495/2019

Útdráttur

Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar að nýju, frá og með öðru þinghaldi, þar sem ekki hefði verið gætt að 3., 4., og 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 104. gr. þeirra, auk þess sem samning dómsins var ekki í samræmi við e og fliði 1. mgr. 114. gr. sömu laga.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf, og B-kvk-nf T-kvk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 27. júní 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 4. apríl 2019 í málinu nr. E211/2017.

2 Aðaláfrýjandi krefst sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.

3 Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 13. september 2019. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en hvað varðar málskostnað, sem hann krefur aðaláfrýjanda um vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti.

4 Samkvæmt ákvörðun Landsréttar var málið eingöngu flutt um formsatriði þess í samræmi við 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

5 Í máli þessu hefur gagnáfrýjandi einkum krafist viðurkenningar á tilteknum landamerkjum jarðar sinnar, Langholts 2 í Flóahreppi, og beinir þeirri kröfu að eiganda grannjarðarinnar Langholts 1. Málatilbúnaður aðila málsins ber með sér að ágreiningur er milli þeirra um stærð og legu spildu sem fyrrverandi eigandi Langholts 2 afsalaði til aðaláfrýjanda árið 1987 en það afsal var liður í makaskiptum þeirra á landspildum. Í þeim tveimur afsölum sem gefin voru út vegna makaskiptanna kom ekki fram stærð á spildunum en um legu þeirra var eingöngu vísað til afmörkunar þeirra, annars vegar með rauðum lit á allar hliðar og hins vegar með bláum lit á allar hliðar, á meðfylgjandi uppdrætti sem skyldi skoðast sem hluti beggja afsalanna. Ágreiningur málsaðila lýtur meðal annars að því hvort sá uppdráttur sem er að finna í sama skjalahylki og umrædd tvö afsöl hjá embætti sýslumannsins á Suðurlandi sé uppdrátturinn sem vísað var til í afsölunum frá árinu 1987.

6 Við þingfestingu máls þessa í héraði 1. nóvember 2017 sótti aðaláfrýjandi sjálfur þing og fékk með samþykki gagnáfrýjanda frest til 17. janúar 2018 til þess að leggja fram greinargerð. Aðaláfrýjandi sótti sjálfur þing í málinu þann dag og lagði þá fram skjal sem bar yfirskriftina „Greinargerð stefnda við stefnu lagða fram í héraðsdómi 01112017“. Í skjalinu var ekki að finna neinar dómkröfur en hins vegar ýmsar fullyrðingar um sakarefni málsins. Þá lagði hann jafnframt fram skjal sem einungis var fimm línur, bar yfirskriftina „Frávísunarkrafa“, og hefst á orðunum: „Stefndi mótmælir dómkröfum í stefnu“ og lýkur með orðunum: „Stefndi krefst því frávísunar“. Aðaláfrýjandi lagði samhliða fram fjölda dómskjala. Bókað var í þingbók að málið færi til dómstjóra til úthlutunar. Í þessum tveimur fyrirtökum málsins var jafnframt bókað í þingbók: „Dómari gætir leiðbeiningarskyldu sinnar gagnvart stefnda sem er ólöglærður.“

7 Við þriðju fyrirtöku málsins 7. febrúar 2018 sótti aðaláfrýjandi enn sjálfur þing og var þá bókað eftir honum í þingbók að hann áskildi sér rétt til að skila ítarlegri greinargerð í efnisþætti málsins. Jafnframt var bókað að af hálfu gagnáfrýjanda hefði slíkri framlagningu verið mótmælt. Þá var bókað: „Ákveðið er að ákvörðun um framlagningu á ítarlegri greinargerð verði tekin þegar niðurstaða um frávísun liggur fyrir.“ Fram kemur í þingbók að leiðbeiningarskyldu hefði verið gætt gagnvart aðaláfrýjanda og sérstaklega tilgreint að honum hefði verið leiðbeint um afleiðingar af útivist af hans hálfu.

8 Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 31. maí 2018 var frávísunarkröfu aðaláfrýjanda hafnað og málinu frestað til gagnaöflunar af hálfu beggja aðila. Í sama þinghaldi var bókað að felldur væri niður „þáttur stefndu A-kvk-ef H-kvk-ef“ sem gagnáfrýjandi hafði upphaflega stefnt við hlið aðaláfrýjanda.

9 Í næsta þinghaldi 12. júní 2018 sótti aðaláfrýjandi sjálfur þing og lagði fram nokkur ný dómskjöl og hið sama gerði lögmaður gagnáfrýjanda.

10 Aðalmeðferð fór fram í málinu 15. ágúst 2018 og sótti þá lögmaður þing með aðaláfrýjanda. Úrskurður var kveðinn upp í málinu 12. september 2018 sem raunar er í þingbók nefndur dómur. Með úrskurðinum var málinu í heild vísað frá héraðsdómi með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Rökstuðningur héraðsdóms laut að því að þau hnitsettu mörk jarðar gagnáfrýjanda sem kröfugerð hans tæki til sneru einnig að jörðunum Hallanda, Oddgeirshólum 1, 2 og 4, Langholti 2 lóð, Langholtsparti og Langholti 3. Hefði því borið nauðsyn til þess að stefna eigendum allra þessara jarða og breytti í þessu samhengi engu þótt gagnáfrýjandi hefði fengið samþykki eigenda jarðanna fyrir hnitsettum ytri mörkum jarðarinnar Langholts 2.

11 Með úrskurði Landsréttar 7. nóvember 2018 í málinu nr. 733/2018 var sá úrskurður héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim í hérað með þeim rökum að héraðsdómur hefði eingöngu tekið rökstudda afstöðu til fyrsta kröfuliðar en enga afstöðu til annarra kröfuliða. Vegna þessa annmarka á úrskurðinum var talið óhjákvæmilegt að ómerkja hann í heild og leggja fyrir héraðsdóm að taka rökstudda afstöðu til allra dómkrafna.

12 Við fyrirtöku málsins 5. desember 2018 breytti gagnáfrýjandi dómkröfum sínum með bókun þar sem viðurkenningarkrafa um landamerki var takmörkuð við þrjá hnitpunkta, krafa um nýtingarrétt til efnistöku í sand og malarnámum takmörkuð við efnisnot til framkvæmda og bygginga á og í landi Langholts 2 en fallið frá öðrum kröfum að svo stöddu.

13 Aðalmeðferð málsins fór fram að nýju 7. febrúar 2019 og gætti lögmaður þá hagsmuna aðaláfrýjanda. Dómur var kveðinn upp í málinu 4. apríl 2019.

14 Í upphafi hins áfrýjaða dóms er gerð grein fyrir dómkröfum aðaláfrýjanda og meðal annars greint frá því að hann hafi lagt fram greinargerð sem ekki hafi geymt eiginlega kröfugerð og jafnframt annað skjal þar sem fram hafi komið að hann krefðist frávísunar. Þá var greint frá því að aðaláfrýjandi hefði notið aðstoðar lögmanns á síðari stigum sem við upphaf aðalmeðferðar hefði krafist þess að öllum kröfum gagnáfrýjanda yrði vísað frá dómi en til vara að aðaláfrýjandi yrði sýknaður af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Í kafla í dóminum um lýsingu málsástæðna og lagaraka segir þetta eitt um málsástæður aðaláfrýjanda: „Stefndi gerir ekki grein fyrir neinum málsástæðum í greinargerð sinni.“ Í niðurstöðukafla dómsins er ekki að finna frekari umfjöllun um kröfur eða málsástæður aðaláfrýjanda.

15 Fyrir Landsrétti hefur af hálfu aðaláfrýjanda verið lagt fram skjal sem hann kveður hafa að geyma yfirlit yfir kröfur og málsástæður sem hafðar hafi verið uppi af hans hálfu við síðari aðalmeðferð málsins í héraði. Yfirlitið hafi verið afhent héraðsdómi en ekki lagt fram sem dómskjal. Af hálfu gagnáfrýjanda hefur þessu ekki verið mótmælt en því haldið fram að yfirlitið hafi enga þýðingu þar sem það hafi ekki verið lagt fram sem dómskjal í málinu. Af hálfu gagnáfrýjanda er á því byggt að aðaláfrýjandi hafi ekki gert kröfu um sýknu í greinargerð sinni í héraði og því komist sú krafa ekki að í málinu.

16 Sú meginregla gildir í einkamálaréttarfari að aðilar máls hafa forræði á málatilbúnaði sínum og bera um leið ábyrgð á honum. Hún sætir þó ýmsum takmörkunum vegna annarra meginreglna einkamálaréttarfars og samkvæmt lögum nr. 91/1991. Þannig er að finna í 101. gr. laganna ýmis fyrirmæli sem lúta meðal annars að frumkvæðisskyldu dómara og er ætlað að stuðla að því að málatilbúnaður aðila verði skýr og glöggur og ekki halli með ósanngjörnum hætti á ólöglærða sem kjósa að fara sjálfir með mál sín fyrir dómi. Þessi ákvæði þjóna þeim mikilvæga tilgangi að tryggja sem best rétt manna til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi sem meðal annars er varinn af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.

17 Í 3. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 er þannig mælt fyrir um að aðilum beri eftir föngum að gefa glöggar og greinilegar yfirlýsingar fyrir dómi og að dómara beri að fylgjast með máli í öllum atriðum og spyrja aðila um hvert það atriði, sem honum þykir óljóst og kann að hafa þýðingu, og kosta kapps um að yfirlýsingar þeirra verði nægilega glöggar. Þá segir í 4. mgr. greinarinnar að dómara sé skylt að leiðbeina aðila, sem er ólöglærður og flytur mál sitt sjálfur, um formhlið máls eftir því sem dómara virðist nauðsyn bera til. Loks segir í 5. mgr. að málsástæður og mótmæli skuli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti megi ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki eða aðili hafi þarfnast leiðbeininga dómara en ekki fengið þær. Þessi frumkvæðisskylda dómara er áréttuð í 104. gr. laganna.

18 Upphafleg kröfugerð gagnáfrýjanda var í fjórum liðum. Í dómkröfunum var viðurkenningarkrafa um landamerki sett fram með tilvísun til 71 hnitpunkts en ekki lýst frekar í orðum. Kröfugerð gagnáfrýjanda var að þessu leyti fremur óaðgengileg en hefur að auki sætt verulegum breytingum undir meðferð málsins.

19 Sem fyrr segir sótti aðaláfrýjandi sjálfur þing við þingfestingu málsins og fékk þá 10 vikna frest til að skila greinargerð. Svo sem að framan er rakið skilaði aðaláfrýjandi í næsta þinghaldi tveimur málflutningsskjölum og eina eiginlega dómkrafa hans var um frávísun málsins. Þessi málatilbúnaður aðaláfrýjanda gekk í berhögg við 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 sem hefur að geyma þá meginreglu að stefndi skuli skila einni greinargerð. Þar sem meira en 10 vikur voru liðnar frá þingfestingu málsins þegar aðaláfrýjandi lagði skjal þar sem eingöngu var krafist frávísunar var málatilbúnaðurinn heldur ekki í samræmi við undanþágureglu sem fram kemur í 6. málslið 2. mgr. 99. gr. en þar segir að krefjist stefndi þess að máli verði vísað frá dómi sé honum heimilt að leggja fram greinargerð einungis um þá kröfu, enda sé hún lögð fram innan fjögurra vikna frá þingfestingu málsins. Í niðurlagi málsgreinarinnar segir að verði máli ekki vísað frá dómi beri dómara að veita stefnda sérstakan frest til að leggja fram greinargerð um efnisvarnir.

20 Þótt bókað hafi verið í þingbók við þessar tvær fyrirtökur málsins með almennum hætti að gætt hafi verið leiðbeiningarskyldu gagnvart aðaláfrýjanda bendir málatilbúnaður hans ekki til þess að honum hafi verið leiðbeint um form greinargerðar. Þá virðist aðaláfrýjanda ekki hafa verið leiðbeint um að hann ætti þess ekki kost að skila síðar inn greinargerð um efnishlið málsins þar sem meira en fjórar vikur voru liðnar frá þingfestingu þegar umrædd málflutningsskjöl voru lögð fram. Sýnt þykir að aðaláfrýjandi hafi heldur ekki fengið þessa leiðbeiningu við þriðju fyrirtöku málsins en þá bókaði dómarinn að ákvörðun um framlagningu slíkrar greinargerðar yrði tekin þegar niðurstaða um frávísun lægi fyrir og gaf þannig til kynna að enn gæti verið mögulegt fyrir aðaláfrýjanda að skila annarri greinargerð. 21 Samkvæmt framansögðu verður að ætla að leiðbeiningarskylda dómara gagnvart aðaláfrýjanda, sem er ólöglærður og flutti málið lengst af sjálfur, um formhlið þess, sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, hafi verið ábótavant í mikilvægum atriðum með þeim afleiðingum að málatilbúnaður hans var í engu samræmi við ákvæði 2. mgr. 99. gr. sömu laga og dómkröfur hans og málsástæður afar óglöggar.

22 Þingbók málsins og hinn áfrýjaði dómur bera ekki með sér að héraðsdómari hafi gætt fyrirmæla 3. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um að spyrja aðaláfrýjanda um óljós atriði í málatilbúnaði hans og kosta kapps um að yfirlýsingar hans væru nægilega glöggar.

23 Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir því að lögmaður aðaláfrýjanda hafi sett fram tilteknar dómkröfur við aðalmeðferð málsins en í dóminum er ekkert fjallað frekar um hvort þessar dómkröfur hafi komist að í málinu og engin afstaða tekin til þeirra. Þá er ljóst samkvæmt framansögðu að við aðalmeðferð málsins hélt lögmaður aðaláfrýjanda fram ýmsum málsástæðum auk þess sem í greinargerð hans var að finna fullyrðingar um sakarefni málsins sem dómara bar að líta á sem málsástæður þótt þær væru ekki settar fram á gagnorðan og skýran hátt. Þrátt fyrir það tók dómarinn ekki afstöðu til þeirra yfirlýsinga sem fram komu í greinargerð áfrýjanda og heldur ekki afstöðu til þess hvort rétt væri með hliðsjón af 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 að taka síðar til komnar málsástæður og mótmæli aðaláfrýjanda til greina enda þótt fullt tilefni væri til þess, sérstaklega eftir að gagnáfrýjandi hafði breytt dómkröfum sínum í verulegum atriðum. Samning dómsins var að þessu leyti ekki í samræmi við e og fliði 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

24 Samkvæmt framansögðu eru svo alvarlegir annmarkar á meðferð málsins í héraði og samningu hins áfrýjaða dóms að ekki verður hjá því komist að ómerkja af sjálfsdáðum dóminn og meðferð málsins í héraði frá og með öðru þinghaldi 17. janúar 2018 og vísa því heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

25 Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Landsrétti.

Úrskurðarorð:

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur svo og meðferð málsins í héraði frá og með þinghaldi 17. janúar 2018 og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.