18/2022

Útdráttur

Í höfðaði mál gegn Á og eigendum 18 annarra jarða til viðurkenningar á því að Í væri eigandi að afmarkaðri landspildu samkvæmt afsali frá 1939, að Í ætti veiðirétt fyrir landinu og að mörk þess væru með nánar tilgreindum hætti. Kröfum Í var beint að öllum stefndu í héraði án þess að sérstaklega væri greint þeirra á milli að því undanskildu að í fyrstu dómkröfunni voru tilgreindar þær ellefu jarðir sem afsalið frá 1939 tók til. Í dómi Landsréttar kom fram að ljóst væri af málatilbúnaði Í að fyrsta og önnur dómkrafa gætu ekki með réttu átt við um Á. Málatilbúnaður Í væri að þessu leyti óskýr og vanreifaður að því er Á varðaði. Landsréttur tók einnig fram að samkvæmt meginreglum um meðferð einkamála skyldi málsgrundvöllur lagður í stefnu en þar skyldu koma fram málsástæður sem stefnandi byggði málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þyrfti að greina til þess að samhengi milli málsástæðna væri ljóst. Talið var að Í hefði borið að gera sérstaklega grein fyrir þeim málsástæðum sem byggt var á gagnvart Á í tilkalli Í til hins umdeilda landskika. Það hefði Í ekki gert. Málatilbúnaður Í var því talinn vera í andstöðu við kröfur d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Jafnframt var talið að ágallar þeir sem væru á málatilbúnaði Í að þessu leyti væru slíkir að úr þeim yrði ekki bætt undir rekstri málsins, enda stæðu skilyrði 5. mgr. 101. gr. sömu laga ekki til þess að Í kæmi að nýjum málsástæðum í málinu eftir höfðun þess til stuðnings kröfum sínum gagnvart áfrýjanda. Samkvæmt framangreindu var það niðurstaða Landsréttar að kröfugerð og málatilbúnaður Í gagnvart Á í héraðsdómsstefnu hefði verið svo vanreifaður að vísa bæri kröfum Í sjálfkrafa frá héraðsdómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. janúar 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 10. desember 2021 í málinu nr. E- 54/2018.

2

Áfrýjandi krefst þess að hún verði sýknuð af kröfum stefnda og að stefndi verði dæmdur til að greiða henni málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Stefndi höfðaði mál þetta gegn áfrýjanda og eigendum 18 annarra jarða til viðurkenningar á eignarrétti sínum „að afmarkaðri landspildu samkvæmt afsali frá 1939“ eins og segir í héraðsdómsstefnu. Dómkröfur stefnda samkvæmt stefnunni eru í fyrsta lagi þær að viðurkennt verði með dómi að stefndi sé eigandi að því landi sem afsalað var frá jörðunum Ási, Hóli, Keldunesi, Eyvindarstöðum, Kelduneskoti, Lindarbrekku, Framnesi, Þórunnarseli, Bakka, Syðri- Bakka og Þórseyri, öllum í Kelduneshreppi í Norður- Þingeyjarsýslu, til Sandgræðslu Íslands með afsali 29. október 1939. Í öðru lagi að viðurkennt verði að veiðiréttur fyrir eignarlandinu á vatnasvæði Litlárvatna tilheyri stefnda. Í þriðja lagi er þess krafist að viðurkennt verði að mörk eignarlands stefnda séu eftir mörkum hinnar upphaflegu sandgræðslugirðingar á Ássandi eins og hún var lögð árið 1942 og miðlínu Jökulsár á Fjöllum/Bakkahlaups með þeim hætti sem nánar er rakið í stefnu. Þeirri lýsingu breytti stefndi síðar með bókun um breytta kröfulínu 3. september 2019. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Gagnsök var höfðuð af nokkrum aðalstefndu 30. apríl 2018 og þingfest 17. maí sama ár en áfrýjandi var ekki meðal gagnstefnenda.

5

Málið var fyrst dómtekið 3. september 2019 en það var endurflutt og dómtekið að nýju 26. nóvember sama ár. Með dómi 3. desember 2019 var aðalsök vísað frá dómi en málið dæmt efnislega í gagnsök.

6

Ákvæði héraðsdóms um frávísun aðalsakar var fellt úr gildi með úrskurði Landsréttar 4. febrúar 2020 í máli nr. 15/2020 og lagt fyrir héraðsdóm að taka aðalsök málsins til efnismeðferðar. Gagnsakarþáttur málsins var hins vegar staðfestur með dómi Landsréttar 18. desember 2020 í máli nr. 883/2019 en samkvæmt áðursögðu átti áfrýjandi ekki aðild að því landsréttarmáli.

7

Framangreindum kröfum stefnda var samkvæmt héraðsdómsstefnu beint að öllum stefndu í héraði án þess að sérstaklega væri greint þeirra á milli að öðru leyti en því að tilgreindar eru í fyrstu dómkröfu þær 11 jarðir sem afsalið 29. október 1939 tók til.

Í fyrrnefndum úrskurði Landsréttar í máli nr. 15/2020 sagði að skilja yrði kröfugerð stefnda þannig að krafist væri viðurkenningar á tilteknum réttindum gagnvart hverjum og einum stefndu í héraði en ekki stefndu í einu lagi. Um áfrýjanda segir það eitt í héraðsdómsstefnu að hún eigi aðild að málinu vegna jarðarinnar Meiðavalla en ekki er gerð sérstök grein fyrir málsástæðum stefnda fyrir kröfum á hendur henni.

8

Í héraðsdómsstefnu segir að málið sé höfðað á hendur eigendum þeirra jarða sem upphaflega hafi afsalað Sandgræðslu Íslands hluta úr landi sínu til að mynda landgræðslusvæðið Ássand, sbr. afsal 1939, og einnig eigendum þeirra jarða sem afsalað hafi sér leigurétti með afsali 1942 og 1954. Þá sé málið jafnframt höfðað gagnvart þeim sem taldir séu eiga eða geta hugsanlega átt réttindi á grundvelli eignarhalds síns á jörðum er liggi að Ássandi. Tekið er fram að málið sé höfðað til viðurkenningar á eignarrétti stefnda á því svæði sem er innan upphaflegu sandgræðslugirðingarinnar frá 1942 og afmörkuð sé á framlögðu kröfulínukorti.

Byggt sé á því að með afsalinu frá 29. október 1939 hafi Sandgræðsla Íslands og þar með stefndi orðið fullkominn eigandi alls lands innan girðingarinnar og verið eigandi landsins og allra landsréttinda síðan. Í stefnu segir að rétt þyki að stefna í málinu öllum þeim sem kunni að eiga land að umræddri kröfulínu.

9

Um eignarhald jarðarinnar Meiðavalla í Kelduhverfi liggur fyrir samkvæmt gögnum máls að Jarðakaupsjóður ríkisins keypti hana af Búnaðarbanka Íslands samkvæmt afsali 18. febrúar 1939 og var jörðin samfleytt í eigu stefnda uns hún var seld G-kvk-þgf Á-kvk-þgf samkvæmt afsali 22. ágúst 2000. Áfrýjandi eignaðist jörðina með yfirlýsingu vegna fyrirframgreidds arfs 15. apríl 2014 sem þinglýst var sem eignarheimild hennar 8. maí sama ár.

10

Áfrýjandi krafðist sýknu af öllum kröfum stefnda fyrir héraðsdómi og byggði varnir sínar í málinu á því að við sölu á jörðinni Meiðavöllum 22. ágúst 2000 hefði sá aðili er áfrýjandi leiðir rétt sinn frá, G-kvk-nf Á-kvk-nf, eignast eignarhlut stefnda innan landgræðslugirðingarinnar á Ássandi. Þá taldi áfrýjandi sig ekki eiga aðild að málinu að því er varðar fyrstu og aðra dómkröfu stefnda.

11

Í 1. grein afsals stefnda til G-kvk-ef Á-kvk-ef segir að um landamerki jarðarinnar vísist til landamerkjaskrár Norður- Þingeyjarsýslu, en samkvæmt henni er hið umdeilda landsvæði innan landamerkja Meiðavalla. Þá segir í 6. gr. þess að kaupanda sé kunnugt um „full umráð“ Landgræðslu ríkisins yfir landspildu, sem afmörkuð er á uppdrætti merktum Landgræðslugirðingar á Ássandi og Jökulsárgljúfrum, er afsalinu fylgi og sé hluti þess og sýni land það sem sé innan landgræðslugirðingarinnar.

12

Ljóst er af málatilbúnaði stefnda að fyrsta og önnur dómkrafa hans samkvæmt héraðsdómsstefnu geta ekki með réttu átt við um áfrýjanda. Þannig er upplýst og óumdeilt að jörð hennar, Meiðavellir, var ekki meðal þeirra jarða sem afsalið 29. október 1939 tók til, sbr. fyrstu dómkröfu stefnda. Þá er einnig upplýst og óumdeilt að jörðin hefur aldrei átt land að Litlárvötnum eða veiðirétt í þeim, en önnur dómkrafa stefnda lýtur að því. Málatilbúnaður stefnda að þessu leyti er óskýr og vanreifaður að því er áfrýjanda varðar.

13

Samkvæmt meginreglum um meðferð einkamála skal málsgrundvöllur lagður í stefnu.

Þ ar skulu koma fram málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi milli málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er, sbr. d - og e-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að þessu sögðu og í ljósi þess sem áður var rakið varðandi þinglýsta eignarheimild áfrýjanda að Meiðavöllum verður að telja, eins og aðild hennar að málinu var háttað, að stefnda hafi í héraðsdómsstefnu borið að gera grein fyrir þeim málsástæðum sérstaklega sem hann byggði tilkall sitt til hins umdeilda landskika á gagnvart áfrýjanda. Það gerði stefndi ekki. Þeir ágallar sem voru á málatilbúnaði stefnda að þessu leyti voru slíkir að úr þeim varð ekki bætt undir rekstri málsins, enda stóðu skilyrði 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 ekki til þess að stefndi kæmi nýjum málsástæðum að í málinu eftir höfðun þess til stuðnings kröfum sínum gagnvart áfrýjanda.

14

Samkvæmt öllu framansögðu þykir kröfugerð og málatilbúnaður stefnda gagnvart áfrýjanda í héraðsdómsstefnu hafa verið svo vanreifaður að vísa beri kröfum hans á hendur henni sjálfkrafa frá héraðsdómi.

15

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila í héraði og fyrir Landsrétti falli niður.

16

Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður staðfest. Um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Landsrétti fer eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Öllum kröfum stefnda, íslenska ríkisins, á hendur áfrýjanda, Á-kvk-þgf Á-kvk-þgf, er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda er staðfest.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 4.519.800 krónur.