39/2019

Útdráttur

A höfðaði mál aðallega á hendur SÍ en til vara á hendur Í. Gerði A þær kröfur á hendur SÍ að ákvörðun SÍ 22. janúar 2010 yrði felld úr gildi sem og úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga 28. janúar 2011 og að SÍ yrði dæmt til þess að greiða A nánar tilgreinda fjárhæð. Þá gerði A þær kröfur á hendur Í, sem varastefnda, að ef SÍ yrði sýknað af síðari dómkröfu A yrði Í dæmt til að greiða A sömu fjárhæð og krafist var úr hendi aðalstefnda SÍ. Kröfur A á hendur SÍ voru meðal annars byggðar á því að A hefði orðið fyrir líkamstjóni vegna bilunar eða galla í bjargráði og að hann ætti rétt á bótum frá SÍ á grundvelli ákvæða laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Kröfu sína á hendur Í byggði A einkum á því að hann ætti rétt til skaðabóta á grundvelli ákvæða laga nr. 25/1991 um skaðsemisábyrgð þar sem A hefði orðið fyrir tjóni af völdum gallaðs bjargráðs sem Landspítalinn hefði flutt inn og dreift. Við rekstur málsins fyrir héraðsdómi var ákveðið að skipta sakarefni þess á þann hátt að fyrst yrði leyst úr kröfu A um að felld yrði úr gildi ákvörðun SÍ 22. janúar 2010 og úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga 28. janúar 2011. Við upphaf aðalmeðferðar um fyrri dómkröfu A var bókað í þingbók að héraðsdómari hefði kvatt tvo lækna sem sérfróða meðdómsmenn til setu í dóminum. Jafnframt var bókað að lögmaður Í viki úr sal þar sem hlutur Í í málinu hvíldi á meðan leyst væri úr fyrri dómkröfu A. Þá komu vitni fyrir dóminn og gáfu skýrslu. Dómur var kveðinn upp í málinu 28. febrúar 2017 þar sem dómkrafa A var tekin til greina. Í kjölfarið tók SÍ ákvörðun um að greiða Á hámarksbætur samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000 og í þinghaldi 16. október 2017 var því lýst yfir af hálfu SÍ að fallist væri á kröfugerð A, þar á meðal um dráttarvexti. Í þinghaldinu var bókað að lögmaður Í teldi að fara þyrfti fram sönnunarfærsla að nýju sambærileg þeirri sem þegar hefði farið fram. Sjónarmið Í voru áréttuð bókun í þinghaldi 23. mars 2018, þar á meðal um nauðsyn þess að dómurinn yrði eins skipaður við meðferð málsins sem fram undan væri. Í bókun dómsformannsins var tekið fram að Í hefði fallist á sakarskiptingu og átt þess kost að láta fyrri hluta málsins til sín taka, auk þess sem dómi í fyrri hluta málsins hefði ekki verið áfrýjað og niðurstaða hans væri því bindandi. Þá væri ekki þörf á sérþekkingu í þeim hluta málsins sem eftir stæði þar sem ágreiningur þar lyti að greiðsluskyldu Í. Bókað var af hálfu Í í þinghaldi 5. júlí 2018 það sjónarmið að vísa ætti málinu frá þar sem ekki reyndi á aðild varastefnda nema aðalstefndi hefði verið sýknaður. Í dómi Landsréttar kom fram að eins og samspili krafna á hendur aðal og varastefnda var háttað í þessu máli hefði ekki verið skylt að vísa kröfum á hendur Í frá dómi eftir að því hafði verið lýst yfir í þinghaldi að málinu væri lokið að því er varðaði SÍ. Þá sagði að þótt sakarefni málsins hefði verið skipt á grundvelli 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri áfram um eitt og sama dómsmálið að ræða. Af ákvæðum 4. gr. og 2. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 leiddi að hinir sérfróðu meðdómsmenn, sem tekið höfðu sæti með dómsformanni í málinu, hefðu eftir uppkvaðningu dóms um fyrri hluta málsins áfram átt að taka þátt í aðalmeðferð og samningu dóms um þær kröfur sem dómurinn átti þá eftir að taka afstöðu til. Því til viðbótar var tekið fram að sakarefni á hendur Í voru að hluta til önnur en á hendur SÍ og enn væri í málinu deilt um atriði sem sérkunnáttu þyrfti til að leysa úr. Í stað þess að dómurinn yrði áfram fjölskipaður kaus dómsformaður að annast málsmeðferðina einn og kveða einn upp dóm í málinu, að hluta til á grundvelli forsendna fyrri dóms í málinu, þó að Í hefði ekki átt aðild að þeirri málsmeðferð. Með vísan til þessa taldi Landsréttur svo alvarlega annmarka vera á meðferð málsins í héraði að ekki yrði hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm af sjálfsdáðum og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar á ný.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 15. janúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2018 í málinu nr. E932/2014.

2 Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti. Til vara krefst hann þess að dæmd fjárkrafa verði lækkuð og að málskostnaður verði felldur niður.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

4 Samkvæmt ákvörðun Landsréttar var málið munnlega flutt um formsatriði þess, sbr. 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

5 Stefndi höfðaði mál þetta upphaflega aðallega á hendur Sjúkratryggingum Íslands en til vara á hendur áfrýjanda. Stefndi gerði þær kröfur á hendur aðalstefnda að ákvörðun hans 22. janúar 2010 yrði felld úr gildi sem og úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga 28. janúar 2011 og að hann yrði dæmdur til að greiða sér 29.508.700 krónur með nánar tilgreindum vöxtum og dráttarvöxtum. Á hendur áfrýjanda, sem varastefnda, gerði stefndi þá kröfu að ef Sjúkratryggingar Íslands yrðu sýknaðar af síðari dómkröfunni yrði áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda sömu fjárhæð og hann krafði aðalstefnda um.

6 Kröfur stefnda á hendur aðalstefnda, Sjúkratryggingum Íslands, voru meðal annars studdar þeim rökum að hann hefði orðið fyrir líkamstjóni vegna bilunar eða galla í bjargráði í tengslum við sjúkdómsmeðferð á heilbrigðisstofnun og því ætti hann, á grundvelli 2. töluliðar 1. mgr. 2. gr., sbr. 1. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu, rétt á bótum frá aðalstefnda. Af sömu ástæðum væri ákvörðun aðalstefnda og úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga haldnir efnisannmörkum sem leiða ættu til ógildingar. Kröfu sína á hendur áfrýjanda byggði stefndi einkum á því að hann ætti rétt á skaðabótum úr hans hendi á grundvelli laga nr. 25/1991 um skaðsemisábyrgð þar sem stefndi hefði við fyrrnefnda sjúkdómsmeðferð orðið fyrir tjóni af völdum gallaðs bjargráðs sem Landspítalinn hefði flutt inn og dreift. Í stefnu kemur fram að fallist dómurinn ekki á skaðabótakröfu í aðalaðild beri varastefnda að greiða kröfuna eða til vara mismun á heildarkröfunni og þeirri kröfu sem fallist verði á að aðalstefndi greiði. Um þetta var vísað til 7. gr. laga nr. 111/2000 sem mælir fyrir um að skaðabótakrafa verði ekki gerð á hendur neinum sem sé bótaskyldur samkvæmt reglum skaðabótaréttar nema tjón hafi ekki fengist að fullu bætt samkvæmt 5. gr. laganna og þá einungis um það sem á vanti.

7 Stefndi kaus að nýta sér það réttarfarshagræði sem felst í 2. mgr. 19. gr. og stefna Sjúkratryggingum Íslands aðallega og áfrýjanda til vara. Kröfur stefnda á hendur aðal og varastefnda áttu rætur að rekja til sama atviks og var því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Eins og kröfugerð stefnda var háttað og vegna ákvæða 7. gr. laga nr. 111/2000 var honum þetta heimilt.

8 Í þinghaldi 16. desember 2015 ákvað héraðsdómari að skipta sakarefni málsins á þann hátt að fyrst yrði leyst úr kröfu stefnda um að fella úr gildi ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands 22. janúar 2010 og úrskurð úrskurðarnefndar almannatrygginga 28. janúar 2011. Með hliðsjón af málatilbúnaði stefnda og því að kröfur á hendur aðal og varastefnda voru sprottnar af sama atviki var ekki heppilegt að skipta sakarefni málsins með framangreindum hætti, þrátt fyrir að allir málsaðilar samþykktu það. Með þeirri ákvörðun var fórnað því réttarfarshagræði sem 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 miðar að. Bar dómaranum í kjölfarið að tryggja að þessi ákvörðun kæmi ekki niður á jafnræði málsaðila.

9 Við upphaf aðalmeðferðar 31. janúar 2017 var bókað að dómari hefði kvatt til setu í dóminum sem sérfróða meðdómsmenn læknana G-kk-þf K-kk-nf og Á-kk-nf Ö-kk-nf S-kk-nf.

10 Lögmaður áfrýjanda sótti þing við upphaf aðalmeðferðar 31. janúar 2017 um fyrri dómkröfu stefnda á hendur aðalstefnda í héraði og var þá bókað í þingbók: „Lögmaður stefnda íslenska ríkisins víkur úr sal þar sem hlutur íslenska ríkisins í málinu hvílir meðan leyst er úr þessum þætti málsins.“ Eftir að bókað hafði verið í þingbók að lögmaður áfrýjanda viki úr sal hófst aðalmeðferðin með því að skýrslur voru teknar af vitnum. Verður að ganga út frá því að endurrit úr þingbók endurspegli röð atvika í þessu þinghaldi. Í dómi 28. febrúar 2017 um ógildingarkröfur stefnda, var ítrekað að hlutur áfrýjanda hvíldi.

11 Þar sem áfrýjandi var ekki aðili að þeirri kröfu sem fjallað var um í þeim hluta málsins sem dómur var lagður á 28. febrúar 2017, og dómsformaður hafði bókað að hlutur áfrýjanda hvíldi, hafði áfrýjandi réttmæta ástæðu til að líta svo á að ekki væri ástæða til að hann tæki þátt í meðferð þess hluta málsins, enda málatilbúnaður stefnda hvað varðar bótaskyldu aðal og varastefnda ekki að öllu leyti reistur á sama grunni.

12 Dómur var sem fyrr greinir kveðinn upp í málinu 28. febrúar 2017 og var niðurstaða hans að úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga 28. janúar 2011 var felldur úr gildi. Í kjölfarið tóku Sjúkratryggingar Íslands ákvörðun 19. júní 2017 um að greiða stefnda hámarksbætur samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000 auk vaxta. Lögmaður stefnda lagði fram breytta dómkröfu í þinghaldi í málinu 4. október 2017 þar sem tekið var tillit til innborgunar Sjúkratrygginga Íslands að fjárhæð 9.707.821 króna. Stefndi gerði eftir það eingöngu kröfu á hendur aðalstefnda um dráttarvexti en lækkaði kröfu sína á hendur varastefnda sem nam innborguninni. Í þinghaldi í málinu 16. október 2017 lýsti lögmaður Sjúkratrygginga Íslands því yfir að fallist væri á kröfugerð stefnda og að dráttarvextir samkvæmt henni yrðu greiddir. Bókað var í þingbók að lögmaður áfrýjanda teldi að fara þyrfti fram sönnunarfærsla, sambærileg þeirri sem áður hefði farið fram í þeim hluta málsins sem þegar hefði verið dæmdur, þar sem hlutur áfrýjanda hefði hvílt á meðan. Sjúkratryggingar Íslands greiddu stefnda 2.185.060 krónur í vexti 27. október 2017 og höfðu þá greitt honum samtals 11.892.881 krónu.

13 Í þinghaldi 23. mars 2018 var bókað í þingbók að lögmenn lýstu því yfir að málinu væri lokið að því er varðaði Sjúkratryggingar Íslands. Lögmaður áfrýjanda lagði þá fram bókun þar sem ítrekað var að sönnunarfærsla þyrfti að fara fram að nýju þar sem hlutur áfrýjanda hefði hvílt meðan dæmt var um fyrri kröfu stefnda á hendur Sjúkratryggingum Íslands. Þá sagði í bókuninni: „Stefndi féllst fyrir sitt leyti, á sakarskiptingu tengda aðild af tillitsemi við stefnanda að beiðni lögmanns hans, en ætlar sér ekki að missa neinn rétt í málinu, fyrir að hafa samþykkt það. Stefndi telur nauðsynlegt að dómurinn verði eins skipaður í þeim þætti sem framundan er og í þeim þætti sem laut að máli gagnvart Sjúkratryggingum Íslands. Ekki hefur verið útskýrt að mati stefnda af hverju skipan dómsins kunni að verða breytt, enda hafi sérfróðir meðdómendur tekið sæti í dómi. Meðdómendur eru ekki síður mikilvægir í málinu gagnvart íslenska ríkinu. Stefndi telur að það kunni að leiða til ómerkingar dóms verði dómaraskipan breytt í þessum hluta málsins. Stefndi telur að dómur gagnvart Sjúkratryggingum Íslands bindi stefnda ekki á neinn hátt enda dómurinn ekki gegn stefnda.“ Jafnframt var þá bókað í þingbók að lögmaður áfrýjanda óskaði þess að kveðinn yrði upp úrskurður um hvort sérfróðir meðdómendur myndu sitja í dóminum við aðalmeðferð málsins og hvort sönnunarfærsla færi fram að nýju.

14 Við fyrirtöku 27. júní 2018 lagði lögmaður stefnda fram bókun en í henni kom meðal annars fram að rétt væri að hafna beiðni áfrýjanda um að sönnunarfærsla færi fram á ný. Dómsformaður færði þá til bókar þá ákvörðun sína að dómur yrði ekki fjölskipaður að nýju. Lögmaður áfrýjanda hefði fallist á sakarskiptingu og átt þess kost að láta fyrri hluta málsins til sín taka. Hann hafi mætt við upphaf aðalmeðferðar 31. janúar 2017 en vikið úr dómsal áður en skýrslur voru teknar. Dómi í málinu 28. febrúar 2017 hefði ekki verið áfrýjað og væri niðurstaða hans bindandi. Sá ágreiningur sem eftir stæði lyti að greiðsluskyldu áfrýjanda og ekki væri þörf á sérþekkingu í þeim hluta málsins. Lögmaður áfrýjanda lét bóka mótmæli við þessum sjónarmiðum dómsformanns.

15 Í þinghaldi í málinu 5. júlí 2018 var bókað að lögmaður áfrýjanda teldi að vísa ætti málinu frá dómi án kröfu með vísan til 19. og 100. gr. laga nr. 91/1991 þar sem varaaðild komi aldrei til greina nema aðalstefndi sé sýknaður.

16 Í 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 segir að sækja megi fleiri en einn í sama máli með þeim hætti að kröfum sé aðallega beint að einum þeirra en að öðrum til vara ef skilyrðum 1. mgr. greinarinnar sé fullnægt. Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð með frumvarpi sem varð að umræddum lögum segir meðal annars að varaaðild felist nánar tiltekið í því að sóknaraðili beini kröfu aðallega að einum varnaraðila og til vara að öðrum, með það fyrir augum að þeim síðarnefnda verði gert að þola dóm ef þeim fyrrnefnda verður það ekki. Stefndi orðaði kröfugerð sína á hendur áfrýjanda í upphafi þannig að ef Sjúkratryggingar Íslands yrðu sýknaðar af síðari dómkröfunni yrði varastefndi dæmdur til að greiða honum sömu fjárhæð. Almenna reglan er sú að mál verður flutt í einu lagi um kröfur á hendur aðal og varastefnda en dómari tekur kröfur á hendur varastefnda ekki til úrlausnar fyrr en hann hefur sýknað aðalstefnda af kröfum stefnanda. Jafnvel þótt kröfur stefnanda á hendur aðalstefnda séu aðeins teknar til greina að hluta kann að leiða af forsendum dóms um kröfur á hendur aðalstefnda að ekki þarf að fjalla um kröfur á hendur varastefnda og verður hann þá sýknaður. Af orðalagi 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 og fyrrnefndum ummælum um ákvæðið í frumvarpi er þó ekki útilokað, með hliðsjón af því réttarfarshagræði sem ákvæðinu er ætlað að tryggja, að kjósi stefnandi að fella niður málið gagnvart aðalstefnda að hluta eða öllu leyti geti hann haldið málinu áfram gagnvart varastefnda. Eins og samspili krafna á hendur aðal og varastefnda var háttað í þessu máli, sérstaklega með hliðsjón af 7. gr. laga nr. 111/2000 og greiðslu Sjúkratrygginga Íslands á hluta dómkrafna, var dómsformanni ekki skylt að vísa kröfum á hendur varastefnda frá dómi eftir að því hafði verið lýst yfir í þinghaldi 23. mars 2018 að málinu væri lokið að því er varðaði aðalstefnda Sjúkratryggingar Íslands. 17 Aðalmeðferð fór fram 26. nóvember 2018 í þeim hluta málsins sem sætir nú endurskoðun Landsréttar. Dómsformaður sat einn í dómi og kvað upp hinn áfrýjaða dóm 20. desember sama ár. Í dóminum kemur meðal annars fram að áfrýjandi hafi kosið að láta sig ekki varða þann hluta ágreiningsins sem dæmt var um 28. febrúar 2017 en í þeim dómi hafi „niðurstaða um að hafna greiðsluskyldu Sjúkratrygginga Íslands verið felld úr gildi af dómi sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum“ og þeim dómi hefði ekki verið áfrýjað. Væri sú niðurstaða bindandi enda hefði áfrýjandi ekki sýnt fram á að hún væri röng, sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Dómsformaður byggði niðurstöðu um þann hluta málsins sem sneri að áfrýjanda að stórum hluta á niðurstöðu fyrri dóms í málinu.

18 Samkvæmt 3. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 getur dómari ákveðið af sjálfsdáðum, þyki honum það nauðsynlegt til skýringar eða hagræðis, að aðskilja kröfur sem eiga ekki rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings en eitt mál er rekið um, þannig að farið verði með hvora eða hverja þeirra í sjálfstæðu máli. Hins vegar er heimild dómara samkvæmt 1. mgr. 31. gr. sömu laga, til þess að skipta sakarefni með þeim hætti að fyrst verði dæmt sérstaklega um tiltekin atriði máls meðan önnur atriði þess hvíla og bíða þess að verða dæmd, annars eðlis. Þrátt fyrir að sakarefni þessa máls hafi verið skipt á grundvelli 1. mgr. 31. gr. er áfram um eitt og sama dómsmálið að ræða.

19 Í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991, eins og ákvæðið var fram til 1. janúar 2018, var kveðið á um að væri deilt væri um staðreyndir sem væru bornar fram sem málsástæður og dómari teldi þurfa sérkunnáttu í dómi til að leysa úr gæti hann kvatt til tvo meðdómsmenn sem hefðu slíka sérkunnáttu. Í 1. mgr. 4. gr. laganna segir meðal annars að meðdómsmenn skuli ekki taka sæti í dómi síðar en við upphaf aðalmeðferðar máls og í 3. mgr. greinarinnar segir að meðdómsmenn taki þátt í málsmeðferð og samningu dóms og hafi sömu réttindi og beri sömu skyldur og dómsformaður í því máli. Dómsformaður stýri þó dómi, kveði einn upp úrskurði um annað en frávísun máls, þar á meðal um hæfi meðdómsmanns, gefi út kvaðningar og tilkynningar, haldi þing til uppkvaðningar dóms, annist gerð og staðfestingu dómsgerða og komi fram út á við fyrir hönd dómsins. Í 2. mgr. 115. gr. laganna segir meðal annars að sé dómur fjölskipaður og mál munnlega flutt skuli allir dómendur hafa hlýtt á flutning þess. Geti þeir ekki allir tekið þátt í samningu dóms skuli nefna dómara í stað þess sem hafi misst við og endurtaka munnlegan flutning máls.

20 Af framangreindum lagaákvæðum leiðir að hafi dómari, eða eftir atvikum dómstjóri, tekið þá ákvörðun að hafa dóm í máli fjölskipaðan og meðdómsmenn tekið sæti í dómi gilda ákvæði 4. gr. og 2. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð málsins upp frá því. Samkvæmt því áttu hinir sérfróðu meðdómsmenn, sem tekið höfðu sæti í dómi með dómsformanni, að taka áfram þátt í þeim dómstörfum í málinu sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 4. gr. laganna eftir uppkvaðningu dómsins 28. febrúar 2017 og taka þátt í aðalmeðferð og samningu dóms um þær kröfur sem dómurinn átti þá eftir að taka afstöðu til. Það athugast einnig að sakarefni á hendur áfrýjanda voru að hluta til önnur en á hendur aðalstefnda og enn var í málinu deilt um atriði sem sérkunnáttu þurfti til að leysa úr. Í stað þess að dómurinn yrði áfram fjölskipaður kaus dómsformaður að annast málsmeðferðina einn og kveða einn upp dóm í málinu, að hluta til á grundvelli forsendna fyrri dóms í málinu, sem sérfróðir meðdómsmenn stóðu að, um kröfur á hendur Sjúkratryggingum Íslands þótt áfrýjandi ætti ekki aðild að þeim kröfum og hefði ekki tekið þátt í meðferð málsins hvað þær varðaði þar sem dómsformaður hafði bókað í þingbók að hlutur áfrýjanda hvíldi meðan leyst væri úr þeim þætti málsins.

21 Samkvæmt framansögðu eru svo alvarlegir annmarkar á meðferð málsins í héraði að ekki verður hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm af sjálfsdáðum og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar, þar með talið aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju í fjölskipuðum dómi frá og með þinghaldi 27. júní 2018.

22 Verði þess ekki kostur að skipa dóminn áfram sömu dómendum og stóðu að dómi í málinu 28. febrúar 2017 er rétt að dómurinn verði skipaður í samræmi við 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 eins og ákvæðinu hefur verið breytt með 1. gr. laga nr. 49/2016.

23 Við nýja meðferð málsins þarf dómsformaður meðal annars að taka afstöðu til þess hvort ummæli hans við fyrirtöku málsins í þinghaldinu 27. júní 2018 valdi vanhæfi hans til áframhaldandi meðferðar málsins.

24 Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar frá og með þinghaldi 27. júní 2018, þar með talið aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnda, A, í héraði og fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kk-ef Þ-kk-ef, samtals 4.600.000 krónur á báðum dómstigum.