15/2020

Útdráttur

Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms þar sem kröfum Í í aðalsök var vísað frá dómi, en Í hafði krafist viðurkenningar á því að það væri eigandi að landi sem hefði verið afsalað til SÍ árið 1939, að það ætti veiðirétt fyrir viðkomandi landi og að mörk þess væru með tilteknum hætti. Niðurstaða héraðsdóms um frávísun var reist á því að ekki væri vísað til þess á hvaða lagagrundvelli kröfum væri beint að A og fleirum í einu lagi og að ekki lægi fyrir nægileg afmörkun á kröfum Í gagnvart því hvaða landspilda tilheyrði hverri þeirra jarða sem afsalað hefði verið árið 1939. Í úrskurði Landsréttar kom fram að samlagsaðild A og fleiri væri reist á heimild 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og að kröfum Í væri beint að A og fleirum hverjum í sínu lagi. Þar sem ekki hefði verið byggt á því fyrir héraðsdómi að skilyrðum aðilasamlags samkvæmt 19. gr. laga nr. 91/1991 væri ekki fullnægt kæmi ekki til álita að vísa málinu frá dómi af þeim sökum. Þá var talið að framsetning krafna Í stæði því ekki í vegi að leyst yrði úr þeim fyrir dómi. Varðandi kröfu Í um viðurkenningu á tilteknum mörkum landsvæðisins var tekið fram að varnir sem A og fleiri hefðu fært fram gætu ekki leitt til þess að kröfugerð eða málatilbúnaður Í teldist vanreifaður, en dómari gæti beint því til aðila að afla gagna um tiltekin atriði ef hann teldi það nauðsynlegt til skýringar á máli, sbr. 2. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Var ákvæði hins kærða dóms um frávísun á kröfum Í því fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfur Í í aðalsök til efnismeðferðar.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 17. desember 2019, sem barst réttinum 8. janúar 2020. Greinargerð varnaraðila Norðurþings, E-kk-ef E-kk-ef og E-kvk-ef E-kvk-ef barst réttinum 30. desember 2019 og greinargerð varnaraðila A-kk-ef E-kk-ef, B-kvk-ef H-kvk-ef, D-kk-ef E-kk-ef, E-kk-ef Á-kk-ef, H-kk-ef Þ-kk-ef H-kk-ef, H-kvk-ef Á-kvk-ef, K-kk-ef R-kk-ef T-kk-ef, I-kk-ef J-kk-ef, F-kvk-ef I-kvk-ef, J-kk-ef G-kk-ef, J-kk-ef G. S-kk-ef, J-kk-ef T-kk-ef H-kk-ef, K-kvk-ef E-kvk-ef, K-kk-ef S-kk-ef Y-kk-ef, L-kk-ef H-kk-ef, O-kvk-ef S-kvk-ef H-kvk-ef, T-kk-ef I-kk-ef og B-kvk-ef S-kvk-ef og greinargerð varnaraðila Á-kvk-ef Á-kvk-ef bárust réttinum 6. janúar 2020. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. desember 2019 í málinu nr. E54/2018 þar sem vísað var frá dómi kröfum sóknaraðila í aðalsök. Kæruheimild er í clið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2 Sóknaraðili krefst þess að framangreint ákvæði í dóminum um frávísun verði fellt úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka kröfur hans í aðalsök til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðilarnir S-kk-nf Ö-kk-nf S-kk-nf, K-kvk-nf Í-kvk-nf, S-kvk-nf Í-kvk-nf, S-kk-nf Í-kk-nf, dánarbú S-kvk-ef J-kvk-ef og Eyvindarstaðir ehf. hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti. Aðrir varnaraðilar krefjast staðfestingar ákvæðis héraðsdóms um frávísun og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4 Eins og greinir í héraðsdómi krefst sóknaraðili viðurkenningar á því að hann sé eigandi að landi sem afsalað var frá tilgreindum jörðum til Sandgræðslu Íslands með afsali 29. október 1939. Þá krefst hann viðurkenningar á því að veiðiréttur fyrir eignarlandi hans á vatnasvæði Litlárvatna tilheyri honum. Loks krefst hann viðurkenningar á tilteknum mörkum landsins. Í stefnu kemur fram að málið sé höfðað á hendur þeim sem eiga land sem áður tilheyrði jörðum sem afsalað hafi landi til Sandgræðslu Íslands með afsali árið 1939 eða leiði rétt sinn að landi frá þeim jörðum. 5 Með dómi héraðsdóms, þar sem leyst var efnislega úr kröfum varnaraðila í gagnsök, var framangreindum kröfum sóknaraðila í aðalsök vísað frá dómi. Í forsendum héraðsdóms fyrir frávísun sagði að í málatilbúnaði sóknaraðila væri ekki vísað til þess á grundvelli hvaða lagaheimildar kröfum væri beint að varnaraðilum í einu lagi. Þá lægi ekki fyrir nægileg afmörkun á kröfum sóknaraðila gagnvart því hvaða landspilda tilheyrði hverri þeirra jarða sem hefðu afsalað sér landréttindum til Sandgræðslu Íslands árið 1939. Vísaði héraðsdómur kröfunum frá dómi með vísan til d og eliða 1. mgr. 80. gr. og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991.

6 Skilja verður kröfugerð sóknaraðila þannig að krafist sé viðurkenningar á tilteknum réttindum gagnvart hverjum og einum varnaraðila en ekki varnaraðilum í einu lagi. Þá er í stefnu í aðalsök gerð grein fyrir málsástæðum sóknaraðila fyrir kröfum sínum og aðild hvers og eins varnaraðila útskýrð. Af stefnu verður þannig ráðið að samlagsaðild varnaraðila sé reist á heimild 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Veldur það sóknaraðila ekki réttarspjöllum að hafa ekki í stefnu vísað sérstaklega til þess ákvæðis, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 23. febrúar 2012 í máli nr. 76/2012.

7 Máli verður ekki vísað frá dómi vegna þess að skilyrðum aðilasamlags samkvæmt 19. gr. laga nr. 91/1991 sé ekki fullnægt nema krafa komi fram um það af hálfu stefndu í málinu. Varnaraðilar höfðu ekki uppi varnir á þessum grunni fyrir héraðsdómi og kemur því ekki til álita að vísa málinu frá dómi af þeim sökum.

8 Í dómi héraðsdóms var vísað til þess að varnaraðilar hefðu tekið til varna og lagt fram landamerkjalýsingu jarða sinna. Þá sagði að varnir nokkurra varnaraðila byggðust á því að þeir hefðu fengið afhentan þann hluta jarða sinna sem þeir upphaflega létu af hendi og að þeir hefðu sett fram, auk landamerkjalýsinga, kröfur um afmörkun þessa hluta sandgræðslusvæðisins. Sóknaraðili hafi mótmælt þessum kröfulínum og telji þær ósannaðar í málinu. Taldi héraðsdómur ekki liggja fyrir nægilega afmarkaða kröfu sóknaraðila um hvaða landspilda tilheyrði hverri þeirra jarða sem afsöluðu sér landréttindum til Sandgræðslu Íslands með afsali árið 1939.

9 Fyrri tvær kröfur sóknaraðila varða annars vegar viðurkenningu á því að sóknaraðili sé eigandi að landi sem hafi verið afsalað til Sandgræðslu Íslands með afsali árið 1939 og hins vegar viðurkenningu á því að veiðiréttur fyrir því landi á vatnasvæði Litlárvatna tilheyri sóknaraðila. Ekki verður séð að framsetning krafna sóknaraðila í þessu efni standi því í vegi að leyst verði úr þeim fyrir dómi.

10 Þriðja dómkrafa sóknaraðila lýtur að því að viðurkennd verði tiltekin mörk eignarlands hans. Í kröfu hans eru tilteknir hnitapunktar afmarkaðir og gögn lögð fram til stuðnings kröfunni. Þær varnir sem hluti varnaraðila færði fram, þess efnis að þeir hafi fengið afhentan þann hluta jarða sinna sem þeir upphaflega létu af hendi sem og kröfur þeirra um afmörkun landsvæðisins, geta ekki leitt til þess að kröfugerð eða málatilbúnaður sóknaraðila teljist vanreifaður .

Þá er til þess að líta að dómari getur beint því til aðila að afla gagna um tiltekin atriði ef hann telur það nauðsynlegt til skýringar á máli, sbr. 2. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 og dóm Hæstaréttar 16. mars 2015 í máli nr. 174/2015.

11 Með vísan til þess sem að framan er rakið verður ákvæði héraðsdóms um frávísun á kröfum sóknaraðila í aðalsök því fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka aðalsök málsins til löglegrar meðferðar.

12 Kærumálskostnaður fellur niður.

Úrskurðarorð:

Fellt er úr gildi ákvæði héraðsdóms um frávísun aðalsakar í máli sóknaraðila, íslenska ríkisins, á hendur varnaraðilum og lagt fyrir héraðsdóm að taka aðalsök málsins til efnismeðferðar.

Kærumálskostnaður fellur niður.