130/2022

Útdráttur

X var sakfelldur samkvæmt tveimur ákærum fyrir brot í nánu sambandi með því að hafa á tilgreindu tímabili áreitt A, fyrrverandi maka sinn og barnsmóður, og beitt hana andlegu ofbeldi með nánar tilgreindum símtölum og smáskilaboðum. Þá var hann sakfelldur fyrir brot í nánu sambandi og barnaverndarlagabrot með því að hafa slegið nokkrum sinnum í átt að A, er hún hélt á syni þeirra, þar af einu sinni í handlegg hennar, og hrint henni. Eins var hann sakfelldur fyrir brot í nánu sambandi með því að hafa í 12 tilgreind skipti elt A og setið fyrir henni. Í dómi Landsréttar kom fram að þegar háttsemi X væri virt í heild sinni væri sannað og engum vafa undirorpið að hann beitti A-kk-þgf og andlegu ofbeldi með smánandi, vanvirðandi og óviðeigandi ummælum í hennar garð. Þá væri það framferði hans að elta A og sitja fyrir henni til þess fallið að ógna lífi hennar, heilsu og velferð, en í þessum athöfnum X hefði falist mikið andlegt ofbeldi. Var háttsemi X samkvæmt báðum ákærum heimfærð til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var höfð hliðsjón af 1., 5, 6, og 7 tölulið 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Refsing X var ákveðin fangelsi íátta mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var X gert að greiða A 800.000 krónur í miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 23. febrúar 2022 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Málsgögn bárust réttinum 15. nóvember 2022.

Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 3. febrúar 2022 í málinu nr. S- [...]/2021.

2

Ákæruvaldið krefst þess héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en að brot ákærða samkvæmt ákærulið A. I í ákæru 27. september 2021 verði heimfært undir 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá krefst ákæruvaldið þess að refsing ákærða verði þyngd.

3

Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara refsi mildunar. Þá krefst hann þess aðallega að bótakröfu verði vísað frá dómi en til vara að krafan verði lækkuð.

4

Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 3.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 27. september 2018 til 7. júní 2021 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst brotaþoli staðfestingar hins áfrýjaða dóms um greiðslu miskabóta.

5

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gáfu ákærði og brotaþoli viðbótarskýrslur, en fyrir skýrslutökur þeirra voru spilaðar upptökur af framburði þeirra fyrir héraðsdómi. Ekkert sem máli skiptir fyrir niðurstöðu málsins kom fram í viðbótarskýrslum ákærða og brotaþola fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

6

Framburði ákærða, brotaþola og vitna er gerð skil í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar er nánar rakið var mál þetta höfðað á hendur ákærða með tveimur ákærum, þeirri fyrri 20. apríl 2021 fyrir brot í nánu sambandi og brot gegn barnaverndarlögum, en þeirri síðari 27. september 2021 fyrir brot í nánu sambandi. Ákærði neitaði sök samkvæmt báðum ákærum.

7

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur samkvæmt ákærunni 20. apríl 2021 fyrir brot í nánu sambandi með því að hafa hringt í brotaþola og sent henni þau skilaboð sem lýst er í ákæru, að því gættu að ekki var talið að í símtölunum eða skilaboðunum hefðu falist hótanir. Þá var ákærði sakfelldur fyrir brot í nánu sambandi með því að hafa 20. júní 2019 slegið nokkrum sinnum í átt að brotaþola, þar af að minnsta kosti einu sinni í handlegg hennar, og hrint henni. Eins var ákærði sakfelldur fyrir brot í nánu sambandi með því að hafa í tíu tilgreind skipti brotið gegn brotaþola með því meðal annars að elta hana og sitja fyrir henni. Loks var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn barnaverndarlögum að því marki er brot hans 20. júní 2019 beindust gegn syni hans. Að því er ákæruna 27. september 2021 varðaði var ákærði sakfelldur fyrir að hafa í tilgreind skipti á ákærutímabilinu ítrekað sett sig í samband við brotaþola með símtölum og smáskilaboðum svo sem þar var lýst. Mat héraðsdómur háttsemi ákærða þannig að í henni hefðu hvorki falist vanvirðandi eða niðurlægjandi uppnefni eða ásakanir, né hefðu símtölin og skilaboðin verið ógnandi. Þau hefðu aftur á mótiverið óviðeigandi og falið í sér mikið andlegt áreiti gagnvart brotaþola og var háttsemin felld undir 232. gr. a almennra hegningarlagasem umsáturseinelti. Ákærði var jafnframt sakfelldur fyrir að hafa í tvö tilgreind skipti elt brotaþola og í annað skiptið öskrað á hana, þannig að varðaði við 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði dæmdur í þriggja mánaða fangelsi sem var skilorðsbundið til tveggja ára og til að greiða brotaþola 100.000 krónur í miskabætur.

8

Ákveðinnar ónákvæmni gætir í báðum ákærum varðandi tímabil sem ákært er fyrir.

Þannig er í inngangi ákærunnar 20. apríl 2021 vísað til þess að brot ákærða samkvæmt þeirri ákæru hafi verið framin á tímabilinu 25. ágúst 2018 til 16. janúar 2021. Í undirkafla A. III. er fjallað um brot sem átt hafi sér stað á tímabilinu 25. ágúst 2018 til 2. nóvember 2020, en í þeim undirkafla eru talin upp tilvik í 14 töluliðum. Er það síðasta frá 16. janúar 2021 og því utan þess tímabils sem tilgreint er í upphafi undirkaflans. Í inngangi ákærunnar 27. september 2021 er því lýst að hún varði háttsemi ákærða á tímabilinu 26. febrúar 2021 til 21. júní sama ár. Í undirkafla A. II. er fjallað um brot sem sögð eru vera framin á tímabilinu 13. mars 2021 til 2. apríl sama ár. Eru þar tilgreind tvö atvik, það síðara frá 21. júní sama ár. Er það tilvik utan tímabilsins sem undirkaflinn tilgreinir en innan þess tímabils sem tilgreint er í inngangi ákærunnar. Girðir þessi ónákvæmni ekki fyrir að unnt sé að leggja efnisdóm á málið, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

9

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir gildissviði 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, en ákvæðið kom nýtt inn í lögin með lögum nr. 23/2016 um breytingu á almennum hegningarlögum. Frá gildistöku breytingalaganna hafa gengið fordæmisgefandi dómar í Hæstarétti um skýringu á gildissviði þeirra. Í dómi Hæstaréttar 9. mars 2022 í máli nr. 42/2021 kemur til að mynda fram að með lögum nr. 23/2016 hafi verið gerðar ýmsar breytingar á ákvæðum almennra hegningarlaga til þess að unnt væri að fullgilda svonefndan Istanbúl- samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi frá 11. maí 2011 en Ísland hafi orðið aðili að honum 26. apríl 2018. Í sama dómi kemur fram að í athugasemdum með 4. gr. frumvarpsins, sem varð að 218. gr. b, sé varpað frekara ljósi á hvaða háttsemi falli undir verknaðarlýsingu 1. mgr. hennar svo og hvað felist í stórfelldu broti samkvæmt 2. mgr. Með 1. mgr. sé lögð áhersla á að ofbeldi í nánum samböndum feli ekki einungis í sér samansafn einstakra tilvika heldur megi virða slíka háttsemi sem eina heild. Ítrekað sé að meginmarkmið ákvæðisins sé að ná til endurtekinnar eða alvarlegrar háttsemi. Ekki sé þó útilokað að einstakt brot geti fallið undir ákvæðið, nái það tilteknu alvarleikastigi. Minni háttar brot sem ekki næðu því stigi gætu eftir sem áður varðað við vægari refsiákvæði eins og 1. mgr. 217. gr. laganna. Áréttað er það markmið ákvæðisins að auka vernd barna sem búi við ofbeldi.

Þá er tekið fram að refsinæmi sé ekki bundið við verknað sem þegar geti falið í sér refsiverða háttsemi samkvæmt almennum hegningarlögum heldur taki það jafnframt til þess ef lífi, heilsu eða velferð þolanda er ógnað á annan hátt sem ekki feli í sér sjálfstæða refsiverða háttsemi samkvæmt gildandi lögum.

10

Samkvæmt framansögðu er við mat á heimfærslu á háttsemi sem getur falið í sér brot í nánu sambandi lögð áhersla á háttsemina í heild sinni, en ekki einstök tilvik.

Ákærutímabilið samkvæmt báðum ákærum í þessu máli er frá lokum ágúst 2018 til seinni parts júní 2021, eða nærri þrjú ár. Í meginatriðum er ákærða gefið að sök þrenns konar háttsemi á ákærutímabilinu. Í fyrsta lagi að hafa á tímabilunum 27. september til 14. nóvember 2018 og 26. febrúar 2021 til 21. júní sama ár áreitt og beitt brotaþola andlegu ofbeldi með ýmsum athugasemdum og skilaboðum er ákærði á að hafa komið til brotaþola með fjölmörgum símtölum og smáskilaboðum, sem í ákæru er lýst. Í annan stað lýtur háttsemi ákærða að líkamsárás 20. júní 2019 samkvæmt A. II. kafla ákærunnar 20. apríl 2021. Í þriðja lagi er ákærða gefið að sök að hafa á þriggja ára tímabili, í þeim tilgangi að vekja hjá brotaþola ótta, ýmist birst nærri heimili brotaþola eða á stöðum þar sem brotaþoli var, ýmist elt hana, ógnað henni, öskrað á hana, niðurlægt hana, hótað henni, fylgst með henni, setið fyrir henni og/eða komið óboðinn á eða að heimili hennar eða aðra staði í [...]eða [...].

11

Ákærði og brotaþoli bjuggu saman í [...] þar sem þau giftu sig 17. október 2017.

Eignuðust þau soninn B ytra, en hann er fæddur í [...]. Ákærði og brotaþoli ákváðu að flytja búferlum til Íslands upp úr miðju ári 2018 og fluttu inn til foreldra brotaþola í [...]. Upp úr sambandi ákærða og brotaþola slitnaði í lok júlí eða byrjun ágúst það ár og flutti ákærði þá út af heimilinu. Í kjölfar þess upphófust þau atvik sem ákærur í málinu lúta að. Ákærði hefur útskýrt atvikin sem fram koma í ákærum á þann hátt að hann hafi verið mjög ósáttur við að hafa ekki fengið að umgangast son sinn. Hafi öll samskipti hans og brotaþola miðast við það, en brotaþoli hafi tálmað ákærða í að umgangast drenginn. Í þessum samskiptum hafi ekki falist hótanir af nokkru tagi.

12

Símagögn sem liggja frammi í málinu leiða í ljós að ákærði og brotaþoli áttu í miklum símasamskiptum 20. október 2018 og dagana þar á eftir. Voru ákærði og brotaþoli bæði virk í upphafi samskiptanna og létu miður falleg orð falla hvort í garð annars þar sem þau meðal annars sökuðu hvort annað um framhjáhald. Þegar líða tók á þetta tímabil, eða dagana eftir 27. október, eru skilaboðin orðin einhliða af hálfu ákærða og hlutlægt séð smánandi og vanvirðandi af hans hálfu í garð brotaþola. Orðfærið í 1. til 7. tölulið A. I. kafla fyrri ákæru fellur allt til af hálfu ákærða eftir 27. október, fyrir utan orðfærið í 4. tölulið kaflans, sem fyrr fellur til. Hótar ákærði ítrekað að vera með ,, drama“ og að brotaþoli fái að gjalda fyrir ef ákærði fái ekki að sjá son sinn. Að þessu gættu verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í A. I. kafla fyrri ákærunnar á tímabilinu eftir 27. október 2018. Í ákærunni 27. september 2021 eru síðan til viðbótar tilgreind skilaboð í A. I. kafla ákærunnar sem ákærði sendi brotaþola á tímabilinu 26. febrúar 2021 til 21. júní sama ár. Úr því safni skilaboða eru tilgreind fimm tilvik þar sem ákærði, hlutrænt séð, fer óviðeigandi og niðrandi orðum um brotaþola. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða samkvæmt þeim ákærulið.

13

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem fram kemur í A. II. kafla ákærunnar 20. apríl 2021, en vitni sem voru á vettvangi staðfestu, svo sem brotaþoli hélt fram, að ákærði hefði slegið nokkrum sinnum í átt að henni er hún hélt á syni þeirra, þaraf að minnsta kosti einu sinni í handlegg hennar, og að ákærði hafi hrint brotaþola á meðan drengurinn var hágrátandi.

14

Til viðbótar öllu framangreindu er ákærða í A. III. kafla ákærunnar 20. apríl 2021 og A. II. kafla ákærunnar 27. september 2021 gefið að sök að hafa elt og setið fyrir brotaþola svo sem í ákærunum greinir. Eftir áfrýjun málsins standa eftir 10 tilvik í fyrri ákærunni. Þessi tilvik hafa öll það yfirbragð að ákærði birtist óboðinn í námunda við eða á heimili brotaþola eða situr fyrir henni. Er fjarstæðukenndur sá framburður ákærða að tilviljanir einar hafi orsakað það að hann hafi hitt brotaþola á þessum stöðum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er þannig staðfest að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í þessum ákæruliðum greinir, en vitni voru í flestum tilvikum að þessum atvikum, ellegar leiða myndbandsupptökur þau í ljós.

15

Svo sem að framan greinir verður við mat á þvíhvort háttsemi eigi undir brot í nánu sambandi samkvæmt 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga að líta til þess að áhersla er lögð á háttsemina í heild sinni. Hinn áfrýjaði dómur mat brotaþola trúverðugan í framburði sínum, en hann studdist við skjalleg gögn og í öðrum tilvikum framburð vitna. Er tekið undir þetta trúverðugleikamat héraðsdóms. Ákærði viðurkenndi að hafa hringt í brotaþola og sent henni þau skilaboð sem ákært var fyrir, en sem fyrr greinir taldi ákærði tilviljanir hafa ráðið því að hann og brotaþoli hafi verið á sama stað í þeim tilvikum þegar honum var gefið að sök að hafa elt, fylgst með eða setið fyrir brotaþola. Þegar háttsemi ákærða er virt í heild sinni er engum vafa undirorpið og sannað að ákærði beitti brotaþola hótunum og andlegu ofbeldi með smánandi, vanvirðandi og óviðeigandi ummælum í hennar garð. Þá var það framferði ákærða að elta brotaþola og sitja fyrir henni til þess fallið að ógna lífi hennar, heilsu og velferð, en í þessum athöfnum ákærða fólst mikið andlegt ofbeldi. Eru engin efni til annars en að líta svo á að háttsemi ákærða samkvæmt A. I. kafla ákærunnar 27. september 2021 sé einnig brot í nánu sambandi, en það ógnarástand er ákærði hafði búið til gagnvart brotaþola var enn til staðar í upphafi árs 2021, og lauk ekki fyrr en nálgunarbann var sett á ákærða 3. júl í það sama ár. Með hliðsjón af öllu framangreindu, og að gættum athugasemdum varðandi heimfærslu A. I. kafla ákærunnar 27. september 2021 til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða og verður háttsemin samkvæmt báðum ákærum heimfærð til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.

Jafnframt er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ákærði hafi brotið gegn barnaverndarlögum samkvæmt B. kafla ákæru 20. apríl 2021 að því er varðar háttsemi hans gagnvart syni sínum.

16

Við ákvörðun refsingar varðandi brot í nánu sambandi verður ekki vísað til 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga samhliða 1. mgr. 218. gr. b laganna. Með vísan til refsiákvörðunarsjónarmiða hins áfrýjaða dóms að öðru leyti verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í átta mánuði, sem bundið verður skilorði eins í dómsorði greinir.

17

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að ákærði hafi með brotum sínum bakað sér bótaábyrgð gagnvart brotaþola. Að háttsemi ákærða virtri, þar með talið hversu lengi háttsemin stóð yfir, þykja miskabætur til handa brotaþola hæfilega ákvarðaðar 800.000 krónur. Um vexti og dráttarvexti af kröfunni fer svo sem í dómsorði greinir.

18

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð.

19

Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Ákærði, X, sæti fangelsi í átta mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.

Ákærði greiði brotaþola, A, 800.000 krónur í miskabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. október 2018 til 7. júní 2021 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 2.691.169 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, A-kk-ef K-kk-ef F-kk-ef lögmanns, 2.041.443 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, S-kk-ef F-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 587.574 krónur.