724/2021

Útdráttur

Smálánafyririrtækið EC höfðaði mál gegn B og N vegna ummæla B, sem sett voru fram í tölvupósti til tveggja fyrirtækja sem veittu EC greiðslumiðlunarþjónustu.

Ummæli B fólu í sér fullyrðingar um að smálán sem EC veitti og viðtakendur tölvupóstsins aðstoðuðu við að skuldfæra fyrir af greiðslukortum lántakenda, hafi verið úrskurðuð ólögleg á Íslandi og að færslurnar af greiðslukortunum væru ólöglegar. Með hinum áfrýjaða dómi voru fjögur tilgreind ummæli B dæmd dauð og ómerk en B og N sýknuð af skaðabótakröfu EC og málskostnaður felldur niður. EC undi dómi héraðsdóms en B og N áfrýjuðu málinu til endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms um ómerkingu ummæla og málskostnað. Í dómi Landsréttar var meðal annars rakið að B og N nytu stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis, sem almennt yrði að telja rúmt í ljósi hlutverks þeirra, og í málinu vægju þau réttindi ekki til jafns við gagnstæðan stjórnarskrárbundinn rétt stefnda til æruverndar. Ummælin hefðu verið sett fram í tölvupóstum þar sem B og N leituðu leiðbeininga um hvernig best væri að aðstoða skjólstæðinga sína vegna þess sem þeir töldu ólöglegar skuldfærslur. Áður hefðu þeir leitað annarra leiða til að stöðva innheimtu lánanna en þeir hefðu lengi haldið fram ólögmæti þeirra, mikil umræða hefði farið fram um þau og yfirvöld neytendamála og dómstólar ítrekað komist að niðurstöðu um brot smálánafyrirtækja gegn lögum. Þrátt fyrir að einungis ein þeirra úrlausna hafi varðað EC lægi fyrir að EC hefði keypt eldri kröfusöfn smálánafyrirtækja og að minnsta kosti að einhverju leyti enn verið að innheimta af þeim kostnað sem úrskurðaður hefði verið ólögmætur.

N væri ólöglærður. Þótt ummæli hans hefðu ekki verið lögfræðilega nákvæm voru þau ekki talin úr lausu lofti gripin og lagt til grundvallar að hann hefði, í ljósi þeirra upplýsinga sem fyrir lágu, viðhaft þau í góðri trú um réttmæti þeirra og verið heimilt að halda þeim fram gagnvart þeim þriðju aðilum sem hann taldi geta rétt hlut skjólstæðinga sinna. Þá voru ummæli hans um okurlánastarfsemi talin réttlætanlegur gildisdómur. Takmörkun tjáningar B með ómerkingu ummæla var því ekki talin uppfylla skilyrði 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Var hann sýknaður af kröfu EC sem var dæmt til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjendur skutum álinu til Landsréttar 26. nóvember 2021 að fengnu áfrýjunarleyfi.

Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2021 í málinu nr. E-6078/2020.

2

Áfrýjendur krefjast þess að áfrýjandinn B-kk-nf K-kk-nf verði sýknaður af kröfu stefnda um ómerkingu nánar tilgreindra ummæla sem rakin eru í hinum áfrýjaða dómi.

Að öðru leyti krefjast áfrýjendur staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefjast þeir þess að þeim verði hvorum um sig eða sameiginlega dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Mál þetta höfðaði stefndi á hendur áfrýjendum vegna ummæla áfrýjandans B-kk-ef K-kk-ef, formanns áfrýjandans Neytendasamtakanna, í tölvupósti til Quickpay Ap S 6. ágúst 2020 og Clearhaus A/S 20. sama mánaðar. Í stefnu var þess krafist að áfrýjandanum B-kk-þgf yrði gert að þola ómerkingu nánar tilgreindra ummæla í tölvupóstunum og að áfrýjendur yrðu óskipt dæmdir til að greiða stefnda nánar tilteknar skaðabætur. Til vara var þess krafist að viðurkennd yrði óskipt skaðabótaskylda áfrýjenda vegna ummælanna. Með hinum áfrýjaða dómi voru fjögur ummæli áfrýjandans B-kk-ef dæmd dauð og ómerk en áfrýjendur að öðru leyti sýknaðir af kröfum stefnda og málskostnaður felldur niður. Með áfrýjun leitar áfrýjandinn B-kk-nf endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms um ómerkingu ummæla en áfrýjandinn Neytendasamtökin leitar endurskoðunar á málskostnaðarákvörðun héraðsdóms.

Stefndi unir niðurstöðu héraðsdóms. Fyrir Landsrétti lýtur málið því eingöngu að niðurstöðu héraðsdóms um ómerkingu ummæla og málskostnað.

5

Fyrir Landsrétt hafa áfrýjendur lagt gögn er lúta meðal annars að innheimtu lána og endurgreiðslukröfu vegna skuldfærslu. Um málsatvik vísast að öðru leyti til lýsingar í hinum áfrýjaða dómi og þess sem greinir í niðurstöðukafla.

Niðurstaða

6

Tölvupóstana sem um er deilt sendi áfrýjandinn B-kk-nf K-kk-nf sem formaður áfrýjandans Neytendasamtakanna til tveggja fyrirtækja sem veittu stefnda greiðslumiðlunarþjónustu, það er aðstoðuðu hann við skuldfærslu greiðslukorta.

Tölvupóstarnir, sem eru svo til samhljóða, eru á ensku en fyrir liggur íslensk þýðing þeirra. Í tölvupóstunum kemur fram að athygli áfrýjandans Neytendasamtakanna hafi verið vakin á því að alloft hafi verulegar fjárhæðir verið millifærðar sjálfkrafa af ýmsum bankareikningum/debetkortum án samþykkis reikningseiganda. Úttektirnar virðist til þess ætlaðar að greiða skuldir þrátt fyrir að lánin sem um ræði hafi verið úrskurðuð ólögleg á Íslandi. Úttektirnar séu framkvæmdar fyrir hönd stefnda og eina starfsemi hans sé ólögleg okurlánastarfsemi (e. illegal predatory lending). Lánin hafi verið úrskurðuð ólögleg á Íslandi, bæði af dómstólum og Neytendastofu, en eigi að síður séu háar fjárhæðir teknar út af bankareikningum fólks í hverjum mánuði til greiðslu þeirra. Í niðurlagi tölvupóstanna er óskað aðstoðar viðtakanda við að „stöðva þessar ólöglegu færslur“ (e. to terminate these illegal transfers) og leiðbeininga um hvernig best sé að aðstoða skjólstæðinga áfrýjenda við að stöðva brotin og endurheimta fjármuni.

7

Krafa stefnda er um ómerkingu ummæla en í 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 kemur fram að í meiðyrðamáli megi dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefst þess sem misgert er við. Slík ómerking felur í sér eftirfarandi takmörkun á tjáningarfrelsi og því getur ekki komið til hennar nema að fullnægðum skilyrðum 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þar er mælt fyrir um að tjáningarfrelsi verði einungis settar skorður með lögum, í þágu tiltekinna markmiða sem þar eru tilgreind og að því uppfylltu að skorðurnar teljist nauðsynlegar og samrými st lýðræðishefðum, eða að nauðsyn beri til þeirra í lýðræðislegu þjóðfélagi, eins og það er orðað í mannréttindasáttmála Evrópu. Margdæmt er að allar takmarkanir á tjáningarfrelsi verður að skýra þröngt.

8

Stefndi er lögaðili. Þótt lögaðilar njóti verndar almennra laga gegn óréttmætum ummælum, þar á meðal 1. mgr. 241. gr. og nokkurra annarra ákvæða XXV. kafla almennra hegningarlaga, hafa þeir ekki verið taldir njóta stjórnarskrárbundinnar æruverndar, svo sem einstaklingar gera samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar. Ýmis grunnrök æruverndar verða enda illa heimfærð á lögaðila, til dæmis á þann hátt að ærumeiðingar gangi nærri persónu þeirra og tilfinningalífi eða andlegu og líkamlegu sjálfræði. Þótt lögaðilar hafi hagsmuni af því að verða ekki fyrir óréttmætu umtali eru þeir hagsmunir öðruvísi en í tilviki einstaklinga og fremur viðskiptalegs eðlis. Þetta skiptir máli við mat áþví hvort skilyrðum til takmörkunar á tjáningarfrelsi sé fullnægt.

Þannig þarf meira til að koma en í tilviki einstaklinga svo að ómerking í þágu lögaðila teljist uppfylla skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar um nauðsyn í lýðræðislegu þjóðfélagi, enda hvílir takmörkun tjáningarfrelsis þá ekki á markmiðum um vernd gagnstæðs stjórnarskrárbundins réttar, líkt og í tilviki einstaklinga.

9

Ummælin sem um er deilt fólu ekki í sér þátttöku í opinberri umræðu heldur voru þau sett fram í tölvupóstum til nánar tiltekinna viðtakenda. Áfrýjandinn Neytendasamtökin er á hinn bóginn frjáls félagasamtök sem hafa það markmið að standa vörð um og efla réttindi neytenda. Í grunnstefnu samtakanna segir meðal annars að þau hafi verið stofnuð til að vera rödd neytenda, krefjast og hafa eftirlit með góðum viðskiptaháttum og tryggja grunnréttindi neytenda. Þar kemur einnig fram að samtökin aðstoði félagsmenn við að ná fram rétti sínum, að þau sinni réttindagæslu einstaklinga jafnt sem almennum neytendamálum. Almennt verður að játa slíkum frjálsum félagasamtökum og fyrirsvarsmönnum þeirra rúmt tjáningarfrelsi, enda hefur verið litið svo á að þau þjóni að nokkru leyti hlutverki útvarða almennings (e. public watchdog), með líkum hætti og fjölmiðlar, sbr. til dæmis dóm yfirdeildar mannréttindadómstóls Evrópu 8. nóvember 2016 í máli nr. 18030/11, M-x-x H-x-x B-x-x gegn Ungverjalandi, og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. júní 2018 í máli nr. 617/2017. Að sama skapi verður að játa þeim nokkurt svigrúm til að fylgja eftir réttindum félagsmanna sinna, þegar þau telja lög á þeim brotin. Í því sambandi er og til þess að líta að hagsmunir hvers og eins félagsmanns eru oft of litlir til að bera kostnað af málaferlum, en samanlagðir hagsmunir félagsmanna miklir, sem gerir raunhæfustu leiðina þá að leita úrbóta í nafni samtakanna. Þá bera gögn málsins raunar með sér að lántakendur smálána séu á ýmsan hátt viðkvæmur hópur sem ólíklegt er að láti reyna á rétt sinn sjálfir.

10

Af framangreindu leiðir meðal annars að heimildir áfrýjenda til að halda fram lögbroti takmarkast ekki við tilvik þar sem stjórnvöld eða dómstólar hafa þegar komist að niðurstöðu um slíkt brot. Á hinn bóginn er ljóst, svo dæmi sé tekið, að 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar er því ekki til fyrirstöðu að ómerkt séu ósönn ummæli áfrýjenda sem sett eru fram af engu tilefni og í vondri trú. Ræðst niðurstaða um það hvort ummæli séu innan eða utan marka tjáningarfrelsis af heildarmati er byggist á viðurkenndum sjónarmiðum um túlkun 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í þeim sjónarmiðum felst meðal annars að sönn ummæli leiða almennt ekki til ábyrgðar, jafnvel þótt þau teljist ærumeiðandi, auk þess sem svonefndir gildisdómar verða almennt ekki takmarkaðir á þeim grunni að þeir hafi ekki verið sannaðir. Loks njóta ærumeiðandi staðhæfingar um staðreyndir í sumum tilvikum verndar, þannig að ekki komi til takmörkunar þeirra, jafnvel þótt þær séu ósannaðar, enda kunna þær eigi að síður að teljast réttlætanlegar miðað við aðstæður. Í þeim efnum koma meðal annars til sjónarmið um góða trú þess sem tjáir sig og þýðingu þjóðfélagsumræðu í lýðræðislegu samfélagi. Við mat á því hvort takmörkun ummæla teljist nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi skiptir tilgangur ummæla einnig máli, auk þess sem líta verður til hins breiðara samhengis þeirra.

Þannig er ekki fært að horfa einangrað til þeirra orða sem stefnandi máls telur meiðandi heldur verður að skýra þau út frá tjáningu viðkomandi í heild sinni, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 15. desember 2005 í máli nr. 181/2005, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 5105.

11

Líkt og rakið er í hinum áfrýjaða dómi keypti stefndi 2018 rekstur og lánasöfn íslenskra smálánafyrirtækja og veitti í kjölfarið smálán hér á landi undir þeirra merkjum. Allt frá því að smálánafyrirtæki hófu starfsemi hér á landi, sem virðist hafa verið veturinn 2009 til 2010, var starfsemi þeirra til opinberrar umræðu og sætti talsverðri gagnrýni. Til að mynda lýsti áfrýjandinn Neytendasamtökin því snemma yfir að smálán væru ólögleg. Löggjafinn setti starfsemi smálánafyrirtækja skorður með lögum nr. 33/2013 um neytendalán og á næstu árum komust yfirvöld neytendamála ítrekað að þeirri niðurstöðu að háttsemi þeirra hefði brotið gegn lögunum. Má í því sambandi meðal annars nefna ákvarðanir Neytendastofu 2. júní 2014 í málum nr. 28/2014 og 29/2014, sem staðfestar voru af áfrýjunarnefnd neytendamála og Neytendastofa síðan að mestu leyti sýknuð í héraðsdómsmáli þar sem látið var reyna á úrskurð áfrýjunarnefndarinnar, ákvarðanir Neytendastofu 20. maí 2016 í málum nr. 16/2016 og 17/2016, sem staðfestar voru að mestu leyti hjá áfrýjunarnefnd neytendamála, og ákvörðun Neytendastofu 14. nóvember 2016 í máli nr. 59/2016, sem staðfest var af áfrýjunarnefnd neytendamála og Neytendastofa síðan að mestu leyti sýknuð fyrir dómi, sbr. dóm Landsréttar 29. nóvember 2019 í máli nr. 227/2019. Þar að auki tók Neytendastofa nokkrar ákvarðanir um beitingu dagsekta vegna brota á framangreindum ákvörðunum.

12

Ákvarðanirnar sem hér hafa verið nefndar vörðuðu ekki stefnda heldur smálánafyrirtæki sem hann festi kaup á eftir að ákvarðanirnar voru teknar. Ákvörðun Neytendastofu 21. ágúst 2019 í máli nr. 31/2019 var á hinn bóginn tekin eftir að stefndi kom inn á hérlendan markað. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði brotið gegn 26. gr. laga nr. 33/2013 með innheimtu kostnaðar af neytendalánum sem nam hærri árlegri hlutfallstölu kostnaðar en 50%. Í ákvörðuninni segir svo um nýrri lán stefnda: „Samkvæmt gögnum málsins gerði félagið breytingu á viðskiptamódeli sínu eftir að gagnaöflun Neytendastofu hófst sem fólst m. a. í því að kostnaður af lánum var lækkaður verulega. Af gögnunum er ljóst að kostnaður við lántöku nemur nú fjárhæð sem gefur árlega hlutfallstölu kostnaðar undir lögbundnu hámarki samkvæmt 26. gr. laga nr. 33/2013. Skoðun Neytendastofu hefur einnig leitt í ljós að við lántöku og gerð lánssamnings eru neytendur ekki krafðir um viðbótargjöld, tengdan kostnað eða annað sem taka skal tillit til við útreikning heildarlántökukostnaðar og árlegrar hlutfallstölu kostnaðar. Neytendastofa telur því ekki tilefni til athugasemda við fjárhæð kostnaðar eða útreikning árlegrar hlutfallstölu kostnaðar við lánveitingar [stefnda] eins og útreikningunum er nú háttað samkvæmt gögnum sem lögð hafa verið fram.“ Neytendastofa komst einnigað þeirri niðurstöðu í ákvörðuninni að upplýsingagjöf stefnda færi í bága við nánar tiltekin ákvæði 7. og 12. gr. laga nr. 33/2013 og beindi fyrirmælum til hans um úrbætur þar á.

Áfrýjunarnefnd neytendamála staðfesti ákvörðunina en með dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með dómi Landsréttar 18. nóvember 2022 í máli nr. 646/2021, var úrskurður áfrýjunarnefndarinnar felldur úr gildi. Byggðist sú niðurstaða á reglum um lagaskil sem taldar voru fela í sér að dönsk lög ættu við um lánssamningana en ekki íslensk. Niðurstaða dómstóla að því leyti verður ekki talin hafa þýðingu við mat á ummælum áfrýjandans B-kk-ef í ágúst 2020 heldur verður að líta til þess sem fyrir lá er þau voru viðhöfð, en úrskurður áfrýjunarnefndarinnar gekk í lok apríl 2020 og dómsmál vegna hans var ekki höfðað fyrr en eftir að ummælin voru viðhöfð.

13

Áfrýjandinn B-kk-nf hefur vísað til þess að ástæða tölvupóstanna sem um er deilt hafi verið sú að honum og áfrýjandanum Neytendasamtökunum hafi borist upplýsingar um að stefndi væri að skuldfæra af reikningum fólks kostnað eða upphæðir sem það hefði ekki samþykkt. Með þessu hafi stefndi innheimt lán sem úrskurðuð hefðu verið ólögleg, það er að segja væru með kostnaði sem væri ólöglegur. Fyrir Landsrétt hafa áfrýjendur lagt nokkur bréf Almennrar innheimtu ehf., sem sinnti innheimtu fyrir stefnda, til lántakenda, sem bera með sér innheimtu eldri lána í eigu stefndu eftir síðastnefnda ákvörðun Neytendastofu, en sum bréfanna eru rituð áður en stefndi viðhafði hinn umdeildu ummæli. Telja áfrýjendur hluta þeirra lána sem innheimt eru með bréfunum ólögmætan, einkum á þann hátt að þau hafi innihaldið svonefnt „flýtigjald“, en í ákvörðunum Neytendastofu 2. júní 2014 í málum nr. 28/2014 og 29/2014 var komist að þeirri niðurstöðu að óheimilt væri að undanskilja slíkt gjald við útreikning árlegrar hlutfallstölu kostnaðar og að innheimtur kostnaður að því meðtöldu væri yfir lögbundnu hámarki 26. gr. laga nr. 33/2013. Fyrir liggur bréf Almennrar innheimtu 16. nóvember 2020 þar sem viðurkennt er að flýtigjald hafi að nokkru marki verið innheimt fyrir mistök en þar segir: „[V]ið kaup á kröfu söfnum var eitthvað um lánasamninga sem byggðu m. a. á kostnaði við flýtiafgreiðslu lána, þ. e. flýtigjald. Við endurútreikninga lána sem áttu sér stað vorið 2019 gerðust þau mistök í einhverjum tilfellum að flýtigjald var ekki tekið með í útreikning árlegrar hlutfallstölu kostnaðar og var þar með ekki fellt niður, eftir atvikum. Samkvæmt svörum frá kröfuhafanum var um mistök í kerfis vinnslu að ræða.“ Þá hafa áfrýjendur lagt fram tölvubréf þar sem einstaklingar kvarta undan skuldfærslum stefnda af reikningum upp í lán og leita endurgreiðslu.

14

Um endurreikning stefnda á lánum árið 2019 liggur í reynd ekki annað fyrir en fullyrðingar hans og Almennrar innheimtu. Ákvörðun Neytendastofu 21. ágúst 2019 í máli nr. 31/2019 verður ekki skilin svo að í henni hafi falist afstaða til endurreiknings lánanna. Þannig fólst í ákvörðuninni sú afstaða að eldri lán hefðu brotið gegn lögum en yngri lán gerðu það ekki, en engu var svarað um endurreikning hinna eldri lána og hvort þau, að teknu tilliti til slíkra breytinga, teldust í samræmi við lög. Verður þetta ráðið beint af texta ákvörðunarinnar auk þess sem tölvupóstur forstjóra Neytendastofu, sem síðar verður vikið að, er þessu til frekari stuðnings.

15

Fyrir liggur að áður en til hinna umdeildu ummæla kom hafði áfrýjandinn Neytendasamtökin farið fram á lögbann á innheimtu smálána en þeirri kröfu verið hafnað með úrskurði héraðsdóms í apríl 2020. Þá var lögmaður Almennrar innheimtu áminntur af úrskurðarnefnd lögmanna í maí 2020 auk þess sem Creditinfo rifti samningum við Almenna innheimtu, sem leiddi til brottfalls skuldara stefnda af vanskilaskrá. Þá liggur fyrir að Sparisjóður Strandamanna, sem verið hafði í viðskiptasambandi við Almenna innheimtu, ákvað í júlí 2020 að innheimta og önnur umsýsla smálána yrði framvegis ekki heimiluð í gegnum innheimtukerfi og tengingar í nafni sparisjóðsins. Í frétt sem birtist á vef áfrýjandans Neytendasamtakanna af því tilefni 4. ágúst 2020 sagði að björninn væri því miður ekki alveg unnin, enda hefðu smálánafyrirtækin stundað það að skuldfæra af reikningum lántakenda þrátt fyrir að ekki lægi fyrir bein heimild til þess. Segir síðan meðal annars í fréttinni að erfitt reynist að koma í veg fyrir þetta en mikilvægt væri að þeir sem teldu sig hafa ofgreitt létu loka þeim bankareikningi eða kreditkorti sem smálánin hefðu verið lögð inn á auk þess sem bent var á að hægt væri að koma ábendingum til samtakanna með tölvupósti. 16

Í ummælum áfrýjandans B-kk-ef sem um er deilt, og féllu 6. og 20. ágúst 2020, fólust fullyrðingar um að lán stefnda, sem viðtakandi tölvupóstsins veitti aðstoð við að skuldfæra fyrir, hefðu verið úrskurðuð ólögleg á Íslandi og að færslurnar sem gerðar væru með fulltingi viðtakandans væru ólöglegar. Þessar fullyrðingar voru ónákvæmar og of almennar enda lutu fyrirliggjandi úrlausnir stjórnvalda og dómstóla að nánar tilteknum þáttum í lánum og starfsemi stefnda og þeirra fyrirtækja sem hann keypti rekstur á en ekki að lánunum í heild, auk þess sem fyrir lá að stefndi hafði á þessu tímamarki lagað ný lán sín að kröfum Neytendastofu að því er varðar árlega hlutfallstölu kostnaðar. Á hinn bóginn er ljóst samkvæmt framansögðu að þegar ummælin féllu hafði mikil opinber umræða farið fram um smálánastarfsemi, áfrýjandinn Neytendasamtökin haldið fram ólögmæti þeirra og yfirvöld neytendamála ítrekað komist að niðurstöðu um brot smálánafyrirtækja, sem stefndi festi kaup á, á lögum nr. 33/2013 og dómstólar að mestu leyti staðfest þær niðurstöður. Þá taldi Neytendastofa raunar í margnefndri ákvörðun 21. ágúst 2019 enn skorta á að starfsemi stefnda væri að fullu í samræmi við lög nr. 33/2013 að því er ný lán varðaði, það er að upplýsingagjöf hans færi í bága við nánar tiltekin ákvæði 7. og 12. gr. laganna.

17

Þrátt fyrir að í tölvupóstunum hafi áfrýjandinn B-kk-nf fullyrt með almennum hætti um ólögmæti lána stefnda er ljóst af inngangi og niðurlagi tölvupóstanna að leitað er til viðtakendanna vegna nánar tiltekinna færslna, sem áfrýjendur töldu óheimilar, og óskað leiðbeininga um hvernig þeir gætu best aðstoðað skjólstæðinga sína vegna þeirra. Áfrýjendur vísa til þess að fjöldi aðila hafi leitað aðstoðar þeirra vegna innheimtu smálána og þeir höfðu samkvæmt framansögðu áður leitað annarra leiða til að stöðva innheimtu þeirra. Tilgangur tölvupóstanna var þannig að leita úrbóta á ástandi sem áfrýjendur töldu brjóta gegn lögum, líkt og þeir bera raunar skýrlega með sér þegar þeir eru virtir í heild sinni. Nánar um þær skuldfærslur sem urðu tilefni tölvupóstanna hafa áfrýjendur vísað til þess að þær hafi verið gerðar án samþykkis og með þeim verið innheimt fyrir þætti sem úrskurðaðir höfðu verið ólögmætir. Stefndi vísar á hinn bóginn til þess að öll eldri lán sem hann tók yfir hafi verið endurreiknuð árið 2019 til samræmis við niðurstöður yfirvalda neytendamála. Um endurreikning stefnda liggur lítið fyrir nema fullyrðingar hans sjálf sog af því sem að framan er rakið er ljóst að hannvar að einhverju leyti enn að rukka fyrir þætti sem úrskurðaðir höfðu verið ólöglegir, auk þess sem fyrir liggja gögn frá neytendum sem töldu sig ofrukkaða.

Ekki getur ráðið neinum úrslitum þótt Neytendastofa hafi á því tæpa ári sem leið frá ákvörðun hennar 2019 þar til áfrýjandinn B-kk-nf viðhafði ummæli sín ekki tekið ákvörðun um brot stefnda, enda sannar það ekki að starfsemi hans hafi að öllu leyti verið í samræmi við lög. Liggur raunar fyrir í málinu tölvupóstur forstjóra Neytendastofu þar sem meðal annars er tekið fram að stofnunin hafi ekki framkvæmt heildarskoðun á starfsemi stefnda og ekki tekið til athugunar ábendingar er snúið hafi að því hvernig innheimtu lána væri háttað. Afstaða stofnunarinnar til innheimtu lána sé því ekki fyrir hendi í ákvörðunum hennar og þótt ekki sé gripið til sekta feli það ekki í sér viðurkenningu á því að Neytendastofa telji ekkert í starfsemi viðkomandi í andstöðu við lög. Þá er til þess að líta að áfrýjandinn B-kk-nf er ólöglærður og ummæli hans verða ekki ómerkt á þeim grunni einum að þau hafi ekki verið lögfræðilega nákvæm.

18

Samandregið þá njóta áfrýjendur stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis, sem almennt verður að telja rúmt í ljósi hlutverks þeirra, og í málinu vegast þau réttindi ekki á við gagnstæðan stjórnarskrárbundinn rétt stefnda til æruverndar. Hin umdeildu ummæli voru sett fram í tölvupóstum þar sem áfrýjendur leituðu leiðbeininga um hvernig best væri að aðstoða skjólstæðinga sem til þeirra höfðu leitað vegna þess sem þeir töldu ólöglegar skuldfærslur. Áður höfðu áfrýjendur leitað annarra leiða til að stöðva innheimtu lánanna en þeir höfðu lengi haldið fram ólögmæti þeirra, mikil umræða farið fram um þau og yfirvöld neytendamála og dómstólar ítrekað komist að niðurstöðu um brot smálánafyrirtækja gegn lögum. Þrátt fyrir að einungis ein þeirra úrlausna hafi varðað stefnda, þar sem hann var að hluta til talinn brotlegur við lög en álitinn hafa komið árlegri hlutfallstölu kostnaðar af nýjum lánum í lag, liggur fyrir að hann hafði keypt eldri kröfusöfn smálánafyrirtækja og var að minnsta kosti að einhverju leyti enn að innheimta af þeim kostnað sem úrskurðaður hafði verið ólögmætur. Þrátt fyrir að ummæli áfrýjandans B-kk-ef, sem er ólöglærður, um ólögleg lán og færslur hafi ekki verið lögfræðilega nákvæm verða þau í ljósi framangreinds ekki talin úr lausu lofti gripin heldur verður að leggja til grundvallar að hann hafi, í ljósi þeirra upplýsinga sem fyrir lágu, viðhaft þau í góðri trú um réttmæti þeirra og verið heimilt að halda þeim fram gagnvart þeim þriðju aðilum sem hann taldi geta rétt hlut þeirra skjólstæðinga sem hann taldi lög brotin á. Að því er varðar ummæli hans um okurlánastarfsemi (e. predatory lending) verður að telja þau fela í sér gildisdóm, sem stefndi verður ekki krafinn sönnunar um, enda verður að leggja til grundvallar að gildisdómurinn eigi sér nægilega stoð í fyrirliggjandi staðreyndum og hafi verið viðhafður í góðri trú.

19

Samkvæmt framansögðu verður að telja þá tjáningu áfrýjandans B-kk-ef sem um er deilt rúmast innan þess frelsis sem hann nýtur samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Takmörkun tjáningar hans með ómerkingu ummæla telst þannig ekki uppfylla skilyrðið um nauðsyn í lýðræðislegu þjóðfélagi.

Af því leiðir að sýkna verður hann af kröfum stefnda. Sem fyrr segir er sýkna héraðsdóms af öðrum kröfum stefnda ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi og stendur því óröskuð.

20

Stefnda verður gert að greiða áfrýjendum sameiginlega málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Áfrýjandinn, B-kk-nf K-kk-nf, er sýkn af kröfu stefnda, e Commerce 2020 Ap S, um að ummæli í tölvupósti hans til Quickpay Ap S 6. ágúst 2020 og Clearhaus A/S 20. ágúst 2020, verði dæmd dauð og ómerk.

Stefndi greiði áfrýjendum sameiginlega 1.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.