726/2022

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni Ó um dómkvaðningu matsmanna á grundvelli laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, til að meta verðmæti 1/3 hluta Ó í B ehf. Ágreiningur var með aðilum um rétt Ó til að neyta úrræða til innlausnar hlutanna sem Ó taldi sig hafa heimild til að krefjast samkvæmt 18. gr. a laga nr. 138/1994. Í úrskurði Landsréttar kom fram að matsgerð samkvæmt 4. mgr. 14. gr. laga nr. 138/1994 hefði bindandi áhrif um verð hluta í einkahlutafélagi, yrði henni ekki hnekkt í dómsmáli sem höfða bæri innan tiltekins tíma frá því að dómkvaddir matsmenn lykju mati sínu. Því hefði slík matsgerð mun víðtækari áhrif að lögum en almennt gildi um matsgerð sem aflað sé til sönnunar eftir reglum laga nr. 91/1991. Að því virtu yrði fallist á það með B ehf. að Ó yrði ekki játuð heimild til að afla matsgerðar sem fæli í sér svo íþyngjandi kvöð fyrir B ehf. til að verjast hugsanlegum kröfum í máli sem Ó hefði ekki höfðað, enda hefði ekki verið leyst úr því álitaefni hvort skylda til innlausnar á hlutum Ó í félaginu væri að lögum fyrir hendi. Væri þá haft í huga að umbeðinnar matsgerðar væri ekki þörf vegna mögulegrar málshöfðunar Ó til viðurkenningar á því að B ehf. bæri að innleysa hluti hans í félaginu. Eins og atvikum væri háttað í málinu og þá einkum með tilliti til þess að matsbeiðnin væri jafnframt reist á 4. mgr. 14. gr. laga nr. 138/1994 brysti skilyrði samkvæmt 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 til að verða við beiðni Ó. Var því niðurstaða héraðsdóms staðfest.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 21. nóvember 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 12. næsta mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 8. nóvember 2022 í málinu nr. M- 92/2022 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í f-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að beiðni hans um dómkvaðningu matsmanna verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik

4

Krafa sóknaraðila beinist að því að dómkvaddir verði tveir sérfróðir og óvilhallir mats- og skoðunarmenn til að skoða og meta hvert sé verðmæti 1/3 hlutar í varnaraðila en félagið, sem stofnað var 1994, er í eigu sóknaraðila að 1/3 hluta en Þ-kk-nf Þ.

Þ-kk-nf, sem er stjórnarformaður þess, er eigandi að 2/3 hluta. Sóknaraðili og A-kvk-nf M-kvk-nf Þ-kvk-nf eru meðstjórnendur í félaginu.

5

Sóknaraðili krafðist þess með bréfi 11. maí 2021 að haldinn yrði aukahluthafafundur þar sem tekin yrði fyrir tillaga um sérstaka rannsókn á starfsemi félagsins með stoð í 72. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög þar sem hann taldi að misfarið hefði verið með fjármuni í rekstri félagsins. Fullyrti sóknaraðili að framkvæmdastjóri félagsins og aðrir stjórnarmenn en hann hefðu misfarið með fjármuni þess í eigin þágu og/eða tengdra aðila á kostnað félagsins og sóknaraðila þannig að andstætt væri lögum og samþykktum félagsins.

6

Á hluthafafundi varnaraðila 2. júní 2021 var tillaga um rannsókn á starfsemi félagsins felld með atkvæði Þ-kk-ef Þ. Þ-kk-ef. Á stjórnarfundi 25. ágúst sama ár samþykkti meiri hluti hluthafa félagsins ársreikning þess fyrir 2020 en sóknaraðili hafnaði því að samþykkja ársreikninginn með vísan til þess að hann myndi óska sérstakrar rannsóknar á bókhaldi varnaraðila. Leitaði sóknaraðili til þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins með beiðni um rannsókn á varnaraðila með skírskotun til 72. gr. laganr. 138/1994. Með bréfi menningar- og viðskiptaráðuneytisins 25. febrúar 2022 var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru fyrir hendi nægar ástæður til að tilnefna rannsóknarmenn samkvæmt tilvitnaðri lagagrein.

7

Matsbeiðni sóknaraðila barst héraðsdómi 24. júní 2022 en um grundvöll hennar er vísað til 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 og 4. mgr. 14. gr. laga nr. 138/1994.

Niðurstaða

8

Með hinum kærða úrskurði var hafnað beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna á þeirri forsendu að ekki yrði ráðið af lögskýringargögnum að afla þyrfti matsgerðar áður en krafa væri gerð um innlausn á hlutum sóknaraðila í félaginu. Þvert á móti virðist fremur gert ráð fyrir því að matsgerðar skuli eftir atvikum aflað eftir að staðfest hefur verið að skilyrði til innlausnar séu fyrir hendi. Taldi héraðsdómur að atvik málsins væru ekki með öðrum hætti en voru í málum sem leyst var úr með úrskurðum Landsréttar 26. júní 2019 í málum nr. 391/2019 og 392/2019 þar sem dómkvaðningu matsmanna var hafnað. Ætti niðurstaða Landsréttar sér einnig samsvörun í dómi Hæstaréttar 10. júní 1998 í máli nr. 231/1998.

9

Í 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 segir að aðila, sem hefur lögvarinna hagsmuna að gæta, sé heimilt að óska eftir dómkvaðningu matsmanns þótt hann hafi ekki haft uppi kröfu vegna matsatriðis í dómsmáli ef það er gert til að staðreyna kröfu eða sanna atvik að baki henni. Í athugasemdum í frumvarpi til laga um meðferð einkamála kemur fram að í 1. mgr. greinarinnar sé lýst skilyrðum fyrir dómkvaðningu matsmanns án þess að dómsmál hafi verið höfðað, en þau eru að aðili sem leitar dómkvaðningar þurfi að hafa lögvarinna hagsmuna að gæta af dómkvaðningunni og að beiðnin sé sett fram í því skyni að staðreyna kröfu eða sanna atvik að baki henni með það fyrir augum að komið geti til dómsmáls umhana.

10

Um tilefni beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna segir í matsbeiðni að sóknaraðili hyggist höfða mál til að afla dóms um skyldu matsþola til að innleysa hlut hans í félaginu. Sé markmiðið að afla mats óvilhallra og hæfra matsmanna á því verði sem leggja beri til grundvallar slíkum kröfum. Því séu skilyrði 1. mgr. 77. gr. og IX. kafla laga nr. 91/1991 uppfyllt til dómkvaðningar matsmanna. Þá segir að í ljósi þess að eigandi 2/3 hluta í varnaraðila haldi sóknaraðila frá áhrifum á daglegan rekstur félagsins, meðferð eigna og verðmæti þeirra, telji sóknaraðili að raunverulegt virði félagsins endurspeglist ekki í ársreikningum þess, hvort sem horft sé til rekstrarafkomu eða virðis eigna. Sé sóknaraðila því nauðsynlegt að matsmenn reikni út og meti raunverulegt virði eigin fjár félagsins, þar á meðal fasteigna, rekstrarfjármuna og annarra eigna. Óskað er svara við tveimur matsspurningum, annars vegar um verðmæti eigin fjár matsþola út frá markaðsvirði eigna félagsins, það er fastafjármuna, rekstrarfjármuna og annarra eigna miðað við síðasta ársreikning félagsins, og hins vegar er spurt um verðmæti 1/3 hluta í félaginu. Er einnig um matið vísað til 4. mgr. 14. gr., sbr. niðurlag 2. mgr. 18. gr. a laga nr. 138/1994.

11

Samkvæmt 1. mgr. 18. gr. a laga nr. 138/1994 getur hluthafi krafist dóms fyrir því að félagið innleysi hans hlut í félaginu, enda standi veigamikil rök til þess að honum verði gert kleift að losna úr félaginu af ástæðum sem raktar eru í 1. til 3. tölulið sömu lagagreinar. Leiði slík innlausn til umtalsverðs tjóns fyrir félagið, eða með öðrum hætti til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir það, skal samkvæmt 2. mgr. 18. gr. a laganna ekki taka kröfu hluthafans til greina. Sama á við ef félagið finnur einhvern sem er reiðubúinn til að kaupa hlutinn gegn greiðslu sem svarar til innlausnarverðsins. Gilda þá ákvæði 4. mgr. 14. gr. sömu laga en þar segir að ef ekki eru í samþykktum félags ákvæði um reikningsgrundvöll kaupverðs og ekki næst samkomulag um það skuli kaupverðið ákveðið af dómkvöddum matsmönnum. Vilji annar hvor aðili ekki hlíta ákvörðun dómkvaddra matsmanna getur hann samkvæmt síðari málslið síðastnefndrar lagagreinar borið ákvörðun þeirra undir dómstóla en mál skal höfðað innan þriggja mánaða frá því að matsmenn ljúka matinu.

12

Fyrir liggur að varnaraðili mótmælti því í greinargerð sinni í héraði að skilyrði væru uppfyllt til þess að innlausnarskylda væri fyrir hendi. Samkvæmt því er uppi ágreiningur á milli aðila um rétt sóknaraðila til að neyta úrræða til innlausnar sem hann telur sig hafa heimild til að krefjast samkvæmt 18. gr. a laga nr. 138/1994. Í samþykktum fyrir varnaraðila eru ekki ákvæði um reikningsgrundvöll kaupverðs á hlutum í félaginu og ekki hefur reynt á hvort samkomulag getur orðið um kaupverð.

Hvorki verður ráðið af orðalagi 4. mgr. 14. gr. laga nr. 138/1994 né öðrum ákvæðum laganna að skorður séu reistar við því að hluthafi í minni hluta krefjist innlausnar á hlut hans í félagi án þess að fyrir liggi niðurstaða dómkvaddra matsmanna um verðmæti hans. Í fyrrnefndum samþykktum er á hinn bóginn kveðið á um mat dómkvaddra matsmanna af því tilefni að ekki næst samkomulag um verð hluta sem áformað er að selja og félagið hefur forkaupsrétt að eða eftir atvikum eigendur hluta í varnaraðila.

13

Eins og fram kemur í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar og úrskurðum Landsréttar hefur matsgerð samkvæmt 4. mgr. 14. gr. laga nr. 138/1994 bindandi áhrif um verð hluta í einkahlutafélagi, verði henni ekki hnekkt í dómsmáli sem höfða ber innan tiltekins tíma frá því að dómkvaddir matsmenn ljúka mati sínu. Því hefur slík matsgerð mun víðtækari áhrif að lögum en almennt gildir um matsgerð sem aflað er til sönnunar eftir reglum laga nr. 91/1991. Að því virtu verður fallist á það með varnaraðila að sóknaraðila verði ekki játuð heimild til að afla matsgerðar sem felur í sér svo íþyngjandi kvöð fyrir varnaraðila til að verjast hugsanlegum kröfum í máli sem sóknaraðili hefur ekki höfðað, enda hefur ekki verið leyst úr því álitaefni hvort skylda til innlausnar á hlutum sóknaraðila í félaginu sé að lögum fyrir hendi. Er þá haft í huga að umbeðinnar matsgerðar væri ekki þörf vegna mögulegrar málshöfðunar sóknaraðila til viðurkenningar á því að varnaraðila beri að innleysa hluti hans í félaginu. Eins og atvikum er háttað í málinu og þá einkum með tilliti til þess að matsbeiðnin er jafnframt reist á 4. mgr. 14. gr. laga nr. 138/1994 brestur skilyrði samkvæmt 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 til að verða við beiðni sóknaraðila.

14

Samkvæmt því sem að framan greinir og forsendum hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að hafna kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna og um málskostnað.

15

Eftir þessari niðurstöðu málsins verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, Ó-kk-nf Þ-kk-nf, greiði varnaraðila, Bifreiðastöð Þórðar Þ. Þórðarsonar ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.