30/2022

Útdráttur

A og B greindi á um uppgjör vegna starfsloka A hjá B. A hafði uppi fjárkröfu á hendur B sem var í fimm liðum, það er vegna ógreidds orlofs, yfirvinnu, kostnaðar vegna lögfræðiaðstoðar, skaðabóta og miskabóta. Í dómi Landsréttar kom fram að ekkert væri komið fram í málinu sem gæfi ástæðu til að ætla að aðilar hafi samið um orlofsréttindi A á þann veg sem hann hélt fram og að fyrirmæli laga og kjarasamninga stæðu ekki til þess að taka kröfu hans um ógreitt orlof til greina. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu B af þeirri kröfu. Þá var talið að A hafi ekki rennt viðhlítandi stoðum undir kröfu sína um greiðslu fyrir yfirvinnu og engar forsendur væru til að taka hana til greina að álitum og var B sýknað af þeirri kröfu. A studdi kröfu sína um greiðslu lögmannskostnaðar einkum á tölvupósti sem varaformaður stjórnar B sendi lögmanni A. Í dómi Landsréttar var rakið að ekki væru forsendur til að líta svo á að B hafi með tölvupóstinum eða á annan hátt skuldbundið sig til að greiða kostnað A vegna lögfræðiaðstoðar, umfram það sem yrði samþykkt af félaginu, og að réttmætar væntingar hans hafi ekki getað staðið til slíks. Var B því sýknað af þessari kröfu. Kröfu A um skaðabætur og miskabætur var einnig hafnað. Var B því sýknað af öllum kröfum HA

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 13. janúar 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. desember 2021 í málinu nr. E- 8164/2020.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að gagnáfrýjanda verði „[í fyrsta lagi gert að greiða honum] ógreitt orlof, ógreidda yfirvinnu og kostnað vegna lögmannsaðstoðar, samtals að fjárhæð 19.676.934 krónur, [í öðru lagi] skaðabætur að fjárhæð 10.941.048 krónur [og í þriðja lagi] miskabætur að fjárhæð 8.000.000 króna“. Til vara gerir aðaláfrýjandi sérstaklega þá kröfu að því er tekur til annarra krafna en kröfu um miskabætur að gagnáfrýjanda verði gert að greiða honum „lægri fjárhæð“ en að framan greinir. Í báðum tilvikum er gerð krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. desember 2020 til greiðsludags. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 29. mars 2022. Hann krefst sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar úr hendi hans í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik og málsástæður

4

Aðaláfrýjandi hóf störf hjá gagnáfrýjanda sem [...] í júní 2012 samkvæmt ráðningarsamningi 3. maí sama ár. Samkvæmt samningnum voru föst laun aðaláfrýjanda ákveðin 635.000 krónur og tekið fram að ekki yrði greitt fyrir önnur störf hans á vegum gagnáfrýjanda nema samkvæmt sérstakri ákvörðun framkvæmdastjóra félagsins, C, en hann var jafnframt stjórnarformaður þess. Um öll önnur starfskjör aðaláfrýjanda sem ekki var sérstaklega getið í ráðningarsamningi skyldi fara samkvæmt kjarasamningi gagnáfrýjanda og Samtaka atvinnulífsins, en á þessum tíma var í gildi kjarasamningur á milli þeirra sem var undirritaður 16. maí 2011. Við ráðningarsamninginn voru gerði r tveir viðaukar, 27. nóvember 2012 og 30. apríl 2016. Samkvæmt þeim fyrri var kveðið á um að aðaláfrýjandi fengi greidda 10 fasta yfirvinnutíma á mánuði og með þeim seinni var þeim fjölgað í 20 tíma. Þá skyldi aðaláfrýjanda eftir fyrri viðaukanum greiddur bifreiðastyrkur sem væri miðaður við 400 km akstur á mánuði. Um forsendur fyrir þessum breytingum sagði í fyrri viðaukanum að aðaláfrýjandi tæki við nýjum verkefnum sem þar voru sérstaklega tilgreind, auk þess sem honum bæri að sinna fleiri tilfallandi verkefnum í samráði við framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda. Í seinni viðaukanum kom fram að aðaláfrýjandi tæki 1. maí 2016 við starfsskyldum vegna bókunarmiðstöðvar gagnáfrýjanda. Þá er óumdeilt að fram til 31. maí 2019 voru aðaláfrýjanda greidd laun fyrir samtals 520 yfirvinnustundir á grundvelli sérstakrar ákvörðunar þar um hverju sinni, en tvær síðustu greiðslurnar voru vegna samtals 105 vinnustunda sem greitt var fyrir 27. mars og 31. maí 2019 og námu 1.080.690 krónum að meðtöldu orlofi.

5

Að undangenginni atburðarás, sem er ítarlega rakin í hinum áfrýjaða dómi, tilkynnti aðaláfrýjandi stjórnarmönnum gagnáfrýjanda í tölvupósti 13. febrúar 2020 að hann væri farinn í ótímabundið veikindaleyfi frá og með 11. sama mánaðar. Um ástæður þessa segir svo í tölvupóstinum: „Eins og þið vitið hef ég búið við langvarandi óviðunandi starfsaðstæður á skrifstofu SS F. Ég hef ítrekað kvartað yfir framkomu framkvæmdastjórans í minn garð, vinnuumhverfi og vinnuálagi. Ég sá því enga aðra leið en að leita til varaformanns og gjaldkera SS F. Ástæðan var sú að óskir mínar um bætta framkomu í minn garð og úr bótum á vinnuumhverfi og vinnuaðstöðu voru ítrekað hunsaðar af hálfu formanns/framkvæmdastjóra félagsins. Ég hef þurft að búa við það í langan tíma að lítið hefur verið gert úr mér persónulega og minni vinnu.

Einnig að þegar ég hef óskað úrbóta hefur mér ekkert mætt annað en lítils virðing af hálfu framkvæmdastjórans með hótunum um að umkvartanir mínar verði notaðar gegn mér. Þær ásakanir og svívirðingar sem ég varð fyrir af hálfu C á sl. mánudag, eftir að ég kvartaði til varaformanns og gjaldkera, voru síðan kornið sem fyllti mælinn og ég hef því miður ekki treyst mér aftur til vinnu eftir það.“ Framangreindum tölvupósti aðaláfrýjanda fylgdi vottorð læknis um óvinnufærni hans.

6

Svo sem rakið er í héraðsdómi hafði aðaláfrýjandi ekki snúið aftur til starfa hjá gagnáfrýjanda þegar félagið sagði honum upp störfum með bréfi 29. maí 2020. Skyldi uppsögnin taka gildi við mánaðamót og uppsagnarfrestur vera sex mánuðir frá þeim að telja. Þá var frekara vinnuframlag aðaláfrýjanda afþakkað. Með bréfi til aðaláfrýjanda 12. júní 2020 og að framkominni ósk hans um skriflegan rökstuðning fyrir uppsögninni var af hálfu gagnáfrýjanda vísað til ágreinings og samstarfsörðugleika sem upp væru komnir á milli aðaláfrýjanda og framkvæmdastjóra félagsins og að ekki væri útlit fyrir að leyst yrði úr, enda hefðu tilraunir aðila til að koma slíkri úrlausn í farveg reynst árangurslausar. Til að tryggja rekstrarhæfi skrifstofu félagsins til framtíðar hafi því verið afráðið að segja a-kk-þgf upp störfum.

7

Í málinu hefur aðaláfrýjandi uppi fjárkröfu á hendur gagnáfrýjanda sem er í fimm liðum. Í fyrsta lagi tekur krafan til ógreidds orlofs fyrir tímabilið 1. janúar 2016 til 30. nóvember 2020 að fjárhæð 6.216.128 krónur. Samkvæmt héraðsdómsstefnu og greinargerð aðaláfrýjanda til Landsréttar nam orlofskrafa 42.171.829 krónum en var lækkuð í framangreinda fjárhæð með bréfi lögmanns aðaláfrýjanda til réttarins 14. apríl 2023. Í öðru lagi telur aðaláfrýjandi sig eiga kröfu á hendur gagnáfrýjanda vegna yfirvinnu sem hann hafi innt af hendi á tímabilinu 1. júní 2019 til 31. janúar 2020 en ekki fengið greiðslu fyrir. Komi þessi yfirvinna til viðbótar umsömdum rétti hans til fastra yfirvinnulauna samkvæmt framangreindum viðaukum við ráðningarsamning.

Nemur þessi krafa 11.347.046 krónum og samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda liggja 1.014,5 vinnustundir að baki henni. Í þriðja lagi tekur fjárkrafa aðaláfrýjanda til kostnaðar hans vegna lögfræðiaðstoðar sem gagnáfrýjandi sé skuldbundinn til að greiða honum og nemur þessi hluti hennar 2.113.760 krónum. Í fjórða lagi krefst aðaláfrýjandi skaðabóta vegna ólögmætrar uppsagnar að fjárhæð 10.941.018 krónur.

Loks krefst hann miskabóta að fjárhæð 8.000.000 króna.

8

Með hinum áfrýjaða dómi var að hluta til fallist á kröfur aðaláfrýjanda um laun fyrir yfirvinnu og lögmannskostnað, eða samtals 1.023.350 krónur, en gagnáfrýjandi að öðru leyti sýknaður af kröfum hans, þó að undanskilinni kröfu að fjárhæð 428.150 krónur vegna launatengdra greiðslna af yfirvinnu sem vísað var frá dómi án kröfu.

9

Gagnáfrýjandi hefur alfarið hafnað kröfum aðaláfrýjanda og höfðaði svo sem fram er komið gagnsakarmál fyrir Landsrétti í því skyni að hann verði sýknaður af öllum kröfum aðaláfrýjanda.

10

Um málsatvik að öðru leyti og málsástæður aðilanna er vísað til hins áfrýjaða dóms.

Niðurstaða

11

Við úrlausn málsins er fyrst til þess að líta að fyrir liggur að gagnáfrýjandi greiddi aðaláfrýjanda full laun samkvæmt ráðningarsamningi og viðaukum við hann, sem áður er getið, fyrir tímabilið 13. febrúar 2020, þegar veikindaleyfi aðaláfrýjanda hófst, til 30. nóvember sama ár, ersex mánaða uppsagnarfresti lauk, en á þessum tíma sinnti aðaláfrýjandi ekki störfum í þágu gagnáfrýjanda, í fyrstu sökum veikindanna en síðar vegna þeirrar ákvörðunar félagsins að afþakka frekara vinnuframlag hans. Þá er óumdeilt að við starfslok aðaláfrýjanda greiddi gagnáfrýjandi honum orlof vegna orlofsáranna 2019 til 2020 og 2020 til 2021, sem svaraði til launa í 47,5 daga, en greiðsla vegna þessa nam 1.998.565 krónum. Þess utan voru aðaláfrýjanda greiddar 420.683 krónur vegna orlofsársins 2018 til 2019 sem samsvaraði 10 orlofsdögum, en af hálfu gagnáfrýjanda hefur verið vísað til þess að sú greiðsla hafi verið umfram skyldu.

12

Endanleg krafa aðaláfrýjanda vegna orlofs umfram þær greiðslur sem þegar hafa verið inntar af hendi til hans samkvæmt framansögðu nemur sem fyrr segir 6.216.128 krónum. Tekur hún til þess að hann eigi inni 128,5 orlofsdaga sem hann hafi áunnið sér á tímabilinu 1. janúar 2016 til 30. nóvember 2020. Er krafan byggð á því að samkomulag hafi verið um það milli málsaðila að geyma orlof milli ára. Vísar aðaláfrýjandi í þessu sambandi til samkomulags sem hann hafi gert við stjórnarformann og framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda sem útgefnir launaseðlar endurspegli. Samkomulagið hafi verið gert þar sem eðli og umfang starfa hans, auk mikils álags og óviðunandi vinnuaðstæðna, hafi verið slík tað honum hafi ekki gefist kostur á að taka áunnið orlof og hann hafi aldrei fengið fyrirmæli um að gera það.

13

Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi liggur fyrir að tilgreindur fjöldi orlofstíma á launaseðlum aðaláfrýjanda átti rót sína að rekja til villu í útreikningi á uppsöfnun þeirra. Virðist breytt kröfugerð aðaláfrýjanda fyrir Landsrétti taka mið af þessu, en samkvæmt henni hefur verið fallist á þá nálgun héraðsdóms að aðaláfrýjanda hafi borið réttur til 128,5 orlofsdaga á því tímabili sem orlofskrafa hans tekur til í stað þess að uppsafnað orlof hafi samsvarað 6.407 klukkustundum. Kröfugerð í þessu horfi er á hinn bóginn ekki skýrð sérstaklega með tilliti til þeirra orlofsgreiðslna sem gagnáfrýjandi hefur samkvæmt framansögðu staðið aðaláfrýjanda skil á.

14

Sú staðhæfing aðaláfrýjanda að hann hafi aldrei tekið sér leyfi frá störfum sínum hjá gagnáfrýjanda eftir 1. janúar 2016 fær ekki stoð í gögnum málsins eða framburði vitna og er að auki ótrúverðug. Allt að einu er ekkert komið fram í málinu sem gefur ástæðu til að ætla að aðilar hafi samið um orlofsréttindi aðaláfrýjanda á þann veg sem hann heldur fram. Þá standa fyrirmæli laga og kjarasamnings ekki til þess að taka beri þessa kröfu hans til greina. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu gagnáfrýjanda af henni.

15

Krafa aðaláfrýjanda um greiðslu fyrir yfirvinnu tekur svo sem fram er komið til þess að hann hafi á tímabilinu 1. júní 2019 til 31. janúar 2020 skilað samtals 1.014,5 yfirvinnustundum umfram umsaminn rétti sinn til fastra yfirvinnulauna. Að teknu tilliti til þessa er mánaðarlegur fjöldi yfirvinnustunda samkvæmt kröfugerð lægstur í nóvember 2019, 100 stundir, mestur í janúar 2020, 199 stundir, en er að meðaltali 126,8 stundir. Þessari kröfu sinni kom aðaláfrýjandi fyrst á framfæri við gagnáfrýjanda eftir að honum hafði verið sagt upp störfum, en hún styðst einvörðungu við yfirlit fráhonum sjálfum. Þá er sérstaklega til þess að líta að fjöldi mánaðarlegra yfirvinnustunda samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjanda er langt umfram þá tilfallandi yfirvinnu sem gagnáfrýjandi hafði fram til 1. júní 2019 fallist á að greiða fyrir.

16

Að framangreindu virtu telst aðaláfrýjandi ekki hafa rennt viðhlítandi stoðum undir þessa kröfu sína og engar forsendur eru til að taka hana til greina að álitum. Verður gagnáfrýjandi þegar af þessum ástæðum alfarið sýknaður af henni. Í ljósi þeirrar niðurstöðu er ekki ástæða til að fjalla sérstaklega um þann hluta kröfunnar sem vísað var frá héraðsdómi með hinum áfrýjaða dómi, en þetta ákvæði dómsins hefði að öðrum kosti ekki sætt endurskoðun Landsréttar þar sem aðaláfrýjandi kærði það ekki til réttarins eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

17

Krafa aðaláfrýjanda um greiðslu lögmannskostnaðar að fjárhæð 2.113.760 krónur styðst að meginstefnu til við tölvupóst sem varaformaður stjórnar gagnáfrýjanda sendi lögmanni hans 10. mars 2020 þar sem fram kom að aðaláfrýjandi myndi njóta sömu réttinda og aðrir félagsmenn gagnáfrýjanda „við greiðslu á eðlilegum lögfræðikostnaði“ sem hlytist af „hagsmunagæslu hans í þessu máli“. Þá var áskilinn réttur til að yfirfara reikninga og vísa þeim til samþykkis á löglega boðuðum stjórnarfundi ef ástæða þætti til þess.

18

Svo sem rakið er í héraðsdómi hefur gagnáfrýjandi greitt aðaláfrýjanda 396.000 krónur vegna lögfræðikostnaðar hans en hafnar frekari kröfum að þessu leyti.

Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda tekur samþykkt krafa til þess að greitt hafi verið fyrir tíu tíma vinnu lögmanns að viðbættum virðisaukaskatti og er þar um vísað til venjubundins viðmiðs félagsins í tengslum við hagsmunagæslu þess í þágu félagsmanns.

19

Sú greiðsluskylda gagnáfrýjanda sem fólst í framangreindri yfirlýsingu og óumdeilt er að stofnað var til var samkvæmt framansögðu afmörkuð á þann hátt að miðað var við eðlilegan lögfræðikostnað af hagsmunagæslu í þágu aðaláfrýjanda. Þá var jafnframt hafður uppi áskilnaður um afgreiðslu reikninga og þar með að komið gæti til kasta stjórnar að ákveða hvort og þá eftir atvikum að hvaða marki reikningur skyldi samþykktur til greiðslu. Með vísan til þessa eru ekki forsendur til að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi með yfirlýsingunni eða á annan hátt skuldbundið sig til að greiða kostnað aðaláfrýjanda vegna lögfræðiaðstoðar umfram það sem samþykkt yrði af félaginu og þar með að réttmætar væntingar hans hafi ekki getað staðið til slíks. Þá verður ekki á það fallist með aðaláfrýjanda að dráttur sem hafi orðið á því að gagnáfrýjandi tæki afstöðu til greiðsluskyldu geti skapað honum frekari rétt að þessu leyti. Með vísan til þessa verður gagnáfrýjandi alfarið sýknaður af þessari kröfu aðaláfrýjanda.

20

Í málinu krefst aðaláfrýjandi annars vegar greiðslu skaðabóta fyrir fjárhagslegt tjón vegna ólögmætrar uppsagnar og hins vegar greiðslu miskabóta sem hann telur gagnáfrýjanda bera að greiða sér á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

21

Fyrir liggur að gagnáfrýjandi greiddi aðaláfrýjanda umsamin laun í uppsagnarfresti sem óumdeilt er að var sex mánuðir. Til viðbótar því krefst aðaláfrýjandi skaðabóta að fjárhæð 10.941.048 krónur vegna ætlaðs tjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna uppsagnar ráðningarsamnings og samsvarar hún 12 mánaða launum eins og þau voru samkvæmt launaseðli fyrir nóvember 2020.

22

Í hinum áfrýjaða dómi og að hluta til hér að framan er gerð grein fyrir aðdraganda uppsagnar aðaláfrýjanda, framkvæmd hennar og eftirmálum. Í uppsagnarbréfi gagnáfrýjanda 29. maí 2020 kom fram að í samræmi við ákvæði ráðningarsamnings og kjarasamnings félagsins og Samtaka atvinnulífsins tæki uppsögnin gildi við mánaðamót og skyldi uppsagnarfrestur vera sex mánuðir frá þeim að telja. Það ákvæði kjarasamnings sem hér er vísað til og sem mælir fyrir um gagnkvæman uppsagnarfrest fastráðinna starfsmanna er í grein 12.2.3 í kjarasamningi sem var undirritaður 29. maí 2019 og var í gildi þegar uppsögnin átti sér stað.

23

Uppsögn gagnáfrýjanda á ráðningarsamningi félagsins við aðaláfrýjanda verður að meta með hliðsjón af þeirri viðurkenndu meginreglu vinnuréttar að atvinnurekandi á almennum vinnumarkaði hefur verulegt svigrúm til að segja upp starfsmanni sínum á grundvelli uppsagnarréttar, enda standi hvorki fyrirmæli laga, kjarasamnings né annarra heimilda því í vegi.

24

Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að heimilt hafi verið að segja aðaláfrýjanda upp störfum þrátt fyrir að hann hafi verið í veikindaleyfi þá er uppsögn var afráðin, enda verður ekki litið svo á að áunninn veikindaréttur hans hafi verið skertur með henni.

Hefur aðaláfrýjandi með engu móti sýnt fram á að þannig hafi verið staðið að uppsögn hans að gagnáfrýjandi hafi með henni farið út fyrir heimildir sínar samkvæmt framansögðu eða á annan hátt valdið honum tjóni með saknæmum hætti. Verður kröfu aðaláfrýjanda um bætur fyrir fjárhagslegt tjón því hafnað.

25

Í héraðsdómi er gerð ítarleg grein fyrir atvikum sem að mati aðaláfrýjanda eiga að leiða til þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða honum miskabætur. Svo sem fram er komið telst sú ákvörðun gagnáfrýjanda að segja aðaláfrýjanda upp störfum hafa verið lögmæt. Í ljósi þessa og að virtum þeim atriðum sem vísað hefur til af hálfu aðaláfrýjanda til stuðnings þessari kröfu eru ekki næg efni til að fallast á það með honum að fyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda hafi komið þannig fram við hann að í því hafi falist ólögmæt meingerð í hans garð sem veiti honum rétt til miskabóta úr hendi félagsins samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga.

26

Samkvæmt öllu framansögðu verður gagnáfrýjandi sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda.

27

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

28

Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

29

Aðaláfrýjandi nýtur gjafsóknar fyrir Landsrétti sem þó er takmörkuð þannig að hún nær til réttargjalda og þóknunar lögmanns og getur hæst numið 1.000.000 króna, sbr. seinni málslið 1. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Aðaláfrýjandi er vegna sakarefnis málsins undanþeginn réttargjöldum, sbr. 1. tölulið 6. mgr. 1. gr. laga nr. 88/1991 um aukatekjur ríkissjóðs. Að þessu gættu og að teknu tilliti til 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 fer um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda fyrir Landsrétti svo sem í dómsorði greinir, en málflutningsþóknun lögmanns hans er þar ákveðin án tillits til virðisaukaskatts.

Dómsorð :

Gagnáfrýjandi, B, er sýkn af kröfum aðaláfrýjanda, A.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Landsrétti, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 króna, greiðist úr ríkissjóði.