330/2021

Útdráttur

A gaf út skuldabréf til L, nú M, árið 2005 og gekkst K í sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins. M gjaldfelldi lánið 21. júlí 2020 vegna vanskila A á afborgunum 1. september 2019 og 1. mars 2020 og höfðaði síðan mál á hendur A og K til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfinu. K byggði á því að ábyrgð hans væri fallin niður með vísan til ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna sem tóku gildi 26. júní 2020 og áttu að koma til framkvæmda 1. júlí sama ár. Með dómi héraðsdóms var A dæmd til að greiða M stefnufjárhæðina en K var sýknaður. Í dómi Landsréttar kom fram að þegar 1. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða væri skýrt eftir orðanna hljóðan yrði skilyrðið um að lánþegi væri,, í skilum“ ekki túlkað öðruvísi en svo að með því væri átt við að lánþegi hefði greitt af láninu í samræmi við skilmála skuldabréfsins. Lagði rétturinn til grundvallar að A hefði ekki verið í skilum við L, nú M, við gildistöku laganna og því hefðu ekki verið uppfyllt skilyrði 1. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða til niðurfellingar á ábyrgð K. Voru kröfur M á hendur K teknar til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 20. maí 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2021 í málinu nr. E- 6843/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða áfrýjanda 7.111.855 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 84.469 krónum frá 1. september 2019 til 1. mars 2020, af 224.602 krónum frá þeim degi til 21. ágúst 2020 en af 7.111.855 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti allt að frádregnum 325.000 krónum sem greiddar voru 9. desember 2020.

3

Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður eða lækkaður á báðum dómstigum.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Málavextir eru óumdeildir og eru þeir raktir í hinum áfrýjaða dómi. Þá er þar gerð grein fyrir málsástæðum og lagarökum aðila.

5

Krafa áfrýjanda á hendur stefnda á rót að rekja til skuldabréfs nr. G- [...] vegna námslána A, upphaflega að fjárhæð 3.379.868 krónur, sem gefið var út 20. september 2005. Stefndi tókst á hendur sjálfsskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins til tryggingar skilvísri greiðslu á höfuðstól þess ásamt vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum og öllum kostnaði ef vanskil yrðu. Fyrir liggur að ekki voru greiddar afborganir af láninu á gjalddögum þess 1. september 2019 og 1. mars 2020 og voru innheimtubréf send stefnda vegna þessa 14. febrúar 2020 og 13. mars sama ár. Með bréfi 21. júlí 2020 var stefnda tilkynnt að vegna verulegra vanskila hefði lán samkvæmt skuldabréfinu allt verið gjaldfellt í samræmi við skilmála bréfsins.

6

Á grundvelli framangreindra vanskila krafðist áfrýjandi þess í héraðsdómsstefnu að lánþega og stefnda, sem ábyrgðarmanni, yrði gert að greiða áfrýjanda óskipt gjaldfelldar eftirstöðvar lánsins að fjárhæð 6.887.253 krónur að viðbættum eftirstöðvum greiðslna á áðurgreindum gjalddögum, sem voru ógreiddar við gjaldfellingu lánsins 21. júlí 2020, annars vegar að fjárhæð 84.469 krónur og hins vegar að fjárhæð 140.133 krónur, eða samtals 7.111.855 krónur. Mál þetta var þingfest í héraði 20. október 2020 en gögn málsins bera með sér að stefndi hafi greitt áfrýjanda 325.000 krónur 9. desember sama ár. Telur stefndi sig með því hafa gert upp vangreiddar afborganir á gjalddögum 1. september 2019 og 1. mars 2020. Af kvittun vegna greiðslunnar er aftur á móti ljóst að henni hafi verið ráðstafað inn á heildarskuldina, það er gjaldfelldar eftirstöðvar lánsins að viðbættum vöxtum og áföllnum og útlögðum kostnaði.

7

Enginn ágreiningur er uppi í málinu um útreikning á kröfu áfrýjanda. Á hinn bóginn er sýknukrafa stefnda reist á því að ábyrgð hans sé fallin niður með vísan til ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna sem tóku gildi 26. júní 2020 og áttu að koma til framkvæmda 1. júlí sama ár. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð nánari grein fyrir málsástæðum stefnda að þessu leyti. Af hálfu áfrýjanda er þessum málsástæðum stefnda hafnað og byggt á því að þar sem lán nr. G- [...] hafi ekki verið í skilum þegar framangreind lög tóku gildi séu skilyrði ákvæðisins fyrir niðurfellingu ábyrgðar stefnda ekki uppfyllt. Svo sem getið er í hinum áfrýjaða dómi lét lánþeginn málið ekki til sín taka í héraði og var það því tekið til dóms á hendur henni á grunni 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

8

Með héraðsdómi voru kröfur áfrýjanda á hendur lánþega teknar til greina og henni gert að greiða áfrýjanda málskostnað. Aftur á móti var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda og honum gert að greiða stefnda málskostnað.

Niðurstaða

9

Svo sem áður segir tóku lög nr. 60/2020 gildi 26. júní 2020 og leystu þau af hólmi lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Í greinargerð með upphaflegu frumvarpi til fyrrnefndra laga segir meðal annars að með því sé lagt til að innleitt verði nýtt námsstyrkjakerfi samhliða námslánakerfi. Markmiðið með hinu nýja kerfi sé að tryggja hagsmuni námsmanna á Íslandi betur en gert hafi verið. Þá er því lýst hvernig skuli ná þessu markmiði og meðal annarra úrræða er þar tilgreint að ábyrgðir ábyrgðarmanna námslána sem tekin voru í tíð eldri laga falli niður við gildistöku þessara laga, enda sé lánþegi í skilum við Lánasjóð íslenskra námsmanna og ekki á vanskilaskrá. Enn fremur segir í greinargerðinni að í bráðabirgðaákvæði með frumvarpinu sé lagt til að ábyrgð ábyrgðarmanns á námslánum sem tekin voru í tíð eldri laga falli niður að uppfylltum ákveðnum skilyrðum verði frumvarpið að lögum.

Með því sé komið til móts við kröfur samfélagsins um að hver lánþegi skuli sjálfur vera ábyrgur fyrir endurgreiðslu eigin námslána og samræma þannig námslán sem veitt séu fyrir og eftir 2009. Þá sé tiltekið að ábyrgð falli niður við andlát ábyrgðarmanns, enda sé lánþegi í skilum. Með ákvæðinu sé átt við að ábyrgðir, sem ekki eru fallnar í gjalddaga, skuli falla niður við andlát ábyrgðarmanns. Þessi regla sé í samræmi við reglu sem lengi hafi gilt um lánþega sjálfan, það er að skuldin falli niður við andlát hans.

10

Í lagafrumvarpinu eru framangreindar reglur settar fram í ákvæði II til bráðabirgða.

Fyrir liggur að við meðferð málsins á Alþingi var fallið frá síðara skilyrði upphaflega frumvarpsins fyrir niðurfellingu ábyrgðar ábyrgðarmanna um að lánþegi væri ekki á vanskilaskrá. Aftur á móti náðist ekki samstaða í þinginu um að fella burt fyrra skilyrðið um að lánþegi væri í skilum við lánasjóðinn við gildistöku laganna, þrátt fyrir allnokkrar umræður og tillögu í þá veru. Mælir 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis II í lögum nr. 60/2020 því fyrir um að „[á]byrgð ábyrgðarmanns á námslánum teknum í tíð eldri laga [skuli] falla niður við gildistöku laga þessara, enda sé lánþegi í skilum við Lánasjóð íslenskra námsmanna.“ Þá segir að hið sama gildi um ábyrgðir á námslánum sem eru í óskiptum dánarbúum og ábyrgðaryfirlýsingar fjármálafyrirtækja. Samkvæmt 2. mgr. bráðabirgðaákvæðisins fellur ábyrgð ábyrgðarmanns á námslánum teknum í tíð eldri laga niður við andlát hans, enda sé lánþegi í skilum við lánasjóðinn.

11

Í athugasemdum við einstakar greinar frumvarps til laga nr. 60/2020 segir í umfjöllun um 1. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða að þar sé nánar útfærð sú framkvæmd að hver lánþegi sé sjálfur ábyrgur fyrir endurgreiðslum á eigin námslánum, að uppfylltum skilyrðum sjóðsstjórnar. Miðað sé við að lánþegi sé í skilum við Lánasjóðinn á því námsláni sem ábyrgðarmaðurinn er í ábyrgð fyrir við gildistöku laganna. Hafi ábyrgð fallið á ábyrgðarmann falli hún ekki niður samkvæmt þessu ákvæði. Um ákvæði 2. mgr. bráðabirgðaákvæðisins er með sama hætti og í umfjöllun um 1. mgr. vísað til meginreglu laganna um að hver lánþegi skuli vera ábyrgur fyrir sínum lánum og því falli ábyrgðin niður ef lánþegi er í skilum við sjóðinn á dánardegi ábyrgðarmanns.

Síðan segir að með ákvæðinu sé átt við að ábyrgðir ábyrgðarmanna, sem ekki eru fallnar í gjalddaga, skuli falla niður við andlát ábyrgðarmanns. Loks er þar vísað til þess að reglan sé í samræmi við reglu sem lengi hafi gilt um lánþegann sjálfan, það er að skuld hans falli niður við andlát en „erfist ekki“.

12

Af hálfu stefnda er byggt á því að ákvæði 1. og 2. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða mæli fyrir um sama skilyrðið fyrir því að ábyrgð ábyrgðarmanns á námslánum teknum í tíð eldri laga falli niður við andlát hans, það er að lánþegi sé í skilum við lánasjóðinn.

Við úrlausn málsins beri því að líta til athugasemda með bráðabirgðaákvæði II í heild sinni við túlkun á ákvæði 1. mgr. ákvæðisins. Í athugasemdum með 2. mgr. komi skýrlega fram að með ákvæðinu sé átt við að ábyrgðir ábyrgðarmanna sem ekki eru fallnar í gjalddaga við gildistöku laganna skuli falla niður.

13

Í þessu samhengi vísar stefndi jafnframt til athugasemda með ákvæði 11. gr. laga nr. 60/2020 en þar sé að finna sama skilyrði og í bráðabirgðaákvæði II fyrir því að ábyrgð ábyrgðarmanns falli niður við andlát hans þegar um er að ræða lán sem veitt er eftir gildistöku laga nr. 60/2020, það er að lánþegi sé í skilum við Menntasjóðinn. Í athugasemdunum komi fram að sé lánþegi ekki í skilum við andlát ábyrgðarmanns „erfist ábyrgð“ á þeim hluta námsláns sem sé gjaldfallinn við andlátið. Þá vísar stefndi til þess að í athugasemdum með ákvæði 2. mgr. 16. gr. laganna, sem mælir fyrir um að endurgreiðslur sem falli í gjalddaga eftir að lánþegi andist skuli falla sjálfkrafa niður, sé það skýrt á þann veg að gert sé ráð fyrir að námslán sem séu í skilum falli niður við andlát lánþega en að sá hluti þess sem sé gjaldfallinn við andlátið falli á dánarbú hans. Að mati stefnda fái ekki staðist að túlka sömu skilyrði framangreindra ákvæða sömu laga á ólíka vegu, enda séu ákvæðin í samræmi við þann tilgang lagabreytingarinnar að hver lánþegi sé sjálfur ábyrgur fyrir endurgreiðslu námslána sinna. Telur stefndi að af ákvæðunum megi ráða að hafi krafa ekki verið gjaldfelld áður en lög nr. 60/2020 tóku gildi geti ábyrgðin ekki fallið á ábyrgðarmann og hann sé því laus undan þeirri skuldbindingu. Þar sem námslán það, sem stefndi hafi gengist í ábyrgð fyrir, hafi ekki verið gjaldfellt fyrr en eftir að lögin tóku gildi verði að líta svo á að það hafi verið í skilum í skilningi ákvæðis II til bráðabirgða og því sé ábyrgð hans fallin niður.

14

Af hálfu áfrýjanda er þessum rökum stefnda hafnað og vísað til þess að 1. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða sé skýr um að það sé skilyrði fyrir niðurfellingu ábyrgðar ábyrgðarmanns að það námslán, sem hann er í ábyrgð fyrir, hafi verið í skilum við gildistöku laga nr. 60/2020. Svo sé ekki og því sé áfrýjanda rétt að krefja stefnda um greiðslu skuldarinnar í samræmi við kröfugerð hans. Telur áfrýjandi að stefndi hafi í málatilbúnaði sínum ranglega heimfært óskylda reglu, svonefnda „dánarreglu“, í 2. mgr. bráðabirgðaákvæðisins yfir á ábyrgðarmenn. Með því ákvæði hafi löggjafinn verið að lögfesta reglu um hvernig færi um ábyrgð ábyrgðarmanna námslána við andlát þeirra en slík regla hefði lengi verið í gildi um aðalskuldara slíkra lána.

15

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi felur ákvæði II til bráðabirgða í sér annars vegar reglu um afdrif eldri ábyrgða ábyrgðarmanna námslána við gildistöku laga nr. 60/2020, sbr. 1. mgr. þess, en hins vegar svonefnda „dánarreglu“ sem mælir fyrir um afdrif láns, sem tekið er í tíð eldri laga, við andlát ábyrgðarmanns, sbr. 2. mgr. Um tvíþætta reglu er að ræða og er ljóst að atvik máls þessa lúta einungis að þeirri aðstöðu sem 1. mgr. ákvæðisins tekur til. Kemur efni 2. mgr. því ekki til frekari skoðunar við úrlausn máls þessa.

16

Framsetning umfjöllunar um ákvæði II til bráðabirgða í almennum athugasemdum um niðurfellingu ábyrgðar ábyrgðarmanna á námslánum við gildistöku laga nr. 60/2020 eru ekki að öllu leyti skýr. Af þeim og sérstökum athugasemdum greinargerðarinnar um bráðabirgðaákvæðið, sem raktar hafa verið í málsgrein 11 hér að framan, er þó skilmerkilega mælt fyrir um það, að ábyrgðir ábyrgðarmanna falla einungis niður við framangreint tímamark í þeim tilvikum þegar lánþegi er í skilum, það er þegar afborganir af viðkomandi námsláni hafa ekki fallið í gjalddaga. Um þetta er 1. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða einnig skýrt. Þegar ákvæðið er skýrt eftir orðanna hljóðan verður skilyrðið um að lánþegi sé „í skilum“ ekki túlkað öðruvísi en svo að með því sé átt við að lánþegi hafi greitt af láninu í samræmi við skilmála skuldabréfsins. Í þessu ljósi þykja röksemdir stefnda, sem reistar eru á tilvísunum hans til ákvæða 11. og 16. gr. laga nr. 60/2020, ekki koma að haldi hér.

17

Svo sem heiti ákvæðis II til bráðabirgða ber með sér felur það í sér reglu sem ljóst er að ekki verður beitt til framtíðar. Verður því ekki fallist á að beiting hennar fari gegn þeim meginmarkmiðum laga nr. 60/2020 að tryggja hagsmuni námsmanna á Íslandi betur en áður var gert og koma því fyrirkomulagi á að hver lánþegi skuli sjálfur vera ábyrgur fyrir endurgreiðslu eigin námslána og samræma þannig námslán sem veitt séu fyrir og eftir 2009.

18

Svo sem áður er rakið greiddi lánþegi ekki tvær afborganir af skuldabréfi nr. G- [...] sem voru gjaldfallnar áður en lög nr. 60/2020 tóku gildi. Að þessu gættu og með vísan til alls framangreinds verður lagt til grundvallar við úrlausn málsins að lánþegi hafi ekki verið í skilum við Lánasjóð íslenskra námsmanna við gildistöku laganna og því hafi ekki verið uppfyllt skilyrði 1. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða til niðurfellingar á ábyrgð stefnda. Fyrir liggur að öll skuld samkvæmt skuldabréfinu var gjaldfelld 21. júlí 2020 í samræmi við heimild í bréfinu. Eins og áður er getið er enginn ágreiningur um tölulegan útreikning á kröfu áfrýjanda og verður hún því tekin til greina á þann hátt sem fram kemur í dómsorði.

19

Eftir atvikum og með heimild í 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að láta hvorn aðila bera sinn kostnað af málinu bæði í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Stefndi, K-kk-nf D. G-kk-nf, greiði áfrýjanda, Menntasjóði námsmanna, 7.111.855 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 84.469 krónum frá 1. september 2019 til 1. mars 2020, af 224.602 krónum frá þeim degi til 21. ágúst 2020 en af 7.111.855 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 325.000 krónum sem greiddar voru 9. desember 2020.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.