13/2019

Útdráttur

C var í óvígðri sambúð með B frá 2005 sem lauk í mars 2016. Saman áttu þau tvö börn en C átti einnig soninn A. Meðan á sambúðinni stóð keypti C svokallaða,,Risiko Leben“ líftryggingu og tilnefndi B sem rétthafa dánarbóta. Í desember 2016 lést C og í framhaldinu höfðaði A mál á hendur AÍ hf. og B og krafðist þess að fá greidda 1/3 af vátryggingarfjárhæðinni. Málatilbúnaður A á hendur AÍ hf. fyrir Landsrétti þótti svo breyttur frá því að grundvöllur málsins var lagður fyrir héraðsdómi að óhjákvæmilegt var að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi hvað hann varðaði. Ekki var fallist á með A að það væri bersýnilega ósanngjarnt gagnvart honum í skilningi 1. mgr. 105. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga að vátryggingarfjárhæðin rynni til B sem tilnefnds rétthafa. Þá var talið að í ákvæði 1. mgr. 105. gr. laga nr. 30/2004 fælist sérregla og kæmi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þegar af þessari ástæðu ekki til álita við úrlausn málsins. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu B af kröfum A.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf og S-kvk-nf I-kvk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. janúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. desember 2018 í málinu nr. E1150/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný, til vara að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða áfrýjanda 41.667 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. mars 2017 til greiðsludags en að því frágengnu að annar hvor stefndu verði dæmdur til að greiða áfrýjanda fyrrnefnda fjárhæð auk vaxta. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

3 Stefndi Allianz Ísland hf. söluumboð krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar.

4 Stefnda B krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjanda án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

Málsatvik

5 Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sótti C um svokallaða,,Risiko Leben“ líftryggingu 20. nóvember 2013 hjá tryggingafélaginu Allianz. Umsóknin er rituð á staðlað umsóknareyðublað með merki Allianz og í vélrituðum texta eyðublaðsins er talað bæði um Allianz líftryggingar hf. og Allianz LebensversicherungsAG. Þá er tekið fram að lög Sambandslýðveldisins Þýskalands gildi um samninginn, að samningsmálið sé þýska og bréfaskipti fari fram á því tungumáli. Líftryggingarfjárhæðin var 125.000 evrur og var stefnda B, þáverandi sambýliskona C, tilgreind sem rétthafi dánarbóta. Í umsóknareyðublaðinu er tekið fram í vélrituðum texta að tryggingarumsókn verði fullgerð af söluumboði Allianz á Íslandi í samræmi við upplýsingar tryggingartaka og send til Allianz í Þýskalandi sem gefi út tryggingarskírteini í samræmi við umsóknina. Umsóknin er undirrituð af C og D fyrir hönd Allianz. Þá undirritaði C jafnframt yfirlýsingu þar sem staðfest er að honum hafi verið veitt ráðgjöf um umrædda líftryggingu. Hinn 10. desember 2013 var gefið út vátryggingarskírteini nr. […] vegna tryggingarinnar. Vátryggingarskírteinið er á þýsku en í íslenskri þýðingu löggilts skjalaþýðanda á skjalinu kemur meðal annars fram að tryggingafélag sé Allianz LebensversicherungsAktiengesellschaft og að Allianz Ísland sé miðlari.

6 Hinn 3. september 2015 sótti stefnda B um líftryggingu hjá öðru tryggingafélagi. Líftryggingarfjárhæðin var 15 milljónir króna og var C tilgreindur sem rétthafi tryggingarinnar. Sú tilnefning stóð til 12. júlí 2017 þegar nýir rétthafar voru tilnefndir.

7 Áfrýjandi, sem er fæddur […], er sonur C og E.

8 Stefnda B og C voru í sambúð sem lauk í mars 2016 en ágreiningur er um það milli aðila hvenær sambúðin hófst. Á sambúðartímanum eignuðust þau saman tvö börn, fædd […] og […].

9 C lést […] desember 2016. Tilkynnti stefnda B stefnda Allianz Ísland hf. söluumboði um fráfall hans með tölvubréfi 5. janúar 2017 og setti fram skriflega greiðslubeiðni 16. sama mánaðar. Lögmaður áfrýjanda óskaði eftir upplýsingum um viðskipti C heitins og frestun á uppgjöri vátrygginga með bréfi til stefnda Allianz Ísland hf. söluumboðs 9. febrúar 2017. Nokkur samskipti áttu sér stað í kjölfarið milli lögmanns áfrýjanda og þessa stefnda og tilkynnti starfsmaður félagsins lögmanninum með tölvubréfi 16. febrúar 2017 að bætur yrðu greiddar til skráðs rétthafa, stefndu B. Sú greiðsla fór fram 24. febrúar 2017. Lögmaður áfrýjanda krafðist þess með bréfi til lögmanns stefndu B 7. apríl 2017 að hún greiddi áfrýjanda einn þriðja af hinni útgreiddu fjárhæð. Lögmaður stefndu hafnaði þeirri kröfu 27. sama mánaðar. Höfðaði áfrýjandi mál þetta í nóvember sama ár.

Niðurstaða

10 Fyrir héraðsdómi gerði áfrýjandi þá kröfu að viðurkennt yrði með dómi að hann teldist rétthafi að 1/3 hluta líftryggingarfjárhæðar samkvæmt þeirri vátryggingu sem deila málsaðila varðar. Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar var krafa hans um ómerkingu hins áfrýjaða dóms meðal annars reist á því að þar hafi ekkert verið fjallað um þessa kröfu. Frá viðurkenningarkröfunni var fallið við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti og getur því ekki komið til þess að héraðsdómur verði ómerktur af þessum sökum. Aðrar málsástæður áfrýjanda fyrir ómerkingarkröfu hans lúta annars vegar að því að í hinum áfrýjaða dómi sé ranglega farið með staðreyndir um málsatvik og dómskjöl séu þar rangtúlkuð. Hins vegar sé ekki leyst úr kröfum áfrýjanda með viðhlítandi hætti og þá einkum í ljósi málatilbúnaðar hans að því er varðar stefnda Allianz Ísland hf. söluumboð. Ekki eru efni til að ómerkja héraðsdóm á þessum grunni. Samkvæmt þessu verður ómerkingarkröfu hafnað.

11 Í greinargerð sinni til Landsréttar byggir áfrýjandi á því að stefnda Allianz Ísland hf. söluumboði sé ekki stefnt sem vátryggjanda, það er sem beinum samningsaðila samkvæmt fyrirliggjandi vátryggingarskírteini, heldur á þeim grundvelli að þessi stefndi hafi selt C umrædda líftryggingu og hafi með ráðgjöf sinni brotið gegn skyldum sínum samkvæmt þágildandi 69. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og tilgreindum ákvæðum þágildandi laga nr. 32/2005 um miðlun vátrygginga. Byggir áfrýjandi á því að þessi stefndi sé vátryggingarumboðsmaður í skilningi 39. gr. síðarnefndu laganna. Í héraðsdómsstefnu er ítrekað vísað til þessa stefnda ýmist sem tryggingafélags, hlutaðeigandi tryggingafélags eða vátryggingafélags. Kröfur gegn þessum stefnda eru í stefnu byggðar á því að hann hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt þágildandi 69. gr. laga nr. 30/2004. Með því ákvæði voru tilteknar skyldur lagðar á herðar vátryggingafélags við sölu vátrygginga og við tjón en með vátryggingafélagi er átt við það félag sem með samningi skuldbindur sig til þess að veita vátryggingu, sbr. alið 62. gr. sömu laga.

12 Hvergi í stefnu er vísað til þess að stefndi Allianz Ísland hf. söluumboð sé vátryggingarumboðsmaður samkvæmt 39. gr. laga nr. 32/2005 eða byggt á því að þessi stefndi hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt þeim lögum. Verður ekki betur séð en að áfrýjandi hafi byggt á því við meðferð málsins í héraði að þessi stefndi sé það vátryggingafélag sem hafi veitt umrædda líftryggingu og tekið ákvörðun um að líftryggingarfjárhæðin yrði greidd að fullu til rétthafa.

13 Samkvæmt því sem að framan greinir er málatilbúnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti svo breyttur frá því að grundvöllur málsins var lagður fyrir héraðsdómi að óhjákvæmilegt er að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi að því er stefnda Allianz Ísland hf. söluumboð varðar.

14 Áfrýjandi reisir kröfu sína á hendur stefndu B á 1. mgr. 105. gr. laga nr. 30/2004. Samkvæmt því ákvæði getur sá er framfærslu naut eða átti að njóta af hálfu vátryggingartaka krafist þess að vátryggingarfjárhæðin verði greidd sér í heild eða að hluta, sé það bersýnilega ósanngjarnt gagnvart maka eða öðrum skylduerfingjum, sem voru á framfæri vátryggingartaka eða hann var skuldbundinn til að framfæra og hefðu ella átt kröfu til vátryggingarfjárhæðarinnar samkvæmt 100. gr., að hún renni til rétthafa. Við úrlausn þessa skal einkum líta til ástæðna tilnefningarinnar, þarfa þess er framfærslu naut eða átti að njóta, þarfa rétthafans og hvort sá fyrrnefndi hafi fengið tilkynningu um tilnefninguna innan sanngjarns frests fyrir andlátið. Í athugasemdum við greinina í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 30/2004 kemur meðal annars fram að ekki eigi að koma til þess að tilnefningu verði hnekkt nema í algerum undantekningartilvikum, svo þröngar séu heimildirnar til þess.

15 Fyrir liggur að áfrýjandi er einn af þremur skylduerfingjum C. Þar sem áfrýjandi er barn að aldri var C framfærsluskyldur gagnvart honum samkvæmt 1. mgr. 53. gr. og 1. mgr. 61. gr. barnalaga nr. 76/2003. Samkvæmt 3. mgr. 100. gr. laga nr. 30/2004 hefði áfrýjandi fengið greiddan 1/3 hluta vátryggingarfjárhæðarinnar á móti hinum tveimur skylduerfingjum C ef enginn rétthafi hefði verið tilnefndur. Er áfrýjandi því bær til að setja fram kröfu samkvæmt 1. mgr. 105. gr. laga nr. 30/2004.

16 Áfrýjandi byggir á því að vilji C hafi ávallt staðið til þess að taka umrædda líftryggingu fyrir börn sín og hann hafi ekki gert sér grein fyrir því að með því að tilnefna stefndu B sem rétthafa væri hann að útiloka áfrýjanda frá því að fá hluta af vátryggingarfjárhæðinni. Áfrýjandi hafi búið hjá móður sinni frá fæðingu en hún hafi verið einstæð fram til september 2018. C hafi tekið virkan þátt í uppeldi áfrýjanda og stutt hann fjárhagslega. Þá hafi áfrýjandi og móðir hans ávallt staðið í þeirri trú að umrædd líftrygging rynni inn í dánarbú C. Áfrýjanda hafi verið ókunnugt um að C hafi tilnefnt stefndu B sem rétthafa fyrr en kom að uppgjöri dánarbúsins.

17 Í umsókn sinni um trygginguna tilnefndi C stefndu B sem rétthafa umræddrar líftryggingar. Vitnið D, sem seldi C líftrygginguna, lýsti því í skýrslu sinni fyrir Landsrétti að hún hefði farið yfir skilmála líftryggingarinnar með honum og hann hefði viljað tilnefna stefndu sem rétthafa. Þá hefði hún afhent C skilmála líftryggingarinnar, upplýsingablað um trygginguna og íslenska þýðingu tryggingarskírteinis. Samkvæmt þessu telst sannað að þegar líftryggingin var tekin hafi vilji C ótvírætt staðið til þess að vátryggingarfjárhæðin kæmi í hlut stefndu B við andlát hans.

18 C og stefnda B voru á þeim tíma er hann keypti líftrygginguna í sambúð og áttu saman eitt barn. Með framburði vitnanna F, föður C heitins, og G, föður stefndu, fyrir Landsrétti er sannað að sambúðin hófst eigi síðar en á árinu 2005. Á árinu 2015 keypti stefnda einnig líftryggingu og var C þar tilnefndur sem rétthafi. Verður að ganga út frá því að C og stefnda B hafi keypt þessar líftryggingar til að tryggja fjárhag þess langlífara við fráfall þess skammlífara. Í marsmánuði 2016 lauk sambúð C og stefndu B. Stefnda byggir á því að þau hafi samið um að þau yrðu áfram rétthafar að líftryggingu hvort annars. Engin vitni hafa verið leidd að því samkomulagi en sú staðreynd að hvorki C né stefnda gerðu reka að því að tilnefna nýja rétthafa að líftryggingum sínum rennir stoðum undir að slíkt samkomulag hafi verið fyrir hendi. Engin gögn eða framburðir í málinu benda til þess að C hafi ætlað að breyta um rétthafa að líftryggingunni.

19 Við mat á því hvort bersýnilega sé ósanngjarnt að vátryggingarfjárhæðin renni að öllu leyti til stefndu B verður að horfa til þess sem að ofan er rakið um vilja C. Þá er komið fram að á sambúðartímanum var stefnda B með lágar tekjur, lagði stund á háskólanám og tók til þess námslán, auk þess sem hún tók fæðingarorlof eftir fæðingu barna sinna og C. Fyrir Landsrétt hefur verið lögð greiðslustaðfesting stefnda Allianz Ísland hf. söluumboðs þar sem er staðfest að stefnda greiddi iðgjöld líftryggingar C frá 1. febrúar 2014 til og með 1. apríl 2016. Þá verður að líta til þess að áfrýjandi hefur tekið arf eftir C. Loks eru ekki efni til að líta svo á að börnum C hafa verið mismunað með því að stefnda hafi ein fengið greidda vátryggingarfjárhæðina. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með áfrýjanda að það sé bersýnilega ósanngjarnt gagnvart honum í skilningi 1. mgr. 105. gr. laga nr. 30/2004 að vátryggingarfjárhæðin renni til stefndu sem tilnefnds rétthafa.

20 Áfrýjandi hefur einnig vísað til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga til stuðnings kröfum sínum. Í ákvæði 1. mgr. 105. gr. laga nr. 30/2004 felst sérregla um heimild til að ráðstafa vátryggingarfjárhæð til annars en tilnefnds rétthafa í algerum undantekningartilvikum. Kemur 36. gr. laga nr. 7/1936 þegar af þessari ástæðu ekki til álita við úrlausn málsins.

21 Með vísan til þess sem að framan er rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu stefndu B af kröfum áfrýjanda.

22 Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað í héraði verða staðfest.

23 Málskostnaður milli áfrýjanda og stefndu B fellur niður en um gjafsóknarkostnað þeirra fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

24 Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda Allianz Ísland hf. söluumboði málskostnað fyrir Landsrétti svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Kröfum áfrýjanda, A, á hendur stefnda, Allianz Ísland hf. söluumboði, er vísað frá héraðsdómi.

Stefnda, B, er sýkn af kröfum áfrýjanda.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður milli áfrýjanda og stefndu B fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, K-kvk-ef Ó-kvk-ef, 800.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Þ-kk-ef E-kk-ef, 800.000 krónur.

Áfrýjandi greiði stefnda Allianz Ísland hf. söluumboði 500.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.