659/2018

Útdráttur

Ó höfðaði mál á hendur L til innheimtu á vangoldinni leigu fyrir svæði úr landi jarðarinnar Horns sem íslenska ríkið tók á leigu með leigusamningi árið 1953. Deildu aðilar um það hvort L, fyrir hönd utanríkisráðuneytisins, hefði verið heimilt að segja leigusamningnum upp að hluta og lækka um leið einhliða fjárhæð leigunnar. Landsréttur féllst á það með héraðsdómi að ekki hefði verið heimilt að segja leigusamningnum upp að hluta. Um aðild L vísaði Landsréttur til þess að íslenska ríkið væri leigutaki samkvæmt samningnum og því lægi beinast við að Ó beindi málsókn sinni að því. Á hinn bóginn yrði ekki litið fram hjá því að L hefði greitt leigu fyrir landið á grundvelli reikninga sem Ó hefði beint að honum frá árinu 2011. Þá væri ljóst af bréfi lögmanns L til Ó að hann liti svo á að hann hefði á grundvelli verksamnings heimild til að ráðstafa hinu leigða landi. Loks yrði ekki séð af samskiptum aðila í aðdraganda málshöfðunar að L hefði gert athugasemd við að Ó beindi erindum sínum að honum en ekki utanríkisráðuneytinu fyrir hönd íslenska ríkisins. Var fallist á það með héraðsdómi að Ó hefði verið heimilt að beina kröfu sinni að L einum. Var L dæmdur til að greiða Ó umkrafið leigugjald að frádreginni innborgun.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 13. ágúst 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25. apríl 2018 í málinu nr. E335/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara sýknu af kröfum stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti. 4 Dómarar málsins gengu á vettvang 30. apríl 2019.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið tók íslenska ríkið á leigu 131,7 ha svæði á Stokksnesi, sem tilheyrir landi jarðarinnar Horns í Hornafirði, með leigusamningi 5. september 1953. Stefndi er núverandi eigandi jarðarinnar. Á hinu leigða landi er rekin ratsjárstöð Atlantshafsbandalagsins.

6 Fyrir Landsrétti hefur áfrýjandi lagt fram samning 30. júlí 2014 milli utanríkisráðherra og innanríkisráðherra um að ríkislögreglustjóri og Landhelgisgæsla Íslands annist tiltekin verkefni samkvæmt varnarmálalögum nr. 34/2008. Í 5. gr. samningsins eru talin upp í nokkrum stafliðum verkefni sem áfrýjandi skal annast. Samkvæmt alið þeirrar greinar annast áfrýjandi rekstur íslenska loftvarnakerfisins, þar með talið fjarskiptastöðva og ratsjárstöðva Atlantshafsbandalagsins hérlendis, sbr. 1. tölulið 7. gr. varnarmálalaga. Í clið er áfrýjanda falinn rekstur, umsjón og hagnýting öryggissvæða og mannvirkja þar í eigu íslenska ríkisins og Atlantshafsbandalagsins í samræmi við notendaríkis og gistiríkishlutverk Íslands, sbr. 3. tölulið 7. gr. varnarmálalaga.

7 Í málinu er ekki deilt um að 1. janúar 2011 tók áfrýjandi við rekstri ratsjárstöðvarinnar að Stokksnesi og hefur greitt stefnda leigu fyrir afnot af landinu frá þeim tíma samkvæmt ákvæðum leigusamningsins 5. september 1953.

Niðurstaða

8 Áfrýjandi byggir frávísunarkröfu sína meðal annars á því að ágreiningur um leigugjald eigi undir gerðardóm, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 2. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Í umræddum leigusamningi er í 4. og 5. gr. kveðið á um að hvor aðili um sig geti krafist endurskoðunar á leigufjárhæð og bótum fyrir hlunnindamissi. Tekið er fram að verði slíkrar endurskoðunar krafist og náist ekki samkomulag með aðilum skuli leigan metin af gerðardómi. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort áfrýjanda hafi verið heimilt að segja leigusamningnum upp að hluta og rétti stefnda til leigugjalds. Það sakarefni á ekki undir gerðardóminn samkvæmt ákvæðum leigusamningsins. Að öðru leyti hefur áfrýjandi ekki fært fram haldbær rök fyrir frávísunarkröfu sinni og verður henni því hafnað.

9 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ekki hafi verið heimilt að segja leigusamningnum upp að hluta.

10 Í stefnu til héraðsdóms kemur fram að stefndi byggi kröfu sína á leigusamningnum og útgefnum reikningi fyrir tímabilið 1. september 2016 til 31. ágúst 2017. Stefndi hafi líkt og næstu ár á undan sent áfrýjanda reikning fyrir leiguafnotin en áfrýjandi hafi vanefnt greiðsluskyldu sína. 11 Verkefnum samkvæmt 7. gr. varnarmálalaga sem áfrýjandi tók yfir samkvæmt samningi 30. júlí 2014 er lýst hér að framan. Í 7. gr. a laganna, sbr. 3. gr. laga nr. 98/2010, er mælt fyrir um heimild utanríkisráðherra, með samþykki hlutaðeigandi ráðherra, til að gera verksamninga og samninga um rekstrarverkefni, sem undir lögin falla, við aðrar ríkisstofnanir. Samkvæmt klið 2. mgr. 10. gr. forsetaúrskurðar nr. 119/2018 um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands fer utanríkisráðuneytið með varnarmál, þar á meðal öryggissvæði og falla þar undir skipulags og mannvirkjamál, ásamt rekstri mannvirkja og eigna Atlantshafsbandalagsins á Íslandi, þar með talið íslenska ratsjár og loftvarnakerfið.

12 Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi tilkynnti áfrýjandi stefnda um uppsögn á leigusamningnum að hluta með bréfi 23. febrúar 2016. Í bréfinu kemur fram að uppsögnin sé gerð í umboði utanríkisráðuneytisins. Ekki er um það deilt að íslenska ríkið er leigutaki samkvæmt samningnum og lá því beinast við að stefndi beindi málsókn sinni að því. Á hinn bóginn verður ekki litið fram hjá því að áfrýjandi hefur greitt leigu fyrir landið á grundvelli reikninga sem stefndi hefur beint að honum allt frá því er hann tók yfir rekstur ratsjárstöðvarinnar á Stokksnesi 2011 og að málið er höfðað til innheimtu á því sem stefndi telur vera vangoldna leigu. Þá er ljóst af bréfi lögmanns áfrýjanda til stefnda 5. október 2017 að áfrýjandi líti svo á að hann hafi á grundvelli framangreinds verksamnings heimild til að ráðstafa hinu leigða landi íslenska ríkisins. Loks verður ekki séð af skriflegum samskiptum aðila í aðdraganda málshöfðunar að áfrýjandi hafi gert athugasemd við að stefndi beindi erindum sínum að honum en ekki utanríkisráðuneytinu fyrir hönd íslenska ríkisins. Samkvæmt þessu verður fallist á það með héraðsdómi að stefnda hafi verið heimilt að beina kröfu sinni að áfrýjanda einum.

13 Með vísan til forsendna héraðsdóms verður öðrum málsástæðum áfrýjanda fyrir sýknukröfu hafnað.

14 Samkvæmt framansögðu er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skyldu áfrýjanda til að greiða stefnda umkrafið leigugjald.

15 Áfrýjandi greiddi stefnda 14. september 2017 1.722.146 krónur og er ágreiningslaust að sú fjárhæð eigi að koma til frádráttar kröfu stefnda.

16 Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem þykir hæfilega ákveðinn samtals 3.500.000 krónur.

Dómsorð:

Áfrýjandi, Landhelgisgæsla Íslands, greiði stefnda, Ó-kk-þgf A-kk-þgf, 5.078.873 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2016 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 14. september 2017 að fjárhæð 1.722.146 krónur. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 3.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.