595/2019

Útdráttur

K var sakfelldur fyrir brot gegn 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði við A og beitt til þess ofbeldi og notfært sér að A gat ekki spornað við verknaði hans sökum áhrifa áfengis. Var refsing K ákveðin fangelsi í þrjú ár auk þess sem honum var gert að greiða A 2.000.000 króna í miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómarinn D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og Á-kvk-nf Ó-kvk-nf og B-kvk-nf T-kvk-nf, settir landsréttardómarar.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 24. júlí 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 12. júlí 2019 í málinu nr. S149/2019.

2 Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsingin verði skilorðsbundin að öllu leyti. Þá krefst hann aðallega sýknu af einkaréttarkröfu brotaþola en til vara verulegrar lækkunar hennar.

4 Brotaþoli, A, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur ásamt þeim vöxtum sem greinir í hinum áfrýjaða dómi.

5 Fyrir Landsrétti var lagt fram vottorð B sálfræðings frá 3. júní 2020 um fjögur viðtöl við brotaþola á tímabilinu september til desember 2019. Gerði verjandi ákærða, aðspurður við aðalmeðferð málsins, ekki athugasemd við það, sbr. 3. mgr. 203. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.

Málsatvik og sönnunarfærsla

6 Í ákæru 24. apríl 2019 er ákærða gefin að sök nauðgun, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 25. nóvember 2018, á kvennasalerni á efri hæð skemmtistaðarins […], haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola, A, án hennar samþykkis með því að beita hana ofbeldi. Hafi ákærði ýtt henni inn á salernið henni að óvörum, rifið margsinnis og haldið í hár hennar, snúið henni, ýtt niður og haldið henni, tekið niður um hana buxur og sokkabuxur, stungið fingri í leggöng hennar og haft við hana samræði um leggöng, auk þess að notfæra sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum áhrifa áfengis. Af þessu hafi brotaþoli hlotið marblett á innanverðum hægri upphandlegg, mar á og við rætur litla fingurs og baugfingurs handarbaksmegin á vinstri hendi, bólgu og eymsli yfir hægra kinnbeini, yfir hársverði frá ofanverðum hvirfli og aftur í hnakka, yfir hægri mjöðm, neðst yfir spjaldhrygg og í vöðvum aftan á hálsi og þrjár rispur fyrir neðan hné. Framangreind háttsemi er í ákæru heimfærð til 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

7 Málsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi sem og framburður þeirra vitna sem gáfu skýrslu við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti voru spilaðar í hljóði og mynd skýrslur sem ákærði og brotaþoli gáfu við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Þá var spiluð upptaka af símaskýrslu vitnisins C, sérfræðings hjá tæknideild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, fyrir héraðsdómi um niðurstöður DNArannsóknar.

8 Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir matsgerðum D, sviðsstjóra rannsóknastofu í lyfja og eiturefnafræði, um magn alkóhóls í blóði brotaþola og ákærða á verknaðartíma hins ætlaða brots. Þar kemur fram að ætla megi að styrkur alkóhóls í blóði brotaþola hafi verið 2,8 til 2,9 prómill um klukkan þrjú umrædda nótt. Þá er ætlað að alkóhól í blóði ákærða hafi verið á bilinu 2,2 til 2,3 prómill á sama tíma. Kom fram hjá vitninu fyrir héraðsdómi að þegar farið er að nálgast um og upp úr 3 prómill áfengis í blóði geti ástandið verið þannig að fólk geti dáið svokölluðum áfengisdauða, þótt einstaklingsbundið sé hvernig ölvunaráhrifin komi fram.

9 Í fyrrgreindum framburði C var lýst niðurstöðu DNArannsóknar. Tekið var sýni af innanverðri framhlið nærbuxna ákærða og kom þar fram DNAsnið sem var eins og DNAsnið brotaþola, auk þess sem í sýni úr innanverðum streng á nærbuxum ákærða kom fram blanda DNAsniða þar sem hluti var eins og DNAsnið brotaþola og hluti var eins og DNAsnið ákærða. Til viðbótar fannst DNAsnið samkennt við brotaþola í sýni sem tekið var undir forhúð ákærða. Í sýni af lim ákærða kom fram blanda af DNAsniði brotaþola og ákærða. Ekki fannst DNAsnið af brotaþola á fingrum ákærða og engin nothæf lífsýni fundust á fatnaði brotaþola. Þá fannst ekki sæði við réttarlæknisfræðilega skoðun brotaþola.

10 Í skýrslu vitnisins E læknis fyrir héraðsdómi kom fram að áverkar hefðu verið greindir á hné brotaþola við skoðun 25. nóvember 2018. Ekki hafi fundist áverkar á kynfærum brotaþola og engin skýr merki um samfarir, þótt vitnið gæti þar með ekki útilokað að þær hefðu átt sér stað. Við þá skoðun hefði hann spurt brotaþola hvort henni fyndist sem eitthvað,,hefði gengið á þarna“ og hafi hún svarað því játandi. Frekari áverkar hafi fundist við skoðun á brotaþola 26. nóvember 2018. Við réttarlæknisfræðilega skoðun á ákærða 25. nóvember 2018 hafi fundist nýleg rispa aftan á læri sem ólíklegt væri að hefði komið gegnum fatnað. Fyrir utan rispu eða ör á aftanverðum vinstri handlegg og fyrrgreinda rispu á læri, voru ekki aðrir áverkar á ákærða.

11 Í málinu liggja einnig fyrir upptökur úr eftirlitsmyndavélum umrædda nótt og skýrsla lögreglumannsins F um upptökur úr eftirlitsmyndavélum skemmtistaðarins og lögreglu á […], sem vitnið staðfesti fyrir dómi. Samkvæmt þeim kom brotaþoli inn af svölum á efri hæð skemmtistaðarins um tíu mínútum fyrir þrjú um nóttina. Laust fyrir klukkan þrjú sést svo maður ganga einn í átt að kvennasalerni. Andlit viðkomandi sést ekki en fatnaður hans er sagður passa við fatnað ákærða í myndum eftirlitsmyndavélar á neðri hæð skemmtistaðarins. Um tíu mínútum síðar sést að starfsfólk skemmtistaðarins virðist átta sig á að eitthvað sé að gerast inni á kvennasalerninu og tæpum fimm mínútum síðar sést fyrrgreindur maður ganga frá kvennaklósettinu og niður stigann. Því næst sést ákærði hlaupa út af skemmtistaðnum, suður […] og þaðan til austurs inn á bifreiðaplan sunnan við […] þar sem hann hverfur úr mynd.

12 Ákærði bar við minnisleysi vegna ölvunar bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Fyrir dómi skýrði hann svo frá að hann myndi eftir því að hafa verið í heimasamkvæmi og að hafa drukkið þar. Hann hafi svo ákveðið að fara með vinkonu sinni á skemmtistað. Hann mundi eftir því að,,einhver kona sem var að kyssa mig á skemmtistað hún vildi dansa við mig og kyssa mig“, en hann mundi ekki eftir neinu sem á að hafa gerst á salerni eða hvernig hann komst heim. Það næsta sem hann mundi var þegar lögreglan vakti hann um morguninn. Hann var hins vegar viss um að hafa aldrei gert neitt á hlut neinnar konu án hennar samþykkis og var,,100% viss að ég hef ekki gert neitt án samþykkis“.

13 Kjarni framburðar brotaþola hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi var mjög á sama veg Þar lýsti hún því að hafa verið á skemmtistaðnum um nóttina og að hafa neytt áfengis áður en og eftir að hún kom á staðinn. Hún myndi eftir því að hafa verið á dansgólfinu og síðan farið á svalir á efri hæð að reykja, en hún hefði farið þangað oftar en einu sinni. Hún hafi svo farið á salernið og í minningunni hafi verið ýtt á eftir henni inn í básinn. Atburðarásina þar á eftir muni hún í glefsum. Rifið hafi verið í hár hennar, henni snúið og velst með hana. Þá muni hún eftir andlitinu á sér utan í klósettkassa eða klósettrúlluhaldara. Hún hafi verið hrædd en einnig ofurölvi, þannig að hún hafi verið,,hálfgerð brúða“. Eitthvað hafi verið sagt við hana sem hún skildi ekki, en skynjaði sem pirring því að illa gekk að koma niður um hana sokkabuxum. Þetta hafi ekki verið eitthvað sem hún vildi eða hafði samþykkt. Átti hún minningu um að hafa reynt að ýta ákærða frá sér og mundi mjög óljóst eftir að hafa reynt að klóra hann.

14 Fyrir héraðsdómi báru vitni, bæði gestir og starfsmenn skemmtistaðarins, um að hafa séð ákærða og brotaþola á dansgólfinu fyrr um kvöldið og lýstu dansi þeirra sem,,kynferðislegum“, þau hefðu haldið utan um hvort annað og að,,daður hafi verið í gangi“. Þó bar vitnið G, vinkona ákærða, að hún hefði ekki séð ákærða dansa við neinn á staðnum. Nokkur vitni komu fyrir dóm og lýstu aðstæðum á salerninu í umrætt skipti. Vitnið H, dyravörður bar að hann hefði séð,,fjóra fætur undir salernishurðinni“, ekki heyrt nein hljóð, en séð handtösku og jakka eða úlpu á gólfinu. Vitnið I, starfsmaður skemmtistaðarins, bar að hafa farið inn á salernið og séð fætur undir þili salernishurðarinnar en hún hafi ekki heyrt neitt til þeirra sem þar voru. Hafi hún bankað heillengi á hurðina og spurt hvort ekki væri allt í góðu lagi og að þau yrðu að fara. Það hafi verið,,ábyggilega svona í fimmtánda skipti eða eitthvað“ þegar hún hafi heyrt kvenmannsrödd segja,,nei“. Vissi hún ekki hvort svarið væri við spurningunni eða fyrirmælunum, en hefði frekar skilið það sem svar við spurningunni um hvort allt væri í lagi.

15 Vitnið J dyravörður bar fyrir dómi að hún hefði ekki heyrt hljóð innan úr básnum, en á gólfi hafi verið föt af brotaþola og klósettsetan legið á gólfinu. Hún hafi bankað nokkuð lengi á hurðina og þegar loks hafi verið opnað hafi ákærði komið út, ýtt henni frá og hlaupið út af klósettinu. Hafi hann verið frekar sveittur í framan og tekinn í andliti. Þegar ákærði var farinn hafi vitnið heyrt brotaþola blóta ákærða þótt það hafi allt verið hálfóskiljanlegt. Bæði J og I báru jafnframt að þegar brotaþoli hefði opnað dyrnar hefði hún verið mjög ölvuð og sjúskuð, ekki með hnepptar buxur og ekki viljað aðstoð. Hún hafi þurft aðstoð til að fara niður, en hafi ýtt fólki í burtu og náð að ganga niður stigann. Bar J að hún hefði verið á báðum áttum um hvort eitthvað hefði komið fyrir brotaþola, en hún hefði ekki tekið þessu þannig að eitthvað hefði gerst. Milli brotaþola og hennar hefðu verið fjölskyldutengsl og taldi vitnið að ef til vill hefði brotaþoli skammast sín þegar vitnið stóð fyrir utan básinn á meðan brotaþoli var þar inni með ókunnugum karlmanni.

16 Vitnið K, […] brotaþola, bar fyrir héraðsdómi að hann hefði verið á neðri hæð skemmtistaðarins þegar […] hans kom til hans illa til fara, mjög drukkin og,,eitthvað skrýtin“. Hafi hann farið með hana heim í leigubifreið. Þá hafi hann rætt við hana og hún að lokum gengist við því að henni hefði verið nauðgað. Hefði hann aldrei séð hana í svo miklu uppnámi áður. Vitnið L, […] brotaþola, var heima þegar brotaþoli og […] hennar komu um nóttina. Hafi hún séð […] sinn,,drösla […] upp stigann heima“ illa til fara og verulega ölvaða. Brotaþoli hafi í fyrstu kvartað yfir því að enginn hefði hjálpað henni á skemmtistaðnum þegar hún sat með,,buxurnar á hælunum“. Þegar […] hennar hafi gengið á […] þeirra um hvað hefði komið upp á, hafi hún í fyrstu hikað en síðan hafi hún brostið í grát og sagt honum að henni hefði verið nauðgað. […] hennar hafi sagt að þetta hafi gerst inni á baði á efri hæðinni og að,,hann hafi slegið hana í rot“. Hún hafi svo farið að gráta og fundist þetta,,bara ógeðslega neyðarlegt og ógeðslega ömurlegt“. Hafi hún aldrei séð hana áður í svo slæmu andlegu ástandi. Í kjölfarið hafi […] hennar hringt í lögregluna. Síðar um nóttina þegar þær voru saman á sjúkrahúsinu hafi […] hennar spurt hvernig,,í ósköpunum einhver gæti gert svona við aðra manneskju“.

17 Þá komu sem vitni fyrir héraðsdóm lögreglumennirnir M og N, sem komu á heimilið í kjölfar tilkynningar […] brotaþola. Báru þeir að brotaþoli hefði verið í miklu ójafnvægi auk þess að vera verulega drukkin og að illa hefði gengið að fá upplýsingar frá henni vegna ölvunar og tilfinningaástands. Virtist brotaþoli kenna sér um hvað hefði gerst, þótt í reynd hefði verið erfitt að átta sig á hvað hefði gerst á þessum tíma. Þó hefði brotaþoli sagt að hún vissi hvað hefði gerst þarna inni á klósetti og að hún,,vildi það ekki“.

18 Í málinu liggja einnig fyrir vottorð og framburður vitna um vanlíðan brotaþola í kjölfar þess atviks sem ákæran lýtur að. Í vottorði sálfræðingsins O, sem hún staðfesti fyrir héraðsdómi, kemur fram að brotaþoli hafi mælst með talsverða áfallastreitu sem væri umfram viðmið. Var það mat sálfræðingsins að umrætt atvik hefði haft veruleg áhrif á líðan og daglegt líf brotaþola. Í vottorði B sálfræðings frá 3. júní 2020 um fjögur viðtöl við brotaþola haustið 2019, sem lagt var fyrir Landsrétt, segir meðal annars að upplifun og viðbrögð brotaþola endurspegli að atburðirnir hafi haft víðtæk og djúpstæð áhrif á hana og óvíst sé hvort eða hvenær sálrænu einkennin gangi til baka.

Niðurstaða

19 Ákærði hefur staðfastlega neitað sakargiftum frá öndverðu. Hann telur að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að færa fram lögfulla sönnun fyrir sekt hans og neitar öllum kynferðislegum samskiptum við brotaþola. Rannsókn lögreglu hafi auk þess verið ófullnægjandi. Hafi það ekki verið fyrr en í kjölfar erindis verjanda ákærða að lögregla kannaði samskipti brotaþola og ákærða fyrr um kvöldið á skemmtistaðnum.

20 Í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Hið sama greinir í 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í samræmi við það er í 108. gr. laga nr. 88/2008 kveðið á um að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja megi honum í óhag, hvíli á ákæruvaldinu. Dómari metur hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé komin fram um hvert það atriði er varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats og skoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008. Jafnframt er kveðið á um í 2. mgr. sama ákvæðis að dómari meti ef þörf krefur hvert sönnunargildi þær staðhæfingar hafi sem varði ekki beinlínis það atriði sem sanna skal, en ályktanir má leiða af um það. Samkvæmt framangreindu er við sönnunarmat heimilt að líta til óbeinna sönnunargagna en meta ber þó allan skynsamlegan vafa í málinu ákærða í hag. Umfram þau sönnunargögn sem hér hafa verið rakin, ráðast lyktir málsins af mati á sönnunargildi og trúverðugleika framburðar ákærða annars vegar og brotaþola hins vegar fyrir héraðsdómi. Við þetta mat geta skýrslur vitna, þar á meðal þeirra sem ekki hafa skynjað atvik af eigin raun, einnig haft þýðingu að því marki sem unnt er að draga ályktanir um sakarefnið af framburði þeirra.

21 Ákærði og brotaþoli eru ein til frásagnar um samskipti þeirra á salerninu í umrætt skipti og ber þeim ekki saman um atvik málsins. Hefur frásögn brotaþola af því að ákærði hafi haft kynferðisleg samskipti við hana verið stöðug frá upphafi rannsóknar en hún bar fyrir dómi að ákærði hefði sett fingur í leggöng hennar og að hún gerði ráð fyrir að hann hefði sett lim sinn í leggöng hennar. Í kæruskýrslu hjá lögreglu bar hún að hann hefði sett fingur í leggöng hennar og að hann hefði haft við hana samfarir um leggöng. Ákærði hefur verið stöðugur í framburði sínum að því leyti að hann hefur borið við algeru minnisleysi um samskipti þeirra um kvöldið, en sagt að hann hafi ekkert gert á hlut neinnar konu. Framburður ákærða hefur þó tekið breytingum frá því sem hann bar um hjá lögreglu, þar sem hann mundi fyrir dómi eftir því að hafa dansað við konu á dansgólfi skemmtistaðarins. Gaf ákærði þá skýringu að sú minning hefði komið til hans eftir að hann gaf skýrslu hjá lögreglu.

22 Að áliti dómsins staðfesta niðurstöður fyrrgreindrar DNArannsóknar þá frásögn brotaþola að þau hafi umrætt skipti átt kynferðisleg samskipti. Samkvæmt framansögðu og í ljósi framburðar vitnisins C, verður að telja sannað að ákærði hafi sett getnaðarlim sinn í leggöng brotaþola. Þá verður stöðugur og trúverðugur framburður brotaþola lagður til grundvallar við úrlausn málsins um að ákærði hafi stungið fingri í leggöng hennar.

23 Þarf því næst að taka afstöðu til þess hvort þau kynferðislegu samskipti sem áttu sér stað hafi verið án samþykkis brotaþola. Fyrir dómi bar brotaþoli að hún myndi eftir því að hafa farið að reykja á svölum á annarri hæð skemmtistaðarins og að hún hlyti að hafa farið þaðan inn á salernið. Minnist hún þess ekki að hafa farið upp á aðra hæð með ákærða en bar að ákærði hefði ýtt henni inn í bás á salerninu. Af framburðum vitna fyrir dómi verður ekki dregin ályktun um hvort brotaþoli hafi farið upp á aðra hæð með ákærða og þá bar ekkert vitni um að hafa séð ákærða og brotaþola fara saman inn á salernið. Upptökur úr eftirlitsmyndavélum styðja á hinn bóginn þá frásögn brotaþola fyrir dómi að hún telji sig hafa verið eina á efri hæð skemmtistaðarins skömmu fyrir atvikið.

24 Brotaþoli hefur verið stöðug í frásögn sinni af atvikinu þótt hana bresti minni um nokkur atriði í atburðarásinni vegna mikillar ölvunar. Atvikið var kært til lögreglu innan nokkurra klukkustunda og þá hefur brotaþoli verið samkvæm sjálfri sér við að bera einungis um það sem hún man örugglega frá umræddu kvöldi. Frásögn hennar hefur þó frá upphafi verið afdráttarlaus um að hún hafi ekki viljað þau kynferðislegu samskipti sem áttu sér stað inni á salerninu en að hún hafi ekki getað spornað við þeim. Að mati dómsins eru skýringar brotaþola trúverðugar um þau atriði sem hún man eftir í umrætt skipti en framburður hennar hefur verið varfærinn og stöðugur um þau atriði sem máli skipta. Dómurinn telur jafnframt að hegðun ákærða eftir að hann fór út af salerninu sé ekki til þess fallin að styrkja framburð hans að því leyti sem hann liggur fyrir í málinu.

25 Af þeim sönnunargögnum sem lýst er að framan og framburði vitna, sem og framburði brotaþola, verður því að mati dómsins ályktað að þau kynferðislegu samskipti sem um ræðir hafi farið fram án samþykkis brotaþola og jafnframt að hún hafi ekki getað gefið samþykki vegna ölvunarástands síns. Jafnframt er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að af fyrri samskiptum þeirra á dansgólfi skemmtistaðarins verði engar ályktanir dregnar um samþykki brotaþola fyrir kynmökum í umrætt skipti. Að öllu framangreindu gættu og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti, er að mati dómsins hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og að hún sé þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu ákærða og ákvörðun refsingar.

26 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður einnig staðfest ákvæði hans um skyldu ákærða til greiðslu miskabóta og fjárhæð þeirra ásamt þeim vöxtum sem þar greinir.

27 Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.740.897 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, J-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 1.200.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Landsrétti, L-kk-ef B-kk-ef lögmanns, 400.000 krónur.