54/2020

Útdráttur

Á og fleiri kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem máli þeirra á hendur ÁH og V ehf. var vísað frá dómi. Í málinu kröfðust Á og fleiri þess að ógilt yrði með dómi deiliskipulag ÁH og framkvæmdaleyfi V ehf. vegna vegagerðar og efnistöku. Á og fleiri voru meðal eigenda jarðarinnar Drangavíkur og byggðu á því aðallega að umþrætt deiliskipulag og framkvæmdaleyfi tækju til lands sem tilheyrði jörðinni en til vara að þau ættu lögvarða hagsmuni af úrlausn um kröfur sínar á grundvelli réttarreglna um nábýlis og grenndarrétt. Í úrskurði Landsréttar kom fram að umrædd jörð væri í óskiptri sameign 16 eigenda og væru Á og fleiri tíu þeirra. Gæti hver þeirra um sig átt sjálfstæðra hagsmuna að gæta af kröfu sinni um ógildingu stjórnvaldsákvarðana sem áhrif hefðu á landareign þeirra. Yrði máli þessu því ekki vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að ekki væri fullnægt skilyrðum 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Landsréttur tók fram að ágreiningur væri uppi um mörk eignarlands Drangavíkur. Á og fleiri hefðu ekki fyrr gert reka að því að fá skorið úr ágreiningi um landamerki Drangavíkur og aðliggjandi jarða og yrði ekki leyst úr slíkum ágreiningi í máli þessu án aðildar eigenda síðargreindu jarðanna. Þá taldi rétturinn ekki að Á og fleiri hefðu í ljósi fjarlægðar Drangavíkur frá framkvæmdum sýnt fram á slíka röskun á hagsmunum jarðarinnar að eignarréttindi þeirra sem nytu verndar meginreglna nábýlis og grenndarréttar yrðu skert. Loks taldi rétturinn ekki að Á og fleiri hefðu verið aðilar að stjórnsýslumáli þannig að réttur þeirra til að krefjast ógildingar umræddra stjórnvaldsákvarðana samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar yrði virkur. Taldi Landsréttur Á og fleiri ekki hafa sýnt nægilega fram á að þeir hefðu þá lögvörðu hagsmuni sem gætu leitt til þess að efnisdómur gengi um kröfur þeirra. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómarinn J-kk-nf S-kk-nf og B-kvk-nf T-kvk-nf og S-kvk-nf B-kvk-nf, settir landsréttardómarar, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 22. janúar 2020 sem barst réttinum 27. sama mánaðar. Greinargerð varnaraðila Árneshrepps barst réttinum 11. febrúar 2019 en greinargerð varnaraðila Vesturverks ehf. barst degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 9. janúar 2020 í málinu nr. E92/2019 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í jlið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðilar krefjast hvor um sig staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik og málsástæður

4 Málsatvik og forsaga þeirra framkvæmda sem kröfur sóknaraðila lúta að eru skilmerkilega rakin í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir eru sóknaraðilar meðal eigenda að jörðinni Drangavík í Árneshreppi á Ströndum. Jörðin er í óskiptri sameign 16 eigenda en sóknaraðilar, sem eru tíu talsins, eru eigendur að samtals 70,5% eignarhluta í jörðinni.

5 Sóknaraðilar krefjast þess í héraðsdómsstefnu að ógilt verði með dómi deiliskipulag varnaraðilans Árneshrepps, sem gildi tók með auglýsingu í Bdeild Stjórnartíðinda 14. júní 2019, og framkvæmdaleyfi varnaraðilans Vesturverks ehf. vegna vegagerðar og efnistöku, sem samþykkt var af hreppsnefnd varnaraðilans Árneshrepps 12. júní 2019 og gefið út af skipulagsfulltrúa hreppsins 1. júlí sama ár. Sóknaraðilar byggja kröfur sínar einkum á því að ekki hafi verið farið að fyrirmælum laga nr. 105/2006 um umhverfismat áætlana við undirbúning deiliskipulagsins, þar á meðal um þátttökurétt almennings og meðferð athugasemda. Þá hafi rannsóknarregla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verið brotin við undirbúning framkvæmdaleyfis auk þess sem sveitarfélagið hafi horft fram hjá nánar tilgreindum skyldum sínum samkvæmt löggjöf um mat á umhverfisáhrifum og skipulagslögum við veitingu leyfisins. Sóknaraðilar byggja aðallega á því að virkjunarsvæði fyrirhugaðrar Hvalárvirkjunar sé innan landamerkja Drangavíkur og í námunda við þau og skerði verulega óbyggð víðerni innan landamerkja jarðarinnar, eins og þeir telja landamerkin liggja. Deiliskipulagið sé órjúfanlegur hluti af áætlunum um gerð Hvalárvirkjunar sem myndi raska svæðum og fyrirbærum innan lands Drangavíkur. Auk þess myndi vegur sem sýndur sé á deiliskipulagi liggja um land Drangavíkur eða í námunda við það. Þar sem sóknaraðilar séu öll þinglýstir eigendur jarðarinnar Drangavíkur eigi þau hvert og eitt lögvarinna hagsmuna að gæta um dómkröfur málsins.

6 Sóknaraðilar telja að landamerki að jörðunum Engjanesi og Dröngum sem dregin séu upp í aðalskipulagi varnaraðilans Árneshrepps á Drangavík og nágrannajörðum séu ranglega skráð. Jörðin Drangavík sé til muna stærri og nái yfir hluta þess lands sem samkvæmt landamerkjum í aðalskipulaginu tilheyri nágrannajörðunum Engjanesi og Ófeigsfirði. Vísa sóknaraðilar í þessu sambandi til landamerkjaskrár jarðanna Drangavíkur, Engjaness og Ófeigsfjarðar frá 2. júlí 1890 og landamerkja samkvæmt þeim sem fyrst hafi verið dregin upp að frumkvæði sóknaraðila 19. júní 2019. Fyrir Landsrétti hafa sóknaraðilar lagt fram frekari gögn, þar á meðal kort með uppdráttum af hnitmerkingu til að renna stoðum undir staðhæfingar sínar um eignarrétt sinn að landi sem hið umþrætta deiliskipulag og framkvæmdaleyfi taka til.

7 Verði ekki fallist á þau landamerki sem sóknaraðilar telja að marki eignarland þeirra byggja þeir á því að þeir eigi lögvarða hagsmuni af úrlausn um kröfur sínar vegna nábýlis og grenndarréttar. Áhrif umræddrar vegagerðar til skerðingar á óbyggðum víðernum myndu ná til meiri hluta Drangavíkurjarðarinnar. Þá yrðu mannvirki tengd virkjanagerð sýnileg víða úr landi Drangavíkur.

8 Varnaraðilinn Árneshreppur vísar til þess að sóknaraðilar geri ágreining um legu landamerkja á milli jarða á svæðinu miðað við hvernig þau hafi ávallt verið dregin upp áður. Hafi sá ágreiningur ekki verið lagður til úrlausnar dómstóla þar sem landeigendur Drangavíkur, Engjaness og Ófeigsfjarðar þurfi að eiga aðild að máli. Engin sönnun liggi fyrir um að jörðin Drangavík eigi land á deiliskipulagssvæði vegna rannsókna Hvalárvirkjunar eða að nálægð lands Drangavíkur við svæðið leiði til aðildar á grundvelli grenndarhagsmuna. Ákvarðanir varnaraðila sem dómkröfur sóknaraðila lúti að taki mið af uppdráttum af landamerkjum sem komið höfðu fram í auglýstum skipulagsáætlunum samkvæmt ákvæðum skipulagslaga. Þá liggi fyrir einkaréttarlegir samningar um nýtingu á vatnasviðum gerðir af eigendum jarðanna Engjaness og Ófeigsfjarðar sem byggi á þeirri forsendu að land og réttindi vegna framkvæmda tilheyri þeim jörðum. Þá er því mótmælt að aðild sóknaraðila geti byggst á sjónarmiðum um grenndarrétt. Land Drangavíkur liggi sem fyrr segir utan skilgreinds virkjunarsvæðis aðalskipulags og marga kílómetra frá deiliskipulagssvæði og framkvæmdum á þeim grunni. Er því hafnað að sjónarmið sem tengjast almannahagsmunum, þar á meðal réttarreglur 46. gr. náttúruverndarlaga nr. 60/2013 um óbyggð víðerni, falli undir beina eða sérstaklega hagsmuni sóknaraðila sem talist geti lögvarðir hagsmunir á grundvelli grenndarréttar.

9 Varnaraðilinn Vesturverk ehf. mótmælir framlagningu nýrra gagna af hálfu sóknaraðila þar sem ekki hafi verið gætt ákvæða 2. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 og óljóst hvað sóknaraðilar hyggist sanna með gagnaframlagningu. Þá er tekið fram að samningar varnaraðilans við landeigendur Ófeigsfjarðar og Engjaness um nýtingu vatnsréttinda þessara jarða og gerð virkjunar í landi Ófeigsfjarðar við Hvalá, hafi verið gerðir fyrir meira en áratug. Í kjölfarið hafi farið af stað viðeigandi málsmeðferð, auglýsingar, kynningar og samráð við hagsmunaaðila. Sóknaraðilar hafi hvorki gert athugasemd við landamerki né haldið því fram að hluti virkjunarframkvæmda sé innan sinnar jarðar fyrr en við höfðun þessa máls sumarið 2019. Fyrir Landsrétti hefur varnaraðilinn Vesturverk ehf. lagt fram skjöl með uppdráttum sem varpa ljósi á þann ágreining sem uppi er um landamerki jarða á svæðinu. Sé tekið mið af þeim landamerkjum sem viðurkennd hafa verið hingað til sé ljóst að enginn hluti þeirra framkvæmda sem leyfðar eru á grundvelli framkvæmdaleyfis varnaraðila fari fram innan lands sóknaraðila. Sóknaraðilar eigi því ekki lögvarða hagsmuni af kröfum sínum í málinu, en jafnvel þótt leyfið sneri að framkvæmdum inni á landi þeirra væri ekki unnt að ógilda það á þeirri forsendu, þar sem leyfið sé ekki háð samþykki landeigenda, sbr. 4. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þá er mótmælt þeim staðhæfingum sóknaraðila að skipulagið eða framkvæmdir á grundvelli framkvæmdaleyfisins hafi nokkur grenndaráhrif. Framkvæmdir til undirbúnings rannsókna á grundvelli leyfisins og áhrif þeirra verði aðeins tímabundnar, nema ráðist verði í virkjun. Ekkert óafturkræft rask verði af völdum þess hluta leyfðra framkvæmda sem varnaraðili hyggi á. Því geti grenndarhagsmunir ekki orðið grundvöllur ógildingar á leyfinu.

Niðurstaða

10 Svo sem fram er komið krefjast varnaraðilar þess að tilteknar stjórnvaldsákvarðanir verði ógiltar með dómi, annars vegar ákvörðun varnaraðilans Árneshrepps um deiliskipulag og hins vegar ákvörðun um að veita varnaraðilum Vesturverki ehf. framkvæmdaleyfi vegna vegagerðar og efnistöku, sem samþykkt var af hreppsnefnd varnaraðilans Árneshrepps 12. júní 2019 og gefið út af skipulagsfulltrúa hreppsins 1. júlí sama ár.

11 Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar getur sá sem stjórnvaldsákvörðun beinist að borið gildi hennar undir dómstóla. Er sú heimild einnig studd við meginreglu 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt er fyrir um rétt allra til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstólum. Vísa sóknaraðilar til þessara stjórnarskrárákvæða til stuðnings aðild sinni og lögvörðum hagsmunum af úrlausn málsins.

12 Dómstólar verða ekki krafðir álits um lögfræðileg efni eða hvort tiltekið atvik hafi gerst nema að því leyti sem er nauðsynlegt til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Sá sem höfðar mál vegna ákvörðunar stjórnvalds verður því að sýna fram á lögvarða hagsmuni sína af því að fá skorið úr um lögmæti hennar og að viðkomandi ákvörðun beinist að honum þannig að hann hafi beinna, einstaklegra og sérstakra hagsmuna að gæta. Í skjóli meginreglu 60. gr. stjórnarskrárinnar nýtur sá sem aðild hefur átt að máli fyrir stjórnvaldi almennt réttar til að bera undir dómstóla hvort farið hafi verið að lögum við meðferð þess og úrlausn og gildir þá einu hvort aðildin helgast af almennum reglum stjórnsýsluréttar eða sérreglum einstakra laga, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 20. janúar 2015 í máli nr. 808/2014. Þá verður að skýra 70. gr. stjórnarskrárinnar um rétt til aðgangs að dómstólum þannig að úrlausn þeirra lúti að tilgreindum og einstaklingsbundnum réttindum eða skyldum, en ekki að hún rýmki heimildir til að leita álits þeirra um lögfræðileg efni.

13 Jörðin Drangavík er óskipt sameign 16 einstaklinga og eru sóknaraðilar tíu eigendanna. Sóknaraðilar vísa til þess að eignarland þeirra njóti verndar samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og þeir hafi lögvarða hagsmuna af því að fá úr því skorið hvort réttindi hafi verið skert með ólögmætum hætti með ákvörðunum þeim sem krafist er ógildingar á. Þótt um óskipta sameign sé að ræða verður hér fallist á að þeir geti hver um sig átt sjálfstæðra hagsmuna að gæta af kröfu sinni um ógildingu stjórnvaldsákvarðana sem áhrif hafa á landareign þeirra. Vísast hér til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar frá 20. janúar 2015 í máli nr. 808/2014, en þar var ekki talið að ákvæði 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 stæði því í vegi að sóknaraðilar þess máls gætu sótt rétt sinn fyrir dómi án aðildar sameigenda sinna, sbr. síðari málslið 2. mgr. 18. gr. laganna. Verður máli þessu því ekki vísað frá héraðsdómi af þeirri ástæðu að ekki sé fullnægt skilyrðum 18. gr. laga nr. 91/1991.

14 Málatilbúnaður sóknaraðila byggist á þeirri forsendu að ákvarðanir um deiliskipulag og framkvæmdaleyfi sem krafist er ógildingar á taki til framkvæmda sem falli innan landamerkja Drangavíkur. Þeir telja að þinglýstar landamerkjaskrár frá 1890 staðfesti eignarrétt þeirra yfir mun stærra landsvæði en áður hefur verið talið og miðað hefur verið við í opinberum gögnum. Varnaraðilar hafa mótmælt staðhæfingum sóknaraðila um eignarrétt að umræddu landsvæði sem fyrr segir. Eins og málið liggur fyrir er ljóst að ágreiningur er uppi um mörk eignarlands Drangavíkur, Engjaness og Ófeigsfjarðar. Sóknaraðilar hafa ekki fyrr gert reka að því að fá skorið úr ágreiningi um landamerki Drangavíkur og aðliggjandi jarða, Engjaness og Ófeigsfjarðar, og verður ekki leyst úr slíkum ágreiningi í máli þessu, án aðildar eigenda síðargreindu jarðanna.

15 Þegar litið er til grenndarsjónarmiða, án tillits til stöðu landamerkja, verður hér tekið undir röksemdir í hinum kærða úrskurði um að sóknaraðilar hafi í ljósi fjarlægðar jarðarinnar frá framkvæmdum ekki sýnt fram á slíka röskun á hagsmunum Drangavíkur, svo sem vegna hávaða, sjónmengunar eða annarra atriða, að eignarréttindi þeirra sem njóti verndar meginreglna nábýlis og grenndarréttar séu skert. Auk þess liggur fyrir að umræddar ákvarðanir veita eingöngu leyfi til að ráðast í óverulegar framkvæmdir á landsvæðinu sem ekki munu hafa varanleg áhrif á umhverfið og eru afturkræfar ef ekki verður af virkjunaráformum. Þá geta sóknaraðilar ekki byggt aðild sína á áhrifum framkvæmda á óbyggð víðerni með tilliti til samfélagslegra hagsmuna af vernd óbyggðra víðerna samkvæmt lögum um náttúruvernd nr. 60/2013.

16 Sem fyrr segir leiðir af 60. gr. stjórnarskrárinnar að sá sem aðild hefur átt að máli fyrir stjórnvaldi nýtur almennt réttar til að bera undir dómstóla hvort farið hafi verið að lögum við meðferð þess og úrlausn. Sóknaraðilar vísa til þess að skýra beri aðildarhugtak í stjórnsýslumálum rúmt þannig að ekki sé einungis átt við þá sem eiga beina aðild að máli heldur einnig þá sem hafa óbeinna hagsmuna að gæta af stjórnvaldsákvörðun og vísa þar til dóms Hæstaréttar frá 20. janúar 2015 í máli nr. 808/2014. Verður ekki talið að sá dómur hafi fordæmisgildi eins og hér háttar til. Í því máli laut umþrætt stjórnvaldsákvörðun ótvírætt að eignarlandi stefnenda, sem höfðu sem landeigendur beinna, einstaklegra og lögvarinna hagsmuna að gæta af ákvörðun um veitingu leyfis á grundvelli raforkulaga og höfðu jafnframt neytt lögmælts umsagnarréttar í stjórnsýslumáli um veitingu þess. Þótt sóknaraðilar hafi kært umþrætt deiliskipulag og framkvæmdaleyfi til úrskurðarnefndar umhverfis og auðlindamála eins og rakið er í hinum kærða úrskurði liggur ekki fyrir niðurstaða nefndarinnar um kæruaðild sóknaraðila samkvæmt lögum nr. 130/2011 um úrskurðarnefnd umhverfis og auðlindamála. Verður af því ekki dregin sú ályktun að sóknaraðilar hafi verið aðilar að stjórnsýslumáli, þannig að réttur þeirra til að krefjast ógildingar umræddra stjórnvaldsákvarðana samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar verði virkur.

17 Eins og mál þetta liggur fyrir verður að telja að sóknaraðilar hafi ekki sýnt nægilega fram á að þeir hafi þá lögvörðu hagsmuni sem gætu leitt til þess að efnisdómur gengi um kröfur þeirra. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

18 Rétt þykir að sóknaraðilar greiði varnaraðilum málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Sóknaraðilar, Á-kvk-nf V-kvk-nf S-kvk-nf, G-kk-nf E-kk-nf I-kk-nf, G-kk-nf Ó-kk-nf B-kk-nf, H-kk-nf K-kk-nf I-kk-nf, I-kvk-nf H-kvk-nf, K-kk-nf S-kk-nf, L-kvk-nf V-kvk-nf I-kvk-nf, Ó-kk-nf G-kk-nf, S-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kvk-nf H-kvk-nf I-kvk-nf, greiði óskipt hvorum varnaraðila, Árneshreppi og Vesturverki ehf., 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti