692/2021

Útdráttur

Sóknaraðili var nauðungarvistaður með ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 8. nóvember 2021 og var sú ákvörðun staðfest með hinum kærða úrskurði héraðsdóms. Í úrskurði Landsréttar kom fram að nauðungarvistun á grundvelli lögræðislaga nr. 71/1997 fæli í sér afdrifaríka takmörkun á rétti manns til frelsis sem njóti verndar 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Heimildir lögræðislaga til nauðungarvistunar yrðu því ekki skýrðar rýmkandi skýringu. Þá var ákvæði 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga rakið sem og lögskýringargögn að baki því en af þeim yrði ráðið að geðhvarfasýki teldist ekki til alvarlegs geðsjúkdóms í skilningi laganna nema geðrofseinkenna yrði vart með þeirri geðhæð eða geðlægð sem sjúkdómnum fylgja. Ekki yrði fullyrt af gögnum málsins að sóknaraðili hafi verið með geðrofseinkenni, í sjálfsvígshættu eða annarri nánar tiltekinni bráðri hættu þegar gripið var til nauðungarvistunar hans á sjúkrahúsi. Samkvæmt því yrði ekki talið að skilyrði 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga hefðu verið uppfyllt fyrir því að vista hann þar gegn vilja sínum til meðferðar í allt að 21 sólarhring. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 11. nóvember 2021. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2021 í málinu nr. L- /2021[...] þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 8. nóvember 2021 um nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

2

Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind ákvörðun sýslumanns um nauðungarvistun verði felld úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum talsmanni sínum fyrir Landsrétti.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Niðurstaða

4

Samkvæmt 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga má með samþykki sýslumanns vista sjálfráða mann gegn vilja sínum í sjúkrahúsi til meðferðar í allt að 21 sólarhring ef fyrir hendi eru ástæður þær sem greinir í 2. mgr. sama ákvæðis og nauðungarvistun er óhjákvæmileg að mati læknis. Samkvæmt 2. mgr. eru skilyrði slíkrar nauðungarvistunar þau að maður sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Sama gildi ef maður á við alvarlega áfengisfíkn að stríða eða ofnautn ávana- og fíkniefna.

5

Í skýringum með ákvæði 2. mgr. 19. gr. í frumvarpi til lögræðislaga segir að reglur frumvarpsins um nauðungarvistun séu fyrst og fremst í þágu þess einstaklings sem á að vista og eigi þær að tryggja að veita megi honum nauðsynlega læknishjálp. Þá er hugtakið alvarlegur geðsjúkdómur skýrt þannig: „Alvarlegur geðsjúkdómur er samheiti yfir geðraskanir sem einkennast af verulegum hugsanatruflunum og dómgreindarbresti, samsvarar nokkurn veginn hugtakinu geðrof (psychosis) sem í íslensku máli er einnig nefnt geðveiki eða brjálsemi.“ Síðan segir í skýringunum: „Sem dæmi um alvarlega geðsjúkdóma má nefna geðklofa (schizophrenia), aðsóknargeðrof (paranoid psychosis), geðlægð (depressio) með geðrofseinkennum, geðhæð (mania) með geðrofseinkennum og óráð (delirium) vegna fráhvarfs geðvirkra efna, sýkinga, heilaskaða og ýmissa líkamssjúkdóma.“ Samkvæmt framangreindu er ljóst að lögræðislög gera ráð fyrir því að til grundvallar nauðungarvistun þurfi að liggja geðsjúkdómur sem lýsi sér þannig á þeirri stundu sem nauðungarvistun er ákveðin að tengsl sjúklings við raunveruleikann hafi rofnað. Fari nauðungarvistun fram á slíkum grundvelli verður jafnframt talið að áframhaldandi nauðungarvistun sé heimil á grundvelli 3. mgr. 19. gr. eða 29. gr. a laganna í því skyni að meðhöndla sjúkdóminn með fullnægjandi hætti, telji læknir það óhjákvæmilegt.

6

Eins og að framan greinir er í öðru lagi heimilt að nauðungarvista mann ef verulegar líkur er á því að hann sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi í framangreindum skilningi en í því tilviki kemur fram í skýringum með 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga að þegar um bráðageðveiki sé að ræða sé ógjörningur að koma við nákvæmri greiningu utan sjúkrahúss. Þyki því rétt að heimila nauðungarvistun til þess aðunnt sé að framkvæma nauðsynlega rannsókn og veita viðkomandi þá meðferð sem brýn er að mati lækna. Í þriðja lagi er heimilt að beita nauðungarvistun þegar ástand einstaklings er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms í framangreindum skilningi. Samkvæmt skýringum með ákvæðinu er því ætlað að ná til andlegs sjúkleika sem í hefðbundnum skilningi falli ekki undir hugtakið alvarlegur geðsjúkdómur en þar er lystarstol á lífshættulegu stigi meðal annars nefnt sem dæmi. Er tekið fram að rík nauðsyn geti verið til að nauðungarvista einstakling í því ástandi til verndar lífi og heilsu hans. Í fjórða lagi er síðan heimilað að nauðungarvista þá sem eiga við alvarlegan fíknivanda að stríða en í skýringunum kemur fram að í þeim tilvikum sé heimilt að færa mann í sjúkrahús til afeitrunar.

7

Nauðungarvistun á grundvelli 19. gr. lögræðislaga felur í sér afdrifaríka takmörkun á rétti manns til frelsis sem nýtur verndar í 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Verða heimildir lögræðislaga til nauðungarvistunar því ekki skýrðar rýmkandi skýringu.

8

Samkvæmt vottorði 7. nóvember 2021 frá B lækni var óskað nauðungarvistunar sóknaraðila í 21 dag á grundvelli 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga með vísan til þess að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi. Samkvæmt v-hk-þgf er hann með sögu um „[...] og fíkn“. Í vottorðinu kemur jafnframt fram að sóknaraðili hafi viðurkennt að vera með geðhvarfasýki og að hann hafi lýst „hugrofi sem lýsti sér m. a. í því að hann fari út úr líkamanum“. Þá segir að sóknaraðili sýni bæði einkenni geðhæðar og geðlægðar en hvorki hafi komið fram geðrofseinkenni né sjálfsvígshugsanir. Sjúkdómsinnsæi sóknaraðila og meðferðarheldni væri aftur á móti ábótavant auk þess sem mögulegt væri að hann væri í neyslu. Þannig hefði göngudeildarmeðferð ekki gengið og hætta á því að sjúkdómseinkenni ágerist ef hann verði útskrifaður. Fyrir héraðsdómi staðfesti B vottorðið. Greindi hún svo frá að hún hefði ekki hitt sóknaraðila síðan vottorðið var ritað og að ekki hefðu beinlínis komið fram geðrofseinkenni hjá honum í viðtali hennar við hann. Þá staðfesti hún að ekki hefði verið óskað nauðungarvistunar á grundvelli fíknisjúkdóms enda hefði hún ekki getað staðreynt neyslu hjá sóknaraðila. Kvaðst hún hafa vitað að sóknaraðili hefði komið í margar innlagnir að undanförnu og hafa verið kunnugt um miklar áhyggjur meðferðaraðila í [...] af honum. Því hefði hún talið ástæðu til að grípa inn með nauðungarvistun á þessum tímapunkti.

9

Meðferðarlæknir sóknaraðila, C, gaf einnig skýrslu í héraði. Kvað hún sóknaraðila hafa verið óstöðugan vegna geðhvarfasýki lengi. Hann hefði bæði farið í mjög háar maníur og svartar þunglyndislotur með sjálfsvígshættu. Hann væri nú í sinni þriðju innlögn síðan í október síðastliðnum en hefði áður útskrifað sjálfan sig gegn læknisráði. Hann hefði ekki verið að taka lyfin sín og verið kominn í neyslu og því verið hratt versnandi af manískum einkennum. Hann hafi í raun ekki samþykkt að taka ráðlagðan lyfjaskammt fyrr en 10. nóvember síðastliðinn en sýni nú innsæi í að hann sé ör. Sóknaraðili telji sig aftur á móti ekki „í sinni verstu maníu“ og kvaðst C-x-nf því mati hans. Hún kvað sóknaraðila aftur á móti á viðkvæmum stað í meðferð sinni. Þar sem hann hefði sögu um djúpar þunglyndislotur væru efni til að fylgjast vel með honum næstu daga og fylgja lyfjagjöf eftir.

10

Sóknaraðili er haldinn geðhvarfasýki sem kann að teljast til alvarlegs geðsjúkdóms í almennum skilningi. Samkvæmt skýringum með ákvæði 2. mgr. 19. gr. í frumvarpi til lögræðislaga telst sá sjúkdómur þó ekki til „alvarlegs geðsjúkdóms“ í skilningi laganna nema geðrofseinkenna verði vart með þeirri geðhæð eða geðlægð sem sjúkdómnum fylgja. Verður ákvæðið sem fyrr greinir ekki skýrt rýmkandi skýringu að þessu leyti. Ekki verður fullyrt af gögnum málsins að sóknaraðili hafi verið með geðrofseinkenni, í sjálfsvígshættu eða annarri nánar tiltekinni bráðri hættu þegar gripið var til nauðungarvistunar hans í sjúkrahúsi. Samkvæmt því verður ekki talið að skilyrði 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga séu uppfyllt fyrir því að vista hann þar gegn vilja sínum til meðferðar í allt að 21 sólarhring. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og fallist á kröfu sóknaraðila í málinu.

11

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 8. nóvember 2021 um að vista sóknaraðila, A, áfram á [...] Landspítala í allt að 21 sólarhring er felld úr gildi.

Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila fyrir Landsrétti, G-kk-ef S-kk-ef Ó-kk-ef lögmanns, 167.400 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Sératkvæði

J-kk-ef S-kk-ef

1

Ég er ekki sammála forsendum og niðurstöðu atkvæðis meirihluta dómenda.

2

Fyrir liggur læknisvottorð B yfirlæknis á móttökugeðdeild Landspítalans 7. nóvember 2021 sem unnið var að beiðni C meðferðarlæknis sóknaraðila. Í vottorðinu er því lýst að sóknaraðili sé með sögu um „[...]og fíknivanda“. Fram kemur að hann eigi að baki sögu um margar innlagnir á geðdeild og að hann sé nú í sjöttu innlögn á geðdeild á þessu ári. Í niðurstöðu vottorðsins kemur fram að að sóknaraðili sé nú í „mixed state“, það er að segja með einkenni bæði maníu og depurðar á sama tíma. Hann hafi ekki sinnt lyfjameðferð að undanförnu auk þess sem hann hafi líklega verið í neyslu róandi lyfja og sveppa. Sóknaraðili er í vottorðinu greindur með alvarlegan geðsjúkdóm auk þess sem því er lýst að meðferð utan deildar hafi verið reynd en ekki gengið vegna lélegrar meðferðarheldni og hugsanlegrar neyslu. Jafnframt er tekið fram að mikil hætta sé á því að sjúkdómseinkenni hans muni ágerast með tilheyrandi hættu fyrir líf og heilsu ef hann útskrifast. Þá kemur fram í vottorðinu yfirlýsing læknis um að nauðungarvistun sé óhjákvæmileg þar sem meðferð utan deildar sé fullreynd og mikil hætta á því að sjúkdómseinkenni ágerist með tilheyrandi hættu fyrir líf og heilsu.

3

Í hinum kærða úrskurði kemur fram að framangreindir læknar hafi komið fyrir dóm og staðfest vottorðið. Fyrir héraðsdómi lýstu þeir sjúkdómseinkennum sóknaraðila og sögu hans nánar og staðfestu að þeir teldu nauðungarvistun nauðsynlega. Framburðir þeirra eru að nokkru raktir í hinum kærða úrskurði og atkvæði meirihluta dómenda.

4

Svo sem rakið er í atkvæði meirihluta dómenda er skilyrði nauðungarvistunar, samkvæmt 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, að einstaklingur sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Samkvæmt þessu verður að minnsta kosti að vera hægt að jafna ástandi þess sem er nauðungarvistaður við alvarlegan geðsjúkdóm. Í athugasemdum við 18. gr. í frumvarpi til lögræðislaga er tekið fram að alvarlegur geðsjúkdómur í skilningi ákvæðisins sé samheiti yfir geðraskanir sem einkennast af verulegum hugsanatruflunum og dómgreindarbresti sem samsvari nokkurn veginn hugtakinu geðrof. Utan hugtaksins falli á hinn bóginn til dæmis hugraskanir og streitukenndar raskanir sem einkennast af kvíða, fælni og þráhyggju svo og persónuleikaraskanir og þroskahefting. Þá er tekið fram í athugasemdunum við 18. gr. að við mat á því hvort jafna megi ástandi einstaklings til alvarlegs geðsjúkdóms sé fyrst og fremst átt við alvarlegt sjúklegt ástand einstaklings sem falli ekki undir hugtakið geðsjúkdómur. Eru þar rakin nokkur dæmi, meðal annars um meiriháttar geðshræringu og fleira.

5

Þótt læknarnir hafi staðfest að þeir hafi ekki greint geðrof hjá sóknaraðila eru ekki komin fram nein gögn í málinu eða röksemdir sem að mínu mati hnekkja því mati læknanna að ástand sóknaraðila sé að minnsta kosti þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms.

6

Með framangreindu læknisvottorði og framburði fyrir dómi hafa læknarnir staðfest það mat sitt að sóknaraðili sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi og að óhjákvæmilegt sé að nauðungarvista hann og eru þannig uppfyllt skilyrði fyrir 21 sólarhrings nauðungarvistun samkvæmt 3. mgr. 19. greinar lögræðislaga sbr. 2. mgr. sömu greinar. Að framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar tel ég að staðfesta eigi hann.