450/2021

Útdráttur

A og Ö höfðuðu mál gegn T til greiðslu vangreiddra bóta, viðurkenningar á skaðabótaskyldu eða til viðurkenningar á því að T hefði verið óheimilt að skerða tilgreindar greiðslur bóta umfram ákveðin mörk. Kærður var sá hluti héraðsdóms þar sem aðalkröfum A og Ö, varakröfu Ö og þrautavarakröfu A í málinu var vísað frá dómi. Í úrskurði Landsréttar kom fram að dómkröfur A og Ö væru skýrar. Deilt væri um það hvort sett ákvæði laga og reglugerðar hafi á tilgreindu tímabili gengið gegn ákvæðum stjórnarskrár þannig að ekki yrði á þeim byggt að öllu leyti. Þá breytti engu í þessu sambandi þó að einungis væri farið fram á að dómurinn liti að hluta til fram hjá reglu samkvæmt settu lagaákvæði og ákvæðum reglugerðar, enda fengist ekki séð að kröfugerð A og Ö fæli það í sér að viðkomandi dómkröfur þeirra leiddu til þess að dómstóllinn setti nýja lagareglu og færi með því inn á svið löggjafans í andstöðu við 2. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Að því virtu þóttu ekki efni til að vísa aðalkröfum A og Ö frá dómi á þeim grundvelli að sakarefnið heyrði ekki undir dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá væru heldur ekki efni til að vísa þeim kröfum frá dómi á þeim grunni að þær væru svo vanreifaðar að ekki væru uppfyllt skilyrði d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Í úrskurði Landsréttar kom jafnframt fram að í forsendum hins kærða dóms væri réttilega rakið að þrautavarakrafa A og varakrafa Ö væru reistar á sömu málsástæðum og lagarökum og aðalkröfur þeirra og varakrafa A. Af þeirri ástæðu var ekki talið að þessar kröfur A og Ö væru svo vanreifaðar að það leiddi til frávísunar þeirra frá dómi, sbr. 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Ákvæði hins kærða dóms um frávísun á kröfum A og Ö frá héraðsdómi var því fellt úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 8. júlí 2021. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er sá hluti dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2021 í málinu nr. E- 5333/2019 þar sem vísað var frá dómi aðalkröfum sóknaraðila, A og Öryrkjabandalags Íslands, varakröfu Öryrkjabandalags Íslands og þrautavarakröfu A. Kæruheimild er í c-lið 2. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili, A, krefst þess að ákvæði hins kærða dóms um frávísun aðal- og þrautavarakröfu hennar verði felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þessar kröfur til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.

3

Sóknaraðili, Öryrkjabandalag Íslands, krefst þess að ákvæði hins kærða dóms um frávísun aðal- og varakröfu hans verði felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þessar kröfur til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.

4

Varnaraðili, Tryggingastofnun ríkisins, krefst þess að ákvæði hins kærða dóms um að vísa frá dómi fyrrgreindum kröfum sóknaraðila verði staðfest. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

Málsatvik

5

Samkvæmt stefnu til héraðsdóms höfðuðu sóknaraðilar mál þetta til greiðslu vangreiddra bóta, viðurkenningar á skaðabótaskyldu eða til viðurkenningar á því að varnaraðila hafi verið óheimilt að skerða greiðslur bóta umfram ákveðin mörk, allt eins og nánar er rakið í hinum kærða dómi. Í greinargerð sinni gerði varnaraðili þá kröfu að málinu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði héraðsdóms 6. október 2020 var þeirri kröfu hafnað. Nýr dómari tók við málinu 14. janúar 2021. Fór aðalmeðferð í því fram 27. maí sama ár. Með hinum kærða dómi var aðalkröfum sóknaraðila, varakröfu sóknaraðila, Öryrkjabandalags Íslands, og þrautavarakröfu sóknaraðila, A, vísað frá dómi en varnaraðili sýknaður af varakröfu hennar. Fyrir liggur að munnlegur flutningur málsins við aðalmeðferð þess laut alfarið að efnislegum ágreiningi aðila.

6

Efnislegur ágreiningur aðila lýtur að stjórnskipulegu gildi breytinga sem gerðar voru með lögum nr. 116/2016, sem tóku gildi 1. janúar 2017, á lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar, lögum nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og lögum nr. 125/1999 um málefni aldraðra. Breytingarnar fólu í sér að skilið var á milli annars vegar örorkulífeyrisþega, sem fengu greiðslur samkvæmt 18. gr. laga nr. 99/2007, og endurhæfingarlífeyrisþega, sem fengu greitt samkvæmt 7. gr. sömu laga, og hins vegar ellilífeyrisþega sem fengu greitt samkvæmt 17. gr. laga nr. 100/2007. Eftir breytingarnar átti 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 aðeins við um þá lífeyrisþega sem sérstaklega voru tilgreindir í lögunum, það er örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, en ekki um ellilífeyrisþega. Í ákvæðinu segir að heimilt sé að greiða örorkulífeyrisþega sem fær greitt samkvæmt 18. gr. laga nr. 99/2007 og endurhæfingarlífeyrisþega sem fær greitt samkvæmt 7. gr. laganna sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér án þess. Um mat á möguleika til framfærslu eru í ákvæðinu tilgreind hámarksviðmið fyrir heildartekjur til framfærslu fyrir hvern mánuð.

7

Í 6. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 er ráðherra veitt heimild til að setja reglugerð um nánari framkvæmt ákvæðisins, þar á meðal um tekju- og eignamörk. Sú heimild var nýtt með útgáfu reglugerðar nr. 1052/2009 um heimilisuppbót og frekari uppbót á lífeyri, með síðari breytingum, sem síðar var felld úr gildi með nýrri reglugerð um sama efni nr. 1200/2018. Gilti fyrrnefnda reglugerðin á þeim tíma sem mál þetta varðar.

8

Þau ákvæði reglugerðar nr. 1052/2009 sem máli skipta fyrir úrlausnarefni málsins eru ítarlega rakin í héraðsdómi.

9

Ákvæði laga nr. 99/2007 og reglugerðar nr. 1052/2009 með síðari breytingum fólu í sér að sérstök uppbót sem örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar fengu greidda samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laganna var skert að fullu á árunum 2017 og 2018, það er „krónu fyrir krónu“ vegna annarra tekna viðkomandi. Sóknaraðili, A, var örorkulífeyrisþegi á árunum 2017 og 2018 og fékk greiðslur frá varnaraðila samhliða greiðslu úr lífeyrissjóði. Vegna tekna hennar fékk hún ekki greidda sérstaka uppbót á þessu tímabili. Hefði uppbótin verið skert í samræmi við skerðingarreglu 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 að því er varðar skerðingu ellilífeyris, hefði sóknaraðili að eigin sögn fengið greiddar samtals 402.462 krónur í sérstaka uppbót þau tvö ár sem miðað er við í málatilbúnaði hennar.

10

Um málsatvik, málsástæður aðila og lagarök þeirra vísast að öðru leyti til hins kærða dóms.

Málsástæður aðila

11

Sóknaraðilar vísa til þess að munnlegur málflutningur við aðalmeðferð málsins hafi í engu lotið að þeim atriðum sem leitt gætu til frávísunar þess frá dómi. Þá hafi aðilar heldur ekki verið kvaddir fyrir dóm á ný eftir dómtöku málsins, sbr. 104. gr. laga nr. 91/1991, þannig að þeim gæfist kostur á að tjá sig um atriði sem leitt gætu til frávísunar þess án kröfu.

12

Leggja verði til grundvallar að héraðsdómur hafi vísað aðal- og þrautavarakröfu sóknaraðila, A, og aðal- og varakröfu sóknaraðila, Öryrkjabandalags Íslands, frá dómi að eigin frumkvæði. Úrskurði þar sem frávísunarkröfu er hrundið verði ekki breytt síðar undir rekstri málsins nema nýjar upplýsingar komi fram um þau atriði sem úrskurðað var um, sbr. 3. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991. Ekki sé á því byggt í héraðsdómi að slíkar upplýsingar hafi komið fram og þá hafi ekki verið vísað til slíkra upplýsinga í forsendum dómsins. Ekki sé útskýrt hvaða breytingum málið hafi tekið frá uppkvaðningu fyrrnefnds úrskurðar 3. nóvember 2020 þar sem hafnað var að vísa kröfum sóknaraðila frá dómi.

13

Eins og málið hafi legið fyrir hafi héraðsdómi borið að gefa aðilum kost á að tjá sig um atriði er varðað gætu frávísun þegar málið var tekið til aðalmeðferðar 27. maí 2021 að því marki sem slíkt gat komið til greina, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991. Hafi dómurinn fyrst orðið var við slík atriði eftir dómtöku málsins hafi borið að kveðja aðila fyrir dóm í sama skyni eftir 104. gr. laganna og enn fremur að tilgreina ástæður þess að dómurinn breytti fyrri afstöðu sinni til frávísunarkröfu. Vísa sóknaraðilar í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar Íslands 28. júní 2021 í máli nr. 29/2021.

14

Í forsendum héraðsdóms séu tilgreind fjögur atriði sem eru talin varða frávísun á þeim kröfum sóknaraðila sem um ræðir. Er því í fyrsta lagi slegið föstu að aðalkröfur sóknaraðila lúti að sakarefni sem, vegna valdmarka handhafa löggjafar- og dómsvalds samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar, falli utan lögsögu dómstóla samkvæmt 24. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi er því slegið föstu í dóminum að málatilbúnaður sóknaraðila að því er varðar þrautavarakröfu A og varakröfu Öryrkjabandalags Íslands uppfylli ekki þær kröfur sem leiði af e- og f-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Í þriðja lagi er talið að sóknaraðilar hafi ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að þeir hafi hagsmuni af því að leita dóms um kröfur sínar. Að endingu fullyrðir héraðsdómur að Öryrkjabandalag Íslands hafi ekki rökstutt með fullnægjandi hætti heimild sína á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að hafa uppi varakröfu sína.

15

Málflutningur um valdbærni dómstóla til að fjalla efnislega um aðalkröfur sóknaraðila hafi farið fram 6. október 2020 þar sem aðilar hafi tjáð sig fyrir öðrum dómara en þeim, sem kvað upp hinn kærða dóm, um málsástæður sínar sem leyst hafi verið úr með úrskurði 3. nóvember sama ár. Sá dómari sem hafi vísað þessum kröfum aðila frá dómi hafi ekki hlýtt á málflutning aðila um þetta. Samkvæmt því hafi honum borið, að því marki sem hann taldi koma til greina að víkja frá fyrri niðurstöðu í málinu, að gefa aðilum kost á að flytja málið munnlega á ný um þau atriði. Þá hafi verið fjallað ítarlega um skýrleika málatilbúnaðar sóknaraðila og lögvarða hagsmuni þeirra af úrlausn sakarefnisins við munnlegan flutning málsins 6. október 2020 og tekin afstaða til þeirra atriða með úrskurðinum 3. n óvembersama ár. Hafi hinn kærði dómur verið kveðinn upp án þess að dómarinn hafi hlýtt á málsástæður sóknaraðila um þessi atriði eða tekið tillit til þess við uppkvaðningu dómsins. Þá sé í engu getið um breytingu á fyrri afstöðu dómsins til sömu atriða.

16

Sóknaraðili, Öryrkjabandalag Íslands, vísar einnig til þess að það hafi ekki fengið tækifæri til að tjá sig um þá frávísunarástæðu að ekki hafi verið færð rök eða lögð fram gögn til stuðnings heimild til að höfða málið samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, hvorki fyrir fyrri dómara né þann sem kvað upp hinn kærða dóm.

17

Dómurinn hafi þannig verið kveðinn upp án þess að sá dómari sem það gerði hafi hlýtt á málatilbúnað sóknaraðila um þau atriði sem hann taldi leiða til frávísunar eða gefið aðilum kost á að tjá sig um þessi atriði og án þess að tilgreindar hafi verið í dóminum ástæður þess að dómurinn breytti fyrri afstöðu sinni til þeirra atriða sem tekin hafði verið afstaða til í úrskurðinum 3. nóvember 2020. Hafi meðferð málsins að þessu leyti verið í andstöðu við 1. og 3. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 og farið á svig við rétt sóknaraðila til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar.

18

Varnaraðili vísar til þess að úrskurður héraðsdóms frá 3. nóvember 2020, þar sem hafnað var kröfu um frávísun málsins, hafi ekki verið bindandi í þeim skilningi að hann útilokaði endurskoðun þeirrar niðurstöðu sem þar hafi verið komist að, sbr. 5. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991. Hafi frávísun á kröfum sóknaraðila snert atriði sem huga beri að án kröfu. Einnig bendir varnaraðili á að eins og vikið sé að í dóminum séu dómkröfur sóknaraðila reistar á þeirri forsendu að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar hafi átt rétt á því að njóta sama skerðingarhlutfalls og ellilífeyrisþegar njóta við skerðingu ellilífeyris vegna tekna, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, þegar sérstök uppbót vegna framfærslu áranna 2017 og 2018 hafi verið reiknuð út, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007. Kröfurnar séu því miðaðar við réttindi sem ekki sé stoð fyrir í lögum og vandséð hvernig leiði af þeim ákvæðum stjórnarskrár sem sóknaraðilar hafa vísað til. Málatilbúnaður sóknaraðila sé því vanreifaður auk þess sem ekki hafi verið færð viðhlítandi rök fyrir því að þeir hafi hagsmuni af úrlausn um þær. Einnig leiki vafi á um heimild Öryrkjabandalags Íslands til kröfugerðar í málinu.

Niðurstaða

19

Í máli þessu hefur héraðsdómur fjallað um frávísun málsins með tveimur gagnstæðum niðurstöðum. Þegar lagt er mat á þá staðhæfingu varnaraðila að úrskurður héraðsdóms 3. nóvember 2020 hafi ekki haft bindandi réttaráhrif í þeim skilningi að hann útiloki endurskoðun þeirrar niðurstöðu sem þar hafi verið komist að, sbr. 5. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991, ber að líta til meginreglu 1. mgr. 116. gr. laganna um að dómur sé bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila og þeirra sem koma að lögum í þeirra stað um þær kröfur sem eru dæmdar þar að efni til. Jafnframt segir í 2. mgr. greinarinnar að krafa sem hefur verið dæmd að efni til verði ekki borin aftur undir sama eða hliðsettan dómstól. Af þessu verður ályktað að hafi krafa ekki verið dæmd að efni til heldur aðeins um atriði er lúta að formhlið hennar hafi slík ákvörðun ekki bindandi áhrif með sama hætti og dómur um efnishlið máls. Þrátt fyrir það getur fyrri ákvörðun dómstóls um að hafna frávísun haft áhrif sé hún borin upp á nýjan leik fyrir sama dómstól. Um það segir í 3. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 að þegar dómari hrindir frávísunarkröfu sé hann ekki bundinn af þeim úrskurði ef nýjar upplýsingar koma fram síðar undir rekstri máls um þau atriði sem úrskurðað var um. Af dómum Hæstaréttar Íslands 23. ágúst 2010 í máli nr. 415/2010 og 8. maí 2008 í máli nr. 194/2008 verður ráðið að túlka beri umrætt skilyrði fremur rúmt og enn fremur að dómstóll skuli tilgreina ástæður þess að hann breyti fyrri afstöðu til kröfu um frávísun máls, til dæmis ef forsendur eru breyttar, nýjar frávísunarkröfur koma fram eða málatilbúnaður lýtur að öðrum atriðum en við fyrri úrlausn þess.

20

Með hinum kærðu ákvæðum í dómi héraðsdóms var tekin önnur afstaða til kröfugerðar og málatilbúnaðar sóknaraðila en í úrskurði dómsins 3. nóvember 2020 sem leiddi til gagnstæðrar niðurstöðu að því er varðaði aðrar dómkröfur sóknaraðila en varakröfu sóknaraðila, A. Í úrskurðinum kom fram að kröfur sóknaraðila tækju allar mið af því að líta bæri fram hjá skerðingarreglu sem leiddi af tilgreindum ákvæðum laga nr. 99/2007 og 5., 14. og 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009. Var það niðurstaða héraðsdóms að sakarefnið heyrði undir dómstóla, dómkröfur sóknaraðila væru nægilega skýrar og málsástæður að baki þeim væru ekki svo vanreifaðar, sbr. d- og e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, að það varðaði frávísun málsins. Í hinum kærða dómi segir á hinn bóginn að með aðalkröfum beggja sóknaraðila sé dómstólum ætlað að taka ákvörðun um málefni sem heyri undir löggjafarvaldið samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar um fjárstjórnarvald löggjafans, sbr. 41. og 42. gr. hennar.

Gangi slíkt í berhögg við 2. gr. stjórnarskrárinnar. Dómstólar geti þannig ekki fært sóknaraðilum rétt sem ekki sé stoð fyrir í settum lögum og sé jafnvel í andstöðu við vilja löggjafans. Einnig segir að ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið skýrt svo í dómum Hæstaréttar Íslands 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000 og 9. febrúar 2017 í máli nr. 223/2016 að skylt sé að lögum að tryggja rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti lágmarksframfærslu eftir fyrirframgefnu skipulagi sem ákveðið sé á málefnalegan hátt og hafi almenni löggjafinn vald til að segja fyrir um það hvernig því fyrirkomulagi yrði háttað. Löggjafinn hafi meðal annars sinnt skyldu sinni samkvæmt ákvæðinu með setningu laga nr. 100/2007 og laga nr. 99/2007. Þá hafi löggjafinn ákveðið með lögum nr. 116/2016 að ólíkar reglur skyldu gilda um örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega annars vegar og ellilífeyrisþega hins vegar, þar á meðal um meðferð tekna lífeyrisþega við ákvörðun um lífeyrisgreiðslur þeirra. Loks segir að ef fallist yrði á aðalkröfu sóknaraðila, A, ætti hún betri rétt til lífeyris en lög nr. 100/2007 og nr. 99/2007 mæltu fyrir um á þeim tímasem um ræðir og eins og þau hafi verið samþykkt af löggjafanum. Leitist sóknaraðili í reynd við að fá ákvörðun dómstóla um fjárhæð þeirrar aðstoðar sem hún telji sig eiga rétt á úr hendi varnaraðila vegna örorku sinnar sem sé umfram það sem leiði af almennum lögum þess tíma sem um ræði. Yrði því ekki hjá því komist að vísa aðalkröfu sóknaraðila frá dómi með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.

21

Héraðsdómur taldi hið sama eiga við um aðalkröfu sóknaraðila, Öryrkjabandalags Íslands, sem lyti að viðurkenningu á greiðsluskyldu samsvarandi fjárhæðar og sóknaraðili, A, krefðist greiðslu á í málinu gagnvart öðrum örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem voru í áþekkri stöðu og hún árin 2017 og 2018.

Þannig gætu dómstólar ekki tekið ákvarðanir um atriði sem almenna löggjafanum væri ætlað að ákveða samkvæmt stjórnarskrá eða fært örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum betri rétt til lífeyrisgreiðslna á grundvelli laga um almannatryggingar eða laga um félagslega aðstoð en leiði af ákvæðum þeirra laga.

22

Áður hefur verið vikið að því hvað ráða má af 3. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um heimild dómara til að vísa máli frá dómi í andstöðu við við fyrri úrskurð. Eins og ákvæðið er orðað áskilur það að nýjar upplýsingar komi síðar fram undir rekstri málsins. Eins og áréttað er í dómi Hæstaréttar Íslands 28. júní 2021 í máli nr. 29/2021 verður af dómaframkvæmd ráðið að ákvæðið geri að minnsta kosti þá kröfu að dómstóll tilgreini ástæðu þess að hann breyti fyrri afstöðu sinni til kröfu um frávísun máls, svo sem ef forsendur eru breyttar, nýjar frávísunarkröfur koma fram eða málatilbúnaður lýtur að öðrum atriðum en við fyrri úrlausn. Í hinum kærða dómi er í engu að þessu vikið og er það aðfinnsluvert. Á það sérstaklega við í ljósi þess að annar dómari, en kvað upp hinn kærða dóm, kvað upp úrskurð í málinu þar sem tekin var afstaða til frávísunarmálsástæðna varnaraðila að loknum sérstökum málflutningi um þær. Sá dómari komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri efni til að fallast á frávísun málsins í heild eða að hluta. Varnaraðili hefur ekki mótmælt staðhæfingu sóknaraðila um að röksemdum er lutu að frávísun málsins hafi ekki verið hreyft við aðalmeðferð málsins þegar nýr dómari tók fyrst við málinu. Þess er heldur ekki getið í þingbók málsins að málflutningur hafi þá farið fram um málsástæður er lutu að frávísun.

Verður af gögnum málsins í raun ráðið að dómarinn hafi fallist að hluta á röksemdir varnaraðila fyrir frávísun málsins, sem hann tefldi fram í greinargerð, án þess að hafa hlýtt á mótrök sóknaraðila.

23

Með hliðsjón af því sem segir í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 2 9 /2021 og að teknu tilliti til 4. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991, sem ætla verður að hinn kærði dómur taki mið af, verður þó ekki á það fallist að framangreindur annmarki á honum valdi því að ákvörðun, sem tekin er að réttu lagi um að vísa máli frá héraðsdómi, verði felld úr gildi af þeirri ástæðu einni. Af því leiðir að óhjákvæmilegt er að meta hvort röksemdir héraðsdómara fyrir frávísun á öllum öðrum kröfum sóknaraðila en varakröfu A fái staðist.

24

Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 hafa dómstólar vald til að dæma um hvert það sakarefni sem lög og landsréttur ná til nema það sé skilið undan lögsögu þeirra samkvæmt lögum, samningi, venju eða eðli sínu. Eigi sakarefni ekki undir dómstóla vísar dómari því frá dómi. Samkvæmt d- og e-lið 1. mgr. 80. gr. sömu laga skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má dómkröfur stefnanda og þær málsástæður sem hann byggir málsókn sín á. Dómkröfur sóknaraðila sem vísað var frá dómi með hinum kærða dómi eru skýrar að því leyti að þær taka, eins og fram er komið, til þess að líta beri fram hjá skerðingarreglu sem leiddi af lögum nr. 99/2007 og reglugerð nr. 1052/2009 og fól í sér að sérstök uppbót til öryrkja var skert „krónu fyrir krónu“ á því tímabili sem dómkrafan tekur til. Byggir málatilbúnaður sóknaraðila á því að þeirri reglu verði vikið til hliðar að hluta eða að því marki sem reglan fól í sér meiri skerðingu vegna tekna en gilti á sama tímabili um ellilífeyrisþega. Er þannig deilt um það hvort sett ákvæði laga og reglugerðar hafi á því tímabili sem um ræðir gengið gegn ákvæðum stjórnarskrár þannig að ekki verði á þeim byggt að öllu leyti.

25

Eins og tekið er fram í úrskurði héraðsdóms 3. nóvember 2020, þar sem kröfu varnaraðila um frávísun á kröfum sóknaraðila var hafnað, hefur verið gengið út frá því í dómum Hæstaréttar Íslands að dómstólar séu bærir til þess að líta fram hjá og víkja til hliðar ákvæðum laga sem ganga gegn stjórnarskránni. Er sakarefni málsins sambærilegt því sem var til úrlausnar Hæstaréttar Íslands 16. október 2003 í máli nr. 549/2002 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að réttaráhrif dóms réttarins 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000 hefðu verið að örorkulífeyrisþegar hefðu eftir uppsögu dómsins átt kröfu til að fá tekjutryggingu greidda án skerðingar vegna tekna maka. Sagði í síðarnefnda dóminum að skerðingarákvæðið gæti leitt til þess að viðkomandi bótaþegar nytu ekki þeirra lágmarksréttinda sem fælust í 76. gr. stjórnarskrárinnar á þann hátt að þau mannréttindi sem 65. gr. tryggði þeim væru ekki virt. Var þannig viðurkennt að óheimilt hefði verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá tilgreindu tímamarki á þann hátt sem gert var í 5. mgr. 17. gr. þágildandi laga nr. 117/1993 um almannatryggingar, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Lagaákvæðið var ekki talið standast stjórnskipunarlög og þar með var skerðingarreglu þess ekki beitt.

26

Í máli því sem hér er til úrlausnar breytir engu í þessu sambandi þó að einungis sé farið fram á að dómurinn líti að hluta til fram hjá reglu samkvæmt settu lagaákvæði og ákvæðum reglugerðar, enda fæst ekki séð að kröfugerð sóknaraðila feli það í sér að viðkomandi dómkröfur sóknaraðila leiði til þess að dómstóllinn setji nýja lagareglu og fari með því inn á svið löggjafans í andstöðu við 2. gr. stjórnarskrárinnar. Að framangreindu virtu eru ekki efni til að vísa aðalkröfum sóknaraðila frá dómi á þeim grundvelli að sakarefnið heyri ekki undir dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þá eru heldur ekki efni til að vísa þeim kröfum frá dómi á þeim grunni að þær séu svo vanreifaðar að ekki séu uppfyllt skilyrði d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

27

Með þrautavarakröfu A og varakröfu Öryrkjabandalags Íslands er leitast við að fá dóm um að varnaraðila hafi verið óheimilt að skerða greiðslu sérstakrar uppbótar, samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007, meira en 45% af þeim tekjum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Taldi héraðsdómur að kröfurnar væru ekki rökstuddar sérstaklega í stefnu, ólíkt öðrum kröfum þeirra, og því lægi ekki fyrir á hvaða málsástæðum eða lagagrunni þær væru reistar umfram málsástæður og lagarök sem byggt væri á um aðrar kröfur.

28

Í forsendum hins kærða dóms er réttilega rakið að þessar kröfur sóknaraðila séu reistar á sömu málsástæðum og lagarökum og aðalkröfur sóknaraðila og varakrafa A, það er á þeirri forsendu að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar hafi átt rétt á því að njóta sama skerðingarhlutfalls og ellilífeyrisþegar njóta við skerðingu ellilífeyris vegna tekna þegar sérstök uppbót vegna framfærslu á þeim árum sem um ræðir var reiknuð út. Þegar það er virt fæst ekki séð að þessar kröfur sóknaraðila séu svo vanreifaðar, sbr. 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, að það leiði til frávísunar þeirra frá dómi.

29

Sóknaraðili, Öryrkjabandalag Íslands, hefur lagt fyrir Landsrétt lög þess, sem samþykkt voru á aðalfundi 13. nóvember 2014, og yfirlit yfir aðildarfélög sem tekið er úr ársskýrslum frá árunum 2019 til 2021. Í lögunum segir að Öryrkjabandalag Íslands sé heildarsamtök fatlaðs fólks, öryrkja, einstaklinga með langvinna sjúkdóma og aðstandendur þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna er markmið Öryrkjabandalag Íslands að íslenskt þjóðfélag verði samfélag jöfnuðar og réttlætis þar sem allir einstaklingar, óháð líkamlegu og andlegu atgervi, njóti mannsæmandi lífskjara og jafnra möguleika til sjálfstæðs lífs og virkrar samfélagslegrar þátttöku. Í 2. mgr. greinarinnar segir að það sé hlutverk Öryrkjabandalags Íslands að koma fram fyrir hönd fatlaðs fólks gagnvart opinberum aðilum í hverskyns hagsmunamálum svo sem varðandi löggjöf, framkvæmd hennar og dómsmálum sem snerta rétt þess.

Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili sýnt fram á það að félagið geti á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 haft upp þær kröfur í málinu sem það gerir fyrir hönd félagsmanna sinna sem munu vera um 50 þúsund talsins í aðildarfélögum þess.

30

Samkvæmt framangreindu verður ákvæði hins kærða dóms um frávísun á kröfum sóknaraðila frá héraðsdómi fellt úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.

31

Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð :

Fellt er úr gildi ákvæði héraðsdóms um frávísun á aðalkröfum sóknaraðila, A og Öryrkjabandalags Íslands, varakröfu Öryrkjabandalags Íslands og þrautavarakröfu A og lagt fyrir héraðsdóm að taka þær til löglegrar meðferðar.

Varnaraðili, Tryggingastofnun ríkisins, greiði sóknaraðilum hvorum um sig 300.000 krónur í kærumálskostnað.