7/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi án kröfu. Í úrskurði Landsréttar kom fram að í fyrstu og annarri dómkröfu sóknaraðila væri vísað til afmörkunar landspildu á framlagðri loftmynd en slík tilgreining samrýmdist ekki kröfum til skýrleika dómkrafna. Aftur á móti væri í kröfugerðinni einnig vísað til hnitsetningar landspildunnar og með þeirri afmörkun teldist kröfugerðin nægjanlega skýr hvað landspilduna varðaði þrátt fyrir fyrrgreindan ágalla. Í kröfugerðinni væru jafnframt tilgreindar þær fasteignir sem hún næði til með tilliti til notkunar, stærðar og skráningar í fasteignaskrá. Þá þótti málatilbúnaður að baki fyrstu og annarri dómkröfu ekki haldin slíkum annmörkum að frávísun varðaði. Að því er varðaði þann hluta dómkrafna er lyti að umferðarrétti „að gamla bænum” í niðurlagi fyrstu og annarrar dómkröfu væri aftur á móti ekki að finna sérstaka útlistun á þeim rétti heldur látið við það sitja að vísa til gulrar punktalínu á framlagðri loftmynd. Slík tilgreining samrýmdist ekki kröfum um skýrleika dómkrafna. Var því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa umræddum hluta kröfugerðar sóknaraðila frá héraðsdómi. Með sömu rökum var einnig staðfest niðurstaða úrskurðarins um frávísun a- og c- liða í fjórðu dómkröfu sóknaraðila. Að öðru leyti en að framan greinir var lagt fyrir héraðsdóm að taka fyrstu dómkröfu sóknaraðila, eða eftir atvikum aðra dómkröfu þeirra, til efnismeðferðar. Þá taldi Landsréttur málatilbúnað sóknaraðila að baki fjárkröfu í þriðju dómkröfu svo vanreifaðan að varðaði frávísun frá héraðsdómi af sjálfsdáðum og var frávísun dómkröfunnar því staðfest. Loks var b-lið fjórðu dómkröfu sóknaraðila þess efnis að varnaraðila yrði gert að afhenda „veiðirétt (eina veiðieiningu) í Þingvallavatni í 25 ár, endurgjaldslaust frá uppkvaðningu dóms í máli þessu, að telja” vísað frá dómi af sjálfsdáðum þar sem í héraðsdómsstefnu var hvorki að finna nánari tilgreiningu á hinum umkröfðu réttindum né reifun á grundvelli þessa hluta kröfugerðar sóknaraðila.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kk-nf H-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 2. janúar 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2022 í málinu nr. E- 2134/2021 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j-lið. 1. mgr. 143. gr. laga nr.

91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði og er til þeirrar reifunar vísað.

5

Varnaraðili hefur lagt fram nýtt skjal fyrir Landsrétti, aðalskipulag Grímsness- og Grafningshrepps 2020 til 2032, sveitarfélagsuppdrátt.

Málsástæður aðila

Málsástæður sóknaraðila

6

Sóknaraðilar vísa til þess að varnaraðili hafi í héraðsgreinargerð hvorki gert athugasemdir við framsetningu dómkrafna þeirra né krafist frávísunar málsins. Þá verði ekki ráðið af málatilbúnaði varnaraðila að hann hafi átt í erfiðleikum með að skilja kröfugerð sóknaraðila. Sóknaraðilar benda í því sambandi á að varnaraðili hafi ekki talið þörf á að leggja fram nein gögn með héraðsgreinargerð.

7

Sóknaraðilar mótmæla þeirri niðurstöðu héraðsdóms að kröfugerð þeirra í málinu sé ekki nægilega ákveðin og ljós og að framsetning hennar sé því með ófullnægjandi hætti. Sóknaraðilar segja kröfugerðina þvert á móti uppfylla skilyrði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Kröfugerðin sé þannig fram sett að dómstóll geti tekið hana til greina og gert hana að niðurstöðu sinni og myndi slík dómsúrlausn vera það ákveðin að hún leiddi ein út af fyrir sig til málaloka um sakarefnið, sbr. 4. mgr. 114. gr. laganna.

8

Af hálfu sóknaraðila er því sérstaklega mótmælt að málatilbúnaður þeirra til stuðnings fjárkröfu í þriðju dómkröfu sé svo rýr og gallaður að hann standist ekki áskilnað 80. gr. laga nr. 91/1991 og teljist því vanreifaður. Sóknaraðilar vísa til þess að krafa þeirra að fjárhæð 144.000.000 króna sé studd matsgerð dómkvadds matsmanns en gerð sé krafa um greiðslu nefndrar fjárhæðar fyrir afnot/íverurétt af húsakosti jarðarinnar Nesjavalla, það er íbúðarhúsi og útihúsum, í 75 ár. Krafan sé því nægilega reifuð og tæk til efnismeðferðar.

9

Þá halda sóknaraðilar því fram að skýra beri ákvæði 4. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 svo að óheimilt sé að vísa máli frá dómi án kröfu í heild sinni eftir að mál hefur verið dómtekið. Þá segja sóknaraðilar ekki verða séð, að virtu ákvæði 1. mgr. 100. gr., að héraðsdómara hafi eftir dómtöku málsins verið heimilt að endurupptaka það, svo sem dómarinn hafi gert í þinghaldi 15. desember 2022.

10

Samkvæmt framansögðu byggja sóknaraðilar á því að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm að taka kröfur þeirra til efnismeðferðar.

Málsástæður varnaraðila

11

Varnaraðili tekur undir þær forsendur hins kærða úrskurðar að kröfugerð sóknaraðila uppfylli ekki skilyrði réttarfarslaga um ákveðna og skýra kröfugerð, sbr. d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Í dómkröfum sóknaraðila sé ítrekað vísað til framlagðra dómskjala og af þeim sökum sé ókleyft að taka kröfurnar upp í dómsorð þannig að hægt sé að fullnusta þær.

12

Þá telur varnaraðili jafnframt að málatilbúnaður sóknaraðila í heild sé meðþeim hætti að hann uppfylli ekki áskilnað 80. gr. laga nr. 91/1991. Þó svo varnaraðili hafi fyrir héraðsdómi ekki haft uppi frávísunarkröfu hafi hann gert athugasemdir við framsetningu og málatilbúnað sóknaraðila í greinargerð sinni og við aðalmeðferð málsins. Varnaraðili telur sóknaraðila hvorki í stefnu né við aðalmeðferð málsins í héraði hafa gert fullnægjandi grein fyrir málatilbúnaði að baki fyrstu dómkröfu sinni þar sem krafist sé viðurkenningar á eignarrétti yfir fasteignum, meðal annars á grundvelli hefðar, í ljósi þess að sóknaraðilar hafi sjálfir lýst því yfir að þeir samþykktu uppgjör vegna eignanna. Í stefnu sé ekki vikið að því á hvaða grunni sóknaraðilar geti átt tilkall til fasteignanna þrátt fyrir að hafa tekið á móti greiðslum fyrir þær.

13

Varnaraðili segir málatilbúnað sóknaraðila að baki þriðju dómkröfu þeirra einnig vanreifaðan. Krafist sé greiðslu fyrir „afnot/íverurétt af húsakosti Nesjavallajarðarinnar þ. e. íbúðarhúsi og útihúsum í 75 ár, skv. mati að fjárhæð kr. 144.000.000“. Krafan sé ekki rökstudd með vísan til málsástæðna, samnings, annarra gagna eða laga. Þá sé ekki gerð grein fyrir þeim árafjölda sem krafan taki mið af. Einungis sé til þess vísað að krafan byggi á mati dómkvadds matsmanns.

14

Fjórðu dómkröfu sóknaraðila segir varnaraðili vera þess eðlis að dómur verði ekki á hana lagður, sbr. úrskurð Landsréttar 13. apríl 2018 í máli nr. 180/2018. Í kröfunni felist meðal annars afhending á þremur sumarhúsalóðum, auk bátaskýlis. Lóðirnar sé ekki búið að stofna og ekki sé gert ráð fyrir þeim í aðalskipulagi Grímsness- og Grafningshrepps 2020 til 2032. Samkvæmt skipulagslögum nr. 123/2010 fari hreppurinn með skipulagsvald á svæðinu og verði lóðir í landi Nesjavalla ekki stofnaðar fyrir sumarbústaði nema fyrir atbeina sveitarfélagsins með tilheyrandi breytingu á aðalskipulagi. Af tilvitnuðum úrskurði Landsréttar megi ráða að aðkoma sveitarfélagsins sé nauðsynleg til þess að dómkrafa sóknaraðila geti náð fram að ganga og geti dómur ekki mælt fyrir um skyldu varnaraðila þegar þannig standi á. Af þeim sökum beri að vísa kröfunni frá dómi.

15

Að endingu mótmælir varnaraðili þeirri fullyrðingu sóknaraðila að ekki sé heimilt að vísa máli í heild frá dómi án kröfu eftir að mál hafi verið dómtekið. Ákvæði 4. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 hafi einungisa ð geyma heimild tilþessað leyst sé efnislega úr hluta krafna eftir dómtöku máls en öðrum kröfum vísað frá dómi. Ákvæðið takmarki því í engu heimildir dómara til að vísa málií heild frá dómi án kröfu á hvaða stigi máls sem er.

Niðurstaða

16

Í héraðsdómsstefnu eru hafðar uppi fjórar afmarkaðar dómkröfur af hálfu sóknaraðila. Í fyrstu dómkröfu er þess krafist að staðfestur verði eignarréttur sóknaraðila að nánar tilgreindum húsakosti jarðarinnar Nesjavalla í Grímsnes- og Grafningshreppi, fastanúmer [...], landnúmer [...], ásamt 4,92 hektara landspildu sem húsakosturinn stendur á ásamt landi umhverfis húsin. Þá segir í kröfunni: „Landspildan/lóðin er afmörkuð á loftmynd (Loftmynda ehf.) á dskj. nr. 35“ og með hnitaskrá sem tekin er upp í dómkröfunni. Þá krefjast sóknaraðilar staðfestingar á umferðarrétti „að „gamla bænum“ að Nesjavöllum (landnr. [...]) um land [varnaraðila], um veg sem auðkenndur er með gulri punktalínu á loftmynd (Loftmynda ehf.) á dskj. nr. 36.“

17

Verði ekki fallist á fyrstu dómkröfu sóknaraðila er þess krafist af þeirra hálfu að varnaraðili veiti þeim endurgjaldslaus afnot/íverurétt af húsakosti jarðarinnar þannig að staðfestur verði óuppsegjanlegur réttur sóknaraðila til umráða og afnota af nánar tilgreindum húsakosti hennar, ásamt 4,92 hektara landspildu sem húsakosturinn stendur á ásamt landi umhverfis húsin. Þá segir í kröfunni: „Landspildan/lóðin er afmörkuð á loftmynd (Loftmynda ehf.) á dskj. nr. 35“ og með hnitaskrá sem tekin er upp í dómkröfunni. Þá krefjast sóknaraðilar staðfestingar á umferðarrétti „að „gamla bænum“ að Nesjavöllum (landnr. 170825) um land [varnaraðila], um veg sem auðkenndur er með gulri punktalínu á loftmynd (Loftmynda ehf.) á dskj. nr. 36.“18

Verði hvorki fallist á fyrstu né aðra dómkröfu sóknaraðila er þess krafist í þriðju dómkröfu að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sóknaraðilum fyrir afnot/íverurétt af nánar tilgreindum húsakosti jarðarinnar í 75 ár samkvæmt „mati að fjárhæð kr. 144.000.000,- eða lægri fjárhæðar“ að mati dómsins, auk nánar tilgreindra vaxta og dráttarvaxta, gegn því að sóknaraðilar gefi út afsal til varnaraðila fyrir húsakostinum.

19

Óháð afdrifum fyrstu, annarrar og þriðju dómkröfu sóknaraðila er þess krafi staf þeirra hálfu í fjórðu dómkröfu að varnaraðili afhendi sóknaraðilum eftirtaldar eignir: „a) Þrjár sumarhúsalóðir í landi Nesjavalla, í hlíð innan túngirðingar norðan við bæinn á Nesjavöllum á spildu sem auðkennd er með gulum lit á dskj. nr. 33, leigufríar/endurgjaldslausar í 25 ár frá uppkvaðningu dóms í máli þessu, að telja, b) veiðirétt (eina veiðieiningu) í Þingvallavatni í 25 ár, endurgjaldslaust, frá uppkvaðningu dóms í máli þessu, að telja, [og] c) lóð undir bátaskýli við Þingvallavatn, í landi Nesjavalla, nánar tiltekið í Þorsteinsvík við núverandi bátastæði í „Gjánni“ á svæði auðkenndu með gulum lit á dskj. nr. 32, leigufrítt/endurgjaldslaust í 25 ár, frá uppkvaðningu dóms í máli þessu að telja.“

20

Samkvæmt endurriti þingbókar hófst aðalmeðferð málsins í héraði 31. október 2022 með vettvangsgöngu dómara og lögmanna aðila. Aðalmeðferð var fram haldið 2. nóvember sama ár og var málið dómtekið að henni lokinni. Héraðsdómari sendi lögmönnum aðila tölvubréf 8. desember 2022 og greindi þeim frá því að hann hefði ákveðið að endurupptaka málið með vísan til 100. gr. laga nr. 91/1991. Það gerði dómari síðan í þinghaldi 15. sama mánaðar samkvæmt heimild í 104. gr. sömu laga. Bókaði dómari í þingbók að hann teldi áhöld um að gallar væru á kröfugerð sóknaraðila sem vörðuðu frávísun hennar frá dómi en flestir liðir kröfugerðar sóknaraðila væru þannig fram settir að ekki væri unnt að taka þá upp í dómsorð. Kom fram í bókun dómara að þetta ætti meðal annars við með því að liðir kröfugerðarinnar vísuðu „út fyrir sig“ til skjala sem fram hefðu verið lögð í málinu. Þá teldi dómari jafnframt áhöld um hvort fjárkrafa sóknaraðila væri svo vanreifuð að varðaði frávísun hennar frá dómi. Eftir að dómari hafði fært framangreint til bókar var lögmönnum aðila gefinn kostur á að tjá sig munnlega um þau álitaefni sem bókunin tók til en að því loknu var málið „tekið til dóms á ný eða eftir atvikum til úrskurðar.“ Hinn kærði úrskurður var síðan kveðinn upp 20. desember 2022 og málinu vísað frá dómi.

21

Samkvæmt 104. gr. laga nr. 91/1991 getur dómari eftir dómtöku máls kvatt aðila fyrir dóm og gefið þeim kost á að gera athugasemdir til viðbótar við fyrri málflutning sinn verði hann þess þá var að verulegur brestur sé á skýrleika í yfirlýsingum aðila eða upplýsingum um málsatvik og telja má brestinn stafa af því að dómari hafi ekki gætt nægilega að leiðbeiningum við aðila eða ábendingum til þeirra. Svo sem mál þetta liggur fyrir verður að telja að héraðsdómara hafi verið heimilt að endurupptaka málið á grundvelli þessa ákvæðis í því skyni að gefa aðilum kost á að tjá sig um mögulega frávísun málsins án kröfu, að öllu leyti eða hluta, sbr. hér einnig 2. málslið 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Þá er á það fallist með varnaraðila að skýra beri 4. mgr. 100. gr. laganna svo að ákvæðið hafi að geyma heimild til handa dómara til aðleysa efnislega úr hluta krafna eftir dómtöku máls en vísa öðrum kröfum frá dómi. Ákvæðið takmarkar því ekki heimildir dómara til að vísa málií heild frá dómi af sjálfsdáðum.

22

Í d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið á um að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða megi dómkröfur stefnanda, svo sem fjárhæð kröfu í krónum, bætur fyrir tiltekið skaðaverk án fjárhæðar ef enn er óvíst um hana, vexti ef því er að skipta, viðurkenningu á tilteknum réttindum, ákvörðun eða lausn undan tiltekinni skyldu, refsingu fyrir tilgreind orð eða athafnir, ómerkingu tiltekinna ummæla, málskostnað og svo framvegis. Meginregla þessi um ákveðna og ljósa kröfugerð hefur einnig verið orðuð svoað kröfugerð stefnanda þurfi að vera svo ákveðin og ljós í stefnu að unnt sé taka hana upp óbreytta sem ályktunarorð dómsniðurstöðu í máli.

23

Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði er í fyrstu og annarri dómkröfu sóknaraðila vísað til afmörkunar landspildu á framlagðri loftmynd. Slík tilgreining fær ekki samrýmst þeim kröfum sem samkvæmt framansögðu eru gerðar til skýrleika dómkrafna. Hér háttar aftur á móti svo til að um afmörkun landspildunnar er í kröfugerðinni einnig vísað til hnitsetningar hennar. Með þeirri afmörkun telst kröfugerð sóknaraðila hvað landspilduna varðar vera nægjanlega skýr þrátt fyrir fyrrgreindan ágalla. Í kröfugerð sóknaraðila eru jafnframt tilgreindar þær fasteignir sem hún nær til með tilliti til notkunar þeirra, stærðar og skráningar í fasteignaskrá. Þá þykir málatilbúnaður sóknaraðila að baki fyrstu og annarri dómkröfu ekki vera haldinn slíkum annmörkum að frávísun varði en í héraðsdómsstefnu kemur fram að fyrsta dómkrafan sé reist á 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð og önnur dómkrafan á 7. gr. sömu laga.

24

Í þeim hluta dómkrafna sóknaraðila er lýtur að umferðarrétti að „gamla bænum“, sbr. niðurlag fyrstu og annarrar dómkröfu, er ekki að finna sérstaka útlistun á þeim rétti heldur látið við það sitja að vísa til gulrar punktalínu á framlagðri loftmynd. Slík tilgreining kröfu fær samkvæmt framansögðu ekki samrýmst þeim kröfum sem gerðar eru til skýrleika dómkrafna. Verður því staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að vísa þeim hluta kröfugerðar sóknaraðila frá héraðsdómi. Með sömu rökum verður einnig staðfest niðurstaða úrskurðarins um frávísun a- og c-liða í fjórðu dómkröfu sóknaraðila. Að öðru leyti en að framan greinir verður hins vegar lagt fyrir héraðsdóm að taka fyrstu dómkröfu sóknaraðila, eða eftir atvikum aðra dómkröfu þeirra, til efnismeðferðar.

25

Verði hvorki á fyrstu né aðra dómkröfu sóknaraðila fallist er þess krafist í þriðju dómkröfu að varnaraðila verði gert að greiða 144.000.000 króna, eða lægri fjárhæð að mati dómsins, auka vaxta og dráttarvaxta, fyrir „afnot/íverurétt“ af húsakosti jarðarinnar Nesjavalla, sem nánar er tilgreindur í kröfugerð sóknaraðila, gegn því að þeir gefi út afsal til varnaraðila fyrir húsakostinum. Samkvæmt héraðsdómsstefnu byggja sóknaraðilar fjárkröfuna á mati dómkvadds matsmanns. Í stefnunni er hvorki vísað til málsástæðna né réttarheimilda kröfunni til stuðnings svo sem áskilið er í e-og f-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því verður á það fallist með varnaraðila að málatilbúnaður sóknaraðila að baki þriðju dómkröfu sé svo vanreifaður að varði frávísun kröfunnar frá héraðsdómi af sjálfsdáðum. Sú niðurstaða hins kærða úrskurðar verður því staðfest.

26

Í b-lið fjórðu dómkröfu sóknaraðila er þess krafist að varnaraðila verði gert að afhenda þeim „veiðirétt (eina veiðieiningu) í Þingvallavatni í 25 ár, endurgjaldslaust frá uppkvaðningu dóms í máli þessu, að telja.“ Í héraðsdómsstefnu er ekki að finna nánari tilgreiningu á hinum umkröfðu réttindum. Þá er grundvöllur þessa hluta kröfugerðar sóknaraðila þar ekki reifaður. Þegar þetta er virt þykir kröfugerð sóknaraðila að þessu leyti svo vanreifuð að frávísun varði frá héraðsdómi af sjálfsdáðum, sbr. e - og f-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Sú niðurstaða hins kærða úrskurðar verður því jafnframt staðfest.

27

Ákvörðun um málskostnað í héraði bíður efnisúrlausnar málsins.

28

Í ljósi framangreindrar niðurstöðu þykir rétt að kærumálskostnaður falli niður.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um frávísun þriðju og fjórðu dómkröfu sóknaraðila, E-kvk-ef G-kvk-ef J-kvk-ef, S-kk-ef J-kk-ef, H-kvk-ef J-kvk-ef, Ó-kk-ef G-kk-ef J-kk-ef, Þ-kk-ef A-kk-ef, Á-kvk-ef A-kvk-ef, E-kvk-ef R-kvk-ef, G-kk-ef R-kk-ef R-kk-ef, G-kvk-ef J-kvk-ef S-kvk-ef, S-kk-ef S-kk-ef, S-kk-ef S-kk-ef, H-kvk-ef B-kvk-ef L-kvk-ef, Ó-kvk-ef S ö-kvk-ef L-kvk-ef og Ó-kk-ef Ú-kk-ef E-kk-ef, og frávísun liðar í fyrstu og annarri dómkröfu þeirra um staðfestingu umferðarréttar að „gamla bænum“ að Nesjavöllum, landnúmer 170825, um land varnaraðila, Orkuveitu Reykjavíkur. Lagt er fyrir héraðsdóm að taka málið að öðru leyti til efnismeðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.