155/2022

Útdráttur

A höfðaði mál gegn sveitarfélaginu B og krafðist skaðabóta vegna ákvörðunar B um að ganga framhjá henni við ráðningu í kennarastöður við C- skóla en fyrir lá að B var eini umsækjandinn sem hafði tilskilin réttindi til að gegna þeim. B réði ófaglærða leiðbeinendur í stöðurnar. Í dómi Landsréttar var rakið að ákvörðun B um að hafna umsókn A hafi verið reist á ýmsum ávirðingum sem á A voru bornar. Við þær aðstæður hefði B borið að gefa A kost á að tala máli sínu áður en ákvörðun vartekin og hafi B með því að gera það ekki brotið gegn andmælarétti A en af því leiddi jafnframt að málið var ekki nægjanlega upplýst áður en umrædd ákvörðun í því var tekin. Þá byggði A bótaskyldu sína jafnframt á því að skólastjórinn hafi á grundvelli stjórnsýslulaga verið vanhæf til að koma að afgreiðslu á umsókn hennar. Var komist að þeirri niðurstöðu í dómi Landsréttar að óhjákvæmilegt væri að líta svo á að í málinu hafi verið fyrir hendi aðstæður sem gáfu A réttmæta ástæðu til að draga óhlutdrægni skólastjórans gagnvart henni í efa. Hafi því skólastjórinn verið vanhæf til að koma að meðferð málsins og breytti engu um þýðingu þessa þótt aðrir en hún hafi jafnframt átt þátt í málsmeðferðinni. Þá var ráðning ófaglærðra leiðbeinenda í stað A talin ólögmæt. Var því B talinn bótaskyldur vegna þess tjóns sem A kynni að hafa beðið við að gengið var fram hjá henni við ráðninguna. Krafa A vegna fjártjóns samsvaraði launum sem A hefði haft í kennarastarfi við skólann á 12 mánaða tímabili. Fyrir lá að A hafði stundað launaða vinnu allan þann tíma sem framangreind bótakrafa hennar tók til og var ekki talið að hún hafi sýnt fram á að hún hafi orðið fyrir fjártjóni vegna hinnar bótaskyldu háttsemi og var B því sýknað af þessari kröfu. Þar sem vegið var að starfsheiðri A, með því að gengið var fram hjá A við ráðningu til kennslustarfa, sem hún hafði réttindi til að sinna og í staðinn ráðinn til starfans ófaglærður leiðbeinandi, var hún talin eiga rétt á miskabótum úr hendi B og þóttu þær hæfilega ákveðnar 800.000 krónur .

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Landsréttar 13. janúar 2022. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 2. mars sama ár og áfrýjaði hún öðru sinni 21. sama mánaðar. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 17. desember 2021 í málinu nr. E-[...]/2021.

2

Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 9.867.272 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. mars 2021 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að áfrýjanda verði gert að greiða honum málskostnað fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4

Ágreiningur málsaðila lýtur að bótaskyldu stefnda vegna þeirrar ákvörðunar hans að hafna umsókn áfrýjanda um kennarastöður við C - skóla í B og ráða í þær ófaglærða leiðbeinendur. Höfðaði áfrýjandi mál þetta 15. mars 2021 og krafðist þess að stefnda yrði gert að greiða henni bætur vegna fjártjóns að fjárhæð 8.667.272 krónur og miska að fjárhæð 1.200.000 krónur. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þessum kröfum hennar en málskostnaður felldur niður.

5

Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi starfaði áfrýjandi sem leiðbeinandi og síðar grunnskólakennari við C - skóla frá [...] til loka skólaárs [...]. Þar kemur einnig fram að hún hafi lokið BA- prófi í grunnskólakennarafræði frá Háskóla Íslands árið [...]. Þá hafi hún útskrifast með meistaragráðu í faggreinakennslu í grunnskóla frá sama skóla árið [...] og í kjölfarið fengið leyfisbréf til þess að starfa sem grunnskólakennari.

6

Með bréfi 24. apríl 2019 sagði áfrýjandi starfi sínu lausu. Í bréfinu sagði hún ástæðu uppsagnarinnar vera mikla og alvarlega óánægju með störf skólastjóra, D, sem hún hefði áður komið á framfæri í samtölum við sveitarstjóra og oddvita. Þessi ákvörðun hennar væri á engan hátt léttvæg en tekin í þeirri vissu að hún sæi sér ekki fært að starfa lengur undir „(ó) stjórn“ skólastjórans.

7

Í mars 2020 óskaði áfrýjandi eftir fundi með skólastjóranum. Í tölvubréfi til hennar 20. sama mánaðar skýrði áfrýjandi svo frá að aðalástæða þeirrar beiðni væri áhugi hennar á að koma að nýju til starfa við C - skóla sem kennari. Í bréfinu sagði þessu næst svo: „Mig langaði að láta þig vita þar sem ekki er búið að auglýsa eftir kennurum en einnig langaði mig að heyra í þér með hvort þú teljir að við getum unnið saman að settu markmiði, að bæta það sem þarf að bæta og gera skólasamfélagið okkar heilt og gott? Ég er ekkimikið fyrir að dvelja í fortíðinni, vil frekar einbeita mér að framtíðinni og láta gamalt liggja og ég tel að starfskraftar mínir gætu nýst vel í þágu skólans, nemenda og starfsfólks.“

8

Áfrýjandi sótti um kennarastöðu við C - skóla 4. maí 2020, en fjórar stöður kennara við skólann höfðu þá verið auglýstar lausar til umsóknar. Samkvæmt auglýsingunni var leitað eftir kennurum sem gætu tekið að sér kennslu í list- og verkgreinum, stærðfræði og náttúrugreinum auk almennra bóklegra greina. Verður af gögnum málsins ráðið að áfrýjandi hafi skilað inn umsókn um tvær ótímabundnar stöður en í hinar stöðurnar átti að ráða tímabundið. Daginn eftir að umsóknarfresti lauk barst áfrýjanda tilkynning frá skólastjóra um að umsókn hennar hefði verið móttekin en þar sem fáar umsóknir hefðu borist hefði verið ákveðið að framlengja umsóknarfrest. Hinn 9. júní 2020 var áfrýjanda síðan tilkynnt að „[eftir] vandlega yfirferð yfir þær umsóknir sem bárust“ hafi verið tekin ákvörðun um að hafna þeim öllum. Sama dag sendi skólastjóri Menntamálastofnun tvær umsóknir um undanþágu til að ráða leiðbeinendur til starfa við skólann og ein slík umsókn var send þremur vikum síðar. Voru þær allar samþykktar 17. ágúst 2020.

9

Áfrýjandi óskaði 25. júní 2020 eftir rökstuðningi stefnda fyrir þeirri ákvörðun að hafna umsókn hennar. Í því erindi hennar, sem beint var til skólastjóra, sveitarstjóra, oddvita B og formanns fræðslunefndar, segir meðal annars svo: „Þar sem umsókn minni um stöðu við C - skóla næsta vetur var hafnað án útskýringa og skólastjóri hefur ekki auglýst lausar stöður aftur geri ég fastlega ráð fyrir því að hún telji skólann fullmannaðan fyrir næsta skólaár. Það er ekki leyfilegt að ráða leiðbeinendur í stöður sem menntaðir kennarar sækja um“. Svar barst 6. júlí 2020. Kom þar fram að vinnuveitanda væri heimilt „að hafna öllum umsækjendum um starf þótt einhverjir þeirra fullnægi almennum lágmarkskröfum og hæfisskilyrðum.“ Þá hefðu engir ráðningarsamningar verið gerðir eftir að sú ákvörðun var tekin og unnið væri að lausn mála innan ramma laga nr. 95/2019 um menntun, hæfni og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla.

10

Áfrýjandi leitaði í kjölfarið til Kennarasambands Íslands með mál sitt. Óskaði félagið fyrir hönd áfrýjanda 14. september 2020 eftir rökstuðningi vegna ráðningar í þær stöður sem hún sótti um og var hann veittur 25. sama mánaðar. Að honum stóðu skólastjóri, sveitarstjóri B og formaður fræðslunefndar sveitarfélagsins. Þar kom fram að ákvörðun skólastjóra um að hafna umsókn áfrýjanda hefði verið tekin með samþykki tveggja fulltrúa fræðslunefndar, auk sveitarstjóra. Þessir aðilar hefðu allir verið sammála um að áfrýjandi uppfyllti ekki að fullu þau hæfnisskilyrði sem fram komu í auglýsingu. Höfnun á umsókn væri byggð á nokkrum atvikum sem átt hefðu sér stað á þeim tíma er áfrýjandi starfaði við C - skóla á árunum 2011 til 2019, en að auki var vísað til þess að hún hefði kastað rýrð á skólann í umfjöllun um hann í vefmiðli og á samfélagsmiðlum eftir að hún lét af störfum. Í rökstuðningnum var þess í fyrsta lagi getið í kafla sem snýr að skyldu kennara til að bera virðingu fyrir nemendum og samstarfsfólki að 15. maí 2019 hefði áfrýjanda „verið veitt leiðbeinandi viðtal“ vegna atviks sem átt hefði sér stað í kennslustund nokkrum dögum áður. Þar hefði verið um að ræða óviðeigandi samskipti hennar og yfirlýsingar við nemendur 3. og 4. bekkjar um skólastjóra og starfsemi skólans þar sem hún hefði tilkynnt um uppsögn sína og annars kennara. Á fundinum hefði verið farið yfir „öll þau ákvæði“ sem hún var talin hafa brotið gegn í umrætt sinn og sem lytu að skyldum sem lagðar væru á herðar kennara samkvæmt lögum nr. 92/2008 um grunnskóla og kjarasamningum. Þá hefði skólastjóra borist formleg kvörtun 15. júní 2019 frá foreldrum nemanda sem tekin hefði verið til umfjöllunar hjá sveitarstjóra og formanni fræðsluráðs vegna fjölskyldutengsla skólastjórans við hlutaðeigandi. Í ljósi uppsagnar áfrýjanda hefði ekki verið talin ástæða til að aðhafast frekar vegna málsins og sérstaklega tekið fram að áminning hefði að svo komnu engan tilgang. Við þetta bættist að áfrýjandi hefði valdið óróa og óánægju meðal foreldra, nemenda og starfsmanna skólans með illu umtali um skólastjóra og faglegt starf skólans á opinberum vettvangi. Í öðru lagi var í rökstuðningnum vísað til þess að í uppsagnarbréfi áfrýjanda 24. apríl 2019 hefði verið lýst yfir mikilli óánægju með störf skólastjóra og að hún teldi sér ekki fært að vinna undir „(ó) stjórn“ hennar. Væru þessi ummæli talin sýna að áfrýjandi hafi ekki ráðið yfir hæfni til að starfa með samhentum hópi starfsmanna og stjórnenda að frekari skólaþróun. Loks kom fram í niðurlagi rökstuðningsins að gögn úr launabókhaldi sýndu dræma mætingu og tíðar fjarvistir áfrýjanda vegna veikinda.

11

Ekki er annað fram komið í málinu en að í þau störf, sem framangreind auglýsing um lausar kennarastöður tók til og áfrýjandi sótti um, hafi verið ráðnir ófaglærðir leiðbeinendur og að um tímabundna ráðningu þeirra hafi verið að ræða.

12

Um málsatvik að öðru leyti vísast til hins áfrýjaða dóms.

Málsástæður

Helstu málsástæður áfrýjanda

13

Á frýjandi byggir dómkröfur sínar í málinu á því að ákvörðun skólastjóra um ráðningu kennara við C - skóla og eftir atvikum ákvörðun um að hafna umsókn eða hætta við ráðningu í starf sem auglýst hefur verið laust til umsóknar sé stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Málsmeðferð hafi því borið að haga til samræmis við ákvæði laganna. Með því að hafna umsókn áfrýjanda um stöðu grunnskólakennara við skólann hafi skólastjóri brotið gegn rétti áfrýjanda með ólögmætum hætti. Þá hafi jafnframt verið gengið framhjá áfrýjanda á ólögmætan hátt þegar skólastjóri réði ófaglærða leiðbeinendur til kennslustarfa við skólann. Með þessum ákvörðunum hafi áfrýjandi orðið fyrir fjártjóni og miska sem stefnda beri að bæta henni eftir almennu skaðabótareglunni og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

14

Áfrýjandi telur einsýnt að við ráðningu í auglýsta stöðu við skólann hafi borið að taka til greina umsókn hennar sem hafi leyfisbréf til kennslu við grunnskóla. Ekki hafi verið heimilt að ráða til skólans ófaglærða leiðbeinendur, enda sé slík heimild bundin því skilyrði að enginn réttindakennari hafi sótt um kennslustarf þrátt fyrir endurtekna auglýsingu og þá með sérstakri undanþágu, sbr. 19. gr. laga nr. 95/2019.

15

Af rökstuðningi skólastjóra fyrir þeirri ákvörðun að ráða áfrýjanda ekki til starfa megi ráða að hún hafi ekki uppfyllt almenn hæfisskilyrði, en þar séu taldar upp til stuðnings ákvörðuninni persónulegar ávirðingar í hennar garð. Þessar ávirðingar hafi ekki verið rannsakaðar með tilhlýðilegum hætti, þær standist ekki og feli í sér ósannindi. Sem dæmi megi nefna að kvörtun sem vísað er til í rökstuðningi hafi aldrei verið kynnt áfrýjanda og henni hafi því ekki verið veitt tækifæri til andmæla. Rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin við meðferð málsins og einnig hafi verið brotinn andmælaréttur á áfrýjanda, sbr. 13. til 15. gr. laganna, þar sem henni hafi ekki verið gefin kostur á að tjá sig um atriði sem ákvörðun var byggð á. Veiting andmælaréttar hafi augljóslega verið nauðsynlegur liður í því að upplýsa málsatvik áður en ákvörðun var tekin. Þessu til viðbótar byggir áfrýjandi á því að skólastjóri hafi verið vanhæfur til þátttöku í meðferð málsins, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga, þar sem hún hafi borið óvildarhug til áfrýjanda, svo sem framangreindur rökstuðningur sem veittur var 25. september 2020 beri með sér, en þar sé meðal annars vísað til kvörtunar einstaklinga í fjölskyldu skólastjórans. Þá hafi skólastjórinn kennt á-kk-þgf um neikvæða opinbera umfjöllun um skólann. Loks verði í þessu sambandi að horfa til ástæðu uppsagnar áfrýjanda árið 2019 og þess mats skólastjórans að hún ætti af þeim sökum ekki afturkvæmt í skólann.

16

Áfrýjandi byggir einnig á því að ákvörðun skólastjóra hafi falið sér brot gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Skólastjóra hafi borið að gera allt sem í hennar valdi stóð til að ráða áfrýjanda í stöðu kennara í stað þess að ráða til skólans réttindalausa starfsmenn, enda séu lagareglur um það efni skýrar. Loks byggir áfrýjandi á því að með ákvörðun um að hafna umsókn áfrýjanda hafi verið brotið gegn óskráðri réttmætisreglu stjórnsýsluréttar. Telur áfrýjandi þannig fráleitt að umrædd ákvörðun styðjist við málefnalegar ástæður.

H elstu málsástæður stefnda

17

Kröfugerð sína í málinu byggir stefndi að meginstefnu til á því að rétt hafi verið að hafna umsókn áfrýjanda um starf grunnskólakennara, enda hafi legið málefnalegar og lögmætar ástæður að baki þeirri ákvörðun.

18

Í málsástæðukafla greinargerðar stefnda til héraðsdóms er í löngu máli gerð grein fyrir þeim atriðum sem samkvæmt rökstuðningi fyrir ákvörðuninni leiddu til hennar. Þar er um hæfni til að starfa með hópi starfsmanna og stjórnenda að frekari starfsþróun vísað til viðskilnaðar áfrýjanda við starfslok hennar árið 2019. Það eigi varla að koma á óvart að skólastjóri, sveitarstjóri og formaður fræðslunefndar hafi komist að þeirri niðurstöðu að samstarf skólastjórans og áfrýjanda gæti eftir allt sem á undan var gengið aldrei orðið farsælt eða skólastarfinu til heilla. Þar hafi ráðið mestu að gagnkvæmt traust og sú virðing sem sé nauðsynleg í hverju samstarfi hafi ekki verið til staðar og engar líkur á að það yrði endurvakið. Fullkomlega óraunsætt hafi verið af hálfu áfrýjanda að tveggja manna tal hennar og skólastjóra myndi duga til að binda enda á „langvarandi ágreining þeirra í millum, jafnt faglegan sem persónulegan“. Að auki hefðu samskipti áfrýjanda við aðra kennara skólans síður en svo gengið snurðulaust fyrir sig. Samstarfsfólk hafi einnig gert athugasemdir í gegnum tíðina sem lutu að því að nemendur áfrýjanda hafi ítrekað verið dreifðir um skólann meðan á kennslu stóð án eftirlits. Þá hafi verið kvartað yfir þeirri háttsemi áfrýjanda að bjóða nemendum í umsjónarbekk í afmælisveislu sem haldin hafi verið á heimili hennar á skólatíma. Loks hafi verið kvartað yfir kennsluháttum áfrýjanda og í því tilliti þá framgöngu hennar að umbuna nemendum með sælgæti svo dæmi sé tekið.

19

Stefndi byggir á því að ráðningarvald í því tilviki sem hér um ræðir hafi alfarið verið í hans höndum og því verði ekki settar skorður, að því gefnu að málefnaleg sjónarmið ráði för við val á umsækjendum og að matið samræmist lögum og reglum. Með því sé einkanlega átt við að gera verði þá kröfu til stefnda að hann fari eftir þeirri forskrift sem hann hefur sett ráðningarferlið í með áherslu á einstök ráðningarskilyrði, til að mynda hæfniskröfur. Öll áhersla sé lögð á að ákvörðun um val á umsækjanda sé hluti af stjórnunarrétti stefnda og sæti því ekki sömu lögmálum og þegar stjórnvald tekur stjórnvaldsákvörðun. Af því leiði að ekki komi til skoðunar við ráðningar hvort einstakar efnisreglur stjórnsýsluréttar hafi verið brotnar í ráðningarferlinu, hvort heldur sem um sé að ræða hvernig staðið er að auglýsingu um starf, þeim hæfniskröfum sem gerðar séu til umsækjenda eða mati á þeim. Telur stefndi sig hafa sýnt fram á að áfrýjandi hafi ekki uppfyllt þær hæfniskröfur sem hann setti sem skilyrði fyrir ráðningu og hún hafi því ekki komið til álita þegar ráðið var í starfið. Öllu tali um að réttur hafi verið brotinn á áfrýjanda er umsókn hennar var hafnað sé því vísað á bug og þeirri fullyrðingu hennar að skólastjóri hafi með ólögmætum hætti gengið framhjá henni, er hún réði ófaglærða leiðbeinendur til kennslustarfa við skólann, mótmælt sem tilhæfulausri.

20

Um heimild sína til að ráða ófaglærða leiðbeinendur vísar stefndi til 9. gr. laga nr. 95/2019 og reglugerðar nr. 644/2020 um störf og starfshætti undanþágunefndar kennara. Samkvæmt 2. gr. reglugerðarinnar sé það hlutverk nefndarinnar að meta umsóknir skólastjórnenda um heimild til að lausráða til kennslu starfsmann sem ekki er með leyfisbréf kennara. Um skilyrði þess að undanþágunefnd fjalli um umsókn sé fjallað í 4. gr. reglugerðarinnar. Ákvæðið verði að skilja svo að það leiði ekki sjálfkrafa til ráðningar kennara með leyfisbréf þegar sú staða sé uppi að hann sé eini umsækjandinn sem haldi á slíku bréfi, sbr. 9. og 10. gr. laga nr. 95/2019. Þá liggi fyrir í málinu að sótt hafi verið um undanþágu til undanþágunefndar kennara til að lausráða starfsmenn án kennsluréttinda líkt og lög geri ráð fyrir. Eftir að sú ákvörðun var tekin að hafna öllum umsækjendum hafi skólastjóri með samþykki tveggja nefndarmanna fræðslunefndar sent undanþágubeiðnir til nefndarinnar sem eftir nokkra eftirgangsmuni hafi samþykkt þær 17. ágúst 2020. Þá fyrst hafi verið hægt að ganga frá ráðningu þeirra leiðbeinenda sem undanþága var veitt fyrir.

21

Stefndi byggir á því að eftir að umræddar umsóknir voru sendar til undanþágunefndar kennara í júní 2020 hafi forræði á málsmeðferð flust yfir til nefndarinnar. Skólastjóri hafi á þessum tíma ekki áttað sig á því að senda þyrfti skýringar til nefndarinnar ásamt umsóknum um undanþágur, enda hafi öllum umsóknum verið hafnað. Gera verði þá kröfu til nefndarinnar að hún kalli eftir gögnum eða óski frekari skýringa telji hún þörf á því áður en ákvörðun er tekin. Stefndi hafi þannig ekki haft ástæðu til að ætla annað en að undanþágunefnd hafi lagt mat á umsóknir skólastjóra á faglegum grunni og byggt mat sitt á málefnalegum sjónarmiðum. Stefndi geti í öllu falli ekki ábyrgst stjórnsýslulega málsmeðferð nefndarinnar.

22

Stefndi mótmælir skaðabótakröfu áfrýjanda sem alltof hárri. Á grundvelli meginsjónarmiða sem gilda í skaðabótarétti beri tjónþola að leita allra leiða til að takmarka tjón sitt. Fyrir liggi í málinu að áfrýjandi réði sig til starfa sem deildarstjóri á leikskóla sem stefndi rekur þremur mánuðum eftir að umsókn hennar um starf við C - skóla var hafnað. Krafa stefnanda um bætur sem samsvari 12 mánaða launum sé því fjarstæðukennd. Þá er kröfu um miskabætur mótmælt enda hafi áfrýjandi ekki sýnt fram á að skilyrði 26. gr. skaðabótalaga séu uppfyllt.

Niðurstaða

23

Svo sem rakið hefur verið snýr ágreiningur málsaðila að þeirri ákvörðun stefnda að hafna umsókn áfrýjanda um tvær kennarastöður við C - skóla sem auglýstar voru lausar til umsóknar í apríl 2020 og ráða í þær ófaglærða leiðbeinendur.

24

Auglýsing á lausu starfi hjá stjórnvaldi felur í sér upphaf stjórnsýslumáls sem miðar að því að tekin verði stjórnvaldsákvörðun, sbr. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga, um hvern skuli ráða í starfið úr hópi umsækjenda. Stjórnvaldi sem hefur auglýst starf laust til umsóknar er þó almennt heimilt að ákveða að hætta við að ráða í það enda byggi sú ákvörðun á málefnalegum ástæðum og þar með réttmætum sjónarmiðum. Sem stjórnvaldi bar stefnda samkvæmt þessu að gæta form- og efnisreglna stjórnsýslulaga og óskráðra grundvallarreglna stjórnsýsluréttar þegar tekin var afstaða til umsóknar áfrýjanda.

25

Ekki liggur ótvírætt fyrir hversu margar umsóknir bárust um þær kennarastöður sem áfrýjandi sótti um en óumdeilt er að hún var eini umsækjandinn sem hafði tilskilin réttindi til að gegna þeim. Eigi að síður var tekin ákvörðun um að hafna umsókn hennar. Eins og áður er getið segir um þetta í tilkynningu sem beint var til áfrýjanda 9. júní 2020 að ákveðið hefði verið að hafna öllum umsóknum. Þrátt fyrir þetta liggur fyrir samkvæmt gögnum málsins að strax í kjölfarið var haldið áfram með ráðningarferlið sem þaðan í frá miðaði að því að í stöðurnar yrðu ráðnir ófaglærðir leiðbeinendur. Er í því sambandi sérstaklega til þess að líta að þennan sama dag sendi skólastjóri tvær umsóknir til Menntamálastofnunar þar sem leitað var eftir undanþágu til að ráða leiðbeinendur tímabundið til starfa við skólann. Þriðja umsóknin var send í byrjun júlí. Þær voru allar samþykktar í ágúst 2020.

26

Samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga skal aðili máls eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft. Svo sem fyrr er getið liggur fyrir að ákvörðun stefnda um að hafna umsókn áfrýjanda var samkvæmt rökstuðningi fyrir henni reist á ýmsum ávirðingum sem á hana voru bornar og í greinargerð stefnda til héraðsdóms eru frekari ávirðingar tilgreindar. Við þær aðstæður sem hér voru uppi er engum vafa undirorpið að stefnda hafi borið að gefa áfrýjanda kost á að tala máli sínu áður en ákvörðunin var tekin. Með því að láta það hjá líða var farið alvarlega á svig við andmælarétt áfrýjanda en af því leiddi jafnframt að málið var ekki nægjanlega upplýst áður en umrædd ákvörðun í því var tekin, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga.

27

Svo sem áður er getið byggir áfrýjandi bótaskyldu stefnda jafnframt á því að skólastjóri C - skóla hafi á grundvelli 6. töluliðar 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga verið vanhæf til að koma að afgreiðslu á umsókn hennar. Í 1. til 5. tölulið sömu málsgreinar eru taldar upp nánar tilteknar ástæður er gera starfsmann vanhæfan til meðferðar máls. Í 6. tölulið hennar kemur síðan fram að starfsmaður sé einnig vanhæfur ef að öðru leyti eru fyrir hendi þær aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Meðal þess sem kemur til skoðunar við beitingu þessa töluliðar er óvinátta og skyldar vanhæfisástæður. Um það segir í skýringum við ákvæðið í greinargerð með því frumvarpi sem varð að stjórnsýslulögum: „Svo óvinátta valdi vanhæfi verður að vera um að ræða einhverjar sannanlegar hlutlægar ástæður sem almennt verða taldar til þess fallnar að draga megi í efa óhlutdrægni starfsmanns.“ Í málinu liggur fyrir að ákvörðun um að hafna umsókn áfrýjanda var meðal annars byggð á kvörtun frá foreldrum nemanda við skólann og að skólastjóri hafi vegna fjölskyldutengsla vikið sæti við afgreiðslu þess máls. Þá er málatilbúnaður stefnda afdráttarlaus um það að skólastjóri hafi ekki treyst sér til að starfa með áfrýjanda vegna langvarandi faglegs og persónulegs ágreinings sem verið hafi á milli þeirra og í því sambandi meðal annars vísað til ummæla um skólastjóra sem áfrýjandi viðhafði í uppsagnarbréfi sínu í apríl 2019. Ekki fer á milli mála að umrædd stjórnvaldsákvörðun stefnda hafði verulega þýðingu fyrir áfrýjanda. Að framangreindu virtu er óhjákvæmilegt að líta svo á að í málinu hafi verið fyrir hendi aðstæður sem gáfu áfrýjanda réttmæta ástæðu til að draga óhlutdrægni skólastjórans gagnvart henni í efa. Var skólastjórinn því vanhæf til að koma að meðferð málsins.

Breytir engu um þýðingu þessa þótt aðrir en hún hafi jafnframt átt þátt í málsmeðferðinni.

28

Heimild sína til að ráða ófaglærða leiðbeinendur í þær kennarastöður sem áfrýjandi sótti um byggir stefndi á lögum nr. 95/2019 og á þeirri undanþágu sem honum hafi á grundvelli þeirra verið veitt til að gera það. Í 2. mgr. 19. gr. laganna er mælt svo fyrir að ef enginn kennari sækir um auglýst kennslustarf við grunn- eða framhaldsskóla geti skólastjórnendur sótt um heimild Menntamálastofnunar um að lausráða starfsmann til kennslustarfa til eins árs í senn. Gefur stofnunin út heimild til að lausráða starfsmann til kennslustarfa að fenginni tillögu undanþágunefndar kennara. Þá kemur fram í 8. mgr. sömu greinar að ef hvorki skólastjórnandi né að minnsta kosti tveir skólanefndarmenn mæla með ráðningu kennara í kennslustarf geti skólastjórnandi, þrátt fyrir ákvæði 10. gr. um leyfisbréf, leitað til Menntamálastofnunar og óskað eftir heimild til að lausráða annan einstakling sem ekki er með leyfisbréf. Menntamálastofnun skal við þessar aðstæður veita heimild til lausráðningar að fenginni umsögn undanþágunefndar kennara. Fram er komið í málinu að þegar skólastjóri C - skóla beindi þremur undanþágubeiðnum til Menntamála- stofnunar í júní og júlí 2020, svo sem áður er getið, var ekki upplýst að kennari með leyfisbréf hefði verið á meðal umsækjanda um stöður sem til stóð að ráða í. Hafði undanþágunefnd kennara þannig ekki vitneskju um þessa aðstöðu þegar hún veitti Menntamálastofnun jákvæða umsögn sína. Af þessu leiðir jafnframt að aldrei kom til þess að málið yrði lagt í þann farveg sem er mælt fyrir um í 8. mgr. 19. gr. laga nr. 95/2019, en hefði það verið gert hefði undanþágunefnd borið að veita henni andmælarétt, sbr. 6. gr. reglugerðar nr. 644/2020. Sá skortur á upplýsingagjöf sem samkvæmt þessu hafði það í för með sér að undanþágur voru samþykktar í andstöðu við lög var alfarið á ábyrgð stefnda.

29

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið var málsmeðferð stefnda í aðdraganda þeirrar ákvörðunar hans að hafna umsókn áfrýjanda um kennarastöðu við C - skóla ekki í samræmi við lög. Þá var ráðning ófaglærðra leiðbeinenda í hennar stað ólögmæt. Af þessu leiðir að stefndi er bótaskyldur vegna þess tjóns sem áfrýjandi kann að hafa beðið við það að gengið var fram hjá henni við ráðninguna.

30

Krafa áfrýjanda vegna fjártjóns nemur svo sem fram er komið 8.667.272 krónum. Segir í stefnu til héraðsdóms að fjártjónið verði að ákveða að álitum en krafan samsvari launum sem áfrýjandi hefði haft í kennarastarfi við C - skóla á 12 mánaða tímabili frá 1. ágúst 2020 að telja. Fyrir liggur að áfrýjandi réði sig til starfa sem deildarstjóri á leikskóla hjá stefnda í nóvember 2020 og virðist eftir það hafa notið nokkuð hærri launa en hún gerði við lok starfa sinna í C - skóla. Mánuðina áður en hún réð sig til stefnda að nýju vann hún við afgreiðslustörf í verslun. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að hún hafi stundað launaða vinnu allan þann tíma sem framangreind bótakrafa hennar tekur til. Bótakrafan tekur ekkert mið af launum sem hún naut og endurspeglar þannig augljóslega ekki fjártjón hennar. Eins og framlögðum gögnum og málatilbúnaði áfrýjanda er háttað verður ekki talið að hún hafi sýnt fram á að hún hafi orðið fyrir fjártjóni vegna hinnar bótaskyldu háttsemi. Af því leiðir að ekki getur komið til þess að bætur verði dæmdar að álitum. Verður stefndi því sýknaður af þessari kröfu.

31

Eins og að framan er rakið var gengið fram hjá áfrýjanda við ráðningu til kennslustarfa, sem hún hafði réttindi til að sinna, og í staðinn ráðinn til starfans ó faglærður leiðbeinandi. Þá var af hálfu stefnda byggt á ávirðingum á hendur áfrýjanda án þess að henni hafi verið gefinn kostur á að bregðast við þeim. Með þessu var vegið að starfsheiðri áfrýjanda og á hún því rétt til miskabóta úr hendi stefnda.

Þykja þær hæfilega ákveðnar 800.000 krónur. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir, en upphafstími þeirra var samkvæmt kröfugerð í stefnu til héraðsdóms miðaður við þingfestingardag málsins sem var 17. mars 2021.

32

Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn verður í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Stefndi, B, greiði áfrýjanda, A, 800.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. mars 2021 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.