504/2021

Útdráttur

Þ var sakfelldur með dómi héraðsdóms 11. desember 2017 fyrir umferðarlagabrot með því að hafa annars vegar ekið bifreið sviptur ökurétti ævilangt og yfir löglegum hámarkshraða og hins vegar ekið bifreið sviptur ökurétti ævilangt og undir áhrifum áfengis. Með úrskurði Endurupptökunefndar 28. janúar 2019 var málið endurupptekið að beiðni Þ. Með hinum áfrýjaða dómi 15. júlí 2021 var Þ á ný sakfelldur fyrir framangreind umferðarlagabrot og staðfesti Landsréttur þá niðurstöðu. Við ákvörðun refsingar Þ var litið til sakaferils hans og tekið tillit til 1. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga, auk þess sem honum var gerður hegningarauki samkvæmt 78. gr. laganna. Var refsing Þ ákveðin fangelsi í tvo mánuði auk þess sem hann var sviptur ökurétti ævilangt frá 11. desember 2017. Með vísan til 6. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var ákveðið að sakarkostnaður í héraði vegna endurupptöku málsins yrði greiddur úr ríkissjóði en Þ var gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 26. júlí 2021 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 15. júlí 2021 í málinu nr. S- 153/2017.

2

Ákæruvaldið krefst þess hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sviptingu ökuréttar ákærða og að refsing hans verði þyngd.

3

Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður en að því frágengnu að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Einnig krefst ákærði endurskoðunar á úrskurði og ákvörðunum sem teknar voru við rekstur málsins í héraði. Í fyrsta lagi er krafist endurskoðunar úrskurðar héraðsdóms 26. febrúar 2021 þar sem hafnað var kröfu ákærða um frávísun málsins. Í öðru lagi er krafist endurskoðunar á ákvörðun aðstoðarmanns dómara við Héraðsdóm Suðurlands 29. maí 2019 þar sem hafnað var kröfu ákærða um sameiningu málsins við mál nr. S- 121/2018 sem rekið var fyrir héraðsdómi Norðurlands vestra. Í þriðja lagi er krafist endurskoðunar á ákvörðun 28. júní 2021 um endurupptöku málsins og framlagningu gagna.

Niðurstaða

4

Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar kemur fram á málið sér nokkuð langa sögu en það var höfðað með ákæru 24. ágúst 2017. Dómur var kveðinn upp í málinu 11. desember 2017 en þar var ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í fjóra mánuði og ævilöng ökuréttarsvipting áréttuð. Dómurinn var hegningarauki við dóm Héraðsdóms Norðurlands vestra í máli nr. S- 20/2017 sem kveðinn var upp 27. október 2017. Síðastnefndi dómurinn var ómerktur með dómi Landsréttar 12. október 2018 í máli nr. 303/2018 og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Endurupptökunefnd úrskurðaði 28. janúar 2019 að dómurinn frá 11. desember 2017 hefði verið reistur á röngum forsendum þar sem hegningaraukinn byggði á framangreindum dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra sem hafði þá verið áfrýjað. Í framhaldi af úrskurði endurupptökunefndar óskaði ríkissaksóknari 27. febrúar 2019 eftir endurupptöku málsins. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þau tvö umferðarlagabrot sem hann var ákærður fyrir og dæmdur til að sæta fangelsi í tvo mánuði. Hann var að auki sviptur ökurétti ævilangt frá 11. desember 2017.

5

Á kærði krefst endurskoðunar á nánar tilteknum úrskurði héraðsdóms og tveimur ákvörðunum sem teknar voru undir rekstri málsins í héraði. Skilja verður kröfur ákærða um endurskoðun úrskurðar og ákvarðana sem svo að hann telji sig ekki hafa notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir héraðsdómi þar sem kröfur hans voru ekki teknar til greina í úrskurðinum og ákvörðununum. Svo sem nánar er rakið hér á eftir byggir ákærði á því að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm og eftir atvikum vísa málinu frá héraðsdómi vegna þessara ágalla á málsmeðferðinni.

6

Ákærði byggir kröfur sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms á nokkrum málsástæðum. Krafan er í fyrsta lagi byggð á því að aðstoðarmaður dómara við Héraðsdóm Suðurlands hafi hafnað kröfu hans um að sameina málið máli nr. S -121/2018 (áður mál nr. S - 20/2017) sem rekið var gegn ákærða fyrir Héraðsdómi Norðurlands vestra. Krafa ákærða er að þessu leyti reist á 1. mgr. 169. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í ákvæðinu kemur fram að hafi fleiri en eitt mál verið höfðuð gegn ákærða fyrir sama dómstóli geti dómari ákveðið, ef hann telur það hagkvæmt, að sameina málin og reka þau og dæma sem eitt mál. Samkvæmt ákvæðinu er skilyrði fyrir sameiningu að málin séu rekin fyrir sama dómstóli. Framangreindur úrskurður héraðsdóms var í samræmi við efni lagaákvæðisins. Þá hafði aðstoðarmaður dómara heimild til að taka afstöðu til kröfu ákærða, sbr. 2. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla, þar sem fram kemur að dómstjóri geti falið aðstoðarmanni dómara meðferð sakamáls fram að aðalmeðferð þess. Með framangreindu var þannig ekki brotið gegn rétti ákærða og leiðir það því ekki til ómerkingar hins áfrýjaða dóms. 7

Ómerkingarkrafa ákærða byggir í öðru lagi á því að ólöglega hafi verið staðið að handtöku hans þegar hann var færður fyrir héraðsdóm eftir að málið var endurupptekið. Krafa ákærða er reist á því að þar sem ekki hafi verið gefið út nýtt fyrirkall á hendur honum við endurupptöku málsins hafi ekki verið lagaskilyrði fyrir handtökunni. Byggir ákærði einnig á því að þar sem ákæruvaldið og dómarinn hafi sameiginlega staðið að ákvörðun um handtöku ákærða hafi það valdið vanhæfi þeirra til frekari meðferðar málsins samkvæmt 3. mgr. 26. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Frávísunarkrafa ákærða og varakrafa um að sækjandi málsins yrði talinn vanhæfur til að fara með málið, sem hafnað var með úrskurði héraðsdóms 26. febrúar 2021 og hann krefst nú endurskoðunar á, var einkum byggð á því að sækjandi væri vanhæfur þar sem hann hefði verið á móti framangreindri sameiningu málanna, hlutast til um að ákærði yrði handtekinn og hafnað því að dómarar í málinu væru vanhæfir. Með úrskurði Landréttar 6. maí 2020 í máli nr. 273/2020 var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru fyrir hendi atvik eða aðstæður sem væru til þess fallnar að draga óhlutdrægni dómenda við Héraðsdóm Suðurlands með réttu í efa. Ákærði byggði kröfu sína um að dómarar vikju sæti vegna vanhæfis meðal annars á því að staðið hefði verið að handtöku ákærða með ólögmætum hætti. Kemur sú niðurstaða ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. Um lögmæti ákvörðunar um að hafna sameiningu málanna hefur verið fjallað hér að framan.

8

Útivist varð af hálfu ákærða í þinghaldi 13. júní 2019. Málinu var þá frestað til fimmtudagsins 20. júní sama ár. Í þinghaldi þann dag varð aftur útivist af hálfu ákærða. Í hvoru tveggja þinghaldi var bókað eftir sækjanda að hann myndi með vísan til 162. gr. laga nr. 88/2008, sbr. c-lið 3. mgr. 90. gr. sömu laga, leggja fyrir lögreglu að færa ákærða fyrir dóminn í samráði við dómara. Óháð ágreiningi aðila um lögmæti handtökunnar er ljóst að ákærði kom fyrir héraðsdóm, fékk tækifæri til að tjá sig um sakarefni auk þess sem honum var skipaður verjandi sem hélt uppi vörnum fyrir hann í málinu. Verður því ekki talið að handtakan hafi leitt til þess að hann hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar við rekstur málsins fyrir héraðsdómi er leitt geti til ómerkingar.

9

Í þriðja lagi byggir ákærði á því að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm vegna óhóflegs málsmeðferðartíma og þess að fjöldi sækjenda og dómara hafi komið að málinu. Dráttur á rekstri málsins verði rakinn til háttsemi ákæruvaldsins og dómara málsins og leiði sá ágalli á málsmeðferðinni til þess að bæði ákæruvaldið og dómari teljist vanhæfir. Fallist er á það með ákærða að meðferð málsins hefur tekið langan tíma en það skýrist meðal annars af því að málið fór fyrir endurupptökunefnd sem féllst á að skilyrði væru fyrir endurupptöku. Þá þurfti héraðsdómur að úrskurða um og taka ákvarðanir um ýmsar kröfur ákærða um formhlið málsins. Málið tafðist einnig vegna þess að ákærði og verjandi hans gátu ekki mætt við fyrirtökur og boðaðar aðalmeðferðir vegna forfalla. Hinn langi málsmeðferðartími á sér samkvæmt framangreindu nokkrar skýringar sem lúta meðal annars að því að gæta þurfti að réttindum ákærða sem sakaðs manns. Af gögnum málsins má ráða að málið hafi að jafnaði fengið framgang innan hóflegs tímafrests og að tafir á málsmeðferðinni hafi átt sér eðlilegar skýringar. Þá hefur ákærði ekki fært fram nein haldbær rök fyrir því að sækjandi og dómari hafi verið vanhæfir til meðferðar málsins vegna hins langa málsmeðferðartíma eða að fjöldi sækjenda og dómara er komu að máli hans hafi brotið gegn réttindum hans. Er ómerkingu héraðsdóms á þessum grunni því hafnað.

10

Krafa ákærða um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er í fjórða lagi reist á því að rannsókn lögreglu vegna ákæruliðar I hafi verið ófullnægjandi þar sem sakarefnið hafi ekki verið borið undir ákærða af lögreglu. Slíkur ágalli, væri hann til staðar, myndi með réttu leiða til frávísunar málsins frá héraðsdómi en ekki ómerkingar hins áfrýjaða dóms. Samkvæmt 1. mgr. 53. og 1. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 er markmið rannsóknar að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings á málsmeðferð fyrir dómi og skal lögregla rannsaka og afla allra tiltækra gagna um verknað þann sem um ræðir. Þegar lögregla telur rannsókn lokið og gögn komin fram sem geti leitt til saksóknar sendir hún ákæranda rannsóknargögnin nema lögreglustjóri megi sjálfur höfða málið, sbr. 1. mgr. 57. gr. laganna. Þegar ákærandi hefur fengið gögn máls í hendur og gengið úr skugga um að rannsókn sé lokið athugar hann hvort sækja skuli sakborning til saka eður ei. Ekki er í lögunum mælt fyrir um að lögregla skuli undantekningarlaust taka skýrslu af sakborningi um sakarefnið. Með útgáfu ákæru í málinu mat lögreglustjórinn á Suðurlandi það svo að rannsókn þess væri lokið og að hún nægði til að taka ákvörðun um saksókn. Sakarefni ákæruliðar I er einfalt og eru engin þau vanhöld á rannsókn málsins hjá lögreglu að varðað geti ómerkingu eða frávísun, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 23. apríl 2008 í máli nr. 557/2007.

11

Kröfu ákærða um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er samkvæmt því sem að framan er rakið hafnað.

12

Ákærði gerir kröfu um frávísun málsins. Byggir hann þá kröfu meðal annars á því að handtaka ákærða hafi verið ólögmæt og að sækjandi og dómari hafi verið vanhæfir. Í samræmi við framangreinda niðurstöðu umþýðingu handtökunnar er frávísunarkröfu ákærða á þessum grunni hafnað. Hið sama á viðum þá málsástæðu ákærða að langur málsmeðferðartími og vanhæfi sækjanda og dómara af þeim sökum eigi að leiða til frávísunar.

13

Ákærði byggir frávísunarkröfu sína einnig á því að eftir að málið varflutt og dómtekið í héraði hafi dómarinn endurupptekið málið til endurflutnings og í því skyni að ákæruvaldið gæti lagt fram nýtt sakavottorð sem ætti að sýna að ákærði hefði ekki afplánað fyrri dóminn í málinu, en í sakavottorði sem lá fyrir við dómtöku þess hefði komið fram að dóminn hefði ákærði afplánað. Ákærði hefði mótmælt framlagningu hins nýja vottorðs enda teldi hann það rangt þar sem hann hefði þegar afplánað refsingu sem honum hefði verið gerð með fyrri dómi. Samkvæmt þessu hefði ákærði með hinum áfrýjaða dómi verið dæmdur í tvöfalda refsingu fyrir sömu brot. Vísa bæri málinu frá á grundvelli 2. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 sem leggi bann við tvöföldu refsinæmi verknaðar.

14

Málið var dómtekið í kjölfar aðalmeðferðar í héraði 26. maí 2021. Samkvæmt gögnum málsins fékk héraðsdómari upplýsingar í tölvupósti frá lögreglustjóranum á Suðurlandi 23. júní 2021 um að afplánun ákærða á fyrri dómi í málinu frá 11. desember 2017 hefði verið afturkölluð. Þar kemur jafnframt fram að ákærði hefði áður fengið samþykki fyrir afplánun dómsins með samfélagsþjónustu. Með tölvupóstinum fylgdi nýtt sakavottorð. Í kjölfarið sendi héraðsdómari tölvupóst til sakflytjenda um að þessi nýju gögn þyrftu að komast inn í málið. Síðar sama dag boðaði héraðsdómur til fyrirtöku og endurflutnings í málinu sem skyldi fara fram 28. júní 2021. Í þingbók málsins þann dag er bókað að málið sé endurupptekið með vísan til 168. gr. laga nr. 88/2008. Í þinghaldinu samþykkti dómarinn framlagningu nýs sakavottorðs gegn mótmælum ákærða, meðal annars á þeim grundvelli að boðað hefði verið til málsins til endurflutnings þar sem dómari hefði farið yfir tímamörk til uppkvaðningar dóms. Í þingbók er síðan bókað að sækjandi og verjandi hefji nú málflutning um framlagningu nýrra gagna og geri athugasemdir til viðbótar fyrri málflutningi.

15

Í 168 gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að ef dómari telur eftir dómtöku máls nauðsynlegt að fram komi frekari gögn ellegar að spyrja þurfi ákærða eða vitni nánar geti hann kvatt aðila fyrir dóm og beint því til ákæranda að afla frekari gagna. Dómari skal samkvæmt ákvæðinu gefa aðilum kost á að gera athugasemdir til viðbótar fyrri málflutningi sínum og taka síðan málið til dóms á ný. Samkvæmt þessu var dómaranum heimilt að beina því til ákæruvaldsins að leggja fram hið nýja sakavottorð í því þinghaldi sem hafði verið boðað til endurflutnings málsins. Eru engir annmarkar á fyrrgreindri málsmeðferð héraðsdóms sem varðað geta frávísun.

16

Ákærði telur hið nýja sakavottorð vera rangt og mótmælir því að hann hafi ekki afplánað fyrri dóm með samfélagsþjónustu. Samkvæmt bréfi Fangelsismálastofnunar ríkisins 5. október 2018 var fallist á að ákærði afplánaði dóminn frá 11. desember 2017 og eldri dóm frá 15. júní 2016 með samfélagsþjónustu. Í bréfi Fangelsismálastofnunar ríkisins 28. janúar 2019 kemur fram að ákærði hafi rofið skilyrði fyrir afplánun framangreindra dóma með samfélagsþjónustu og honum boðið að neyta andmælaréttar. Í tölvupóstsamskiptum milli lögreglustjórans á Suðurlandi og Fangelsismálstofnunar ríkisins í júní 2021 staðfesti stofnunin að ákærði hefði afplánað 30 daga fangelsisdóminn frá 15. júní 2016 með samfélagsþjónustu en ekki fjögurra mánaða fangelsisdóm frá 11. desember 2017. Ákærði hefur hvorki lagt fram upplýsingar um það hvort hann hafi brugðist við framangreindri tilkynningu um rof á skilyrðum fyrir samfélagsþjónustu né upplýst með öðrum hætti hvernig hann afplánaði dóminn frá 11. desember 2017. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður að leggja til grundvallar að ákærði hafi ekki afplánað dóminn frá 11. nóvember 2017.

17

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um frávísunarkröfu ákærða verður henni hafnað.

18

Ákærði byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að sök hans sé fyrnd samkvæmt 1. t ölulið 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 5. mgr. 82. gr. laganna. Samkvæmt fyrrnefnda lagaákvæðinu fyrnist sök á tveimur árum þegar ekki liggur þyngri refsing við broti en eins árs fangelsi eða refsing sú, sem til er unnið, fer ekki fram úr sektum og samkvæmt því síðara rýfur rannsókn máls ekki fyrningarfrest ef hún stöðva stum óákveðinn tíma. Ætluð brot ákærða eru samkvæmt ákæru talin hafa verið framin 26. júní og 24. júlí 2017. Málið var höfðað með ákæru 24. ágúst 2017 og var ákærða birt fyrirkall í málinu 3. nóvember 2017. Eru ætluð brot ákærða því ófyrnd.

19

Í öðru lagi byggir ákærði sýknukröfu sína á því að rannsókn lögreglu vegna ákæruliðar I hafi verið ófullnægjandi þar sem sakarefniðhafi ekki verið borið undir ákærða af lögreglu. Að framan hefurómerkingarkröfuákærða sem reist er á þessum grundvelli verið hafnað. Þótt sakarefni málsins hafi ekki verið borið undir ákærða hjá lögreglu getur það eitt og sér ekki leitt til sýknu enda fer endanleg sönnunarfærsla um sekt eða sýknu í málinu fram fyrir dómi.

20

Í þriðja lagi er byggt á því að sönnunarmat héraðsdóms vegna ákæruliðar I hafi verið rangt þar sem ákærði hafi ekki ekið bifreiðinni í umrætt sinn og að bersýnilegt sé af ljósmynd sem liggur fyrir í málinu af ökumanni bifreiðarinnar að hún sé af öðrum manni, enda sé maðurinn á myndinni með skegg. Ákærði gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti. Hann kannaðist við að hafa verið eigandi umræddrar bifreiðar en kvaðst oft hafa lánað hana öðrum. Hann kvaðst ekki geta staðfest að framlögð ljósmynd væri af honum þar sem hún væri óskýr. Að mati dómsins fer ekki á milli mála að ákærði er sá maður sem samkvæmt fyrirliggjandi ljósmynd ók bifreiðinni í umrætt sinn. Er því sannað að hann hafi gerst sekur um það brot sem ákært er fyrir í ákærulið I. Annað það sem ákærði hefur fært fram í málinu getur ekki orðið til þess að kröfur hans um ómerkingu, frávísun eða sýknu verði teknar til greina.

21

Að framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt báðum liðum ákærunnar og heimfærslu brotanna til refsiákvæða. Áður er gerð grein fyrir því hversu langan tíma meðferð málsins hefur tekið. Þessi langi málsmeðferðartími skýrist að stórum hluta af því að ákærði nýtti rétt sinn sem sakborningur til þess að fá málið endurupptekið og leita úrlausna héraðsdóms sem vörðuðu réttarstöðu hans og málsvarnir. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um fangelsisrefsingu og ævilanga ökuréttarsviptingu ákærða, sbr. einnig 5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008.

22

Í 6. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að kostnaður af beiðni dómfellda um endurupptöku og af nýrri meðferð málsins ef á hana er fallist skuli greiddur úr ríkissjóði nema dómfelldi hafi komið henni til leiðar með gögnum sem hann mátti vita að væru ósönn, en að öðru leyti fer um sakarkostnað eftir almennum reglum. Með hinum áfrýjaða dómi var endurupptekinn fyrri dómur og ný málsmeðferð fór fram fyrir héraðsdómi. Með vísan til þessa er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um greiðslu sakarkostnaðar í héraði. Ekki er um það að ræða að ný meðferð málsins hafi farið fram fyrir Landsrétti og verður ákærði því dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 701.444 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Landsrétti, K-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 675.000 krónur.