628/2021

Útdráttur

C krafðist þess að A og B yrðu svipt forsjá sonar síns, D, á grundvelli a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í dómi Landsréttar var lögð til grundvallar niðurstaða yfirmatsgerðar um að A og B væru ekki hæf til að fara með forsjá D. Var í því efni meðal annars litið til þess að vegna einhverfu A og útkomu B á persónuleikaprófum hefðu þau skert innsæi og skerta getu til að setja sig í spor D og sinna þörfum hans, auk þess sem lífstíll þeirra einkenndist af óstöðugleika, vanvirkni og félagslegri einangrun. Þá teldu yfirmatsmenn einnig hættu á að B myndi beita ofbeldi inni á heimilinu og ógna þannig öryggi D. Jafnframt hefði enginn þeirra matsmanna sem að málinu hafði komið talið A og B hæf til að fara með forsjá D. Með vísan til þess og gagna málsins að öðru leyti var talið að A og B væru augljóslega vanhæf til þess að fara með forsjá D og að fullvíst væri að líkamlegri eða andlegri heilsu hans og þroska væri hætta búin færu þau með forsjá hans. Þóttu skilyrði d- liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga fyrir forsjársviptingu því uppfyllt. Á hinn bóginn þóttu skilyrði a-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga ekki uppfyllt í málinu.

Þá var ekki talið að 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga stæði forsjársviptingunni í vegi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og K-kk-nf G-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 22. október 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vesturlands 12. október 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjendur krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og áfrýjendur sýknaðir af kröfum stefnda. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Áfrýjanda A fæddist sonur [...]. Samkvæmt gögnum málsins lauk sambandi hennar við barnsföður sinn í [...] 2017. Um svipað leyti mun hún hafa óskað eftir því að drengurinn yrði vistaður hjá móður hennar og tekið að dvelja í ríkum mæli hjá áfrýjanda B [...]. Hún flutti svo alfarið til hans á [...] 2017 og munu þau fyrst um sinn hafa búið hjá móður B. Áfrýjendum fæddist sonur [...]2020 en mál þetta varðar kröfu stefnda um að þau verði svipt forsjá hans. A mun hafa verið metin til fullrar örorku en hún mun þó hafa verið á vinnumarkaði að einhverju marki. Við gerð yfirmats í málinu voru áfrýjendur bæði atvinnulaus.

5

Báðir synir A eru nú í fóstri hjá móður hennar. A er ekki í tengslum við eldri son sinn en áfrýjendur hafa undir meðferð málsins leitast við að halda tengslum við yngri drenginn með því að sinna skipulegri umgengni við hann, sem fram fer undir eftirliti.

Þá hafa þau leitað eftirþví að sú umgengni verði aukin. A, en ekki B, mun einnig hafa staðið til boða að rækta tengsl við drengina með heimsóknum utan skipulagðar umgengni. Hefur A ekki viljað þiggja það og mun hún hafa lokað að mestu á samskipti við upprunafjölskyldu sína.

6

A var svipt forsjá eldri sonar síns með dómi héraðsdóms Reykjavíkur [...] 2019. Í dóminum kemur fram að fjórar meðferðaráætlanir hafi verið gerðar vegna drengsins á vegum barnaverndarnefndar [...], í því skyni að auka getu A og hæfni til að sinna honum en að þær hafi ekki skilað árangri. Jafnframt kemur fram að drengurinn hafi að ósk A verið vistaður hjá móður hennar frá [...] 2017 og að umgengni hennar við hann hafi verið komið í fastar skorður í ágúst sama ár. Hún hefði þó ekki sinnt umgengni sem skyldi. Til grundvallar dóminum lá meðal annars forsjárhæfnismat M sálfræðings 19. maí 2018. Matsmaðurinn taldi að innsæi A í þarfir drengsins og þroska væri mjög takmarkað, auk þess sem hún hefði átt í erfiðleikum með að sinna honum og halda út lágmarksumgengni við hann. Jafnframt hefði hún takmörkuð tengsl við hann og ónóga getu til að gæta öryggis hans. Þá kom fram á persónuleikaprófi að A lýsti töluverðum einkennum sem bentu til persónuleikaröskunar. Var það niðurstaða matsmannsins að A hefði ekki næga hæfni til að fara með forsjá drengsins og að afar litlar líkur væru á því að það myndi breytast á næstu árum. Í forsjárhæfnismatinu kemur einnig fram að matsmaðurinn hafi rætt við starfsmann á vegum barnaverndarnefndar [...] sem hafi haft af því miklar áhyggjur að B beitti A ofbeldi þar sem hún hefðiverið blá og marin í viðtölum.

7

Í máli þessu liggja fyrir þrjár matsgerðir vegna hæfni áfrýjenda til að fara með forsjá sonar síns. Barnaverndarnefnd fól F sálfræðingi fyrstri að meta hæfni áfrýjenda og er matsgerð hennar dagsett [...] 2020. Eftir höfðun máls þessa var G sálfræðingur dómkvaddur til að leggja mat á forsjárhæfni áfrýjenda og skilaði hann mati sínu 3. febrúar 2021. Sálfræðingarnir H og K voru loks dómkvaddar sem yfirmatsmenn en þær skiluðu mati sínu 4. júlí 2021. Verður efni framangreindra matsgerða nánar rakið hér á eftir.

8

Upphaf málsins verður rakið til tilkynningar til barnaverndarnefndar C frá ljósmóður á [...] 2019. A gekk þá með son áfrýjenda og ljósmóðirin hafði í fyrstu mæðraskoðun séð mikla marbletti á upphandleggjum A þar sem henni virtist að greinamættiföreftir fingur. Jafnframt hefði A verið marin á kvið. A hefði þó neitað því að hafa orðið fyrir ofbeldi. Í kjölfar þessarar tilkynningar var málið tekið til könnunar hjá barnaverndarnefnd, sbr. 21. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

9

Samkvæmt bréfi framangreindrar ljósmóður til barnaverndarnefndar [...] 2020 hafði A í öllum komum á fæðingardeild verið með nýja áverka og hafi þeir verið verulegir við síðustu komu, [...] 2020. Auk þess kvaðst ljósmóðirin hafa tekið við símtali frá yfirmanni á vinnustað A [...] 2020 þar sem tilkynnt var um áverka og meiðandi framkomu B í garð A. Tekið var fram að A hefði ávallt neitað því að hún væri beitt ofbeldi.

10

Í tilkynningu læknis á [...] til barnaverndarnefndar [...] 2020 kemur fram að A hafi leitað á heilsugæslu [...] 2020 og að við það tækifæri hafi sést á henni margháttaðir áverkar, bæði fjöldinn allur af marblettum, tvö brunasár og mjög stór margúll á vinstra læri. Hafi A þó neitað því að hafa verið beitt ofbeldi.

11

A ritaði undir áætlun um meðferð máls [...]2020 samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga.

Gildistími meðferðaráætlunarinnar var frá [...]til [...]2020. Samkvæmt henni skyldi A mæta í skoðanir hjá mæðravernd og taka nauðsynleg lyf. Þá skyldi barnaverndarnefnd afla upplýsinga frá mæðravernd og láta framkvæma forsjárhæfnismat á A.

12

Samkvæmt tilkynningu læknis á kvennadeild [...] til barnaverndarnefndar [...] 2020 leitaði A á deildina [...] það ár og kvaðst ekki finna fyrir hreyfingum fósturs. Í tilkynningunni greinir jafnframt að við komu hafi hún verið í miklu uppnámi og með mikla líkamlega áverka, bæði nýja og eldri. Jafnframt greinir að starfsmaður barnaverndarnefndar hafi komið á staðinn og rætt við A. Í bókun í dagbók lögreglu [...] 2020 kemur fram að A hafi umrætt sinn verið mjög bólgin og marin í andliti, sérstaklega hægra megin, og að hún hafi kvaðst hafa orðið fyrir árás ókunns manns utan við heimili áfrýjenda. Inntur eftir atburðum umrætt sinn fyrir héraðsdómi kvað B þau hafa farið að sofa eftir árás mannsins og að ekkert hefði þá séð á A. Hún hefði síðan farið ein á heilsugæsluna án þess að vekja hann. Í gögnum frá barnaverndarnefnd kemur framað á sjúkrahúsinu hafi A tjáð starfsmanni nefndarinnar að hún ætlaði ekki aftur til B því samband þeirra hefði ekki gengið vel um nokkurn tíma og þau hefðu rifist mikið. Hún mun þó hafa neitað því að B beitti hana líkamlegu ofbeldi. A mun síðan hafa beðið móður sína að sækja sig og aka sér til móðurömmu sinnar umrætt sinn. Þar mun hún hafa dvalið fram á kvöld [...]2020 en þá farið aftur heim. Í kjölfar framangreinds atburðar ákvað barnaverndarnefnd að hafa óboðað eftirlit með heimili áfrýjenda.

13

Samkvæmt gögnum málsins fékk framangreind ljósmóðir á [...] neyðarhnapp [...]2020 á þeim grundvelli að hún hefði upplifað framkomu B ógnandi. Í dagbók lögreglu þar sem bókað er um neyðarhnappinn kemur einnig fram að sá sem bókunina gerir telji B andlega veikan og oft í miklu ójafnvægi. Þá hafi hann sýnt af sér ógnandi og ofbeldisfulla hegðun gagnvart lögreglu. Í þessu sambandi athugast að samkvæmt gögnum málsins var lögreglan á [...] með ætlað ofbeldi B gagnvart opinberum starfsmanni til rannsóknar á árinu 2020, en rannsóknin hefur nú verið felld niður. B greindi svo frá við skýrslutöku í héraði að lögreglumenn hefðu ruðst inn á heimilið vegna kvörtunar sem borist hefði en hann hefði vísað þeim á dyr. Málið hafi verið fellt niður vegna þess að ekki hefði verið til upptaka á búkmyndavél. B kvaðst einnig vita að það væri rangt og telja málið hafa verið fellt niður vegna þess að hann hefði ekki gert neitt af sér umrætt sinn.

14

Hinn [...]2020 mun barnaverndarnefnd hafa borist tilkynning undir nafnleynd um að áfrýjendur hefðu ekki verið par um langt skeið og að tilkynnanda grunaði að það væri B en ekki ókunnur aðili sem ráðist hefði á A.

15

Sonur áfrýjenda fæddist sem fyrr greinir [...] 2020. Hinn [...] hafði barnaverndarnefnd áhyggjur af því að A hefði farið heim til B með barnið. Í heimsókn barnaverndarnefndar þann dag mun hafa verið áfengislykt á heimilinu. A mun einnig hafa samþykkt að vera með barnið heima hjá móður B fyrst eftir fæðinguna til að fá stuðning og aðstoð.

16

Barnaverndarnefnd hafði sem fyrr greinir óboðað eftirlit með heimili áfrýjenda og stóð það yfir á tímabilinu frá [...]til [...]2020. Munu heimsóknir þangað hafa verið tíðar auk þess sem eftirlit var haft með áfrýjendum er þau dvöldu með barnið hjá föðurömmu þess. Eftirlitsaðilar munu hafa greint frá mikilli óreiðu og óþrifnaði á heimili áfrýjenda og skorti á undirbúningi fyrir komu barns inn á heimilið. Auk þess hafi verið ummerki um reykingar og áfengisneyslu inni á heimilinu. Af gögnum málsins verður aftur á móti ráðið að eftirlitsaðilum hafi þótt A standa sig vel í móðurhlutverkinu í heimsóknum á heimili móður B.

17

Sem fyrr greinir skilaði F sálfræðingur matsgerð sinni um forsjárhæfni áfrýjenda [...]2020. Niðurstaða hennar var að áfrýjendur væru ekki hæf til að fara með forsjá sonar síns.

18

Samkvæmt gögnum málsins voru áfrýjendur farin að prófa sig áfram með að annast drenginn ein á heimili sínu þegar barnaverndarnefnd greip til neyðarráðstöfunar samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga og vistaði son áfrýjenda utan heimilis[...]2020.

Var drengurinn vistaður á heimili móður A, þar sem eldri bróðir hans var fyrir í fóstri.

Við skýrslutöku í héraði staðfesti B að lögregla hefði verið viðstödd þegar honum voru færðar fréttir af því að drengurinn hefði verið vistaður utan heimilis. Hefði það verið að beiðni móður hans og systur, en þær hefðu verið hræddar um það hvernig hann myndi bregðast við. Viðvera lögreglu hefði þó verið óþörf þar sem hann hefði ekki brugðist illa við. Í héraði staðfesti móðir B að hún hefði óskað eftir viðveru lögreglu umrætt sinn. Það hefði þó ekki verið vegna ótta um að hann myndi beita ofbeldi heldur til að koma í veg fyrir að hann gæti skaðað sjálfan sig.

19

Umgengni við drenginn fór fram undir eftirliti [...] 2020 og mættu A og móðir B. B mun ekki hafa verið heimilt að mæta. Í umsögn eftirlitsaðila kemur fram að A hafi verið í uppnámi og átt í nokkrum erfiðleikum með að sinna drengnum svo vel væri.

20

Samkvæmt dagbók lögreglu [...]2020 óskaði faðir A eftir aðstoð vegna A þann dag.

Lögregla sótti A á heimili þeirra B af því tilefni. Ræddi lögreglumaður við hana í einrúmi og kvaðst hún þá hafa hringt í föður sinn og óskað eftir því að hann kæmi og sækti hana. Var henni síðan ekið á móts við föður hennar og rætt við Kvennaathvarfið til að undirbúa komu hennar. Faðir A mun í viðtali við yfirmatsmenn hafa sýnt þeim SMS skilaboð fráhenni[...]2020 þar sem stóð: „Ekki svara, ekki hringja, viltu koma að sækja mig, lofaðu að koma í lögreglufylgd annars verða læti.“ A mun hafa dvalið eina nótt í Kvennaathvarfinu en snúið aftur heim að því loknu. A gaf skýrslu í héraði og kvaðst ekki hafa sent framangreind skilaboð og ekki beðið föður sinn að sækja sig.

21

Samkvæmt dagbók lögreglu [...] 2020 var óskað eftir aðstoð lögreglu er A fékk [...]akstur þann dag. Fram kemur að þau B hafi náð að stöðva bílinn og að A hafi verið flutt á [...]til skoðunar. Samkvæmt gögnum málsins mun A hafa tjáð starfsmanni barnaverndar að þá hefði komið í ljós að hún væri með samfallsbrot á hrygg en að starfsmaðurinn hafi ekki talið hana geta útskýrt hvernig það væri til komið.

22

Með úrskurði barnaverndarnefndar C [...]2020 var ákveðið að sonur áfrýjenda skyldi vistaður utan heimilis í tvo mánuði frá [...]2020 að telja. Sama dag var tekin ákvörðun um höfðun máls þessa í því skyni að fá áfrýjendur svipta forsjá hans.

23

Við fyrirtöku málsins hjá barnavernd [...]2020 greindi móðir B frá því að hann hefði einu sinni beitt hana ofbeldi en hún mun áður hafa greint frá því hjá F matsmanni að B hefði vísvitandi rekið olnbogann í kjálkann á henni. Spurð um þetta atvik hjá yfirmatsmönnum mun móðir B hafa greint svo frá að þetta hafi gerst árið 2017 en að B hefði slegið hana óvart í andlitið. Hún hefði orðið hrædd og kallað á lögregluna.

Fyrir dómi greindi hún svo frá að umrætt sinn hefði fokið í bæði B og A. B hefði barið í hurð og sparkað í uppþvottavél og hún hefði hringt eftir lögreglu til að koma í veg fyrir að hann færi sjálfum sér að voða. Hann hefði strokist við hana en ekki meitt hana.

Fyrir dómi greindi B sjálfur svo frá að hann og móðir hans hefðu verið að rífast umrætt sinn en að hann hefði ekki slegið hana. Hann hefði aftur á móti slegið í hurð og sparkað í uppþvottavél og hún kallað til lögreglu. Þá liggur fyrir í málinu ódagsett bréf frá systur B þar sem hún greinir svo frá að hann hafi einu sinni á fullorðinsárum sínum lagt á hana hendur. Hún telji það þó ekki hafa verið ofbeldi þar sem hann hafi verið að bjarga lífi og ekki séð neina aðra leið tilþess.

24

Í gögnum málsins kemur fram að áfrýjendur hafi flutt til [...]í [...] 2020. Móðir B mun hafa búið hjá þeim fyrst um sinn en fengið eigin húsnæði í desember það ár. Í greinargerð sinni til Landsréttar kveðast áfrýjendur búa hjá móður B.

25

Samkvæmt gögnum málsins taldi eftirlitsaðili með umgengni áfrýjenda við son sinn að kannabislykt hefði verið af B við umgengni 27. ágúst 2021. Hann hefði virst sljór og undir töluverðum áhrifum. Í september og október 2021 tóku áfrýjendur þátt í foreldrafærninámskeiði á vegum heilsugæslunnar.

26

Áfrýjendur hafa neitað því staðfastlega að B beiti A ofbeldi, jafnt fyrir dómi og undir meðferð málsins hjá barnavernd. Hafa þau gefið þær skýringar á áverkum A að hún sé hrakfallabálkur og hafi bæði dottið í gólfið, rekið sig í og brennt sig í vinnu. Þá eigi þau stóran hund sem flaðri upp um hana auk þess sem þau stundi harkalegt kynlíf sem skýrt geti áverka. Einnig hafi hún lent í bílslysi í [...]janúar 2020, auk þess sem þau telja hana hafa fengið sprungu í hryggjarlið er hún fékk [...]undir stýri í [...] 2020 og þau þurftu að stöðva bílinn harkalega. Jafnframt sé hún haldin járnskorti og [...]sem skýri það að hún merjist auðveldlega.

27

Inntur eftir ástæðum áverka á hendi mun B hafa tjáð matsmanninum F að hann hefði orðið fullur og kýlt í gegnum rúðu um áramótin 2020. Þá mun A hafa tjáð yfirmatsmönnum að B hafi barið í borð, stóla og veggi og geti orðið mjög reiður en mikið þurfi þó til. Móðir B mun einnig hafa tjáð yfirmatsmönnum að B hefði einu sinni reiðst svo vegna tölvuleiks að hann hefði barið í sófaborð með þeim afleiðingum að það brotnaði. Yfirmatsmenn ræddu við fyrrverandi yfirmann áfrýjenda. Hún mun hafa greint svo frá að samstarfsfólk hefði tekið eftir ýmsum áverkum á A, meðal annars stóru lófafari á andliti. Jafnframt hafi starfsfólk talið sig sjá samhengi á milli áverka og þess að A hefði mistekist að verða þeim B úti um fjármuni. Þetta hafi allir á vinnustaðnum séð. Þá mun hún hafa tjáð yfirmatsmönnum að A hefði ekki verið klaufskari í vinnu en aðrir.

28

Í forsjárhæfnismötum F og G kemur fram að A á sérsögu af þunglyndi og kvíða, auk þess sem hún hefur verið greind með ódæmigerða einhverfu, ADHD og mótþróaþrjóskuröskun. Hvað B varðar kemur fram að hann hafi verið greindur með þrjóskuröskun og ADHD sem barn, auk þess sem geðlæknir hafi bent móður hans á að hann sýndi áráttuhegðun. Þá eigi hann sögu af neyslu fíkniefna og hafi verið greindur með áfallastreituröskun á bráðamóttöku geðdeildar eftir að kærasta hans dó undir áhrifum slíkra efna. Hann hafi af því tilefni verið settur á þunglyndislyf og notað mikið magn þeirra [...].

29

Í prófum sem lögð voru fyrir A í tengslum við forsjárhæfnismat F mældist hún með meðalgreind, auk þess sem hvorki komu fram einkenni persónuleikaröskunar né kvíða, depurðar eða streitu. Hins vegar voru niðurstöður prófa og klínísks mats taldar sýna persónugerð sem lýsi sér í skorti á sjálfsvitund og innsæi og frumstæðum varnarháttum sem einkennist af afneitun. Þá hafi A slaka aðlögunarhæfni í daglegu lífi og takmörkuð bjargráð, auk þess sem hún eigi erfitt með félagsleg tengsl og sé torvelt að setja sig í spor annarra. Jafnframt sé A mjög einangruð og eigi erfitt með að treysta öðrum og opna sig sem geri ólíklegt að meðferð skili miklum árangri. Taldi matsmaðurinn niðurstöður á persónuleikaprófi samræmast vel þeirri ódæmigerðu einhverfu sem A hefur verið greind með. Í mati G dómkvadds matsmanns mældist A með háa meðalgreind og fann matsmaðurinn hvorki merki um kvíða né þunglyndi hjá henni. Hann lagði annað tveggja persónuleikaprófa sem F hafði lagt fyrir A fyrir hana að nýju og gaf það sömu niðurstöðu og áður, að ekki væru vísbendingar um persónuleikaröskun. Hitt persónuleikaprófið var ekki lagt fyrir að nýju en G taldi F aftur á móti hafa oftúlkað niðurstöður þess þegar hún ályktaði að A skorti sjálfsvitund og innsæi og að hún beitti fyrir sig frumstæðum varnarháttum sem einkenndust af afneitun. Hann taldi útkomu prófsins raunar frekar góða fyrir A og samræmast meðaltali fólks með greiningu á einhverfurófi sem hafi samt sem áður góða getu til að bjarga sér. Á þriðja persónuleikaprófinu, sem G var fyrstur til að leggja fyrir A, komu að auki fram þær niðurstöður að hún væri þýðlynd, innhverf og í meðallagi stöðug í skapi. Jafnframt tók G fram að ekki hefði borið á einkennum ADHD í viðtölum við A og að greining um mótþróaþrjóskuröskun eigi við um börn en ekki fullorðna.

30

Yfirmatsmennirnir H og K lögðu ekki fyrir að nýju þau próf sem A hafði áður tekið vegna máls þessa. Þær lögðu aftur á móti önnur próf fyrirhana. Samkvæmt prófi sem metur tilhneigingu til blekkinga, sem yfirmatsmenn kveða gefa til kynna hvort niðurstöður annarra sálfræðiprófa gefi rétta mynd, kom fram að A afneiti nokkuð neikvæðum tilfinningum og hafi ríka tilhneigingu til sjálfsfegrunar. Á öðrum prófum kom fram að A brygðist við reiði í hugsun og líðan á svipaðan hátt og aðrar konur en að hún tjáði reiði sína ekki með sambærilegum hætti. Þá lýsi hún því að hún samþykki ekki ofbeldi. Á kvarða sem mælir andfélagsleg hegðunareinkenni mældist A í takti við það sem komið hefur fram í íslenskri rannsókn á fólki í vímuefnameðferð og fangelsi sem yfirmatsmenn telja benda til þess að hún fari síður eftir samfélagslegum reglum og viðmiðunum en samanburðarhópur námsmanna. Loks var lagt fyrir A nýtt persónuleikapróf sem greinir persónuleikaraskanir. Samkvæmt því uppfyllti hún greiningarviðmið tiltekinnar persónuleika röskunar sem yfirmatsmenn telja ríma vel við margt fólk á einhverfurófi.

31

Í prófum sem lögð voru fyrir B í tengslum við mat F mældist hann undir meðallagi í greind en sýndi ekki merki um kvíða, depurð eða streitu. Þá kom fram að hann uppfyllti skilyrði fyrir tiltekinni persónuleikaröskun samkvæmt einu greiningarkerfi en væri á mörkum þess samkvæmt öðru. Umrædd persónuleikaröskun hefði í för með sér erfiðleika við geðtengslamyndun og tortryggni gagnvart öðrum sem og óútreiknanleg tilfinningaviðbrögð. Á öðru persónuleikaprófi bentu niðurstöður auk þess til persónugerðar sem einkenndist af tortryggni og skorti á hæfni til að finna til með öðrum og mynda tengsl. Þá bentu niðurstöður þess prófs til stjórnsemi, hvatvísi, reiði vandamála, ábyrgðarleysis og hættu á ofbeldishegðun. G dómkvaddur matsmaður mældi B með meðalgreind og fann þunglyndiseinkenni og kvíða hjá honum. Þá lagði hann sömu persónuleikapróf fyrir B og áður hafði verið gert og voru niðurstöður nokkuð aðrar. Þannig komu ekki fram vísbendingar um persónuleikaröskun en þó taldist B utan eðlilegra marka þar sem hann væri haldinn vægri aðsóknarkennd sem lýsti sér í tortryggni gagnvart öðrum. Þá var útkoma prófa að öðru leyti talin benda til aðlögunarvanda sem tengdist hegðunarröskun auk þess sem B teldi sig misskilinn og setti sig í hlutverk þolanda í stað þess að líta í eigin barm. B væri jafnframt í mun að standa á sínu og bregðast við því sem reitti hann til reiði og honum hætti til að hafa meiri ógnandi áhrif á aðra en hann ætlaði sér. Á nýju persónuleikaprófi sem G lagði fyrir B í fyrsta sinn komu jafnframt fram þær niðurstöður að hann væri þýðlyndur og innhverfur en óstöðugur í skapi.

32

Yfirmatsmenn lögðu fyrir B sálfræðipróf sem ekki höfðu áður verið gerð á honum.

Samkvæmt prófi sem metur tilhneigingu til blekkinga kom fram að B afneiti ekki neikvæðum tilfinningum en hafi mjög ríka tilhneigingu til sjálfsfegrunar. Á öðrum prófum kom fram að B reiðist síður en íslenskir karlar almennt en bregðist við og tjái reiði á sama hátt og þorri þeirra. Þá lýsi hann því að hann samþykki ekki ofbeldi en matsmenn telja það ekki samræmast því sem fyrir liggur í málinu um ofbeldisfulla hegðun hans. Á kvarða sem mælir andfélagsleg hegðunareinkenni mældist B svipaður og komið hefur fram hér á landi hjá fólki í vímuefnameðferð og fangelsi. Jafnframt var lagt fyrir B nýtt persónuleikapróf sem greinir persónuleikaraskanir. Samkvæmt því uppfyllti hann greiningarviðmið tiltekinnar persónuleikröskunar, en þó ekki þeirrar sömu og áður hafði komið fram á persónuleikaprófi. Þá unnu yfirmatsmenn áhættumat vegna ofbeldis samkvæmt tilteknu greiningartæki sem tekur einkum mið af persónuleikaþáttum, félags- og heilsufarssögu og framtíðarhorfum hvað hið síðargreinda varðar. Niðurstöður matsins voru að B hefði marga áhættuþætti sem bentu til að hann væri líklegur til að beita ofbeldi.

33

F heimsótti áfrýjendur [...]og taldi heimilið ósnyrtilegt og ekki bera þess nein merki að verið væri að undirbúa fæðingu barns. G heimsótti þau [...]og taldi þau hafa komið sér heimilislega fyrir. Hann var einu sinni viðstaddur umgengni áfrýjenda við drenginn og taldi hana hafa gengið vel, undir leiðsögn móður B. Þá mun starfsmaður barnaverndarnefndar hafa staðfest við hann að umgengni hefði almennt gengið vel og að B hefði skilað hreinu vímuefnaprófi fyrir umgengni hvert sinn. Við gerð yfirmats voru áfrýjendur bæði atvinnulaus. Yfirmatsmenn heimsóttu þau [...]og töldu heimili þeirra hvorki vistlegt né snyrtilegt, meðal annars hefðu myrkvunartjöld verið dregin fyrir glugga þótt heimsóknin hefði farið fram að degi til. Þá fylgdust þær með umgengni áfrýjenda við son sinn í tvígang en móðir B var einnig viðstödd í bæði skiptin. Töldu þær móður B hafa tekið stjórnina að verulegu leyti í fyrri umgengninni en haft sig minna í frammi í þeirri síðari. Eigi að síður hefðu áfrýjendur sýnt drengnum góða natni, einkum í síðari umgengninni.

34

Niðurstöður F voru þær að innsæi beggja áfrýjenda væri verulega skert og að þau hefðu skerta hæfni til að sinna daglegum þörfum barns og tryggja öryggi þess. Þá setti A eigin hagsmuni ofar hagsmunum barna sinna en í því sambandi var bent á að með því að loka á samskipti við móður sína væri hún að meina yngri syni sínum að kynnast fjölskyldu sinni og bróður. Einnig hefðu áfrýjendur neikvæða afstöðu til þess að þiggja aðstoð til að bæta foreldrafærni sína. Samandregið taldi hún forsjárhæfni áfrýjenda verulega skerta vegna heimilisofbeldis, dómgreindarskorts og innsæisleysis beggja og að þau væru ekki hæf til að skapa syni sínum þroskavænlegt umhverfi. Þau væru ekki hæf til að fara með forsjá hans, hvorki saman né hvort í sínu lagi.

35

Í niðurstöðum G kemur fram að há meðalgreind, þátttaka á vinnumarkaði og sú staðreynd að A sé sjálfbjarga bendi til þess að hún hafi hátt getustig, þrátt fyrir að hafa verið greind með ódæmigerða einhverfu. Út frá því telji hann hana geta alið upp barn „undir réttum kringumstæðum“. Aftur á móti gæti óraunsæis og skorts á félagslegum skilningi, auk þess sem hún virðist ekki geta sett sig nægilega í spor eldri sonar síns sem hún hafi ekki verið í sambandi við um árabil. Hvað B varðar nefnir matsmaðurinn aðlögunarvanda og veikleika tengda félagslegu innsæi, auk þess sem hann telur sögu um vímuefnaneyslu vera áhættuþátt þegar kemur að mati á forsjárhæfni hans. Þá telur hann B hafa vanmetið kosti þess að sækja sér vímuefnameðferð og telur mikilvægt að hann fái meðferð við áfallastreitu. G telur skýringar A á marblettum aftur á móti geta staðist en hann hitti hund áfrýjenda auk þess sem A mun hafa sýnt honum lyfseðil vegna járnskorts. Einnig kvaðst hann engar vísbendingar hafa fundið um að B hefði beitt A ofbeldi og virtist honum framganga þeirra í umgengni við drenginn styðja það.

Hann taldi því ólíklegt að þau myndu bjóða barni sínu upp á að alast upp við heimilisofbeldi. Þá hafi áfrýjendur aðeins sett sig upp á móti eftirliti barnaverndar en verið tilbúin til að þiggja aðstoð við að bæta forsjárhæfni sína og sækja sálfræðimeðferð. Loks hafi áfrýjendum gengið vel með drenginn undir verndarvæng móður B en ekki hafi reynt nægilega á það hvernig þau stæðu sig í foreldrahlutverkinu upp á eigin spýtur. Í ályktunarorðum tekur G ekki afdráttarlausa afstöðu til þess hvort áfrýjendur séu hæf til að fara með forsjá sonar síns, en segir að ekki liggi fyrir nægilegar upplýsingar til að svara þeirri spurningu. Hann telji aftur á móti ekkert því til fyrirstöðu að þeim verði gefið tækifæri til að annast hann með stuðningi og eftirliti barnaverndar.

36

Í niðurstöðum yfirmatsmanna kemur fram að ekki sé efast um að áfrýjendur elski son sinn og séu fær um að tjá það með atlotum og orðum. Það hafi aftur á móti hvorki ríkt stöðugleiki í atvinnumálum þeirra né daglegu lífi, auk þess sem B eigi sögu um notkun vímuefna. Þá hafi ekki ríkt friður og ró á heimili áfrýjenda þar sem B hafi átt í erfiðleikum með skapstjórn og hafi brotið hluti á heimilinu sem ógni öðrum heimilismönnum. Hann hafi þó ekki séð ástæðu til að taka á reiðivanda sínum og sjái ekkert athugavert við hegðun sína. Að virtum gögnum málsins, sem bendi til þess að B hafi beitt A líkamlegu ofbeldi, og áhættumati sínu telja yfirmatsmenn einnig hættu á að B beiti ofbeldi inni á heimilinu sem ógni öryggi sonar áfrýjenda. Þá telja yfirmatsmenn heimili áfrýjenda vera óþrifalegt og lítt heimilislegt. Efnahagur þeirra sé einnig bágborinn og ekki í sjónmáli að hagur þeirra vænkist að því leyti. Áfrýjendur séu líkleg til að geta sinnt einföldum þörfum ungs barns en ólíkleg til að geta mætt því þegar barnið þroskast og viðfangsefnin verða flóknari. Lífsstíll þeirra einkennist af vanvirkni og einhæfni, auk þess sem þau séu félagslega einangruð. Þau séu því ólíkleg til að geta veitt æskileg uppeldisskilyrði. Áfrýjendur skorti auk þess innsæi og megi greina hjá þeim sjálfhverfu í viðhorfum og skoðunum. Þá séu þau með skerta hæfni til að setja sig í spor annarra. Jafnframt hafi þau átt erfitt með að standa á eigin fótum og reiði sig á aðstoð annarra um ýmsa þætti í lífi fullorðinna. Enn fremur hafi þau bæði slaka félagsfærni og skerta getu til að kenna barni góð félagsleg samskipti.

Þá hamli ódæmigerð einhverfa A í samskiptum. Jafnframt hafi í fleiri en einu sálfræðilegu prófi komið fram að B sé með persónuleikaröskun. Félagsmótun þeirra beggja sé einnig þess eðlis að þau fari síður eftir þeim reglum og viðmiðunum sem ríki í samfélaginu. A sé ófær um að setja eigin tilfinningar og líðan til hliðar til að sinna þörfum sona sinna, en hið síðastnefnda birtist hvað skýrast í því að hún hafi ekki sinnt umgengni og tengslamyndun við þá með viðunandi hætti. B hafi ekki þrýst á að A friðmælist við móður sína til að geta viðhaldið tengslum við son þeirra sem einnig sýni innsæisleysi hans í þarfir ungs barns. A hafi þar að auki sýnt dómgreindarbrest í því að slíta á tengsl við upprunafjölskyldu sína sem veitt geti henni stuðning. Loks gefist syni áfrýjenda færi á að alast upp með bróður sínum og vera í tengslum við stórfjölskyldu sína hjá móðurömmu sinni en aftur á móti sé hætta á að hann lifi við einangraðar félagslegar aðstæður líkt og foreldrarnir, fari hann aftur til þeirra. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða yfirmatsmanna að áfrýjendur séu ekki hæf til að fara með forsjá sonar síns.

37

F, G og H gáfu skýrslu í héraði og staðfestu matsgerðir sínar. F kvaðst hafa talið sig sjá mjög sterkar vísbendingar um að A væri föst í ofbeldissambandi. Einnig taldi hún hafa komið fram í viðtölum að á milli A og B ríkti valdaójafnvægi og að hún væri honum töluvert undirgefin. Þá kvað hún einhverfu A ekki vera á vægu stigi. G kvaðst hafa talið sig sjá mjög sterkar vísbendingar um að B beitti A ekki ofbeldi og taldi þau fær um að vera með syni sínum ef þau hefðu stuðning. H kvað yfirmatsmenn hafa rekist á ýmis ósannindi í frásögn áfrýjenda. Spurð út í möguleg stuðningsúrræði við áfrýjendur kvað hún ekki vera hægt að gefa fólki innsæi í þarfir annarra. Aftur á móti væri hægt að veita leiðsögn varðandi umönnun, þótt efast mætti um hversu viljug áfrýjendur væru til að þiggja hana. Þá gaf skýrslu E yfirfélagsráðgjafi hjá stefnda og greindi svo frá að barnavernd hefði haft afskipti af B þegar hann var unglingur vegna ofbeldisfullrar hegðunar gagnvart öðrum börnum og kennara. Hún staðfesti að áfrýjendur hefðu haft umgengni við son sinn undir eftirliti á tveggja vikna fresti og að hún hefði gengið vel. Móðir B hefði ávallt mætt með áfrýjendum og B skilað hreinu vímuefnaprófi áður en umgengni hófst.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjenda

38

Fyrir Landsrétti byggja áfrýjendur á því að samkvæmt b-lið 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefði átt að geta fyrirsvarmanns stefnda í stefnu. Þá sé [...]svið C hluti sveitarfélagsins og fari með marga málaflokka. Geti það ekki verið persóna að lögum, auk þess sem fyrirsvarsmaður sviðsins sé ekki þess bær að ráðstafa sakarefninu. Sé málatilbúnaður stefnda um framangreind atriði vanreifaður í stefnu.

Af þeim sökum beri að vísa málinu frá dómi, en ella sýkna áfrýjendur, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

39

Áfrýjendur byggja sýknukröfu sína að öðru leyti á því að B hafi aldrei beitt A ofbeldi og að hann neyti ekki vímuefna. Óljósar grunsemdir stefnda um slíkt réttlæti ekki sviptingu forsjár. Þá séu þau ekki vanhæf til að fara með forsjá sonar síns og hafi stefndi ekki sýnt fram á að skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt í málinu. Í því sambandi byggja áfrýjendur á því að þau hafi annast vel um drenginn á meðan hann var hjá þeim og að ekki sé komin fram lögfull sönnun um að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu hans sé hætta búin sökum þess að þau séu augljóslega vanhæf til að fara með forsjá hans. Hvað hið síðastnefnda varðar vísa áfrýjendur til þess að matsgerðir séu misvísandi um forsjárhæfni þeirra.

40

Áfrýjendur byggja sýknukröfu jafnframt á því að þau hafi verið samvinnuþýð við barnavernd og fylgt þeirri áætlun um meðferð máls sem gerð var. Þá hafi verið óboðað eftirlit með heimilinu án þess að komið hefði fram að drengurinn hefði verið vanræktur. Engin önnur vægari úrræði hafi verið reynd áður en krafist var forsjársviptingar. Við meðferð málsins hjá barnavernd hafi því ekki verið gætt ákvæða 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga um meðalhóf en ekkert liggi fyrir um að ómögulegt hafi verið að beita vægari úrræðum til úrbóta eða að slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs. Hafi stefndi því ekki beitt vægustu ráðstöfunum sem hann gat til að ná þeim markmiðum sem að var stefnt.

41

Loks byggja áfrýjendur á því að það séu ótvíræðir hagsmunir barns að alast upp hjá foreldrum sínum og að það sé syni áfrýjenda fyrir bestu. Það skaði hann aftur á móti að vera aðskilinn frá þeim. Fyrir Landsrétti hafa þau í þessu sambandi einnig vísað til friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013.

Málsástæður stefnda

42

Stefndi mótmælir frávísunarkröfu áfrýjenda og sýknukröfu á grundvelli réttarfarságalla. Krafa hans um staðfestingu hins áfrýjaða dóms er á því byggð að áfrýjendur séu ekki hæf til að fara með forsjá sonar sín sog að skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt í málinu. Telur stefndi gögn málsins afdráttarlaus um að áfrýjendur séu ekki hæf til að fara með forsjá sonar síns og kveður önnur og vægari úrræði hafa verið fullreynd. Jafnframt sé það drengnum fyrir bestu að þau verði svipt forsjá hans, sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga.

Niðurstaða

43

Fyrir Landsrétti byggja áfrýjendur sem fyrr greinir á því að aðild og fyrirsvar sé vanreifað í stefnu. Þá geti [...]svið C ekki verið persóna að lögum auk þess sem fyrirsvarsmaður sviðsins sé ekki þess bær að ráðstafa sakarefninu. Af þessum sökum beri að vísa málinu frá dómi eða sýkna áfrýjendur.

44

Sé mál vanreifað varðar það frávísun frá dómi af sjálfsdáðum. Hið sama gildir ef aðili máls nýtur ekki aðildarhæfis, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

45

Í stefnu máls þessa greinir að stefnandi sé [...]svið C, kt. [...], [...], [...]. [...]svið C er hvorki sjálfstæð stofnun á vegum sveitarfélagsins né fjölskipað stjórnvald sem átt getur aðild að dómsmáli. Þá á sviðið ekki lögbundna aðild að máli um forsjársviptingu, sbr. 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga en þar var, þegar mál þetta var höfðað, kveðið á um að barnaverndarnefnd væri heimilt að krefjast forsjársviptingar fyrir dómi. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina nöfn aðila, kennitölu og heimili eða dvalarstað. Í dómaframkvæmd hefur verið talið að bæði barnaverndarnefnd og viðkomandi sveitarfélag geti verið aðilar forsjársviptingarmáls. Tilgangurinn með kröfum a-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er að tryggja að ekki fari á milli mála hver aðili dómsmáls er. Í stefnu eru kennitala og heimilisfang C rétt greind auk þess sem nafn sveitarfélagsins kemur þar fram. Samkvæmt því verður talið mega ráða af stefnunni að stefnandi er í raun C, þótt þar sé einnig getið [...]sviðs sveitarfélagsins. Verður ekki talið að þetta atriði varði frávísun málsins. Áfrýjendur byggja einnig á því að geta hefði átt fyrirsvarsmanns í stefnu. Þrátt fyrir orðalag b-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 hefur í dómaframkvæmd ekki verið talið varða frávísun þótt fyrirsvarsmanns sé ekki getið í stefnu ef skrásett lögpersóna á í hlut og lögmaður kemur fram af hálfu hennar. Að öllu framangreindu virtu eru ekki talin efni til að vísa máli þessu frá dómi.

46

Samkvæmt 1. gr. barnaverndarlaga eiga börn rétt á vernd og umönnun. Þá ber foreldrum að búa þeim viðunandi uppeldisaðstæður og gæta velfarnaðar þeirra í hvívetna. Í 1. mgr. 2. gr. laganna segir að markmið þeirra sé að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður fái nauðsynlega aðstoð. Skuli leitast við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar börnum þegar það á við. Í 4. gr. laganna er kveðið á um meginreglur barnaverndarstarfs en þar segir í 1. mgr. að beita skuli þeim ráðstöfunum sem ætla megi að barni séu fyrir bestu og að hagsmunir barna skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi. Í 3. mgr. er kveðið á um að barnaverndarstarf skuli stuðla að stöðugleika í uppvexti barna. Í 7. mgr. segir að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem stefnt sé að. Aðeins skuli gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum ef lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti.

47

Kveðið er á um forsjársviptingu í 29. gr. barnaverndarlaga. Í a-lið 1. mgr. ákvæðisins segir að heimilt sé að krefjast þess fyrir dómi að foreldrar, annað hvort eða bæði, skuli sviptir forsjá ef talið er að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska. Í d-lið er kveðið á um að heimilt sé að krefjast forsjársviptingar ef talið er fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Í 2. mgr. 29. gr. laganna segir að kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs.

48

Þegar barnaverndarnefnd telur að undangenginni rannsókn máls að einhverjum skilyrða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga sé fullnægt, og krefst þess fyrir dómi að foreldrar séu sviptir forsjá barna sinna, kemur það í hlut dómsins að meta hvort svo sé að teknu tilliti til þeirra gagna og upplýsinga sem fyrir liggja í málinu. Metur dómurinn þá jafnframt hvort skilyrði 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga um meðalhóf er fullnægt, sbr. einnig 7. mgr. 4. gr. laganna. Beinist athugun dómsins ekki að málsmeðferð barnaverndarnefndar nema að því marki sem þýðingu hefur við framangreint mat.

49

Forsjársvipting er í eðli sínu það lögmælta úrræði í barnaverndarstarfi sem gengur lengst við að skerða friðhelgi fjölskyldulífs, en sú friðhelgi nýtur verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Á hinn bóginn verður í málum af þessu tagi einnig að líta til þess að samkvæmt 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal með lögum tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Þá athugast að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins skal það sem barni er fyrir bestu ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn. Sama regla hefur í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu einnig verið talin felast í 8. gr. mannréttindasáttmálans. Þá hefur í íslenskum rétti verið talið að ákvæði 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar feli í sér að grunnregla um að hagsmunir barna skuli hafðir í fyrirrúmi, eftir því sem velferð þeirra krefst, njóti verndar stjórnarskrárinnar. Samkvæmt því leiðir af stjórnarskránni að vernd tengsla foreldra við börn sín getur þurft að víkja þegar velferð barna er í húfi, sbr. dóm Hæstaréttar 10. mars 2020 í máli nr. 58/2019.

50

Gögn málsins eru ítarlega rakin hér að framan. Af þeim má með óyggjandi hætti ráða að B hefur í gegnum tíðina átt í verulegum erfiðleikum með skapstjórn og að hann getur þá orðið ofbeldisfullur. Í þessu sambandi vísast meðal annars til þess að B og móðir hans upplýstu fyrir dómi að hún hefði óskað eftir því að lögregla væri viðstödd þegar honum voru færðar erfiðar fréttir af málinu. Þá staðfesti móðir B fyrir dómi að hún hefði við annað tækifæri kallað til lögreglu vegna bræðikasts hans, en hún hafði áður tjáð barnaverndarnefnd að hann hefði beitt sig ofbeldi umrætt sinn. Þá hafa B, A og móðir B á mismunandi stigum málsins öll gengist við því að B skeyti skapi sínu á heimilismunum með ofbeldisfullum hætti.

51

V ið vinnslu málsins hjá barnaverndarnefnd var A aftur á móti eindregin í þeirri afstöðu sinni að B hefði ekki beitt hana ofbeldi. Í héraði báru þau bæði einnig á þann veg. Við úrlausn máls þessa verður aftur á móti að hafa í huga að börn eiga rétt á vernd og umönnun og að í barnaverndarstarfi skuli hagsmunir þeirra ávallt hafðir í fyrirrúmi.

Þá er mál þetta einkamál, þar sem ekki eru gerðar jafn ríkar sönnunarkröfur og í sakamáli. Verður því ekki fram hjá því litið að gögn málsins veita vísbendingar um ofbeldisfulla hegðun B í garð A. Vísast í þessu sambandi meðal annars til þess að A dvaldi í Kvennaathvarfinu [...]2020 eftir að hafa óskað eftir aðstoð við að komast af heimilinu. Þá hafa heilbrigðisstarfsmenn upplýst barnaverndarnefnd um tíða og margháttaða áverka og metið þá þess eðlis að grunur séum heimilisofbeldi. Jafnframt barst barnaverndarnefnd tilkynning undir nafnleynd um að B hefði valdið A alvarlegum áverkum [...] 2020, en umrætt sinn hitti starfsmaður nefndarinnar A á sjúkrahúsi og tók niður þá frásögn hennar að samband þeirra gengi illa vegna tíðra rifrilda og að hún ætlaði ekki aftur til hans.

52

Í málinu liggja sem fyrr greinir fyrir matsgerðir um forsjárhæfni áfrýjenda, sem aflað var utan réttar, matsgerð dómkvadds matsmanns og yfirmatsgerð tveggja dómkvaddra yfirmatsmanna. Hvað sönnunargildi þeirra varðar vegur mat dómkvaddra yfirmatsmanna þyngst, nema á því séu annmarkar sem dragi úr gildi þess.

53

Fyrir undirmatsmann var lagt að meta forsjárhæfni áfrýjenda í ljósi persónulegra eiginleika og haga þeirra og barnsins, eftir því sem aldur þess leyfði. Yfirmatsmenn lögðu mat á forsjárhæfni áfrýjenda á sama grunni en einnig var fyrir þá lagt að meta tengsl barnsins við áfrýjendur og önnur atriði sem máli kynnu að skipta. Að því leyti sem yfirmatsmenn fjölluðu um atriði sem ekki voru metin í undirmati er mat þeirra í andstöðu við ákvæði 64. gr. laga nr. 91/1991. Hvað þau atriði varðar er eigi að síður unnt að byggja á svörum yfirmatsmanna sem matsgerð í málinu, sbr. dóm Hæstaréttar 23. nóvember 2000 í máli nr. 76/2000. Að þessu gættu telur dómurinn enga annmarka á yfirmatsgerð sem rýrt geti sönnunargildi hennar. Verður hún því lögð til grundvallar við úrlausn málsins, en yfirmatsmenn komust að þeirri niðurstöðu að áfrýjendur væru ekki hæf til að fara með forsjá sonar síns. Var í því efni meðal annars litið til þess að vegna einhverfu A og útkomu B á persónuleikaprófum hefðu þau skert innsæi og skerta getu til að setja sig í spor sonar síns og sinna þörfum hans, auk þess sem lífstíll þeirra einkenndist af óstöðugleika, vanvirkni og félagslegri einangrun. Þá töldu yfirmatsmenn einnig hættu á að B myndi beita ofbeldi inni á heimilinu og ógna þannig

öryggi sonar áfrýjenda.

54

Gögn málsins gefa ekki tilefni til að álykta að daglegri umönnun sonar áfrýjenda eða samskiptum þeirra við hann hafi verið svo ábótavant þegar hann var í umsjá þeirraað skilyrði a-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt í málinu. Aftur á móti hefur enginn þeirra matsmanna sem að málinu hafa komið talið áfrýjendur hæf til að fara með forsjá sonar síns. Með vísan til þess og gagna málsins að öðru leyti verður talið að áfrýjendur séu augljóslega vanhæf til þess að fara með forsjá sonar síns og að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu hans og þroska væri hætta búin færu þau með forsjá hans. Eru skilyrði d-liðar 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 fyrir forsjársviptingu því uppfyllt.

55

Kemur þá til skoðunar hvort skilyrði barnaverndarlaga um meðalhóf sé einnig fullnægt, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. laganna, eða hvort hafna beri kröfu stefnda þar sem vægari úrræðum hafi ekki verið beitt til að bæta úr ágöllum á forsjárhæfni áfrýjenda. Við mat á þessu atriði verður þess ekki krafist að tilteknum úrræðum sé beitt ef ljóst þykir að þau myndu ekki koma að gagni. Í því sambandi skiptir máli innsæi áfrýjenda í vanda sin og vilji þeirra og geta til að nýta sér aðstoð.

56

Þegar ákvörðun barnaverndarnefndar C um að krefjast forsjársviptingar var tekin hafði nefndin gert eina meðferðaráætlun með A sem laut að eftirliti og upplýsingaöflun á meðgöngu. Á grundvelli hennar höfðu rökstuddar áhyggjur starfsmanna barnaverndarnefndar af því að A sætti heimilisofbeldi aukist frekar en minnkað. Auk þess hafði verið haft óboðað eftirlit með áfrýjendum sem gaf til kynna að heimili þeirra væri illa í stakk búið til að taka við ungu barni, þótt A hefði gengið vel að annast drenginn inni á heimili móður B og undir leiðsögn hennar.

57

Mál þetta er óvenjulegt fyrir þær sakir að ekki hafi verið gripið til frekari stuðningsúrræða við áfrýjendur en að framan greinir áður en krafist var forsjársviptingar. Á hinn bóginn verður að horfa til þess að fyrir lá að A hafði áður notið ýmissa úrræða á vegum barnaverndarnefndar [...] sem ætlað var að auka færni hennar til að annast eldri son sinn, án þess að þau hefðu borið árangur. Þá sýna gögn málsins að B eigi við reiðistjórnunarvanda að stríða og að hann skeyti skapi sínu með ógnandi og ofbeldisfullum hætti á heimilismunum. Jafnframt verður af gögnum málsins dregin sú ályktun að rík ástæða sé til að óttast að hann muni beita ofbeldi inni á heimilinu. Framangreindir þættir í fari B fela í sér alvarlega ógn við öryggi og velferð sonar áfrýjenda fari þau með forsjá hans. Jafnframt liggur fyrir í málinu að drengurinn er í fóstri hjá móður A þar sem hann dafnar vel og nýtur tengsla við bróður sinn og stórfjölskyldu. Þá sýna gögn málsins að áfrýjendur skorti innsæi í vanda sinn, auk þess sem persónuleikapróf gefa til kynna að þau séu bæði haldin mikilli tortryggni gagnvart öðrum sem minnkar líkur á því að meðferð og stuðningur skili árangri. Loks verður að virtum gögnum málsins ekki talið að innsæi áfrýjenda í þarfir sonar síns verði bætt á marktækan hátt með meðferð, en í því efni lítur dómurinn meðal annars til áhugaleysis þeirra um eldri son A, sem hún kvaðst fyrir dómi ekki hafa hitt í tvö ár, og um tengsl sonar þeirra við eldri bróður sinn og stórfjölskyldu.

58

Svo sem að framan greinir er kveðið á um það í 1. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga að börn eigi rétt á vernd og umönnum, sbr. einnig 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er það stjórnarskrárbundin grundvallarregla barnaverndarstarfs að hagsmunir barna skuli hafðir í fyrirrúmi eftir því sem velferð þeirra krefst. Að því og öllu framangreindu gættu verður ekki talið að ákvæði 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga standi því í vegi að áfrýjendur verði svipt forsjá sonar síns. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur að því leyti.

59

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

60

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, sem ákveðin er án virðisaukaskatts eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A og B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, G-kvk-ef P-kvk-ef, 1.7 00.000 krónur.