peninga að fjárhæð 605.000 krónur. Þá hafði B greint frá því að hann hefði látið þann sem kom með fíkniefnin í bifreið hans fá 200.000 krónur. Enn fremur leiddi rannsókn lögreglu í ljós að eigandi og notandi símanúmersins [ bbb bbbb]væri C. Vaknaði þá grunar um að C hefði verið sá sem flutt hefði fíkniefnin til landsins. Í kjölfarið aflaði lögregla dómsúrskurðar um að fjarskiptafyrirtæki veitti upplýsingar um símtöl úr og í símanúmerið [aaa aaaa].

Vöknuðu þá grunsemdir um að númerið tengdist áfrýjanda og afhendingu fjármuna og mögulega fíkniefna af hans hálfu. Þetta leiddi til þess að 30. september 2014 fór lögregla heim til áfrýjanda að [...] í Reykjavík. Í skýrslu lögreglu kom fram að áfrýjandi hefði verið mjög rólegur og heimilað leit á sjálfum sér og í herbergi sínu.

Við leitina hafi meðal annars fundist sími með númerinu [aaa aaaa]. Var áfrýjandi handtekinn klukkan 17.50 og fluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu. Daginn eftir eða 1. október klukkan 12.41 hófst yfirheyrsla yfir áfrýjanda sem sakborningi og liggur endurrit hennar fyrir í málinu. Við upphaf yfirheyrslunnar var áfrýjanda kynntur réttur til að tjá sig ekki um sakarefnið en kysi hann að gera það var skorað á hann að segja satt og rétt frá. Við yfirheyrsluna var verjandi hans viðstaddur.

6

Við upphaf yfirheyrslunnar kannaðist áfrýjandi við símanúmerið [aaa aaaa].

Aðspurður hvort hann hefði verið í sambandi við B og ástæður þess svaraði hann:

„Hver er [B]?“ Kannaðist áfrýjandi ekki við að þekkja hann. Nánar spurður um tiltekin símtöl sem merki fundust um í símanum bar hann fyrir sig minnisleysi. Þá var honum bent á að gögn málsins sýndu að hann hefði hitt B og afhent honum fjármuni. Svaraði áfrýjandi þá að hann væri ekki klár á þessu. Þá var áfrýjandi spurður hvort hann hefði afhent mörgum aðilum peninga síðasta mánuðinn og þá hversu mörgum? Svaraði áfrýjandi þá á þá leið að hann væri „bara ekki viss“. Enn var áfrýjandi spurður hvort hann hefði afhent mörgum aðilum peninga síðustu mánuðina og svaraði hann því þá neitandi. Spurður hversu mörgum svaraði hann því til að hann væri ekki viss. Eftir þetta bar áfrýjandi ýmist fyrir sig ókunnugleika um menn sem og minnisleysi eða að hann kysi að tjá sig ekki.

7

Lögregla krafðist þess í kjölfarið fyrir héraðsdómi að áfrýjanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 1. október 2014 var áfrýjanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 6. október 2014 á grundvelli rannsóknarhagsmuna með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sem og að sæta einangrun. Hæstiréttur staðfesti úrskurðinn 3. október 2014 í máli nr. 644/2014.

8

Áfrýjandi var aftur tekinn til yfirheyrslu 4. október 2014, klukkan 11.36. Í þeirri yfirheyrslu bar hann fyrir sig ókunnugleika um menn, sem hann var spurður um tengsl við, en að öðru leyti neitaði hann að tjá sig. Lauk yfirheyrslunni klukkan 13.25 og var áfrýjandi að henni lokinni leystur úr gæsluvarðhaldi. Með bréfi héraðssaksóknara 19. janúar 2018 var áfrýjanda tilkynnt að mál gegn honum hefði verið fellt niður þar sem ekki væri talið að það sem fram væri komið væri nægilegt eða líklegt til sakfellis.

Niðurstaða

9

Í málinu er deilt um bótaskyldu ríkisins vegna handtöku og frelsissviptingar áfrýjanda á tímabilinu 30. september til 4. október 2014. Er krafan studd við 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 246. gr. laga nr. 88/2008. Byggir áfrýjandi á því að handtakan hafi verið ólögmæt, svo og eftirfarandi frelsissvipting.

10

Í tilvitnuðu ákvæði stjórnarskrárinnar kemur fram að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Þá mælir ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 svo fyrir að maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. hafi mál hans verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. segir að bætur megi fella niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

11

Ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 mælir fyrir um hlutlæga bótaábyrgð ríkisins.

Samkvæmt því er meginreglan sú að þegar mál er fellt niður, eins og gert var í tilfelli áfrýjanda, ber sakborningi réttur til bóta nema heimilt sé að fella niður bætur eða lækka þær vegna þess að hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að aðgerðunum gegn sér. 12

Um bótaskyldu vegna gæsluvarðhalds segir í hinum áfrýjaða dómi að áfrýjandi hafi verið ófús að tjá sig og lýsa sínum þætti í málinu frá öndverðu og hann hafi ýmist neitað vitneskju um málið eða neitað að tjá sig. Í hinum áfrýjaða dómi er áfrýjandi talinn með þessu hafa stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á.

13

Fallist er á með héraðsdómi með vísan til forsendna hans að áfrýjandi hafi legið undir rökstuddum grun í skilningi 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, sem og að öðrum skilyrðum þess ákvæðis hafi verið fullnægt til að handtaka mætti hann 30. september 2014. Verður réttur áfrýjanda til bóta ekki reistur á því að handtaka hans hafi verið ólögmæt.

14

Eftir fyrri skýrslutöku lögreglu af áfrýjanda var honum með úrskurði héraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi og var úrskurðinn staðfestur í Hæstarétti sem fyrr greinir.

15

Með því að neita að tjá sig um sakargiftir í skýrslutökum hjá lögreglu við rannsókn málsins neytti áfrýjandi réttar síns samkvæmt 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008, en réttur sakbornings á rannsóknarstigi til að neita að svara spurningum um refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök er mikilvægur hluti réttarins til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Rétturinn er tryggður í 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Með því einu að neyta þessa réttar síns verður ekki litið svo á að áfrýjandi hafi valdið eða stuðlað að aðgerðum gegn sér samkvæmt IX. til XIV. kafla laga nr. 88/2008 í skilningi 2. mgr. 246. gr. laganna.

16

Á hinn bóginn verður að líta til þeirra svara sem áfrýjandi gaf við fyrri skýrslutöku hjá lögreglu, einkum við spurningum um afhendingu peninga. Þar var áfrýjandi spurður hvort hann hefði hitt B og afhent honum peninga, eins og lögregla taldi gögn málsins benda til, og hvenær það hefði verið, en áfrýjandi kvaðst þá ekki vera klár á því. Aðspurður hvort það hefði gerst 20. september var áfrýjandi ekki viss. Aftur spurður hvort hann neitaði því sagðist áfrýjandi ekki vera viss. Enn var hann spurður hvort hann hefði afhent mörgum peninga og kvaðst áfrýjandi ekki vera viss. Þá kaus áfrýjandi að tjá sig ekki þegar hann var spurður hvort hann hefði geymt peninga fyrir einhvern eða einhverja síðustu mánuði. Óháð rétti áfrýjanda til þess að neita að tjá sig um sakaefnið voru svör hans í fyrri skýrslutökunni við spurningum um afhendingu peninga að áliti dómsins þess eðlis að þau gáfu ríkt tilefni til þess að lögregla fengi ráðrúm til að rannsaka nánar mögulegan þátt áfrýjanda í misferli með fíkniefni. Telur dómurinn að svör áfrýjanda um þessi atriði hafi verið með þeim hætti að hann hafi sjálfur stuðlað að aðgerðum gegn sér í skilningi 2. mgr. 246. gr. laga 88/2008.

Áfrýjandi var leystur úr haldi að lokinni síðari skýrslutökunni hjá lögreglu 4. október 2014, klukkan 13.25. Með vísan til framangreinds verður ekki talið að frelsissvipting áfrýjanda hafi staðið lengur en nauðsynlegt var.

17

Að framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda um bætur vegna ólögmætrar handtöku og gæsluvarðhalds í framhaldi að því.

18

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

19

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, G-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef, 900.000 krónur.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2020

Mál þetta, sem var höfðað með stefnu birtri 27. júní 2019, var dómtekið 12. mars sl. Stefnandi er A, til heimilis að [...], en stefndu eru B-kk-nf B-kk-nf, til heimilis að [...], og Þ-kvk-nf K-kvk-nf R-kvk-nf G-kvk-nf, [...], f. h. íslenska ríkisins.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 3.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 30. september 2014 til 27. júní 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum og að í því tilviki verði málskostnaður felldur niður.

I.

Upphaf málsins má rekja til húsleitar lögreglu fimmtudaginn 25. september 2014 hjá þriðja aðila, B, en þar fann lögregla og lagði hald á mikið magn fíkniefna og 390.000 krónur í reiðufé. Við leit í bifreið B fann lögreglan gulan minnismiða þar sem búið var að rita tvö farsímanúmer. Fyrst númerið [aaaaaaa] sem stefnandi er skráður fyrir og textann „Peningur bottlangagata fyrir neðan“ og þar undir númerið [bbb bbbb]og textann „200.000“.

Í framhaldinu krafðist lögreglan úrskurðar héraðsdóms um að fjarskiptafyrirtæki veitti lögreglu upplýsingar um öll símtöl í og úr númerinu [aaaaaaa] sem er eins og áður segir símanúmer sem stefnandi er skráður fyrir. Var úrskurður þess efnis kveðinn upp 29. september 2014.

Í skýrslutöku yfir, B, 30. september 2014, kom fram að hann hefði sótt 605.000 krónur hjá óþekktum aðila í Reykjavík og farið þaðan upp í Breiðholt þar sem hann hefði náð í fíkniefni í skiptum fyrir 200.000 krónur. Í skýrslutökunni var B sérstaklega spurður um samskipti hans við eiganda númersins [aaa aaaa]en B vildi ekki tjá sig um það. Í skýrslutökunni kom fram að B hefði sótt 605.000 krónur til aðila sem hann vildi ekki nefna á nafn en sá hefði búið innst í botnlangagötu í Reykjavík og passaði önnur lýsing hans á staðháttum við þá götu sem stefnandi bjó í á þessum tíma.

Lögreglan fór í kjölfarið að þáverandi heimili stefnanda að [...]í Reykjavík, innst í botnlangagötu, þar sem farið var í húsleit með samþykki stefnanda. Þar fann lögreglan og lagði hald á farsíma með númerinu [aaa aaaa]. Var stefnandi handtekinn, grunaður um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti, og hann færður á lögreglustöðina að Hverfisgötu. Í skýrslutöku yfir stefnanda 1. október 2014 var hann m. a. spurður út í tengsl hans við B og tiltekin símtöl en stefnandi neitaði aðild að málinu og ýmist svaraði spurningum lögreglu á þann hátt að hann myndi ekki atburði eða kysi að tjá sig ekki.

Í framhaldi af skýrslutökunni fór lögreglan fram á gæsluvarðhald yfir stefnanda á grundvelli þess að rökstuddur grunur væri um aðild hans að fíkniefnainnflutningi og sölu og dreifingu fíkniefna. Var stefnandi færður fyrir dómara og með úrskurði sama dag var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 6. október 2014 og skyldi hann sæta einangrun. Var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar 3. október 2014 í máli nr. 644/2014.

Stefnandi var fluttur í fangelsið að Litla-Hrauni 2. október 2014 þar sem hann var í gæsluvarðhaldi í rúma tvo sólarhringa þar til hann var sóttur af lögreglu 4. október 2014 og fluttur til yfirheyrslu á lögreglustöðinni að Hverfisgötu. Voru svör stefnanda við spurningum lögreglu með sama hætti og áður. Var hann látinn laus að skýrslutöku lokinni um kl. 13:25.

Málinu var vísað til ríkissaksóknara 31. ágúst 2015 en hann sendi lögreglu málið aftur til frekari rannsóknar og að henni lokinni, 5. október 2016, var málið sent til héraðssaksóknara til frekari meðferðar. Með bréfi héraðssaksóknara 19. janúar 2018 var stefnanda tilkynnt um niðurfellingu málsins, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, að því er varðaði þátt stefnanda að málinu, en þrír aðrir höfðu þá réttarstöðu sakbornings í málinu.

II.

1. Helstu málsástæður stefnanda.

Stefnandi byggir á því að handtakan 30. september 2014 og eftirfarandi frelsissvipting hafi verið bersýnilega ólögmæt, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, þar sem mælt sé fyrir um það að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Auk þess byggi stefnandi kröfu sína um bætur á 246. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sem kveði á um hlutlæga bótaábyrgð ef sakamál er fellt niður þarsem maður er borinn sökum. Þá sé það enn fremur skilyrði að um hafi verið að ræða ráðstafanir samkvæmt IX.– XIV. kafla laganna, sbr. 2. mgr. 246. gr. sömu laga.

Stefnandi hafi sætt aðgerðum í þágu rannsóknar á máli, sem síðar hafi verið fellt niður gagnvart honum. Ætti bótaréttur stefnanda því að vera nokkuð óumdeildur enda hafi hann ekki sýnt af sér háttsemi sem ætti að leiða til lækkunar eða niðurfellingar bóta. Því beri stefndi skaðabótaábyrgð á hlutlægum grundvelli. Við ákvörðun bóta til stefnanda þurfi að líta til þess að ekkert tilefni hafi verið til handtöku hans og engin heimild hafi verið til frelsissviptingar auk þess sem hún hafi verið ónauðsynleg og staðið lengur en nauðsyn hafi borið til.

Stefnandi tekur fram að þegar hann var handtekinn hafi lögreglan ekkert haldbært haft um ætlaðan þátt hans í umræddu broti. Hafi lögreglan byggt á upplýsingum sem fengnar hafi verið í kjölfar úrskurðar 29. september 2014, þar sem símafyrirtækjum hafi verið gert skylt að upplýsa lögreglu um það hvaða símanúmer hringt hefði verið í og úr númerinu [aaa aaaa]. Ekki verði séð að lögreglan hafi nýtt sér umræddan úrskurð fyrr en 2. október 2014. Í lögregluskýrslu þeirri sem rituð hafi verið í tilefni af handtöku stefnanda segi að „notandi símanúmersins [aaaaaaa] tengist afhendingu á fjármunum og mögulega afhendingu fíkniefna“. Stefnandi hafi verið skráður fyrir þessu númeri en hann hafi ekki tengst með nokkrum hætti afhendingu á fjármunum til fíkniefnakaupa og því síður mögulegri afhendingu fíkniefna.

Stuttu eftir handtökuna 30. september 2014 hafi verið tekin skýrsla af öðrum sakborningi í málinu, B. Sá hafi ekki kannast við nafn stefnanda eða haft upplýsingar um hver væri eigandi númersins [aaa aaaa]. Ekkert hafi komið fram í skýrslutökunni sem hafi bent til hlutdeildar stefnanda í meintu broti og því síður að hann hafi verið tengdur brotinu sjálfu að öðru leyti.

Stefnandi vísar til 90. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, um heimild lögreglu til að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg vegna tilgreindra skilyrða í a-c -liðum ákvæðisins. Að mati stefnanda hafi ekki verið fyrir hendi rökstuddur grunur um að hann hefði framið brot sem gæti sætt ákæru. Tildrög þess að stefnandi hafi verið flæktur í umrætt mál virðist mega rekja til þess að gulur minnismiði hafi fundist í húsleit í bifreið annars sakbornings í málinu en við húsleit hjá honum hafi fundist mikið magn af amfetamíni auk áhalda og 390.000 krónur í reiðufé. Á framangreindan minnismiða hafi verið búið að rita tvö farsímanúmer en annað þeirra hafi verið númer stefnanda. Þá hafi staðið á miðanum botnlangagata. Á þeim grundvelli virðist sem lögreglan hafi farið að heimili stefnanda, sem þá hafi átt heima í botnlangagötu, gert þar húsleit með leyfi stefnanda, og í kjölfarið handtekið stefnanda þegar farsími hans fannst. Að mati stefnanda sé útilokað að skilyrðið um rökstuddan grun hafi verið uppfyllt með því einu að farsímanúmer stefnanda hafi verið ritað á gulan minnismiða í bifreið annars sakbornings og því að stefnandi hafi átt heima í botnlangagötu.

Stefnandi tekur fram að þau meintu sönnunargögn sem lögregla hafi aflað meðan stefnandi sat í gæsluvarðhaldi hafi verið þess eðlis að stefnandi hefði aldrei haft möguleika á því að spilla þeim. Þess vegna hafi handtaka hans ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, um að hún væri nauðsynleg til þess að koma í veg fyrir að sönnunargögnum væri spillt.

Að mati stefnanda liggi fyrir að umrædd handtaka og frelsissvipting hafi verið ólögleg og óforsvaranleg enda hafi ekki verið uppi aðstæður sem hafi getað réttlætt hana. Þar sem stefnandi hafi verið samstarfsfús við lögreglu hefði verið nær að boða hann til skýrslutöku frekar en að handtaka hann til að taka af honum skýrslu. Hefðu þess konar vinnubrögð verið í samræmi við meðalhófsreglur 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, 3. mgr. 53. gr. og 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hafi greindar meðalhófsreglur allar verið þverbrotnar, og handtakan því verið ólögmæt.

Stefnandi byggir einnig á því að frelsissviptingin hafi varað mun lengur en efni hafi staðið til. Ekkert tilefni hafi verið til að halda honum eftir fyrri yfirheyrsluna 30. september 2014, enda hafi hann enga hugmynd haft um málið eða hver aðkoma hans að því hefði átt að vera.

Stefnandi vísi til þess að klukkan 16:15 þann 1. október 2014, klukkutíma áður en stefnandi hafi verið færður fyrir dómara, hafi verið tekin skýrsla af öðrum sakborningi í málinu, D. Sá kvað stefnanda aldrei hafa geymt eða afhent peninga fyrir sig. Hafi því ekki verið uppi aðstæður sem hefðu getað réttlætt gæsluvarðhald yfir stefnanda, sbr. a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, enda ekki fyrir hendi rökstuddur grunur.

Þann 2. október 2014 klukkan 14:11 hafi framangreindur B verið færður aftur til skýrslutöku. Þar kvaðst hann hafa sótt peninga hjá þeim aðila sem hafi átt númerið [aaaaaaa], sem stefnandi hafi verið skráður fyrir. Kvaðst hann einnig hafa tengst stefnanda í gegnum sakborninginn D. Þann 3. október 2014 hafi D verið færður til skýrslutöku. Hafi hann kosið að tjá sig ekki um málið. Þann 4. október 2014 hafi stefnandi svo verið sóttur í gæsluvarðhald og færður í annað sinn til skýrslutöku hjá lögreglu og að henni lokinni hafi honum verið tilkynnt að hann væri laus úr gæsluvarðhaldi.

Stefnandi byggi á því að ekki hafi verið uppi aðstæður sem hafi réttlætt gæsluvarðhaldsvist stefnanda, sbr. a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, enda hafi aldrei verið fyrir hendi rökstuddur grunur um að stefnandi væri sekur um brot sem gæti varðað fangelsisrefsingu. Þá sé að mati stefnanda ekki með nokkru móti unnt að sjá hvernig hann hafi átt að hafa áhrif á rannsókn málsins ef hann hefði verið frjáls ferða sinna. Þau rannsóknargögn sem lögregla hafi aflað við rannsókn á aðild stefnanda hafi annars vegar verið skýrslutökur af öðrum sakborningum sem á þeim tíma sátu í gæsluvarðhaldi og hins vegar símagögn um samskipti milli aðila sem hafi átt sér stað nokkru áður. Það liggi í augum uppi að stefnandi hafi ekki getað haft áhrif á framburð frelsissviptra manna. Þá hefði hann, eðli málsins samkvæmt, ekki getað gert fjarskiptafyrirtækjum að eyða gögnum um símtöl sín við þá menn.

Loks byggi stefnandi á því að hann hafi ekki sýnt af sér háttsemi sem eigi að leiða til þess að bætur hans verði lækkaðar eða felldar niður, sbr. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála.

Stefnandi reisir kröfur sínar á því að hann hafi orðið fyrir miska vegna handtöku 30. september 2014 og frelsissviptingar í kjölfarið þar sem stefnanda hafi verið gert að sitja í einangrun. Framangreint sé verulega íþyngjandi inngrip í frelsi einstaklinga. Miski stefnanda felist í handtöku, gæsluvarðhaldsvist, óþægindum, þjáningum og mannorðsmissi. Þá hafi stefnandi þurft að vera í einangrun allan gæsluvarðhaldstímann sem hafi haft alvarlegar afleiðingar fyrir andlega líðan hans, enda hafi hún verið honum gríðarlega þungbær. Stefnandi vísi til þess að hann hafi m. a. misst úr námi meðan á gæsluvarðhaldsvistinni stóð og einnig eftir að henni lauk vegna þeirra afleiðinga sem gæsluvarðhaldið hafi haft fyrir andlega heilsu hans. Þá hafi stefnandi átt kærustu en því sambandi hafi lokið vegna frelsissviptingar stefnanda. Þá hafi liðið þrjú ár og þrír mánuðir þar til stefnandi fékk loks að vita að hann væri laus allra mála hjá lögreglu og ákæruvaldi vegna þessa. Stefnandi telji að með hliðsjón af framangreindu hafi hann orðið fyrir miska í skilningi b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem stefnda beri að bæta. Geri stefnandi kröfu um 3.000.000 króna í miskabætur.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda og tekur fram að tvö símanúmer hafi verið skráð á umræddan minnismiða sem hafi fundist við húsleit lögreglu þar sem meðal annars fannst mikið magn fíkniefna og umbúðir til fíkniefnainnflutnings. Annað númerið hafi reynst vera í eigu stefnanda og undir það númer hafi verið skrifað „peningur“ og lýsing á staðháttum „bottlangagata fyrir neðan götu“. Þá hafi verið skrifað á minnismiðann „200.000“ við hitt símanúmerið. Eigandi þess númers hafi sett sig í samband við stefnanda í tengslum við afhendingu peninga og þar með hafi verið komin tenging stefnanda við mál sem var til rannsóknar. Þegar staðfest hafi verið að stefnandi væri eigandi símanúmersins [aaa aaaa]hafi hann verið handtekinn á grundvelli almennu heimildarinnar í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála.

Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 sé frumskilyrði handtökuheimildar að rökstuddur grunur leiki á að maður hafi framið brot sem sætt geti ákæru en ekki þurfi að liggja ljóst fyrir hvað nákvæmlega það sé sem hann hafi gerst sekur um eða hver þáttur hans sé í því broti sem sé til rannsóknar. Í því tilviki sem um ræðir hafi augljóslega verið fyrir hendi rökstuddur grunur um að stefnandi hefði framið brot sem sætt gæti ákæru. Hafi því skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, verið fyrir hendi og handtakan því lögmæt.

Stefndi byggir á því að eðlilegt og nauðsynlegt hafi verið í þágu rannsóknar málsins, sem þá hafi verið á frumstigi, að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald til að koma í veg fyrir að hann gæti spillt rannsókn málsins með því að koma undan munum eða hafa áhrif á samseka eða vitni. Rannsókn hafi verið haldið áfram með eðlilegum hætti þá daga sem stefnandi hafi setið í gæsluvarðhaldi en hann hafi verið látinn laus um leið og hans þáttur taldist upplýstur. Því séu engin efni til að fallast á að hann hafi verið sviptur frelsi lengur en nauðsyn hafi borið til.

Málið hafi verið fellt niður gagnvart stefanda, eins og fram hafi komið. Þannig sé skilyrði 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 uppfyllt. Þá komi til skoðunar hvort stefnandi eigi rétt til bóta á grundvelli 2. mgr. 246. gr. sömu laga, og ef svo er hvort fella megi þær niður eða lækka þær.

Við handtöku stefnanda og úrskurð um gæsluvarðhald yfir honum hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að stefnandi hefði framið brot sem sætt gæti ákæru og því hafi verið fyrir hendi skilyrði handtöku og gæsluvarðhalds. Hafi það orðið til þess að styrkja grunsemdir lögreglunnar. Legið hafi fyrir að stefnandi hafði átt í samskiptum við einn þeirra sakborninga sem síðar hafi verið ákærður, B. Komið hafi fram í skýrslutöku af B hjá lögreglu að samskipti þeirra hefðu átt sér stað í júlí 2014 og 20. september 2014, þegar stefnandi afhenti B 605.000 krónur og B sótti fíkniefnin í Breiðholt og afhenti þar 200.000 krónur. Hafi stefnandi engu að síður fullyrt að hann þekkti ekki B, sem hann hafði átt í miklum samskiptum við, og aðspurður sagðist hann ekki viss um hvort hann hefði afhent peningana laugardaginn 20. september 2014. Framburður stefnanda hafi borið öll þess merki að hann hefði vitneskju um málið sem hann leyndi fyrir lögreglu. Þótt stefnanda hafi ekki verið skylt að svara spurningum um meinta refsiverða háttsemi hafi honum mátt vera ljóst mikilvægi þess að skýra greinilega og án undanbragða frá aðkomu sinni að málinu. Með því að neita að tjá sig um málavexti og sinn þátt í því hafi stefnandi stuðlað að aðgerðum lögreglu gegn sér. Því séu skilyrði fyrir hendi til að fella niður bætur að mati stefnda.

III.

Stefnandi hefur höfðað mál þetta á hendur stefnda til heimtu miskabóta fyrir ólögmæta handtöku og gæsluvarðhald að ósekju. Er krafan byggð á 246. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár Íslands og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á maður sem hefur verið borinn sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. segir síðan að dæma skuli bætur vegna þvingunarráðstafana, þar með talið gæsluvarðhalds, ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Einnig er til þess að líta að réttur til skaðabóta vegna frelsissviptingar að ósekju er varinn af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra, ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum.

Fram er komið að ástæður þess að stefnandi var handtekinn á heimili sínu hinn 30. september 2014 voru grunsemdir lögreglu um aðild hans að stórfelldum fíkniefnainnflutningi og sölu og dreifingu fíkniefna. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 1. október 2014 var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 6. október 2014, á grundvelli rannsóknarhagsmuna með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, og gert að sæta einangrun. Hæstiréttur Íslands staðfesti úrskurðinn 3. október 2014 í máli nr. 644/2014 og féllst á að skilyrði a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, væru fyrir hendi.

Rannsókn málsins laut að meintu broti gegn 173. gr. a í almennum hegningarlögum nr. 19/1940 og lauk málinu með niðurfellingu saksóknar, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008, hvað þátt stefnanda varðaði, sbr. bréf héraðssaksóknara dagsett 19. janúar 2018. Stefnandi á því rétt á bótum vegna framangreindra rannsóknaraðgerða, nema hann hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Fyrir liggur að frumrannsókn lögreglu leiddi í ljós að stefnandi var skráður fyrir símanúmerinu [aaa aaaa]sem ritað var á minnismiða sem fannst við leit lögreglu í bifreið hjá öðrum sakborningi, B, en við húsleit hjá B hafði fundist mikið magn fíkniefna auk umbúða sem notaðar voru til að flytja efnin til landsins. Rannsókn lögreglu hafði einnig leitt í ljós að notandi símanúmersins [aaa aaaa]gæti hafa tengst afhendingu fjármuna sem notaðir voru til að fjármagna kaup á efnunum sem fundust við húsleitina. Lögreglan hafi því farið að heimili stefnanda og gert þar húsleit með hans samþykki þar sem farsími fannst með númerinu [aaa aaaa]. Að mati dómsins er ljóst að stefnandi svaraði ekki spurningum lögreglu greiðlega í skýrslutöku. Hann ýmist neitaði vitneskju um málið, kvaðst ekki muna atburði eða neitaði að tjá sig þegar hann varm. a. spurður um tengsl sín við aðra sakborninga í málinu og samskipti við þá aðila úr númerinu [aaaaaaa], sem stefnandi var skrápur fyrir.

Stefnandi var aftur yfirheyrður af lögreglu 4. október 2014. Af gögnum málsins er ljóst að framburður hans var á sömu leið og áður, hann ýmist neitaði vitneskju um málið, kvaðst ekki muna atburði eða kaus að tjá sig ekki um það sem hann var spurður að. Fyrir liggur að á þeim tímapunkti taldist þáttur stefnanda upplýstur með framburði annarra sakborninga í málinu og var stefnandi því látinn laus að skýrslutöku lokinni.

Það er staðreynd að stefnandi var skráður fyrir símanúmerinu [aaaaaaa], sem ritað var á gulan minnismiða ásamt textanum „Peningur. Bottlangagata(sic) neðan götu“, sem eins og áður sagði fannst við leit í bifreið sakbornings í fíkniefnamáli sem lögregla var með til rannsóknar. Frumrannsókn lögreglu hafði einnig leitt í ljós samskipti notanda númersins [aaa aaaa]við aðra sakborninga í málinu. Með vísan til þess er fallist á með stefnda að stefnandi hafi á þeim tíma verið tengdur málinu og legið undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldum fíkniefnainnflutningi og sölu og dreifingu fíkniefna. Var því fullt tilefni til að handtaka stefnanda 30. september 2014. Voru skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 því uppfyllt.

Undandráttur stefnanda á svörum í skýrslugjöf lögreglu 1. október 2014 gaf að mati dómsins lögreglu tilefni til að rannsaka frekar þau atriði sem sneru að stefnanda, hugsanlega þátttöku hans í brotunum og krefjast gæsluvarðhalds yfir honum.

Þegar meta skal hvort skilyrði séu fyrir bótaskyldu stefnda vegna gæsluvarðhalds stefnanda verður ekki litið fram hjá því að stefnandi var ófús til að skýra frá og lýsa sínum þætti í málinu í öndverðu. Hann ýmist neitaði vitneskju um málið eða neitaði að tjá sig. Að því virtu þykir stefnandi í upphafi hafa stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að hann eigi rétt á bótum fyrir gæsluvarðhald að ósekju. Þá verður ekki fallist á það með stefnanda að gæsluvarðhaldið hafi staðið lengur en nauðsyn bar til, eða að ekki hafi verið gætt meðalhófs við meðferð málsins, sbr. ákvæði 3. mgr. 53. gr. og 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008. Er til þess að líta að stefnandi var látinn laus 4. október 2014, um leið og lögregla taldi hans þátt að málinu upplýstan með framburði annarra sakborninga, en stefnandi hafði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til 6. október 2014.

Ber með vísan til þessa að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu.

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður.

Stefnandi var veitt gjafsókn með bréfi dómsmálaráðherra dagsettu 5. mars 2019. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans sem þykir hæfilega ákveðin, 850.000 krónur.

Af hálfu stefnanda flutti málið H-kk-nf O-kk-þgf G-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefnda flutti málið Ó-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf lögmaður.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, G-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef, að fjárhæð 850.000 krónur.