41/2022

Útdráttur

A og B höfðuðu mál gegn Í til heimtu skaða- og miskabóta vegna tjóns sem þeir töldu sig hafa orðið fyrir vegna ákvarðana M um að svipta þá vörslum alls sauðfjár sem þeir héldu á jörðinni X. Í dómi Landsréttar kom fram að aðgerðir M hefðu átt sér langan aðdraganda. Könnun hefði endurtekið farið fram á aðstæðum og aðbúnaði sauðfjár á jörðinni. Í framhaldi af þeim athugunum hefði frestur ítrekað verið veittur til að uppfylla kröfur M, sem átt hefðu sér stoð í lögum nr. 55/2013 um velferð dýra og reglugerðar nr. 60/2000. Samkvæmt því var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að M hefði við undirbúning og töku ákvörðunar um að svipta A og B vörslum á sauðfénu hvorki brotið gegn rannsóknarreglu né meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 50/1993, sbr. 10. og 12. gr. laganna. Þá hefði andmælareglu jafnframt verið fylgt, sbr. 13. gr. sömu laga. Landsréttur vísaði einnig til þess að það neyðarúrræði sem M hefði gripið til í kjölfarið með slátrun sauðfjárins væri ekki eingöngu neyðarúrræði með tilliti til umráðamanns dýra heldur skyldi við ákvörðun um hvort því skyldi beita einnig líta til velferðar dýranna. Í því sambandi vísaði rétturinn til þess sem fram kæmi í gögnum er stöfuðu frá búfjáreftirlitsmönnum um bágborið ástand á fé áfrýjenda. Þá var enn fremur vísað til þess að vigtarseðlar hefðu borið með sér að ástand margra gripa hefði verið bágborið og talsvert verið um vanmetafé sem ætla mætti að hefði að mestu leyti mátt rekja til lélegrar fóðrunar, brynningar og slæms aðbúnaðar. Samkvæmt þessu en aðöðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var dómurinn staðfestur um sýknu Í af kröfum A og B.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf, M. S-x-x. í búvísindum.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 18. janúar 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2021 í málinu nr. E- [...]/2018.

2

Áfrýjendur krefjast þess að stefndi greiði hvorum þeirra fyrir sig 6.222.222 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. september 2018. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Mál þetta hefur áður komið fyrir Landsrétt, sbr. mál réttarins nr. 138/2020, en héraðsdómur var þá ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.

Niðurstaða

5

Fyrir héraðsdómi var á því byggt af hálfu stefnda að áfrýjandi B ætti ekki aðild að málinu. Var í því sambandi vísað til þess að áfrýjandi A hefði einn verið skráður fyrir þeim bústofni sem mál þetta lýtur að og hefðu allar ákvarðanir Mat væla stofnunar því beinst að honum. Við meðferð málsins fyrir Landsrétti hefur stefndi fallið frá þessari málsástæðu. Verður því lagt til grundvallar að áfrýjendur hafi báðir staðið að þeim búrekstri á jörðinni [...] sem mál þetta varðar og að bústofn jarðarinnar hafi verið í sameign þeirra, svo sem á er byggt af þeirra hálfu.

6

Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þá eru málsástæður aðila þar skilmerkilega raktar. Svo sem getið er í forsendum dómsins voru ítrekað gerðar athugasemdir við búfjárhald á [...] áður en áfrýjendur voru sviptir vörslum sauðfjár síns. Þannig er upplýst að með bréfi búfjáreftirlitsmanns 19. maí 2011 til Mat væla stofnunar var gerð athugasemd við aðbúnað búfjár á jörðinni og húsakostur sagður vera mjög lélegur. Þá kom fram í bréfinu að árið áður hefði verið gerð athugasemd við aðbúnað búfjár á jörðinni og fóðrun þess. Með bréfi 19. mars 2012 til Mat væla stofnunar gerði búfjáreftirlitsmaður enn á ný athugasemdir við aðbúnað sauðfjár á jörðinni og tók meðal annars fram að hann teldi það hús sem sauðfé væri haldið í algerlega óhæft til búfjárhalds. Í tilvitnuðum bréfum komu fram upplýsingar umað búfjáreftirlitsmanni hefði verið tjáð að fjárhúsbygging væri áformuð á jörðinni.

7

Með bréfi Mat væla stofnunar 27. maí 2013 til áfrýjanda A var boðað að stofnunin hygðist krefjast þess að fé á [...] yrði útvegaður húsakostur eða fjárhús lagfærð til samræmis við ákvæði reglugerðar nr. 60/2000 um eftirlit með aðbúnaði og heilbrigði sauðfjár og geitfjár og eftirlit með framleiðslu kjöts og annarra afurða þeirra. Í bréfinu var vísað til skoðunarskýrslu stofnunarinnar frá 15. sama mánaðar sem bréfinu fylgdi og vakin á því athygli að yrði ekki orðið við kröfum um úrbætur gæti svo farið að krafist yrði vörslusviptingar á búfénu. Þá var veittur fjögurra daga andmælafrestur.

Andmæli bárust ekki og með bréfi 3. júní 2013 veitti Mat væla stofnun áfrýjanda A frest til 1. október sama ár til að verða við framangreindum kröfum um úrbætur.

Samhliða var áréttað að svo gæti farið að krafist yrði vörslusviptingar á búfénu. Þá var upplýst um rétt til kæru og kærufrest, sbr. 26. og 27. gr. stjórnsýslulaga nr. 50/1993.

8

Í bréfi til áfrýjanda A 27. maí 2014 gerði Mat væla stofnun athugasemdir við aðbúnað fjár á [...] og að húsnæðið sem það hýsti væri óklárað. Þá sagði í bréfinu að Mat væla stofnun hygðist gera þær kröfur um úrbætur að öllu sauðfé yrði tryggt húsaskjól í samræmi við reglugerðnr. 60/2000 og innihélt bréfið nákvæmari fyrirmæli þar að lútandi. Enn fremur var tekið fram að öllu fé skyldi tryggður fullnægjandi aðgangur að fóðri og vatni, fé skyldi ekki haldið á blautu taði og ekki vera í tveimur reifum. Fram kom að stofnunin hygðist veita áfrýjanda frest til 15. september 2014 til að uppfylla kröfurnar. Andmælafrestur var veittur til 9. júní. Var bréfið stílað á áfrýjanda A en afrit sent áfrýjanda B. Athugasemdum var komið á framfæri við Mat væla stofnun símleiðis 4. júní 2014. Upplýsti áfrýjandi A í því símtali að allt fé væri komið á haga og að byggingu fjárhúss yrði lokið fyrir haustið.

9

Hinn 11. júlí 2014 tilkynnti Mat væla stofnun áfrýjanda A bréflega að gerð væri sú krafa um úrbætur á grundvelli 2. mgr. 36. gr. laga nr. 55/2013 um velferð dýra að öllu sauðfé á [...] yrði tryggt húsaskjól í samræmi við reglugerð nr. 60/2000. Auk þess skyldi öllu fé á jörðinni tryggður fullnægjandi aðgangur að fóðri og vatni, fé skyldi ekki haldið á blautu taði, fé skyldi ekki vera í tveimur reifum og fullnægja skyldi kröfum fyrrnefndrar reglugerðar um aðbúnað sauðfjár að öllu leyti. Var frestur veittur til 15. september 2014 til að uppfylla kröfurnar.

10

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi fór fulltrúi Mat væla stofnunar í eftirlitsferð að [...] 24. september 2014. Niðurstaða könnunar hans var sú að nýtt fjárhús á jörðinni væri langt frá því að vera fullbúið. Klæðning þaks væri aðeins hálfnuð og hurðir vantaði í dyraop. Á grundvelli þeirrar niðurstöðu tilkynnti Mat væla stofnun áfrýjanda A bréflega 8. október 2014 að húsnæðið hefði verið tekið út fyrrnefndan dag. Í ljós hefði komið að engar úrbætur hefðu farið fram og að húsnæðið væri óhæft til að halda þar sauðfé. Mat væla stofnun hygðist því grípa til þess ráðs að taka allt sauðfé úr hans vörslum og ráðstafa því á nýjan stað eða láta slátra bústofninum. Var A gefinn kostur á að komaá framfæri andmælum við fyrirhugaðriákvörðunstofnunarinnarog frestur í því skyni veittur til 21. sama mánaðar.

11

Engin andmæli bárust við síðastgreindu bréfi Mat væla stofnunar og 30. október 2014 var áfrýjanda A tilkynnt sú ákvörðun stofnunarinnar að allt sauðfé yrði tekið úr vörslum hans. Vörslusvipting myndi fara fram svo fljótt sem kostur væri og hygðist stofnunin á síðari stigum ráðstafa fénu á nýjan stað eða láta slátra því. Daginn eftir tilkynnti Mat væla stofnun áfrýjanda A að allt sauðfé væri tekið úr hans vörslum. Í bréfinu sagði jafnframt að sauðfénu yrði haldið áfram á [...] á meðan féð væri í vörslum Mat væla stofnunar en að stofnunin áætlaði að láta slátra fénu 6. eða 7. nóvember 2014 ef önnur ráðstöfun þætti ekki möguleg. Andmælafrestur var veittur til atvinnuvegaráðuneytisins þar sem hann kvaðst kæra til ráðuneytisins „ aðfarir“M at væla stofnun nar og óskaði samhliða eftir þriggja vikna fresti til að „ljúka við húsið“. Ráðuneytið svaraði erindinu sama dagmeð tölvubréfi er innihélt leiðbeiningar um form og efni kæru en við því bréfi var ekki brugðist af hálfu áfrýjanda A. Sauðféð var síðan fjarlægt af jörðinni 6. nóvember 2014 og því slátrað degi síðar.

12

Svo sem hér hefur ítarlega verið rakið áttu hinar umþrættu aðgerðir Mat væla stofnunar sér langan aðdraganda. Fór endurtekið fram könnun á aðstæðum og aðbúnaði sauðfjár á [...] og í framhaldi af þeim athugunum var áfrýjanda A, sem einn var skráður fyrir bústofni jarðarinnar samkvæmt áðursögðu, ítrekað veittur fresturtil að uppfylla kröfur Mat væla stofnunar, en þær kröfur áttu sér stoð í lögum nr. 55/2013 og reglugerð nr. 60/2000, eins og nánar er rakið í forsendum hins áfrýjaða dóms. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að Mat væla stofnun hafi við undirbúning og töku ákvörðunar um að svipta áfrýjendur vörslum á sauðfé þeirra hvorki brotið gegn rannsóknarreglu né meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 50/1993, sbr. 10. og 12. gr. laganna.

13

Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 55/2013 er Mat væla stofnun heimilt að liðnum tveimur sólarhringum frá vörslusviptingu dýra að grípa til þess neyðarúrræðis að aflífa þau. Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð sem fylgdi frumvarpi til laganna kom fram að við töku slíkrar ákvörðunar bæri stofnuninni meðal annars að gæta að fjárhagslegum hagsmunum aðila máls en einnig velferð dýranna. Úrræðið er því ekki eingöngu neyðarúrræði með tilliti til umráðamanns dýra heldur skal jafnframt líta til velferðar dýranna. Í þessu sambandi verður ekki fram hjá því litið sem fram kemur í gögnum er stafa frá búfjáreftirlitsmönnum um bágborið ástand á fé áfrýjenda. Þá bera vigtarseðlar með sér að ástand margra gripa hafi verið bágborið og talsvert verið um vanmetafé, en ætla má að það hafi að mestu leyti mátt rekja til lélegrar fóðrunar, brynningar og slæms aðbúnaðar.

14

Samkvæmt framansögðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

15

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila fyrir Landsrétti falli niður.

16

Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Landsrétti fer eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A og B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, V-kk-ef K-kk-ef, 1.200.000 krónur.