817/2019

Útdráttur

H og I höfðuðu mál og kröfðust viðurkenningar á því að M, faðir A, B, C, D, E, F og G, væri faðir K, föður þeirra. Faðerni K var véfengt að kröfu móður hans árið 2017 og fyrir lá mannerfðafræðileg rannsókn um að meira en 99% líkur væru á að M væri faðir K. Þegar mál þetta var höfðað voru K, móðir hans og M öll látin. Byggðu H og I á því að takmarkanir samkvæmt aðildarreglum barnalaga stæðust ekki 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og að þær kæmu heldur ekki í veg fyrir að þau gætu höfðað viðurkenningarmál á grundvelli einkamálalaga. Í niðurstöðu Landsréttar var rakin forsaga aðildarreglna í barnsfaðernismálum og vísað til þess að þar hefðu hagsmunir barns verið í öndvegi. Í þessu máli hefðu H og I hagsmuni af því að fá staðfestingu á því að M væri faðir K þar sem dómur þar um gæti skotið stoðum undir tilkall þeirra til arfs eftir M. Hins vegar væru þeir aðilar sem málið hverfðist um látnir og stæðu málsaðilar hver öðrum fjær en vera myndi um föður og ætlað barn hans. Var því talið að hagsmunir H og I af því að fá faðerni föður síns viðurkennt væru ekki sambærilegir hagsmunum manns og barns af því að fá dóm um að maðurinn væri faðir barnsins. Með vísan til þess og þeirra sjónarmiða og hagsmuna sem aðildarreglur í faðernismálum byggðust á var ekki talið að stefndu hefðu sýnt fram á að haldbær rök stæðu til þess að óbreyttum lögum að unnt væri að fallast á kröfu þeirra um viðurkenningu á því að M hefði verið faðir K. Voru A, B, C, D, E, F og G því sýknuð af kröfum H og I.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 5. desember 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. nóvember 2019 í málinu nr. E69/2018. 2 Áfrýjendur krefjast þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að þeir verði sýknaðir af kröfum stefndu. Þá krefjast þeir þess að stefndu verði gert að greiða sér málskostnað að mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti fyrir héraðsdómi og fyrir Landsrétti.

3 Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og að áfrýjendur verði dæmdir til að greiða málskostnað fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Atvik málsins sem máli skipta eru óumdeild. Amma stefndu, J, var móðir K, föður stefndu, sem fæddur var [...] 1954. Við fæðingu K var J í sambúð með L og gekkst hann við faðerni hans. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing J 6. júní 2016 þar sem hún staðfestir að áður en hún kynntist L, sem alla tíð hafi verið skráður faðir K, hafi hún átt í sambandi við M. Þar lýsir hún því jafnframt yfir að hún telji yfir allan vafa hafið að M hafi verið líffræðilegur faðir K og veitti um leið heimild fyrir sitt leyti til að gerð yrði erfðafræðileg rannsókn á því hvort M hafi verið líffræðilegur faðir K. Þá liggur fyrir niðurstaða mannerfðafræðilegrar rannsóknar þar sem fram kemur að meira en 99% líkur séu á því að M sé faðir K.

5 Með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. apríl 2017 var viðurkennt, að kröfu J, að L væri ekki faðir K. L var látinn þegar dómurinn var kveðinn upp.

6 M lést [...] apríl 2016 og kom fram hjá lögmanni stefndu við aðalmeðferð málsins í héraði að skiptum á búi M heitins væri ekki lokið. Í yfirliti sýslumannsins á Vesturlandi um framvindu skipta í dánarbúi M 21. september 2017 eru taldir upp erfingjar M og eru áfrýjendur þar á meðal.

7 J hugðist höfða barnsfaðernismál á hendur erfingjum M en lést [...] apríl 2017 áður en stefna hafði verið birt fyrir öllum stefndu. Freistaði dánarbú hennar þess að taka við aðild málsins en ekki var fallist á að lagaskilyrði væru til þess og var málinu vísað frá héraðsdómi 31. október 2017 og staðfesti Hæstiréttur þann frávísunarúrskurð í dómi 7. desember sama ár í máli nr. 722/2017.

8 Stefndu í málinu fyrir Landsrétti höfðuðu mál gegn áfrýjendum fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra og kröfðust þess að viðurkennt yrði að M heitinn væri faðir föður þeirra, K. Héraðsdómur vísaði málinu frá með úrskurði 7. febrúar 2019. Stefndu kærðu úrskurðinn til Landsréttar sem með úrskurði 9. apríl 2019 í máli nr. 149/2019 felldi úrskurð héraðsdóms úr gildi á þeim grundvelli að aðildarskortur, ef fyrir hendi væri, leiði til sýknu en ekki frávísunar máls. Meðferð málsins fyrir héraðsdómi lauk með hinum áfrýjaða dómi þar sem viðurkennt var að M hefði verið faðir K.

Málsástæður aðila

Málsástæður stefndu

9 Stefndu byggja málsókn sína í stefnu til héraðsdóms á því að aðildarreglur 10. gr. barnalaga nr. 76/2003, að því leyti sem ákvæðið eftir orðalagi sínu takmarkar aðild til sóknar í barnsfaðernismáli við barnið sjálft, móður þess eða mann sem telur sig vera föður þess, standist ekki grunnreglur 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Mannerfðafræðileg rannsókn sem liggi frammi í málinu sýni með vissu að stefndu séu afkomendur M í beinan legg. Eigi nefnt ákvæði barnalaga ekki að geta staðið því í vegi að það verði viðurkennt að lögum. Jafnframt byggja stefndu á því að í öllu falli komi ákvæði 10. gr. barnalaga ekki í veg fyrir að stefndu höfði mál samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til viðurkenningar á því að M sé faðir K, enda hafi stefndu lögvarða hagsmuni af því að fá slíkan dóm, bæði af persónulegum ástæðum sem og vegna tilkalls til arfs gegnum föður úr dánarbúi föðurafa sem sé í reynd M heitinn. Það sé fráleit og ónáttúruleg aðstaða sem fari gegn grundvallar mannréttindum, að réttarfarsreglur um hvernig skorið skuli úr um faðerni einstaklinga eftir að búið sé að staðfesta í vefengingarmáli að L hafi ekki verið faðir K, að enginn geti eftir andlát J höfðað mál til þess að fá staðfest það sem rétt sé, að M hafi verið faðir hans. Stefndu vísa til dóms Hæstaréttar frá 18. desember 2000 í máli nr. 419/2000 þar sem talið var að ákvæði 43. gr. eldri barnalaga nr. 20/1992, sem útlokaði mann, sem taldi sig vera föður barns, frá því að höfða mál til að fá faðerni sitt viðurkennt, var talið andstætt 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Málsástæður áfrýjenda

10 Kröfu sína um sýknu reisa áfrýjendur á því að stefndu geti ekki átt aðild að máli til viðurkenningar á faðerni föður þeirra og vísa í því efni til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Í 1. mgr. 10. gr. barnalaga séu tæmandi taldir þeir aðilar sem geta verið stefnendur í faðernismáli. Samkvæmt 1. mgr. séu það barnið sjálft, móðir þess eða, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, maður sem telur sig vera föður barns. Þá komi fram í 2. mgr. að barn eða móðir þess geti höfðað slíkt mál á hendur lögerfingjum manns þess sem ætlað er að hafi verið faðir barns. Engin heimild sé fyrir börn til að höfða mál til að fá skorið úr um faðerni foreldra sinna eins og gert sé í fyrirliggjandi máli. Málefnalegar ástæður búi að baki reglum sem takmarka aðild að málum af þessu tagi. Það þjóni ekki hagsmunum barnsins að aðrir geti höfðað faðernismál. Tilgangur með höfðun máls þessa sem hér sé til úrlausnar varði ekki rétt barns til að þekkja eða njóta samvista við föður sinn, enda sé hinn ætlaði faðir föður stefndu látinn í þessu tilfelli sem og faðir þeirra. Ekki séu forsendur í þessu til að rýmka aðildina með hliðstæðum hætti og gert var í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 419/2000, enda séu atvik mjög ólík í málunum.

Niðurstaða

11 Í stefnu í héraði er dómkrafa stefndu orðuð svo að viðurkennt verði með dómi að M „… hafi verið faðir [K] … “. Í þingbók héraðsdómsmálsins kemur fram að við upphaf málflutningsræðu lögmanns stefndu við aðalmeðferð málsins breytti hann kröfu sinni á þann veg að M „… hafi verið líffræðilegur faðir [K] …“. Þá kemur fram í þingbók að við upphaf máflutningsræðu lögmanns áfrýjanda var þessari breytingu á kröfugerð mótmælt þar sem hún kæmi of seint fram. 12 Í hinum áfrýjaða dómi er komist að þeirri niðurstöðu að innskot á orðinu „líffræðilegur“ í kröfugerð stefndu sé í eðli sínu ekki eiginleg breyting á kröfugerð og hafi engin áhrif á efnislega úrlausn málsins.Var því ekki talin ástæða til að vísa þessum þætti kröfunnar frá, þrátt fyrir mótmæli áfrýjenda, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991.

13 Í hinum áfrýjaða dómi er kröfugerð stefndu í málinu tekin upp með þeirri breytingu sem gerð var við upphaf málflutnings við aðalmeðferð málsins. Er hún orðuð þannig að þess sé krafist að viðurkennt verði með dómi að M hafi verið líffræðilegur faðir K. Í dómsorði hins áfrýjaða dóms er á hinn bóginn viðurkennt að M hafi verið faðir K og orðinu „líffræðilegur“ sleppt. Er þannig misræmi milli orðalags kröfugerðarinnar eins og hún er tekin upp í dóminn í upphafi hans og dómsorðsins.

14 Í 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að dómari megi ekki fara út fyrir kröfur aðila í dómi sínum eða úrskurði nema um atriði sé að ræða sem honum beri að gæta af sjálfsdáðum. Þá segir að kröfu, sem komi ekki fram í stefnu, skuli vísað frá dómi nema stefndi hafi samþykkt að hún kæmist að án þess. Sama eigi við um hækkun á kröfu eða aðrar breytingar stefnda í óhag.

15 Í I. kafla A barnalaga er að finna reglur sem mæla fyrir um hvernig ákvarðað skuli hverjir foreldrar barns eru að lögum. Í II. kafla laganna er síðan að finna ákvæði um dómsmál til feðrunar barns. Ákvæði fyrrnefnda kaflans eru í meginatriðum reist á því að saman fari líffræðilegt foreldri og foreldri að lögum. Hið sama á við um ákvæði II. kafla laganna þar sem lagt er til grundvallar að faðerni barns að lögum ákvarðist af því hver sé líffræðilegur faðir þess. Þetta er þó ekki einhlítt, enda er í fyrrnefnda kaflanum í aðalatriðum miðað við að faðernið ákvarðist af tilteknum aðstæðum sem taldar eru leiða sterkar líkur að líffræðilegu faðerni, það er hjúskap, sambúð eða yfirlýsingum aðila, án þess að lög mæli fyrir um að rannsóknir fari fram til að staðfesta að slíkar aðstæður og yfirlýsingar aðila fari saman við mannerfðafræðilegar staðreyndir nema sérstakt tilefni sé til þess. Þessi munur á líffræðilegu faðerni og faðerni í lagalegum skilningi verður einnig ljós af reglum 6. gr. barnalaga um ákvörðun á foreldri barns við tæknifrjóvgun, en þær gera beinlínis ráð fyrir því að tiltekinn maður geti talist faðir barns að lögum þótt mannerfðafræðilegar eða líffræðilegar staðreyndir segi annað. Að gættum þessum mun sem við ákveðnar aðstæður kann að vera á líffræðilegu faðerni annars vegar og faðerni að lögum hins vegar er ekki hægt að slá því föstu að breyting stefndu á orðalagi kröfunnar sé í eðli sínu ekki eiginleg breyting á henni sem þýðingu hafi. Þvert á móti er unnt í ljósi þess sem segir að framan að líta á breytinguna sem nýja eða breytta kröfugerð. Gegn andmælum áfrýjenda kemst þessi breyting á kröfugerðinni ekki að í málinu og verður henni vísað frá dómi, sbr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Verður því leyst úr málinu á grundvelli orðalags kröfugerðar eins og það er í héraðsdómsstefnu.

16 Kröfu sína um sýknu af kröfum stefndu reisa áfrýjendur á því að stefndu geti ekki átt aðild að máli til viðurkenningar á faðerni föður þeirra. 17 Eins og kröfugerð stefndu er sett fram í héraðsdómsstefnu er ekki unnt að skilja hana á annan veg en sem kröfu um viðurkenningu á faðerni í skilningi barnalaga. Um dómsmál sem varða faðerni barna er sem fyrr segir fjallað í II. kafla barnalaga. Þessi mál eru í aðalatriðum tvenns konar. Annars vegar svonefnd vefengingarmál og mál til ógildingar á faðernisviðurkenningu. Þessi mál eiga það sameiginlegt að þau eru höfðuð til að fá faðerni tiltekins manns hnekkt, sbr. III. kafla laganna. Hins vegar er um að ræða svonefnd faðernismál en það eru mál sem höfðuð eru til að fá dóm um að tiltekinn maður sé faðir barns, sbr. II. kafla laganna.

18 Samkvæmt eldri barnalögunum nr. 20/1992 gátu eftir 43. gr. þeirra eingöngu móðir og barn höfðað faðernismál. Karlmaður, sem taldi sig vera föður barns, gat ekki höfðað slíkt mál til að fá faðerni sitt viðurkennt eða staðfest. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 419/2000 var þessi skipan talin andstæð stjórnarskrá. Vísað er í dóminum til 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem kveðið er á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda. Þar er sérstaklega áréttað í 2. mgr. 65. gr. að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Þá er þess getið að sams konar bann við mismunun birtist í 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Einnig segir í dómi Hæstaréttar að í jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar séu ekki fólgin ákveðin efnisréttindi, heldur felist mikilvægi hennar fyrst og fremst í því að henni sé ætlað að vera almenn leiðbeiningarregla um bann við mismunun, sem beri ávallt að hafa að leiðarljósi, ekki einvörðungu við setningu laga, heldur og við skýringu þeirra. Í dóminum kemur einnig fram að af lögskýringargögnum með þágildandi barnalögum verði ekki ráðið að sú mismunun kynjanna sem birtist í 43. gr. barnalaga byggist á málefnalegum rökum er hnígi sérstaklega að því að vernda hagsmuni kvenna í þessu tilliti fremur en karla. Beri til þess að líta að mikilvægir þjóðfélagslegir hagsmunir séu fólgnir í því að faðerni barna sé í ljós leitt og ákvarðað. Síðast en ekki síst beri að hafa í huga ríka hagsmuni barnsins sjálfs af því að vera réttilega feðrað. Er þar nefndur réttur barns til að njóta umgengni við foreldra sína og umsjár þeirra, auk fjárhagslegra hagsmuna sem þessu séu tengdir. Í almennum athugasemdum, sem fylgdu VII. og VIII. kafla í frumvarpi til barnalaga, komi fram að ætlunin með faðernismálum sé að leita sannleikans um það, hver sé faðir barns. Hagur og heill barnsins sé í húfi. Réttarfarsreglum verði að haga svo, að þær þjóni þeim tilgangi sem stefnt sé að um könnun á faðerni barns.

19 Dómur þessi leiddi til breytinga á aðildarreglum 43. gr. laga nr. 20/1992 með 10. gr. gildandi barnalaga nr. 76/2003. Í samræmi við það var í 1. málslið 1. mgr. 10. gr. um málsaðild að faðernismáli gert ráð fyrir því að maður, sem teldi sig vera föður að barni, gæti höfðað mál til feðrunar barns enda væri barn ekki feðrað. Í upphaflegu frumvarpi til gildandi barnalaga var ekki gert ráð fyrir því skilyrði að barn væri ekki feðrað. Við meðferð frumvarps á Alþingi lagði allsherjarnefnd til þá breytingu, sem var samþykkt, að málsaðild karlmanns sem teldi sig föður barns skyldi takmörkuð við þau tilvik þegar barn væri ófeðrað. Í nefndaráliti allsherjarnefndar kemur fram að megintilgangur með þessari breytingu hafi verið að koma í veg fyrir tilhæfulausar málshöfðanir. Með lögum nr. 92/2018, sem breyta gildandi barnalögum nr. 76/2003, var skilyrðið um að barn væri ekki feðrað tekið út og ákvæðið fært í það horf sem nú er. Í skýringum við ákvæðið í greinargerð kemur fram að telja verði að sú þrenging á rétti karlmanns, sem telji sig föður barns, til höfðunar faðernismáls sem falist hafi í 1. málslið 1. mgr. 10. gr., sé óeðlileg og ekki barni fyrir bestu. Ótti við tilhæfulausar málshöfðanir sé ástæðulaus og réttarfarsreglur og málsmeðferð faðernismála eigi að koma í veg fyrir slíkt, meðal annars vegna reglna um málskostnað, réttarfarssektir og strangar sönnunarkröfur.

20 Takmörkun á aðild í faðernismálum styðst við tiltekin rök. Þannig kemur fram í athugasemdum við 1. mgr. 10. gr. í frumvarpi til laganna að með reglum um aðild sé barnið sett í öndvegi og lögð áhersla á að það séu hagsmunir þess fyrst og fremst sem marki form og efni aðildarreglnanna, eins og annarra reglna barnalaga. Af aðdraganda reglnanna og forsendum Hæstaréttar verður ráðið að hafðir voru í huga ríkir hagsmunir barnsins sjálfs af því að vera réttilega feðrað og réttur barns til að njóta umgengni við foreldra sína og umsjár þeirra, auk fjárhagslegra hagsmuna sem þessu eru tengdir.

21 Forsaga ákvæðis 1. mgr. 10. gr. barnalaga eins og hún er rakin að framan skiptir máli við mat á því hvort til greina komi að fallast á að stefndu í þessu máli geti, þrátt fyrir takmarkanir á aðild að faðernismálum samkvæmt 10. gr., leitt rétt sinn til að höfða slíkt mál beint af 25. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og þannig sniðgengið þær takmarkanir sem af 1. mgr. 10. gr. barnalaga myndu annars leiða.

22 Takmarkanir á aðild að barnsfaðernismálum eiga sér langa forsögu í íslenskum barnarétti og hafa hliðstæð ákvæði verið lengi í lögum. Byggjast þær upphaflega meðal annars á hagsmunum móður og barns af því að hafa ákvörðunarvald um höfðun faðernismáls, ekki síst hagsmunum sem felast í því þegar barn og móðir hafa myndað fjölskyldutengsl með öðrum einstaklingi, sem barn elst í reynd upp með. Búa þau rök að baki að takmörkun á aðild í barnsfaðernismáli sé til þess fallin að vernda slíka hagsmuni og slá skjaldborg um þá. Breytingar á þessum reglum, sem leiddu af dómi Hæstaréttar í máli nr. 419/2000 þar sem manni sem taldi sig vera föður barns var gefinn kostur á slíkri málshöfðun, voru fyrst og fremst rökstuddar með tilvísun til beinna hagsmuna barnsins sem það er talið hafa af því að vera rétt feðrað og rétt þess til að njóta umgengni og samvista við föður. Þróun löggjafar á þessu sviði vitnar um varfærni löggjafans við rýmkun aðildarreglna í faðernismálum.

23 Í máli því sem hér er til úrlausnar hagar svo til að stefndu hafa höfðað mál til að fá staðfestingu á því að tiltekinn maður sé faðir föður þeirra. Hagsmunirnir af þessu eru í þessu tilviki ljósir þar sem dómur þar um gæti skotið stoðum undir tilkall þeirra til arfs eftir hann. Atvik málsins eru þó ólík því sem leyst var úr með nefndum dómi Hæstaréttar. Í þessu máli krefjast stefndu þess að áfrýjendur, sem eru erfingjar M, þoli dóm um að M hafi verið faðir föður stefndu K. Ekki aðeins eru þeir menn sem málið hverfist þannig um látnir, heldur standa aðilar málsins hvor öðrum mun fjær en vera myndi um líffræðilegan föður og ætlað barn hans, eins og háttaði til í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Verður að telja að hagsmunir stefndu af því að fá faðerni föður síns viðurkennt séu ekki sambærilegir við hagsmuni manns, og eftir atvikum barns, af því að fá dóm um að hann sé faðir barnsins. Þegar þetta er haft í huga og jafnframt litið til þeirra sjónarmiða og hagsmuna sem aðildarreglur í faðernismálum byggjast á verður ekki talið að stefndu hafi sýnt fram á að haldbær rök standi til þess, að óbreyttum lögum, að unnt sé að fallast á kröfur þeirra um viðurkenningu á því að M hafi verið faðir föður þeirra, K. Verða áfrýjendur því sýknaðir af kröfum stefndu með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

24 Rétt þykir að aðilar beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómsorð:

Áfrýjendur, A, B, C, D, E, F og G, eru sýkn af kröfum stefndu, H og I.

Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Landsrétti.