508/2021

Útdráttur

Ákærða var gefið að sök að hafa brotið gegn 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði við A án hennar samþykkis og notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum áhrifa fíkniefna, lyfja og svefndrunga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var staðfest sú niðurstaða hans að með hliðsjón af geðrannsókn geðlæknis, vottorði sálfræðings sem og öðrum gögnum málsins, hafi ákærði á verknaðarstundu brotsins verið sakhæfur í skilningi 15. gr. laga nr. 19/1940. Í dómi Landsréttar var rakið að fyrir héraðsdómi hafi ákærði borið á þann veg að samræði hans við A hafi verið með samþykki hennar. Við skýrslutöku hjá lögreglu hafi hann á hinn bóginn skýrt svo frá að A hafi sofnað þegar hann var að byrja að hafa við hana samræði og verið sofandi meðan á því stóð. Fengi sá framburður hans jafnframt stoð í upptöku af samtali hans og A sem lá fyrir á meðal gagna málsins. Fallist var á það mat héraðsdóms að ákærði hafi ekki gefið trúverðuga skýringu á breyttum framburði sínum að þessu leyti og þótti mega taka tillit til framburðar hans hjá lögreglu við sakarmat í málinu, sbr. 1. og 2. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brots hans til refsiákvæðis. Með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum um geðhagi ákærða sem og vætti geðlæknis og sálfræðings í héraði og fyrir Landsrétti stæði ákvæði 1. mgr. 16. gr. laga nr. 19/1940 ekki í vegi þess að ákærða yrði gerð refsing í málinu. Að því gættu var refsing hans ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði og hann dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur. Þá þótti rétt að neyta heimildar 1. mgr. 57. gr. laga nr. 19/1940 til að skilorðsbinda fullnustu refsingarinnar í fimm ár frá uppsögu dómsins og að ákærði skyldi á þeim tíma sæta sérstöku eftirliti og umsjón og neyta ekki ávana- og fíkniefna, sbr. 1. og 3. tölulið 3. mgr. 57. gr. sömu laga og 1. mgr. 83. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 6. júlí 2021. Málsgögn bárust réttinum 18. febrúar 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 10. júní 2021 í málinu nr.

S - [...]/2020.

2

Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

3

Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, til vara að honum verði ekki gerð refsing en að því frágengnu staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Auk þess krefst ákærði þess að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð.

4

Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 2.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. nóvember 2019 til 17. janúar 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst brotaþoli staðfestingar hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu sína.

5

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti voru spilaðar hljóð- og myndupptökur af skýrslum ákærða og brotaþola í héraði. Þá gáfu vitnin B geðlæknir og C sálfræðingur viðbótarskýrslu.

Málsatvik og sönnunarfærsla

6

Í málinu er ákærða, sem er fæddur árið [...], gefin að sök nauðgun samkvæmt 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 3. nóvember 2019, að [...], haft samræði við A, sem er fædd árið [...], án hennar samþykkis, en ákærði hafi klætt hana úr buxunum, fært nærbuxur hennar til hliðar og haft við hana samræði þar sem hún lá sofandi í rúmi með ákærða og notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum áhrifa fíkniefna, lyfja og svefndrunga. 7

Við rannsókn málsins hjá lögreglu gekkst ákærði undir geðheilbrigðisrannsókn sem var framkvæmd af B geðlækni á grundvelli dómkvaðningar 19. febrúar 2020, en matsgerð hans lá fyrir 7. apríl sama ár. Var það niðurstaða hans að enginn vafi væri um sakhæfi ákærða en erfitt væri að sjá að refsing myndi bera árangur, sbr. 16. gr. almennra hegningarlaga. Þá var C sálfræðingur dómkvaddur 19. janúar 2021 til að leggja mat á hvort og þá að hvaða marki þroskafrávik, skortur á félagslegu innsæi og dómgreindarskortur ákærða he fðuhaftáhrif á háttsemi hans á verknaðarstundu annars vegar og hins vegar samskipti við brotaþola um hið meinta brot eftir að það á að hafa verið framið. C skilaði matsgerð sinni 27. mars 2021. Í henni kemur meðal annars fram að ekki leiki vafi á því að þeir erfiðleikar sem fram komi hjá ákærða á sviði almenns skilnings, rökhugsunar og ályktunarhæfni valdi því að hann hafi verulega takmarkaðan skilning á þeirri ákæru sem hann sætir og hegðun hans og háttsemi á verknaðarstundu.

8

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði metinn sakhæfur og jafnframt talið að 16. gr. almennra hegningarlaga stæði því ekki í vegi að honum yrði gerð refsing. Var ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er samkvæmt framansögðu gefin að sök og gert að sæta fangelsi í tvö ár, en fullnustu refsingarinnar í heild frestað skilorðsbundið til þriggja ára. Við ákvörðun um skilorðsbindingu var höfð hliðsjón af framangreindu geðmati og högum ákærða. Segir um það í forsendum dómsins að samkvæmt niðurstöðu geðrannsóknar sé vandséð að refsing beri árangur. Ákærði glími við margvíslegan vanda. Hann sé greindur með ADHD, sé þroskahamlaður og haldinn persónuleikaröskun og vissri siðblindu, auk þess sem væg merki um heilaskaða hafi komið fram. Hins vegar virðist sem ákærði skilji reglur og lög samfélagsins og viti muninn á réttu og röngu. Hann hafi sjálfur með líferni sínu á vissan hátt ýtt undir þau neikvæðu andlegu einkenni sem hann glími við og þá aðallega með neyslu vímuefna.

9

Krafa ákærða um sýknu er reist á því að hann hafi ekki framið það brot sem hann er sakaður um. Varakröfu sína um að honum verði ekki gerð refsing byggir ákærði á 16. gr. almennra hegningarlaga, en að því frágengnu krefst hann staðfestingar héraðsdóms.

10

Af hálfu ákæruvaldsins er á því byggt að ekki standi efni til annars en að gera ákærða óskilorðsbundna fangelsisrefsingu og krafa gerð um að refsing hans verði þyngd.

Niðurstaða

11

Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að ákærði hafi á verknaðar stundu þess brots, sem hann er ákærður fyrir, verið sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga.

12

Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Ef ákærði ber á annan hátt fyrir dómi en hjá lögreglu er dómara heimilt, samkvæmt 1. og 2. mgr. 109. gr. þeirra laga, að taka tillit til þess sem fram kemur í lögregluskýrslu, ef hann telur breyttan framburð fyrir dómi ótrúverðugan, en sakfelling verður hins vegar ekki reist á skýrslugjöf hjá lögreglu einni og sér, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 13. júní 2013 í máli nr. 657/2012. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi bar ákærði á þann veg að samræði hans við brotaþola hafi verið með samþykki hennar. Við skýrslugjöf hjá lögreglu skýrði hann á hinn bóginn svo frá að brotaþoli hafi sofnað þegar hann var að byrja að hafa við hana samræði og verið sofandi meðan á því stóð. Fær sá framburður hans jafnframt stoð í upptöku af samtali hans og brotaþola sem gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem mál þetta liggur fyrir er fallist á það mat héraðsdóms að ákærði hafi ekki gefið trúverðuga skýringu á breyttum framburði sínum að þessu leyti. Þykir samkvæmt þessu mega taka tillit til framburðar hans hjá lögreglu við sakarmat í málinu. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brots hans til refsiákvæðis.

13

Í 1. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga segir svo: „Nú var maður sá, sem verkið vann, andlega miður sín, svo sem vegna vanþroska, hrörnunar, kynferðilegs misþroska eða annarrar truflunar, en þetta ástand hans er ekki á eins háu stigi og 15. gr. getur, og skal honum þá refsað fyrir brotið, ef ætla má eftir atvikum og eftir að læknisumsagnar hefur verið leitað, að refsing geti borið árangur.“

14

Þegar afstaða er tekin til þeirrar kröfu ákærða að honum verði á grundvelli þessa ákvæðis ekki gerð refsing er fyrst til þess að líta að svo sem fram er komið var það niðurstaða B geðlæknis samkvæmt matsgerð að erfitt væri að sjá að refsing myndi bera árangur. Í aðfararorðum þeirrar niðurstöðu segir þó að þau einkenni ákærða sem áður sé lýst í matsgerðinni leiði „mögulega til ósakhæfis samkvæmt 16. [gr.] hegningarlaga“ en það sé þó á mörkunum því hann eigi að geta hagað sér betur. Auk þess sem áður er rakið úr matsgerðinni kemur fram í henni að engar vísbendingar hafi komið fram um einkenni geðrofs, ranghugmynda, rugls eða ofskynjana.

Þroskahömlun ákærða sé rétt undir mörkum tornæmis, eða 68 stig. Hann noti sjaldan áfengi en neyti kannabis reglulega. Mikilvægt sé að hann hætti þeirri neyslu og taki lyf sem séu honum nauðsynleg en það hafi hann ekki gert. Hann þurfi verulegan stuðning og liðveislu en eigi að geta lært flesta hluti sem teljast til daglegra athafna.

15

Í skýrslu B fyrir héraðsdómi kom fram að borið hafi á þunglyndi hjá ákærða og að hann væri á „vægu einhverfurófs stigi“. Þá skýrði hann frá því að meta verði fyrirliggjandi geðmat í ljósi kannabisneyslu ákærða en ekki sé mikið að marka slíkt mat þegar dagleg neysla hefur átt sér stað í undanfara þess. Slík neysla valdi sveiflum þegar kemur að öllum einkennum „og ég hef séð það [...] í gegnum árin að þegar menn eru ekki í neyslu og búnir að vera inni [...] á lokuðum deildum lengi þá bæta þeir [...] sinn geðhag jafnt og þétt, það kemur líka út í greindinni.“ Í skýrslu sinni fyrir Landsrétti tók B fram að ákærði hafi samkvæmt geðmati verið á mörkum vægrar þroskahömlunar og tornæmis. Hann væri því ekki það illa staddur að útilokað væri að hann gæti bætt sig og þroskast. Þá ætti hann að geta sinnt einföldum störfum. Þetta væri þó alfarið undir því komið að hann hætti neyslu fíkniefna. Spurður um hvernig ákærða myndi farnast kæmi til þess að hann þyrfti að afplána fangelsisrefsingu svaraði B því til að hann gæti lent þar í slæmum málum og þá einkanlega í ljósi þess hversu áhrifagjarn hann væri. Mjög erfitt væri þó að meta þetta. Það ákjósanlegasta í stöðunni væri að hann fengi þjónustu og stuðning við sitt hæfi, að því gefnu að hann héldi sig frá fíkniefnum, tæki lyfin sín og fylgdi góðum ráðum.

16

Í matsgerð C sálfræðings, sem áður er getið, segir svo í kafla sem ber yfirskriftina „Samantekt og álit“:

Niðurstöður greindarprófana sýna vitsmunaþroska á stigi vægrar þroskahömlunar hjá [ákærða] þar sem umtalsverðir erfiðleikar koma fram í málskilningi og á sviði máltengdrar rökhugsunar og ályktunarhæfni. Þessir erfiðleikar eru talsvert undir efri mörkum vægrar þroskahömlunar en styrkleikar koma fram á svið[i] verklegs greindarþroska sem þó mælast marktækt undir meðallagi. Alvarlegir erfiðleikar koma fram hjá [ákærða] á sviði félagslegrar aðlögunar auk þess sem fram koma hjá honum marktæk einkenni kvíða og þunglyndis [...]. Aðilar sem þekkja hann vel [...] lýsa marktækum einkennum einhverfurófsröskunar hjá [ákærða]. Því er ljóst að hann á við fjölþætta þroskafræðilega erfiðleika að stríða auk þess sem langvarandi neysla vímuefna hefur aukið á þennan vanda. [...] Vegna þess fjölþætta vanda sem [ákærði] á við að stríða telst fötlun hans umtalsverð, ekki síst vegna erfiðleika tengda hegðun, líðan og félagslegri aðlögun auk einkenna röskunar á einhverfurófi.

17

Í skýrslu C fyrir Landsrétti kom meðal annars fram að þroskahömlun sé skipt í fjóra flokka eftir alvarleika. Væg þroskahömlun sé neðst á þeim lista en því verði að halda til haga að það sé ekkert vægt við hana og hún sé skilgreind sem fötlun. Til að uppfylla greiningarviðmið þurfi greindartala að veraum eða undir 70. Þá þurfi einnig að vera fyrir hendi viðbótarerfiðleikar í félagslegri aðlögun. Ákærði hafi uppfyllt þessi viðmið og að auki hafi komið til einhverfueinkenni sem þó hafi ekki haft sérstaka þýðingu við matið þar sem það var „einfaldlega nóg af öðrum þáttum sem valda því að hann uppfyllir viðmið fyrir væga þroskahömlun.“

18

Þegar þau gögn sem liggja fyrir um geðhagi ákærða eru virt og sérstök hliðsjón höfð af því sem að framan er rakið þykja ákvæði 1. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga ekki standa því í vegi að honum verði gerð refsing í málinu.

19

Ákærða hefur ekki áður verið gerð refsing. Að því gættu og með hliðsjón af dómaframkvæmd er refsing hans ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði.

20

Svo sem fram er komið var refsing ákærða samkvæmt hinum áfrýjaða dómi skilorðsbundin að fullu. Um skilorðsbindingu refsingar segir í 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga að ákveða megi í dómi að fresta með skilyrðum um tiltekinn tíma ákvörðun um refsingu eða fullnustu refsingar. Ákvörðun um skilorðsbindingu eftir þessum reglum er alfarið í höndum dómara og engar skorður settar við henni að því er varðar tegund brots eða lengd refsivistar. Það gefur þó augaleið að þegar um alvarlegt brot er að ræða og sem þung refsing liggur við kemur skilorðsbinding vart til álita nema við alveg sérstakar aðstæður.

21

Með hliðsjón af fyrirliggjandi matsgerðum og vitnisburði matsmanna í héraði og fyrir Landsrétti og högum ákærða, eins og þeim er lýst í héraðsdómi og hér að framan, þykir rétt að neyta framangreindrar heimildar og skilorðsbinda fullnustu refsingar hans í fimm ár frá uppsögu þessa dóms, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með sömu rökum þykir nauðsynlegt að ákærði sæti á skilorðstímanum sérstöku eftirliti og umsjón og neyti ekki ávana- og fíkniefna, sbr. 1. og 3. tölulið 3. mgr. 57. gr. sömu laga. Samkvæmt 1. mgr. 83. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga skal Fangelsismálastofnun hafa á hendi umsjón með ákærða eða fela hana öðrum aðila undir sínu eftirliti.

22

Með vísan til forsendna héraðsdóms verða miskabætur til brotaþola ákveðnar 23

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Samkvæmt 2. mgr. 237. gr. laga nr. 88/2008 greiðist allur áfrýjunarkostnaður málsins úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum fimm árum frá uppsögu þessa dóms, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Frestun á fullnustu refsingarinnar er jafnframt bundin því skilyrði að ákærði sæti á skilorðstímanum sérstöku eftirliti og umsjón og neyti ekki ávana- og fíkniefna, sbr. 1. og 3. tölulið 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. einnig 1. mgr. 83. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga.

Ákærði greiði brotaþola, A, 1.800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. nóvember 2019 til 17. janúar 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest.

Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, V-kk-ef H. V-kk-ef lögmanns, 868.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, V-kvk-ef D-kvk-ef V-kvk-ef lögmanns, 418.500 krónur.