426/2020

Útdráttur

A krafði Í um bætur samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 vegna „varanlegs miska“, tímabundins atvinnutjóns og þjáninga sem A kvaðst hafa orðið fyrir vegna aðgerða lögreglu sem beindust að honum í apríl 2010 við rannsókn á sakamáli. Með hinum áfrýjaða dómi var kröfu A í héraði um bætur vegna „varanlegs miska“ og þjáningabóta vísað frá dómi en Í gert að greiða A 5.643.212 krónur í bætur fyrir tímabundið tekjutap „með vöxtum frá 21. apríl 2010 samkvæmt 16. gr. laga nr. 38/2001 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 15. apríl 2018 til greiðsludags.“ Þá skyldi allur málskostnaður A greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans. Í dómi Landsréttar kom fram að í forsendum hins áfrýjaða dóms væri hvorki leyst úr ágreiningi aðila um upphafstíma vaxta né tekin afstaða til málsástæðu Í um að vextir væru fyrndir að hluta. Þá kom fram að skorti á að héraðsdómur hefði fjallað um þá málsástæðu Í og mótmæli við því að bifreiðahlunnindi væru ekki að réttu lagi hluti af tímabundnu atvinnutjóni A.

Jafnframt var í hinum áfrýjaða dómi ekki tekin afstaða til krafna um málskostnað sem hvor aðila gerði á hendur hinum. Því voru slíkir annmarkar á hinum áfrýjaða dómi að ekki yrði komist hjá því að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 9. júlí 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2020 í málinu nr. E- [...]/2018.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og að málinu verði vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða aðaláfrýjanda 10.695.164 krónur með 4,5% vöxtum frá 21. apríl 2012 til 15. apríl 2018 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst aðaláfrýjandi hækkunar málskostnaðar og gjafsóknarlauna vegna meðferðar málsins fyrir héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Landsrétti úr hendi gagnáfrýjanda eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 17. júlí 2020. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum aðaláfrýjanda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að hin tildæmda fjárhæð verði lækkuð og að málskostnaður verði felldur niður.

Niðurstaða

4

Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er í máli þessu deilt um það hvort aðaláfrýjandi eigi rétt á bótum úr hendi gagnáfrýjanda samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 vegna „varanlegs miska“, tímabundins atvinnutjóns og þjáninga sem aðaláfrýjandi kveðst hafa orðið fyrir vegna aðgerða lögreglu sem beindust að honum í apríl 2010 við rannsókn á sakamáli eða hvort frekari bótaréttur hafi fallið niður vegna eigin sakar aðaláfrýjanda.

5

Í bréfi ríkissaksóknara 7. júlí 2010 var aðaláfrýjanda greint frá því að sakamálið hefði verið fellt niður að því er hann varðaði. Í kjölfarið höfðaði aðaláfrýjandi mál á hendur gagnáfrýjanda til heimtu miskabóta að fjárhæð fjórar milljónir króna vegna aðgerða lögreglu gegn honum við rannsókn á fyrrnefndu sakamáli. Voru aðaláfrýjanda með dómi Hæstaréttar Íslands [...]2017 í máli nr. [...]/2016 dæmdar tvær milljónir króna í miskabætur á grundvelli þágildandi 2. mgr., sbr. 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. nú sömu ákvæði í 246. gr. laganna. Var það vegna fjölda þvingunarráðstafana sem beindust að honum að ósekju og gripið var til á fyrstu mánuðum ársins 2010 svo og vegna miska þar sem brotið hefði verið gegn honum með ólögmætum og saknæmum hætti við handtöku og gæsluvarðhaldsvist eins og nánar er rakið í nefndum dómi.

6

Með hinum áfrýjaða dómi var kröfu aðaláfrýjanda í héraði um bætur vegna „varanlegs miska“ og þjáningabóta vísað frá dómi en gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda 5.643.212 krónur í bætur fyrir tímabundið tekjutap „með vöxtum frá 21. apríl 2010 samkvæmt 16. gr. laga nr. 38/2001 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 15. apríl 2018 til greiðsludags“. Um kröfur aðila um greiðslu málskostnaðar í héraði segir í dómsorði hins áfrýjaða dóms: „Allur málskostnaður [aðaláfrýjanda] greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 2.800.000 krónur.“

7

Aðaláfrýjandi gerði í héraði aðallega kröfu um greiðslu á tæplega 59 milljónum króna með 4,5% vöxtum af 4.529.940 krónum frá 11. apríl 2010 til 21. apríl 2012, af stefnufjárhæðinni frá þeim degi þar til mánuður væri liðinn frá birtingu stefnu en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Varakrafa aðaláfrýjanda var um lægri fjárhæð en sömu vexti. Þá krafðist aðaláfrýjandi málskostnaðar eins og málið „væri ekki gjafsóknarmál“. Lagði aðaláfrýjandi fram í héraði gjafsóknarleyfi útgefið 28. janúar 2014.

8

Í héraðsgreinargerð gagnáfrýjanda var upphafstíma vaxta og dráttarvaxta samkvæmt stefnu mótmælt. Þá var byggt á því að allir vextir eldri en fjögurra ára frá birtingu stefnu væru fyrndir og vísað meðal annars til 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda í því sambandi. Þá andmælti gagnáfrýjandi sérstaklega upphafstíma dráttarvaxta samkvæmt varakröfu aðaláfrýjanda frá 1. nóvember 2017 og benti á að miða ætti slíka kröfu við dómsuppkvaðningu.

9

Í forsendum hins áfrýjaða dóms segir eftirfarandi um vexti og dráttarvexti:

„Samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga bera bætur fyrir tímabundið atvinnutjón vexti frá því að tjón varð. Samkvæmt því á [aðaláfrýjandi] rétt á vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá því að honum var sleppt úr haldi 21. apríl 2010, fram til þess dags að krafan ber dráttarvexti samkvæmt lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1993. Samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, skulu skaðabótakröfur bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, að liðnum degi frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Samkvæmt gögnum málsins krefst [aðaláfrýjandi] dráttarvaxta af kröfunni þegar mánuður var liðinn frá birtingu stefnu. Með vísan til alls framanritaðs verður krafa [aðaláfrýjanda] um tímabundið atvinnutjón tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði með dráttarvöxtum frá 15. apríl 2018.“

10

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið liggur fyrir að í forsendum hins áfrýjaða dóms er hvorki leyst úr ágreiningi aðila um upphafstíma vaxta né tekin afstaða til málsástæðu gagnáfrýjanda um að vextir séu fyrndir að hluta til.

11

Því er einnig lýst í forsendum hins áfrýjaða dóms að aðaláfrýjandi hafi breytt kröfugerð sinni undir rekstri málsins í héraði. Féll hann frá kröfu um bætur fyrir varanlega örorku en hækkaði jafnframt með samþykki gagnáfrýjanda kröfu vegna tímabundins atvinnutjóns sem nam bifreiðahlunnindum sem hann fékk greidd í starfi sínu hjá nafngreindu fyrirtæki enekki hafi verið tekið tillit til þess í yfirmatsgerð sem aðaláfrýjandi byggir kröfu sína á. Í forsendum dómsins segir síðan orðrétt: „Að mati dómsins verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að ekki sé ágreiningur um endanlega fjárhæð í þessum hluta af kröfu [aðaláfrýjanda] í málinu.“

12

Við þetta kannast aðilar ekki og bendir aðaláfrýjandi á að niðurstaða málsins sé ekki byggð á því sem lagt hafi verið fyrir dóminn til úrlausnar. Þá segir í greinargerð gagnáfrýjanda til réttarins að héraðsdómur hafi í dómi sínum bætt bifreiðahlunnindum við útreikning á tímabundnu atvinnutjóni aðaláfrýjanda en því sé gagnáfrýjandi ósammála. Útreikningar matsmanna á tímabundnu atvinnutjóni séu bæði settir fram með og án bifreiðahlunninda og telur gagnáfrýjandi að miða eigi við lægri töluna, það er án bifreiðahlunninda, verði sýknukrafa hans ekki tekin til greina. Að þessum sjónarmiðum gagnáfrýjanda er einnig vikið í bókun hans sem lögð var fram í héraði 10. mars 2020. Samkvæmt þessu verður ekki hjá því komist að fallast á það með aðaláfrýjanda að rangt hafi verið farið með yfirlýsingar aðila sem gefnar voru undir rekstri málsins. Skortir þannig á það að héraðsdómur hafi fjallað um þá málsástæðu gagnáfrýjanda og mótmæli við því að bifreiðahlunnindi væru ekki að réttu lagi hluti af tímabundnu atvinnutjóni aðaláfrýjanda.

13

Eins og áður segir var aðaláfrýjanda veitt gjafsókn í héraði 28. janúar 2014. Krafðist hann málskostnaðar án tillits til gjafsóknarinnar eins og áskilið var í gjafsóknarbréfi, sbr. einnig 2. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnáfrýjandi krafðist þess einnig samkvæmt aðalkröfu hans fyrir héraðsdómi að aðaláfrýjanda yrði gert að greiða honum málskostnað en í varakröfu að málskostnaður yrði felldur niður.

Í hinum áfrýjaða dómi var ekki tekin afstaða til krafna um málskostnað sem hvor aðila gerði á hendur hinum, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar Íslands 9. febrúar 2012 í máli nr. 405/2011 og 9. nóvember 1995 í máli nr. 133/1994 á bls. 2580 í dómasafni réttarins 1995.

14

Samkvæmt öllu framangreindu eru slíkir annmarkar á hinum áfrýjaða dómi að ekki verður hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.

15

Rétt er að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir réttinum greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, E-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef, 800.000 krónur.

Dómur Héraðsdómur Reykjavíkur 22. júní 2020

Mál þetta, sem var höfðað með birtingu stefnu 15. mars 2018, var dómtekið 25. maí sl. Stefnandi er A, [...] í Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhváli við Lindargötu í Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 15.067.327 krónur með 4,5% vöxtum af 4.415.286 krónum frá 11. apríl 2010 til 21. apríl 2010 en af 15.110.432 frá þeim degi til upphafsdags dráttarvaxta. Þá er þess krafist að fjárhæðin beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 15. apríl 2018 til greiðsludags. Jafnframt er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I.

Upphaf þessa máls má rekja til rannsóknar lögreglu á fyrirhuguðum innflutningi á miklu magni af kókaíni frá Suður Ameríku. Var sonur stefnanda grunaður um að hafa með höndum skipulag og stjórn á dreifingu fíkniefnisins hér á landi í samstarfi við aðra. Við rannsókn lögreglu vaknaði grunur um að stefnandi hefði vitneskju um ætlaðan innflutning og ætti þátt í honum. Var sími stefnanda hleraður vegna þessa frá 7. janúar 2010. Laust eftir miðnætti 11. apríl 2010 gerði lögreglan húsleit á þáverandi heimili stefnanda í Reykjavík. Við húsleitina lagði lögregla m. a. hald á lítilsháttar magn af marijúana, lykil að bankahólfi og ferðatösku sem fannst við leitina en grunur lék á að hún hefði verið notuð til innflutnings á fíkniefnum, þar sem á henni voru leifar af hvítu efni sem eftir rannsókn reyndist vera kókaín. Var stefnandi handtekinn eftir húsleitina og færður á lögreglustöð þar sem hann var yfirheyrður og í kjölfarið vistaður í fangaklefa. Að kröfu lögreglunnar var stefnandi úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna til 16. apríl 2010 og gert að sæta eingangrun þann tíma. Var gæsluvarðhaldið síðar framlengt til allt að 23. apríl 2010 Var stefnandi látinn laus 21. apríl 2010.

Í kjölfar þess að stefnanda var sleppt úr gæsluvarðhaldi var honum sagt upp hjá [...] með starfslokasamningi 26. apríl 2010 en þar hafði stefnandi starfað sem [...] áður en hann var handtekinn. Stefnandi leitaði til heimilislæknis stuttu eftir uppsögnina vegna andlegra veikinda og var vísað á geðsvið Landspítalans í júní 2010 þar sem hann hóf meðferð 18. ágúst 2010. Með bréfi ríkissaksóknara dagsettu 6. júlí 2010 var stefnanda tilkynnt að sakamálið væri fellt niður að því er hans þátt varðaði.

Eftir að ríkissaksóknari tilkynnti stefnanda um niðurfellingu málsins höfðaði stefnandi mál á hendur stefnda með stefnu birtri 6. júní 2012 þar sem hann krafðist þess að stefndi greiddi sér 4.000.000 krónur í miskabætur auk vaxta og dráttarvaxta. Stefnandi krafðist jafnframt viðurkenningar á bótaskyldu stefnda vegna atvinnumissis stefnanda. Undir rekstri þess máls var aflað undir- og yfirmatsgerða vegna ætlaðs fjártjóns stefnanda vegna aðgerða lögreglu sem beindust að honum í apríl 2010. Verður efni þeirra reifað í næsta kafla.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...]febrúar 2016 í máli nr. E-[...]/2012, var stefnda gert að greiða stefnanda 800.000 krónur í miskabætur á grundvelli þágildandi 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, vegna gæsluvarðhalds sem stefnandi var talinn hafa sætt að ósekju frá 15. apríl 2010 til 21. apríl 2010 og þess aðbúnaðar sem stefnandi þurfti að þola allan gæsluvarðhaldstímann. Stefnandi var talinn hafa stuðlað að öðrum aðgerðum lögreglu og var bótaskyldu vegna þeirra hafnað. Dómi þessum var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands og hlaut þar málsnúmerið [...]/2016. Með dómi Hæstaréttar [...]2017 var stefnda gert að greiða stefnanda 2.000.000 krónur í miskabætur á grundvelli þágildandi 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, þ. m. t. vegna gæsluvarðhaldsvistar sem stefnandi var talinn hafa sætt að ósekju frá 13. apríl 2010 til 21. apríl 2010 og vegna þess aðbúnaðar sem stefnandi sætti allan gæsluvarðhaldstímann. Var stefnandi talinn hafa stuðlað að upphafsaðgerðum lögreglu, nánar tiltekið handtöku, húsleit, gæsluvarðhaldsúrskurði og upphafi gæsluvarðhaldsvistar og þar með firrt sig bótarétti vegna þeirra, sbr. þágildandi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, og var bótaskyldu vegna þessara atriða hafnað.

Á grundvelli framangreinds dóms Hæstaréttar sendi stefnandi kröfubréf til stefnda 2. október 2017 vegna kröfu um skaðabætur úr hendi stefnda vegna líkamstjóns sem honum var valdið og vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016.

Stefndi svaraði ekki framangreindu kröfubréfi og höfðaði stefnandi mál þetta 15. mars 2018 þar sem stefnandi krefst skaðabóta á grundvelli laga nr. 50/1993 úr hendi stefnda vegna aðgerða lögreglu. Nánar tiltekið gerir stefnandi kröfu um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, varanlegs miska, örorku og þjáningabóta. Stefndi skilaði greinargerð af sinni hálfu og krafðist aðallega frávísunar málsins sem var hafnað með úrskurði 7. febrúar 2019.

Með matsbeiðni dagsettri 7. mars 2019 óskaði stefndi eftir því að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta það hvort stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni, varanlegum miska og varanlegri örorku og ef svo væri hversu mikið af því mætti rekja til upphafsaðgerða lögreglu sem Hæstiréttur taldi ekki bótaskyldar í máli nr. [...]/2016. Stefnandi mótmælti matsbeiðni stefnda 7. mars 2019 með bókun og krafðist þess að fá að kalla fyrir dóminn, til skýrslugjafar, höfunda yfirmatsgerðar sem aflað var við meðferð máls nr. E-[...]/2012, í þeim tilgangi að spyrja þá hvort þeir teldu að upphafsaðgerðir lögreglu, sem Hæstiréttur taldi ekki bótaskyldar í máli nr. [...]/2016, hefðu einar og sér getað valdið stefnanda varanlegum miska og varanlegri örorku. Þeirri kröfu stefnanda var mótmælt af stefnda. Með úrskurði 5. apríl 2019 var kröfu stefnanda hafnað og var sá úrskurður staðfestur af Landsrétti 14. maí 2019 í máli nr. [...]/2019.

Með matsbeiðni 21. júní 2019 óskaði stefnandi eftir því að dómvaddir yrðu matsmenn til að meta hvort þær aðgerðir sem Hæstiréttur taldi ekki bótaskyldar í máli nr. [...]/2016 hefðu, einar og sér, getað valdið stefnanda líkamstjóni, varanlegum miska eða varanlegri örorku samkvæmt lögum nr. 50/1993. Var þeirri beiðni mótmælt af stefnda með bókun í þinghaldi 25. júní 2019.

Með úrskurði 17. október 2019 var matsbeiðni stefnanda hafnað en fallist á að dómkveða matsmenn á grundvelli matsbeiðni stefnda frá 7. mars 2019. Voru B, geðlæknir, og C, prófessor við lagadeild Háskóla Reykjavíkur, dómkvaddir 9. nóvember 2019 og skiluðu þeir matsgerð sinni 3. mars 2020. Verður efni hennar reifað í næsta kafla.

Með bókun 10. mars 2020 mótmælti stefndi inntaki og niðurstöðu matsmanna í framangreindri matsgerð og taldi hana hafa takmarkað gildi. Áskildi stefndi sér rétt til að gera nánari athugasemdir við aðalmeðferð málsins.

Með bókun 30. mars 2020 breytti stefnandi kröfugerð sinni. Féll stefnandi frá kröfu um varanlega örorku vegna útreikningsmistaka yfirmatsmanna í yfirmatsgerð. Var kröfu um bifreiðahlunnindi bætt við kröfugerð stefnanda undir kröfu um tímabundið tekjutap, að fjárhæð 964.789 krónur.

Með bókun 30. apríl 2020 var því mótmælt af stefnda að útreikningsmistök hafi verið gerð í yfirmati í tengslum við bifreiðarhlunnindi.

Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefndi fram bókun þar sem fram kemur að stefndi falli frá þeirri málsástæðu stefnda að þær matsgerðir sem liggja fyrir í málinu séu andstæðar lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þar sem um misskilning hafi verið að ræða af hálfu stefnda.

II.

Í málinu liggur fyrir eldri matsgerð, sem aflað var undir rekstri máls nr. E-[...]/2012, þ. e. matsgerð D, geðlæknis, og E, tryggingastærðfræðings, frá 26. júní 2014. Var matsmönnum samkvæmt matsbeiðni ætlað að svara því hvert væri heildartjón stefnanda vegna aðgerða lögreglu og atvinnumissis stefnanda í kjölfar þeirra. Niðurstaða matsmanna var að stefnandi hafi orðið fyrir tekjutapi vegna aðgerða lögreglu. Var stöðugleikapunktur talinn vera 19. maí 2011. Tímabundið atvinnutjón var metið frá 11. apríl 2010 til 19. maí 2011, samtals 2.887.983 krónur og varanlegur miski metinn 20%, samtals að fjárhæð 1.741.198 krónur. Þá var varanleg örorka var metin 50%. Í matsgerðinni er vísað til þess að þegar stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald 11. apríl 2010 hafi hann verið með góða vinnu sem [...] sem hann hafi misst í kjölfar gæsluvarðhaldsvistarinnar. Eftir það tímamark töldu matsmenn að stefnandi hafi ekki átt neina möguleika á vinnu fyrr en sakamálið var fellt niður gagnvart honum 6. júlí 2010. Eftir það töldu matsmenn að stefnandi hafi átt möguleika á að fá starf í samræmi við menntun en hann hafi ekki átt neina möguleika á stjórnunarstarfi í framtíðinni vegna mannorðsmissis sem stefnandi varð fyrir vegna fjölmiðlaumfjöllunar um aðgerðir lögreglu þar sem stefnandi var nafngreindur.

Í málinu liggur fyrir yfirmatsgerð, F, geðlæknis, G, tryggingastærðfræðings, og H, lögfræðings, frá 27. nóvember 2015. Í niðurstöðu matsgerðarinnar kemur fram að vegna aðgerða lögreglu hafi stefnandi orðið fyrir tímabundnu tekjutapi sem þeir töldu nema 9.730.375 krónum. Var stöðugleikapunktur talinn vera 21. apríl 2012. Tímabundið atvinnutjón var talið frá 11. apríl 2010 til 21. apríl 2012. Varanlegur miski var metinn 30 stig og miskabætur samtals 3.046.428 krónur. Varanleg örorka var metin 80%. Í yfirmatsgerð er heilsufari stefnanda lýst vel en þar kemur fram að stefnandi hafi þróað með sér áfallastreituröskun í kjölfar aðgerða lögreglu sem hann glími við enn þann dag í dag. Vegna þeirra séu ekki líkur á að stefnandi snúi aftur til starfa á almennum vinnumarkaði.

Þá liggur fyrir matsgerð, B, geðlæknis, og C, prófessors við lagadeild Háskólans í Reykjavík, frá 3. mars 2020, sem aflað var undir rekstri þessa máls. Matsmönnum var samkvæmt matsbeiðni stefnda ætlað að svara því hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna aðgerða lögreglu og svara því hvort stefnandi hafi orðið fyrir (1) tímabundnu atvinnutjóni í skilningi 2. gr. laga nr. 50/1993, (2) varanlegum miska í skilningi 4. gr. laga nr. 50/1993 og (3) varanlegri örorku í skilningi 5. gr. laga nr. 50/1993. Þá var matsmönnum ætlað að svara því, ef stefnandi væri talinn hafa orðið fyrir tjóni samkvæmt spurningum 1-3, hver væri fjárhæð tjónsins og að hve miklu leyti mætti rekja það til (a) upphafsaðgerða lögreglu, þ. e. húsleitar og handtöku 11. apríl 2010 og gæsluvarðhalds í framhaldinu til 13. apríl 2010, sem Hæstiréttur taldi ekki bótaskylt í máli nr. [...]/2016, vegna eigin sakar stefnanda, og (b) til annarra þvingunaraðgerða lögreglu og þeirra atriða sem niðurstaða Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016 tekur til og eiga ekki undirliða lið, m. a. gæsluvarðhald frá 13. apríl 2010. Þá voru matsmenn beðnir um að svara því hver væri stöðugleikapunktur samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 og fjalla sérstaklega um fyrra heilsufar stefnanda og hvaða áhrif það hafi á niðurstöðu matsins.

Í matsgerðinni er fjallað ítarlega um heilsufarssögu stefnanda, annars vegar fram að aðgerðum lögreglu og hins vegar eftir að þeim lauk 21. apríl 2010. Kemur þar meðal annars fram að heilsufarsvandi stefnanda fram að aðgerðum lögreglu hafi helst einkennst af endurteknum sýkingum í húð og kvíða. Kvíði stefnanda hafi fyrst aðeins tengst þrálátum húðsýkingum og þeim aðgerðum sem stefnandi hafi þurft að gangast undir vegna þeirra en síðan hafi hann einnig tengst prófastressi og því álagi sem hafi fylgt óreglu [...]stefnanda. Hann hafi tekið vímuefnaneyslu sonarins inn á sig og átt erfitt með svefn og fundið fyrir mikilli streitu og kvíða vegna hennar. Kemur fram að sonur stefnanda hafi [...]og þá hafi andleg heilsa stefnanda orðið mun betri. Hann hafi á þeim tíma farið aftur út á vinnumarkað og hafið störf sem [...] hjá [...] en um það leyti telja matsmenn að heilsufar stefnanda hafi verið orðið gott. Matsmenn lýsa vel heilsufari stefnanda eftir aðgerðir lögreglu. Kemur fram að síðan stefnandi var látinn laus úr gæsluvarðhaldi hafi stefnandi glímt við alvarleg einkenni áfallastreituröskunar, mikinn kvíða og alvarlegt þunglyndi. Stefnandi hafi einnig upplifað mikla reiði, mannorðsmissi og skömm vegna aðgerða lögreglu enda hafi hann misst atvinnuna vegna þeirra. Stefnandi hafi verið frá sumri 2010 í meðferð hjá geðsviði Landspítala og sinnt þeirri meðferð vel án þess að einkenni hafi breyst mikið.

Niðurstaða matsgerðarinnar er að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni vegna aðgerða lögreglu. Matsmenn telja ekki unnt að skilja í sundur afleiðingar líkamstjónsins eins og óskað er eftir í matsbeiðni stefnanda undir a og b liðum í spurningum 1-3 þar sem um sé að ræða eina atburðarrás. Er það mat þeirra að eftir því sem lengra leið á tímabilið frá 11. apríl 2010 fram til 21. apríl 2010 hafi afleiðingarnar orðið verri og alvarlegri fyrir stefnanda. Niðurstaða matsmanna var að stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni, varanlegum miska og varanlegri örorku. Var stöðugleikatímapunktur talinn 21. apríl 2012. Tímabundið atvinnutjón frá 11. apríl 2010 til 20. apríl 2012, að fjárhæð 5.643.212 krónur, þ. m. t. bifreiðahlunnindi að fjárhæð 964.789 krónur. Var varanlegur miski stefnanda metinn 30 stig og varanleg örorka 80%.

III.

Stefnandi byggir kröfu sína á því að með dómi Hæstaréttar Íslands frá [...]2017 í málinu nr. [...]/2016 hafi því verið slegið föstu að stefndi hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála (nú 246. gr. laganna) og á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Stefnandi vísar til þess að dómurinn hafi réttaráhrif samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Samkvæmt framangreindum dómi hafi stefndi verið talinn bótaskyldur vegna aðgerða íþágu sakamálarannsóknar sem hafi falist í hlerunum frá 7. janúar 2010 til 4. mars 2010, vegna óþarfrar handtöku 11. apríl 2010, gæsluvarðhalds frá 13. apríl 2010 til 21. apríl 2010, fyrir vanvirðandi meðferð í gæsluvarðhaldi frá 11. apríl 2010 til 21. apríl 2010, vegna ólögmætrar framkvæmdar gæsluvarðahalds þar með talið vegna aðbúnaðar, ólögmætrar húsleitar 11. apríl 2010 og ólögmætrar leitar í bankahólfi.

Stefnandi vísar orðrétt til eftirfarandi orðalags í framangreindum dómi Hæstaréttar: „Samkvæmt framansögðu er komist að þeirri niðurstöðu að aðaláfrýjandi eigi rétt til miskabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna fjölda þingunarráðstafana sem beindust gegn honum og gripið var til á fyrstu mánuðum ársins 2010. Að auki að dæma skuli gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjanda bætur fyrir miska vegna þess að brotið var gegn honum með ólögmætum og saknæmum hætti við handtöku hans og síðar í gæsluvarðhaldsvistinni sem hann sætti“.

Stefnandi reisir kröfur sínar á því að tjón hans hafi verið metið í yfirmati 27. nóvember 2015 og hafi kröfubréf verið sent til stefnda 29. september 2017. Síðastgreind tilvísun virðist raunar eiga við um bréf sem dagsett er 2. október 2017, en hvað sem því líður byggir stefnandi á því að kröfum hans hafi ekki verið svarað þrátt fyrir ítrekanir. Stefndi hafi því aldrei hafnað kröfum stefnanda. Afstaða hans til hinna ýmsu þátta málsins liggi ekki fyrir og beri stefna málsins þess merki.

Stefnandi byggir á því að yfirmatsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi vegna framangreindra aðgerða orðið fyrir heilsutjóni sem metið hafi verið til 30% miska og 80% varanlegrar örkorku. Stöðugleikapunktur hafi verið 21. apríl 2012. Tímabundið tekjutap á því tímabili í skilningi 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi verið 9.730.375 krónur. Miski hafi verið reiknaður 3.046.428 krónur miðað við útreikningsdag í matsgerð. Samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 beri að verðbæta miskann fram til útreikningsdags. Fjárhæðin sé þannig fundin: Miskastig fyrir 100% miska 10.537.000 krónur miðað við vísitölu í mars 2018 (8822). Sú fjárhæð sé margfölduð með 30% sem geri 3.161.000 krónur sem sé stefnufjárhæð vegna varanlegs miska. Þjáningabætur séu reiknaðar þannig: Þjáningarbætur á dag miðað við lánskjaravísitölu 8822, 1.870 krónur í 732 daga, samtals 1.368.840 krónur.

Kröfu sinni til stuðnings vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar frá 5. mars 1998 en þar segi: „Á það er fallist með áfrýjanda, að í aflahæfi manna séu fólgin eignarréttindi, sem njóti verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr.10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Á hinn bóginn er ótvírætt og raunar óumdeilt í málinu, að löggjafinn hefur heimild til að setja reglur um það, hvernig ákvarða skuli bætur, þegar aflahæfi manna er skert, enda sé það markmið slíkra reglna, að fullar bætur komi fyrir. Með skaðabótalögum nr. 50/1993 var bætt úr brýnni þörf fyrir lögfestar reglur á þessu sviði. Með lögunum var aðferðum við útreikning tjóns vegna varanlegrar örorku breytt í verulegum atriðum. Leitast var við að setja skýrari og einfaldari reglur um ákvörðun bótafjárhæða, sem til þess væru fallnar að draga úr vafa og leiða til skjótari og ódýrari málsmeðferðar“. Að mati stefnanda má af framangreindum ummælum ráða að löggjafinn hafi ekki frjálsar hendur í þessum málum. Hann verði vegna ákvæða stjórnarskrá að ákveða fullar bætur. Löggjafinn hafi svigrúm til að velja aðferðir til að ná fram slíkum markmiðum ef raunhæft sé að ætla að þau muni nást. Löggjafinn hafi innan framangreindra marka nokkuð svigrúm til að leggja til grundvallar þau sjónarmið sem hann telur best að hafa að leiðarljósi.

Í málinu séu aðeins gerðar kröfur um að stefnandi fái á grundvelli stjórnaskrár fullar bætur, ekki lægri en þær sem löggjafinn taldi þurfa til 1. maí 1999 þegar lög nr. 37/1999 hafi tekið gildi. Í millitíðinni hafi almennir vextir lækkað í landinu og fjármagnstekjuskattur hafi hækkað. Afleiðingin sé sú að tjónþoli geti ekki ávaxtað eingreiddar bætur með sama árangri og löggjafinn hafi metið nauðsynlegan til að fullar bætur fengjust. Afleiðingin hafi einnig orðið sú að tjónþoli þurfi að greiða stærri hluta vaxta í fjármagnstekjuskatt en löggjafinn hafi gert ráð fyrir þegar hann mat hvað þyrfti til að fullar bætur fengjust.

Í frumvarpi til breytinga á skaðabótalögum sjá lög nr. 37/1999 komi fram að stuðullinn miði við 10% fjármagnstekjusatt og 4,5% vexti til afvöxtunar.

Við mat á framtíðartjóni sé almenna reglan sú að horfa til mögulegrar framtíðar frá þeim degi er tjón varð eða þegar þegar það sé komið fram, stöðugleikapunktur. Af þeim sökum sé miðað við 20% fjármagnstekjuskatt.

Stefnandi vísar til þess að 30. mars 1996 hafi Hæstiréttur Íslands ákvarðað í máli nr. 429/1992 vaxtafótinn 4,5%. Með vísan til þeirra sjónarmiða sem reifuð séu í þeim dómi sé hóflegt að miða við ávöxtunarprósentuna 3%.

Kröfum sínum til stuðnings leggi stefnandi fram útreikning E, tryggingarstærðfræðings, 15. febrúar 2018, þar sem stuðull skaðabótalaga sé greindur niður og endurhannaður. Miðist útreikningur á stuðli við aldur tjónþola við stöðugleikapunkt og staða stuðulsins reiknuð nákvæmlega uppá þann dag í samræmi við ákvæði 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefnandi vísar til þess að bótaskylda stefnda sé byggð á 245. gr. laga nr. 88/2008 (áður 228. gr.), almennu sakarreglunni og bindandi áhrifum dóms Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016.

Stefnandi kveðst byggja á yfirmati dómkvaddra matsmanna í máli nr. M-[...]/2015 um bótaþætti skaðabótalaga og fjárhæð þeirra með þeim breytingum þótt miðað sé við hærri stuðul sem taki mið af raunhæfum möguleikum eigi að ávaxta eingreiddar bætur svo markmiðum löggjafa og stjórnarskrárgjafa verði náð að tryggja fullar bætur. Svo og að teknu tilliti til breytingar á skattlagningu fjármagnstekna. Byggt sé á að viðmiðunartekjur skuli ákvarðaðar miðað við það starf sem stefnandi hafi gegnt áður en hann missti heilsuna, án tillits til þess tímabils þegar losarabragur hafi verið á atvinnuhögum hans, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Byggt sé á því að bætur sem séu ákvarðaðar samkvæmt stuðli 6. gr. skaðabótalaga leiði ekki til fullra bóta í skilningi 72. gr., sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar (sjá og 77. gr.) hvorki í raun né samkvæmt þeim sjónarmiðum sem löggjafinn hafi lagt til grundvallar við setningu laga nr. 37/1999 sem hafi breytt ákvæðum laga nr. 50/1993. Sé á því byggt að löggjafinn hafi reiknað út hvað þyrfti til og miðað við þá útreikninga þurfi að taka tillit til fjármagnstekjuskatts miðað við prósentu hans við stöðugleikapunkt og öruggustu ávöxtunarmöguleika á þeim degi.

Að auki sé á því byggt að fullar bætur í skilningi 72. gr. stjórnarskrár náist ekki nema tekið sé tilliti til þeirrar staðreyndar að laun hafi hækkað umfram verðlag til lengri tíma litið. Ákvæði 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrár geri þær kröfur að missir þess verði bættur.

IV.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að í stefnu málsins sé ekki rökstutt af hvaða orsökum ætlað tjón stafi en líta verði á á það sem grundvallaratriði í málinu. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016 hafi stefnandi fellt á sig grun og stuðlað að aðgerðum gegn sér í upphafi og vegna hluta af gæsluvarðhaldstímanum. Í matsgerðum sem stefnandi byggi kröfur sínar á sé ekki staðreynt af nákvæmni af hvaða orsökum nákvæmlega ætlað tjón stefnanda stafi. Þar sem stefnandi hafi fellt á sig grun og stuðlað að aðgerðum gegn sér sé hér um grundvallaratriði að ræða.

Stefndi vísar til umfjöllunar um vottorð I læknis frá 4. nóvember 2004 í yfirmatsgerð, þar sem vísað sé til greininga stefnanda, þ. e. alvarlegs þunglyndis, áfengissýki, ofvirkniheilkennis og áfallastreituröskunar. Stefndi telji þetta mikinn annmarka sem leiða eigi til þess að líta eigi framhjá matsgerðum sem aflað var í málum M-172/2013 og M-[...]/2015. Stefndi mótmælir sönnunargildi matsgerðanna.

Stefndi vísar til þess að framlagt yfirmat sé m. a. reist á þeirri forsendu að stefnandi hafi orðiðfyrir áfalli er hann var hnepptur í gæsluvarðhald. Áhersla virðist vera á því að þessi atburður hafi orðið honum mikið áfall, þ. e. upphafsaðgerðir lögreglu. Þegar tilvísað mat hafi komið fram hafi dómur Hæstaréttar í málinu nr. [...]/2016 ekki legið fyrir. Í þeim dómi komi fram að stefnandi hafi stuðlað að aðgerðum gegn sér í upphafi. Af því leiði að stefnandi hafi firrt sig bótarétti vegna handtöku og gæsluvarðhalds í öndverðu. Yfirmatsgerðin víki ekki að því hvort að varanlegar afleiðingar líkamstjóns stefnanda verði raktar til þess hvort stefnandi hafi sætt gæsluvarðhaldi lengur en efni stóðu til eða vegna aðbúnaðar í gæsluvarðhaldinu. Af þessu leiði að yfirmatsgerðin sé annmörkum háð og því ekki unnt að byggja á henni auk þess sem stefnandi hafi verið með fyrri sögu andlegra veikinda eins og fyrr greinir.

Stefnandi vísi jafnframt til þess að af dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016 verði ráðið að upphafsaðgerðir og gæsluvarðhald í upphafi, eins og lýst sé hér að framan, hafi verið lögmætar og bótalausar vegna eigin sakar stefnanda. Því geti stefnandi aldrei átt rétt á bótum vegna þeirra daga, en í kröfu stefnanda sé þó ekki greint þar á milli. Af því leiði að yfirmatsgerð sé ótæk í málinu og því beri að líta fram hjá henni að mati stefnda. Stefndi telur að fyrstu dagarnir hljóti að ráða niðurstöðu matsgerða. Í yfirmati segi: „Í mati yfirmatsmanna felst hins vegar ekki afstaða til þess hvort yfirmatsbeiðandi eigi rétt til bóta úr hendi yfirmatsþola, enda slíkt mat undir dómstólum komið“. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi þegar fengið fullnaðargreiðslu vegna atvika sem lýst sé í dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016 og eigi ekki rétt á frekari bótum úr hendi stefnda.

Stefndi mótmælir ætluðu tjóni stefnda sem órökstuddu og ósönnuðu. Stefndi byggir á því að líkamstjón falli ekki undir ákvæði 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, síðar 5. mgr. 245. gr. nú 5. mgr. 246. gr. sakamálalaga um að vera „fjártjón.“ Stefndi telur að með þessu hugtaki hafi löggjafinn ekki haft í huga kröfu um líkamstjón samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 heldur t. d. rekstrartjón eða missi atvinnutekna meðan þvingunarráðstafanir hafi staðið yfir. Stefndi tekur fram varðandi tilvísanir til sakamálalaga að 228. gr. laga nr. 88/2008 hafi verið í gildi þegar atvik málsins áttu sér stað sem lýst sé í dómi Hæstaréttar í máli [...]/2016. Síðar breyttist númer ákvæðisins í 245 en sé í dag 246. gr. laganna. Að mati stefnda er ekki fullnægt skilyrðum sakamálalaga nr. 88/2008, skaðabótalaga né annarra bótaákvæða fyrir kröfu stefnanda.

Stefndi vísar til sönnunargildis dóms Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, m. a. með tilliti til eigin sakar stefnanda, sem fyrr sé lýst. Að mati stefnda olli stefnandi og stuðlaði að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á og eigi þvíekki rétt á bótum, sbr. umfjöllun hér að framan um dóm Hæstaréttar í málinu nr. [...]/2016. Vísar stefndi í þessu sambandi til 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 síðar 245. gr. og nú 246. gr. sömu laga, sem og til almennra reglna skaðabótaréttar þar á meðal um eigin sök.

Stefndi byggir jafnframt á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á orsakatengsl á milli meintrar bótaskyldrar háttsemi og þess meinta tjóns sem hann haldi fram og geri kröfu um. Sé það m. a. í ljósi fyrri sögu hans um sambærileg geðræn vandamál, sbr. umsögn matsmanna þess efnis í yfirmatsgerð dags. 22. mars 2017. Megi þannig ráða af umræddri matsgerð að stefnandi hafi verið afar viðkvæmur fyrir áföllum eins og því sem hann reki beint til aðgerða lögreglu. Þá sé meint tjón hans ekki sennileg afleiðing af athöfnum stefnda eða athafnaleysi.

Stefndi bendir á að í dómi nr. [...]/2016 hafi Hæstiréttur vísað frá héraðsdómi kröfu stefnanda um bætur vegna atvinnumissis, eins og hún hafi verið úr garði gerð, á þeim grunni að hann hefði ekki leitt nægar líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna skerðingar á getu til að afla sér vinnutekna sem hlotist hefði af umræddum aðgerðum lögreglu. Héraðaðsdómari í sama máli hafði komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru orsakatengsl á milli þeirra aðgerða lögreglu sem væri grundvöllur miskabóta stefnanda og atvinnumissis hans. Taldi dómurinn að ekki yrði önnur ályktun dregin af fyrirliggjandi gögnum og framburði en að það hefði verið fréttaumfjöllun af sakamálinu sem hafi verið til rannsóknar, sem hafi leitttil þess að hann hafi misst vinnuna, óháð lengd gæsluvarðhaldsins.

Að mati stefnda eru kröfur stefnanda samkvæmt stefnu allt of háar og sé krafist verulegrar lækkunar þeirra. Stefndi krefst lækkunar kröfu stefnanda m. a. með tilliti til sakarskiptingar, þ. e. eigin sakar, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, síðar 245. gr. nú 246. gr. með tilliti til dóms Hæstaréttar nr. [...]/2016 og orsakaþátta þ. e. vægi orsaka.

Stefndi ítrekar að órökstutt séaf hvaða orsökum ætlað tjón stefnda stafi en líta verði á það sem grundvallaratriði í málinu. Í ljósi dóms Hæstaréttar frá [...]2017 sé ljóst að stefnandi hafi fellt á sig grun og stuðlað að aðgerðum gegn sér í upphafi og vegna hluta gæsluvarðhaldstímans. Í matsgerðum sem stefnandi byggi kröfur sínar á sé ekki staðreynt af nákvæmni af hvaða orsökum nákvæmlega ætlað tjón stafi. Þar sem stefnandi hafi fellt á sig grun og stuðlað að aðgerðum gegn sér sé hér um grundvallaratriði að ræða. Þar sem matsgerðir fjalli ekki um þetta og ekki sé gerð grein fyrir þessu í stefnu sé um vanreifun að ræða. Þá geymi stefnan ekki reifun á efni matsgerðanna að þessu leyti.

Stefndi telur að mat á stöðugleikatímapunkti sé rangt í yfirmati en hann sé ákvarðaður mun fyrr í undirmati. Þá telur stefndi jafnframt að bætur fyrir tímabundið atvinnutjón séu allt of háar. Varanlegur miski og varanleg örorka í yfirmati sé allt of hátt metin en einnig matstölur í undirmati þó þær séu talsvert lægri en í yfirmati. Í yfirmati sé vísað til þess að áframhaldandi bati stefnanda sé háður mörgum þáttum. Að mati stefnda hefur ekki verið tekið nægilegt tillit til fyrri veikinda stefnanda og skilyrðum skaðabótaréttar um orsakatengsl og sennilega afleiðingu sé ekki fullnægt.

Stefndi hafnar öllum útreikningum stefnanda, forsendum og kröfum sem fram séu sett í stefnu og í dómskjölum sem hann leggi fram. Stefndi hafnar einnig sjónarmiðum stefnanda um að miða eigi við aðra aðferð en skaðabótalög boði.

Alls óljóst sé hvaða áhrif lengd gæsluvarðhalds og aðbúnaðar þar og aðrir þættir sem Hæstiréttur hafi gert athugasemdir við í dómi sínum nr. [...]/2016 hafi haft.

Stefndi mótmælir því að í tilviki stefnanda séu óvenjulegar aðstæður fyrir hendi og að árslaun skuli metin sérstaklega og ætla megi að annar mælivarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Stefndi mótmælir öllum sjónarmiðum stefnanda vegna þessa og útreikningum hans, enda hafi stefnandi ekki unnið hjá [...] nema í tiltölulega stuttan tíma. Því er mótmælt að laun hans hjá [...] hafi meira forspárgildi um framtíðina.

Stefndi telur í yfirmatsgerð sé allt of mikil áhersla lögð á stjórnendastarf og sjónarmið því tengd. Stefndi byggir á því að í skaðabótalögum eins og þau séu í dag felist fullar bætur. Komin sé mikil reynsla á lögin. Því er mótmælt að núverandi fyrirkomulag brjóti í bága við lög og stjórnarskrá, m. a. 65., 72. og 77. gr. hennar. Öllum kröfum umfram það sem leiði af lögum nr. 50/1993 er mótmælt af hálfu stefnda.

Stefndi mótmælir því að miðað sé við stuðul 8,115 í tengslum við 6. gr. laga nr. 50/1993 og mótmæli einnig skýringum stefnanda fyrir því að miða við þá tölu. Bent er á að yfirmatsmenn hafi notað stuðulinn 7,022 sem sé réttur stuðull að mati stefnda og í samræmi við lög nr. 50/1993. Því er mótmælt að ákvarðaðar bætur samkvæmt stuðli 6. gr. skaðabótalaga leiði ekki til fullra bóta samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum stjórnarskrár.

Stefndi gerir kröfu um að frá dæmdum bótum dragist greiðsla samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016; greiðsla samkvæmt starfslokasamningi stefnanda við [...]; greiðslur og bætur frá almannatryggingum, 40% af eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði og allur frádráttur sem heimill er samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993, þ. m. t. 4. mgr. 5. gr. laganna.

Stefndi beri ekki ábyrgð á atvinnumissi stefnanda, fjárhagsáhyggjum, takmörkuðum félagslegum stuðningi né fjölmiðlaumfjöllun. Því er mótmælt að stefnandi kunni að eiga frekari kröfur á stefnda. Andleg veikindi stefnanda virðist engan þátt eiga í að stefnandi samdi um starfslok hjá [...], heldur hafi það að mati stefnda verið handtaka og gæsluvarðhald í upphafi sem hann hafi sjálfur stuðlað að samkvæmt margnefndum dómi Hæstaréttar. Að mati stefnda séu ekki skilyrði til að dæma bætur samkvæmt almennu skaðabótareglunni eða öðrum bótareglum.

Stefndi gerir fyrirvara við alla útreikninga sem lagðir er fram í málinu af hálfu stefnanda, mótmælir upphafstíma vaxta og dráttarvaxta samkvæmt stefnu og byggir á því að allir vextir eldri en 4 ára frá stefnubirtingardegi séu fyrndir sbr. lög nr. 150/2007, m. a. 3. gr. laganna. Dráttarvöxtum frá 1. nóvember 2017 í varakröfu er mótmælt. Stefndi telur að verði fallist á kröfu stefnanda eigi að dæma dráttarvexti í fyrsta lagi frá dómsuppsögudegi.

V.

Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn sem vitni og gáfu skýrslu þau F, geðlæknir, G, tryggingarstærðfræðingur, og H, lögfræðingur, höfundar að yfirmatsgerð sem aflað var undir rekstri fyrra máls milli aðila sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016. Þá komu einnig fyrir dóminn og gáfu skýrslu þeir B, geðlæknir, og C, lagaprófessor, höfundar að þeirri matsgerð sem aflað var undir rekstri þessa máls.

Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefnandi eigi rétt á bótum úr hendi stefnda á grundvelli laga nr. 50/1993, nánar tiltekið vegna varanlegs miska, tímabundins atvinnutjóns og þjáningabóta, sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna aðgerða lögreglu sem beint var að honum í apríl 2010 í tengslum við rannsókn lögreglu eða hvort frekari bótaréttur sé fallinn niður vegna eigin sakar stefnanda. Með bréfi ríkissaksóknara 7. júlí 2010 var sakamálið fellt niður gagnvart stefnanda þar sem það sem fram var komið við rannsókn var ekki talið nægilegt eða líklegt til sakfellingar. Stefnandi höfðaði í kjölfarið mál þar sem hann krafðist þess að stefndi greiddi honum 4.000.000 krónur í miskabætur vegna þeirra aðgerða sem lögregla beindi að stefnanda við rannsókn sakamálsins í apríl 2010. Lauk því máli með dómi Hæstaréttar í málinu nr. [...]/2016 þar sem stefnanda voru ákveðnar 2.000.000 krónur í miskabætur vegna aðgerða sem taldar voru hafa beinst að honum að ósekju við rannsókn málsins, en viðurkenningarkröfu um bætur vegna atvinnumissis var vísað frá dómi.

Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína í máli þessu á því að með framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016 hafi bótaskylda stefnda verði staðfest vegna allra þeirra aðgerða sem lögregla beindi að stefnanda í apríl 2010. Stefndi hafnar því og reisir sýknukröfu sína á því að með þeim dómi hafi bótakröfu stefnanda vegna upphafsaðgerða lögreglu verið hafnað vegna eigin sakar stefnanda. Að því frágengnu byggir stefndi á því að stefnandi hafi fengið fullar bætur í framangreindum dómi Hæstaréttar vegna þeirra aðgerða lögreglu sem beint var að stefnanda að ósekju við rannsókn málsins. Því eigi stefnandi ekki rétt á frekari bótum úr hendi stefnda.

Að mati dómsins var í framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016 komist að þeirri lagalega bindandi niðurstöðu að upphafsaðgerðir lögreglunnar sem beint var að stefnanda, þ. e. leit í íbúð stefnanda, handtaka, gæsluvarðhaldsúrskurður og upphaf gæsluvarðhaldsvistar frá 11. apríl 2010 að morgni 13. apríl 2010, hafi verið lögmætar og bótaskyldu vegna þeirra því hafnað þar sem stefnandi var talinn hafa stuðlað að þeim aðgerðum og þar með firrt sig bótarétti, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, nú 246. gr. laganna. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, er sá dómur bindandi fyrir úrslit þessa máls þar sem í þeim dómi var leyst efnislega úr þeirri kröfu stefnanda hvort hann ætti rétt á bótum vegna framangreindra aðgerða lögreglu og þeirri kröfu hafnað. Með hliðsjón af því og þar sem stefnandi hefur ekki haggað því sönnunarmati Hæstaréttar að umræddar aðgerðir voru á rökum reistar og í samræmi við lög, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, hefur sá dómur fullt sönnunargildi í máli þessu. Þar sem fyrir liggur bindandi niðurstaða um þennan hluta af sakarefni málsins verður vísað frá dómi kröfu stefnanda um bætur vegna varanlegs miska, tímabundins atvinnutjóns og þjáningabóta á grundvelli laga nr.50/1993, vegna upphafsaðgerða lögreglu sem beint var að stefnanda í apríl 2010.

Kemur því næst til skoðunar hvort stefnandi eigi rétt á bótum vegna varanlegs miska á grundvelli 4. gr. laga nr. 50/1993 vegna þeirra ransóknaraðgerða lögreglu sem Hæstiréttur taldi í máli nr. [...]/2016 að hefðu beinst að stefnanda að ósekju við rannsókn málsins í apríl 2010, þ. e. lengd gæsluvarðhalds og einangrunarvistar og sá vanvirðandi aðbúnaður sem stefnandi hafi sætt meðan hann sat í gæsluvarðhaldi.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016 var stefnandi talinn eiga rétt til miskabóta á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, vegna gæsluvarðhaldsvistar og einangrunar sem stefnandi sætti að ósekju frá 13. apríl 2010 til 21. apíl 2010, og á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993 vegna vanvirðandi aðbúnaðar sem stefnanda var gert að sæta allan gæsluvarðhaldstímann. Voru miskabætur ákveðnar 2.000.000 krónur. Með sömu rökum og að framan greinir er það mat dómsins að með dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016 hafi verið leyst úr þeim ágreiningi aðila með bindandi hætti, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, um rétt stefnanda til miskabóta vegna framangreindra aðgerða lögreglu sem stefnandi sætti að ósekju og honum ákvarðaðar miskabætur fyrir. Í því máli sem hér er til úrlausnar reisir stefnandi kröfugerð og málsástæður að mestu leyti á sömu sönnunargögnum og voru lögð fram í fyrrgreindu dómsmáli. Er þá einkum litið til þess að stefnandi reisir kröfu um bætur fyrir varanlegan miska á yfirmatsgerð sem aflað var undir rekstri fyrra dómsmáls aðila sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016. Að mati dómsins breytir engu um framangreint þótt aflað hafi verið nýrrar matsgerðar undir rekstri þessa máls til stuðnings kröfu um varanlegan miska á grundvelli 4. gr. laga nr.50/1993, enda hagga ný sönnunargögn ekki bindandi réttaráhrifum dóms Hæstaréttar um kröfuna, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu virtu og þar sem fyrri dómur hefur fullt sönnunargildi í máli þessu um ákvörðun miskabóta til stefnanda vegna þeirra rannsóknaraðgerða sem hann sætti að ósekju, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, liggur fyrir efnisleg úrlausn um þennan hluta af sakarefni málsins. Verður viðbótarkrafa stefnanda á hendur stefnda um miskabætur vegna sömu aðgerða lögreglu því ekki sótt í máli þessu, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Ber því að vísa frá dómi miskabótakröfu stefnanda vegna þeirra rannsóknaraðgerða sem stefnandi sætti af hálfu lögreglu að ósekju, sbr. framangreindan dóm Hæstaréttar Íslands.

Þá kemur til skoðunar hvort stefnandi eigi rétt á bótum fyrir tímabundið tekjutap á grundvelli 2. gr. laga nr. 50/1993 vegna þeirra rannsóknaraðgerða sem lögregla beindi að stefnanda í apríl 2010.

Í margnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016 var viðurkenningarkröfu stefnanda um bótarétt vegna atvinnumissis í kjölfar aðgerða lögreglu vísað frá dómi þar sem stefnandi var ekki talinn hafa leitt nægar líkur að því að hafa orðið fyrir tjóni vegna skerðingar á getu til að afla sér vinnutekna sem hlotist hefði af aðgerðum lögreglunnar. Í ljósi þess að ekki var dæmt með bindandi hætti um þá kröfu í fyrra dómsmáli milli aðila í skilningi 116. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður hér leyst úr þeim hluta af kröfu stefnanda hvort hann eigi rétt á bótum fyrir tímabundið tekjutap á grundvelli 2. gr. laga nr. 50/1993 vegna þeirra aðgerða sem lögregla beindi að honum í apríl 2010.

Af málatilbúnaði stefnanda má helst ráða að stefnandi byggi kröfu um tímabundið atvinnutjón annars vegar á tjóni vegna atvinnumissis í kjölfar aðgerða lögreglu og hins vegar á tjóni vegna þess vinnutaps sem stefnandi varð fyrir vegna andlegra veikinda sem stefnandi glímdi við frá því hann var látinn laus úr haldi lögreglu 21. apríl 2010 og glímir jafnvel við enn þann dag í dag.

Samkvæmt 1. mgr.2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skal bæta það atvinnutjón sem tjónþoli verður fyrir frá því tjón varð þangað til hann getur hafið störf að nýju eða þar til heilsufar hans er orðið stöðugt. Þetta tekur til fjártjóns og eiga bæturnar að svara til tapaðra launatekna vegna afleiðinga tjónsins á þessu tímabili. Því beri að bæta starfsmanni skyldubundið framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð, enda teljast þær greiðslur til árslauna við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku, sbr. 1. mgr. 7. gr. laganna, svo sem því ákvæði var breytt með lögum nr. 37/1999.

Í málinu liggja fyrir undir- og yfirmatsgerðir sem allar voru unnar af geðlæknum. Í þeim er ítarlega farið yfir heilsufarssögu stefnanda í kjölfar þess að hann var látinn laus úr gæsluvarðhaldi 21. apríl 2010. Niðurstaða þeirra er sú að einangrunarvistin hafi verið stefnanda afar þungbær og hafi haft í för með sér alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar fyrir hann. Er það niðurstaða matsmanna að því lengur sem aðgerðirnar stóðu yfir því alvarlegri hafi einkenni stefnanda orðið. Kemur fram í þeirri matsgerð sem aflað var undir rekstri þessa máls að stefnandi hafi byrjað meðferð hjá geðsviði Landspítala 18. ágúst 2010 vegna alvarlegs kvíða, þunglyndis og alvarlegra áfallastreitueinkenna sem stefnandi hafi glímt við frá því hann var látinn laus úr varðhaldi. Frá þeim tíma hafi stefnandi verið í sálfræðimeðferð tvisvar til þrisvar í viku og verið í reglulegum stuðningsviðtölum hjá geðlæknum fram í apríl 2012. Niðurstaða matsmanna er að stefnandi hafi orðið fyrir tekjutapi vegna aðgerða lögreglu sem hafi haft í för með sér alvarleg andleg veikindi fyrir stefnanda og hann verið óvinnufær vegna þeirra fram að stöðugleikapunkti sem var talinn vera 21. apríl 2012. Tímabundið atvinnutjón var metið frá 21. apríl 2010 til 21. apríl 2012, samtals 5.643.212 krónur. Við mat á tekjutapi stefnanda yfir framangreint tímabil lögðu matsmenn til grundvallar þau laun sem stefnandi hafði í starfi sem [...] hjá [...] auk 8% framlags í lífeyrissjóð auk þess sem tekið var tillit til kjarasamningshækkana á tímabilinu og þeirra bifreiðahlunninda sem stefnandi fékk í starfi yfir sama tímabil. Þá tóku matsmenn tillit til greiðslna frá þriðja aðila sem komu til frátt dráttar, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993, og var tjón stefnanda vegna tímabundins tekjutaps samkvæmt framangreindu metið alls 5.643.212 krónur.

Viðvíkjandi kröfu stefnanda um bætur vegna atvinnumissis þá má samkvæmt gögnum málsins leggja til grundvallar að eftir að hann var látinn laus úr gæsluvarðhaldi 21. apríl 2010 hafi honum verið sagt upp starfi sem [...] hjá [...] og gert að undirrita starfslokasamning við fyrirtækið 26. apríl 2010. Mun þetta hafa verið gert með skírskotun til fjölmiðlaumfjöllunar um handtöku og gæsluvarðhald stefnanda vegna gruns um aðild hans að fíkniefnamisferli. Þráttfyrir að stefnandi hafi sannanlega misst þá vinnu sem hann hafði hjá [...] er ekki unnt að fallast á að stefndi beri bótaábyrgð á þeirri uppsögn stefnanda enda liggur ekki annað fyrir en að sú umfjöllun fjölmiðla sem hér um ræðir hafi verið sprottin af atvikum sem stefnandi hefur sjálfur verið talinn hafa stuðlað að og því firrt sig bótarétti vegna, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. [...]/2016. Er kröfu stefnanda um bætur fyrir atvinnumissi vegna aðgerða lögreglu því hafnað.

Hvað áhrærir kröfu stefnanda um bætur fyrir tímabundið tekjutap vegna atvinnumissis sem stefnandi varð fyrir á tímabilinu 21. apríl 2010 til 21. apríl 2012 vegna andlegra veikinda sem stefnandi varð fyrir vegna aðgerða lögreglu er einkum litið til þess að stefnanda var gert að sæta verulega íþyngjandi rannsóknaraðgerðum sem að hluta til var beint að honum að ósekju samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr.

[...]/2016, sem matsmenn telja afleiðingu þess að stefnandi glímdi við verulega alvarleg andleg veikindi á framangreindu tveggja ára tímabili.

Líkt og að framan greinir breytti stefnandi kröfugerð sinni undir rekstri málsins þar sem stefnandi féll frá kröfu um varanlega örorku en bætti við kröfu um tímabundið atvinnutjón þeim bifreiðahlunnindum sem stefnandi fékk greidd í starfi sínu hjá [...], sem láðst hafði að taka tillit til í þeirri yfirmatsgerð sem stefnandi byggir kröfu sína á, sem var aflað var undir rekstri máls nr. E-[...]/2012, en þær tekjur voru teknar inn í útreikning kröfunnar í þeirri matsgerð sem aflað var undir rekstri þessa máls, sbr. framangreint. Að mati dómsins verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að ekki sé ágreiningur um endanlega fjárhæð í þessum hluta af kröfu stefnanda í málinu.

Með hliðsjón af framangreindu og með vísan til þess að í málinu liggur fyrir matsgerð til stuðnings kröfu stefnanda um tímabundið tekjutap vegna aðgerða lögreglu, þar sem sem niðurstaðan er sú að heilsufar stefnanda hafi ekki orðið stöðugt fyrr en 21. apríl 2012 og tímabundið atvinnutjón því fyrir hendi frá 21. apríl 2010 til 21. apríl 2012, hefur stefnandi sýnt fram á tímabundið tekjutap og verður krafa hans þar að lútandi því tekin til greina þó með þeim hætti að fallist er á fjárhæð kröfunnar samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð en hvorki stefnandi né stefndi hafa haggað forsendum og fjárhæð kröfunnar í matsgerð með yfirmati.

Samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga bera bætur fyrir tímabundið atvinnutjón vexti frá því að tjón varð. Samkvæmt því á stefnandi rétt á vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá því honum var sleppt úr haldi 21. apríl 2010, fram til þess dags að krafan ber dráttarvexti samkvæmt lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1993. Samkvæmt 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, skulu skaðabótakröfur bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Samkvæmt gögnum málsins krefst stefnandi dráttarvaxta af kröfunni þegar mánuður var liðinn frá birtingu stefnu. Með vísan til alls framanritaðs verður krafa stefnanda um tímabundið atvinnutjón tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði með dráttarvöxtum frá 15. apríl 2018.

Í stefnu krefst stefnandi þjáningabóta samkvæmt 3. gr. laga nr. 50/1993 að fjárhæð 1.368.840 krónur. Að mati dómsins er ekki að finna í stefnu eða gögnum málsins, þ. m. t. í fyrirliggjandi matsgerðum, frekari umfjöllun um þá fjárkröfu stefnanda en stefnandi hefur engin gögn lagt fram til stuðnings kröfunni svo sem áskilið er í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Vegna þessa annmarka verður þessum kröfulið vísað frá dómi án kröfu.

Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi dagsettu 28. janúar 2014. Allur málskostnaður stefnanda greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, E-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 2.800.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Mál þetta dæma A-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf, dómsformaður, Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf, héraðsdómari og S-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf, geðlæknir.

Dómsorð :

Kröfu stefnanda um bætur vegna varanlegs miska og þjáningabóta er vísað frá dómi.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, bætur fyrir tímabundið tekjutap, að fjárhæð 5.643.212 krónur með vöxtum frá 21. apríl 2010 samkvæmt 16. gr. laga nr. 38/2001 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 15. apríl 2018 til greiðsludags.

Allur málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 2.800.000 krónur.