422/2022

Útdráttur

A og B deildu um forsjá sonar þeirra, C, og utanlandsferðir B með hann til upprunalands B. Í dómi héraðsdóms var kveðið á um að forsjá C skyldi vera sameiginleg. Þá var viðurkenndur réttur B til að fara með drenginn í utanlandsferðir til upprunalands hans frá og með sumri 2022. Í dómi Landsréttar var rakið að dómkvaddur matsmaður teldi ágreining og samskiptavanda aðila ekki vera þess eðlis að hann ætti að hindra sameiginlega forsjá. Þrátt fyrir hnökra í samskiptum bæru þau virðingu fyrir hvort öðru og hefðu trú á að hvort um sig myndi annast drenginn vel.

Hagur drengsins væri í fyrirrúmi hjá þeim báðum. Taldi Landsréttur ljóst að málsaðilum væri fyrst og fremst mikið í mun að hagsmuna drengsins væri gætt í hvívetna. Samskipti þeirra um drenginn væru kurteis þótt þau hefðu í gegnum tíðina viðrað mismunandi skoðanir á því hvernig umönnun hans væri háttað. Fallist var á það mat héraðsdóms að ágreiningur málsaðila væri ekki með þeim hætti að hann ætti að koma í veg fyrir sameiginlega forsjá. Staðfest var því niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sameiginlega forsjá. Varðandi kröfu B um viðurkenningu á rétti hans til að fara með drenginn í utanlandsferðir til upprunalands síns hafnaði Landsréttur frávísunarkröfu A þar sem dómstólar hefðu samkvæmt 5. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 vald til að kveða á um inntak umgengnisréttar. Í dómi héraðsdóms sem staðfestur var með vísan til forsendna í Landsrétti kom fram að dómurinn teldi með vísan til 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, svo og tilgreindra ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins að feðgarnir ættu rétt til þess að fara saman í sumarleyfi til upprunalands B frá og með sumri 2022 þegar þeir nytu sumarumgengi samkvæmt úrskurði sýslumanns.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf og R-kvk-nf Ó-kvk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 30. júní 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2022 í málinu nr. E- [...]/2021.

2

Áfrýjandi krefst þess að hafnað verði kröfu stefnda um að málsaðilar fari sameiginlega með forsjá sonar þeirra, C. Einnig krefst hún þess aðallega að vísað verði frá kröfu stefnda um rétt hans til að fara með barnið til [...] en til vara að hafnað verði viðurkenningu á rétti stefnda til að fara með barnið í utanlandsferðir til [...] þegar það er í umgengni hjá stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Atvik málsins eru skilmerkilega rakin í hinum áfrýjaða dómi. Með honum var fallist á kröfur stefnda um sameiginlega forsjá sonar málsaðila til fullnaðs 18 ára aldurs hans og jafnframt viðurkenndur réttur stefnda til þess að fara með drenginn í utanlandsferðir til [...] frá og með sumrinu 2022 þegar feðgarnir njóta sumarumgengni samkvæmt úrskurði sýslumanns. Byggði niðurstaðan á því að það væri drengnum fyrir bestu að foreldrarnir færu sameiginlega með forsjá hans. Féllst dómurinn að þessu leyti á mat dómkvadds matsmanns sem hafði komist að þeirri niðurstöðu að báðir foreldrarnir væru mjög hæfir til að fara með forsjá drengsins, hefðu sterk tengsl við hann og að erfiðleikar í samskiptum foreldra hindruðu ekki sameiginlega forsjá.

5

Áfrýjandi lagði fyrir Landrétt tölvupóstsamskipti milli málsaðila frá júní til september 2022 vegna tveggja ferða feðganna til [...] síðastliðið sumar og um tónlistarnám drengsins. Stefndi lagði einnig ný gögn fyrir Landsrétt um ráðningu hans til fimm ára í [...] við [...], samskipti við Þjóðskrá og lögmann áfrýjanda vegna útgáfu nýs vegabréfs fyrir drenginn, svo og ýmis önnur samskipti milli málsaðila vegna hans.

6

Bæði áfrýjandi og stefndi gáfu viðbótarskýrslur fyrir Landsrétti. Í skýrslu áfrýjanda kom fram að samskipti málsaðila væru óbreytt, í senn erfið og streituvaldandi. Stefndi upplýsi hana ekki um breytingar á hans högum, meðal annars flutning hans í nýja íbúð. Samskiptin færu eingöngu fram í tölvupóstum. Kom fram hjá áfrýjanda að þau væru byrjuð að hitta ráðgjafa í því skyni að bæta samskiptin. Umgengni stefnda við drenginn færi fram í samræmi við úrskurð sýslumanns og niðurstöðu héraðsdóms.

Hún hefði haft áhyggjur af ferðalagi feðganna til [...] og taldi of mikið að þeir færu í tvær ferðir þegar drengurinn væri svo ungur. Flugi hefði verið aflýst og komu þeirra til landsins seinkað. Þá hefði hún haft áhyggjur af miklum hita í [...] og áhrifum af stríðsrekstri í Úkraínu. Drengurinn hefði verið óöruggur og kvíðinn þegar hann kom heim úr seinni ferðinni, auk þess sem hann væri kvíðinn núna vegna flutnings í annan skóla. Stefndi hefði nýlega lýst því að hann vildi að umgengni yrði þannig háttað að drengurinn yrði í viku í senn hjá hvoru foreldri og að stefndi fengi að fara í aukaferð með drenginn til [...] í jólafríi. Hann væri því alltaf að ganga lengra í kröfum um umgengni og breyta frá því fyrirkomulagi sem væri í gildi. Þá væri hún ekki sátt við að stefndi hafi ekki viljað afhenda henni vegabréf drengsins eftir að þeir komu aftur til landsins.

7

Stefndi upplýsti í skýrslu sinni fyrir Landsrétti að hann væri kominn með fasta stöðu við [...] og hefði að auki fengið nýja og stærri íbúð á [...]. Hann sagðist ætla að búa áfram á Íslandi. Ferðir hans með drenginn til [...] hefðu gengið mjög vel og drengurinn verið glaður og hitt þar bróður sinn. Hann vilji fara aftur til [...] og taldi stefndi gott ef þeir gætu farið aftur í heimsókn um jólin. Þangað sé beint flug tvisvar til þrisvar í viku og hann sé með íbúð í [...]. Umgengni við drenginn hafi almennt gengið vel bæði hér á landi og í [...]. Öryggisleysi drengsins hafi byrjað þegar hann hafi átt að skipta um leikskóla en hann hafi ekki viljað fara í nýjan leikskóla. Taldi stefndi að samskipti hans og áfrýjanda væru nú betri þegar fyrir lægi úrskurður sýslumanns um umgengni og niðurstaða héraðsdóms í ágreiningsmáli þeirra. Þau einbeittu sér bæði að því sem væri drengnum fyrir bestu og ynnu nú í sínum samskiptum með aðstoð sérfræðings. Þá upplýsti stefndi að hann væri nú í sambandi við konu sem ætti tvær dætur og væru þær í góðum samskiptum við drenginn. Þá vildi hann upplýsa að hann hefði ekki neitað að afhenda áfrýjanda vegabréf drengsins heldur eingöngu spurt hvert hún ætlaði að fara með hann en ekki fengið nein svör við því og því hafi ekki orðið neitt framhald á þeim samskiptum. Loks tók hann fram í tilefni af orðum áfrýjanda að hann hefði upplýst hana um flutning í nýja íbúð.

Niðurstaða

Krafa um sameiginlega forsjá.

8

Í hinum áfrýjaða dómi er rakið að meginástæða þess að áfrýjandi telur ekki rétt að dæma sameiginlega forsjá sé djúpstæður ágreiningur á milli aðila. Fyrir Landsrétti byggir áfrýjandi á því að persónueinkenni málsaðila geri það að verkum að mikil togstreita ríki þeirra á milli, tortryggni og vantraust. Telur áfrýjandi að stefndi sýni drottnunargirni og valdstjórnun í samskiptum og að henni standi ógn af honum.

9

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi telur dómkvaddur matsmaður ágreining og samskiptavanda aðila ekki vera þess eðlis að hann ætti að hindra sameiginlega forsjá.

Telur hann að með því að leita sér ráðgjafar geti foreldrarnir leyst úr þeim málum.

Þrátt fyrir hnökra í samskiptum beri þau virðingu fyrir hvort öðru og hafa trú á að hvort um sig muni annast drenginn vel. Hagur drengsins sé í fyrirrúmi hjá þeim báðum.

10

Af upplýsingum um samskipti málsaðila má sjá að þau hafa deilt um fyrirkomulag á forsjá, umgengni og utanferðum drengsins. Áfrýjandi hefur kvartað yfir því að stefndi upplýsi hana ekki fyrirfram um breytingar á hans högum og stefndi hefur talið áfrýjanda ekki hafa sýnt nægilegan sveigjanleika í umgengni hans við drenginn í gegnum tíðina. Þá liggur fyrir að aðilar hafa nú að ráði matsmannsins leitað sér aðstoðar til að bæta samskiptin.

11

Ljóst er að málsaðilum er fyrst og fremst mikið í mun að hagsmuna drengsins sé gætt í hvívetna. Samskipti þeirra um drenginn eru kurteis þótt þau hafi í gegnum tíðina viðrað mismunandi skoðanir á því hvernig umönnun hans skuli háttað. Þau eru ákveðnar manneskjur sem eiga rétt á að hafa mismunandi skoðanir á því hvernig útfæra beri einstaka þætti í lífi drengsins og umönnun hans. Í almennum athugasemdum við frumvarp til laga nr. 61/2012 sem breytti ákvæðum 34. gr. barnalaga um heimild dómstóla til þess að skera úr um hvort forsjá barna skulu vera sameiginleg er tekið fram að ekki megi líta fram hjá því að sameiginleg forsjá getur átt rétt á sér þótt foreldrar séu ekki sammála um allt í lífi barns, takist á og þurfi jafnvel að leita aðstoðar til að leysa úr ágreiningi. Þar er einnig tekið fram að lykilatriði sé hvort foreldrum tekst að halda barni utan við ágreining og tryggja að ágreiningurinn, eða það hvernig foreldri beitir forsjánni, komi ekki í veg fyrir, hindri eða dragi úr möguleikum barns á að alast upp við örugg og þroskavænleg skilyrði.

12

Með vísan til framangreinds er fallist á það mat héraðsdóms að ágreiningur málsaðila sé ekki með þeim hætti að hann eigi að koma í veg fyrir sameiginlega forsjá. Að þessu gættu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sameiginlega forsjá.

Krafa um frávísun

13

Áfrýjandi gerir þá kröfu að vísað verði frá héraðsdómi kröfum stefnda um rétt hans til þess að fara með barnið til [...]. Í 1. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála kemur fram að við áfrýjun til Landsréttar megi leita endurskoðunar á úrskurðum og ákvörðunum sem gengið hafa undir rekstri máls í héraði. Á þetta meðal annars við um úrskurði héraðsdóms sem sæta ekki kæru til Landsréttar samkvæmt 143. gr. laganna, þar með talið um höfnun á frávísunarkröfu. Samkvæmt d-lið 1. mgr. 155. gr. laganna skal taka fram í áfrýjunarstefnu til Landsréttar í hvaða skyni áfrýjað er og því beri að geta þess ef leitað er endurskoðunar á úrskurðum sem gengið hafa undir rekstri máls í héraði. Í áfrýjunarstefnu kemurfram að gerð er krafa um frávísun málsins frá héraðsdómi og má af því ráða að leitað sé endurskoðunar á úrskurði héraðsdóms 31. ágúst 2021 um höfnun á frávísunarkröfu þótt að réttu lagi hefði átt að tiltaka það sérstaklega í stefnunni, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. apríl 2021 í máli nr. 16/2021.

14

Frávísunarkröfu sína byggir áfrýjandi á því að sýslumaður hafi endanlegt mat um það hvort efni séu til að heimila stefnda að fara með barnið til [...], sbr. 51. gr. a í barnalögum nr. 76/2003. Dómstólar hafi einungis vald til þess að meta hvort ákvörðun sýslumanns hafi verið lögmæt en geti ekki tekið nýja ákvörðun sem byggir á mati sem sýslumanni sé falið. Þá er byggt á því að krafa stefnda beinist ekki að heildarinntaki þess umgengnisréttar sem hann fékk með úrskurði sýslumanns og verði þeim úrskurði því ekki breytt af dómstól.

15

Í 51. gr. a í barnalögum er mælt fyrir um að ef barn á fasta búsetu hjá öðru foreldra sinna sem fara sameiginlega með forsjá þess og foreldra greinir á um utanlandsferð barns úrskurði sýslumaður, að kröfu foreldris, um rétt til að fara í ferðalag með barn úr landi. Af ákvæðinu má ráða að með því sé verið að opna skjótvirka leið til að leysa úr ágreiningi foreldra um einstakar utanlandsferðir barna með foreldrum. Ekki er um að ræða ákvörðun sem snýr að almennu inntaki umgengnisréttar þar með talið hvar umgengni geti almennt farið fram.

16

Samkvæmt 5. mgr. 34. gr. barnalaga ber dómara í ágreiningsmáli um forsjá barns að kveða á um inntak umgengnisréttar barns ef annað foreldri gerir kröfu um það. Með 19. gr. laga nr. 61/2012 var ákvæðum 47. gr. barnalaga sem fjallar um úrskurði sýslumanns um umgengni breytt. Í 2. mgr. 47. gr. segir nú að sýslumaður úrskurði um inntak umgengnisréttar, skilyrði og hvernig honum verði beitt. Í umfjöllun um ákvæðið í athugasemdum í greinargerð með frumvarpinu er tekið fram að sýslumaður hljóti fyrst og fremst að úrskurða um meginatriði þess hvernig umgengnisrétti verði beitt og komi það í hlut foreldra að útfæra umgengni nánar ef þörf krefur. Þá er tekið fram að við vissar aðstæður geti þurft að afmarka umgengni nánar, til dæmis um það hvort umgengnin eigi að fara fram á Íslandi, og að umgengnisforeldri megi ekki fara með barn úr landi. Af þessu er ljóst að ákvörðun um það í hvaða landi umgengni geti almennt farið fram vegna tengsla foreldra við annað land og menningu þess er hluti af ákvörðun á inntaki umgengnisréttar.

17

Ágreiningur málsaðila lýtur að þessu leyti eingöngu að afmörkuðum þætti í umgengnisrétti stefnda. Engin þörf var á því að stefndi krefðist heildarendurskoðunar á inntaki þess umgengnisréttar sem hann fékk með úrskurði sýslumanns 12. apríl 2021 heldur er honum heimilt að leggja þetta tiltekna ágreiningsefni fyrir dóm til úrlausnar.

Samkvæmt ákvæði 5. mgr. 34. gr. barnalaga hafa dómstólar vald til þess að kveða á um inntak umgengnisréttar, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 15. desember 2011 í máli nr. 318/2011. Verður frávísunarkröfu áfrýjanda því hafnað.

Krafa um umgengni í [...]

18

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um viðurkenningu á rétti stefnda til að fara með drenginn í utanlandsferðir til [...] frá og með sumri 2022 þegar feðgarnir njóta sumarumgengni samkvæmt úrskurði sýslumanns.

19

Áfrýjandi krefst ekki endurskoðunar á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Stefndi hefur ekki gagnáfrýjað í málinu og kemst því ekki að krafa hans um málskostnað í héraði. Standa ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað því óhögguð.

20

Rétt þykir að aðilar beri hvor sinn málskostnað fyrir Landsrétti.

21

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennarsem nánar er tilgreind í dómsorði án virðisaukaskatts.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsréttigreiðistúrríkissjóði, þarmeð talin þóknun lögmanns hennar, B-kvk-ef S-kvk-ef, 1.125.000 krónur.