433/2019

Útdráttur

A og B höfðuðu mál gegn S sem ritstjóra vefmiðilsins H og kröfðust ómerkingar á nánar tilgreindum ummælum í átta liðum sem birt voru á vefmiðlinum. Lutu ummælin að tveimur ætluðum kynferðisbrotum A og B sem þá voru til rannsóknar hjá lögreglu og aðrir fjölmiðlar höfðu fjallað um en í frétt H var einnig lýst sögusögnum um að naumlega hefði verið komið í veg fyrir þriðja brotið. Héraðsdómur taldi að þrenn af þeim ummælum sem um ræddi hefðu brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og féllst á ómerkingu þeirra samkvæmt 1. mgr. 241. gr. laganna auk þess sem S var gert að greiða A og B nánar tilgreindar miskabætur og jafnframt mælt fyrir um birtingu forsendna dómsins og dómsorðs í fjölmiðlum að viðlögðum dagsektum. Í dómi Landsréttar kom fram að sök samkvæmt 235. gr. laganna væri fyrnd, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 81. gr. laganna. Yrði því að fjalla sjálfstætt um kröfur A og B um ómerkingu ummæla á grundvelli 1. mgr. 241. gr. laganna. Í dómi sínum rakti Landsréttur atvik málsins með hliðsjón af ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu um tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs. Þá fór rétturinn jafnframt yfir hin umþrættu ummæli, framsetningu fréttar H og þær skyldur sem hvíla á starfsmönnum fjölmiðlaveitu að starfa í góðri trú og gæta hlutlægra og nákvæmra vinnubragða samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga um fjölmiðla. Var það niðurstaða Landsréttar að ummælin hefðu vegið alvarlega að persónu og æru A og B sem verndar nytu samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og verið óviðurkvæmileg í skilningi 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um ómerkingu ummælanna og um rétt A og B til miskabóta. Þá kvað Landsréttur sömuleiðis á um birtingu forsendna dómsins og dómsorðs á vefmiðlinum H að viðlögðum dagsektum.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf og B-kvk-nf T-kvk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 15. mars 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. febrúar 2019 í málinu nr. E[...]/2018.

2 Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu en til vara að hafnað verði kröfu um greiðslu miskabóta eða að dómkröfur stefndu verði lækkaðar. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndu verði dæmdir til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá er þess krafist að áfrýjandi verði dæmdur til þess að greiða stefndu hvorum um sig málskostnað vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Atvik málsins eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram er mál þetta höfðað í héraði af hálfu stefndu gegn áfrýjanda sem ritstjóra vefmiðilsins Hringbrautar til ómerkingar ummæla sem birtust 5. og 9. nóvember 2015 og tilgreind voru í átta liðum. Í héraðsdómi var talið að þrenn af átta ummælum hefðu brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og fallist á ómerkingu þeirra samkvæmt 1. mgr. 241. gr. laganna. Þá voru stefndu dæmdar miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þar sem málinu hefur ekki verið gagnáfrýjað er dómurinn til endurskoðunar hér að því er framangreind þrenn ummæli varðar, svo og um miskabætur og önnur atriði sem í dómsorði héraðsdóms greinir.

5 Ummæli þau sem ómerkt voru í hinum áfrýjaða dómi birtust á vefmiðlinum Hringbraut 9. nóvember 2015. Þau tengdust fjölmiðlaumfjöllun sem hófst 4. nóvember með frétt á forsíðu Fréttablaðsins, sem var í eigu 365 miðla hf., undir fyrirsögninni „Grunur um nauðgun á bekkjarskemmtun HR“. Í þeirri frétt kom fram að lögregla hefði til rannsóknar gróf kynferðisbrot sem sögð voru hafa átt sér stað á bekkjarskemmtun nemenda Háskólans í Reykjavík í undanliðnum mánuði gegn tveimur nemendum en jafnframt að lögregla vildi ekki tjá sig um málið. Á næstu dögum á eftir fluttu Fréttablaðið og aðrir fjölmiðlar áfram fréttir af ætluðum kynferðisbrotum. Í fyrstu fréttum kom fram að gerandi væri nemandi við Háskólann í Reykjavík en degi síðar að gerendur væru tveir og hinn væri starfsmaður á tilgreindu […] í Reykjavík. Á forsíðu Fréttablaðsins 9. nóvember birtist frétt með fyrirsögninni „Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“ með undirfyrirsögninni „Tveir karlar, grunaðir um hrottaleg kynferðisbrot ganga lausir. Málið er í rannsókn.“ Fréttin varð tilefni víðtækra umræðna á samfélagsmiðlum og sama dag voru nöfn stefndu birt á þeim vettvangi. Fleiri fréttir voru fluttar af ætluðum brotum þeirra á sjónvarpsstöðinni Stöð 2, útvarpsstöðinni Bylgjunni, Fréttablaðinu og vefmiðlinum Vísi sama dag og næstu daga. Í febrúar 2016 var stefndu tilkynnt að rannsókn málanna hjá lögreglu væri lokið. Var ekki talið að það sem fram væri komið væri nægilegt eða líklegt til sakfellis og voru málin því felld niður. Í dómi Hæstaréttar frá 26. júní 2018, í máli nr. 729/2017, í máli stefndu gegn 365 miðlum hf. og fjórum fréttamönnum fjölmiðlaveitunnar sem skrifað höfðu fréttir um ætluð kynferðisbrot stefndu, varð niðurstaðan að 13 ummæli sem birtust í þessum fjölmiðlum voru ómerkt og voru fyrirtækið og fjórir fréttamenn þess dæmd til að greiða stefndu miskabætur.

6 Umfjöllun á vefmiðlinum Hringbraut 5. og 9. nóvember 2015 var í meginatriðum efnislega sambærileg þeirri sem birst hafði í Fréttablaðinu og var til hennar vísað. Til viðbótar var í fréttum Hringbrautar lýst ummælum nemenda við Háskólann í Reykjavík sem fólu í sér gildisdóma um alvarleika þeirra brota sem væru til rannsóknar hjá lögreglu samkvæmt umfjöllun Fréttablaðsins. Eins og lýst er í hinum áfrýjaða dómi var talið að miðlun þeirra upplýsinga hefði fallið innan marka 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu enda hefði ekkert legið fyrir um að blaðamenn Hringbrautar hefðu vitað betur eða haft ástæðu til þess að draga þennan fréttaflutning Fréttablaðsins í efa. Þá lá fyrir að á þessum tíma höfðu tvær konur kært stefndu til lögreglu fyrir kynferðisbrot.

7 Frétt sem birtist á vefmiðlinum Hringbraut 9. nóvember 2015 sem laut að því að stefndu hefðu verið stöðvaðir við undirbúning þriðju nauðgunarinnar greindi sig hins vegar frá fréttum sem birst höfðu í öðrum fjölmiðlum. Í hinum áfrýjaða dómi voru eftirfarandi þrenn ummæli umræddrar fréttar dæmd ómerk. Þau fyrstu voru í fyrirsögn hennar og voru eftirfarandi: „Komið í veg fyrir þriðju nauðgunina“ en hún birtist undir fyrirsögn í smærra letri sem hljóðaði svo: „Nemendur HR halda fram að skólinn hafi reynt að þagga kynferðisbrot“ og með fréttinni birtist ljósmynd af lögreglustöðinni í Reykjavík. Hin ummælin birtust í texta fréttarinnar, annars vegar: „Sú saga gengur meðal nemenda Háskólans í Reykjavík að mennirnir sem grunaðir eru um að hafa nauðgað tveimur konum hafi haft fleiri fólskuverk í hyggju. Naumlega hafi verið komið í veg fyrir þriðju nauðgunina“ og hins vegar „Þriðja unga konan hafi sloppið naumlega þegar hennar kærasti hafi náð að sækja hana.“

Niðurstaða

8 Áfrýjandi telur að í hinum áfrýjaða dómi hafi ekki verið lagt rétt mat á lykilatriði í málinu, einkum að upplýsingar um að ætluð afbrot stefndu væru ekki tvö heldur hugsanlega þrjú ættu ekki erindi til almennings svo og að umfjöllun áfrýjanda um þær upplýsingar hafi ranglega verið felld undir óvandaðan fréttaflutning sem ekki nyti verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Við flutning málsins fyrir Landsrétti vísaði áfrýjandi einnig til þess að sök samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga, sem hafi verið grundvöllur ómerkingar ummæla í hinum áfrýjaða dómi, sé fyrnd.

9 Í kröfugerð stefndu í héraðsdómsstefnu kemur fram að krafist sé ómerkingar nánar tilgreindra ummæla sem öll feli í sér ásökun um refsiverða og siðferðislega ámælisverða háttsemi. Þau séu öll ærumeiðandi aðdróttanir sem feli í sér brot gegn 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga og því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Þá séu þau ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefndu. Hagsmunir þeirra af því að fá þau dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Miskabótakrafa stefndu er reist á blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og studd þeim rökum að áfrýjandi hafi framið ólögmæta meingerð gagnvart þeim sem hann beri ábyrgð á enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða. Þannig hafi verið brotið gegn rétti stefndu til æruverndar og friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

10 Mál þetta var höfðað 28. júní 2018 eða rúmlega tveimur árum og sjö mánuðum eftir að umrædd ummæli birtust á vefmiðli áfrýjanda 9. nóvember 2015. Fyrningarfrestur samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga er tvö ár. Er sök samkvæmt 235. gr. sömu laga því fyrnd. Þá var einnig runninn út sex mánaða frestur til að höfða einkamál til refsingar vegna brota á 235. gr., sbr. 1. mgr. 29. gr. laganna. Í máli þessu er áfrýjandi á hinn bóginn ekki sóttur til refsingar heldur krefjast stefndu þess að ummælin verði ómerkt samkvæmt 1. mgr. 241. gr. þar sem þau feli í sér ærumeiðandi aðdróttun samkvæmt 235. gr. laganna. Af 6. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga leiðir að þegar sök hefur fyrnst samkvæmt 235. gr. verður einnig sýknað af kröfu um birtingarkostnað samkvæmt 2. mgr. 241. gr. laganna. Á hinn bóginn á það ekki við um ómerkingarkröfu samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Hefur verið staðfest í dómaframkvæmd að hægt sé að ómerkja ummæli sem óviðurkvæmileg þykja samkvæmt 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga þótt sök samkvæmt refsiákvæðum XXV. kafla laganna sé fyrnd, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 3. október 1994 í máli nr. 36/1993 eða þótt sýknað sé af miskabótakröfu, sbr. dóm Hæstaréttar 24. janúar 2013 í máli nr. 383/2012. Í héraðsdómsstefnu í máli þessu kom skýrlega fram að hin átöldu ummæli væru í heild ærumeiðandi og óviðurkvæmileg. Ekki eru því efni til að fallast á með áfrýjanda að annmarkar séu á málatilbúnaði stefndu þótt sök samkvæmt 235. gr. laganna sé fyrnd, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. janúar 2008 í máli nr. 211/2007. Verður því leyst sjálfstætt úr kröfu stefndu um ómerkingu ummæla samkvæmt 1. mgr. 241. gr.

11 Í máli þessu vegast á tvenns konar stjórnarskrárvernduð réttindi, friðhelgi einkalífs stefndu samkvæmt 71. gr. og tjáningarfrelsi áfrýjanda samkvæmt 73. gr. Við mat á sanngjörnu jafnvægi milli þessara réttinda verða framangreind stjórnarskrárákvæði skýrð í ljósi 8. gr. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og þeirra viðmiða sem mótast hafa í framkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu við úrlausn um hvort takmörkun á tjáningarfrelsi vegna einkalífsréttinda annarra teljist nauðsynleg og samrýmast lýðræðishefðum samkvæmt 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans. Þegar takmörkun beinist að fjölmiðlum ber auk þess að taka sérstakt tillit til stöðu og hlutverks fjölmiðla í lýðræðisþjóðfélagi auk skyldna sem á þeim hvíla, sbr. einnig lög um fjölmiðla nr. 38/2011.

12 Efni umræddrar fréttar sem birtist á Hringbraut 9. nóvember 2015 var þáttur í opinberri umræðu um kynferðisbrot, meðal annars um rannsókn slíkra brota af hálfu lögreglu. Umfjöllun um slík málefni á ríkt erindi í almenna þjóðfélagsumræðu og jafnframt verður að játa fjölmiðlum talsvert svigrúm til að miðla upplýsingum í þeim efnum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 26. júní 2018 í máli nr. 729/2017. Verður einnig að skoða atvik málsins í því samhengi að víðtæk fréttaumfjöllun um kærur á ætluðum kynferðisbrotum stefndu til lögreglu hafði staðið dagana á undan í öðrum fjölmiðlum.

13 Hin átöldu ummæli voru hins vegar hvorki byggð á endursögn úr öðrum fjölmiðlum, gildisdómum annarra á þeim fréttum né ætluðum brotum stefndu til rannsóknar hjá lögreglu. Fyrirsögn hennar „Komið í veg fyrir þriðju nauðgunina“ yfir mynd af lögreglustöðinni í Reykjavík gaf til kynna að slík staðhæfing hvíldi á traustum staðreyndagrunni. Meðal gagna málsins er útprent af fréttinni af vef Hringbrautar 21. apríl 2016 og er þar ekkert spurningarmerki aftan við fyrirsögnina. Áfrýjandi hefur ekki getað skýrt hvers vegna eða hvenær spurningarmerki var bætt þar við, svo sem sést í síðara útprenti af fréttinni 25. september 2018 sem einnig er í gögnum málsins. Í texta fréttarinnar kemur fram að staðhæfingin byggðist á sögusögnum meðal nemenda í Háskólanum í Reykjavík. Þegar fréttin birtist höfðu nöfn stefndu komið fram á samfélagsmiðlum og voru almenningi því kunn en áður en fréttaumfjöllun hófst af ætluðum kynferðisbrotum þeirra voru þeir ekki þekktir á opinberum vettvangi. Þótt nafnbirting stefndu hafi ekki verið á ábyrgð áfrýjanda mátti fréttamanninum sem ritaði fréttina vera ljóst að hún yrði sérlega þungbær fyrir stefndu í málinu og fallin til að auka enn frekar á þá reiði og fordæmingu sem beindist gegn persónum þeirra á samfélagsmiðlum og í opinberri umræðu.

14 Að því er snertir aðferðir við öflun upplýsinga kom fram í skýrslu umrædds fréttamanns fyrir héraðsdómi að maður sem hann þekkti og væri maki nemanda í Háskólanum í Reykjavík hefði sent honum einkaskilaboð á Facebook um að mikil ólga væri meðal nemenda í skólanum. Fréttamaðurinn hefði þá haft samband við fleiri en einn heimildarmann í hópi nemenda skólans sem hefðu staðhæft að stefndu hafi haft fleiri fólskuverk í hyggju og að naumlega hafi verið komið í veg fyrir þriðju nauðgunina. Hann hafi þó ekki reynt að bera efni fréttarinnar undir stefndu þar sem hann hefði séð í öðrum miðlum að þeir tjáðu sig ekki við fjölmiðla. Þá hefur ekki komið fram við meðferð málsins að fréttamaðurinn hafi reynt að hafa uppi á ætluðum þriðja brotaþola, sem átti samkvæmt frétt Hringbrautar að hafa sloppið naumlega frá nauðgun, til að staðreyna framangreindar sögusagnir.

15 Í framkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hefur verið staðfest að hinu rúma tjáningarfrelsi sem fjölmiðlar njóta samkvæmt 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu fylgi einnig skyldur. Þótt blaðamenn hafi svigrúm til að beita ögrandi framsetningu við miðlun frétta verður sú krafa gerð að þeir séu í góðri trú, byggi á traustum staðreyndagrunni og starfi í samræmi við góða starfshætti blaðamanna, sbr. til dæmis dóm 4. júlí 2017 í máli S-kk-ef H-kk-ef gegn Íslandi nr. 44322/13 og dóm 6. apríl 2010 í máli R-x-x og fleiri gegn Finnlandi nr. 45130/06. Frétt Hringbrautar um að ætluð afbrot stefndu væru þrjú fól í sér alvarlegar aðdróttanir gagnvart þeim en var þó aðeins byggð á sögusögnum. Hinn mikilvægi réttur fjölmiðla til að vernda heimildarmenn sína samkvæmt 25. gr. laga nr. 38/2011 hefur ekki þýðingu eins og hér háttar til, enda engin þörf á að upplýsa um einstaka heimildarmenn fyrir sögusögnunum. Kjarni málsins er að fréttamaðurinn reyndi ekki með neinum hætti að renna stoðum undir sögusagnirnar, auk þess sem fyrirsögn fréttarinnar bar með sér staðhæfingu um að komið hefði verið í veg fyrir þriðja brotið. Má til hliðsjónar vísa til fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu 6. apríl 2010 í máli R-x-x og fleiri gegn Finnlandi, þar sem fjallað var um skyldu blaðamanna til að staðreyna frásagnir af ætluðum kynferðisbrotum manna áður en fluttar væru fréttir af þeim. Í því máli sem hér er til úrlausnar skorti verulega á að uppfylltar væru kröfur um hlutlæg og nákvæm vinnubrögð við vinnslu fréttarinnar svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 26. gr. laga nr. 38/2011 um skyldur fjölmiðlaveitu. Með þeim aðdróttunum sem fram komu í fyrrgreindum ummælum í frétt Hringbrautar var vegið alvarlega að persónu og æru stefndu sem falla undir friðhelgi einkalífs þeirra og verndar njóta samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Verður ekki fallist á að lýðræðislegt hlutverk fjölmiðils og upplýsingaréttur almennings samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálans, sbr. einnig 1. mgr. 26. gr. laga nr. 38/2011, hafi krafist þess að einkalífsréttindi stefndu væru skert með þessum hætti. Ummælin voru af þessari ástæðu óviðurkvæmileg í skilningi 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga og er því fallist á niðurstöðu héraðsdóms um ómerkingu þeirra.

16 Með vísan til framangreinds fólst í birtingu ummælanna ólögmæt meingerð gegn friði, æru og persónu stefndu samkvæmt b lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ber áfrýjandi skaðabótaábyrgð á því samkvæmt c lið 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða staðfest ákvæði hans um greiðslu miskabóta og um málskostnað.

17 Þá skal birta og gera grein fyrir dómi þessum í samræmi við 2. mgr. 59. gr. laga nr. 38/2011 á vefmiðlinum Hringbraut að viðlögðum þeim dagsektum sem í dómsorði segir innan sjö daga frá uppkvaðningu dómsins.

18 Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir sem rennur í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra sem tilgreind er án virðisaukaskatts eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um ómerkingu ummæla og miskabætur sem og um málskostnað.

Birta skal og gera grein fyrir forsendum dóms þessa og dómsorði innan sjö daga á vefmiðlinum www.hringbraut.is að viðlögðum 50.000 króna dagsektum.

Áfrýjandi, S-kk-nf E-kk-nf R-kk-nf, greiði stefndu, A og B, hvorum um sig 372.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti er renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, V-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef, samtals 600.000 krónur.