9/2022

Útdráttur

B ehf og G ehf. höfðuðu mál á hendur R ohf. og M og kröfðust viðurkenningar á bótaskyldu þeirra. Byggðu þau kröfugerð sína fyrir héraðsdómi á því að Br ehf., sem hvor þeirra hafði átt helmingshlut í, hefði orðið fyrir ómældu fjártjóni vegna umfjöllunar í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem gerður var á vegum R ohf. Umfjöllun í þættinum hefði verið röng, villandi, skaðleg og ósanngjörn í garð Br ehf. og ólögmæt og saknæm. Þá hefði hún byggst á ólögmætri og saknæmri þátttöku M. Bú Br ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta og röktu B ehf. og G ehf. gjaldþrot félagsins til framangreinds sjónvarpsþáttar. Kröfur B ehf. og G ehf. studdust við yfirlýsingu skiptastjóra Br ehf. þar sem hann framseldi fyrir hönd þrotabúsins tilgreindar ódæmdar kröfur að hálfu til G ehf. og að hálfu til B ehf. Með úrskurði héraðsdóms var málinu vísað frá dómi. Í úrskurði Landsréttar kom fram að þrotabú Br ehf. hefði haft lögvarða hagsmuni af því að fá dæmt um kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Af málatilbúnaði B ehf. og G ehf. mátti ljóst vera að það orðalag í dómkröfum þeirra að viðurkennd yrði skaðabótaábyrgð gagnvart hvorum þeirra um sig helgaðist af því að mögulegar skaðabótakröfur Br ehf. hefðu runnið til þrotabús félagsins við uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar og síðan til B ehf. og G ehf. á grundvelli kröfuframsals skiptastjóra. Öndvert við niðurstöðu héraðsdóms komst Landsréttur að því að ekki yrði séð að viðurkenningarkrafa sem styddist við þessar forsendur væri ódómtæk. Á hinn bóginn yrði ekki séð að B ehf. og G ehf. hefðu orðið fyrir tjóni sem skapaði þeim rétt til sérgreindra bóta umfram þær bætur sem Br ehf. sjálft eða þrotabú þess kynni að hafa eignast á hendur R ohf. og M og framangreint kröfuframsal tæki til. Af þessu leiddi að staðfest var niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun á aðalkröfum B ehf. og G ehf. og varakröfum þeirra sem voru sambærilegar aðalkröfum að þessu leyti. Þá kom fram í úrskurði Landsréttar að í samhljóða fyrstu varakröfu sem B ehf. og G ehf. höfðu uppi væri tjón Br ehf. rakið til undirbúnings, ummæla og umfjöllunar í sjónvarpsþættinum Kastljósi um málefni félagsins sem sýndur hefði verið á sjónvarpsrás R ohf. Ekki væru þeir annmarkar á kröfugerð að þessu leyti að frávísun varðaði og ekki hefðu verið færð fram önnur haldbær rök sem stæðu því í vegi að taka mætti hana til efnislegrar úrlausnar. Af því leiddi að varakröfur um óskipta bótaábyrgð R ohf. og M sem hafðar væru uppi að framangreindum varakröfum frágengnum kæmu ekki til frekari álita. Á hinn bóginn þótti rétt í ljósi þess að kröfugerð B ehf. og G ehf. væri ekki einskorðuð við óskipta bótaábyrgð að sá liður hennar kæmi eftir atvikum til efnislegrar úrlausnar. Hinn kærði úrskurður var felldur úr gildi að því er tók til frávísunar á 1. og 5 varakröfu hvors varnaraðila um sig og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að þessu leyti til efnismeðferðar.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili, Ríkisútvarpið ohf., skaut málinu til Landsréttar með kæru 4. janúar 2022.

Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2021 í málinu nr. E-2307/2021 þar sem máli varnaraðila, Bala ehf. og Geysis- Fjárfestingarfélags ehf., gegn sóknaraðila og Matvælastofnun var vísað frá dómi og varnaraðila gert að greiða þeim hvorum um sig 400.000 krónur í málskostnað.

2

Sóknaraðili krefst þess í kæru sinni að ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verði fellt úr gildi og að varnaraðilum verði sameiginlega gert að greiða sóknaraðila hærri málskostnað en þar var ákvarðaður. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Um kæruheimild er vísað til g-liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

3

Varnaraðilar krefjast þess aðallega að kæru sóknaraðila verði vísað frá Landsrétti en til vara að kröfum hans verði hafnað. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.

4

Varnaraðilar kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti með kæru 5. janúar 2022. Þeir krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Til vara krefjast varnaraðilar þess að hinn kærði úrskurður verði einungis staðfestur að hluta og að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka aðrar dómkröfur þeirra í héraði til efnismeðferðar. Þá krefjast varnaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991.

5

Í greinargerð sinni til Landsréttar 25. janúar 2022 krefst sóknaraðili þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun málsins verði staðfest. Þá krefst hann kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila. Í greinargerðinni er jafnframt sett fram sú dómkrafa sóknaraðila um málskostnað í héraði sem áður er getið og fram kemur í kæru hans 4. janúar 2022.

6

Matvælastofnun krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá er gerð krafa um kærumálskostnað.

7

Greinargerðir aðila til Landsréttar bárust réttinum 25. og 26. janúar 2022.

Niðurstaða

8

Samkvæmt g-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 má kæra til Landsréttar úrskurð héraðsdómara um ómaksþóknun, málskostnað eða gjafsóknarlaun enda sé ekki kveðið á um annað í úrskurðinum. Með hinum kærða úrskurði var máli varnaraðila vísað frá héraðsdómi, auk þess sem leyst var úr kröfum aðilanna um málskostnað. Var því kveðið á um fleira en málskostnað í úrskurðinum. Af þeim sökum verður umræddu lagaákvæði ekki beitt til að kæra hann. Sóknaraðili naut heldur ekki heimildar á grundvelli j-liðar 1. mgr. 143. gr. áðurnefndra laga nema með gagnkæru til að skjóta til Landsréttar úrskurði héraðsdómara í heild sinni til staðfestingar niðurstöðu um frávísun málsins en breytingar á ákvæði úrskurðarins um málskostnað, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 9. febrúar 2001 í máli nr. 26/2001. Samkvæmt þessu brestur heimild fyrir kæru sóknaraðila. Verður henni því vísað frá Landsrétti.

9

Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði byggja varnaraðilar kröfugerð sína fyrir héraðsdómi á því að Brúnegg ehf., sem hvor þeirra átti helmingshlut í, hafi orðið fyrir ómældu fjártjóni vegna umfjöllunar í sjónvarpsþættinum Kastljósi 28. nóvember 2016 en hann var gerður á vegum sóknaraðila. Umfjöllun í þættinum hafi verið röng, villandi, skaðleg og ósanngjörn í garð Brúneggja ehf. og ólögmæt og saknæm. Þá hafi hún byggst á ólögmætri og saknæmri þátttöku Matvælastofnunar.

10

Bú Brúneggja ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 3. mars 2017 og rekja varnaraðilar gjaldþrot félagsins til framangreinds sjónvarpsþáttar.

11

Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir aðalkröfum hvors varnaraðila um sig og varakröfum sem hvor þeirra hefur uppi í málinu fyrir héraðsdómi en í þeim öllum felst krafa um viðurkenningu á bótaskyldu sóknaraðila og Matvælastofnunar. Svo sem þar kemur fram taka þær annars vegar til viðurkenningar á bótaskyldu vegna tjóns sem Brúnegg ehf. og varnaraðilar hvor um sig, sem hluthafar í félaginu, hafi af tilgreindum ástæðum orðið fyrir og hins vegar til tjóns Brúneggja ehf. eingöngu. Í báðum tilvikum miðar kröfugerðin samkvæmt orðalagi hennar að því að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð gagnvart hvorum varnaraðila fyrir sig. Þá er þess að geta að í aðalkröfu og 1., 2. og 3. varakröfu er gerð krafa um óskipta bótaábyrgð en skipta ábyrgð (pro rata) í 4. og 5. varakröfu.

12

Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði styðjast kröfur varnaraðila um viðurkenningu á bótaskyldu sóknaraðila og Matvælastofnunar meðal annars við yfirlýsingu skiptastjóra þrotabús Brúneggja ehf. 5. nóvember 2020 þar sem hann framselur fyrir hönd þrotabúsins með óafturkræfum hætti tilgreindar ódæmdar kröfur „að hálfu (50%) til Geysis fjárfestingafélags ehf. [...] og að hálfu (50%) til Bala ehf.

[...] þannig að saman skulu G-kk-nf og B-kk-nf eiga 100% þeirra krafna sem yfirlýsing þessi tekur til að framsali loknu [...] að svo miklu leyti sem þær eru í eigu Brúneggja ehf.“ Í yfirlýsingunni er kröfunum lýst með eftirfarandi hætti: „1. Allar hugsanlegar kröfur, hvort sem er skaðabótakröfur eða kröfur á öðrum grundvelli, sem þrotabú Brúneggja ehf. á og kynni að eignast (ef framsal þetta hefði ekki komið til), á hendur Matvælastofnun (MAST) og RÚV og/eða starfsmönnum þeirra aðila, sem rekja má til og/eða tengjast eftirfarandi kringumstæðum og háttsemi: (a) afhendingu MAST á gögnum, sem vörðuðu Brúnegg ehf., til RÚV, starfsmanna RÚV og annarra aðila, og ákvörðunum MAST þar að lútandi, (b) aðkomu MAST að eftirliti með Brúneggjum ehf. og ákvörðunum MAST þar að lútandi, (c) úrvinnslu gagna og umfjöllun sjónvarpsþáttarins Kastljóss á vegum RÚV þann 28. nóvember 2016 um rekstur og málefni Brúneggja ehf., (d) tekjutapi, missi hagnaðar og eftirfarandi ógjaldfærni og gjaldþroti Brúneggja ehf., og (e) öðrum atriðum er varða framangreint með einhverjum hætti. 2. Meðal hinna framseldu krafna eru, auk annars, hvers kyns skaðabótakröfur vegna hreins (almenns) fjártjóns Brúneggja ehf. (svo sem vegna tapaðra tekna, missis hagnaðar, rekstarstöðvunar, ógjaldfærni og gjaldþrots Brúneggja ehf.), útlagðs kostnaðar, lögmannsþóknunar, vaxta, dráttarvaxta og annarra bótaþátta sem tengjast framangreindu.“ Samkvæmt gögnum sem lögð hafa verið fyrir Landsrétt lauk skiptum á þrotabúi Brúneggja ehf. 9. desember 2020.

13

Ef annmarkar eru á framangreindu framsali sem lúta að gildi þess, en á því hefur meðal annars verið byggt í málatilbúnaði sóknaraðila, gætu þeir ekki leitt til annars en aðildarskorts varnaraðila að kröfum í heild eða að hluta, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 21. febrúar 2000 í máli nr. 48/2000. Getur það ekki valdið frávísun málsins, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

14

Í málinu nýta varnaraðilar réttarfarshagræði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 en á meðal skilyrða þess er að hver kröfuhafi geri sjálfstæða og aðgreinda kröfu og varðar það frávísun máls af sjálfsdáðum sé það ekki gert. Þegar dómkröfur eru þær sömu, svo sem hér er raunin, hefur þessi áskilnaður ákvæðisins þó ekki í för með sér að vísa skuli máli frá dómi. Hvað sem þessu annars líður hafa varnaraðilar undir rekstri málsins fært dómkröfur sínar í þann búning sem samkvæmt framansögðu er að meginstefnu til áskilinn. Þá er á það fallist með varnaraðilum að skilyrði samlagsaðildar séu að

öðru leyti uppfyllt.

15

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar verið skýrður svo, að sá sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls, sbr. meðal annars dóma réttarins 31. júlí 2017 í máli nr. 452/2017, 19. febrúar 2010 í máli nr. 68/2010, 25. nóvember 2009 í máli nr. 600/2009, 8. maí 2008 í máli nr. 450/2007, 7. desember 2006 í máli nr. 160/2006 og 17. nóvember 2005 í máli nr. 182/2005. Með gögnum sem varnaraðilar hafa lagt fram í málinu og málatilbúnaði þeirra að öðru leyti hafa þeir leitt að því nægar líkur að Brúnegg ehf. hafi orðið fyrir fjártjóni verði komist að þeirri niðurstöðu að þær athafnir sóknaraðila og Matvælastofnunar, sem kröfugerð varnaraðila er grundvölluð á, hafi verið saknæmar og ólögmætar þótt engu verði slegið föstu um umfang þess. Þá telst fullnægt öðrum skilyrðum fyrir beitingu þessarar heimildar. Af því leiðir að þrotabú félagsins hafði lögvarða hagsmuni af því að fá dæmt um kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu samkvæmt tilvitnuðu lagaákvæði.

16

Af málatilbúnaði varnaraðila má ljóst vera að það orðalag í dómkröfum þeirra, að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð gagnvart hvorum þeirra um sig, helgast af því að mögulegar skaðabótakröfur Brúneggja ehf. hafi runnið til þrotabús félagsins við uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar 3. mars 2017 og síðan til varnaraðila á grundvelli kröfuframsals skiptastjóra búsins 5. nóvember 2020. Því hafi ekki getað komið til þess að höfð væri uppi viðurkenningarkrafa gagnvart Brúneggjum ehf. eða þrotabúi félagsins. Fjártjónið verði eftir sem áður rakið til algjörs hruns á viðskiptum og rekstrartekjum Brúneggja ehf. í kjölfar þess að umræddur sjónvarpsþáttur var sýndur sem aftur hafi leitt til ógjaldfærni félagsins og gjaldþrots þess. Hluti dómkrafna varnaraðila tekur svo sem fram er komið mið af þessu. Öndvert við niðurstöðu héraðsdóms verður ekki séð að viðurkenningarkrafa sem styðst við þessar forsendur sé ódómtæk, sbr. til hliðsjónar til dæmis dóm Hæstaréttar 17. mars 2016 í máli nr. 410/2015.

17

Ljóst er að tjón sem hlutafélag verður fyrir getur haft áhrif á verðgildi eignarhluta í því og að hluthafi geti leitað viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna slíks afleidds tjóns. Svo sem hér háttar til samkvæmt framansögðu verður á hinn bóginn ekki séð að varnaraðilar hafi orðið fyrir tjóni sem skapi þeim rétt til sérgreindra bóta umfram þær bætur sem félagið sjálft eða þrotabú þess kann að hafa eignast á hendur sóknaraðila og Matvælastofnun og framangreint kröfuframsal tekur til. Af þessu leiðir að staðfest verður niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun á aðalkröfum varnaraðila og varakröfum þeirra sem eru sambærilegar aðalkröfum að þessu leyti.

18

Í samhljóða fyrstu varakröfu sem varnaraðilar hafa uppi er tjón Brúneggja ehf. rakið til „undirbúnings, ummæla og umfjöllunar í sjónvarpsþættinum Kastljósi um málefni [félagsins] sem sýndur var á sjónvarpsrás [sóknaraðila] Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016.“ Ekki eru þeir annmarkar á kröfugerð að þessu leyti að frávísun varði og ekki hafa verið færð fram önnur haldbær rök sem standi því í vegi að taka megi hana til efnislegrar úrlausnar. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er varðar frávísun á þessum kröfum og lagt fyrir héraðsdóm að taka þær til efnismeðferðar. Af því leiðir að varakröfur um óskipta bótaábyrgð sóknaraðila og Matvælastofnunar sem hafðar eru uppi að framangreindum varakröfum frágengnum koma ekki frekar til álita. Á hinn bóginn þykir rétt í ljósi þess að kröfugerð varnaraðila er ekki einskorðuð við óskipta bótaábyrgð að sá liður hennar komi eftir atvikum til efnislegrar úrlausnar.

19

Samkvæmt öllu framansögðu er hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er tekur til frávísunar á 1. og 5. varakröfu hvors varnaraðila um sig og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að þessu leyti til efnismeðferðar.

20

Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar málsins bíði efnisdóms.

21

Kærumálskostnaður fellur niður.

Úrskurðarorð :

Kæru sóknaraðila, Ríkisútvarpsins ohf., er vísað frá Landsrétti.

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi að því er varðar frávísun á 1. og 5. varakröfu varnaraðila Bala ehf. og 1. og 5. varakröfu varnaraðila Geysis- Fjárfestingarfélags ehf. og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að þessu leyti til efnismeðferðar.

Ákvörðun málskostnaðar vegna þessa þáttar málsins bíður efnisdóms.

Kærumálskostnaður fellur niður.