117/2022

Útdráttur

H ehf. krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna ákvarðana Ríkiskaupa og úrskurða kærunefndar útboðsmála í tengslum við nánar tilgreind útboð vegna lyfjakaupa. Hafði kröfum H ehf. á hendur Í vegna sömu atvika þrívegis verið vísað frá dómi. Með hinum áfrýjaða dómi var Í sýknað af nánar tilgreindum kröfum en fallist á eina kröfu H ehf. Þá var einni kröfu hans vísað frá héraðsdómi. Í dómi Landsréttar kom fram að H ehf. hefði ekki borið niðurstöðu um frávísun þeirrar kröfu frá héraðsdómi undir Landsrétt með kæru eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. c-lið 2. mgr. 143. gr. og 1. mgr. 144. gr. þeirra laga, líkt og honum hefði borið að gera vildi hann ekki una henni. Þessi hluti héraðsdóms gat því ekki sætt endurskoðun Landsréttar og var kröfunni því vísað án kröfu frá Landsrétti. Að öðru leyti komst Landsréttur að þeirri niðurstöðu að málatilbúnaður H ehf. væri haldinn slíkum annmörkum að óhjákvæmilegt væri að vísa kröfum hans frá héraðsdómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og K-kvk-nf

S-x-x Á-kvk-nf R-kvk-nf settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 3. mars 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2022 í málinu nr. E- 3786/2018.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess að dómur héraðsdóms verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað.

3

Verði ekki fallist á þá kröfu krefst hann þess að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið ef ekki hefðu komið til ákvarðanir kærunefndar útboðsmála og ákvarðanir og athafnaleysi Ríkiskaupa sem leiddu til þess að ekki var tekið tilboðum aðaláfrýjanda í rammasamningsútboði Ríkiskaupa nr. 13128 og rammasamningsútboði Ríkiskaupa Lyf fyrir sjúkrahús – Blóðstorkuþáttur VIII, útboð nr. 13174 og 13249.

4

Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna kostnaðar hans af því að taka þátt í rammasamningsútboðum Ríkiskaupa nr. 13128, 13174 og 13249 og samningskaupaútboði nr. 13356.

5

Að auki krefst aðaláfrýjandi að viðurkennt verði að gagnáfrýjanda sé skylt að bæta honum það tjón sem hann hefur orðið fyrir og nemur vöxtum að því hámarki sem lög leyfa, frá 28. desember 2004, frá 28. desember 2005, frá 28. desember 2006, frá 28. desember 2007, frá hverjum þessara upphafsdaga að einum fjórða þeirrar fjárhæðar sem aðaláfrýjandi kann síðar að fá dæmda á grundvelli viðurkenningardóms í þessu máli og í öllum tilvikum til greiðsludags þeirrar fjárhæðar, sbr. lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

6

Aðaláfrýjandi krefst þess jafnframt að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna kostnaðar og eigin vinnu aðaláfrýjanda vegna fyrri mála sem hann hefur höfðað og rekið á móti gagnáfrýjanda um sama sakarefni.

7

Til þrautavara krefst aðaláfrýjandi þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.

8

Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti, auk álags á málskostnað, en til vara að staðfest verði málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms.

Eigi ekki að dæma málskostnað til aðaláfrýjanda er þess krafist að málskostnaður verði látinn niður falla en að því frágengnu að málskostnaður verði hafður í lágmarki.

9

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 18. maí 2022. Gagnáfrýjandi krefst þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að gagnáfrýjandi verði sýknaður af öllum kröfum aðaláfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. Að því frágengnu krefst gagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

10

Aðaláfrýjandi krefst frávísunar á gagnsök en skilja verður kröfur hans að öðru leyti með þeim hætti að hann krefjist að því frágengnu sýknu.

Málsatvik

11

Atvik máls eru í stuttu máli þau að Ríkiskaup efndu í október 2002 til rammasamningsútboðs, fyrir hönd Sjúkrahúsapóteksins ehf., þar sem óskað var eftir tilboðum í lyf í nánar greindum flokkum. Var útboðið auðkennt númer 13128 „Lyf fyrir sjúkrahús“ og var aðaláfrýjandi meðal bjóðenda. Hinn 21. nóvember 2002 kærði hann útboðið til kærunefndar útboðsmála en að kröfu hans ákvað kærunefndin að stöðva framkvæmd útboðsins um stundarsakir þar til leyst hefði verið úr kærunni. Í úrskurði nefndarinnar 13. febrúar 2003 komst hún síðan að þeirri niðurstöðu að útboðsgögn væru andstæð þágildandi lögum nr. 94/2001 um opinber innkaup að því leyti sem þau áskildu Ríkiskaupum rétt til að taka tilboði fleiri en eins aðila vegna sama lyfs eða lyfja með sömu eiginleika. Væri því óhjákvæmilegt að fella hið kærða útboð úr gildi.

12

Í nóvember 2002 efndu Ríkiskaup til annars rammasamningsútboðs, fyrir hönd Sjúkrahúsapóteksins ehf., þar sem óskað var eftir tilboðum í lyf í ákveðnum flokki.

Var útboðið auðkennt númer 13174 „Lyf fyrir sjúkrahús – Blóðstorkuþáttur VIII“.

Aðaláfrýjandi, sem var meðal bjóðenda, kærði þetta útboð einnig til kærunefndar útboðsmála 19. desember 2002 og var kröfugerð hans sú sama og í fyrra skiptið. Að þessu sinni ákváðu Ríkiskaup að eigin frumkvæði að fresta framkvæmd útboðsins þar til endanlega hefði verið skorið úr kærunni. Í úrskurði kærunefndarinnar 13. febrúar 2003 var litið svo á að sú aðferð Ríkiskaupa að láta hjá líða að lesa upp verð við opnun tilboða í hinu kærða útboði bryti gegn b-lið 1. mgr. 47. gr. laga nr. 94/2001. Væri því óhjákvæmilegt að fella útboðið úr gildi.

13

Í kjölfarið munu Ríkiskaup hafa reynt að bregðast við þeim athugasemdum og ábendingum sem lesa mátti úr fyrrgreindum úrskurðum. Var meðal annars í mars 2003 efnt til rammasamningsútboðs að nýju í framhaldi af útboðinu númer 13174. Hið nýja útboð var auðkennt númer 13249 „Lyf fyrir sjúkrahús – Blóðstorkuþáttur VIII“. Með bréfi til bjóðenda 8. júlí 2003 tilkynntu Ríkiskaup að ákveðið hefði verið að hafna öllum tilboðum á grundvelli of hárra verða. Var bjóðendum boðið að taka þátt í samningskaupum með vísan til 19. gr. laga nr. 94/2001 og var samningskaupaútboðið auðkennt númer 13356. Aðaláfrýjandi, sem var meðal bjóðenda í fyrrgreinda útboðinu, kærði bæði útboðin til kærunefndar útboðsmála 10. júlí 2003. Að kröfu hans ákvað nefndin að stöðva útboðin þar til skorið hefði verið úr kærunni. Krafðist aðaláfrýjandi þess aðallega fyrir nefndinni að samningskaupaútboðið yrði ógilt, ásamt því að ógilt yrði sú ákvörðun Ríkiskaupa að hafna öllum tilboðum í rammasamningsútboðinu, auk þess sem lagt yrði fyrir stofnunina að hefja að nýju úrvinnslu tilboða í því útboði. Með úrskurði kærunefndarinnar 19. september 2003 var sú ákvörðun Ríkiskaupa að viðhafa samningskaupaútboðið felld úr gildi.

Jafnframt var lagt fyrir stofnunina að bjóða út að nýju þau innkaup sem boðin höfðu verið út í rammasamningsútboðinu. Í kjölfarið efndu Ríkiskaup til útboða, þar sem óskað var eftir sömu lyfjum og gert hafði verið í fyrri útboðum en þeim útboðum var hagað með öðrum hætti en þeim fyrri.

14

Aðaláfrýjandi mun hafa sent Ríkiskaupum, fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra nokkur bréf á árunum 2003 til 2004 vegna fyrrgreindra útboða Ríkiskaupa þar sem hann áskildi sér rétt til skaðabóta vegna þess tjóns sem hann teldi sig hafa orðið fyrir sökum ákvarðana Ríkiskaupa um fyrrgreind útboð, svo og vegna úrskurða kærunefndar útboðsmála. Hinn 27. desember 2007 mun aðaláfrýjandi hafa sent fjármálaráðherra kröfubréf sem með fylgdi greinargerð hans um útboð Ríkiskaupa á lyfjum. Fór hann þar fram á að gagnáfrýjandi viðurkenndi bótaskyldu gagnvart honum vegna lyfjaútboða Ríkiskaupa á árunum 2002 til 2004. Hann fór einnig fram á að gert yrði við hann samkomulag um fjárhæð og greiðslu bóta. Í svarbréfi fjármálaráðu- neytisins 9. júlí 2008 kom fram að ráðuneytið teldi ekki tilefni til að viðurkenna bóta- ábyrgð og var öllum kröfum aðaláfrýjanda hafnað. Með bréfi til fjármálaráðherra 29. desember 2009 kvaðst hann ekki geta fallist á þá niðurstöðu.

15

Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 5. nóvember 2018 gegn fjármála- og efnahagsráðherra, fyrir hönd fjármála- og efnahagsráðuneytisins, íslenska ríkisins, ríkissjóðs, kærunefndar útboðsmála og Ríkiskaupa. Aðild málsins var breytt í núverandi horf við meðferð þess fyrir héraðsdómi, enda ekki þörf á aðild annarra sem stefnt var með héraðsdómsstefnu, svo sem rakið er í dómi Hæstaréttar 9. september 2013 í máli nr. 435/2013.

16

Með hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjandi sýknaður af þeim kröfum sem fram koma í málsgreinum 3 og 6 hér að framan en fallist á kröfu hans samkvæmt málsgrein 4.

Kröfu hans samkvæmt málsgrein 5 var vísað frá héraðsdómi.

17

Aðaláfrýjandi hefur í þrígang áður höfðað mál vegna sama sakarefnis en í öllum tilvikum var málunum vísað frá héraðsdómi, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 435/2013 og dóma réttarins 11. febrúar 2015 í máli nr. 86/2015 og 17. maí 2018 í máli nr. 187/2017.

18

Atvik máls eru að öðru leyti rakin í hinum áfrýjaða dómi.

Niðurstaða

19

Af hálfu aðaláfrýjanda hefur ekki verið bent á neina annmarka á hinum áfrýjaða dómi sem geta leitt til ómerkingar hans án kröfu. Krafa aðaláfrýjanda um ómerkingu var fyrst gerð í greinargerð til Landsréttar en af þeim sökum kemur hún ekki að öðru leyti hér til skoðunar. Þá hefur aðaláfrýjandi engin haldbær rök fært fram fyrir kröfu sinni um frávísun gagnsakar og er henni því hafnað.

20

Kröfu aðaláfrýjanda sem rakin er í málsgrein 5 hér að framan var vísað frá héraðsdómi með hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi hefur ekki borið þá niðurstöðu undir Landsrétt með kæru eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. c- lið 2. mgr. 143. gr. og 1. mgr. 144. gr. þeirra laga, líkt og honum bar að gera vildi hann ekki una henni, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 11. október 2001 í máli nr. 110/2001. Þessi hluti héraðsdóms getur því ekki sætt endurskoðun Landsréttar og verður kröfunni samkvæmt því vísað án kröfu frá Landsrétti.

21

Ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 miðar að því að grundvelli máls sé í upphafi málsmeðferðar mótaður skýr farvegur svo að stefndi hafi færi á að bregðast við málsókninni á fullnægjandi hátt. Þannig segir meðal annars í málsgreininni að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða megi dómkröfur stefnanda, sbr. d-lið, og þær málsástæður sem hann byggir málssókn sína á, svo og önnur atvik sem þurfi að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, sbr. e-lið, enda skuli lýsing þessi vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið sé. Samskonar reglur er að finna í 2. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991 um framsetningu málatilbúnaðar áfrýjanda í greinargerð til Landsréttar, sbr. einkum a -, b- og c-liði þeirrar greinar.

22

Þær kröfur aðaláfrýjanda sem standa eftir eru reifaðar í málsgreinum 3, 4 og 6 hér að framan en sem fyrr segir var fallist á eina þeirra í hinum áfrýjaða dómi. Kröfur í málsgreinum 3 og 4 eru að meginstefnu samhljóða þeim kröfum sem Hæstiréttur vísaði frá héraðsdómi í fyrrgreindu máli nr. 187/2017. Meginmunurinn á framsetningu kröfugerðar aðaláfrýjanda samkvæmt málsgrein 3 er að nú er enga tilgreiningu að finna á því hvaða „ákvarðanir“ kærunefndar útboðsmála það eru sem hann telur að hafi leitt til þess að tilboðum hans var ekki tekið og hann þannig orðið af ætluðum hagnaði. Þótt sambærileg dómkrafa aðaláfrýjanda sem fjallað er um í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar hafi jafnframt verið óskýr að þessu leyti var þar engu að síður vísað í nánar tilgreinda úrskurði kærunefndarinnar sem nú er ekki gert. Er krafan að þessu leyti enn óskýrari en hún var í fyrra dómsmáli. Þá er kröfugerðin jafnframt haldin þeim annmarka að með engu móti er tilgreint í henni hvaða „ákvarðanir“ og „athafnaleysi“ Ríkiskaupa það eru nákvæmlega sem eiga að hafa leitt til þess að hann hafi orðið af ætluðum hagnaði hefði tilboði hans verið tekið. Um framangreint er til þess að líta að ekki er fullnægjandi að unnt sé með „góðum vilja“, svo sem það er orðað í hinum áfrýjaða dómi, að átta sig á kröfugerðinni með skoðun á gögnum málsins og reifun málsatvika og málsástæðna. Kröfugerðin verður að vera svo skýr að dómsúrlausn um hana geti orðið það ákveðin að hún leiði ein út af fyrir sig til málaloka um sakarefnið, sbr. einkum 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Ótvírætt er að kröfugerð aðaláfrýjanda fullnægir ekki þessu skilyrði, enda yrði með öllu óljóst af henni einni, yrði hún tekin óbreytt til greina í dómi, hvaða ákvarðanir og athafnaleysi um ræðir sem hafi leitt til ætlaðs tjóns vegna missis hagnaðar hans. Kann það meðal annars að hafa í för með sér óvissu um afmörkun ætlaðs tjóns aðaláfrýjanda með tilliti til reglna skaðabótaréttar um orsakasamband og sennilega afleiðingu.

23

Krafa aðaláfrýjanda samkvæmt málsgrein 3 er viðurkenningarkrafa og byggist á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í dómaframkvæmd hefur verið við það miðað að það sé skilyrði fyrir beitingu heimildar þess ákvæðis að sá sem mál höfðar leiði nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilteknu tilefni, geri grein fyrir því í hverju tjónið felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Þótt aðaláfrýjandi hafi við meðferð málsins fyrir héraðsdómi aflað og lagt fram útreikninga löggilts endurskoðanda á ætluðum hagnaðarmissi hans hefur hann ekki aflað matsgerðar í samræmi við reglur IX. kafla laga nr. 91/1991 eða fært fram önnur haldbær sönnunargögn því til stuðnings að líkur séu á að hann hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til nánar tilgreindra ákvarðana kærunefndar útboðsmála eða ákvarðana ellegar athafnaleysis Ríkiskaupa sem tengjast þeim útboðum sem vísað er til í málatilbúnaði hans. Er fyrrgreindu skilyrði til málshöfðunar á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 því ekki fullnægt hvað framangreinda kröfu varðar.

24

Auk framangreindra annmarka á dómkröfum aðaláfrýjanda er málatilbúnaður hans í heild samkvæmt héraðsdómsstefnu og 40 blaðsíðna greinargerð til Landsréttar afar ómarkviss og ruglingslegur og í skýrri andstöðu við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og b-lið 2. mgr. 156. gr. sömu laga þar sem segir að lýsing málsástæðna og atvika sem þeim tengjast skuli vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið sé. Eins og málatilbúnaði aðaláfrýjanda háttar fer fjarri að svo sé en af því leiðir að óhjákvæmilegt er að vísa jafnframt öðrum kröfum hans frá héraðsdómi. Hvað varðar sérstaklega grundvöll þeirrar kröfu sem reifuð er í málsgrein 6 segir aðaláfrýjandi í greinargerð til Landsréttar að um sé að ræða „skaðabótakröfu vegna háttsemi dómara og stefnda ríkisins svo það sé nú á hreinu“. Samræmist þessi útskýring ekki orðalagi kröfunnar þar sem segir beinlínis að um sé að ræða kröfu vegna „kostnaðar og eigin vinnu“ aðaláfrýjanda „vegna fyrri mála sem hann hefur höfðað og rekið“ á móti gagnáfrýjanda „um sama sakarefni“. Þrátt fyrir þetta orðalag segir í greinargerð til Landsréttar að aðaláfrýjandi sé með þessari kröfu ekki að krefjast endurskoðunar á málskostnaðarákvörðun dómara í viðkomandi málum. Sú skýring aðaláfrýjanda samrýmist engan veginn fyrrgreindu orðalagi kröfunnar sem felur ótvírætt í sér að um sé að ræða kröfu sem Hæstiréttur hefur þegar tekið efnislega afstöðu til í fyrrgreindum dómum sínum í málum nr. 435/2013, 86/2015 og 187/2017 og ber þegar af þeirri ástæðu að vísa frá dómi, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.

Þá samræmist þessi skýring í greinargerð til Landsréttar ekki reifun málsástæðna um kröfuna í héraðsdómsstefnu þar sem segir berum orðum að þetta sé krafa sem „samanstendur af málskostnaði sem [aðaláfrýjandi] var dæmdur til að greiða [gagnáfrýjanda] vegna frávísunar mála sem hann höfðaði vegna sama sakarefnis“ í fyrrgreindum þremur dómsmálum. Hvað sem þessu líður er krafan á svo miklu reiki og svo vanreifuð að óhjákvæmilegt er að vísa henni frá héraðsdómi.

25

Samkvæmt öllu framangreindu er málatilbúnaður aðaláfrýjanda haldinn slíkum annmörkum í heild að óhjákvæmilegt er að vísa kröfum hans frá héraðsdómi.

26

Að fenginni framangreindri niðurstöðu verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum eins og greinir í dómsorði, sbr. 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

27

Í hinum áfrýjaða dómi var tekin vitnaskýrsla af endurskoðanda sem „reiknaði út hagnaðarmissi [aðaláfrýjanda] vegna útboða Ríkiskaupa nr. 13128 og nr. 13249, á dskj. nr. 77“, svo sem segir í þingbók héraðsdóms. Um skýrslugjöf endurskoðandans segir í forsendum hins áfrýjaða dóms að „matsmaður“ hafi komið fyrir dóminn og staðfest „mat sitt“ en með því hafi aðaláfrýjandi „sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af niðurstöðu“ málsins, sbr. áskilnað 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Það athugast að útreikningar endurskoðandans sem aðaláfrýjandi lagði fram við meðferð málsins í héraði voru ekki matsgerð í skilningi laga nr. 91/1991. Samkvæmt því er beinlínis rangt að vísa til útreikninganna sem mats og fjalla um endurskoðandann sem matsmann, enda er með því gefið til kynna að um skýrslu dómkvadds matsmanns hafi verið að ræða samkvæmt 65. gr. laga nr. 91/1991. Þá er þess að gæta að endurskoðandinn kom fyrir dóm til að fjalla um álit sitt á matskenndum atriðum sem málið varða en ekki til að bera um málsatvik af eigin raun. Samræmist slík skýrslugjöf ekki ákvæði 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. ágúst 2012 í máli nr. 551/2012 og dóm Landsréttar 20. mars 2018 í máli nr. 273/2018.

Dómsorð:

Kröfu aðaláfrýjanda, Hýsis ehf., um að viðurkennt verði að gagnáfrýjanda, íslenska ríkinu, sé skylt að bæta honum tjón sem hann hafiorðið fyrir og nemi vöxtum að því hámarki sem lög leyfa, frá 28. desember 2004, frá 28. desember 2005, frá 28. desember 2006, frá 28. desember 2007, frá hverjum þessara upphafsdaga, að einum fjórða þeirrar fjárhæðar sem aðaláfrýjandi kann síðar að fá dæmda á grundvelli viðurkenningardóms í málinu og í öllum tilvikum til greiðsludags þeirrar fjárhæðar, sbr. lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, er vísað frá Landsrétti.

Málinu er að öðru leyti vísað frá héraðsdómi.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 3.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.