888/2019

Útdráttur

H slf. krafði V hf. um bætur úr húftryggingu smábáta vegna þjófnaðar á sex handfærarúllum úr bátnum Gosa KE102. Deildu aðilar um hvort handfærarúllurnar væru veiðarfæri í skilningi skilmála húftryggingarinnar og féllu þar með ekki undir vátrygginguna. Landsréttur hafnaði því að orðalag 4. töluliðar 6. mgr. 6. gr. a laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða fæli í sér lögskilgreiningu á handfærarúllum sem bindandi væri við skýringu skilmála húftryggingarinnar. Því næst rakti rétturinn ákvæði greina 1.1 og 1.2 í skilmálum smábátatryggingar og taldi að handfærarúllurnar hefðu verið fylgifé bátsins í skilningi greinar 1.1 en handfærin sem sett væru á rúllurnar væru veiðarfæri sem féllu undir grein 1.2. Þar sem brotist hefði verið inn í skorsteinshús bátsins til að losa handfærarúllurnar frá rafmagnstöflu félli atvikið undir orðalag greinar 3.1.7 í skilmálunum en samkvæmt því ákvæði bætti tryggingin tjón á bátnum sem stafaði á beinan hátt af innbroti eða innbrotsþjófnaði. Þá var því hafnað að ábyrgð V hf. hefði fallið niður vegna þess að H slf. hefði ekki gætt varúðarskyldu sinnar samkvæmt grein 9.3 í skilmálunum. Var krafa H slf. um skaðabætur úr hendi V hf. tekin til greina en að teknu tilliti til þess að fullar tjónsbætur ættu ekki að leiða til auðgunar tjónþola var talið rétt að ákvarða þær að álitum 3.000.000 króna. Kröfu H slf. um bætur vegna kostnaðar við rekstur á máli milli aðila fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum var hafnað. Var V hf. dæmt til að greiða H slf. 3.000.000 króna ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu en kröfu H slf. um dráttarvexti var vísað frá héraðsdómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 31. desember 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2019 í málinu nr. E4330/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 4.292.196 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá „30. desember 2016 og hæstu lögleyfðu dráttarvöxtum frá 28. mars 2017, sbr. 9. gr. laga nr. 30/2001“. Áfrýjandi krefst þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 480.200 krónur „ásamt hæstu lögleyfðu vöxtum frá 5. nóvember 2017 skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 og hæstu lögleyfðu dráttarvöxtum frá 5. desember 2017 skv. 9. gr. laga nr. 38/2001“. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4 Málsatvik eru þau að í lok desember 2016 voru fjarlægðar í heimildarleysi sex handfærarúllur úr bátnum Gosa KE102. Báturinn, sem þá var við bryggju í höfninni í Njarðvík, er í eigu áfrýjanda. Handfærarúllurnar voru á þilfari bátsins en tengdar við rafmagnstöflu inni í skorsteinshúsi hans. Lás skorsteinshússins var rofinn og hafði verið farið þar inn og rafmagnskaplar sem tengdu handfærarúllurnar við rafmagnstöfluna klipptir. Að auki voru tekin ófrjálsri hendi verkfæri og tveir björgunargallar.

5 Áfrýjandi var með húftryggingu smábáta LS hjá stefnda þegar tjónið átti sér stað og gerði kröfu um greiðslu úr tryggingunni. Stefndi féllst á að greiða bætur vegna verkfæranna og björgunargallanna en hafnaði bótaskyldu vegna handfærarúllnanna. Rök stefnda eru þau að handfærarúllurnar, sem voru á þilfari bátsins, væru veiðarfæri í skilningi greinar 1.2 í vátryggingarskilmálunum, þar sem segir að fiskikassar, afli og veiðarfæri falli ekki undir vátrygginguna. Þá hefur stefndi jafnframt borið fyrir sig grein 4.1.2 í skilmálunum en þar segir að tjón á vél, drifbúnaði, rafkerfi, staðsetningartækjum, fjarskiptatækjum, radar, fiskileitartækjum, línuvindum og öðrum sambærilegum búnaði, sé undanþegið bótaskyldu nema tjónið megi rekja beint til atvika sem bótaskyld séu samkvæmt grein 3.1.

6 Áfrýjandi skaut ákvörðun stefnda til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum 15. ágúst 2017. Niðurstaða nefndarinnar var að þar sem handfærarúllurnar hefðu verið „úti“, hefði þeim ekki verið stolið við innbrot og félli þjófnaður á þeim því ekki undir bótasvið í skilmálum stefnda. Stefnandi ætti því ekki rétt á bótum úr smábátatryggingu stefnda vegna þjófnaðar á handfærarúllum.

7 Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að handfærarúllur bátsins teldust ótvírætt til veiðarfæra í skilningi vátryggingarskilmálanna sem í gildi voru milli aðila og gætu ekki talist til fylgifjár bátsins. Áfrýjandi telur þessa niðurstöðu héraðsdóms ranga og freistar þess að fá henni hrundið. Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjanda

8 Áfrýjandi byggir á því að hann eigi rétt til greiðslu bóta úr tryggingunni. Í málinu liggi fyrir að farið var í heimildarleysi um borð í bátinn í lok desember 2016 og stolið þaðan sex færavindum (handfærarúllum) sem voru á þilfari bátsins. Áfrýjandi telur að handfærarúllurnar falli undir skilmála vátryggingarinnar en þær séu ekki veiðarfæri heldur vindur. Í 1. kafla skilmála tryggingarinnar sé fjallað um bótasvið, en þar segi í 1. gr. að vátryggingin taki til báts sem skilgreindur sé í skírteininu, fylgifjár og fleira. Skýrt sé að til báts og fylgifjár teljist vindur.

9 Rangt sé í hinum áfrýjaða dómi að handfærarúllur teljist til veiðarfæra. Handfærarúllur séu vindur sem notaðar séu til að slaka út veiðarfærum í sjó og draga þau inn aftur. Handfærarúllur gangi undir ýmsum nöfnum, færarúllur, handfæravindur og færavindur.

10 Í skilmálum tryggingarinnar sé skýrt að hún nái til allra tegunda vinda og þar með til þeirra vinda sem stolið var úr bátnum Gosa KE102 í desember 2016. Tilvísun héraðsdóms til þess að handfærarúllur séu veiðarfæri samkvæmt lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða hafi enga þýðingu. Þess utan sé hún bersýnilega á misskilningi byggð.

11 Þá bendir áfrýjandi á að í grein 9.3 í skilmálunum segi að bátnum skuli læst tryggilega þegar frá honum sé gengið og siglingatæki, fjarskiptatæki, handfærarúllur og annar laus búnaður skuli fjarlægður þegar hann sé uppi á landi eða í höfn um lengri tíma. Þetta verði skilið svo að vátryggjandi telji að handfærarúllur falli undir trygginguna.

12 Áfrýjandi telur einnig ranga þá niðurstöðu héraðsdóms að ákvæði 1. mgr. 3. gr. um almennt bótasvið, sbr. grein 3.1.7 í skilmálunum, sem mæli fyrir um tjón á bátnum sem leiði af innbroti, innbrotsþjófnaði eða skemmdarverkum, geti ekki átt við um þjófnað á handfærarúllum. Þær séu festar við bátinn og tengdar sérstaklega við rafkerfi hans og tímafrekt og fyrirhafnarmikið sé að taka þær úr og setja í aftur. Ákvæði greinar 9.3 endurspegli þann veruleika og mæli fyrir um trygga geymslu þessa búnaðar þegar bátur er á landi eða í höfn um „lengri tíma“. Þeir sem tekið hafi handfærarúllurnar ófrjálsri hendi hafi þurft með nokkurri fyrirhöfn að losa þær frá þilfarinu, brjótast inn í skorsteinshúsið og losa kapalinn frá rafmagnstöflunni. Báturinn hafi verið á sjó og handfærarúllurnar nýlega verið settar upp þar sem halda hafi átt til veiða.

Málsástæður stefnda

13 Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að engu óbættu tjóni sé til að dreifa og áfrýjandi eigi ekki frekari rétt til greiðslu úr húftryggingu bátsins. Í skilmálum hinnar keyptu tryggingar sé tilgreint nákvæmlega til hvaða muna vátryggingin taki ekki. Þar segi að undir vátrygginguna falli ekki fiskikassar, afli, veiðarfæri, þar á meðal varpa ásamt hlerum og vírum, nætur, nemar og sendar festir við veiðarfæri, net, línur, færi, belgir, baujur og bólfæri og farangur skipverja.

14 Stefndi mótmælir því að handfærarúllur teljist ekki til veiðarfæra heldur séu ein tegund vinda. Engu breyti hvort handfærarúlla sé knúin áfram með handafli eða rafmagni en þar að auki séu línuvindur sérstaklega undanskildar í skilmálunum, nema tjón sé bein afleiðing af innbroti. Þá vísar stefndi til þess að handfærarúllur teljist til veiðarfæra samkvæmt 6. gr. a laga nr. 116/2006 þar sem mælt sé fyrir um leyfi til strandveiða þar sem handfærarúlla sé greind sem veiðarfæri í 4. tölulið. Samhljóða ákvæði sé að finna í 3. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 414/2018 um strandveiðar fiskveiðiárið 2017/2018 og reglugerðar nr. 386/2019 fyrir fiskveiðiárið 2018/2019. Í þessu felist lögformleg staðfesting á því að handfærarúllur séu veiðarfæri.

15 Enn fremur krefst stefndi sýknu á þeim grundvelli að þjófnaður á handfærarúllum fáist ekki bættur úr tryggingunni þar sem tjónsatvikið falli ekki undir bótasvið hennar. Í grein 3.1 í skilmálunum séu taldar upp í tíu liðum þær tjónsorsakir sem vátryggingin taki til. Þannig sé mælt fyrir um í grein 3.1.7 að vátryggingin bæti tjón sem stafi á beinan hátt af innbroti, innbrotsþjófnaði eða skemmdarverkum. Undir trygginguna falli því ekki þjófnaður á handfærarúllum sem hafi verið á þilfari bátsins.

16 Í greinargerð til héraðsdóms er borin fram sú málsástæða af hálfu stefnda, verði ekki fallist á sýknu af framangreindum ástæðum, að stefndi sé laus úr ábyrgð að öllu leyti þar sem áfrýjandi hafi ekki gætt varúðarreglu þeirrar sem komi fram í grein 9.3 í skilmálunum en hún sé áréttuð í vátryggingarskírteininu. Þar segi að siglingatæki, fjarskiptatæki, handfærarúllur og annar laus búnaður skuli fjarlægður úr bátnum þegar hann sé uppi á landi eða í höfn um lengri tíma. Telur stefndi að þessi regla hafi verið brotin með því að handfærarúllurnar hafi verið á þilfari bátsins þegar hann var í höfn. Hafi ábyrgðin því fallið niður í heild. Í héraði krafðist stefndi enn fremur lækkunar á kröfu áfrýjanda vegna brota á varúðarreglu. Þá kröfu reisti stefndi einnig á almennum reglum skaðabótaréttar um að stefnda yrði ekki gert að bæta nýtt fyrir gamalt. Þá hafnaði stefndi því að áfrýjandi gæti krafist kostnaðar vegna reksturs máls fyrir úrskurðarnefnd vátryggingamála. Ætti sú krafa hvorki stoð í skilmálum vátryggingarinnar né félli kostnaðurinn undir málskostnað samkvæmt 129. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi mótmælti einnig dráttarvaxtakröfu áfrýjanda efnislega. Í greinargerð stefnda til Landsréttar er ekki vikið að þessum málsástæðum en vísað með almennum hætti til röksemda stefnda í greinargerð í héraði.

Niðurstaða

17 Kjarni ágreinings aðila er hvort handfærarúllur séu veiðarfæri í skilningi skilmála húftryggingarinnar. Í hinum áfrýjaða dómi virðist niðurstaðan um þetta álitamál ráðast af lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, sbr. 4. tölulið 6. mgr. 6. gr. a í lögunum þar sem segir að engin önnur veiðarfæri en handfærarúllur skuli vera um borð. 18 Tilvitnað ákvæði er í lögum um stjórn fiskveiða en þau hafa að markmiði, eins og heiti þeirra gefur til kynna, að setja reglur um stjórn fiskveiða til að tryggja hagkvæma nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Ákvæði 6. gr. a í heild fjallar um ráðstöfun sérstaks aflamagns í óslægðum botnfiski samkvæmt 5. mgr. 8. gr. sem nýtt skal til veiða með handfærum á tilteknu tímabili ársins samkvæmt sérstökum leyfum Fiskistofu. Þetta aflamark verður aðeins nýtt til veiða með handfærum eins og skýrt kemur fram í greininni og þeim bátum sem þær stunda er ekki heimilt að hafa fleiri en fjórar handfærarúllur um borð í skipinu. Reglan miðar þannig að því að setja veiðigetu skipa sem stunda veiðar samkvæmt greininni skorður og stjórna þannig veiðunum. Fær þessi skilningur stoð í lögskýringargögnum en þar kemur fram að skilyrðin sem leyfi til veiðanna eru sett taki mið af því að hið leyfilega veiðimagn dreifist sem mest bæði í tíma og með tilliti til landsvæða og að dregið verði úr því að of mikið kapp verði í veiðunum og meðferð afla sé sem best. Þá er miðað að því að afli hverrar veiðiferðar takmarkist við tiltekið magn. Orðalag ákvæðisins verður aftur á móti ekki skilið svo að með því hafi verið ætlunin að setja fram lögformlega bindandi reglu um að handfærarúllur skuli teljast til veiðarfæra. Verður því að hafna þeirri röksemd stefnda að orðalag þessa lagaákvæðis feli í sér lögskilgreiningu á handfærarúllum sem veiðarfærum sem bindandi sé við skýringu skilmála þeirrar tryggingar sem um er deilt í málinu.

19 Í grein 1.1 í skilmálum smábátatryggingar M12 kemur fram að vátryggingin taki til báts þess sem tilgreindur sé í tryggingarskírteini, fylgifjár hans, vista og birgða sem eðlilegar megi teljast. Til báts og fylgifjár teljist vélar hans, gangskrúfa og aðrar skrúfur, ásamt öxlum og gírum, vindum, rafkerfi, fiskleitartæki, dýptarmæli, ratsjá, leiðsögutæki, loftskeyta og kalltæki ásamt nauðsynlegum búnaði og varahlutum, enda séu þessir munir um borð í bátnum. Í grein 1.2 segir að undir vátrygginguna falli ekki fiskikassar, afli, veiðarfæri þar á meðal varpa ásamt hlerum og vírum, nætur, nemar og sendar festir við veiðarfæri, net, línur, færi, belgir, baujur og bólfæri og farangur skipverja. Orðalag skilmálanna er óhjákvæmilegt að skilja svo að ekki sé litið á „vindur“ í skilningi greinar 1.1 sem „veiðarfæri“ í skilningi greinar 1.2. Yrðu ákvæðin ósamrýmanleg að öðrum kosti. Af orðlaginu verður jafnframt ráðið að litið er á vindur sem fylgifé bátsins, meðan veiðarfærin eru það ekki. Þetta er eðlilegur skilningur þar sem fallast verður á með áfrýjanda að handfærarúllur séu í reynd vindur sem notaðar eru til að leggja handfæri, það er veiðarfæri, í sjó og draga þau upp aftur. Samkvæmt þessu verður fallist á með áfrýjanda að handfærarúllurnar, sem voru festar við þilfar bátsins og tengdar í rafmagnstöflu hans, hafi verið fylgifé hans í skilningi greinar 1.1 og séu þannig meðal þeirra muna sem tryggingin taki til, meðan handfærin sem sett eru á rúllurnar séu veiðarfæri sem falli undir grein 1.2. Orðalag greinar 9.3 í skilmálum tryggingarinnar styður og þennan skilning en þar eru handfærarúllur sérstaklega nefndar sem búnaður sem varúðarreglan taki til. Ekki hefði verið þörf á því ef handfærarúllurnar væru ekki tryggðar. 20 Í grein 3.1 til 3.5 í skilmálunum er að finna ákvæði um almennt bótasvið tryggingarinnar. Þar kemur fram í grein 3.1.7 að tryggingin bæti tjón á bátnum sem stafar á beinan hátt af innbroti, innbrotsþjófnaði eða skemmdarverkum. Stefndi ber fyrir sig að ekki hafi verið um að ræða innbrot eða innbrotsþjófnað, heldur þjófnað á handfærarúllum sem hafi verið á þilfari skipsins. Í þessu máli er óumdeilt að brotist var inn í skorsteinshús bátsins til að losa handfærarúllurnar frá rafmagnstöflu sem þar var. Þar sem brotist var inn í skorsteinshúsið til að losa handfærarúllurnar úr bátnum fellur atvikið undir orðalag ákvæðis greinar 3.1.7 í skilmálunum. Geta rök stefnda í greinargerð til héraðsdóms um að unnt hefði verið að taka handfærarúllurnar ófrjálsri hendi án þess að fara inn í skorsteinshúsið engu breytt um að innbrot átti sér stað umrætt sinn.

21 Stefndi heldur því fram að varúðarreglan samkvæmt grein 9.3 hafi verið brotin þar sem handfærarúllurnar hafi verið á dekki eða þilfari bátsins þegar þeim var stolið. Af orðalagi ákvæðisins verður ekki ráðið að ætlunin með því hafi verið að í hvert sinn er bátur leggst að bryggju áskildu skilmálar tryggingarinnar að losa þyrfti handfærarúllunar frá þilfarinu, aftengja þær og fjarlægja og koma þeim fyrir í læstum rýmum. Þvert á móti er tekið fram að þetta sé aðeins skylt þegar báturinn er uppi á landi eða við bryggju um „lengri tíma“. Verður þetta skilið svo að umrædd varúðarregla eigi ekki við um þann tíma sem eðlilegan má telja milli veiðiferða. Hefur stefndi ekki hrakið þá fullyrðingu áfrýjanda að hann hafi, skömmu áður en handfærarúllunum var stolið, komið þeim þar fyrir og tengt við rafkerfið, þar sem hann hafi verið á leið til veiða. Verður því að hafna þeirri málsástæðu stefnda að ábyrgð hans hafi fallið niður vegna þess að áfrýjandi hafi ekki gætt varúðarskyldu sinnar samkvæmt tilvitnuðu ákvæði skilmálanna.

22 Samkvæmt framansögðu verður krafa áfrýjanda um skaðabætur úr hendi stefnda tekin til greina. Kröfufjárhæð áfrýjanda tekur mið af því að bætt sé andvirði nýrra handfærarúllna, enda sé lítill sem enginn endursölumarkaður fyrir handfærarúllur og þannig illmögulegt að kaupa þær notaðar. Samkvæmt upplýsingum sem áfrýjandi hefur aflað um verð á DNGfæravindum hjá Slippnum á Akureyri kostaði ný færavinda eins og þær sem um ræðir í málinu 715.366 krónur með virðisaukaskatti. Er körfufjárhæðin fundin með því að margfalda téða fjárhæð með sex.

23 Samkvæmt grein 5.1 í framlögðum vátryggingarskilmálum er vátryggingarfjárhæð tiltekin á skírteini eða endurnýjunarkvittun. Í ákvæðinu er síðan fjallað um tjónsbætur, þar á meðal um uppgjör tjóna á tækjum og öðrum sambærilegum búnaði, sbr. grein 5.4. Þar segir að aldrei skuli greiða hærri bætur en sem nemur frumverði hlutarins að frádreginni fyrningu miðað við aldur hans og er fyrning 6% fyrir hvert ár í allt að 12 ár. Sjónarmið stefnda um að taka verði tillit til þess við ákvörðun tjónsbóta, að nýtt komi í staðinn fyrir gamalt, eiga að þessu leyti stoð í vátryggingarsamningi aðila, þótt stefndi hafi ekki reist málsvörn sína á grein 5.4 í skilmálunum. Þá hefur stefndi hvorki borið því við að rétt sé að miða við verð án virðisaukaskatts né borið brigður á að fjöldi og aldur þeirra handfærarúllna sem stolið var sé rétt tilgreindur af hálfu áfrýjanda í héraðsdómsstefnu. Þar segir að ein af þeim hafi verið frá 1996, önnur frá 2004, sú þriðja frá 2009 og þrjár frá 2011. Eins og málatilbúnaði aðila er háttað og að teknu tilliti til þess að fullar tjónsbætur eiga ekki að leiða til auðgunar tjónþola er rétt að ákvarða þær að álitum 3.000.000 króna.

24 Vaxtakrafa áfrýjanda, sem skírskotar til 8. gr. laga nr. 38/2001, sætir ekki andmælum stefnda og verður á hana fallist eins og í dómsorði greinir. Samkvæmt dlið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má dómkröfur stefnanda þar á meðal um vexti. Í dómaframkvæmd hefur sú almenna regla verið leidd af þessu að dráttarvextir verði ekki dæmdir nema vaxtafótur sé tilgreindur í stefnu, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 238/2007. Í 11. gr. laga nr. 38/2001 er að finna heimild sem víkur frá þessum áskilnaði þannig að dæma má dráttarvexti með tilvísun til 1. mgr. 6. gr. laganna enda þótt hundraðshluti þeirra sé þar ekki tilgreindur. Þar sem dráttarvaxtakrafa áfrýjanda er hvorki afmörkuð með því að tilgreina ákveðinn vaxtafót né með vísan til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 verður samkvæmt framansögðu ekki hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi án kröfu.

25 Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Kröfu áfrýjanda, Hafskips slf., um dráttarvexti er vísað frá dómi.

Stefndi, Vörður tryggingar hf., greiði áfrýjanda 3.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. desember 2016 til 28. mars 2017.

Stefndi greiði áfrýjanda 2.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.