443/2021

Útdráttur

X var sakfelldur fyrir brot í nánu sambandi gagnvart fyrrverandi sambýliskonu sinni, brotaþolanum A, yfir rúmlega tveggja ára tímabil með því að hafa ítrekað ógnað lífi hennar, heilsu og velferð með líkamlegu og andlegu ofbeldi, ógnað henni, öskrað á hana, niðurlægt hana með orðum og textaskilaboðum, gripið í hana og hrist hana. Þá var X sakfelldur fyrir brot í nánu sambandi gagnvart stjúpdóttur sinni, brotaþolanum B, yfir rúmlega tveggja ára tímabil með því að hafa ítrekað ógnað heilsu hennar og velferð með andlegu ofbeldi og ofbeldi gegn móður hennar sem B varð vitni að. Í ákæru var háttsemi X gagnvart B einnig heimfærð undir 1. mgr. 98. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í dómi Landsréttar kom fram að 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 væri sérákvæði um ofbeldi gagnvart börnum og öðrum í nánu sambandi og með hærri refsimörk en 98. gr. barnaverndarlaga og tæmdi því sök gagnvart nefndu ákvæði barnaverndarlaga. Með brotunum rauf Xskilorð dóms frá 5. júlí 2019. Jafnframt voru brot X að hluta framin áður en sá dómur gekk og bar því að dæma honum hegningarauka vegna þeirra brota sem svo háttaði til um. Var fyrri dómur því tekinn upp og X gerð refsing í einu lagi fyrir öll brotin, sbr. 60., 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot X voru endurtekin og alvarleg með tilheyrandi neikvæðum áhrifum á heilsu og velferð brotaþola. X átti sér engar aðrar málsbætur en að hafa játað skýlaust þau brot sem tilgreind voru í ákæru. Var refsing X ákveðin fangelsi í 12 mánuði en til frádráttar kom nánar tilgreind gæsluvarðhaldsvist. Þá var X gert að greiða miskabætur til A sem þóttu hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna en bætur til B 600.000 krónur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 12. maí 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 15. apríl 2021 í málinu nr. S- [...]/2021.

2

Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og að refsing hans verði þyngd.

3

Ákærði krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.

4

Brotaþoli, A, krefst þess aðákærði verði dæmdur til að greiða henni 2.000.000 króna ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. janúar til 24. mars 2021 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.

5

Af hálfu brotaþola, B, er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 2.000.000 króna, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. janúar til 24. mars 2021 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.

Málsatvik

6

Lögreglustjórinn á Suðurnesjum höfðaði mál þetta með ákæru 15. febrúar 2021. Ákærunni er skipt upp í ákæruliði A og B. Í ákærulið A er ákærði sóttur til saka fyrir stórfelld brot í nánu sambandi gagnvart fyrrverandi sambýliskonu sinni, brotaþolanum A, yfir rúmlega tveggja ára tímabil með því að hafa ítrekað, endurtekið og á alvarlegan og sérstaklega sársaukafullan og meiðandi hátt ógnað lífi hennar, heilsu og velferð með líkamlegu og andlegu ofbeldi, ógnað henni, öskrað á hana, niðurlægt hana með orðum og textaskilaboðum, gripið í hana og hrist hana, svo sem nánar er tilgreint í ákæruliðum A. I til A. VII. Er þessi háttsemi ákærða talin varða við 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Til vara er háttsemi hans talin varða við 1. mgr. 2 17. gr., 233. gr. og 233. gr. b sömu laga eins og nánar greinir í ákærunni.

7

Í ákærulið B er ákærði sóttur til saka fyrir stórfelld brot í nánu sambandi og barnaverndarlagabrot gagnvart stjúpdóttur sinni, brotaþolanum B, yfir rúmlega tveggja ára tímabil með því að hafa ítrekað, endurtekið og á alvarlegan og sérstaklega sársaukafullan og meiðandi hátt, ógnað heilsu hennar og velferð með andlegu ofbeldi og ofbeldi gegn móður hennar sem brotaþolinn varð vitni að. Með þeirri háttsemi sinni hafi ákærði ítrekað misboðið brotaþola þannig að heilsu hennar var hætta búin, sýnt af sér vanvirðandi háttsemi, ruddalegt og ósiðlegt athæfi gagnvart henni og móðgað hana og sært, auk þess að valda henni ótta, allt með þeim afleiðingum að andlegri og líkamlegri heilsu hennar og velferð var hætta búin. Er þessi háttsemi ákærða talin varða við 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga og 1. mgr. 98. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Til vara er háttsemi ákærða talin varða við 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga.

8

Við fyrirtöku málsins 1. mars 2021 neitaði ákærði sök. Aðalmeðferð málsins var fyrirhuguð 8. apríl sama ár en í þinghaldi þann dag breytti ákærði afstöðu sinni til sakargifta og játaði sök. Var í framhaldinu farið með málið samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

9

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þau brot sem honum eru gefin að sök í ákæru. Var háttsemi hans samkvæmt ákærulið A heimfærð undir 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga en í ákærulið B undir 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Með brotum sínum rauf ákærði skilorð dóms Héraðsdóms Suðurlands 3. apríl 2017 þar sem hann var dæmdur í sex mánaða fangelsi. Með hinum áfrýjaða dómi var sá dómur tekinn upp og refsing ákærða ákveðin í einu lagi fyrir bæði málin, sbr. 60., 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga, fangelsi í níu mánuði en þar af voru sex mánuðir skilorðsbundnir til þriggja ára.

10

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti féll ákæruvaldið frá því að brot ákærða gegn 218. gr. b almennra hegningarlaga hafi verið stórfelld enda er það ekki þáttur í verknaðarlýsingu 1. mgr. greinarinnar sem ákært var fyrir og sakfelling tók til. Enn er þó byggt á því að brot ákærða hafi verið framin á „sérstaklega sársaukafullan og meiðandi hátt“.

Niðurstaða

11

Svo sem fram er komið krefst ákærði þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þessa kröfu sína byggir ákærði meðal annars á því að dæmd refsing í héraði hafi verið í samræmi við tillögur ákæruvaldsins fyrir héraðsdómi. Þrátt fyrir það kjósi ákæruvaldið nú að áfrýja dóminum til refsiþyngingar.

12

Að því er þessa málsvörn ákærða varðar er þess að gæta að samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laga nr. 88/2008 er ríkissaksóknari æðsti handhafi ákæruvalds hér á landi. Getur hann áfrýjað héraðsdómi ef hann telur ákærða ranglega hafa verið sýknaðan eða refsingu eða önnur viðurlög ákveðin að mun of væg, sbr. 1. mgr. 197. gr. laganna. Samkvæmt því og hvað sem líður þeim atvikum sem að framan greinir var ríkissaksóknara heimilt að áfrýja héraðsdómi á hendur ákærða til þyngingar refsingu hans, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. febrúar 1997 í máli nr. 344/1996, sem birtur er á blaðsíðu 789 í dómsafni réttarins 1997.

13

Að teknu tilliti til þeirrar breytingar á saksókn samkvæmt ákæru sem áður er getið getur sakfelling ekki tekið til þess að í háttsemi ákærða hafi falist brot í nánu sambandi sem hafi verið framin á sérstaklega sársaukafullan og meiðandi hátt enda heyrir slík háttsemi undir verknaðarlýsingu 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga en ekki 1. mgr. greinarinnar sem ákært er fyrir. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða samkvæmt ákærulið A og heimfærslu brota hans til 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.

14

Hvað varðar þau brot, sem ákærða eru gefin að sök samkvæmt ákærulið B gegn brotaþolanum B, er ótvírætt að um náið samband var að ræða milli ákærða og brotaþola í skilningi 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga þar sem sérstaklega er vísað til niðja sambúðaraðila en greininni var bætt við almenn hegningarlög með lögum nr. 23/2016. Í almennum athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til laganna, kemur fram að tryggja þurfi þeim sem búa við alvarlegt eða endurtekið ofbeldi af hálfu nákominna meiri og beinskeyttari réttarvernd. Líta þurfi til tengsla þolanda og geranda og þess rofs á trúnaðarsambandi og trausti þeirra á milli sem í háttseminni felist. Ákvæðið verndi þannig öll börn sem eru í þeirri aðstöðu að lífi þeirra, heilsu eða velferð er ógnað hvort sem athafnirnar, sem beitt er til að skapa ógnina, beinast beinlínis gegn þeim sjálfum eða þeirra nánustu. Meginmarkmið ákvæðisins sé að leggja áherslu á það ógnarástand sem þessi tegund ofbeldis geti skapað og þá langvarandi þjáningu sem þessu geti fylgt. Ákvæðinu sé þannig fyrst og fremst ætlað að ná yfir háttsemi sem staðið hafi yfir í lengri eða skemmri tíma þótt því yrði jafnframt beitt um einstök alvarleg tilvik.

15

Í athugasemdum með 4. gr. frumvarpsins, sem varð að 218. gr. b, er varpað frekara ljósi á hvaða háttsemi falli undir verknaðarlýsingu 1. mgr. hennar. Áhersla sé lögð á að ofbeldi í nánum samböndum feli ekki einungis í sér samansafn einstakra tilvika heldur megi virða slíka háttsemi sem eina heild og áréttað að markmið ákvæðisins sé að auka vernd barna sem búa við ofbeldi. Þá ertekið fram að refsinæmi sé ekki bundið við verknað sem þegar geti falið í sér refsiverða háttsemi samkvæmt almennum hegningarlögum heldur taki það jafnframt til þess ef lífi, heilsu eða velferð þolanda sé ógnað á annan hátt sem ekki feli í sér sjálfstæða refsiverða háttsemi samkvæmt gildandi lögum.

16

Svo sem að framan er rakið var vilji löggjafans skýr um að vernd barna, sem eru í þeirri aðstöðu að lífi þeirra, heilsu eða velferð er ógnað, skuli aukin. Við mat á því hversu alvarleg tilvik falli undir ákvæðið ber í máli þessu að líta til stöðu brotaþola, sem var tíu til tólf ára gömul er atvikin urðu, andspænis fullorðnum manni sem gengið hafði henni í föður stað. Í ljósi ungs aldurs brotaþola verður einnig, sbr. dóm Hæstaréttar 9. mars 2022 í máli nr. 42/2021, litið til varnarleysis hennar og þeirrar yfirburðastöðu sem ákærði hafði gagnvart henni. Eykur það á alvarleika brotsins að hið andlega ofbeldi ákærða beindist gegn barni og varði yfir langt tímabil. Á þessu tveggja ára tímabili þurfti brotaþoli ekki aðeins að þola andlegt ofbeldi í eigin garð heldur einnig að horfa ítrekað upp á ákærða beita móður hennar ofbeldi. Verður háttsemi ákærða virt þannig að á heimili hans og brotaþola hafi ríkt ógnarástand og að hann hafi með alvarlegum hætti ógnað heilsu og velferð brotaþola og með því gerst sekur um brot á 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, þó að því gættu sem fram kemur í málsgrein 13 hér að framan.

17

Í lögskýringargögnum kemur fram að 218. gr. b skuli að jafnaði beitt einni og sér en ekki samhliða öðrum ákvæðum almennra hegningarlaga sem mæla fyrir um lægri refsingu. Ákvæðið er sérákvæði um ofbeldi gagnvart börnum og öðrum í nánu sambandi og með hærri refsimörk en 98. gr. barnaverndarlaga sem ákærða er einnig gefið að sök í ákæru að hafa brotið. Ákvæðið tæmir því sök gagnvart framangreindu ákvæði barnaverndarlaga og verður háttsemi ákærða því ekki jafnframt heimfærð til þess, sbr. framangreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 42/2021.

18

Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga gagnvart báðum brotaþolum. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 3. apríl 2017 var hann dæmdur í sex mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir brot gegn 232. gr. almennra hegningarlaga. Hann var að nýju dæmdur af sama dómstól 5. júlí 2019 í sex mánaða fangelsi, skilorðsbundið til tveggja ára fyrir brot gegn sama lagaákvæði. Ákærði hefur nú rofið skilorð dómsins. Jafnframt voru brot ákærða að hluta framin áður en sá dómur gekk og ber því að dæma honum hegningarauka vegna þeirra brota sem svo háttar til um. Verður fyrri dómur því tekinn upp og ákærða gerð refsing í einu lagi fyrir öll brotin, sbr. 60., 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga.

19

Svo sem fyrr er rakið ná brot ákærða gagnvart fyrrverandi sambýliskonu og dóttur hennar yfir rúmlega tveggja ára tímabil. Voru brotin endurtekin og alvarleg með tilheyrandi neikvæðum áhrifum á heilsu og velferð þeirra. Ákærði á sér engar aðrar málsbætur en að hafa játað skýlaust þau brot sem tilgreind eru í ákæru. Að teknu tilliti til framangreinds verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í 12 mánuði en engin efni eru til að binda refsingu ákærða skilorði. Til frádráttar refsivist kemur að fullri dagatölu sá tími sem ákærði sætti gæsluvarðhaldi frá 27. janúar til 25. mars 2021.

20

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður sú niðurstaða staðfest að ákærða verði gert að greiða báðum brotaþolum miskabætur, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Að teknu tilliti til þeirra sjónarmiða sem fyrr eru rakin um alvarleika brotanna þykja bætur til brotaþolans A hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna en bætur til B 600.000 krónur.

21

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest.

22

Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Ákærði, X, sæti fangelsi í 12 mánuði en til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhald sem hann sætti frá 27. janúar til 25. mars 2021.

Ákærði greiði A, 1.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. janúar til 24. mars 2021 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákærði greiði B, 600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. janúar til 24. mars 2021 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 873.520 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef lögmanns 558.000 krónur og skipaðs réttargæslumanns brotaþola, U-kk-ef S-kk-ef B-kk-ef lögmanns, 279.000 krónur.