307/2018

Útdráttur

Aðilar deildu um hvort A hf. hafi, á grundvelli samningsskilmála veðskuldabréfs, sem AT gaf út árið 2004, verið heimilt að innheimta sérstakt uppgreiðslugjald samkvæmt gjaldskrá A hf. þegar AT innti af hendi greiðslur á árunum 2015 til 2017 fyrir umsamda gjalddaga, án tillits til takmarkana sem lögfestar voru um slíka gjaldtöku eftir að veðskuldabréfið var gefið út en áður en umframgreiðslurnar áttu sér stað. Landsréttur komst að þeirri niðurstöðu að með útgáfu skuldabréfsins hafi AT skuldbundið sig til að hlíta þeirri gjaldtöku sem kröfuhafi tæki ákvörðun um hverju sinni með almennri gjaldskrá. Breytti setning laga nr. 33/2013 engu þar um, enda ættu ákvæði þeirra um uppgreiðslugjald aðeins við um samninga sem gerðir væru eftir gildistöku laganna. Þá yrði ekki lagt á kröfuhafa að færa sönnur á tjón sitt í hvert sinn er lántaki greiðir fyrir umsaminn gjalddaga. Með vísan til þessa og forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur um sýknu A hf. af kröfum AT. Loks vísaði Landsréttur hluta þrautavarakröfu AT frá héraðsdómi á grundvelli 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 þar sem héraðsdómsstefna fullnægði ekki kröfum eliðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að því leyti.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar með áfrýjunarstefnu útgefinni 26. mars 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2018 í málinu nr. E1934/2017. Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 428.627 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 27. febrúar 2017 til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndi greiði sér 230.827 krónur, en til þrautavara 7.446 krónur, í báðum tilvikum með sömu dráttarvöxtum og í aðalkröfu. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

2 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og helstu ágreiningsefni

3 Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Aðila greinir fyrst og fremst á um hvort stefnda hafi, á grundvelli 7. töluliðar í stöðluðum samningsskilmálum veðskuldabréfs, sem áfrýjandi gaf út 13. september 2004 til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, verið heimilt að innheimta sérstakt uppgreiðslugjald samkvæmt gjaldskrá stefnda þegar áfrýjandi innti af hendi greiðslur á árunum 2015 til 2017 fyrir umsamda gjalddaga, án tillits til takmarkana sem lögfestar voru um slíka gjaldtöku eftir að veðskuldabréfið var gefið út en áður en umframgreiðslurnar áttu sér stað. Áfrýjandi stóð skil á uppgreiðslugjaldinu með fyrirvara um réttmæti gjaldtökunnar og krefur stefnda um endurgreiðslu þess.

4 Í 7. tölulið veðskuldabréfsins segir að við uppgreiðslu, eða þegar skuldari greiðir meira en kveðið er á um í skilmálum skuldabréfsins, beri honum að greiða „Sparisjóðnum greiðsluþóknun af þeirri umframfjárhæð samkvæmt gjaldskrá Sparisjóðsins á hverjum tíma“.

5 Áfrýjandi dregur ekki í efa að stefnda hafi á grundvelli samningsákvæðisins verið heimilt að krefjast uppgreiðslugjalds. Þá andmælir hann því ekki að lög nr. 33/2013, um neytendalán, gildi samkvæmt efni sínu ekki um samninga sem gerðir hafi verið fyrir gildistöku þeirra. Áfrýjandi telur aftur á móti að af samningsákvæðinu leiði að gjaldtakan verði hverju sinni að vera reist á gjaldskrá sem taki mið af lögum er gildi við setningu hennar. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 33/2013 sé uppgreiðslugjaldi ætlað að bæta tjón lánveitanda sem hlýst af umframgreiðslu skuldara, sbr. áður 3. gr. laga nr. 63/2008 sem breytti 16. gr. þágildandi laga nr. 121/1994, um neytendalán. Þar sem stefndi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þessara greiðslna telur áfrýjandi að fallast beri á endurgreiðslukröfu hans að fullu eins og hann fer fram á í aðalkröfu sinni.

6 Til vara er á því byggt að uppgreiðslugjaldið hafi einungis átt að nema einu prósenti af lokgreiðslunni og að ekki hafi verið heimilt að innheimta uppgreiðslugjald vegna fjárhæða sem voru innan við eina milljón króna á ársgrundvelli, sbr. 3. mgr. og elið 5. mgr. 18. gr. laga nr. 33/2013. Því hafi stefnda verið óheimilt að innheimta uppgreiðslugjald vegna umframgreiðslna á árunum 2015 og 2016, enda hafi þær numið lægri fjárhæð en einni milljón króna. Áfrýjandi vísar einnig til þess að með uppgreiðslu lánsins 27. janúar 2017 hafi hann staðið skil á afborgun samkvæmt innheimtuseðli að fjárhæð 311.138 krónur sem hafi verið á gjalddaga á sama tíma. Þar sem sá hluti lokagreiðslunnar feli ekki í sér uppgreiðslu geti hann ekki myndað stofn til útreiknings á uppgreiðslugjaldi. Stofninn sem 1% uppgreiðslugjald hafi átt að reiknast af hafi því einungis getað numið 20.179.009 krónum. Kveður áfrýjandi að tekið hafi verið tillit til þessa í varakröfu hans í héraði og fyrir Landsrétti. Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar er varakrafan að fjárhæð 230.827 krónur sundurliðuð þannig að í fyrsta lagi er krafist 201.790 króna, sem sé 1% af fyrrgreindri fjárhæð, 20.179.009 krónur, í öðru lagi sé krafist 6.223 króna, sem komi til af ólöglegri innheimtu 2% uppgreiðslugjalds af 311.138 krónum, og í þriðja lagi sé krafist 22.814 króna vegna innheimtu á 2% uppgreiðslugjaldi á árunum 2015 og 2016.

7 Í héraðsdómsstefnu mótmælti áfrýjandi því að tekið væri „uppgreiðslugjald af greiðslum inn á greiðslujöfnunarreikning“ og vísaði þar til greiðslna 4. og 5. febrúar 2015. Þar var ekki gerð nánari grein fyrir þýðingu þessara mótmæla fyrir kröfugerð áfrýjanda, enda við það miðað í kröfugerð hans í héraði að hann ætti rétt á því að fá endurgreitt allt það sem hann hafði innt af hendi í uppgreiðslugjald á árinu 2015. Þá voru ekki færð rök fyrir mótmælunum. Í áfrýjunarstefnu var þess krafist til þrautavara að stefndi greiddi áfrýjanda „lægri fjárhæð“ án þess að hún væri nánar tilgreind. Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar gerir hann kröfu um greiðslu 7.446 króna til þrautavara. Þar er gerð grein fyrir því að innheimt hafi verið 2% uppgreiðslugjald vegna greiðslna 4. og 5. febrúar 2015 sem runnið hafi inn á greiðslujöfnunarreikning þó að þessar greiðslur hafi ekki verið umfram það sem áfrýjanda bar að greiða samkvæmt skilmálum skuldabréfsins. Hafi gjaldtakan numið 1.223 krónum. Í greinargerðinni eru færð nánari rök fyrir þessari kröfugerð með tilvísun til laga nr. 133/2008 er breyttu lögum nr. 63/1985, um greiðslujöfnun fasteignaveðlána til einstaklinga. Í greinargerðinni er hins vegar ekki fjallað um það hvaða aðrir kröfuliðir leggi grunn að þrautavarakröfu áfrýjanda að fjárhæð 7.446 krónur.

8 Af hálfu stefnda er á því byggt að við framsal skuldabréfsins hafi hann tekið við öllum réttindum og skyldum fyrri kröfuhafa, þar á meðal rétti til þess að innheimta umframgreiðslugjald samkvæmt 7. tölulið skuldabréfsins. Skyldi fjárhæð gjaldsins ráðast af gjaldskrá stefnda eins og hún væri þegar umframgreiðslur voru inntar af hendi. Í gjaldskrá stefnda hafi verið kveðið á um tveggja prósenta umfram og uppgreiðsluþóknun vegna lána sem tekin hefðu verið fyrir 1. nóvember 2013, en þar sé miðað við gildistöku laga nr. 33/2013. Skuldabréfið sé frá því fyrir þann tíma og því byggir stefndi á því að honum hafi verið heimilt að innheimta það gjald sem um ræðir. Hvorki lög nr. 63/2008 né lög nr. 33/2013 hafi hróflað við samningsbundinni heimild stefnda til innheimtu gjaldsins. Því til stuðnings vísar stefndi meðal annars til meginreglna um gildistöku og afturvirkni laga, sem og athugasemda við frumvarp það er varð að lögum nr. 33/2013. Þá mótmælir stefndi skilningi áfrýjanda á 7. tölulið í meginmáli skuldabréfsins. Miðað við orðalag samningsákvæðisins sé ekki unnt að túlka það á þann veg að réttur stefnda til gjaldtökunnar yrði skertur eftir þeim lögum sem giltu á hverjum tíma.

9 Stefndi kveður greiðslu 311.268 króna hafa verið hluta af greiðslu að fjárhæð 20.490.147 krónur, sem innt hafi verið af hendi við uppgreiðslu lánsins 27. janúar 2017, en gjalddagi næstu afborgunar, sem hafi numið fyrrgreindu fjárhæðinni, hafi verið 5. febrúar 2017. Greiðslan hafi því verið innt af hendi fyrir umsaminn gjalddaga og því hafi stefnda einnig verið heimilt að innheimta umframgreiðslugjald af þeim hluta greiðslunnar.

10 Við munnlegan málflutning fyrir Landsrétti mótmælti stefndi þeirri málsástæðu áfrýjanda, að óheimilt hafi verið að innheimta uppgreiðslugjald af greiðslum sem ráðstafað var inn á greiðslujöfnunarreikning, sem of seint fram kominni.

Niðurstaða

11 Sjöundi töluliður skilmála skuldabréfsins sem að framan greinir veitti kröfuhafa heimild til þess að ákveða greiðsluþóknun sér til handa með almennri gjaldskrá þegar lántaki greiddi lánið fyrir umsaminn gjalddaga. Þegar skuldabréfið var gefið út voru engar takmarkanir í lögum um fjárhæð slíkrar gjaldtöku eða hvernig gjaldið skyldi ákveðið. Þá var í skuldabréfinu ekki tekið fram að gjaldskráin, sem þar var vísað til, skyldi taka mið af lagafyrirmælum sem síðar yrðu sett um slíka gjaldtöku. Með útgáfu þess skuldbatt áfrýjandi sig því til að hlíta þeirri gjaldtöku sem kröfuhafi tæki ákvörðun um hverju sinni með almennri gjaldskrá án tillits til reglna sem síðar kynnu að verða settar þar um.

12 Eins og ráða má af athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 33/2013 var við setningu þeirra við það miðað að ákvæði um uppgreiðslugjald í samningum sem gerðir hefðu verið fyrir gildistöku laga nr. 63/2008 héldu gildi sínu. Af þeim verður einnig ráðið að gengið hafi verið út frá því að lögmælt takmörk á uppgreiðslugjaldi ættu aðeins við um samninga sem gerðir hefðu verið eftir gildistöku lagaákvæða er mæltu fyrir um slík takmörk. Þetta viðhorf er í samræmi við þá meginreglu að löggjöf um samninga hrófli jafnan ekki við þeirri samningsbundnu aðstöðu sem komið hefur verið á með samningi fyrir gildistöku laganna. Af þessu leiðir að setning framangreindra laga breytti engu um samningsbundna heimild stefnda til þess að ákveða umrædda gjaldtöku með gjaldskrá án tillits til þeirra takmarkana sem þá voru lögfestar.

13 Þegar lántaki greiðir peningalán fyrir umsaminn gjalddaga má almennt reikna með því að lánveitandinn verði af vaxtatekjum. Gjaldtaka sem samið hefur verið um að lántaki greiði við slíka umframgreiðslu miðar að því að bæta kröfuhafa það tjón á almennum, hlutlægum grunni. Ekki verður lögð sú skylda á hann að færa sönnur á tjón sitt í hvert sinn er lántaki greiðir fyrir umsaminn gjalddaga. Þá hefur áfrýjandi ekki fært sönnur á það í máli þessu að sú gjaldtaka sem hann sætti hafi verið úr hófi miðað við framangreint markmið.

14 Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna aðalkröfu áfrýjanda sem og varakröfu hans eins og hún er sett fram. Við uppgreiðslu skuldabréfsins 27. janúar 2017 stóð áfrýjandi skil á greiðslu sem var á næsta gjalddaga, 3. febrúar 2017. Þar sem uppgreiðslan átti sér að öllu leyti stað fyrir umsamda gjalddaga skuldabréfsins var ekki efni til þess að undanskilja þennan hluta greiðslunnar við útreikning á uppgreiðslugjaldi eins og áfrýjandi leggur áherslu á með sundurliðun varakröfu sinnar fyrir Landsrétti. Því er ekki efni til þess að fallast á þennan hluta varakröfunnar sérstaklega.

15 Þrautavarakrafa áfrýjanda fyrir Landsrétti er ekki sundurliðuð í greinargerð en hann gerði ekki slíka kröfu í héraði. Kröfugerðin eins og hún er fram sett fullnægir ekki áskilnaði dliðar 1. mgr. 80. gr., sbr. blið 1. mgr. 159. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Af samhengi umfjöllunar um vara og þrautavarakröfu má þó ráða að þrautavarakrafan sé reist á tveimur kröfuliðum, annars vegar kröfu um endurgreiðslu á 1.223 krónum, sem innheimtar voru sem uppgreiðslugjald af greiðslum inn á greiðslujöfnunarreikning, og hins vegar á 6.223 krónum, en það er sá hluti uppgreiðslugjaldsins 27. janúar 2017 sem fjallað er um í málsgrein 14. Þegar hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að sýkna beri stefnda af síðari kröfuliðnum. Fyrri kröfuliðurinn var með öllu órökstuddur í héraðsdómsstefnu, sem að því leyti fullnægði ekki elið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt 2. mgr. 163. gr. sömu laga kemur krafan og sú málsástæða sem hún er reist á ekki til skoðunar fyrir Landsrétti. Ber því að vísa þeim kröfulið frá héraðsdómi.

16 Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Þrautavarakröfu áfrýjanda, A-kk-ef T-kk-ef, að fjárhæð 1.223 krónur er vísað frá héraðsdómi.

Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður.

Áfrýjandi greiði stefnda, Arion banka hf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.