614/2018

Útdráttur

R höfðaði mál á hendur N ehf. til heimtu miskabóta, viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna hrossadauða og veikinda hrossa í eigu R og rýrnunar á verðmæti landareignar hennar að Kúludalsá í Hvalfjarðarsveit. R taldi tjón sitt eiga rætur að rekja til mengunar frá álveri N ehf. að Grundartanga. Í dómi Landsréttar var meðal annars vísað til þess að skýrslur um umhverfisvöktun og önnur gögn málsins sýndu fram á aukinn styrk flúoríðs í lofti, gróðri og búfénaði á jörðum í nágrenni Kúludalsár eftir að álver N ehf. hefði tekið til starfa. Sérstaklega hefði svo verið fyrst eftir bilun í hreinsibúnaði á árinu 2006 og þegar framleiðslugeta álversins hefði aukist verulega á árunum þar á eftir. Ekki var þó talið að stefndi hefði brotið gegn ákvæði starfsleyfis um árlegt hámarksmagn flúors í útblásturslofti eða að tímabundin bilun hreinsibúnaðarins fæli í sér sérstakt brot gegn starfsleyfinu. Heildarmat á niðurstöðum áfangaskýrslu sem unnin var á grundvelli rannsóknar á orsökum veikinda hrossanna og önnur sönnunargögn þóttu ekki geta leitt til þeirrar niðurstöðu að sýnt hefði verið fram á orsakasamband milli flúormengunar frá álverinu og veikinda hrossanna. Talið var að R hefði hvorki gert nægilega líklegt að N ehf. hefði sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi hvað varðaði losun flúors né að orsakatengsl væru á milli losunar flúors frá álverinu og veikinda og dauða hrossanna til þess að fallist yrði á bótaskyldu N ehf. Því var niðurstaða héraðsdóms um sýknu N ehf. af kröfum R staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf, S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og V-kk-nf H. V-kk-nf og F-kk-nf H-kk-nf Ó-kk-nf efnafræðingur og H-kk-nf M-kk-nf dýralæknir sem sérfróðir meðdómsmenn.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 24. júlí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. júní 2018 í málinu nr. E[…]/2016.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 21.000.000 króna með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Jafnframt að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna tjóns sem felst í hrossadauða og veikindum hrossa á Kúludalsá í Hvalfjarðarsveit í kjölfar mengunar frá verksmiðju stefnda að Grundartanga. Einnig að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna tjóns sem felst í rýrnun á verðmæti landareignar áfrýjanda, Kúludalsár í Hvalfjarðarsveit, í kjölfar mengunar frá verksmiðju stefnda að Grundartanga. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, til vara að hann verði sýknaður af kröfum áfrýjanda en að því frágengnu að miskabótakrafa áfrýjanda verði lækkuð verulega. Í öllum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi áfrýjanda í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Áfrýjandi hefur lagt fram fjölda nýrra gagna fyrir Landsrétti. Meðal þessara gagna eru tvö bréf G-kk-ef G-kk-ef G-kk-ef dýralæknis, sem hefur vitjað veikra hrossa áfrýjanda um árabil. G-kk-nf G-kk-nf gaf jafnframt skýrslu fyrir Landsrétti. Þá lagði áfrýjandi fram aðilaskýrslu sína, tölvubréf sitt til ríkislögmanns, stjórnsýslukæru sína 27. mars 2017, bréf sitt til Matvælastofnunar 24. október 2016, niðurstöður mælinga á beinsýnum úr kjálka og rófulið hrossa á Kúludalsá, kynningu og blaðagrein veðurfræðings um veðurfyrirbærið „strandsvælingu“ og tvö bréf íslensks og erlends sérfræðings um áhrif flúors á búfénað. Loks lagði áfrýjandi fram þrjár ályktanir og tvö bréf Umhverfisvaktarinnar við Hvalfjörð, kynningarbækling markaðsskrifstofu iðnaðarráðuneytisins og Landsvirkjunar, fréttabréf og blaðafréttir.

5 Stefndi hefur lagt fram fyrir Landsrétti greinargerð um endurskoðun umhverfisvöktunar iðjuveranna á Grundartanga frá árinu 2018.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

6 Af hálfu áfrýjanda er byggt á því að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að víkja frá skráðum hátternisreglum starfsleyfis hvað varðar losun mengandi flúors á árunum 2006 og 2007. Áfrýjandi byggir sérstaklega á því að slys í verksmiðju stefnda í ágúst 2006 hafi leitt til þess að mikið magn flúors hafi sloppið út í andrúmsloftið og í kjölfarið hafi mengunarmælir verið óvirkur í fjóra mánuði en hvorugt hafi verið réttlætt. Stefndi beri auk þess ábyrgð á mengun vegna starfsemi sinnar og tjóni sem af henni hlýst óháð leyfum yfirvalda. Áfrýjandi byggir jafnframt á því að stefndi reki hættulega starfsemi, hann sé sérfræðingur á sínu sviði og beri því stranga sakarábyrgð samkvæmt sakarlíkindareglu og allt að því hlutlæga ábyrgð. Áfrýjandi telur að vegna brota stefnda á hátternisreglum beri að leggja á hann, sem sérfræðing, sönnunarbyrði um að ekki sé orsakasamband milli þeirrar flúormengunar sem stefndi hefur valdið og veikinda og dauða hrossa á bújörð hennar eða draga úr kröfum til hennar um sönnun á orsakatengslum.

Málsástæður stefnda

7 Af hálfu stefnda er því haldið fram að hann hafi ekki brotið skráðar hátternisreglur í starfsemi sinni og beri ekki sök á veikindum hrossanna. Stefndi telur að beita eigi almennum reglum um sönnun og sönnunarbyrði í málinu og að áfrýjanda hafi hvorki tekist að sýna fram á sök hans né að flúormengun frá álveri hans hafi valdið veikindum hrossanna.

Niðurstaða

8 Fyrir liggur að stefndi hefur allt frá árinu 1998 rekið mengandi starfsemi í um sjö til átta km fjarlægð frá bújörð áfrýjanda. Ekki verður fallist á með áfrýjanda að reglur íslensks bótaréttar standi til þess að á stefnda hvíli hlutlæg bótaábyrgð vegna þeirrar mengandi starfsemi sem hann rekur í álveri sínu eða að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að í hinni mengandi starfsemi hans, sem áfrýjandi telur að hafi valdið tjóni sínu, hafi ekki falist saknæm háttsemi.

9 Upphaflegt starfsleyfi álverksmiðjunnar var gefið út 26. mars 1997 og heimilaði 180.000 tonna ársframleiðslu. Nýtt starfsleyfi var gefið út 24. febrúar 2003 og heimilaði það allt að 300.000 tonna ársframleiðslu. Núverandi starfsleyfi frá 16. desember 2015 heimilar allt að 350.000 tonna framleiðslu á ári. Framleiðslugeta álverksmiðju stefnda var í upphafi 60.000 tonn á ári en var komin í 90.000 tonn í árslok 2005. Framleiðslugetan var aukin stórlega á árunum 2006 og 2007 með gangsetningu nýrra kerja í áföngum. Óumdeilt er að í september 2006 samsvaraði árleg framleiðslugeta verksmiðjunnar 180.000 tonnum en var komin í 260.000 tonn í árslok 2007. Framleiðslugetan var komin upp í rúmlega 300.000 tonn á ári þegar málið var höfðað.

10 Í starfsleyfi Umhverfisstofnunar til stefnda 24. febrúar 2003 voru ákvæði sem ætlað var að sporna við mengun frá álverinu. Í grein 1.7 var kveðið á um þynningarsvæði vegna flúoríðloftmengunar, sbr. 22. gr. reglugerðar nr. 787/1999 um loftgæði. Miðað var við að styrkur flúoríðs í lofti á gróðurtímabilinu færi ekki yfir 0,3 µg/m³ utan þynningarsvæðisins til að tryggja hefðbundnar landbúnaðarnytjar utan þess. Þynningarsvæðið var afmarkað á uppdrætti sem fylgdi starfsleyfinu.

11 Í grein 2.1.6 í starfsleyfinu var meðal annars kveðið á um að eftir fyrsta starfsár hvers áfanga upp að 180.000 tonna framleiðslu skyldi ársmeðaltal heildarmagns flúoríðs í útblásturslofti, það er hreinsuðu gasi frá kerjum og ræstilofti frá kerskála, ekki vera yfir 0,6 kg/tonn af áli. Þó mátti skammtímameðaltal vera 0,8 kg/tonn af áli. Eftir að ársframleiðsla væri komin yfir 180.000 tonn skyldi heildarmagn flúoríðs í útblásturslofti ekki vera yfir 0,5 kg/tonn af áli að meðaltali á ári en skammtímameðaltalið áfram vera það sama. Við gangsetningu eldri kerja, sem ekki hefðu verið nýtt á tímabilinu frá 1. maí til 1. október, skyldi útblástur takmarkast af skammtímameðaltali.

12 Í kafla 3 í starfsleyfinu var kveðið á um mælingar og upplýsingagjöf til Umhverfisstofnunar um mæliáætlun og mæliaðferðir, þar á meðal um skyldu stefnda til að koma fyrir sjálfvirkum mælum til að mæla samfellt loftkennt flúoríð í minnst einum reykháfi í hverri hreinsistöð. Í grein 3.6 var meðal annars kveðið á um að Umhverfisstofnun eða viðurkenndur þriðji aðili skyldi framkvæma nákvæma úttekt á losun mengunarefna frá verksmiðjunni samkvæmt ákvæðum 12. gr. reglugerðar nr. 786/1999 um mengunarvarnaeftirlit. Í grein 5.1 var meðal annars kveðið á um að stefndi skyldi standa fyrir samfelldum mælingum á styrk flúoríðs í andrúmslofti og árlegum mælingum á flúoríði í vatni, gróðri (grasi, laufi og barri) og í beinum grasbíta í nágrenni álversins. Slíkar mælingar skyldu gerðar samkvæmt áætlun sem Umhverfisstofnun hefði samþykkt. Við staðsetningu fastra mælistöðva skyldi einnig gert ráð fyrir mælistöðvum sunnan Hvalfjarðar. Þá var í grein 6.2 kveðið á um að stefndi skyldi greiða allan kostnað við rannsóknir á mengun í nágrenni álversins samkvæmt grein 3.1 og 5. kafla og að mælingarnar skyldu vera í höndum aðila sem stefndi tilnefndi og Umhverfisstofnun samþykkti.

13 Frá árinu 1999 stóðu stefndi og Íslenska járnblendifélagið ehf. saman að umhverfisvöktun fyrir iðnaðarsvæðið á Grundartanga á grundvelli umhverfisvöktunaráætlunar og hefur Umhverfisstofnun haft eftirlit með vöktuninni. Gefnar hafa verið út skýrslur um þessa umhverfisvöktun árlega. Ýmsir aðilar hafa komið að sýnatöku og rannsóknum á sýnum. Samkvæmt skýrslu um umhverfisvöktun fyrir árið 2006 annaðist Iðntæknistofnun söfnun sýna og mælingar á loftgæðum og sýnatöku og mælingar á gróðri, í jarðvegi, árvatni og sauðfé ásamt fjölmörgum öðrum aðilum svo sem Landbúnaðarháskóla Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands, Skógræktinni, Búnaðarsamtökum Vesturlands og Tilraunastöð HÍ í meinafræðum á Keldum. Skýrslan fyrir árið 2006 var tekin saman af HRV Engineering. Frá árinu 2014 hafa fleiri iðnfyrirtæki á Grundartanga tekið þátt í umhverfisvöktun vegna iðnaðarsvæðisins á grundvelli umhverfisvöktunaráætlunar fyrir árin 2014 til 2021 sem meðal annars var endurskoðuð 9. apríl 2015. Frá árinu 2010 hefur EFLA verkfræðistofa tekið saman niðurstöður þeirra sérfræðinga sem komið hafa að umhverfisvöktuninni.

14 Fyrir liggur að vegna stækkunar álversins hefur þynningarsvæði þess verið stækkað. Þá hefur einn staður á þynningarsvæði álversins, þar sem mæling á loftgæðum fór upphaflega fram, verið felldur út vegna stækkunar álversins. Jafnframt færðist annar mælingastaður, sem var utan þynningarsvæðisins, inn á það vegna stækkunarinnar.

15 Samkvæmt skýrslum um svokallað „Grænt bókhald“ stefnda fyrir árin 2006 og 2007, sem sendar eru Umhverfisstofnun ársfjórðungslega, var heildarmagn flúors í útblásturslofti álvers stefnda 0,64 kg/tonn áls á árinu 2006 og 0,53 kg/tonn áls á árinu 2007. Útreikningar stefnda voru endurskoðaðir af óháðum efnaverkfræðingi. Af hálfu stefnda er því haldið fram að í uppgefnu heildarmagni flúors felist bæði magn loftkennds flúoríðs og flúors í ryki í útblástursloftinu, sem þó sé sérstaklega tilgreint, og hefur þeirri fullyrðingu ekki verið hnekkt. Óumdeilt er að framleiðslugeta álvers stefnda var komin umfram 180.000 tonna mörkin sem tilgreind voru í grein 2.1.6 í starfsleyfi stefnda í september 2006 og leyfileg árleg hámarkslosun þá komin úr 0,6 kg/tonn áls í 0,5 kg/tonn áls. Þegar af þeirri ástæðu að mæligildi fyrir heimilt heildarmagn árlegs flúors voru aðeins gefin upp með einum aukastaf í grein 2.1.6 er rétt að líta svo á að það heildarmagn flúors í útblásturslofti sem stefndi upplýsti Umhverfisstofnun um, það er 0,64 kg/tonn áls á árinu 2006 og 0,53 kg/tonn áls á árinu 2007, hafi verið í samræmi við starfsleyfið.

16 Fyrir liggur að bilun varð í einu af þremur hreinsivirkjum álvers stefnda 23. ágúst 2006. Leggja verður til grundvallar fullyrðingar stefnda um að útblástursloft frá um það bil þriðjungi bræðslukerja álversins hafi farið óhreinsað út í andrúmsloftið vegna bilunarinnar. Af hálfu stefnda er byggt á því að búnaðurinn hafi verið bilaður í 20 klukkustundir en í málinu liggja jafnframt fyrir upplýsingar frá stefnda um að bilunin hafi staðið í 36 klukkustundir. Vegna misvísandi upplýsinga af hálfu stefnda verður að leggja til grundvallar að bilunin hafi staðið í allt að 36 klukkustundir. Fyrir liggur að vegna þess að bið varð á að varahlutir bærust tókst ekki að hefja flúormælingar í útblæstri frá þessu hreinsivirki fyrr en 22. desember 2006 eða tæpum fjórum mánuðum eftir bilunina. Í tölvupósti G-kk-ef B. Ó-kk-ef, starfsmanns stefnda, til Umhverfisstofnunar 31. ágúst 2006 kemur fram að viðgerðir á hreinsivirki 1 standi enn yfir og sé því handstýrt eftir bestu getu. Mælar fyrir flúor og fleira séu enn allir úti og útreikningar samkvæmt reiknilíkani verði að gilda fyrir þann tíma sem virkið og mælar séu úti. Fyrir héraðsdómi skýrði vitnið F-kk-nf R-kk-nf, starfsmaður stefnda, þetta nánar þannig að hreinsibúnaðurinn sjálfur hefði verið kominn í fulla virkni eftir 20 klukkustundir en ekki hefði verið hægt að mæla magn efna í útblæstri. Magn mengandi efna hafi hins vegar verið metið út frá reiknilíkani sem byggt hafi verið á átta ára reynslu og jafnframt hafi verið stuðst við ýmsar mælingar sem hægt hafi verið að gera til að sjá hvernig verið væri að keyra hreinsivirkið, hversu mikið álag væri á því og hversu mikið loftstreymið væri. Samkvæmt framansögðu er ekki ástæða til að ætla annað en að umrætt hreinsivirki hafi virkað með eðlilegum hætti frá því að það var gangsett aftur eftir bilunina 23. og 24. ágúst 2006. Bilunin var tilkynnt Umhverfisstofnun þegar í stað og jafnframt framvinda viðgerða. Umhverfisstofnun þótti ekki ástæða til að draga upplýsingar frá árinu 2006 um heildarmagn flúors í útblásturslofti í efa þrátt fyrir vitneskju stofnunarinnar um tímabundna bilun í hreinsibúnaði og áframhaldandi bilun mælitækja. Efnaverkfræðingur sá, sem endurskoðaði grænt bókhald stefnda, virðist hafa lagt blessun sína yfir umrætt reiknilíkan stefnda. Því er ekkert fram komið í málinu sem bendir til þess að stefndi hafi staðið með óeðlilegum hætti að mati á flúormengun frá álverinu á umræddum tíma. 17 Samkvæmt niðurstöðu skýrslu um umhverfisvöktun fyrir iðnaðarsvæðið á Grundartanga vegna ársins 2006 hækkuðu ýmis mæligildi flúors í nágrenni álvers stefnda haustið 2006. Það bendir sterklega til þess að fyrrnefnd bilun í hreinsibúnaði hafi valdið þessu tímabundna mengunarálagi. Þótt ljóst sé að flúormengun frá álveri stefnda hafi margfaldast tímabundið meðan hreinsibúnaðurinn var bilaður 23. og 24. ágúst 2006 er til þess að líta að bilunin stóð stutt yfir. Gögn málsins gefa til kynna að varanleg aukning flúormengunar frá álveri stefnda af þessum sökum hafi verið hverfandi. Fallist er á þá ályktun í hinum áfrýjaða dómi að sama gildi um ýmis önnur tilvik þegar mengunarvarnarbúnaðinum ýmist sló út eða slökkt var á honum í skamman tíma vegna viðgerða.

18 Samkvæmt framansögðu er ekkert fram komið sem styður það að stefndi hafi brotið gegn ákvæði 2.1.6 í starfsleyfinu sem kvað á um árlegt hámarksmagn flúors í útblásturslofti. Ekki er heldur hægt að líta svo á að tímabundin bilun hreinsibúnaðarins feli í sér sérstakt brot gegn starfsleyfinu enda gekk nokkuð greiðlega að koma honum aftur í gang.

19 Þótt stefndi hafi vissulega kostað umhverfisvöktun vegna iðnaðarsvæðisins á Grundartanga með öðrum aðilum sem þar stunduðu mengandi starfsemi er ekkert fram komið í málinu sem er til þess fallið að draga í efa að þeir sérfræðingar, sem stóðu að sýnatöku, mælingum og túlkun mælinga, hafi unnið þessi verkefni af kostgæfni og hlutlægni. Þá liggur ekkert annað fyrir en að val á staðsetningu mælitækja og sýnatökustöðum hafi verið í samræmi við umhverfisvöktunaráætlun sem Umhverfisstofnun samþykkti og að sú stofnun hafi sinnt eftirlitsskyldu sinni hvað varðar umhverfisvöktunina.

20 Samkvæmt grein 1.7 í starfsleyfi stefnda frá 2003 skyldi styrkur flúoríðs í lofti ekki fara yfir 0,3 µg/m³ á gróðurtímabilinu utan þynningarsvæða. Samkvæmt skýrslu um umhverfisvöktun fyrir árið 2006 var meðalstyrkur flúoríðs langt undir þessum viðmiðunarmörkum á öllum þremur þáverandi mælistöðvum, sem voru Hálsnes, Stekkjarás og Smáholt en síðastnefndi staðurinn var innan þynningarsvæðis álversins. Þá var styrkur flúoríðs á mælistöð á Stekkjarási, sem var utan þynningarsvæðisins, undir sömu viðmiðunarmörkum alla mánuði gróðurtímabilsins frá apríl og fram í október 2006. Samkvæmt skýrslu um umhverfisvöktun fyrir iðnaðarsvæðið á Grundartanga fyrir árið 2015 var meðalstyrkur flúoríðs á tímabilinu frá apríl og fram í október undir 0,3 µg/m³ á öllum fjórum þáverandi mælistöðvum, Kríuvörðu, Gröf II, Stekkjarási og Hálsnesi öll árin frá 1997 til 2015. Stekkjarás var innan þynningarsvæðis eftir 2006 en hinar mælistöðvarnar utan þynningarsvæðisins. Mæligildi heildarmagns flúors voru einnig innan viðmiðunarmarka á öllum vöktunarstöðvunum alla mánuði ársins 2015.

21 Umhverfisvöktun fyrir iðnaðarsvæðið á Grundartanga felur einnig í sér mælingar flúoríðs í vatni, ýmiss konar gróðri og heyi svo og búfénaði. Sýnatökustaðir fyrir hvern þátt eru mismunandi margir og valdir með ólíkum hætti. Hvað gróður varðar er miðað við tiltekin þolmörk gróðurs gagnvart flúoríði í lofti og eru þessi þolmörk mismunandi eftir gróðurtegundum. Þannig eru þolmörk viðkvæmasta gróðursins talin vera 0,2 til 0,3 µg/m³ af flúoríði í lofti miðað við fimm til sex mánaða langtímaáhrif. Þetta magn er talið jafngilda uppsöfnun á 30 µg/m³ eða meira af flúoríði í plöntuvef sem talin eru þolmörk grasbíta. Styrkur flúoríðs í ám í nágrenni álvers stefnda var mældur sérstaklega.

22 Með vísan til framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti er fallist á að niðurstöður umhverfisvöktunar á tímabilinu frá 1997 til 2015 sýni að öll gildi flúoríðs sem mæld hafi verið í vatni og gróðri samræmist því að mæld flúormengun hafi verið innan settra marka samkvæmt útgefnum starfsleyfum til stefnda.

23 Ein mælistöðvanna fyrir loftmengun hefur verið að Stekkjarási sem er í svipaða stefnu frá álveri stefnda og Kúludalsá en mun nær því. Eftir stækkun álversins 2006 er mælistöðin innan endurskilgreinds þynningarsvæðis fyrir flúoríð. Frá árinu 2013 hefur mælistöð fyrir loftmengun verið að Gröf II sem er nánast í sömu stefnu frá álverinu og Kúludalsá en nokkru nær því. Ætla má að mælingar á loftkenndu flúoríði á þessum mælistöðvum gefi vísbendingu um styrk flúoríðs frá verksmiðju stefnda á Kúludalsá. Framlögð gögn um áhrif svokallaðrar „strandsvælingar“ á styrk flúoríðs á einstökum mælistöðvum fela fyrst og fremst í sér tilgátur sem ekki hafa verið staðreyndar með mælingum og hafa því mjög takmarkað sönnunargildi í þessu máli.

24 Liður í umhverfisvöktun fyrir iðnaðarsvæðið á Grundartanga hefur frá upphafi verið skoðun og mat á flúori í búfénaði. Mæliþættirnir hafa frá upphafi verið styrkur flúoríðs í kjálkabeinum haustslátraðra lamba og fullorðins sláturfjár en frá árinu 2012 jafnframt skoðun á tönnum og liðum í lifandi sauðfé og hrossum. Skoðun og mæling hefur tekið til búfjár á allmörgum býlum í nágrenni við álver stefnda allt frá árinu 2012. Í skýrslu um umhverfisvöktun fyrir árið 2015 er að finna ítarlegar upplýsingar um þessar rannsóknir og niðurstöður þeirra allt frá árinu 1997 til ársins 2015. Rannsóknir virðast einkum hafa miðast við hættu á tannskemmdum af völdum flúoríðs í gróðri. Í skýrslunni er miðað við að hætta á skaðlegri uppsöfnun flúoríðs í kjálka sauðfjár geti átt sér stað ef styrkur flúoríðs í grasi fer yfir 30 µg/g á vaxtartíma gróðurs. Um áhrif uppsafnaðs flúoríðs í kjálkum og beinum grasbíta er í skýrslunni miðað við niðurstöður norskra rannsókna á ungum dádýrum. Er þannig miðað við að uppsafnaður flúoríðstyrkur undir 1000 µg/g hafi engin áhrif á kjálka eða tennur, flúoríðstyrkur á bilinu 1000 til 2000 µg/g geti valdið hættu á tannskemmdum en að flúoríðstyrkur yfir 2000 µg/g valdi tannskemmdum. Samkvæmt skýrslunni reyndist styrkur flúoríðs í kjálkabeinum sláturlamba frá öllum vöktunarbýlum undir 1000 µg/g á tímabilinu frá 2007 til 2015 og að meðaltali 218 µg/g. Þó voru gildi flúoríðs í kjálkum lamba frá bæjunum Gröf II og Þaravöllum, sem báðir eru suðvestur af álverinu eins og bújörð áfrýjanda, nálægt 1000 µg/g á árinu 2006 en fóru eftir það lækkandi. 25 Samkvæmt sömu skýrslu leiddu rannsóknir á kjálkum sláturfjár eldra en sex vetra í ljós að meðalstyrkur flúoríðs var 1064 µg/g. Þó mældist styrkur flúoríðs yfir 2000 µg/g í kjálkum eins dýrs frá Gröf II og fjögurra frá InnraHólmi en bæði býlin eru suðvestur af álveri stefnda eins og bújörð áfrýjanda. Sá styrkur er yfir þeim styrk sem veldur samkvæmt framansögðu tannskemmdum í ungum dádýrum. Marktæk breyting til hækkunar reyndist á flúoríðstyrk í kjálkabeinum fullorðins fjár frá öllum vöktunarsvæðum árið 2015 samanborið við árið 1997 en hins vegar ekki marktæk breyting á flúoríðstyrk samanborið við árið 2007.

26 Skoðun dýralæknis á kjálkum og tönnum í sláturfé, með tilliti til sýnilegra áhrifa af völdum flúoríðs á tennur, bein og liðamót, leiddi meðal annars í ljós að tannheilsa lamba frá býlum sunnan og norðan Hvalfjarðar var nær undantekningarlaust góð en tannheilsa fullorðins fjár mjög misjöfn. Þannig var tannheilsa fjögurra fullorðinna dýra frá InnraHólmi, sem mældust með háan styrk flúoríðs í kjálkabeinum, góð eða sæmileg en tannheilsa allra fjögurra dýranna frá tilgreindu býli norðan Hvalfjarðar slæm þótt flúoríð í kjálkabeinum þeirra hefði að meðaltali mælst undir 1000 µg/g. Niðurstaðan var sú að ekki væri greinilegt samband milli tannheilsu og magns flúoríðs í beinum grasbíta. Niðurstöður skoðana dýralæknis á tönnum og liðamótum í framfótum lifandi grasbíta þóttu gefa til kynna að áhrif flúors væru ekki greinanleg og ástand tanna og liðamóta innan þeirra marka sem umræddur dýralæknir taldi eðlileg.

27 Í hinum áfrýjaða dómi er gerð ítarleg grein fyrir sambærilegum mælingum og rannsóknum sem getið er um í umhverfisvöktunarskýrslum fyrir árin 2006, 2009 og 2010 en þær varpa upp svipaðri mynd af flúoríðstyrk í kjálkum og ástandi tanna og beina í búfé í nágrenni álvers stefnda.

28 Fyrir liggur að engar mælingar á styrk flúoríðs í andrúmslofti eða í gróðri hafa verið gerðar á jörðinni Kúludalsá í tengslum við umhverfisvöktun iðnaðarsvæðisins á Grundartanga. Tillaga að endurskoðaðri vöktunaráætlun var auglýst á heimasíðu Umhverfisstofnunar 18. október til 14. nóvember 2017. Í greinargerð um endurskoðun umhverfisvöktunaráætlunar iðjuveranna á Grundartanga frá árinu 2018 er fjallað um þær breytingar sem gerðar voru á vöktunaráætluninni við umrædda endurskoðun. Þar kemur meðal annars fram að fundað hafi verið með áfrýjanda. Af umfjöllun um athugasemdir sem bárust, meðal annars frá áfrýjanda og svör við þeim, verður ráðið að vilji hafi verið til þess af hálfu vöktunaraðila að framkvæma flúormælingar að Kúludalsá en að viðbrögð áfrýjanda við því hafi einkennst af vantrausti í garð Umhverfisstofnunar. Ekkert hefur því orðið af reglubundnum rannsóknum á flúormengun í gróðri eða heyi að Kúludalsá.

29 Í hinum áfrýjaða dómi er gerð ítarleg grein fyrir veikindum hrossa á Kúludalsá allt frá árinu 2007 og hvernig þau hafa þróast. Þá er greint frá rannsóknum á vegum Umhverfisstofnunar, Matvælastofnunar og sérgreinadýralæknis hrossasjúkdóma á hrossunum á Kúludalsá. Þá er einnig gerð ítarleg grein fyrir áfangaskýrslu þeirra S-kk-ef S-kk-ef dýralæknis og J-kk-ef K-kk-ef, fyrrum prófessors í lyfja og eiturefnafræði frá júní 2016 um rannsókn á orsökum veikinda hrossanna á Kúludalsá en atvinnuvega og nýsköpunarráðuneytið fól þeim í árslok 2012 að framkvæma rannsóknina. Stefndi átti enga aðkomu að rannsókninni.

30 Þau sérfræðigögn sem liggja fyrir í málinu lýsa flest sjúkdómseinkennum í hrossunum sem nefnd eru hófsperra eða hófkvikubólga. Þá er ekki ágreiningur með aðilum um að veikindi hrossanna hafi lýst sér með svipuðum hætti og efnaskiptaheilkennið EMS (Equine Metabolic Syndrome) og að sá sjúkdómur auki líkur á hófsperru. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi rannsökuðu þeir S-kk-nf og J-kk-nf hrossin á Kúludalsá og fyrirliggjandi gögn um veikindi þeirra ítarlega og stóð rannsóknin yfir í þrjú ár. Í ályktunum þeirra í lok skýrslunnar kemur fram að á grundvelli mælinga á styrk flúoríðs í beinum veikra hrossa frá Kúludalsá, nýlegra rannsókna á eiturverkunum flúoríðs og rannsókna þeirra væru til staðar sterkar vísbendingar um að veikindi hrossanna tengdust flúormengun. Þeir töldu þó að ekki væri með öllu hægt að útiloka áhrif annarra mengunarefna. Í lokaorðum áfangaskýrslunnar segir: „Þegar skýrsluhöfundar hófu þessa vinnu bjuggust þeir við að finna einhverjar heimildir um áhrif flúoríðs á hross. Lýsingar á meintum flúoríðeitrunum í hrossum reyndust hins vegar fáar og rýrar og engar heimildir var að finna um afdrif (pharmacokinetics) þess í sömu dýrategund. Þetta torveldar mat á rannsóknum og dregur úr vægi ályktana, sem hægt er að draga af tilraunum með flúoríð í öðrum dýrategundum. Niðurstöður rannsóknar okkar benda til þess að samhengi sé á milli útsetningar hrossanna á Kúludalsá fyrir flúoríð og veikinda þeirra.“ Í framburði J-kk-ef fyrir héraðsdómi kom fram að hann teldi niðurstöður skýrslunnar ekki vera sönnun fyrir því að flúor hefði valdið þessum einkennum í hrossunum en að sterkar vísbendingar væru um það.

31 Í gögnum málsins er að finna gagnrýni sérgreinadýralæknis hrossasjúkdóma á ályktanir í áfangaskýrslunni og fræðilegan grundvöll þeirra og telur hann aðrar og nærtækari skýringar vera á efnaskiptaröskun í hrossunum.

32 Samkvæmt framansögðu sýna skýrslur um umhverfisvöktun og önnur gögn málsins fram á aukinn styrk flúoríðs í lofti, gróðri og búfénaði á jörðum í nágrenni Kúludalsár eftir að álver stefnda tók til starfa og þá sérstaklega fyrst eftir bilun í hreinsibúnaði á árinu 2006 og mikla aukningu framleiðslugetu á árunum þar á eftir.

33 Líta verður svo á að höfundar framangreindrar áfangaskýrslu hafi fyrst og fremst sett fram tilgátur og talið sig geta sýnt fram á fylgni milli hárra mæligilda flúoríðs í hrossunum á Kúludalsá og þess sjúkdóms sem sannanlega hefur hrjáð þau. Með vísan til efnis áfangaskýrslunnar, fyrirvara höfunda um þær ályktanir sem fram koma í henni og þess hvernig staðið var að öflun hennar verður fallist á með héraðsdómi að hún hafi afar takmarkað sönnunargildi um að orsakasamband sé milli veikinda hrossanna á Kúludalsá og losunar stefnda á flúor. Án þess að afstaða sé tekin til orsaka veikinda hrossanna á Kúludalsá, sem erfiðlega hefur gengið að greina, þykir heildarmat á niðurstöðum skýrslunnar og öðrum framlögðum sönnunargögnum ekki geta leitt til þeirrar niðurstöðu að áfrýjandi teljist hafa sýnt fram á að orsakasamband sé milli flúormengunar frá álveri stefnda og hinna alvarlegu veikinda hrossanna.

34 Samkvæmt öllu framangreindu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti hefur áfrýjandi hvorki gert nægilega líklegt að stefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi hvað varðar losun flúors frá álveri sínu né að orsakatengsl séu á milli losunar flúors frá álveri stefnda og veikinda og dauða hrossa á jörð áfrýjanda til þess að fallist verði á bótaskyldu stefnda. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af öllum dómkröfum áfrýjanda því staðfest.

35 Rétt þykir að málskostnaður falli niður í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.