275/2018

Útdráttur

Í málinu krafðist G ógildingar á ákvörðun R um að hætt skyldi lögreglurannsókn á ætluðum brotum æðstu embættismanna Seðlabanka Íslands. Talið var að sú ákvörðun um meðferð valdheimilda R gæti eðli sínu samkvæmt ekki sætt endurskoðun dómstóla og því bæri samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vísa málinu frá héraðsdómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir I-kvk-nf E-kvk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 14. mars 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. sama mánaðar í málinu nr. E[…]/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess að úrskurður héraðsdóms 20. september 2017 verði felldur úr gildi og að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt þannig að áfrýjandi verði sýknaður af öllum kröfum stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4 Málsatvik eru ítarlega rakin í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram hefur stefndi krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun áfrýjanda um að vísa frá kæru stefnda, þar sem hann krafðist rannsóknar á ætlaðri saknæmri háttsemi æðstu embættismanna Seðlabanka Íslands.

5 Með úrskurði héraðsdóms 20. september 2017 var hafnað kröfu áfrýjanda um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi. Gerði héraðsdómari munnlega grein fyrir forsendum niðurstöðu sinnar með vísan til 3. málsliðar 3. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en færði jafnframt til bókar forsendur sínar. Áfrýjandi krefst endurskoðunar þess úrskurðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

6 Stefndi byggir kröfu sína um ógildingu ákvörðunar ríkissaksóknara 21. febrúar 2017 annars vegar á því að sá saksóknari sem tók ákvörðunina hafi verið vanhæfur til afgreiðslu málsins þar sem,,vararíkissaksóknari er a.m.k. vitni í málinu og við það riðinn með afar sérstökum hætti“. Sá saksóknari sem tekið hafi ákvörðunina hafi verið undirmaður vararíkissaksóknara og náinn samstarfsmaður hans. Því séu réttmætar ástæður fyrir hendi í málinu til þess að efast um hæfi hans, sbr. 26. gr. og 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hins vegar byggir stefndi kröfu sína um ógildingu ákvörðunarinnar á því að sú lögskýring sem ríkissaksóknari hafi lagt til grundvallar ákvörðun sinni hafi ekki verið tæk.

7 Í 26. gr. laga nr. 88/2008 greinir að ef ríkissaksóknari er vanhæfur til að fara með mál sem dómari, samkvæmt 6. gr. laganna, skuli hann víkja sæti. Í 6. gr. er í stafliðum ag 1. mgr. og í 2. mgr. tilgreindar ástæður sem valdið geta vanhæfi dómara. Af hálfu stefnda er á því byggt að sá saksóknari sem tók hina umdeildu ákvörðun hafi verið vanhæfur þar sem vararíkissaksóknari, H-kk-nf M-kk-nf G-kk-nf, hafi beitt stefnda þvingunaraðgerðum við rannsókn málsins auk þess sem hann hafi tjáð sig á blaðamannafundi um ætlað brot stefnda með þeim hætti að sakir sem á hann voru bornar væru sannaðar. Af hálfu stefnda er ekki vísað til ákveðins stafliðar 6. gr. laganna í þessu sambandi en ætla má í ljósi framangreinds að hann byggi á glið 6. gr. þar sem kveðið er á um vanhæfi dómara ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður, en þær sem greinir í af liðum, sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans í efa.

8 Þegar saksóknarinn tók hina umþrættu ákvörðun 21. febrúar 2017 var S-kvk-nf F-kvk-nf ríkissaksóknari. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laga nr. 88/2008 er ríkissaksóknari æðsti handhafi ákæruvalds og ber hann ábyrgð á ákvörðunum þeirra sem við embætti hans starfa. Ágreiningslaust er að á þeim tíma sem hin umdeilda ákvörðun var tekin starfaði vararíkissaksóknari, H-kk-nf M-kk-nf G-kk-nf, ekki sem staðgengill ríkissaksóknara. Ríkissaksóknari bar samkvæmt framangreindu ein ábyrgð á þeirri ákvörðun sem til umfjöllunar er í máli þessu. Ekki hefur verið sýnt fram á að fyrir hendi hafi verið aðstæður eða atvik, sem hafi verið til þess fallin að draga óhlutdrægni hennar í efa eða þess saksóknara sem tók ákvörðunina. Breytir í því sambandi engu að vararíkissaksóknarinn, sem þá var saksóknari efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra, hafi á blaðamannafundi í lok janúar 2010 tjáð sig um málefni stefnda, enda gat sá saksóknari sem tók hina umdeildu ákvörðun ekki orðið vanhæfur til þess að fara með málið af þeirri ástæðu einni að það varðaði persónu, störf eða hagsmuni annars saksóknara, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. nóvember 2002 í máli nr. 487/2002.

9 Krafa áfrýjanda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er á því reist að ákvörðun sú sem um er deilt sé þess eðlis að hún sæti ekki endurskoðun dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveður kröfu sína um ógildingu ákvörðunarinnar á hinn bóginn byggjast á því að hann hafi hagsmuni af því að rannsókn á ætluðum brotum æðstu embættismanna Seðlabanka Íslands fari fram. Virk refsivarsla sé forsenda fyrir vernd hans samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar, 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 2. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979 og 8. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna.

10 Ríkissaksóknari er æðsti handhafi ákæruvalds og við meðferð ákæruvalds er hann óháður vilja stjórnvalda og annarra, en ráðherra hefur eftirlit með framkvæmd ákæruvalds, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 88/2008. Af þessu lagaákvæði verður ráðið að engum er ætlað að hafa áhrif á einstakar ákvarðanir ríkissaksóknara í tengslum við framkvæmd ákæruvalds, hvorki ákvarðanir um að hefja eða hætta lögreglurannsókn né að gefa út ákæru, enda eru þessar ákvarðanir hans hluti af valdheimildum sem honum eru fengnar að lögum og þess eðlis að þær geta ekki sætt endurskoðun dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þessum ályktunum verður einkum fundin stoð í dómi Hæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 207/2008 en einnig í dómum réttarins 29. nóvember 2001 í máli nr. 178/2001 og 7. febrúar 2013 í máli nr. 74/2012. Eru engin efni til að víkja frá þessum fordæmum Hæstaréttar. Verður því fallist á kröfu áfrýjanda um að fella beri úrskurð héraðsdóms 20. september 2017 úr gildi og vísa málinu frá héraðsdómi.

11 Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.