617/2021

Útdráttur

Í málinu var deilt um heimild Í til að krefja M og Ó í nóvember 2019 um þóknun vegna uppgreiðslu á 40 ára húsnæðisláni sem þau höfðu tekið í júlí 2008 hjá Í með útgáfu ÍLS- veðbréfs. M og Ó byggðu á því að Í hefði vanrækt upplýsingaskyldu sína samkvæmt þágildandi lögum nr. 121/1994 um neytendalán þar sem lánaskilmálar hafi ekki haft að geyma upplýsingar um hvernig uppgreiðslugjaldið væri reiknað út. Þá byggðu M og Ó á því að efni stæðu til að víkja skilmálum veðbréfsins um uppgreiðslugjald til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a- c laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í dómi Landsréttar var ekki fallist á með M og Ó að upplýsingaskylda lánveitanda sem leiða mætti af 6. gr., 7. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 næði til uppgreiðslugjaldsins. Þegar af þeirri ástæðu hefði 14. gr. sömu laga um afleiðingar þess að lántökukostnaður væri ekki tilgreindur á fullnægjandi hátt í lánssamningi enga þýðingu í málinu. Þá kom fram að í lögum nr. 121/1994 væri ekki kveðið á um hverjar afleiðingar það gæti haft ef lánveitandi bryti gegn fyrirmælum 16. gr. a um að í lánssamningi væri kveðið á um hvernig uppgreiðslugjald skuli reiknað. Af því leiddi að sú málsástæða M og Ó að skilmáli veðbréfsins um uppgreiðslugjald skyldi vera óskuldbindandi fyrir þau yrði ekki reist á öðrum réttarheimildum en III. kafla laga nr. 7/1936 eða ólögfestum reglum samningaréttar um heimild til að ógilda eða víkja til hliðar löggerningi. Rakið var að hið umdeilda ákvæði veðbréfsins um uppgreiðslugjald væri reist á fyrirmælum 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998 eins og það væri nánar útfært í ákvæðum reglugerða nr. 522/2004 og 1016/2005. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2021 hefði verið komist að þeirri niðurstöðu að umrædd reglugerðarákvæði ættu sér fullnægjandi lagastoð.

Gæti því ekki komið til álita að skilmálinn yrði metinn ógildur eða honum vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. a- c laga nr. 7/1936. Þá var ekki fallist á að forsendur væru til að víkja skilmála veðbréfsins um uppgreiðslugjald til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Enn fremur var ekki fallist á að Í hefði brotið gegn ákvæðum laga nr.

57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu eða að efni væru til að verða við kröfu M og Ó um að Í yrði gert að endurgreiða þeim hluta uppgreiðsluþóknunarinnar. Loks var ekki fallist á að reglur kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár gætu átt við um atvik málsins. Var Í því sýknað af kröfum M og Ó.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 19. október 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2021 í málinu nr. E- 3061/2020.

2

Áfrýjendur krefjast þess að stefnda verði gert að greiða þeim 2.744.856 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. desember 2019 til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og að áfrýjendur verði dæmd að óskiptu til að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Sakarefni málsins varðar lögmæti uppgreiðslugjalds og hvort efni séu til að verða við kröfu áfrýjenda um endurgreiðslu þess. Atvik eru þau að áfrýjendur tóku húsnæðislán hjá stefnda, þá Íbúðalánasjóði, með útgáfu svokallaðs ÍLS- veðbréfs 1. júlí 2008 að fjárhæð 20.000.000 króna. Var lánið tekið til 40 ára með 12 afborgunum á ári, verðtryggt miðað við grunnvísitöluna 304,4. Bar lánið 5,05% vexti á ári, tryggt með veði í Norðurbakka 25 C, Hafnarfirði. Í yfirskrift veðbréfsins kom fram að lánið væri „ [á]n heimildar til uppgreiðslu eða aukaafborgana nema gegn sérstakri þóknun“. Í 5. tölulið skilmála bréfsins kom því til samræmis fram að skuldari afsalaði sér heimild til að greiða aukaafborganir „af skuldabréfum sínum eða endurgreiða skuldina að fullu fyrir gjalddaga nema gegn sérstakri þóknun“. Í skilmálum bréfsins var ekki að finna upplýsingar um hvert uppgreiðslugjaldið væri eða hvernig það yrði reiknað út ef til þess kæmi að áfrýjendur kysu að greiða aukaafborgun eða skuldina að fullu.

5

Áfrýjendur tóku ákvörðun um að greiða lánið upp ríflega ellefu árum síðar. Nánar tiltekið greiddu þau stefnda 30.195.394 krónur 4. nóvember 2019, en þar af nam uppgreiðslugjaldið 2.744.856 krónum eða 10,05% af uppgreiðsluvirði lánsins sem var 27.300.311 krónur. Í aðdraganda uppgreiðslu lánsins, 30. október sama ár, höfðu áfrýjendur mótmælt heimild stefnda til að krefja þau um greiðslu uppgreiðslugjalds og upplýst að það yrði greitt með fyrirvara ásamt áskilnaði um endurkröfu.

6

Áfrýjendur höfðuðu mál á hendur stefnda til endurgreiðslu gjaldsins 21. apríl 2020.

Var krafa þeirra tekin til greina með dómi héraðsdóms 17. desember sama ár. Var niðurstaða héraðsdóms reist á því að skort hefði á að skilmálar veðbréfsins væru fullnægjandi þar sem engar upplýsingar hefði þar verið að finna um hvernig uppgreiðslugjaldið skyldi reiknað út, sbr. áskilnað 3. mgr. 16. gr. a laganr. 121/1994 um neytendalán. Jafnframt byggði niðurstaðan á því að útreikningur gjaldsins samkvæmt reglugerð nr. 1017/2005 um breytingu á reglugerð nr. 522/2004 um ÍLS- veðbréf og íbúðabréf og reglugerð nr. 1016/2005 um gjaldskrá Íbúðalánasjóðs hafi ekki átt sér fullnægjandi stoð í 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál. Hafi innheimta gjaldsins því ekki átt sér fullnægjandi lagastoð.

7

Með leyfi 19. janúar 2021 var dómi héraðsdóms áfrýjað beint til Hæstaréttar á grundvelli 1. mgr. 175. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með dómi réttarins 27. maí 2021 í máli nr. 4/2021 var dómur héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Byggði ómerking réttarins á því að héraðsdómur hefði ekki tekið rökstudda afstöðu til þess hvort og þá á hvaða grundvelli brot gegn 3. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994 gæti haft þær afleiðingar í för með sér að taka bæri kröfu áfrýjenda til greina. Hefði dómurinn að því leyti ekki uppfyllt áskilnað f-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Auk þess hefði dómurinn byggt á málsástæðu sem ekki fengist séð af skriflegum málatilbúnaði áfrýjenda fyrir héraðsdómi að byggt hefði verið á, nánar tiltekið um skort á lagastoð fyrrgreindra reglugerða þar sem kveðið er á um hvernig standa skuli að útreikningi uppgreiðslugjalds stefnda. Hefði niðurstaða héraðsdóms því auk þess verið í andstöðu við 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um að dómari megi ekki byggja niðurstöðu sína á málsástæðum sem hefðu mátt koma fram við meðferð máls en gerðu það ekki. Auk þess er í dómi Hæstaréttar vísað til annarra ágalla á dómi héraðsdóms sem ástæðulaust er að rekja hér.

8

Málið var flutt á ný fyrir héraðsdómi 26. ágúst 2021 og dómur kveðinn upp 22. september sama ár þar sem stefndi var sýknaður af kröfum áfrýjenda.

9

Áfrýjendur byggja kröfu sína á því að stefndi hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína samkvæmt lögum nr. 121/1994, sbr. einkum 6. gr., 7. gr., 9. gr. og 16. gr. a. Hafi lánaskilmálar stefnda ekki haft að geyma upplýsingar um hvernig uppgreiðslugjaldið væri reiknað út svo sem áskilið sé í lögum. Hafi þeim í reynd verið gert að greiða „viðbótarvaxtaálag í formi uppgreiðsluþóknunar“ sem hafi verið reiknað frá uppgreiðsludegi til lokagjalddaga í tæp 29 ár, núvirt. Þar sem þau hafi ekki fengið upplýsingar um hvernig gjaldið væri reiknað hafi þau ekki haft forsendur til að meta fjárhagsleg áhrif þess á heildarlántökukostnað þeirra og bera saman lánakjör sem hafi verið í boði. Vegna þessarar ætluðu vanrækslu hafi stefnda samkvæmt „meginreglu“ 14. gr. laga nr. 121/1994 verið óheimilt að krefja þau um greiðslu gjaldsins. Þá byggja þau á því að skilmálar stefnda hafi verið ósanngjarnir og í ósamræmi við góða og heilbrigða viðskiptahætti. Þar sem ekki hafi verið kveðið á um útreikning gjaldsins í skilmálunum hafi stefndi haft „sjálfdæmi um útreikning á [því]“. Stefndi hafi í raun selt þeim „vaxtaafleiðu sjálfum sér til hagsbóta“. Þá hafi verið verulegur aðstöðumunur milli þeirra og stefnda. Vísa þau jafnframt til þess að viðskiptahættir stefnda hafi verið óréttmætir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, sbr. og 2. mgr. 9. gr. sömu laga. Beri af framangreindum ástæðum að víkja ákvæði veðbréfsins um uppgreiðslugjaldið til hliðar, sbr. 36. gr. og 36. gr. a- c laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

10

Stefndi byggir á því að upplýsingagjöf hans um vexti og heildarlántökukostnað hafi verið í samræmi við ákvæði laga nr. 121/1994. Veðbréfið hafi borið skýrt með sér að um lán með uppgreiðslugjaldi væri að ræða og geti skortur á upplýsingum um hvernig það sé reiknað út ekki leitt til þess að ákvæðinu verði vikið til hliðar. Hafnar stefndi því að ákvæði 14. gr. laga nr. 121/1994 geti haft þýðingu í málinu í kjölfar gildistöku laga nr. 33/2013 um neytendalán en auk þess eigi skilyrði ákvæðisins ekki við. Þá byggir stefndi á því að ákvæði 36. gr. a- c laga nr. 7/1936 hafi ekki þýðingu þar sem um sé að ræða samningsskilmála sem endurspegli lög og bindandi stjórnvaldsfyrirmæli. Þá sé skilyrðum 36. gr. sömu laga til að víkja ákvæðinu til hliðar ekki fullnægt. Loks hafnar stefndi því að brotið hafi verið gegn ákvæðum laga nr. 57/2005.

11

Stefndi hefur lagt fram nokkur ný skjöl fyrir Landsrétt. Í fyrsta lagi yfirlit úr tölvukerfum stefnda um greiðslumöt og umsóknir áfrýjenda árin 2008 og 2014. Í öðru lagi tölvubréf 12. janúar 2022 til lögmanns stefnda. Í þriðja lagi frétt af vefmiðlinum Vísi 5. desember 2004 um rafrænt umsóknar- og greiðslumatskerfi fyrir viðskiptavini Íbúðalánasjóðs. Í fjórða lagi afrit af notendahandbók fyrir greiðslumat í vefvinnslukerfi Íbúðalánasjóðs frá 2009. Í fimmta lagi minnisblað Íbúðalánasjóðs 1. nóvember 2012 fyrir rannsóknarnefnd Alþingis. Í sjötta lagi afrit af heimasíðu Íbúðalánasjóðs 8. og 20. febrúar 2008 um uppgreiðsluákvæði ÍLS- veðbréfa og loks afrit af dómi Hæstaréttar 27. maí 2021 í máli nr. 4/2021. Af hálfu áfrýjenda var lagt fram afrit af vefsíðu kauphallarinnar Nasdaq um vexti HFF skuldabréfa útgefnum af

ÍL- sjóði.

12

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gaf áfrýjandinn Ó-kk-nf H-kk-nf Ó-kk-nf viðbótarskýrslu. Þá gaf skýrslu H-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnda.

13

Áfrýjandinn Ó-kk-nf H-kk-nf greindi frá því að þegar áfrýjendur hefðu tekið umrætt lán hefðu þau verið eignalaus og með litlar tekjur. Sagðist hann þá hafa þekkt til þess að lánastofnanir innheimtu uppgreiðslugjald en það hefði verið frekar lágt eða á bilinu 1 til 2% af uppgreiðsluvirði láns eða lánsfjárhæðar. Honum hafi ekki þótt það óeðlilegt. Það hafi því komið honum á óvart að þurfa greiða meira en 10% af uppgreiðsluvirði lánsins til stefnda. Í framburði hans kom fram að það hafi verið fyrst árið 2014 sem áfrýjendur fengu upplýsingar um fjárhæð uppgreiðslugjaldsins er þau voru að íhuga endurfjármögnun lánsins. Fjárhæð gjaldsins hafi valdið þeim vonbrigðum og hafi þau af þeim sökum þá hætt við að greiða lánið upp. Í framburði hans kom fram að þau hefðu enga fræðslu fengið um gjaldið áður en lánið var tekið.

Hefðu þau ekki tekið lánið ef hann hefði vitað hversu hátt gjaldið væri. Spurður kannaðist hann við að hafa farið í rafrænt greiðslumatskerfi stefnda og hafa merkt þar við lán sem var með lægri vöxtum en áskilnaði um uppgreiðslugjald. Áfrýjendur hefðu ákveðið að velja það lán þar sem það hefði verið með lægri greiðslubyrði. Þau hefðu hins vegar ekki kynnt sér aðrar upplýsingar, enda hefðu þær ekki verið kynntar fyrir þeim.

14

Í skýrslu H-kvk-ef S-kvk-ef H-kvk-ef kom fram að hún hafi verið starfsmaður Íbúðalánasjóðs frá 1. janúar 1999 allt þar til starfsemi hans var skipt upp og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun tók til starfa árið 2019 þar sem hún hafi starfað síðan. Sagðist hún meðal annars hafa haft umsjón með gerð fyrrgreindrar notendahandbókar sjóðsins fyrir greiðslumat frá árinu 2009. Kom fram í skýrslu hennar að rafrænt umsóknar- og greiðslumatskerfi hafi verið tekið upp hjá sjóðnum í desember 2004 en notendahandbókin hafi fyrst verið gefin út 2009. Þótt handbókin hafi fyrst verið gefin út það ár væri þar að finna sömu upplýsingar og sama notendaviðmót og hafi birst umsækjendum lána í rafrænu umsóknar- og greiðslumats kerfi sjóðsins frá 2004. Hafi þeir sem tóku lán hjá sjóðnum á þessum tíma þurft að fara í greiðslumat í gegnum þetta kerfi. Þar hefðu umsækjendur lána meðal annars þurft að velja á milli lána með mismunandi vaxtastigi sem hefði tekið mið af því hvort heimilt væri að greiða lán upp með eða án uppgreiðslugjalds. Gerði hún nánar grein fyrir viðkomandi valmynd sem er að finna á blaðsíðu 19 í notendahandbókinni og benti á að þar væri meðal annars að finna tengil á vefsíðu sjóðsins sem hafði að geyma nánari upplýsingar um uppgreiðslugjaldið. Var fyrrgreint afrit af heimasíðu Íbúðalánasjóðs 8. og 20. febrúar 2008 lagt fyrir vitnið sem hún sagði vera sömu vefmynd og hafi birst þeim notendum umsóknar- og greiðslumatskerfis sem hefðu kosið að velja þann tengil til að fá nánari upplýsingar um gjaldið.

Niðurstaða

15

Við úrlausn málsins kemur fyrst til skoðunar sú málsástæða áfrýjenda að stefndi hafi í aðdraganda útgáfu veðbréfsins vanrækt upplýsingaskyldu sína samkvæmt 6. gr., 7. gr., 9. gr. og 16. gr. a laga nr. 121/1994. Er á því byggt af þeirra hálfu að líta verði á uppgreiðslugjald sem hluta lántökukostnaðar. Í reynd sé um „viðbótarvaxtaálag“ að ræða þar sem greiðsla gjaldsins hafi leitt af sér hærri kostnað fyrir áfrýjendur. Um það vísa þau meðal annars til þess að fyrir liggi óumdeildur útreikningur á vegum stefnda sem sýni að vegna greiðslu gjaldsins hafi kostnaður þeirra af því að taka lán með 5,05% vöxtum verið 452.206 krónum hærri en ef þau hefðu tekið lánið með 5,55% vöxtum.

16

Þótt lög nr. 33/2013 hafi verið í gildi er áfrýjendur greiddu lánið upp árið 2019 byggir krafa þeirra alfarið á því að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar á gildistíma eldri laga nr. 121/1994 er lánið var veitt 1. júlí 2008. Verður því leyst úr málinu á þeim grunni.

17

Samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994 er lánveitanda skylt við gerð lánssamnings gefa neytanda upplýsingar um heildarlántökukostnað reiknaðan út samkvæmt 7. gr. sömu laga. Með heildarlántökukostnaði er samkvæmt 1. mgr. 7. laganna átt við allan kostnað af láninu, „þar með talda vexti og önnur gjöld sem neytandi skal greiða af því“, með undantekningum sem ekki hafa þýðingu hér. Svo sem síðastnefnt orðalag 1. mgr. 7. gr. laga nr. 121/1994 ber með sér er með lántökukostnaði eingöngu átt við vexti og gjöld sem neytanda er skylt að greiða af láninu. Af samanburði þessa ákvæðis við 11. gr. sömu laga um útreikning á árlegri hlutfallstölu kostnaðar má ráða að við útreikning á áætluðum lántökukostnaði skuli miða við „að lánssamningur gildi umsaminn tíma og að lánveitandi og neytandi standi við skuldbindingar sínar samkvæmt skilmálum samningsins.“ Samkvæmt því gera lögin ekki ráð fyrir að gjöld eða kostnaður, sem fellur eingöngu til vegna einhliða ákvörðunar lántaka að greiða skuld upp að hluta til eða í heild fyrir umsaminn gjalddaga, skuli telja til lántökukostnaðar. Samræmist þessi túlkun 16. gr. a laga nr. 121/1994, sem tók gildi 12. júní 2008, en þar er að finna sérákvæði um þær skyldur sem hvíla á lánveitanda um uppgreiðslugjald. Gera lögin hvorki ráð fyrir að slíkt gjald teljist til heildarlántökukostnaðar eins og hann er skilgreindur í 7. gr. sömu laga néað taka skuli tillit til þess við útreikning árlegrar hlutfallstölu kostnaðar samkvæmt 11. gr. Verður af þeim sökum ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjenda að upplýsingaskylda lánveitanda sem leiða má af 6. gr., 7. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 nái til gjaldsins.

Þegar af þeirri ástæðu hefur 14. gr. sömu laga um afleiðingar þess að lántökukostnaður erekki tilgreindur á fullnægjandi hátt í lánssamningi enga þýðingu í málinu.

18

Óumdeilt er að ákvæði 3. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994 á við um lánssamning áfrýjenda og stefnda. Kemur þar fram að í þeim tilvikum sem heimilt sé að semja um uppgreiðslugjald skuli kveðið á um það í lánssamningi. Segir þar jafnframt að þá skuli tilgreina „hvernig uppgreiðslugjald er reiknað út og hvenær slíkur kostnaður fellur á.“

Sem fyrr greinir var skýrlega kveðið á um það í veðbréfinu sem áfrýjendur gáfu út til stefnda að það væri án heimildar til uppgreiðslu eða aukaafborgunar nema gegn sérstakri þóknun. Kom það bæði fram í fyrirsögn bréfsins og í 5. tölulið skilmála þess.

Áfrýjendur kannast jafnframt við að hafa þekkt til þessa skilmála en bera því við að þau hafi ekki gert sér grein fyrir að gjaldið gæti náð þeirri fjárhæð sem raun bervitni.

Af skýrslu áfrýjandans Ó-kk-ef H-kk-ef hér fyrir dómi má ráða að áfrýjendur hafi gert ráð fyrir að gjaldið yrði ekki hærra en 1- 2% af uppgreiðsluvirði lánsins. Sem fyrr greinir er ekki vikið að því í veðbréfinu hvernig uppgreiðslugjaldið er reiknað út, svo sem áskilið er í 2. málslið 3. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994.

19

Samkvæmt 1. málslið 4. mgr. 16. gr. a má fjárhæð uppgreiðslugjalds að hámarki vera það tjón sem lánveitandi verður fyrir vegna uppgreiðslunnar fyrir þann tíma sem umsaminn er. Er þetta ákvæði í samræmi við lokamálslið 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál þar sem segir að þóknun Íbúðalánasjóðs vegna aukaafborgana eða uppgreiðslu ÍLS- veðbréfa skuli aldrei nema hærri fjárhæð en nemi kostnaði hans vegna uppgreiðslu lánsins. Í þágildandi reglugerð nr. 522/2004 um ÍLS- veðbréf og íbúðabréf var í 15. gr. vikið að aukaafborgunum og uppgreiðslu ÍLS- veðbréfa. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. var ráðherra veitt heimild, við sérstakar aðstæður og að fenginni umsögn stjórnar Íbúðalánasjóðs, til að ákveða að aukaafborganir og uppgreiðsla slíkra bréfa yrðu einungis heimilar gegn greiðslu þóknunar „sem jafni út að hluta eða að öllu leyti muninn á að uppgreiðsluverði ÍLS- veðbréfs og markaðskjörum sambærilegs íbúðabréfs.“ Skyldi geta um slíka heimild í skilmálum ÍLS- veðbréfs. Með reglugerð nr. 1017/2005 var gerð breyting á síðastnefndri reglugerð en samkvæmt 2. mgr. 2. gr. hennar skyldi þóknun til Íbúðalánasjóðs vera samkvæmt gjaldskrá sjóðsins. Í 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005 um gjaldskrá Íbúðalánasjóðs skyldi þóknun vegna uppgreiðslu lána og aukaafborgana „reiknast af mismun á vaxtastigi láns sem greitt er og markaðsvaxta sambærilegra nýrra lána hjá Íbúðalánasjóði ef þeir eru lægri, miðað við uppreiknaðar eftirstöðvar lánsins, núvirt frá uppgreiðsludegi til lokagjalddaga eða miðað við innborgaða fjárhæð ef um aukaafborgun er að ræða.“ Með reglugerð nr. 970/2016 um ÍLS- veðbréf og íbúðabréf var fyrrgreind reglugerð um sama efni nr. 522/2004 með síðari breytingum felld úr gildi, sbr. 38. gr. Í 13. gr. nýrrar reglugerðar er kveðið á um aukaafborganir og uppgreiðslu ÍLS- veðbréfa en samkvæmt 4. mgr. skyldi lántaki sem óskar eftir uppgreiðslu láns greiða þóknun til Íbúðalánasjóðs samkvæmt gjaldskrá sjóðsins.

20

Fyrir liggur að stefndi krafði áfrýjendur um greiðslu uppgreiðslugjaldsins á grundvelli 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005 og fyrrgreinds skilmála í veðbréfinu um skyldu þeirra til að greiða uppgreiðslugjald. Eins og fram er komið byggja áfrýjendur á því að þar sem ekki hafi verið að finna fyrirmæli í veðbréfinu um það hvernig uppgreiðslugjaldið væri reiknað út hafi stefnda verið óheimilt að krefjast greiðslu þess. Eigi þessi ágalli á efni veðbréfsins að leiða til þess að skilmála þess um skyldu til greiðslu uppgreiðslugjalds verði vikið til hliðar.

21

Í lögum nr. 121/1994 er ekki kveðið á um hverjar afleiðingar það geti haft ef lánveitandi brýtur gegn fyrirmælum 2. málsliðar 3. mgr. 16. gr. a um að í lánssamningi sé kveðið á um það hvernig uppgreiðslugjald skuli reiknað. Er þar hvergi kveðið á um að ágalli af þessum toga geti leitt til þess að lántaki geti losnað undan samningsbundinni skyldu til greiðslu slíks gjalds. Af því leiðir óhjákvæmilega að sú málsástæða áfrýjenda að þessi skilmáli veðbréfsins skuli vera óskuldbindandi fyrir þau verður ekki reist á öðrum réttarheimildum en III. kafla laga nr. 7/1936 eða ólögfestum reglum samningaréttar um heimild til að ógilda eða víkja til hliðar löggerningi.

22

Við úrlausn þess hvort forsendur séu til að víkja umræddu ákvæði veðbréfsins til hliðar á grundvelli 36. gr. a- c laga nr. 7/1936 er til þess að líta, svo sem rakið er í dómi Hæstaréttar 27. maí 2021 í máli nr. 3/2021, að ákvæðið á rætur að rekja til þeirra breytinga sem gerðar voru á þeim lögum með lögum nr. 14/1995 sem sett voru til að innleiða hér á landi ákvæði tilskipunar ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Í 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar kemur fram að tilgangur hennar sé að samræma lög og stjórnsýslufyrirmæli aðildarríkjanna um ósanngjarna skilmála í samningum milli atvinnurekenda og neytenda. Fram kemur í 1. og 2. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar að ákvæðum hennar sé ætlað að taka til skilmála í slíkum samningum sem ekki hefur sérstaklega verið samið um. Slíkir skilmálar teljist ósanngjarnir ef þeir stríða gegn góðum viðskiptaháttum og raska til muna jafnvægi milli samningsskyldna aðilanna, neytanda í óhag. Í 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar er hins vegar tekið fram að hún taki ekki til samningsskilmála sem endurspegli lög og bindandi stjórnsýslufyrirmæli. Þó svo að við lögfestingu fyrirmæla tilskipunarinnar með lögum nr. 14/1995 hafi ekki verið lögbundinn fyrirvari, sem svarar til fyrirmæla 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar, gildir hann allt að einu um samningsákvæði sem eiga sér samsvörun í ófrávíkjanlegri lagareglu, sbr. dóm a Hæstaréttar í máli nr. 3/2021 og 13. maí 2015 í máli nr. 160/2015. Hið umdeilda ákvæði 5. töluliðar veðbréfsins 1. júlí 2008 er, svo sem rakið hefur verið, reist á fyrirmælum 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998 eins og það er nánar útfært í ákvæðum reglugerða nr. 522/2004 og 1016/2005. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2021 var komist að þeirri niðurstöðu að umrædd reglugerðarákvæði eigi sér fullnægjandi lagastoð. Getur því ekki komið til álita að skilmálinn verði metinn ógildur eða honum vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. a– c. laga nr. 7/1936. Hefur ekki þýðingu í því sambandi þótt efni 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005 um hvernig reikna skuli uppgreiðslugjaldið út hafi ekki verið tekið upp í skilmála veðbréfsins eins og átti við um atvik í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2021.

23

Áfrýjendur byggja jafnframt á því að víkja skuli 5. gr. skilmála veðbréfsins til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 sem kveður í 1. mgr. á um heimild til að víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr. 36. gr. skal við matið líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Um mat á því hvort forsendur séu til að víkja samningi til hliðar á grundvelli þessa ákvæðis er þess í fyrsta lagi að gæta að 5. gr. skilmála veðbréfsins um uppgreiðslugjaldið er afdráttarlaust og byggði sem fyrr greinir á lögum og reglugerðarákvæðum sem Hæstiréttur hefur komist að niðurstöðu um að eigi sér fullnægjandi lagastoð. Áfrýjendur tóku ákvörðun um að taka lán hjá stefnda með lægri vöxtum en afsala sér samhliða heimild til greiðslu aukaafborgana eða uppgreiðslu láns án uppgreiðslugjalds. Var þeim einungis skylt að greiða uppgreiðslugjaldið ef þau tækju sjálf ákvörðun um greiðslu aukaafborgana eða uppgreiðslu lánsins fyrir umsaminn gjalddaga. Þótt í veðbréfinu sé ekki kveðið á um hvernig uppgreiðslugjaldið skyldi reiknað út ef á reyndi er þess að gæta að í 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005, sem kveður á um útreikning þess, er einungis kveðið á um þá aðferð sem nota skal við útreikninginn. Er sá útreikningur háður ýmsum óvissuþáttum sem ekki er unnt að sjá fyrir við gerð lánssamnings. Af þeim óvissuþáttum leiðir að ekki er unnt að staðreyna fyrirfram hvert það verður með því einu að kynna sér efni 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005. Verður því ekki fallist á að líkur standi til þess að áfrýjendur hefðu kosið að taka ekki lánið með þessum skilmálum ef efni 7. gr. reglugerðarinnar hefði verið að finna í skilmálum veðbréfsins, svo sem átti við um atvik máls í dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2021 þar sem efni 7. gr. var að finna í 6. tölulið samskonar veðbréfs. Þá verður ekki annað ráðið af gögnum málsins og fyrrgreindri skýrslu H-kvk-ef S-kvk-ef H-kvk-ef, sem rakin er í málsgrein 14, en að áfrýjendur hafi átt þess kost að kynna sér nánar hvernig uppgreiðsluþóknunin væri reiknuð út er þau fóru í greiðslumat í gegnum rafrænt lána- og uppgreiðslukerfi Íbúðalánasjóðs. Samkvæmt framansögðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um að ekki séu forsendur til að víkja 5. gr. skilmála veðbréfsins um uppgreiðslugjald til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Af sömu ástæðu verður ekki fallist á að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 57/2005 eða að efni séu til að verða við kröfu áfrýjenda um að stefnda verði gert að endurgreiða þeim hluta uppgreiðsluþóknunarinnar. Loks verður ekki fallist á að reglur kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár geti átt við um atvik málsins.

24

Af hálfu áfrýjenda er á því byggt hér fyrir dómi að uppgreiðslugjald stefnda hafi ekki verið í samræmi við áskilnað 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998 en sem fyrr greinir kemur þar meðal annars fram að slík þóknun skuli aldrei nema hærri fjárhæð en nemur kostnaði Íbúðalánasjóðs vegna uppgreiðslu viðkomandi láns. Er þessari málsástæðu mótmælt af hálfu stefnda sem of seint fram kominni. Um þessa málsástæðu áfrýjenda er þess að geta að henni finnur hvergi stað í héraðsdómsstefnu eða í lýsingu hins áfrýjaða dóms á þeim málsástæðum sem þar var byggt á. Verður ekki fallist á að ummæli almenns eðlis í héraðsdómsstefnu um að „skortur á skýru samningsákvæði um framkvæmd útreiknings uppgreiðsluþóknunar [hafi] leitt til þess að stefndi hafði í raun sjálfdæmi um útreikning á henni“ geti án frekari útskýringa eða tilvísunar í lagarök falið slíka málsástæðu í sér. Gildir hið sama um þau almennu ummæli sem þar er að finna um að stefndi hafi skammtað sér óeðlilega hagstæð kjör á kostnað áfrýjenda. Um tilvist þessarar málsástæðu hafa áfrýjendur einkum vísað til útreikninga sem lagðir voru fram af þeirra hálfu í héraði, meðal annars um vaxtaálag án útlána- og rekstraráhættu, en stefndi mótmælti þessum gögnum með sérstakri bókun sem var lögð fram í héraðsdómi. Af forsendum dóms héraðsdóms má ráða að héraðsdómari hafi litið svo á að þessir útreikningar hefðu varðað varakröfu áfrýjenda um greiðslu lægri fjárhæðar úr hendi stefnda. Verður ekki fallist á að lagarök standi til að þessi málsástæða komist að hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.

25

Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar með talið um málskostnað.

26

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.