584/2022

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að sonur málsaðila yrði tekinn úr umráðum varnaraðila með beinni aðfarargerð. Í úrskurði Landsréttar kom fram að B héldi syni aðila með ólögmætum hætti hér á landi í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o. fl. en B bar því fyrir sig að 2. og 4. töluliður 12. gr. laga nr. 160/1995 stæðu afhendingu í vegi. Var það mat réttarins að hvorki yrði ráðið af gögnum málsins að fyrir hendi væri alvarleg hætta á að afhending myndi skaða barnið andlega eða líkamlega eða koma því á annan hátt í óbærilega stöðu, sbr. 2. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995, né að uppfyllt væru skilyrði 4. töluliðar ákvæðisins um að afhending þess væri ekki í samræmi við grundvallarreglur hér á landi. Taldi Landsréttur að ekki væru komnar fram svo brýnar ástæður í máli þessu að þær ættu að vega þyngra en það markmið Haagsamningsins að vernda börn í aðildarríkjum samningsins gegn ólögmætu haldi barns og þar með stuðla að því að foreldrar leysi úr forsjármáli á þeim stað þar sem barn var búsett áður en farið var með það úr landi. Loks yrði að líta til þess að ekkert væri komið fram í málinu sem gæfi ástæðu til að efast um að velferð og öryggi sonar málsaðila yrði tryggt eftir réttarreglum búseturíkis þar til leyst hefði verið á lögmætan hátt úr ágreiningi um forsjá hans. Fallist var á kröfu A um að umbeðin innsetningargerð færi fram að liðnum þremur mánuðum frá uppsögu úrskurðarins, hefði B ekki áður farið með barnið til búseturíkis þeirra.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 21. september 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 5. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. september 2022 í málinu nr. A- [...]/2022 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að sonur málsaðila yrði tekinn úr umráðum varnaraðila með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o. fl.

2

Sóknaraðili krefst þess að tekin verði til greina krafa hans um að drengurinn C verði með beinni aðfarargerð tekinn úr umráðum varnaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Niðurstaða

4

Í máli þessu krefst sóknaraðili þess að sonur málsaðila, C, sem fæddur er [...] 2021, verði með beinni aðfarargerð tekinn úr umráðum varnaraðila eða annars þess sem hefur umráð barnsins hér á landi og afhentur sóknaraðila eða öðrum þeim sem hann setur í sinn stað. Því til stuðnings vísar hann til ákvæða laga nr. 160/1995 og samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980, svokallaðs Haagsamnings sem bæði Ísland og [...] hafa fullgilt.

5

Málavöxtum og málsástæðum er lýst í hinum kærða úrskurði. Aðilar munu hafa hafið samvistir á árinu [...]og ýmist búið í [...]eða á Íslandi þar til varnaraðili flutti til [...] haustið 2020. Varnaraðili fór með drenginn til Íslands 17. janúar 2022 og hefur dvalist hér síðan. Óumdeilt er að sóknaraðili samþykkti að varnaraðili færi til Íslands með drenginn og verður það jafnframt ráðið af ótímabundinni ferðaheimild sem liggur frammi í málinu. Þ á er einnig ágreiningslaust að samkomulag hafi verið um það milli aðila að varnaraðili kæmi aftur til [...] með drenginn að þremur til fjórum vikum liðnum. Varnaraðili ákvað eftir komuna til Íslands að snúa ekki til baka til [...] og dvelur hún enn hér á landi ásamt drengnum.

6

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á þá niðurstöðu hans að leggja beri til grundvallar að aðilar hafi búið saman við fæðingu sonar þeirra og þegar varnaraðili fór með drenginn til Íslands og jafnframt að þau fari saman með forsjá hans. Þá verður með sama hætti fallist á það með héraðsdómi að ekki sé um að ræða ólögmætan brottflutning í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995. Eins og héraðsdómur kemst að niðurstöðu um verður á hinn bóginn að leggja til grundvallar að varnaraðili hafi ætlað að koma með barnið aftur til [...] að þremur til fjórum vikum liðnum.

Áframhaldandi dvöl sonar aðila á Íslandi er í óþökk sóknaraðila og án samþykkis hans.

7

Með vísan til framangreinds telst varnaraðili halda syni málsaðila hér á landi með ólögmætum hætti í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995.

8

Varnaraðili ber fyrir sig að atvik, sem eigi undir 2. og 4. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995, standi þrátt fyrir það í vegi fyrir því að krafa sóknaraðila verði tekin til greina. Samkvæmt 2. tölulið í framangreindu lagaákvæði er heimilt að synja um afhendingu barns á grundvelli Haagsamningsins ef alvarleg hætta er á að afhending muni skaða barnið eða koma því á annan hátt í óbærilega stöðu. Í 4. tölulið ákvæðisins segir að slíkt sé einnig heimilt ef afhending er ekki í samræmi við grundvallarreglur hér á landi um verndun mannréttinda.

9

Málsástæður varnaraðila eru nánar raktar í hinum kærða úrskurði. Af greinargerð varnaraðila í héraði verður ekki ráðið að kröfugerð hennar hafi byggst á ákvæðum 1., 2. og 3. töluliðar 1. mgr. 7. gr. laga nr. 160/1995. Í greinargerð hennar til Landsréttar er aftur á móti vísað til ákvæðanna og jafnframt bent á að í athugasemdum með 1. tölulið 7. gr. laganna sé vísað til þess að það sem barni er fyrir bestu sé grundvallarregla í skilningi ákvæðisins og að samkvæmt því sé unnt að synja um viðurkenningu eða fullnustu á ákvörðun sem augljóslega brýtur í bága við þessa meginreglu. Þá er af hálfu varnaraðila vísað til þess sem segir í athugasemdum með 2. tölulið lagagreinarinnar að það gæti verið ástæða til synjunar ef mjög langur tími er liðinn frá brottflutningnum og barnið hefur aðlagast nýjum aðstæðum. Ráðgert sé að við ákvörðun í hverju máli fyrir sig þurfi að fara fram mat á hagmunum barnsins og aðstöðu þess og að dómstólar eigi að taka mið af því hvað sé barninu fyrir bestu. Í því sambandi þurfi að taka tillit til þess tíma sem barnið hafi verið við núverandi aðstæður. Bendir varnaraðili á að sonur aðila hafi dvalið hér á landisem nemur þremur fjórðu hlutum ævi hans.

10

Ákvæði 7. gr. laga nr. 160/1995 er að finna í III. kafla þeirra sem tekur til viðurkenningar og fullnustu á grundvelli svonefnds Evrópusamnings frá 20. maí 1980 um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna sem gerður var á vettvangi Evrópuráðsins. Mál þetta er á hinn bóginn rekið á grundvelli IV. kafla laganna þar sem fjallað er um afhendingu á grundvelli

Haagsamningsins frá 25. október 1980.

11

Að þessu gættu ber að líta til þess við mat á vörnum varnaraðila í máli þessu að við meðferð máls sem rekið er á grundvelli IV. kafla laga nr. 160/1995 koma ekki til sjálfstæðrar skoðunar atriði sem vægi geta haft við úrlausn ágreinings um forsjá barns, enda snýr mál sem þetta ekki að slíku álitaefni. Ber að líta til þess að það er meðal annars markmið Haagsamningsins að stuðla að því að barn sem foreldri heldur á ólögmætan hátt verði fært til baka til búseturíkisins í því skyni að leyst verði úr ágreiningi um forsjá þess eftir lögum þess ríkis og þannig komið í veg fyrir að foreldri taki á ólögmætan hátt umráð þess í eigin hendur með búferlaflutningum milli landa.

12

Þá er í skýringum með ákvæði því sem varð að 2. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995 tekið fram að meta skuli hlutlægt hvort hætta sé á að afhending muni skaða barn andlega eða líkamlega og að mikið þurfi til að koma svo unnt sé að beita ákvæðinu.

Verður því einungis beitt þegar sannað þykir að aðstæður sem barnið þyrfti að búa við í búsetulandinu eru mjög alvarlegar og ekki er með neinum úrræðum hægt að koma í veg fyrir að barnið líði fyrir þær þegar þangað er komið.

13

Loks verða varnir varnaraðila metnar í ljósi þess að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar á foreldri, sem sæta verður aðfarargerð eftir IV. kafla laga nr. 160/1995, þess ávallt kost að varna því að gerðin fari fram með því að fara með barnið til búseturíkisins. Þegar barn er þangað komið á ný, hvort sem foreldri fylgir því eða ekki, verður að tryggja velferð þess og öryggi eftir réttarreglum viðkomandi ríkis þar til leyst hefur verið á lögmætan hátt úr ágreiningi um forsjá barnsins.

14

Fallast má á það með varnaraðila að afhending barnsins til sóknaraðila hafi í för með sér breytingar sem geti valdið barninu óhagræði, einkum vegna þess hversu lengi það hefur verið fjarri sóknaraðila og verið í umsjá varnaraðila en barnið mun enn vera á brjósti. Á hinn bóginn verður hvorki ráðið af gögnum málsins að fyrir hendi sé alvarleg hætta á að afhending muni skaða barnið andlega eða líkamlega eða koma því á annan hátt í óbærilega stöðu, sbr. 2. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995, né að uppfyllt séu skilyrði 4. töluliðar ákvæðisins um að afhending þess sé ekki í samræmi við grundvallarreglur hér á landi. Hefur þá jafnframt verið litið til þess að ákvæði 4. töluliðar ber að túlka þröngt en samkvæmt athugasemdum með því skal ákvæðinu aðeins beitt í sérstökum undantekningartilvikum. Þá segir þar einnig að með ákvæðinu sé fyrst og fremst átt við að afhending sé ekki heimil samkvæmt alþjóðasamningum sem Ísland er aðili að. Að öllu framangreindu virtu verður ekki talið að svo brýnar ástæður séu komnar fram í máli þessu að þær vegi þyngra en það markmið Haagsamningsins að vernda börn í aðildarríkjum samningsins gegn ólögmætu haldi barns og þar með stuðla að því að foreldrar leysi úr forsjármáli á þeim stað þar sem barn var búsett áður en farið var með það úr landi. Loks verður einnig að líta til þess að ekkert er komið fram í málinu sem gefur ástæðu til að efast um að velferð og öryggi sonar málsaðila verði tryggt eftir [...]réttarreglum þar til leyst hefur verið á lögmætan hátt úr ágreiningi um forsjá hans.

15

Samkvæmt öllu framangreindu verður fallist á kröfu sóknaraðila um að honum sé heimilt að fá son málsaðila tekinn úr umráðum varnaraðila og afhentan sér með innsetningargerð. Þegar litið er til þess sem áður er rakið um að barnið er ungt og enn á brjósti þykir rétt að fallast á varakröfu varnaraðila um að aðfararfrestur verði ákveðinn þrír mánuðir. Samkvæmt því má umbeðin innsetningargerð fara fram að liðnum þremur mánuðum frá uppsögu þessa úrskurðar, hafi varnaraðili ekki áður farið með barnið til [...].

16

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

Það athugast að það fórst fyrir að tilgreina þá niðurstöðu í úrskurðarorði hins kærða úrskurðar að málskostnaður félli niður, sbr. 3. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

17

Rétt er að kærumálskostnaður falli niður en um gjafsóknarkostnað aðila fyrir Landsrétti fer svo sem í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Sóknaraðila, A, er heimilt að liðnum þremur mánuðum frá uppsögu þessa úrskurðar að fá barnið, C, tekið úr umráðum varnaraðila, B, og afhent sér með beinni aðfarargerð, hafi varnaraðili ekki áður farið með barnið til [...].

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kk-ef Þ-kk-ef Ó-kk-ef, 500.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, G-kk-ef K-x-x B-kk-ef, 500.000 krónur.