706/2019

Útdráttur

S var starfsmaður hjá B hf. og átti rétt á árangurstengdri þóknun fyrir árið 2014 samkvæmt samningi aðila um árangurstengingar sem tóku mið af kaupaukakerfi B hf. Í lok þess árs fékk S greidd 60% af umsömdum kaupauka en greiðslu 40% fjárhæðarinnar var frestað í þrjú ár. Sá hluti kaupaukans var hins vegar ekki inntur af hendi í árslok 2017 og höfðaði S mál á hendur B hf. til greiðslu hans. Deildu aðilar um það hvort B hf. hefði verið heimilt á grundvelli samnings aðila og reglna sinna um kaupaukakerfi að afturkalla þann hluta kaupauka S sem hafði verið frestað að greiða. Í dómi Landsréttar var lagt til grundvallar að með orðalagi endurkröfuákvæðis samnings aðila væri skírskotað til mælanlegra árangursviðmiða sem tiltekin væru í samningnum og hvíldi á B hf. að færa sönnur á að umsömdum árangursviðmiðum hefði að betur athuguðu máli ekki verið náð. Taldi Landsréttur að B hf. hefði hvorki fært viðhlítandi rök fyrir því að tilskilinni frammistöðu S og þess sviðs sem hann veitti forstöðu hefði ekki verið náð né að B hf. hefði fært nægjanleg rök fyrir því að staða hans hefði versnað verulega þótt hagnaður hans hefði dregist saman. Krafa S var því tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 24. október 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2019 í málinu nr. E4187/2018.

2 Áfrýjandi krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti. Málsatvik og ágreiningur aðila

4 Áfrýjandi er fjármálafyrirtæki sem starfar á sviði greiðslumiðlunar. Fyrirtækið mun hafa sérhæft sig í færsluhirðingu fyrir seljendur og þjónustu við útgefendur greiðslukorta. Stefndi var starfsmaður áfrýjanda uns hann lét af störfum 8. ágúst 2017. Síðast mun hann hafa gegnt starfi forstöðumanns alþjóðasviðs stefnda.

5 Stjórn áfrýjanda samþykkti 28. nóvember 2013 reglur um kaupaukakerfi. Þær tóku mið af þágildandi reglum Fjármálaeftirlitsins um kaupaukakerfi fjármálafyrirtækja nr. 700/2011. Samkvæmt grein 1.1 í reglum stjórnarinnar var heimilt að semja um kaupauka í ráðningarsamningi við starfsmenn. Skyldi kaupauki háður því að afkoma félagsins og þeirrar viðskiptaeiningar þar sem starfsmaður starfaði væri samkvæmt samþykktri áætlun stjórnar áfrýjanda og að starfsmaður hefði náð skilgreindum markmiðum sem sett hefðu verið fram skriflega og samþykkt af næsta yfirmanni. Þar var sérstaklega áskilið að markmiðin skyldu vera mælanleg. Í næstu greinum var nánar fjallað um kaupaukann. Þar sagði í grein 1.3 að þegar kaupauki næmi meira en 10% af árslaunum viðkomandi skyldi fresta greiðslu á 40% af heildarkaupauka í þrjú ár og um það vísað til fyrrgreindra reglna nr. 700/2011. Í grein 1.5 var kveðið á um að í samningum um kaupauka skyldi tryggt að heimilt væri að endurkrefja starfsmann um útgreiddan kaupauka ef í ljós kæmi að árangur hans hefði að verulegu leyti vikið frá markmiðum sem sett hefðu verið. Einnig skyldi tryggður réttur áfrýjanda til að afturkalla þegar ákveðinn kaupauka, sem ekki hefði verið greiddur út, ef í ljós kæmi að staða fyrirtækisins hefði versnað verulega eða útlit væri fyrir að það myndi gerast. Samkvæmt grein 1.7 í framangreindum reglum var loks mælt fyrir um hvenær óheimilt væri að greiða út kaupauka. Átti það við þegar starfsmaður hefði í störfum sínum brotið gegn lögum eða reglum, sem um starfsemina giltu, eða gegn innri reglum eða ferlum félagsins. Þá sagði þar að einnig væri heimilt að fella niður kaupaukagreiðslu ef sannað þætti að starfsmaður hefði vísvitandi byggt markmið sín á fölskum forsendum, farið leynt með áhættu í rekstri eða að forsendur samnings um kaupauka væru með einhverjum öðrum hætti brostnar.

6 Áfrýjandi gerði samning við stefnda 3. janúar 2014 sem ber yfirskriftina „Samkomulag um árangurstengingar“. Þar segir í upphafi að áfrýjandi greiði stefnda árangurstengda þóknun í samræmi við nánar tilgreind markmið sem þar eru sett fram í fimm töluliðum. Markmið samkvæmt fyrstu þremur töluliðunum lúta að tölulegum viðmiðunum í heildarveltu og framlegð alþjóðasviðs á árinu 2014. Tryggðu þau stefnda árangurstengda þóknun, sem nam tilteknu hlutfalli af mánaðarlaunum, ef þeim væri náð. Í 4. tölulið var stefnda tryggð frekari þóknun tækist að ná því markmiði að hlutföll „MCC verði í samræmi við áhættustefnu“. Í 5. tölulið segir á hinn bóginn að engir „bónusar“ verði greiddir fari „fjárhagsleg töp (orðin og fyrirsjáanleg)“ sem áfrýjandi þurfi að taka á sig vegna viðskipta alþjóðadeildar umfram 220.000 bandaríkjadollara.

7 Í framangreindum samningi 3. janúar 2014 kemur fram að við greiðslu árangurstengdrar þóknunar sé tekið mið af kaupaukakerfi áfrýjanda sem reist sé á fyrrgreindum reglum nr. 700/2011. Þar er því næst að finna kafla sem ber heitið „Endurkröfuákvæði“. Í honum segir eftirfarandi:

Þrátt fyrir ofangreint verða kaupaukar ekki veittir eða aðeins veittir að litlu leyti ef ein eða fleiri af eftirtöldum aðstæðum skapast:

1. Þegar tilskilin frammistaða viðkomandi starfsmanns næst ekki.

2. Þegar tilskilin frammistaða viðkomandi viðskiptaeiningar eða deildar innan fyrirtækisins næst ekki.

3. Þegar tilskilin frammistaða fyrirtækisins næst ekki, t.d. þegar fyrirtækið uppfyllir ekki kröfur Fjármálaeftirlitsins um eiginfjárgrunn á grundvelli 84. gr. laga um fjármálafyrirtæki.

4. Þegar starfsmaður fylgir ekki reglum eða innri ferlum fyrirtækisins eða virðir ekki lög eða stjórnvaldsfyrirmæli í störfum sínum.

Borgun er heimilt að afturkalla þegar ákveðinn kaupauka sem ekki hefur verið greiddur út þegar ein eða fleiri af aðstæðum 1. til 4. tl. 1. mgr. skapast. ...

Kaupauki, sem hefur verið ákveðinn en ekki greiddur vegna frestunar, sbr. 6. gr., verður ekki greiddur þegar að fyrirhuguðum greiðsludegi kemur ef staða Borgunar hefur versnað verulega eða útlit er fyrir að staða Borgunar muni versna verulega.

Gjalddagi árangurstengdrar þóknunar samkvæmt samningnum var 30. desember 2014. Samningurinn var undirritaður af stefnda og forstjóra áfrýjanda fyrir hönd félagsins.

8 Í málinu liggja fyrir hliðstæðir samningar sem gerðir voru við stefnda um árangurstengda þóknun vegna áranna 2015 og 2016. Þar eru sett markmið að einhverju leyti önnur en í samningnum frá 2014. Endurkröfuákvæði þeirra eru aftur á móti samhljóða þeim samningi.

9 Enginn ágreiningur er um að hagnaðarmarkmiðum framangreinds samnings 3. janúar 2014 var náð á því ári. Í árslok mun stefndi því hafa fengið greidd 60% af umsömdum kaupauka en greiðslu 40% fjárhæðarinnar var frestað í þrjú ár í samræmi við framangreindar reglur stjórnar áfrýjanda um kaupaukakerfi. Sá hluti kaupaukans sem var frestað var hins vegar ekki inntur af hendi í árslok 2017 þegar tímabilinu lauk.

10 Í maí 2016 hóf Fjármálaeftirlitið athugun á aðgerðum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka hjá áfrýjanda, sbr. þágildandi lög nr. 64/2006 um það efni. Beindist athugunin að færsluhirðingu áfrýjanda erlendis en sú starfsemi fellur undir alþjóðasvið sem stefndi veitti forstöðu. Áfrýjanda bárust drög að skýrslu um niðurstöðu athugunarinnar 16. desember 2016. Þar voru ýmsar athugasemdir gerðar við framkvæmd könnunar áfrýjanda á áreiðanleika upplýsinga um viðskiptamenn sína erlendis áður en samningssambandi við þá var komið á, sbr. 5. gr. laga nr. 64/2006. Áfrýjandi kom á framfæri skriflegum sjónarmiðum sínum í tilefni af athugasemdum Fjármálaeftirlitsins með bréfi 16. janúar 2017. Þar kom fram það álit áfrýjanda að starfsemi hans væri í öllum meginatriðum í samræmi við áskilnað laga nr. 64/2006 og var það rökstutt með ítarlegum hætti. Stefndi ritaði undir athugasemdirnar fyrir hönd áfrýjanda ásamt yfirlögfræðingi fyrirtækisins.

11 Fjármálaeftirlitið birti endanlega niðurstöðu framangreindrar athugunar 24. febrúar 2017. Þar kemur fram að í úrtaki, sem taldi 16 viðskiptamenn alþjóðasviðs, hafi könnun á áreiðanleika upplýsinga um þá ekki verið viðhlítandi í 13 tilvikum. Beindi Fjármálaeftirlitið þeim fyrirmælum til áfrýjanda að binda án tafar enda á viðskipti við þessa viðskiptamenn. Enn fremur voru gerðar athugasemdir við að í tilvikum fimm viðskiptamanna hefði áfrýjandi ekki greitt fyrstu greiðslu á grundvelli samninga um færsluhirðingu inn á reikning viðskiptamannsins í samræmi við 10. gr. laga nr. 64/2006. Gerðar voru ýmsar fleiri athugasemdir við það hvernig áfrýjandi stóð að því að fullnægja kröfum laganna. Auk framangreindrar kröfu um uppsögn samninga við þá viðskiptamenn sem féllu undir úrtakið var þess krafist að áfrýjandi færi yfir framkvæmd áreiðanleikakannana vegna annarra erlendra viðskiptamanna. Gæti áfrýjandi ekki fullnægt skilyrðum 1. og 2. mgr. 5. gr. laga nr. 64/2006 vegna þeirra var lagt fyrir félagið að binda enda á viðskiptin án tafar. Fyrir Landsrétti hafa verið lögð fram gögn frá áfrýjanda sem gefa til kynna að samningum við rúmlega 140 viðskiptamenn alþjóðasviðs hafi verið sagt upp í tilefni af þessum athugasemdum.

12 Með bréfi áfrýjanda 9. mars 2018 var stefnda tilkynnt að stjórn áfrýjanda hefði ákveðið að afturkalla ógreiddan kaupauka vegna áranna 2014, 2015 og 2016 með gjalddaga 31. desember árin 2017, 2018 og 2019. Um rök fyrir þeirri ákvörðun var vísað til upplýsinga sem hefðu komið í ljós „í tengslum við verklag og starfsemi“ alþjóðasviðs. Lögmaður stefnda mótmælti afturkölluninni með bréfi 11. apríl 2018 og krafðist þess að kaupauki vegna ársins 2014, sem hafði verið á gjalddaga í árslok 2017, yrði greiddur þegar í stað með dráttarvöxtum. Þeirri umleitan var hafnað með bréfi lögmanns áfrýjanda 11. maí 2018. Þar var vísað til framangreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 24. febrúar 2017 sem stefnda væri kunnugt um. Þá lægi fyrir að ákvörðunin og eftirköst hennar hefðu haft neikvæð áhrif á stöðu áfrýjanda og væri það mat fyrirtækisins að hún hefði versnað verulega frá því sem áður var. Með vísan til þessara atriða hafi áfrýjandi talið sér heimilt og raunar skylt að afturkalla kaupaukann. Gæti engu breytt um það þótt stefndi hefði unnið störf sín af eljusemi og í góðri trú.

13 Stefndi höfðaði 5. desember 2018 mál gegn áfrýjanda til greiðslu eftirstöðva kaupaukans frá 2014 að fjárhæð 1.599.994 krónur. Héraðsdómur féllst á greiðsluskyldu áfrýjanda. Í málinu leitar áfrýjandi endurskoðunar á þeirri niðurstöðu og krefst sýknu. Hann byggir kröfu sína á því að honum hafi verið heimilt á grundvelli framangreindra reglna og samkomulags um kaupauka við stefnda að afturkalla þann hluta kaupauka stefnda fyrir árið 2014 sem frestað hafði verið að greiða. Um þá heimild vísar hann til þess að hvorki stefndi né það svið sem hann veitti forstöðu hafi náð tilskildum árangri, sbr. samkomulag aðila og viðeigandi ákvæði reglna Fjármálaeftirlitsins um kaupauka fjármálafyrirtækja nr. 700/2011 og nr. 388/2016. Mat á tilskildum árangri verði hvorki einskorðað við upphaflegt kaupaukaár né verði hann einungis mældur í fjárhæðum. Til stuðnings því að árangur stefnda og alþjóðasviðs hafi ekki verið tilskilinn skírskotar áfrýjandi til þess að við athugun Fjármálaeftirlitsins hafi komið í ljós umtalsverðar brotalamir á framkvæmd áreiðanleikakannana á erlendum netseljendum sem voru í viðskiptum við alþjóðasvið. Áfrýjandi telur enn fremur að honum hafi verið heimilt að afturkalla kaupaukann sökum þess að afkoma áfrýjanda hafi versnað verulega. Það megi ekki síst rekja til versnandi afkomu alþjóðasviðs sem áfrýjandi bar ábyrgð á. Um heimild sína til afturköllunar kaupaukans á þessum grunni vísar áfrýjandi til ákvæðis um þetta efni í samkomulagi hans við stefnda 3. janúar 2014.

14 Krafa stefnda um staðfestingu héraðsdóms er á því reist að ekki liggi fyrir að fullnægt sé skilyrðum fyrir því að afturkalla kaupaukann. Telur hann að áfrýjandi eigi að bera hallann af því að ekki hafi verið færðar sönnur á það. Að mati stefnda hafi hann sýnt tilskilda frammistöðu í starfi, sbr. 1. tölulið samkomulags um árangurstengingu fyrir árið 2014. Sama eigi við um þá starfseiningu sem hann starfaði hjá, sbr. 2. tölulið samkomulagsins. Um það vísar hann til þess að þau markmið hafi náðst sem samkomulagið kvað á um. Þá eigi aðrir töluliðir samkomulagsins, sem heimili afturköllun kaupaukans, ekki við. Stefndi vísar enn fremur til þess að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að afkoma hans hafi versnað verulega þannig að heimilt hafi verið að afturkalla kaupaukann. Reglur Fjármálaeftirlitsins styðji ekki þá ályktun að komast megi hjá því að greiða starfsmönnum kaupauka ef tekjur eða hagnaður fjármálafyrirtækis dragist saman. Stefndi teflir einnig fram þeim rökum að áfrýjandi hafi ekki gætt jafnræðis milli starfsmanna sinna um efndir kaupaukasamninga.

Niðurstaða

15 Samkvæmt samningi aðila 3. janúar 2014 fólst hluti starfskjara stefnda á því ári í árangurstengdri þóknun eða kaupauka sem var á gjalddaga í lok ársins enda var tilgreindum, mælanlegum árangri náð. Þar sem kaupauki stefnda á árinu nam meira en 10% af árslaunum hans bar að fresta greiðslu 40% hans í þrjú ár í samræmi við reglur um kaupauka sem stjórn áfrýjanda hafði þá nýlega samþykkt.

16 Áskilnaður reglnanna um að fresta greiðslu kaupauka helgast af kröfum sem komu fram í 6. gr. þágildandi reglna Fjármálaeftirlitsins nr. 700/2011 um kaupaukakerfi fjármálafyrirtækja sem settar höfðu verið með stoð í 57. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Sömu kröfur til kaupaukakerfis fjármálafyrirtækja koma nú fram í 7. gr. reglna nr. 388/2016 um kaupaukakerfi samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki. Með því að fresta greiðslu hluta kaupaukans gefst færi á því að endurmeta þann árangur sem var grundvöllur að ávinnslu kaupaukans þremur árum fyrr. Telji fjármálafyrirtæki við nánari athugun að tilskildum árangri hafi ekki verið náð er því rétt að hafna greiðslu eftirstöðvanna eins og áréttað er í fyrrgreindum samningi aðila 3. janúar 2014, sbr. einnig 2. mgr. 11. gr. reglna nr. 700/2011. Þá gefur þetta fyrirkomulag færi á því að bregðast við meðal annars ef fjárhagsleg staða fyrirtækisins hefur versnað verulega, eins og segir í framangreindum samningi aðila, sbr. einnig 4. mgr. 11. gr. reglna nr. 700/2011.

17 Í máli þessu greinir aðila á um hvort á það hafi skort að tilskilinni frammistöðu, eins og það er orðað í 1. og 2. tölulið 1. mgr. endurkröfuákvæðis samnings aðila 3. janúar 2014, hafi verið náð þannig að heimilt hafi verið að hafna greiðslu eftirstöðva hans þremur árum síðar. Leggja verður til grundvallar að með framangreindu orðalagi sé skírskotað til mælanlegra árangursviðmiða sem tiltekin eru í samningnum en ekki almennrar og óskilgreindrar frammistöðu stefnda og þeirrar viðskiptaeiningar sem hann veitti forstöðu á meðan greiðslu kaupaukans var frestað. Hvílir á áfrýjanda að færa sönnur á að umsömdum árangursviðmiðunum hafi að betur athuguðu máli ekki verið náð.

18 Framangreind viðmið, sem tryggðu stefnda kaupauka samkvæmt samningi aðila, vísuðu í meginatriðum til mælanlegs árangurs á árinu 2014 sem óumdeilt er að náðust á því ári. Áfrýjandi hefur ekki leitt í ljós að ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 24. febrúar 2017, um brotalamir við könnun á áreiðanleika upplýsinga um erlenda viðskiptavini alþjóðasviðs, hafi breytt því. Þá hefur hann ekki leitast við að rökstyðja að sú aðstaða sé uppi að fjárhagslegt tap, sem áfrýjandi hefur þurft að taka á sig vegna viðskipta alþjóðasviðs, hafi á meðan greiðslunni var frestað orðið umfram tilskilin mörk í 5. tölulið skilgreindra markmiða samnings aðila 3. janúar 2014. Áfrýjandi hefur samkvæmt þessu ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að tilskilinni frammistöðu stefnda og alþjóðasviðs hafi ekki verið náð þannig að rétt hafi verið að hafna greiðslu eftirstöðva kaupaukans fyrir árið 2014.

19 Aðila greinir einnig á um hvort efni hafi verið til þess að afturkalla kaupaukann í ljósi þess að staða áfrýjanda hafði versnað verulega, sbr. fyrirvara þar að lútandi í 4. mgr. endurkröfuákvæðis samnings aðila 3. janúar 2014. Af framlögðum ársreikningum verður ráðið að dregið hafi úr hagnaði af rekstri áfrýjanda á árinu 2017 samanborið við fyrri ár. Hann varð um 1.316 milljónir króna árið 2014, 1.546 milljónir króna árið 2015, 7.847 milljónir króna árið 2016 en 350 milljónir króna árið 2017. Hagnaður ársins 2016 kom að verulegu leyti til af sölu áfrýjanda á tilgreindum eignum í eigu félagsins. Í ljósi afkomu áfrýjanda á árunum 2015 og 2016 ákvað stjórn áfrýjanda að greiða annars vegar 2.187 milljónir króna og hins vegar 4.700 milljónir króna í arð til hluthafa. Samkvæmt ársreikningi fyrir árið 2017 var eiginfjárhlutfall áfrýjanda ekki ýkja fjarri því sem var árin 2014 og 2015, eða 23,7% samanborið við 28,8% árið 2014 og 29,5% árið 2015. Eiginfjárhlutfallið 2017 var vel yfir lögbundnu lágmarki fjármálafyrirtækja.

20 Þegar litið er til þess sem hér hefur verið rakið verður ekki talið að áfrýjandi hafi fært nægjanleg rök fyrir því að staða hans hafi versnað verulega þótt hagnaður hans hafi dregist saman. Er þá jafnframt til þess að líta að fyrirvari í samningi aðila 3. janúar 2014 um verulega verri fjárhagsstöðu áfrýjanda byggist á almennri kaupaukastefnu stjórnar áfrýjanda, sbr. enn fremur þágildandi 4. mgr. 11. gr. reglna nr. 700/2011. Þar er við það miðað að ekki skuli greiða kaupauka þegar staða fjármálafyrirtækis hefur versnað verulega þegar kemur að greiðsludegi hans eða útlit er fyrir að svo muni verða. Úrlausn um það hvort framangreindur fyrirvari, sem er af almennum toga, eigi við kallar ekki á mat á frammistöðu og ábyrgð tiltekinna starfsmanna. Áfrýjandi hefur ekki haldið því fram að slíkan fyrirvara hafi skort í samningum við aðra starfsmenn áfrýjanda. Ágreiningslaust er að samdráttur í hagnaði áfrýjanda árið 2017 var ekki talinn réttlæta afturköllun á eftirstöðvum kaupauka annarra starfsmanna alþjóðasviðs sem voru á gjalddaga í lok þess árs. Ekki er unnt að draga aðra ályktun af því en að í þeim tilvikum hafi stjórn áfrýjanda metið það svo að staða fyrirtækisins hafi ekki versnað verulega. Ekki standa rök til þess að annað geti átt við í tilviki stefnda og ber því að hafna málsástæðum áfrýjanda sem hníga í þá átt.

21 Í málatilbúnaði áfrýjanda hefur því ekki verið haldið fram að aðrir fyrirvarar við greiðsluskyldu áfrýjanda, sem koma fram í samningi aðila 3. janúar 2014, eigi við. Áfrýjandi ber því hvorki fyrir sig að tilskilin frammistaða fyrirtækisins í skilningi 3. töluliðar endurkröfuákvæðis framangreinds samnings aðila hafi ekki náðst né að stefndi hafi látið hjá líða að fylgja reglum eða innri ferlum fyrirtækisins eða ekki virt lög eða stjórnvaldsfyrirmæli í störfum sínum, sbr. 4. tölulið endurkröfuákvæðisins.

22 Að teknu tilliti til alls þess sem hér hefur verið rakið ber að fallast á skyldu áfrýjanda til þess að greiða stefnda eftirstöðvar kaupaukans fyrir árið 2014. Hvorki er ágreiningur um fjárhæð kröfunnar né kröfu stefnda um vexti. Því ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms.

23 Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Borgun hf., greiði stefnda, S-kk-þgf G-kk-þgf, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.