211/2022

Útdráttur

A höfðaði mál gegn TR þar sem hún krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna fjártjóns sem A varð fyrir er heimili hennar var selt nauðungarsölu auk miskabóta. A hafði sótt um endurhæfingarlífeyri, tekjutryggingu, uppbót vegna framfærslu og tengdar greiðslur hjá TR á árinu 2016. Með bréfi árið 2017 tilkynnti TR að greiðslur til A á árinu 2016 hefðu verið endurreiknaðar og að um ofgreiðslu til A hefði verið að ræða. Byggði krafan á því að A hefði verið með erlendar tekjur sem ekki hefðu legið fyrir þegar greiðslur til hennar fóru fram. Þar sem A greiddi ekki kröfuna var gert fjárnám í tveimur eignum áfrýjanda, annars vegar heimili hennar og hins vegar sumarbústaðalóð í hennar eigu. Heimili A var síðan selt nauðungarsölu árið 2019. Í dómi Landsréttar kom fram að við endurútreikning á bótarétti A hafi TR tekið mið af því að samkvæmt upplýsingum úr skattframtali A 2017 hefði hún haft aðrar tekjur sem ekki lágu áður fyrir. Ráðið yrði að starfsmenn TR hefðu fylgt viðeigandi reglum við endurútreikning á bótarétti A en þrátt fyrir það lægi fyrir að endurkrafa TR hafi verið reiknuð of há vegna takmarkaðra upplýsinga sem TR hafði um tekjur A. Þegar litið væri til ákvæða þágildandi laga nr. 100/2007 um almannatryggingar var talið að A hefði mátt vita að henni bar að eiga frumkvæði að því að tilkynna TR um launatekjur sem hún fékk erlendis frá. Gat hún af þeim sökum ekki gert ráð fyrir að fá greiddar óskertar bætur frá TR. Var því miðað við að TR hefði á grundvelli almennra reglna kröfuréttar verið heimilt að krefja A um endurgreiðslu ofgreidds endurhæfingarlífeyris og bóta sem honum tengdust. Þrátt fyrir það lá fyrir að hjá TRhefði almennt verið fylgt því verklagi við innheimtu krafna vegna ofgreiðslu lífeyris að kalla sérstaklega eftir upplýsingum um eðli tekna, lægju upplýsingar um það ekki fyrir hjá stofnuninni, en þetta hefði ekki verið gert í tilviki A. Í ljósi vanrækslu TR hefði stofnunin ekki gætt að leiðbeiningar- og rannsóknarskyldu sem á henni hvíldi. Ennfremur hefði TR ekki gætt jafnræðis með þessari framkvæmd. Auk þess var litið svo á að TR hefði brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga með því að leggja ekki fullnægjandi mat á nauðsyn þess að krefjast nauðungarsölu á heimili áfrýjanda en fyrir lá að nauðungarsölu hafði aldrei verið beitt vegna krafna TR og var því sérstaklega brýnt að stofnunin vandaði undirbúning við ákvarðanatöku um hvort forsendur væru til að setja kröfuna í slíkt innheimtuferli. Þá lá ekki fyrir hvort TRhefði metið sérstaklega hvort unnt hefði verið að ná fram fullnustu kröfunnar með nauðungarsölu á sumarbústaðlóð A fremur en heimili hennar. Var því fallist á með A að TR hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við innheimtu endurkröfunnar og krafa hennar um viðurkenningu á bótaskyldu TR tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. apríl 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 25. mars 2022 í málinu nr. E- [...]/2021.

2

Áfrýjandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á því fjártjóni, sem áfrýjandi varð fyrir, er heimili hennar, fasteignin [...], fnr. [...] í [...], var seld nauðungarsölu hjá sýslumanninum á Suðurlandi, 5. júní 2019. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða áfrýjanda 5.000.000 króna í miskabætur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. júlí 2019 til 12. maí 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi sótti áfrýjandi um endurhæfingarlífeyri, tekjutryggingu, uppbót vegna framfærslu og tengdar greiðslur hjá stefnda 31. mars 2016 samkvæmt ákvæðum laga nr. 100/2007 um almannatryggingar og laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Áður hafði áfrýjandi fengið greidda sjúkradagpeninga frá stéttarfélaginu Eflingu og hafði hún fullnýtt þann rétt hjá stéttarfélaginu 7. apríl 2016. Áfrýjandi fékk greiddan endurhæfingarlífeyri, tekjutryggingu, uppbót á framfærslu og aðrar greiðslur frá stefnda fyrir mánuðina maí til ágúst 2016 samtals að fjárhæð 868.124 krónur. Þann 16. júlí 2016 fór áfrýjandi til [...] og vann hjá verktakafyrirtækinu [...] í afleysingum um tveggja vikna skeið. Í framhaldinu bauðst henni fast starf hjá fyrirtækinu og starfaði þar allt til ársins 2019. Að sögn áfrýjanda var stefnda tilkynnt í ágústmánuði 2016 að þar sem hún hefði hafið störf lyki þar með frekari greiðslum stefnda á endurhæfingarlífeyri til hennar.

5

Með bréfi 21. júní 2017 tilkynnti stefndi áfrýjanda að greiðslur til hennar á árinu 2016 hefðu verið endurreiknaðar á grundvelli skattframtals hennar á árinu 2017. Í bréfinu kemur fram að réttindi hennar til endurhæfingarlífeyris samkvæmt skattframtali 2017 hefðu átt að vera 220.360 krónur í stað þeirra 848.124 króna sem hún hefði fengið greitt. Að frádreginni staðgreiðslu hefði stefndi því ofgreitt áfrýjanda 589.768 krónur. Í bréfinu var henni gerð grein fyrir að hún gæti andmælt niðurstöðunni til 21. ágúst sama ár og jafnframt að hún gæti kært niðurstöðuna til úrskurðarnefndar velferðarmála innan þriggja mánaða. Í fylgiskjali með bréfinu kom fram að aðrar tekjur á árinu 2016 samkvæmt skattframtali 2017 væru 1.203.456 krónur. Sama dag fékk áfrýjandi annað bréf frá stefnda þar sem sett var fram tillaga um að hún myndi greiða skuldina á 12 mánuðum og að rafrænir greiðsluseðlar hefðu verið stofnaðir í heimabanka hennar í samræmi við þá tillögu. Í bréfinu kom fram að unnt væri að semja um greiðslur ef áðurnefnd tillaga um greiðslufyrirkomulag gengi ekki upp.

6

Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi sendu stefndi og sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra, sem hafði verið falið að innheimta kröfuna, áfrýjanda ítrekaðar áskoranir um greiðslu skuldarinnar á tímabilinu september 2017 til janúar 2018.

7

Sýslumaðurinn gaf út aðfararbeiðni vegna kröfunnar 26. september 2018. Í málinu liggja fyrir tölvupóstsamskipti milli áfrýjanda og starfsmanns Tryggingastofnunar á tímabilinu 22. til 24. október 2018. Af þeim samskiptum má ráða að áfrýjandi hafi í kjölfar útgáfu aðfararbeiðninnar leitað upplýsinga um það hjá stefnda hvernig endurgreiðslukrafan hefði stofnast. Var hún upplýst af starfsmanni stefnda að ekki væri unnt að sjá hvers vegna krafan hefði stofnast á því tímabili sem hún fékk endurhæfingarlífeyri en nefndi þó að það væri vegna erlendra tekna. Að fengnum þessum upplýsingum upplýsti áfrýjandi með tölvupósti að það passaði að hún hafi verið með erlendar tekjur en þær væru frá 16. júní 2016 og að stefndi hefði innheimt endurgreiðslu fyrir maí og allan júní 2016. Ætla verður af samanburði við önnur gögn málsins að áfrýjandi hafi með þessu verið að vísa til tímabilsins 16. júlí til loka ágúst. Spurði áfrýjandi stefnda hvort þetta væri rétt. Starfsmaður stefnda svaraði áfrýjanda því að þar sem tekjurnar væru innan tímabilsins maí til ágúst hefðu þær áhrif á það tímabil og því væri það rétt.

8

Áfrýjandi hefur borið um að þegar hún var að vinna í [...] hafi hún átt erfitt með samskipti við stefnda vegna innheimtu kröfunnar. Hún hafi þó reglulega komið til landsins og þá reynt að afla upplýsinga um hvernig endurkrafan hafi verið reiknuð út en hún hafi talið hana of háa. Hafi hún talið að sjúkradagpeningagreiðslur frá Eflingu hefðu fyrir mistök verið dregnar frá endurhæfingarlífeyrinum.

9

Fyrir liggur að áfrýjandi hafði samband við sýslumanninn á Norðurlandi vestra 30. október 2018 skömmu áður en aðfararbeiðni sýslumannsins var tekin fyrir og upplýst að hún teldi kröfuna of háa og að stefndi væri að skoða málið. Henni var hins vegar tjáð að aðför myndi fara fram og gerði sýslumaður í kjölfarið fjárnám í tveimur eignum áfrýjanda, annars vegar heimili hennar að [...]og hins vegar sumarbústaðalóð að [...].

10

Beiðni um nauðungarsölu á [...]var gefin út þann 5. febrúar 2019. Í málinu liggja fyrir tölvupóstsamskipti milli áfrýjanda og stefnda 21. og 22. mars 2019 þar sem áfrýjandi óskar eftir því að nauðungarsölu á eign hennar verði frestað til 22. apríl 2019 þar sem hún sé við vinnu erlendis og komi ekki til landsins fyrr en 18. apríl. Starfsmaður stefnda vísaði erindi áfrýjanda til sýslumannsins á Norðurlandi vestra sem upplýsti hana um að ekki væri hægt að fresta uppboðsmeðferðinni en að hún gæti samið um greiðsludreifingu á skuldinni til allt að 36 mánaða.

11

Fasteignin að [...]var í kjölfarið seld á nauðungarsölu 5. júní 2019 og var hæsta boð í eignina 23.000.000 króna. Sonur áfrýjanda mætti við nauðungarsöluna og óskaði eftir því fyrir hönd áfrýjanda að samþykkisfrestur á tilboði hæstbjóðanda yrði lengdur og var samþykkisfrestur ákveðinn til 31. júlí 2019.

12

Tölvupóstsamskipti sýna að áfrýjandi var í sambandi við stefnda 27. júní 2019 og að hún hafi sent honum fimm launaseðla frá Eflingu í kjölfar símtals við tiltekinn starfsmann stefnda. Ekki liggja fyrir nein gögn um að stefndi hafi svarað þessu erindi áfrýjanda. Áfrýjandi hafði síðan samband við stefnda 1. ágúst 2019 og tilkynnti að eign hennar hefði verið seld nauðungarsölu. Var henni tjáð að málið yrði skoðað. Þá liggur fyrir að starfsmaður stefnda sendi tölvupóst til sýslumannsins á Norðurlandi vestra 6. ágúst 2019 þar sem fram kom að nauðungarsölubeiðnin á hendur áfrýjanda hefði verið afturkölluð. Sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra framsendi afturköllunina á sýslumanninn á Suðurlandi sama dag sem svaraði því að ekki væri hægt að afturkalla nauðungarsölubeiðnina eftir að samþykkisfrestur væri runninn út. Hæstbjóðandi hefði þegar greitt fjórðung kaupverðsins. Einungis hluti af kröfu stefnda fékkst greiddur af uppboðsandvirðinu og voru eftirstöðvar kröfunnar 562.620 krónur felldar niður.

13

Sonur og tengdadóttir áfrýjanda keyptu fasteignina að [...] 13. nóvember 2019 fyrir 30.000.000 króna af þeim sem hafði keypt eignina á nauðungarsölunni. Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns 23. nóvember 2021 þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að markaðsverð fasteignarinnar að [...] hafi verið 30.000.000 króna í júní 2019 er nauðungarsalan fór fram.

14

Áfrýjandi kvartaði yfir málsmeðferð stefnda við umboðsmann Alþingis í framhaldi af nauðungarsölunni. Í áliti umboðsmanns í máli nr. [...] er komist að þeirri niðurstöðuað ef erlendar tekjur áfrýjanda hefðu verið skilgreindar sem atvinnutekjur við ákvörðun endurkröfunnar hefði endurkrafan átt að vera að fjárhæð 416.036 krónur en ekki 589.768 krónur. Ekki er ágreiningur um að fjárhæð endurkröfunnar hafi í upphafi verið of há sem þessum mismun nemi. Var niðurstaða umboðsmanns að stefndi hefðiekki lagt fullnægjandi grundvöll að ákvörðun sinni um að krefjast nauðungarsölu á fasteign og heimili áfrýjanda við innheimtu kröfu um ofgreiddar bætur. Taldi hann að stefndi hefðiekki rannsakað nægilega hvers eðlis erlendar tekjur áfrýjanda voru, auk þess sem stefndi hafi látið hjá líða að upplýsa áfrýjanda um rétt hennar til að óska eftir undanþágu frá endurkröfunni. Þá hefði stefnda láðst að leggja mat á það, í samræmi við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, hvort nauðsynlegt væri að krefjast nauðungarsölu á heimili áfrýjanda áður en salan fór fram.

15

Máls aðilar hafa lagt fram ný gögn fyrir Landsrétti sem lúta meðal annars að samskiptum þeirra, eftir að héraðsdómur var kveðinn upp, um grundvöll að útreikningi á endurkröfu stefnda á hendur áfrýjanda. Þá lagði áfrýjandi að auki fram greinargerð sjúkraþjálfara vegna starfsendurhæfingar, umsókn hennar um endurhæfingarlífeyri hjá stefnda, bréf frá Eflingu 31. mars 2016, vottorð frá heilsugæslu vegna umsóknar um endurhæfingarlífeyri, áætlanir um starfsendurhæfingu og vottorð vinnuveitanda.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

16

Áfrýjandi byggir kröfur sínar á því að stjórnvaldsákvörðun stefnda 21. júní 2017 um fjárhæð endurkröfu á hendur henni hafi verið ólögmæt og ógildanleg. Meginreglur stjórnsýsluréttar hafi verið brotnar þar sem málið hefði ekki verið rannsakað með fullnægjandi hætti áður en ákvörðun var tekin með því að afla upplýsinga um eðli erlendra greiðslna sem áfrýjandi fékk á árinu 2016. Þá hefði ekki verið gætt að andmælarétti áfrýjanda.

17

Ákvörðunin sé efnislega röng þar sem endurkröfufjárhæðin hafi verið of há og brjóti því gegn lögmætisreglunni. Þá hefði í ákvörðuninni ekki verið gerð nægjanleg grein fyrir útreikningi og grundvelli endurkröfunnar. Telur áfrýjandi að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að nauðungarsalan hefði eigi að síður farið fram ef rétt fjárhæð hefði verið endurkrafin. Þá byggir áfrýjandi á því að stefndi hefði ekki fullnægt skyldum sínum um að leiðbeina henni um að hún gæti lagt fram nánari útskýringar á hinum erlendu tekjum sem voru grundvöllur endurkröfu stefnda.

18

Stefndi hefði borið ábyrgð á öllu innheimtuferlinu ásamt því að gæta jafnræðis og meðalhófs við innheimtuna. Stefndi hefði ekki lagt mat á það hvort rétt væri að selja heimili hennar nauðungarsölu frekar en sumarbústaðarlóð, sem einnig hefði verið gert fjárnám í. Þannig hefði stefndi brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Þá liggi fyrir að stefndi hafi nú breytt verkferlum sínum og samningi við sýslumann um innheimtu krafna, sem sýni að málsmeðferðin hafi ekki uppfyllt kröfur stjórnsýsluréttar. Við mat á málsmeðferðinni verði að hafa í huga að þær bætur sem áfrýjandi þáði hafi verið til þess að tryggja henni lágmarks afkomu vegna skertrar starfsgetu á grundvelli laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og 76. gr. stjórnarskrárinnar.

Málsástæður stefnda

19

Stefndi bendir á að málatilbúnaður áfrýjanda uppfylli ekki skilyrði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Telur hann áfrýjanda hvorki lýsa atvikum málsins né málsástæðum sjálfstætt í stefnu eða greinargerð heldur byggi hún mál sitt á áliti umboðsmanns Alþingis. Mótmælir stefndi sérstaklega nýjum og síðbúnum málsástæðum í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar.

20

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að áfrýjandi hafi ekki sannað saknæma eða ólögmæta háttsemi hjá starfsmönnum stefnda. Jafnframt séu ósönnuð orsakatengsl milli ákvörðunar um endurgreiðslu og innheimtu á henni og tjóns. Þá sé tjónið ekki sennileg afleiðing af saknæmri og ólögmætri háttsemi. Byggir stefndi á því að áfrýjandi beri sönnunarbyrði fyrir því að þessi skilyrði séu uppfyllt.

21

Nánar tiltekið byggir stefndi á því starfsmenn hans hafi fylgt öllum lagareglum sem hafi gilt um ákvörðun endurkröfu á hendur áfrýjanda og innheimtu hennar. Þar sem upplýsingar hefðu legið fyrir um aðrar tekjur áfrýjanda hefði stefnda verið skylt að draga þær frá bótafjárhæð svo sem gert var. Stefndi hafi ekki haft aðgang að upplýsingum um eðli erlendra tekna áfrýjanda og því ekki getað tekið tillit til þess að um atvinnutekjur væri að ræða fyrir tiltekið tímabil. Áfrýjandi hafi búið yfir þessum upplýsingum og hefði lögum samkvæmt borið að upplýsa stefnda um eðli þeirra og hvenær þeirra hefði verið aflað. Áfrýjandi hafi í síðasta lagi í október 2018 fengið upplýsingar um að frádrátturinn grundvallaðist á erlendum tekjum hennar en ekki greiðslum frá Eflingu.

22

Óumdeilt sé að stefndi hefði átt endurkröfurétt á hendur áfrýjanda, jafnvel þótt hann hafi átt að vera 30% lægri en sú fjárhæð sem hún var krafin um. Áfrýjandi hefði hvorki andmælt útreikningum né óskað eftir rökstuðningi. Hefði áfrýjandi greitt þá fjárhæð sem óumdeilt er að henni hafi borið að greiða hefði nauðungarsalan ekki farið fram. Áfrýjandi hafi hins vegar ekki sinnt ítrekuðum áskorunum um greiðslur og þeim innheimtuaðgerðum sem fóru fram í kjölfarið. Horfa beri algerlega framhjá skýringum áfrýjanda um að hún hafi ekki getað sinnt greiðsluáskorunum þar sem hún hafi verið erlendis og í slæmu netsambandi. Allt innheimtuferlið hafi farið fram samkvæmt lögum og áfrýjandi fengið tilkynningar um allar innheimtuaðgerðir. Frumorsök tjóns áfrýjanda sé hennar eigin sök sem fólst í tómlæti um að koma fullnægjandi upplýsingum á framfæri og greiða þann hluta kröfunnar sem hafi verið réttmætur.

23

Þá hafi ekki verið neinar forsendur til að fella niður kröfu áfrýjanda á grundvelli 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 og því ekki efni til að upplýsa hana sérstaklega um þann rétt. Áfrýjandi hafi ekki lagt fram neinar upplýsingar sem gefi til kynna að framangreind undanþága gæti hafa átt við í hennar tilviki.

Niðurstaða

24

Stefndi vísar til þess að málatilbúnaður áfrýjanda uppfylli ekki skilyrði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 þar sem hún lýsi ekki með sjálfstæðum hætti atvikum málsins eða málsástæðum í stefnu eða greinargerð heldur láti duga að vísa í álit umboðsmanns Alþingismáli sínu til stuðnings. Þótt fram komi í stefnu að áfrýjandi byggi dómkröfur sínar á áliti umboðsmanns Alþingis og að hún vísi almennt til umfjöllunar hans um þær málsástæður sem hann byggir á til frekari skýringar, kemur skýrlega fram í stefnu að hún byggi mál sitt á tilteknum málsástæðum. Í stefnunni er þannig til að mynda tekið fram að áfrýjandi telji að stefndi hafi brotið gegn 37. gr. þágildandi laga nr. 100/2007, 11. gr. reglugerðar nr. 598/2009 um útreikning, endurreikning og uppgjör tekjutengdra bóta og vistunarframlags og þar með ekki sinnt leiðbeiningarskyldu stofnunarinnar. Þá hafi stefndi brotið gegn rannsóknarskyldu og meðalhófsreglu, sbr. ákvæði 7. gr., 10. gr., 12. gr., 13. gr. og 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður samkvæmt þessu ekki fallist á að efni séu til að vísa málinu frá af þessum sökum.

25

Áfrýjandi sótti um endurhæfingarlífeyri, tekjutryggingu, uppbót vegna framfærslu og tengdar greiðslur hjá stefnda 31. mars 2016 og fékk bætur greiddar í fjóra mánuði á tímabilinu maí til ágúst 2016. Um heimild stefnda til greiðslu endurhæfingarlífeyris giltu ákvæði 7. gr. þágildandi laga nr. 99/2007 en um aðrar tengdar bætur fór eftir ákvæðum laga nr. 100/2007, svo sem nánar er vikið að hér síðar. Í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 99/2007, eins og hún var orðuð er áfrýjandi sótti um bætur, sagði að stefnda væri heimilt að greiða endurhæfingarlífeyri í allt að 18 mánuði þegar ekki yrði séð hver starfshæfni einstaklings sem væri á aldrinum 18 til 67 ára yrði til frambúðar eftir sjúkdóma eða slys. Greiðslur skyldu inntar af hendi á grundvelli endurhæfingaráætlunar. Skilyrði fyrir greiðslum væri að umsækjandi tæki þátt í endurhæfingu með starfshæfni að markmiði sem teldist fullnægjandi að mati framkvæmdaraðila og ætti hvorki rétt til launa í veikindaleyfi né greiðslna frá sjúkrasjóðum eða teldist tryggður samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar. Þá kemur fram í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 99/2007 að um endurhæfingarlífeyri gildi ákvæði a-liðar 1. mgr., 4. mgr. og 5. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007 og að um aðrar tengdar bætur fari eftir sömu reglum og gilda um örorkulífeyri, sbr. þó 1. mgr. 10. gr. laganr. 99/2007. Samkvæmt þágildandi ákvæði 5. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007 skyldi skerðaendurhæfingarlífeyrief tekjur greiðsluþegas amkvæmt 2. og 3. mgr. 16. gr. væru hærri en 2.095.501 króna á ári og um framkvæmd skerðingarinnar færi þá eftir ákvæðum 16. gr. laganna. Ef tekjur væru umfram umrædd mörk skyldi skerða örorkulífeyri um 25% þeirra tekna sem umfram væru uns hann félli niður. Þá var tekið fram í þágildandi 14. tölulið ákvæðis til bráðbirgða í lögum nr. 100/2007 að þrátt fyrir ákvæði 3. málsliðar b-liðar 2. mgr. 16. gr. laganna skyldi örorkulífeyrisþegi á tímabilinu 1. janúar 2013 til og með 31. desember 2017 hafa 1.315.200 króna frítekjumark vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar.

26

Fyrir liggur að við endurútreikning á bótarétti áfrýjanda 21. júní 2017 tók stefndi mið af því að samkvæmt upplýsingum úr skattframtali áfrýjanda 2017 hafði hún haft aðrar tekjur að fjárhæð 3.610.368 krónur. Þeim tekjum deildi stefndi á 12 mánuði og dró frá bótarétti áfrýjanda þær tekjur í fjóra mánuði, eða samtals 1.203.456 krónur. Stefndi byggir á því að þessi útreikningur hafi verið gerður í samræmi við fyrirmæli 7. mgr. 16. gr. þágildandi laga nr. 100/2007 og 6. og 7. gr. reglugerðar nr. 598/2009. Í 7. mgr. 16. gr. var mælt fyrir um að eftir að endanlegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggi fyrir við álagningu skattyfirvalda á opinberum gjöldum skyldist efndi endurreikna bótafjárhæðir á grundvelli tekna samkvæmt þessari lagagrein. Þá er í 2. mgr. 6. gr. áðurnefndrar reglugerðar tekið fram að ef um atvinnutekjur er að ræða skuli stefndi við endurreikning bótafjárhæða gera samanburð á útreikningi heildargreiðslna hvers mánaðar, annars vegar miðað við 1/12 af atvinnutekjum ársins og hins vegar miðað við atvinnutekjur í þeim mánuðum sem þeirra er aflað. Beita skuli þeirri reglu sem leiðir til hærri greiðslna. Í 1. mgr. 7. gr. reglugerðarinnar er nánar fjallað um það hvernig endurreikna skuli bætur til þeirra sem fengu greiðslur hluta úr bótagreiðsluári eins og á við í tilviki áfrýjanda. Í b-lið 1. mgr. 7. gr. er tekið fram að byggja skuli endurútreikninginn á upplýsingum úr staðgreiðsluskrá skattyfirvalda þegar um er að ræða tekjur sem eru staðgreiðsluskyldar samkvæmt lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og að eingöngu beri að líta til tekna þeirra mánaða sem bótaréttur var fyrir hendi. Um meðferð á öðrum tekjum en þeim sem tilgreindar eru í a-lið segir í b-lið 1. mgr. 7. gr. að þær skuli hafa áhrif á endurreikning bótafjárhæða í hlutfalli við fjölda þeirra mánaða sem réttur til bóta var fyrir hendi.

27

Af gögnum málsins verður ráðið að starfsmenn stefnda fylgdu framangreindum reglum við endurútreikning á bótarétti áfrýjanda. Á hinn bóginn liggur fyrir að þegar réttur áfrýjanda til greiðslna var endurreiknaður höfðu þeir ekki aðgang að skattframtali áfrýjanda heldur eingöngu takmörkuðum upplýsingum um tekjur hennar árið 2016 þar sem ekki kom fram hvers eðlis þær væru. Afleiðing þess var að endurkrafa stefnda var reiknuð of há, eða 589.768 krónur í stað 416.036 krónur.

28

Krafa stefnda til endurgreiðslu ofgreiddra greiðslna byggist á 1. mgr. 55. gr. þágildandi laga nr. 100/2007 sem er samhljóða núgildandi 1. mgr. 34. gr. sömu laga. Samkvæmt ákvæðinu ber stefnda að draga ofgreiddar bætur frá bótum sem bótaþegi kann að öðlast rétt til síðar. Á síðastnefnt ákvæði reyndi ekki í tilviki áfrýjanda þar sem greiðslum stefnda til hennar lauk í ágúst 2016. Í ákvæðinu segir hins vegar jafnframt að stefndi eigi einnig endurkröfurétt á hendur greiðsluþega samkvæmt almennum reglum. Með tilvísun í almennar reglur er vísað til reglna kröfuréttar um rétt til endurheimtu ofgreidds fjár, en samkvæmt þeim er jafnan litið svo á að þegar móttakandi greiðslu veit eða má vita að hann hafi móttekið of háa greiðslu, geti greiðandi krafist endurgreiðslu. Hið sama gildir ef móttakandi greiðslu ber að einhverju leyti ábyrgð á ofgreiðslunni. Við þessar aðstæður hefur að jafnaði ekki þýðingu þótt um ofgreiðslu framfærslukröfu sé að ræða þótt viðurkennt sé að heimild til endurheimtu slíkra krafna sé þrengri.

29

Samkvæmt 47. gr. þágildandi laga nr. 100/2007, nú 14. gr. sömu laga, gilda ákvæði stjórnsýslulaga þegar ákvarðanir um réttindi og skyldur samkvæmt lögunum eru teknar nema umsækjanda eða greiðsluþega sé veittur betri réttur samkvæmt lögum sem eiga við. Þá segir þar að gæta skuli samræmis við ákvörðun sambærilegra mála. Af ákvæði þessu og almennum reglum stjórnsýsluréttar leiðir að stefnda bar að gæta að reglum stjórnsýsluréttar við meðferð máls áfrýjanda, bæði þegar ákvörðun var tekin um hvort innheimta bæri kröfuna sem og við framgang innheimtu hennar.

30

Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. þágildandi laga nr. 100/2007 var stefnda skylt að kynna sér aðstæður umsækjenda og greiðsluþega og gera þeim grein fyrir rétti þeirra samkvæmt lögum sem stofnunin starfar eftir, reglugerðum settum á grundvelli þeirra og starfsreglum stofnunarinnar. Þá sagði þar að stofnunin skyldi við meðferð máls skoða stöðu og réttindi umsækjanda og greiðsluþega heildstætt og leiðbeina um réttarstöðu hans, þau gögn sem þurfi að fylgja umsókn og um framhald málsins. Er ákvæðið samhljóða núgildandi 1. mgr. 45. gr. laga nr. 100/2007. Samkvæmt 38. gr. laganna skyldi stefndi jafnframt sjá til þess að mál væri nægjanlega upplýst áður en ákvörðun um bótarétt væri tekin, þar á meðal að öll nauðsynleg gögn og upplýsingar lægju fyrir, sbr. nú 46. gr. laganna. Fela síðastnefnd ákvæði í sér nánari útfærslu á 7. og 10. gr. stjórnsýslulaga en áfrýjandi byggir á því að starfsmenn stefnda hafi ekki gætt að þessum ákvæðum með þeim afleiðingum að endurkrafan var reiknuð of há. Hafi þeir með því sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi.

31

Við mat á því hvort starfsmenn stefnda hafi við fyrrgreindan endurútreikning á rétti áfrýjanda til greiðslna sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í skilningi skaðabótaréttar verður að horfa til þeirra skuldbindinga sem hvíldu á henni sem greiðsluþega samkvæmt lögum nr. 100/2007. Samkvæmt fyrri málslið 1. mgr. 39. gr. þágildandi laga nr. 100/2007 var umsækjanda eða greiðsluþega rétt og skylt að takaþátt í meðferð máls, meðal annars með því að koma til viðtals og veita stefnda þær upplýsingar sem nauðsynlegar voru svo unnt væri að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og aðrar greiðslur samkvæmt lögunum og endurskoðun þeirra. Þá var umsækjanda og greiðsluþega skylt samkvæmt síðari málslið sömu málsgreinar að tilkynna um breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem gætu haft áhrif á bætur eða greiðslur, sbr. nú 1. mgr. 45. gr. laganna. Fyrir liggur að áfrýjandi tilkynnti stefnda ekki um þær launatekjur sem hún fékk í [...]frá miðjum júlí 2016 til loka ágúst sama ár. Afleiðing þess var að hún naut óskertra greiðslna frá stefnda fyrir það tímabil.

32

Leggja verður til grundvallar að áfrýjandi hafi mátt vita að henni bar að eiga frumkvæði að þvíað tilkynna stefnda um fyrrgreindar breytingar á högum sínum. Gat hún af þeim sökum ekki gert ráð fyrir að fá greiddar óskertar bætur frá stefnda fyrir sama tímabil og hún naut launatekna í júlí og ágúst 2016. Í því ljósi og að teknu tilliti til vanrækslu áfrýjanda á upplýsingaskyldu sinni samkvæmt þágildandi 2. málslið 1. mgr. 39. gr. laga nr. 100/2007 verður við það miðað að stefnda hafi á grundvelli almennra reglna kröfuréttar verið heimilt að krefja hana um endurgreiðslu ofgreidds endurhæfingarlífeyris og bóta sem honum tengdust. Verður samkvæmt því við það miðað að ákvörðun stefnda um að krefja áfrýjanda um endurgreiðslu hafi byggst á fullnægjandi lagagrundvelli, sbr. 1. mgr. þágildandi 55. gr. laga nr. 100/2007, nú 1. mgr. 34. gr. sömu laga.

33

Í bréfi stefnda til umboðsmanns Alþingis 4. mars 2020 er fullyrt að rétt hefði verið í samskiptum við áfrýjanda sem áttu sér stað við innheimtu kröfunnar á hans vegum að benda henni á að skila gögnum um eðli teknanna. Segir þar jafnframt að í tengslum við innheimtu slíkra krafna hefðu almennt verið send „bréf til lífeyrisþega um möguleika á því að gefa upplýsingar um eðli tekna ef þær upplýsingar [lægju] ekki fyrir“. Sams konar sjónarmið komu fram í skýrslu B, lögfræðings hjá stefnda, fyrir héraðsdómi en hann undirritaði fyrrgreint bréf stefnda til umboðsmanns. Samkvæmt þessu verður við það að miða að hjá stefnda hafi almennt verið fylgt því verklagi við innheimtu krafna vegna ofgreiðslu lífeyris að kalla sérstaklega eftir upplýsingum um eðli tekna, lægju upplýsingar um það ekki fyrir hjá stofnuninni. Verður samkvæmt því að líta svo á að með því að vanrækja það í tilviki áfrýjanda hafi stefndi ekki gætt að leiðbeiningarskyldu sem á honum hvíldi samkvæmt 37. gr. þágildandi laga nr. 100/2007 og rannsóknarskyldu samkvæmt 38. gr. sömu laga, sbr. og 7. og 10. gr. stjórnsýslulaga. Með þessu gætti stefndi ekki heldur að jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga en gera verður þá kröfu til hans að gætt sé jafnræðis að þessu leyti gagnvart öllum sem til stendur að krefja um endurgreiðslu ofgreidds lífeyris. Var sérstaklega brýnt að stefndi gætti að þessu í tilviki áfrýjanda þar sem gögn málsins bera með sér að hún var í samskiptum við stofnunina á meðan á innheimtuferlinu stóð þar sem hún bar því meðal annars við að hún teldi kröfuna vera of háa. Þannig kemur meðal annars fram í gögnunum að áfrýjandi hafði samband við innheimtuaðila kröfunnar 30. október 2018, klukkustund áður en aðför var gerð í tveimur fasteignum í hennar eigu, og upplýsti að hún teldi kröfuna vera of háa. Þrátt fyrir þessi samskipti var grundvöllur útreiknings kröfunnar ekki endurskoðaður á þessum tíma eða áfrýjanda leiðbeint um að leggja fram frekari upplýsingar um eðli þeirra tekna sem endurkrafan byggðist á. Framangreind vanræksla stefnda fól því í sér brot á leiðbeiningar- og rannsóknarskyldu hans.

34

Stefnda bar að gæta að meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga við innheimtu kröfunnar. Í því fólst að stofnuninni bar skylda til að fara ekki strangar í sakirnar við innheimtuaðgerðir en nauðsyn bar til. Í bréfi stefnda til umboðsmanns Alþingis 4. mars 2020 kemur meðal annars fram að stofnunin hefði aldrei áður beitt nauðungarsölu en almennt væru kröfur greiddar eða um þær samið áður en til sölu kæmi. Um þetta segir orðrétt í bréfinu: „Sú staðreynd að úrræðinu hefur aldrei verið beitt vegna krafna TR gefur til kynna hversu ríkulega stofnunin horfir til sjónarmiða um meðalhóf hvað þetta varðar.“ Ekki síst í því ljósi að þessu úrræði hafði ekki áður verið beitt var sérstaklega brýnt að stefndi vandaði undirbúning að ákvarðanatöku um hvort forsendur stæðu til þess að setja kröfuna í slíkt innheimtuferli og þá eftir atvikum á hvern hátt. Var það einnig brýnt þar sem nauðungarsalan beindist að heimili áfrýjanda og var því sérstaklega íþyngjandi fyrir hana. Í því samhengi er til þess að líta að stefndi hafði jafnframt gert fjárnám í annarri fasteign í eigu áfrýjanda, [...], en af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefndi hafi metið sérstaklega fyrirfram hvort unnt hefði verið að ná fram fullnustu kröfunnar með nauðungarsölu á þeirri eign fremur en heimili áfrýjanda. Í fyrrgreindu bréfi stefnda til umboðsmanns kom einnig fram að stofnunin hefði gert ráð fyrir því að innheimtuaðili kröfunnar á hans vegum hefði samráð áður en hafist væri handa „við nauðungarsölu aðgerðir“ en ekki lægi fyrir af hverju það var ekki gert í tilviki áfrýjanda. Ber síðastnefnt með sér að stefndi hafi með öllu vanrækt að taka til sérstakrar skoðunar hvort efni voru til að fylgja innheimtu kröfunnar eftir með sölu á umræddri fasteign áfrýjanda. Eins og fyrrgreindum atvikum háttar verður að líta svo á að stefndi hafi brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga með því að leggja ekki fullnægjandi mat á nauðsyn þess að krefjast nauðungarsölu á heimili áfrýjanda.

35

Samkvæmt öllu framangreindu verður lagt til grundvallar að stefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við innheimtu endurkröfunnar. Reynir þá á hvort líta beri svo á að öðrum skilyrðum viðurkenningar bótaskyldu sé fullnægt.

36

Krafa áfrýjanda um bótaskyldu er viðurkenningarkrafa og byggist á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í dómframkvæmd hefur verið við það miðað að það sé skilyrði fyrir beitingu heimildar þess ákvæðis að sá sem mál höfðar leiði nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilteknu tilefni, geri grein fyrir því í hverju tjónið felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns 23. nóvember 2021 þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að verðmæti fasteignar áfrýjanda sem seld var nauðungarsölu í júní 2019 fyrir 23.000.000 króna hafi á þeim tíma verið umtalsvert hærra eða 30.000.000 króna. Hefur matsgerð þessari ekki verið hnekkt af hálfu stefnda en sé horft til frumvarps að úthlutunargerð um áhvílandi veðskuldir verður talið að áfrýjandi hafi fært nægar líkur að því að hún hafi orðið fyrir tjóni vegna nauðungarsölunnar.

37

Stefndi hefur vísað til þess að þrátt fyrir að sök yrði viðurkennd og fullnægjandi líkur færðar fram fyrir því að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni vegna nauðungarsölunnar sé það ekki að rekja til saknæmrar háttsemi hans. Þannig sé skilyrðum skaðabótaréttar um orsakatengsl og sennilega afleiðingu ekki fullnægt. Það sem einkum rennir stoðum undir þennan málatilbúnað stefnda er að þrátt fyrir að áfrýjandi hafi mátt vita að hún hafi átt að endurgreiða hluta þeirra greiðslna sem hún móttók síðari hluta júlí og í ágúst 2016 sýndi hún engan greiðsluvilja. Þannig bauð hún ekki fram neina greiðslu og samþykkti ekki greiðsludreifingu sem stefndi gaf henni kost á, jafnvel þótt fjárhæð endurkröfunnar hafi ekki verið há að teknu tilliti til tekna hennar á þeim tíma sem á innheimtuferlinu stóð. Þá liggur fyrir að reikniskekkjan átti upprunalega rætur að rekja til vanrækslu áfrýjanda sjálfrar á upplýsingaskyldu sem á henni hvíldi samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 39. gr. þágildandi laga nr. 100/2007.

38

Þrátt fyrir framangreint er til þess að líta að komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi við innheimtu kröfunnar sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og að áfrýjandi hafi fært fram nægar líkur á því að húnhafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til þeirrar háttsemi. Ekkert er unnt að fullyrða um það hvernig áfrýjandi hefði brugðist við innheimtu kröfu stefnda ef hún hefði verið rétt, en svo sem fyrr hefur verið rakið hafði hún gert athugasemdir við stefnda um fjárhæð kröfunnar. Samkvæmt framangreindu þykir rétt að skýra allan vafa um orsakatengsl áfrýjanda í hag. Þá verður lagt til grundvallar að stefnda hafi mátt vera ljóst að innheimta endurgreiðslukröfu sem var of hátt reiknuð kynni að auka líkur á tjóni og telst því skilyrði skaðabótaréttar um sennilega afleiðingu jafnframt vera uppfyllt. Að öllu framangreindu virtu verður því lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi fært fram fullnægjandi sönnun fyrir því að ætlað tjón megi rekja til atvika sem stefndi ber ábyrgð á.

39

Stefndi reisir vörn sína einnig á því að skipta bera ábyrgð á tjóninu milli aðila þar sem áfrýjandi beri meginsök á ætluðu tjóni vegna tómlætis hennar við að leggja fram fullnægjandi upplýsingar svo unnt væri að reikna endurkröfuna með réttum hætti og að hún hafi ekki greitt þann hluta kröfunnar sem óumdeilt er að henni bar að endurgreiða. Byggir stefndi á því að áfrýjandi hafi á engan hátt brugðist við ítrekuðum áskorunum um greiðslu kröfunnar og ekki nýtt þau úrræði sem henni voru tæk til að andmæla kröfunni eða fá efni hennar endurskoðað, eftir atvikum með málskoti til úrskurðarnefndar velferðamála.

40

Svo sem áður er rakið brást áfrýjandi við innheimtuaðgerðum stefnda með ýmsum hætti þótt hún hafi ekki boðið fram endurgreiðslu. Þá hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi við innheimtu kröfunnar brotið gegn ákvæði 37. og 38. gr. þágildandi laga nr. 100/2007, sbr. og 7., 10. og 11. gr. stjórnsýslulaga vegna vanrækslu á að gefa áfrýjanda kost á að veita nánari upplýsingar um eðli teknanna.

41

Reglur sem gilda um útreikning á endurhæfingarlífeyri og tengdum bótum samkvæmt lögum nr. 99/2007 og 100/2007 eru flóknar. Þá verður að líta til þess að mikill aðstöðumunur er milli áfrýjanda og stefnda. Að öllu framangreindu virtu verður lagt til grundvallar að hinn rangi útreikningur á endurkröfunni og athafnleysi starfsmanna stefnda við að bregðast við athugasemdum áfrýjanda hafi fyrst og fremst leitt til þess að eignin var seld nauðungarsölu. Í þessu ljósi verður ekki fallist á að efni séu til þess að áfrýjandi verði látin bera að hluta til ábyrgð á því tjóni sem kann að hafa hloti staf háttsemi stefnda. Samkvæmt því verður krafa áfrýjanda um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda tekin til greina.

42

Áfrýjandi gerir jafnframt kröfu um að fá dæmdar miskabætur úr hendi stefnda að fjárhæð 5.000.000 króna. Byggir hún kröfuna á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Ekkert er komið fram í málinu sem rennir stoðum undir að háttsemi starfsmanna stefnda hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn áfrýjanda. Verður stefndi því sýknaður af miskabótakröfu áfrýjanda.

43

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Eftir úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða áfrýjanda 1.000.000 króna í málskostnað í héraði sem renni í ríkissjóð en 2.000.000 króna fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Viðurkennd er skaðabótaskylda stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, á ætluðu fjártjóni áfrýjanda, A, er fasteignin [...], fnr. [...] í [...], var seld nauðungarsölu hjá sýslumanninum á Suðurlandi 5. júní 2019.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af miskabótakröfu áfrýjanda skal vera óraskað.

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað.

Stefndi greiði áfrýjanda 1.000.000 króna í málskostnað í héraði sem rennur í ríkissjóð og 2.000.000 króna fyrir Landsrétti.