191/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að felldur yrði úr gildi úrskurður BH um að dóttir A skyldi vistuð utan heimilis í tvo mánuði og tekin til greina krafa BH um að vista dóttur A utan heimilis í tólf mánuði frá uppkvaðningu úrskurðarins. Þar sem gildistími úrskurðar BH um vistun dóttur A í tvo mánuði hafði runnið sitt skeið var í málinu aðeins leyst úr kæru um þann hluta úrskurðarins sem laut að tólf mánaða viðbótarvistun. Landsréttur tók fram að þótt vandi A hefði verið langvarandi og að barnið hefði af þeim sökum búið við alls óviðunandi heimilisaðstæður hefðu aðstæður A og barnsins breyst til batnaðar í mikilvægum atriðum frá árslokum 2019. Gögn málsins frá þeim tíma bæru ekki með sér að aðbúnaður stúlkunnar og aðstæður væru slíkar að vægari úrræðum mætti ekki beita til að tryggja velferð hennar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi hvað varðaði viðbótarvistunina.

Úrskurður Landsréttar

O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf landsréttardómari og B-kvk-nf T-kvk-nf og H-kk-nf O. A-kk-nf, settir landsréttardómarar, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 1. apríl 2020, sem barst réttinum samdægurs. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 15. apríl 2020. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. mars 2020 í málinu nr. U[...]/2020 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felldur yrði úr gildi úrskurður varnaraðila 29. janúar 2020 um að barnið B yrði vistað utan heimilis í tvo mánuði frá þeim degi. Þá var fallist á kröfu varnaraðila um að barnið yrði vistað tímabundið utan heimilis sóknaraðila í tólf mánuði frá uppkvaðningu úrskurðarins. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að vistuninni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Niðurstaða

4 Með hinum kærða úrskurði var annars vegar hafnað kröfu sóknaraðila um að felldur yrði úr gildi úrskurður varnaraðila frá 29. janúar 2020 þess efnis að dóttir sóknaraðila yrði vistuð utan heimilis í tvo mánuði og hins vegar var fallist á kröfu varnaraðila um vistun dóttur sóknaraðila utan heimilis í tólf mánuði frá uppkvaðningu úrskurðarins. Þar sem gildistími úrskurðar varnaraðila um vistun dóttur sóknaraðila utan heimilis í tvo mánuði rann sitt skeið 29. mars 2020 verður hér aðeins leyst úr kæru til Landsréttar um þann hluta úrskurðarins sem lýtur að umræddri tólf mánaða viðbótarvistun.

5 Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur nánar fram hófust afskipti varnaraðila af sóknaraðila á árinu […], er hún gekk með dóttur sína, en málinu var lokið í ágúst 2015. Nær tveimur árum síðar, eða 27. júní 2017, barst varnaraðila tilkynning frá leikskóla barnsins og hóf varnaraðili þá á ný afskipti af sóknaraðila. Frá þeim tíma hafa borist fjölmargar tilkynningar til varnaraðila, flestar frá leikskóla barnsins en einnig frá lögreglu og Kvennaathvarfi. Þær hafa varðað ýmist barnið eða foreldra þess og tengjast áfengis og vímuefnaneyslu föður og áfengisneyslu sóknaraðila, heimilisofbeldi, rifrildi milli foreldra og uppeldisaðstæðum á heimili barnsins. Þá er sóknaraðili grunuð um að hafa beitt barnið ofbeldi. Er hluti tilkynninga til varnaraðila sprottinn af því að sóknaraðili hefur ítrekað leitað til bráðamóttöku og Kvennaathvarfs vegna heimilisofbeldis af hálfu barnsföður síns.

6 Fallast verður á það með varnaraðila að vandi sóknaraðila hafi verið langvarandi og að barnið hafi af þeim sökum búið við alls óviðunandi heimilisaðstæður. Á síðustu árum hefur varnaraðili beitt ýmsum úrræðum á grundvelli barnaverndarlaga svo sem eftirliti með heimili barnsins og heimsóknum tilsjónaraðila auk þess sem foreldrum hefur verið veitt sálfræðiaðstoð og aðstoð við að leita sér meðferðar vegna áfengisneyslu.

7 Við mat á því hvort nauðsyn beri til að vista barn sóknaraðila utan heimilis hennar til tólf mánaða, ber hins vegar að líta til þess að aðstæður sóknaraðila og barnsins hafa breyst til batnaðar í mikilvægum atriðum frá árslokum 2019. Þannig hafa sóknaraðili og faðir barnsins nú slitið samvistir og sóknaraðili hafið nýtt líf með dóttur sinni, eftir að hafa búið í átakasömu sambandi við barnsföður sinn þar sem heimilisaðstæður voru óviðunandi fyrir barnið, auk heimilisofbeldis sem sóknaraðili virðist hafa sætt af hans hálfu. Þá eru engar vísbendingar um annað en að sóknaraðili hafi haldið sig frá áfengi eftir að hún lauk áfengismeðferð [...] á síðasta ári, sem er veigamikil forsenda fyrir því að velferð og öryggi barnsins sé tryggt á heimili sóknaraðila.

8 Sóknaraðili hefur lagt fyrir Landsrétt vottorð læknis á sjúkrahúsinu Vogi 14. apríl 2020 þar sem fram kemur að hún dvaldist á sjúkrahúsinu frá [...] 2019 og sótti þjónustu á göngudeild SÁÁ frá [...] 2020. Fram kemur í vottorðinu að sóknaraðili hafi staðið sig mjög vel í meðferðinni og gott meðferðarsamband hafi náðst við hana. Tekið er fram að hennar langstærsti áhyggju og streituvaldur sé tengdur vistun dóttur hennar utan heimilis. Eftir að eftirfylgd á göngudeild lokaðist vegna sóttvarna hafi sóknaraðili haft samband með tölvupósti og síma. Þá hefur sóknaraðili lagt fram tölvupóstsamskipti milli lögmanns hennar og þess læknis sem ritaði fyrrgreint vottorð og þar segir meðal annars að ekki sé talin þörf á inniliggjandi meðferð.

9 Sóknaraðili er erlend kona sem hefur um árabil búið ásamt dóttur sinni við afar erfiðar aðstæður þar sem áfengisneysla og ofbeldi hafa verið á heimili og velferð og öryggi dótturinnar hefur verið ógnað. Sóknaraðili á ekki aðra ættingja hér á landi sem hafa getað veitt henni stuðning. Af því sem lýst var að framan verður ráðið að henni hafi þó tekist að snúa við blaðinu og búa barninu betri aðstæður, þótt ekki sé mjög löng reynsla komin þar á. Dóttir sóknaraðila er [...] ára gömul. Í málinu liggur fyrir skýrsla talsmanns barnsins frá 25. janúar 2020 um könnun á líðan hennar á heimili sóknaraðila og afstöðu hennar til vistunar utan heimilis. Í skýrslunni kemur fram að stúlkunni líði vel hjá sóknaraðila og hún vilji vera þar. Henni hefði ekki liðið vel á heimili föður og sóknaraðila „[...]“. Þá væri hún ánægð á nýjum leikskóla og væri búin að eignast þar vini sem hún léki sér við.

10 Í hinum kærða úrskurði er grein gerð fyrir þeim sjónarmiðum sem líta verður til við úrlausn málsins. Rétt er í því sambandi að árétta það markmið barnaverndarlaga sem fram kemur í 1. mgr. 2. gr. þeirra að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofni heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Leitast skuli við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það eigi við. Þá er rétt að líta til þeirrar meginreglu barnaverndarstarfs sem fram kemur í 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga að í því skuli beita þeim ráðstöfunum sem ætla megi að barni séu fyrir bestu og að hagsmunir barna skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Jafnframt kemur sú meginregla fram í 2. mgr. greinarinnar að í störfum sínum skuli barnaverndaryfirvöld taka tillit til sjónarmiða og óska barna eftir því sem aldur þeirra og þroski gefi tilefni til. Þá er í 7. mgr. greinarinnar lögfest sú meginregla um meðalhóf að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Því aðeins skuli gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Á grundvelli þessara meginreglna verður að gera þá kröfu að fullreynd séu vægari úrræði, sbr. 24. gr. og 26. gr. barnaverndarlaga eða sýnt að þau komi ekki að gagni áður en gripið er til þeirra ráðstafana sem mál þetta fjallar um.

11 Krafa varnaraðila byggist á því að skilyrði 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt fyrir framlengingu á vistun barns utan heimilis, sbr. 28. gr. sömu laga, þar sem nauðsynlegt sé að tryggja öryggi barns eða veita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu.

12 Eins og lýst er að framan hefur sóknaraðili nú slitið sambúð með föður barnsins og er ekki annað upplýst í málinu en að hún hafi haldið áfengisbindindi frá því að hún lauk meðferð [...] 2019 eða í um […] mánuði. Þá bera gögn málsins frá því að sóknaraðili flutti með barnið til […] ekki með sér að aðbúnaður stúlkunnar og aðstæður séu slíkar að vægari úrræðum megi ekki beita til að tryggja velferð hennar en vistun utan heimilis. Samkvæmt framansögðu er hins vegar ljóst að sóknaraðili er í viðkvæmri stöðu og mun enn um sinn þarfnast bæði eftirlits og stuðnings frá barnaverndaryfirvöldum til þess að henni verði kleift að rækja uppeldishlutverk sitt og að velferðar barnsins sé gætt.

13 Þegar litið er heildstætt til allra framangreindra atriða og þá sérstaklega til þess hvaða ráðstafanir séu barninu fyrir bestu og fyrrgreindrar meðalhófsreglu í barnaverndarstarfi verður ekki séð að brýnir hagsmunir barns krefjist slíkrar íhlutunar sem varnaraðili krefst í málinu og að ekki megi ná sama markmiði með minna íþyngjandi ráðstöfunum. Ber því að fella úr gildi hinn kærða úrskurð, að því leyti sem hann er til endurskoðunar fyrir Landsrétti, um annað en gjafsóknarkostnað.

14 Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

15 Með bréfi dómsmálaráðuneytisins 26. mars 2020 var sóknaraðila veitt gjafsókn vegna reksturs málsins fyrir Landsrétti. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Landsrétti fer eins og í úrskurðarorði greinir en þóknun lögmanns hennar er þar tilgreind án virðisaukaskatts í samræmi við venju.

Úrskurðarorð:

Fellt er úr gildi ákvæði hins kærða úrskurðar um að dóttir sóknaraðila, A, B, verði vistuð utan heimilis sóknaraðila, í tólf mánuði til viðbótar fyrri tveggja mánaða vistunartíma.

Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, I-kvk-ef L-kvk-ef B-kvk-ef, 400.000 krónur.