302/2018

Útdráttur

A og B voru með héraðsdómi svipt forsjá tveggja dætra sinna með vísan tila og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sú niðurstaða var einkum byggð á álitsgerð sálfræðings frá árinu 2017. Landsréttur féllst á með héraðsdómi að A og B hefðu ekki bent á neina annmarka á matsaðferðum álitsgjafans sem hefðu verið til þess fallnir að hafa áhrif á niðurstöðu hans og að niðurstöður prófa sem A og B tóku hefðu verið rétt túlkaðar. Samkvæmt gögnum málsins léki ekki vafi á því að vanræksla A og B á uppeldi eldri dætra sinna á fyrstu æviárum þeirra hefði valdið þeim andlegum skaða sem gerði meiri kröfur en ella til uppeldis þeirra til frambúðar. Þegar horft væri til langvarandi vímuefnaneyslu A og B, fyrri árangurslausra meðferða svo og persónulegra eiginleika þeirra þætti ekki vera komin nægileg reynsla á edrúmennsku þeirra til að þau teldust geta tekist á við uppeldi eldri dætra sinna samhliða uppeldi þeirrar yngstu. Því þætti ekki réttlætanlegt með tilliti til þarfa og hagsmuna eldri dætra þeirra að taka þá áhættu að þau færu áfram með forsjá þeirra. Þá var ekki talið að meðferð málsins hefði brotið í bága við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002, og þá meginreglu barnaverndarstarfs sem fram kemur í 7. mgr. 4. gr. sömu laga. Var niðurstaða héraðsdóms um að svipta A og B forsjá tveggja eldri dætra þeirra því staðfest.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar með áfrýjunarstefnu 22. mars 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2018 í málinu nr. E[…]/2017. 2 Áfrýjendur krefjast sýknu af kröfu stefnda um sviptingu forsjár barnanna C og D. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir Landsrétti hafa verið lögð fram gögn um málsatvik eftir að málið var dómtekið í héraði 22. febrúar 2018. Samkvæmt umsögn starfsmanns […], náms og starfsendurhæfingar, 25. maí 2018 hófu áfrýjendur þátttöku í endurhæfingarúrræði […] í byrjun mars 2017. Þar kemur fram að þau hafi mætt vel í alla þætti endurhæfingarinnar. Þau hafi bæði verið mjög áhugasöm um að ná bata, nýtt úrræðið vel og tekið miklum framförum á tímabilinu. Prófanir hafi sýnt að þau hafi ekki neytt fíkniefna og þeim sé báðum umhugað um að vera virkir samfélagsþegnar og sýna dætrum sínum gott fordæmi. Samkvæmt vottorði iðjuþjálfa 4. júní 2018 hefur áfrýjandi A sótt endurhæfingu fjóra daga vikunnar á […] frá 1. mars 2018 og tekið fullan þátt í dagskránni sem meðal annars felur í sér iðju í vinnustofum og ýmiss konar fræðslu. Hún hafi meðal annars hafið sálfræðimeðferð til að vinna með […], […] og […]. Hún hafi mætt vel, sinnt endurhæfingu af ábyrgð og einlægni og mælitæki sem lögð hafi verið fyrir hana sýni mjög batnandi líðan. Í umsögn […] um áfrýjendur kemur fram að þau hafi komið í alls 16 meðferðarviðtöl frá október 2017. Um hafi verið að ræða tengslaeflandi meðferð sem miði að því að efla foreldrafærni. Í umsögninni kemur meðal annars fram að áfrýjendur virðist hafa innsæi í þá stöðu sem þau séu í og hafi rætt um að þau vilji bæta sig í foreldrahlutverkinu. Þá virðist þau meðvituð um þau mistök sem þau hafi gert sem foreldrar þegar eldri dæturnar hafi verið hjá þeim og séu ákveðin í að gera betur. Sé tekið mið af geðrænum einkennum foreldra virðist meðferðin hafa skilað nokkrum árangri þegar á heildina sé litið. Samkvæmt vottorði Heilsugæslunnar […] 1. júní 2018 hafa áfrýjendur mætt í allar fyrirhugaðar ungbarnaskoðanir með yngstu dóttur sína, komið vel fyrir, tengslamyndun hafi verið góð og dóttirin snyrtileg til fara. Fíkniefnapróf áfrýjanda A hafi reynst neikvæð.

5 Lögð hefur verið fram fyrir Landsrétti greinargerð félagsráðgjafa 3. maí 2018 sem lögð var fyrir fund stefnda 8. maí 2018. Í henni kemur fram rökstudd tillaga um að umgengni áfrýjenda við eldri dætur sínar verði sex sinnum á ári í varanlegu fóstri. Umgengnin verði á heimili foreldra dagspart klukkan 1218 á laugardegi eða sunnudegi. Þá hafa verið lagðar fram frásagnir starfsmanna stefnda 4. maí 2018 af viðtölum við tvær eldri dætur áfrýjenda. […]. Í skýrslu félagsráðgjafa sem annast hlutverk talsmanns þeirra systra frá 6. maí 2018 greinir hún frá samtölum sem hún átti við þær hvora í sínu lagi þann dag. […].

6 Áfrýjendur gáfu skýrslu fyrir Landsrétti og skýrðu frá aðstæðum sínum. Með hliðsjón af aldri og þroska dætra áfrýjenda þótti ekki þörf á að gefa þeim kost á að tjá sig um málið fyrir Landsrétti, sbr. 2. mgr. 55. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, enda liggja fyrir í málinu ítarleg gögn um afstöðu þeirra.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjenda

7 Af hálfu áfrýjenda er byggt á sömu málsástæðum og fyrir héraðsdómi. Áfrýjendur telja að forsjárhæfnismat það sem lagt var til grundvallar niðurstöðu héraðsdóms hafi verið aflað einhliða af hálfu stefnda, ekki hafi verið staðið nægilega vel að matinu og að niðurstaða Landsréttar verði ekki byggð á niðurstöðu þess. Þá hafi niðurstaða þess verið í andstöðu við fyrra mat á forsjárhæfni en samkvæmt því hafi áfrýjendur verið talin hæf til að fara með forsjá dætra sinna. Um mikilvæga hagsmuni áfrýjenda væri að ræða og fullt tilefni hefði verið til að fallast á beiðnir áfrýjenda um dómkvaðningu matsmanns fyrir héraðsdómi og Landsrétti.

8 Af hálfu áfrýjenda er því haldið fram að miklar, jákvæðar breytingar hafi orðið á högum þeirra frá því að mat á forsjárhæfni þeirra var unnið og mál þeirra var tekið til dóms í héraði, þau hafi verið edrú í hálft annað ár og sinnt vel meðferð og endurhæfingu.

9 Áfrýjendur telja að stefndi hafi ekki sýnt fram á að skilyrðum a og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga fyrir forsjársviptingu sé uppfyllt. Þá telja áfrýjendur að stefndi hafi ekki sýnt fram á að fullreynt hafi verið að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum en forsjársviptingu til úrbóta, sbr. 2. mgr. 29. gr. sömu laga.

Málsástæður stefnda

10 Af hálfu stefnda er byggt á sömu málsástæðum og fyrir héraðsdómi.

Niðurstaða

11 Dómur í máli þessu í héraði var skipaður tveimur sérfróðum meðdómsmönnum í samræmi við 1. mgr. 54. gr. barnaverndarlaga. Niðurstaða dómsins var einkum byggð á álitsgerð I sálfræðings frá 6. júlí 2017 en hún var unnin á grundvelli beiðni stefnda 16. janúar 2017. Álitsgerðin er mjög ítarleg og byggir meðal annars á viðtölum við áfrýjendur, eldri dætur þeirra og fósturforeldra, heimsóknum á heimili þeirra og í skóla, sálfræðilegum prófum og matslistum sem lögð voru fyrir áfrýjendur. Fallist verður á með héraðsdómi að áfrýjendur hafi ekki bent á neina annmarka á matsaðferðum álitsgjafans sem hafi verið til þess fallnir að hafa áhrif á niðurstöðu hans og að niðurstöður prófa sem áfrýjendur tóku hafi verið rétt túlkaðar auk þess sem niðurstaða álitsgerðarinnar sé í góðu samræmi við önnur fyrirliggjandi gögn.

12 Við meðferð málsins í héraði óskaði lögmaður áfrýjenda eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta forsjárhæfni þeirra. Þeirri beiðni var hafnað með úrskurði héraðsdóms 29. nóvember 2017 og var úrskurðurinn ekki kærður til Hæstaréttar. Eftir útgáfu áfrýjunarstefnu til Landsréttar óskuðu áfrýjendur eftir því við Landsrétt að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta forsjárhæfni þeirra. Landsréttur hafnaði þeirri beiðni með ákvörðun 4. maí 2018 en þá voru um 50 dagar liðnir frá því að héraðsdómur var kveðinn upp í málinu og um 70 dagar frá því að málið var dómtekið í héraði. Í forsendum ákvörðunar Landsréttar kom meðal annars fram að við meðferð málsins hjá stefnda hefði hann verið bundinn af reglum stjórnsýsluréttar, þar með talið rannsóknarreglunni, sbr. 41. gr. barnaverndarlaga og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í samræmi við það hefði stefndi aflað ítarlegrar sálfræðilegrar álitsgerðar á forsjárhæfni áfrýjenda. Áfrýjendur hefðu tekið þátt í störfum álitsgjafans með viðtölum og með því að gangast undir sálfræðipróf. Enn fremur lægi fyrir að tveir sérfróðir meðdómsmenn hefðu setið í dómi við meðferð málsins fyrir héraðsdómi og heimilt væri að sérfróður meðdómsmaður tæki sæti í málinu við meðferð þess fyrir Landsrétti, sbr. 2. gr. a laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá bæri einnig að líta til þess að mál þetta sætti flýtimeðferð samkvæmt 53. gr. b barnaverndarlaga. Jafnframt var vísað til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.

13 Með vísan til forsendna framangreindrar ákvörðunar Landsréttar og jafnframt með skírskotun til forsendna héraðsdóms um álitsgerð I sálfræðings og yfirgripsmikilla gagna málsins þykir stefndi hafa í máli þessu lagt traustan grundvöll að niðurstöðu þess.

14 Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi bera gögn málsins það með sér að áfrýjendur hafa glímt við alvarlegan fíknivanda […] og er saga vímuefnaneyslu þeirra nær samfelld fram í janúar 2017. Fíknivandi áfrýjenda, samfara afar tíðum búferlaflutningum og miklu rótleysi spannar þannig stærstan hluta af ævi tveggja eldri dætra þeirra, sem nú eru […] og […] ára, en þær hafa verið í umsjá sömu fósturforeldra með hléum í samtals um þrjú ár. Samkvæmt gögnum málsins leikur ekki vafi á því að vanræksla áfrýjenda á uppeldi eldri dætra þeirra á fyrstu æviárum þeirra olli þeim andlegum skaða sem gerir meiri kröfur en ella til uppeldis þeirra til frambúðar.

15 Áfrýjendur, sem eru ung að árum, hafa staðið sig vel í meðferð og endurhæfingu að undanförnu, hafa haldið sig frá vímuefnum í nærri eitt og hálft ár og virðast hafa sinnt uppeldi yngstu dóttur sinnar á fullnægjandi hátt. Með hliðsjón af aldri og þroska tveggja eldri dætra áfrýjenda er mikilvægt að skapa sem mesta festu og stöðugleika í uppeldi þeirra. Þegar horft er til langvarandi vímuefnaneyslu áfrýjenda, fjölmargra fyrri árangurslausra meðferða svo og persónulegra eiginleika þeirra þykir ekki vera komin nægileg reynsla á edrúmennsku þeirra til að þau teljist geta tekist á við það vandasama verkefni að annast uppeldi tveggja eldri dætra sinna samhliða uppeldi þeirrar yngstu. Því þykir ekki réttlætanlegt með tilliti til þarfa og hagsmuna tveggja eldri dætra áfrýjenda að taka þá áhættu að þau fari áfram með forsjá þeirra, sbr. þá meginreglu barnaverndarstarfs sem fram kemur í 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga að í barnaverndarstarfi skuli beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að séu barni fyrir bestu. Hagsmunir dætranna verða því að ganga framar hagsmunum áfrýjenda. 16 Gögn sem lögð hafa verið fram í málinu um afstöðu dætra áfrýjenda til þeirra, fósturforeldranna og niðurstöðu til hins áfrýjaða dóms gefa ekki tilefni til annarrar niðurstöðu en héraðsdómur komst að.

17 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms og skírskotun til alls framangreinds eru skilyrði a og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga til sviptingar forsjár uppfyllt.

18 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki talið að kröfugerð eða málsmeðferð stefnda hafi brotið í bága við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga og þá meginreglu barnaverndarstarfs sem fram kemur í 7. mgr. 4. gr. sömu laga.

19 Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að svipta áfrýjendur forsjá tveggja eldri dætra þeirra því staðfest.

20 Stefndi gerir ekki kröfu um málskostnað fyrir Landsrétti og verður hann ekki dæmdur. Gjafsóknarkostnaður áfrýjenda verður ákveðinn eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, A og B, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, V-kvk-ef Þ. S-kvk-ef, 1.000.000 króna.