219/2018

Útdráttur

L hf. höfðaði mál gegn G til greiðslu eftirstöðva kröfu samkvæmt „bílasamningi“. Landsréttur taldi með hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar að samningurinn væri lánssamningur og að ákvæði 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda ætti við um kröfuna og því teldist hún ekki fyrnd. Landsréttur féllst ekki á að samskipti aðila og réttaróvissa um uppgjör kröfunnar sem skapaðist í kjölfar tiltekinna dóma Hæstaréttar árin 20102013 hefði gefið G réttmæta ástæðu til að ætla að L hf., eða sá aðili sem hann leiddi rétt sinn frá, hefði gefið kröfuna eftir eða fellt hana niður. G hefði vanrækt að tilkynna um búsetuskipti sín eins og hann hefði skuldbundið sig til samkvæmt samningi aðila. Honum hefðu því ekki borist ýmis bréf sem vörðuðu innheimtu og uppgjör kröfunnar sem annars hefði að fyrra bragði mátt ætla að honum hefðu borist. Í því ljósi var ekki fallist á að krafan væri fallin niður fyrir tómlæti. Var því G dæmdur til að greiða L hf. kröfuna en vaxtakröfu L hf. fyrir nánar tilgreint tímabil var vísað frá dómi án kröfu vegna vanreifunar.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 1. mars 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. janúar 2018 í máli nr. E2578/2016. Hann krefst þess nú að stefndi greiði honum 1.201.210 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 6. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. 2 Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Til vara krefst hann þess að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt fyrir Landsrétti.

3 Við flutning málsins hér fyrir dómi lagði áfrýjandi fram breytta kröfugerð. Kvaðst hann nú krefjast greiðslu á 1.525.483 krónum. Í yfirliti um breytta kröfugerð sem lagt var fyrir dóminn skýrði áfrýjandi kröfu sína á eftirfarandi hátt: „Áfrýjandi hefur í breyttri kröfugerð sinni fallið frá kröfu um vexti sem til féllu fyrir 1. september 2012.“

4 Í fyrrgreindu yfirliti áfrýjanda var krafan nánar tilgreind á þann hátt að upphaflegur höfuðstóll væri 1.827.600 krónur en við hana bættust vextir frá 1. september 2012 til 6. júní 2014 samtals að fjárhæð 345.777 krónur. Til frádráttar kæmi svo afborgun stefnda að fjárhæð 58.447 krónur, söluandvirði bifreiðarinnar UR176 að fjárhæð 572.890 krónur og „óútskýrð“ greiðsla 16.557 krónur. Samtals næmi því krafan 1.525.483 krónum sem væri kröfufjárhæð áfrýjanda að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. júní 2014.

5 Við munnlegan málflutning fyrir Landsrétti kom fram hjá lögmanni áfrýjanda að fyrrgreind fjárhæð söluandvirðis bifreiðarinnar UR176 ætti að vera 897.163 krónur, en ekki 572.890 krónur. Þannig ætti fjárhæð endanlegrar dómkröfu áfrýjanda að taka mið af þeirri skekkju til lækkunar, en af því verður ráðið að endanleg dómkrafa hans fyrir Landsrétti nemi 1.201.210 krónum auk dráttarvaxta samkvæmt framangreindu.

Málsatvik og sönnunarfærsla

6 Atvik máls eru að samkvæmt svokölluðum „bílasamningi“ 31. október 2007 tók stefndi á „leigu“ bifreiðina Audi A4, fastanúmer UR176. Samkvæmt samningnum var kaupverð bifreiðarinnar 1.817.600 krónur en „samningsverð“ 1.827.600 krónur. Gert var ráð fyrir að gjalddagar yrðu 55 og „leiga“ yrði greidd mánaðarlega í fyrsta sinn 1. janúar 2008 en samningstími væri til 1. júlí 2012. Í samningnum kom fram að hann væri „100% gengistryggður“.

7 Stefndi greiddi fyrstu „leigugreiðslu“ 31. janúar 2008 en óumdeilt er að hann innti ekki frekari greiðslur af hendi. Stefndi lenti í árekstri 18. mars 2008. Bifreiðin var tryggð hjá Tryggingamiðstöðinni hf. og var hún send á verkstæði sama dag. Viðgerð á bifreiðinni lauk 9. maí sama ár og var viðgerðarkostnaður samtals 903.525 krónur en frá þeirri fjárhæð dróst eigin áhætta að fjárhæð 40.000 krónur.

8 Bifreiðin var flutt af hálfu SPFjármögnunar hf. til Frumherja hf. og var í kjölfarið skoðuð 20. maí 2008. Samkvæmt skýrslu Frumherja hf. 27. maí sama ár var kostnaður vegna tjóns og viðhalds á henni áætlaður 689.780 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

9 Í afriti af tölvupósti frá starfsmanni Heklu hf. til SPFjármögnunar hf. 30. maí 2008 kemur fram að hann telji „uppítöku“ verð bifreiðarinnar vera 700.000 krónur miðað við „gott útlit og ásigkomulag“, að teknu tilliti til þess að bifreiðin hefði verið flutt inn frá Bandaríkjunum. Fram kemur í póstinum að ef bifreiðin hefði verið flutt inn af Heklu hf. teldi hann að „ásett verð“ væri 1.300.000 krónur en ein milljón ef um „uppítöku“ væri að ræða.

10 Í málinu liggur fyrir afrit af bréfi SPFjármögnunar hf. frá 4. júní 2008 til stefnda þar sem er að finna sundurliðun á „uppgjöri“ bílasamningsins. Í bréfinu kemur fram að skuld stefnda sé 2.573.046 krónur að teknu tilliti til fyrrgreindrar skýrslu Frumherja hf. um ástand bifreiðarinnar og verðmats starfsmanns Heklu hf. Bréfið ber með sér að hafa verið sent á skráð heimilisfang stefnda samkvæmt bílasamningnum, en fyrir liggur að á þeim tíma hafði hann flutt lögheimili sitt til Danmerkur án þess að tilkynna SPFjármögnun hf. um þau búsetuskipti.

11 Bifreiðin var seld 7. október 2008 fyrir 600.000 krónur, en því hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnda að þá hafi hún enn verið í því ástandi sem hún var við fyrrgreinda skoðun Frumherja hf. 20. maí sama ár. Af málatilbúnaði áfrýjanda má ráða að hann hafi dregið frá þeirri fjárhæð 27.110 krónur vegna ógreidds kostnaðar fyrir ástandsskoðun, eignfærsluverð vegna fyrra uppgjörs og seðilgjald. Samtals hafi því komið til frádráttar kröfu hans 572.890 krónur. Sú fjárhæð uppreiknuð til 6. júní 2014 nemur 897.163 krónum og hefur áfrýjandi dregið hana frá endanlegri kröfu sinni eins og nánar greinir í málsgrein 5 hér að framan.

12 Af afriti tölvupóstsamskipta sem liggja fyrir í gögnum máls má ráða að stefndi hafi í lok júní eða byrjun júlí 2009 haft samband við SPFjármögnun hf. og mótmælt kröfunni. Í þeim samskiptum kom fram hjá stefnda að hann hefði ekki móttekið fyrrgreint „uppgjör“ á bílasamningnum sem nánar er vikið að í málsgrein 10. Í framhaldi hófust samskipti sem nánar verður vikið að í niðurstöðukafla dóms.

13 Samkvæmt gögnum máls samþykkti Fjármálaeftirlitið samruna SPFjármögnunar hf. og áfrýjanda 8. júní 2011. Samkvæmt auglýsingu frá Fjármálaeftirlitinu 14. júní sama ár tók áfrýjandi yfir öll réttindi og skyldur SPFjármögnunar hf. frá og með 1. janúar 2011 og hefur frá þeim tíma komið fram sem kröfuhafi gagnvart stefnda.

Niðurstaða

Aðalkrafa stefnda um sýknu

14 Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafa áfrýjanda sé fyrnd samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Um þessa málsástæðu vísar stefndi til þess að báðir aðilar samningsins hafi gengið út frá því að hann væri um leigu á lausafjármun en slíkar kröfur fyrnist á fjórum árum en ekki tíu eins og krafa samkvæmt lánssamningi, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905.

15 Ágreiningslaust er að sá samningur sem hér er til umfjöllunar er efnislega eins og sá sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010. Í þeim dómi var meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að efnislega væri um að ræða samning um lán en ekki leigu. Fyrir liggur að krafa áfrýjanda var gjaldfelld vegna vanefnda stefnda 4. júní 2008 og var hún því ekki fyrnd samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 þegar málið var höfðað með birtingu stefnu 1. september 2016. Heiti samningsins og hugsanlegar væntingar aðila um að efni kröfunnar væri annað hefur ekki þýðingu fyrir fyrningartíma hennar.

16 Stefndi byggir sýknukröfu sína í öðru lagi á því að krafa áfrýjanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Í hinum áfrýjaða dómi er komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi sýnt af sér stórfellt tómlæti með því að hefjast ekki handa um að fá efndir kröfu sinnar frá 4. október 2010, þegar söluuppgjör á bifreiðinni var sent stefnda, til 6. júní 2014 eða í tæp fjögur ár. Með vísan til þess væri krafan fallin niður vegna tómlætis áfrýjanda.

17 Stefndi hefur í málatilbúnaði sínum um þessa málsástæðu vísað til fyrrgreindra forsendna hins áfrýjaða dóms og lagt áherslu á að hann hafi haft réttmætar væntingar til þess að ætla að áfrýjandi hefði fallið frá kröfunni eftir að samskiptum þeirra lauk árið 2010. Í þeim hafi hann meðal annars komið á framfæri athugasemdum sínum við kröfu áfrýjanda og fært fram rök fyrir því að í raun ætti hann endurgreiðslukröfu á áfrýjanda en ekki öfugt. Þeim athugasemdum hafi ekki verið svarað efnislega og hann því haft réttmætar væntingar til að ætla að fallist hefði verið á þær athugasemdir. Hann hafi í raun ekki fengið upplýsingar um að til stæði af hálfu áfrýjanda að halda áfram innheimtu kröfunnar fyrr en við birtingu greiðsluáskorunar 11. nóvember 2015. Þannig hafi liðið meira en fimm ár án þess að stefndi hefði heyrt frá áfrýjanda eða þeim sem hann leiðir kröfurétt sinn frá. Með vísan til þess væri krafa áfrýjanda fallin niður fyrir tómlæti.

18 Í málinu liggja fyrir afrit af tölvupóstsamskiptum stefnda við starfsmenn SPFjármögnunar hf. árin 2009 og 2010. Einnig liggja fyrir afrit af tölvupóstsamskiptum hans við starfsmenn þeirrar lögmannsstofu sem annaðist innheimtu kröfunnar, sem áttu sér stað annars vegar árin 2009 og 2010 og hins vegar árin 2014 og 2015. Af þeim má ráða að hlé varð á þessum samskiptum í kjölfar þess að Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að sams konar samningur og hér er fjallað um væri í reynd lánssamningur sem hefði auk þess falið í sér ólögmæta gengistryggingu, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010. Í kjölfar setningar laga nr. 151/2010, til breytinga á lögum nr. 38/2001, var stefnda sent bréf 7. apríl 2011 þar sem honum var gefinn kostur á að gera kröfuna upp í samræmi við bráðabirgðaákvæði XV við lög nr. 38/2001 en fyrir liggur að það bréf var endursent. Með dómum Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, 18. október 2012 í máli nr. 464/2012 og 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013 var leyst úr ýmsum álitaefnum sem höfðu komið upp um uppgjör á meðal annars kröfum af þeim toga sem mál þetta fjallar um. Krafa stefnda var endurútreiknuð 6. júní 2014 en afrit af tölvupóstsamskiptum sem liggja fyrir í gögnum máls bera með sér að honum hafi borist gögn um þann endurútreikning 4. september það ár. Í beinu framhaldi af því gerði hann ýmsar athugasemdir við kröfuna. 19 Af fyrrgreindum gögnum má hvergi ráða að stefnda hafi verið gefið tilefni til að ætla að áfrýjandi, eða sá aðili sem hann leiðir rétt sinn frá, hafi gefið kröfuna eftir eða fellt hana niður. Réttaróvissa um uppgjör kröfunnar, sem skapaðist í kjölfar fyrrgreindra dóma Hæstaréttar á árunum 2010 til 2013, gaf stefnda ekki réttmæta ástæðu til að ætla að krafan yrði felld niður. Fyrir liggur að stefndi vanrækti að tilkynna um búsetuskipti sín eins og hann hafði skuldbundið sig til að gera samkvæmt 12. gr. bílasamningsins. Gögn málsins bera með sér að sú vanræksla hafði í för með sér að honum bárust ekki ýmis bréf sem vörðuðu innheimtu og uppgjör kröfunnar, sem að fyrra bragði má ætla að honum hefðu annars borist.

20 Samkvæmt framangreindu verður ekki talið, eins og atvikum máls er háttað, að stefndi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að áfrýjandi hefði tekið ákvörðun um að falla frá innheimtu kröfunnar eða gefa hana eftir. Verður því ekki fallist á að krafan sé fallin niður fyrir tómlæti.

Varakrafa stefnda um lækkun dómkröfu

21 Stefndi krefst þess til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð verulega. Um þá málsástæðu hefur hann einkum vísað til þess að innlausn bifreiðarinnar hafi ekki verið í samræmi við 16. gr. bílasamningsins sem kveði á um að miða beri uppgjör hans við verð bifreiðar samkvæmt verðmatskerfi Bílgreinasambandsins. Þá hafi söluverð hennar að fjárhæð 600.000 krónur verið allt of lágt og ekkert samráð verið haft við hann um söluna. Af hálfu stefnda voru lögð fram gögn fyrir Landsrétti um að bifreiðin hefði í reynd ekki verið árgerð 2000 heldur 2001.

22 Af 16. gr. bílasamningsins má ráða að verðmatskerfi Bílgreinasambandsins hafi eingöngu þýðingu við mat á verðmæti bifreiðar fram að þeim tíma er hún er seld. Þar sem bifreiðin var í reynd seld verður ekki talið hafa þýðingu í málinu þótt ekki liggi fyrir að verðmat hafi tekið mið af umræddu verðmatskerfi.

23 Við mat á því hvort söluverð bifreiðarinnar hafi verið eðlilegt verður að horfa til niðurstöðu fyrrgreindrar skoðunar Frumherja hf. 20. maí 2008 en eins og fyrr greinir leiddi sú skoðun í ljós að þörf væri á viðgerð vegna tjóns og viðhalds bifreiðarinnar að fjárhæð 689.780 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Fyrir liggur að bifreiðin var seld án þess að sú viðgerð hefði farið fram. Að teknu tilliti til ástandsskoðunar Frumherja hf. hefði verðmæti bifreiðarinnar að lokinni viðgerð átt að nema 1.289.780 krónum. Er það nálægt því verði sem fyrrgreindur starfsmaður umboðsaðila Audibifreiða hér á landi gaf upp sem „ásett verð“ fyrir slíka bifreið innflutta af Heklu hf.

24 Eins og fyrr er rakið liggur fyrir að stefndi vanrækti að tilkynna um búsetuskipti sín eins og hann hafði skuldbundið sig til að gera samkvæmt 12. gr. bílasamningsins. Í 2. mgr. 16. gr. bílasamningsins kemur meðal annars fram að tilkynning SPFjármögnunar hf. um ástandsskoðun bifreiðar og „uppítökuverð sambærilegrar bifreiðar í eðlilegu ástandi“ verði send „á uppgefið heimilisfang“ leigutaka. Þar kemur jafnframt fram að hafi „leigutaki ekki mótmælt … mati eða uppgjöri skriflega innan 7 daga frá því matið var sannanlega sent til hans á uppgefið heimilisfang … [skuli] litið á það sem samþykkt“.

25 Í ljósi framangreinds ákvæðis bílasamningsins og fyrrgreindra atvika máls verður lagt til grundvallar að stefndi hafi ekki fært fram fullnægjandi sönnun fyrir því að verðmæti bifreiðarinnar hafi við sölu hennar 7. október 2008 verið óeðlilegt.

26 Óumdeilt er að upprunalegur höfuðstóll kröfu áfrýjanda var 1.827.600 krónur en til viðbótar krefst hann greiðslu vaxta að fjárhæð 345.777 krónur fyrir tímabilið 1. september 2012 til 6. júní 2014. Af gögnum máls er hins vegar ljóst að sú vaxtakrafa var reiknuð af fjárhæð sem fól í sér uppsafnaða vexti sem féllu til fyrir 1. september 2012 en eins og fyrr hefur verið rakið féll áfrýjandi frá kröfu um vexti fyrir það tímabil með málflutningsyfirlýsingu fyrir Landsrétti. Enginn útreikningur liggur fyrir af hálfu áfrýjanda um vexti fyrir tímabilið 1. september 2009 til 6. júní 2014, miðað við þær forsendur sem breytt kröfugerð hans byggir á. Kröfugerð hans er að þessu leyti vanreifuð og í andstöðu við d og eliði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af þessum sökum verður ekki komist hjá því að vísa þessum hluta kröfu áfrýjanda frá héraðsdómi af sjálfsdáðum. Þess ber að geta að áfrýjandi bar ekki fyrir sig að bráðabirgðaákvæði XIV við lög nr. 38/2001, um fyrningarfrest uppgjörskrafna vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga, næði til vaxtakröfu hans.

27 Í sundurliðun á kröfugerð áfrýjanda kemur fram að til frádráttar fyrrgreindri kröfu hans komi afborgun stefnda að fjárhæð 58.447 krónur, endursöluvirði bifreiðarinnar 897.163 krónur, „óútskýrð greiðsla“ 16.557 krónur, og „mat á virði bifreiðar“ 24.033 krónur, eða samtals 996.200 krónur sem er uppreiknuð fjárhæð miðað við 6. júní 2014. Krafa áfrýjanda nemur samkvæmt því 831.400 krónum, að teknu tilliti til þess að fyrrgreindri vaxtakröfu hans er vísað frá dómi.

28 Stefndi byggir á því að hann eigi rétt því á að helmingur kröfu áfrýjanda verði felldur niður samkvæmt blið bráðabirgðaákvæðis XV við lög nr. 38/2001, sbr. flið 2. gr. laga nr. 151/2010 til breytinga á meðal annars þeim lögum. Samkvæmt ákvæðinu á skuldari eignar samkvæmt kaupleigusamningi rétt á því að greiða einungis helming eftirstöðva skuldbindingar sinnar á allt að þremur árum gegn því að eftirstöðvar skuldar að öðru leyti falli niður. Ekki er ágreiningur um að ákvæðið hafi átt við um kröfu áfrýjanda, en stefnda var boðið að gera kröfuna upp á grundvelli þess með bréfi 7. apríl 2011, sem mun þó ekki hafa borist honum.

29 Fyrrgreint bráðabirgðaákvæði laga nr. 38/2001 verður ekki skilið öðruvísi en svo að skuldara samnings skuli standa til boða að fá helming skuldar, eins og hún er reiknuð út samkvæmt ákvæðinu, felldan niður, enda samþykki hann að greiða eftirstöðvar hennar að öðru leyti upp á allt að þremur árum. Fyrir liggur að stefndi hefur ekki á nokkru tímamarki samþykkt kröfu áfrýjanda en eins og fyrr hefur verið rakið var hann frá upphafi ósáttur við það verðmat og síðar söluverð sem áfrýjandi lagði til grundvallar uppgjörskröfu sinni. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði XV við lög nr. 38/2001 var skuldara við slíkar aðstæður heimilt að óska eftir óháðu mati löggilts bifreiðasala á matsverði viðkomandi bifreiðar en fyrir liggur að það var ekki gert. Með vísan til þess verður ekki talið að skilyrðum bráðabirgðaákvæðis XV við lög nr. 38/2001 til niðurfellingar helmings skuldar stefnda sé fullnægt.

30 Samkvæmt framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 831.400 krónur með dráttarvöxtum frá 6. júní 2014.

31 Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti falli niður en um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Landsrétti fer eftir því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda, Landsbankans hf., um vexti fyrir tímabilið 1. september 2012 til 6. júní 2014.

Stefndi, G-kk-nf G-kk-nf, greiði áfrýjanda 831.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. júní 2014 til greiðsludags.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, H-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 830.000 krónur.