243/2018

Útdráttur

F undirbjó hönnunarsamkeppni um hönnun hjúkrunaríbúða að Boðaþingi nr. 11 og 13 í Kópavogi sem Kópavogsbær og velferðarráðuneytið hugðust byggja. T ehf. og H höfðu annast hönnun hjúkrunaríbúða að Boðaþingi nr. 5 og 7 sem teknar voru í notkun á árinu 2010, ásamt þjónustubyggingu í húsi nr. 9. Eftir það höfðu þeim verið falin ýmis verkefni tengd þróun deiliskipulags og undirbúningi að hönnun frekari mannvirkja á byggingarreitnum. T ehf. og H fengu lagt lögbann við því að hönnunarsamkeppnin færi fram. Ekki var talið að fyrir hefði legið samningur eða bindandi yfirlýsing um að T ehf. og H væri falin heildstæð hönnun allra mannvirkja á umræddum byggingarreit. Ekki var fallist á að heildstæð hönnun H hafi þegar orðið til þannig að þau verkefni sem T ehf. og H höfðu unnið að stæðu því í vegi að halda mætti hönnunarsamkeppni um fyrirhugaðar framkvæmdir. Þá var ekki fallist á að óhjákvæmilegt væri að framkvæmd hönnunarsamkeppninnar fæli í sér brot gegn höfundarréttindum þeirra. Af þeim sökum var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu T ehf. og H um viðurkenningu á því að F væri óheimilt, á grundvelli 44. gr. laga nr. 120/2016 um opinber innkaup, að láta fara fram opinbera hönnunarsamkeppni um hönnun hjúkrunaríbúða að Boðaþingi nr. 11 og 13 í Kópavogi og um að fella úr gildi lögbann sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði við því að F léti fara fram opinbera hönnunarsamkeppni um hönnun hjúkrunaríbúðanna.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og Æ-kk-nf H-kk-nf arkitekt.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. mars 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2018 í málinu nr. E1330/2017.

2 Áfrýjendur krefjast þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið hvað varðar niðurstöðu um 1. og 2. lið dómkröfu áfrýjenda eins og hún var sett fram fyrir héraðsdómi auk niðurstöðu um málskostað. Áfrýjendur krefjast þess jafnframt að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt, á grundvelli 44. gr. laga nr. 120/2016 um opinber innkaup, að láta fara fram opinbera hönnunarsamkeppni um hönnun hjúkrunaríbúða að Boðaþingi nr. 11 og 13, Kópavogi, nánar tiltekið hönnun 2. áfanga byggingar hjúkrunar og þjónustumiðstöðvar við Boðaþing. Auk þess krefjast áfrýjendur þess að staðfest verði með dómi lögbann sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði hinn 4. apríl 2017, við því að stefndi, á grundvelli 44. gr. laga nr. 120/2016 um opinber innkaup, láti fara fram opinbera hönnunarsamkeppni um hönnun fyrrnefnds 2. áfanga byggingar hjúkrunar og þjónustumiðstöðvar við Boðaþing nr. 11 og 13. Loks krefjast áfrýjendur þess að stefndi verði dæmdur til að greiða áfrýjendum, hvorum um sig, málskostnað fyrir héraði og Landsrétti.

3 Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, stefndi verði sýknaður af öllum kröfum áfrýjenda og honum tildæmdur málskostnaður úr þeirra hendi fyrir Landsrétti.

4 Dómendur gengu á vettvang 14. desember 2018.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 S-kk-nf H-kk-nf, skrifstofustjóri umhverfissviðs Kópavogsbæjar, gaf viðbótarskýrslu í málinu fyrir Landsrétti.

6 Af hálfu áfrýjenda hafa verið lögð fram ýmis ný gögn fyrir Landsrétti, þar á meðal um aðdraganda að byggingu hjúkrunarheimilis í Vatnsendalandi í Kópavogi allt frá árinu 2003 og um aðkomu áfrýjenda að skipulagsvinnu vegna þess byggingarreits sem hjúkrunarheimilið stendur á og hönnun þeirra mannvirkja sem þar hafa verið reist. Jafnframt hafa áfrýjendur lagt fram frekari gögn um greiðslu reikninga vegna starfa sinna. Af hálfu áfrýjenda hefur einnig verið lagt fram álit stjórnar Arkitektafélags Íslands 4. apríl 2018 um tiltekin álitaefni í máli þessu.

Niðurstaða

7 Fyrir liggur að fyrirhuguð hönnunarsamkeppni, sem kröfur áfrýjenda í þeim þætti málsins sem til endurskoðunar er fyrir Landsrétti beinast að, lýtur að hönnun hjúkrunaríbúða að Boðaþingi 11 og 13 í Kópavogi. Óumdeilt er að verkkaupar við fyrirhugaðar framkvæmdir eru íslenska ríkið og Kópavogsbær en þessir aðilar eru jafnframt eigendur bygginganna nr. 5, 7 og 9 við Boðaþing. Þá er óumdeilt að ákvörðun um hönnunarsamkeppnina var tekin af velferðarráðuneytinu og Kópavogsbæ og að framkvæmd hennar er í höndum stefnda þótt um sé að ræða sameiginlega framkvæmd ríkis og sveitarfélags. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 84/2001 um skipan opinberra framkvæmda er stefndi ríkisstofnun sem fer með stjórn verklegra framkvæmda af hálfu ríkisins nema annað sé sérstaklega tilgreint í lögunum. Samkvæmt 21. gr. laganna skipar ráðherra forstjóra stefnda til fimm ára í senn og er hann ábyrgur fyrir rekstri stofnunarinnar. Stefndi getur því notið aðildarhæfis. Þótt umræddar byggingarframkvæmdir séu ekki hafnar er ljóst af gögnum málsins að stefndi hefur haft umsjón með undirbúningi hönnunarsamkeppni vegna þeirra. Með hliðsjón af kröfugerð áfrýjenda í málinu og málatilbúnaði aðila telst stefndi vera réttur aðili að málinu eins og það hefur verið lagt fyrir dómstóla.

8 Sjómannadagsráð í Reykjavík og Hafnarfirði fyrir hönd Hrafnistu sendi heilbrigðis og tryggingamálaráðherra erindi 18. desember 2003 þar sem sótt var um framkvæmda og rekstrarleyfi fyrir 60 til 90 rýma hjúkrunarheimili fyrir aldraða sem reist yrði í Vatnsendalandi í Kópavogi. Í erindinu kom jafnframt fram að fyrirhugað væri að reisa þjónustumiðstöð fyrir aldraða á sama byggingarreit í samstarfi við bæjaryfirvöld Kópavogs. Á fundi bæjarráðs Kópavogs 28. júlí 2005 var samþykkt að úthluta Hrafnistu og Húsvirki hf. byggingarrétti við Boðaþing 523 að undanskilinni þjónustumiðstöð. Í kjölfarið var hafist handa við gerð deiliskipulags fyrir starfsemi Hrafnistu við Boðaþing. Gögn um þá skipulagsvinnu, sem fylgdu erindi Kópavogsbæjar og Sjómannadagsráðs 5. september 2005 til heilbrigðis og tryggingamálaráðherra, sýna að á umræddum byggingarreit við Boðaþing var gert ráð fyrir fjórum byggingum með hjúkrunarrýmum og þjónustubyggingu sem tengdi þær saman. Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjendur voru frá upphafi með í ráðum um skipulag umrædds byggingarreits og undirbúning hönnunarvinnu.

9 Í bréfi heilbrigðis og tryggingamálaráðherra 3. nóvember 2006 til Kópavogsbæjar kemur fram að ráðherrann hafi ákveðið að ráðist verði í byggingu 44 nýrra hjúkrunarrýma í Kópavogi. Gögn málsins sýna hins vegar að á árunum 2006 og 2007 var enn veruleg óvissa um þessa framkvæmd, umfang hennar, fjármögnun og eignarhald. Fjármálaráðuneytið heimilaði 4. júlí 2007 áætlunargerð fyrir hjúkrunarheimili í Kópavogi fyrir allt að 44 vistmenn.

10 Fyrir liggur að íslenska ríkið og Kópavogsbær réðust í kjölfarið í byggingu tveggja húsa með alls 44 hjúkrunarrýmum að Boðaþingi 5 og 7 í Kópavogi og er Sjómannadagsráð rekstraraðili. Fyrstu íbúar fluttu inn í þessi hús í mars 2010. Þessi hús eru samtengd og tengjast auk þess þjónustubyggingu sem Kópavogsbær á og rekur í húsinu nr. 9.

11 Óumdeilt er að áfrýjendur önnuðust hönnun umræddra þriggja húsa án þess að hönnunin væri boðin út eða hönnunarsamkeppni færi fram. Ekki var gerður skriflegur samningur um hönnunarvinnu áfrýjenda. Bygging húsanna þriggja var hins vegar boðin út.

12 Í málinu liggur ekki fyrir samningur eða bindandi yfirlýsing frá Kópavogsbæ eða öðrum um að áfrýjendum hafi verið falin heildstæð hönnun allra mannvirkja á byggingarreit þeim sem húsin nr. 5, 7 og 9 við Boðaþing standa og fyrirhugað er að byggja fleiri hjúkrunarrými á.

13 Af gögnum málsins má ráða að af hálfu Kópavogsbæjar hafi frá upphafi verið gert ráð fyrir fleiri hjúkrunarrýmum á umræddum byggingarreit. Eins og rakið er í stórum dráttum í hinum áfrýjaða dómi var á næstu árum unnið að þróun deiliskipulags fyrir byggingarreitinn sem miðaði að byggingu húsnæðis fyrir fleiri hjúkrunarrými. Ljóst er að Kópavogsbær fól áfrýjendum ýmis verkefni sem tengdust deiliskipulaginu. Þannig var áfrýjendum falið á árinu 2011 að vinna tillögur að tveimur þriggja hæða húsum að Boðaþingi 11 og 13 í þeim tilgangi að koma þar fyrir fleiri hjúkrunarrýmum en áður hafði verið gert ráð fyrir en húsin nr. 5 og 7 eru tveggja hæða. Þá var áfrýjendum falið á árinu 2012 að vinna gögn um skuggavarp vegna hugmynda um jarðhæð. Kópavogsbær samþykkti nýtt deiliskipulag 12. febrúar 2013 þar sem gert var ráð fyrir jarðhæð í umræddum húsum. Áfrýjandinn H-kk-nf ritaði bréf til velferðarráðuneytisins, 28. febrúar 2013, fyrir hönd Kópavogsbæjar þar sem óskað var eftir samþykki til áframhaldandi hönnunar og framkvæmda samkvæmt tillögum um jarðhæð. Svar við þessu bréfi liggur hins vegar ekki fyrir í málinu.

14 Í júní 2014 gaf velferðarráðuneytið út ný lágmarksviðmið um byggingu og starfsemi hjúkrunarheimila og hjúkrunarrýma þar sem meðal annars var miðað við að 65 m2 húsnæði þyrfti fyrir hvert hjúkrunarrými í stað 75 m2 áður. Í kjölfarið óskaði Kópavogsbær eftir tillögum frá áfrýjendum til að mæta nýjum hönnunarviðmiðum. Áfrýjendur afhentu Kópavogsbæ 2. febrúar 2015 tillögur vegna breyttra hönnunarviðmiða.

15 Þá liggja fyrir í málinu tillögur áfrýjenda frá júlí 2015 sem gerðu ráð fyrir einni byggingu í stað tveggja á lóðunum nr. 11 og 13 við Boðaþing vegna hugmynda fyrirhugaðs rekstraraðila um hagkvæmari byggingu með styttri gönguleiðum.

16 Samkvæmt öllu framangreindu er ljóst að þótt Kópavogsbær hafi frá upphafi gert ráð fyrir fleiri hjúkrunarrýmum á umræddum byggingarreit en tekin voru í notkun á árinu 2010 og hafi hagað deiliskipulagi í samræmi við það, bera gögn málsins ekki með sér að samið hafi verið við áfrýjendur um að þeir skyldu annast hönnun annarra mannvirkja en þeirra sem risin eru á byggingarreitnum. Áfrýjendum voru samkvæmt framansögðu falin ýmis verkefni sem lutu að þróun deiliskipulags á byggingarreitnum í samræmi við það hvernig hugmyndir um fjölda hjúkrunarrýma og hönnunarviðmið breyttust og í sumum tilvikum verkefni sem líta má á sem undirbúning að hönnun mannvirkja á byggingarreitnum. Sem fyrr segir breyttust hugmyndir um þær byggingar sem reisa ætti verulega á öllu þessu tímabili og þykja áfrýjendur ekki hafa gert skýra grein fyrir því hvenær sú heildstæða hönnun mannvirkja á byggingarreitnum, sem þeir byggja málatilbúnað sinn á, hafi orðið til og hver sú heildstæða hönnun sé. Þá verður ekki ráðið af gögnum málsins að af hálfu Kópavogsbæjar hafi verið gengið út frá því að samræmt yfirbragð yrði á öllum byggingum á byggingarreitnum. 17 Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki fallist á með áfrýjendum að heildstæð hönnun áfrýjandans H-kk-ef hafi þegar orðið til þannig að þau verkefni sem áfrýjendur hafa unnið að fyrir Kópavogsbæ vegna byggingarreitsins standi því í vegi að halda megi hönnunarsamkeppni um framkvæmdir sem fyrirhugaðar eru á lóðunum Boðaþingi 11 og 13.

18 Fyrirhugað er að tengja mannvirki þau sem ætlunin er að reisa á lóðunum Boðaþingi 11 og 13 við þjónustuhúsið að Boðaþingi 9. Engar tillögur liggja enn fyrir um hönnun mannvirkja á umræddum tveimur lóðum eða um hvernig háttað verði tengingu þeirra við þau hús, sem þegar eru risin á byggingarreitnum. Þegar af þeirri ástæðu er fallist á með héraðsdómi að ógerlegt sé, að svo komnu máli, að gera því skóna að þau mannvirki eða fyrirhuguð tenging þeirra við mannvirki, sem áfrýjendur hafa hannað á byggingarreitnum, muni fela í sér breytingar sem samþykkis áfrýjandans H-kk-ef þurfi við. Án tillits til þess hvort hönnun áfrýjandans H-kk-ef njóti verndar 1., sbr. 2. mgr. 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972 hafa áfrýjendur ekki sýnt fram á að útilokað sé að hanna ný mannvirki á umræddum tveimur lóðum án þess að það komi til með að fela í sér eintakagerð í skilningi 1. mgr. 2. gr. höfundalaga eða breytingu á mögulegu höfundaverki í skilningi 2. mgr. 4. gr. sömu laga. Verður því ekki fallist á með áfrýjendum að óhjákvæmilegt sé að framkvæmd hönnunarsamkeppninnar muni fela í sér brot gegn höfundarréttindum þeirra.

19 Með vísan til alls framangreinds verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest hvað varðar þær dómkröfur áfrýjenda sem til umfjöllunar eru fyrir Landsrétti.

20 Staðfest er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um málskostnað.

21 Rétt er að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um að hafna kröfu áfrýjenda, THG arkitekta ehf. og H-kk-ef G-kk-ef, um viðurkenningu á því að stefnda, Framkvæmdasýslu ríkisins, sé óheimilt, á grundvelli 44. gr. laga nr. 120/2016 um opinber innkaup, að láta fara fram opinbera hönnunarsamkeppni um hönnun hjúkrunaríbúða að Boðaþingi nr. 11 og 13 í Kópavogi og um að fella úr gildi lögbann sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði, 4. apríl 2017, við því að stefndi léti fara fram opinbera hönnunarsamkeppni um hönnun hjúkrunaríbúða að Boðaþingi nr. 11 og 13 í Kópavogi, svo og um málskostnað.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.