38/2019

Útdráttur

J, M og S keyptu jörðina Hróðnýjarstaði í Dalabyggð af D og E. Í tengslum við kaupin var meðal annars samið um að J, M og S myndu greiða tiltekin útgjöld vegna heyskapar sumarið 2017. Í tengslum við uppgjör vegna afsals óskuðu J, M og S eftir tilteknum upplýsingum um útgjöld vegna heyskapar og í svari D og E kom meðal annars fram að tún Múlagrundar í Saurbæ hefðu gefið 480 heyrúllur. Reikningur vegna útgjalda við heyskap var greiddur samhliða uppgjöri vegna afsalsgerðar 19. október 2019. Í kjölfar greiðslu kom í ljós að 150 heyrúllur af þeim 480 sem tún Múlagrundar í Saurbæ hefðu gefið væru enn þar og neituðu D og E að verða við kröfu J, M og S um flutning þeirra til Hróðnýjarstaða. J, M og S kröfðust skaðabóta sem námu fjárhæð áætlaðs endurgjalds fyrir sambærilegar heyrúllur sem og flutningskostnaðar og studdu þá kröfu við mat dómkvadds matsmanns. Í málinu deildu aðilar um hvort D og E hafi borið skylda til að afhenda umræddar 150 heyrúllur að Hróðnýjarstöðum eða hvort þeim hafi verið heimilt að skilja þær eftir á túni Múlagrundar í Saurbæ J, M og S til ráðstöfunar. Óumdeilt var að samningur komst á um kaup á umræddum 150 heyrúllum en J, M og S höfðu hvorki rift kaupunum né krafist ógildingar á þeim. Í matsgerð kom fram að við skoðun matsmanns hafi allar heyrúllurnar verið til staðar að Múlagrund í Saurbæ og við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti kom jafnframt fram að þær væru þar enn J, M og S til ráðstöfunar. Þá voru engin gögn lögð fram um að heyrúllurnar lægju undir skemmdum eða hefðu orðið fyrir tjóni. Af því leiddi að J, M og S höfðu ekki fært sönnur á tjón sem næmi verðmæti heyrúllanna og voru D og E þegar af þeirri ástæðu sýknuð af þeim hluta kröfugerðar J, M og S. Krafa J, M og S um skaðabætur fyrir flutningskostnað heyrúllanna var byggð á því að samkvæmt fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup hefði afhendingarstaður heyrúllanna átt að vera að Hróðnýjarstöðum sem óumdeilt væri að hefði verið atvinnustöð eða heimili D og E er kaupin áttu sér stað. Í dómi Landsréttar kom fram að þegar D og E upplýstu J, M og S um afrakstur heyskapar sumarsins 2017 hafi komið skýrt fram að tún annarrar jarðar í þeirra eigu, Múlagrundar í Saurbæ, hefðu gefið 480 heyrúllur. Var lagt til grundvallar að J, M og S hafi vitað að hey sem kynni að koma af túnum annarra jarða en Hróðnýjarstaða væri þar að finna en ekki að Hróðnýjarstöðum. Afhendingarstaður umræddra 150 heyrúlla var því talinn hafa verið að Múlagrund í Saurbæ en ekki að Hróðnýjarstöðum, sbr. síðari málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 50/2000. Voru J, M og S látnir bera hallann af sönnunarskorti um að samið hefði verið um að D og E ættu á sinn kostnað að annast flutning heyrúllanna að Hróðnýjarstöðum. Voru D og E því sýknuð af kröfum J, M og S.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 15. janúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2018 í málinu nr. E4093/2017.

2 Aðaláfrýjendur krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur en til vara að gagnáfrýjendum verði gert að greiða þeim óskipt 1.650.000 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8 gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2017 til 19. janúar 2018 en frá þeim degi dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Gagnáfrýjendur áfrýjuðu málinu fyrir sitt leyti 8. mars 2019. Krefjast þau sýknu af kröfum aðaláfrýjenda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4 Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi komst á samningur 30. maí 2017 um kaup aðaláfrýjenda á jörðinni Hróðnýjarstöðum í Dalabyggð af gagnáfrýjendum. Samkvæmt samningnum var jörðin keypt ásamt greiðslumarki í sauðfé samtals 287,9 ærgildum, öllum vélum sem voru taldar upp á sérstökum vélalista „ásamt öllu sem eigninni fylgir og fylgja ber, að engu undanskildu, þ.m.t. öll hús sem á jörðinni standa ásamt öllum hlunnindum“.

5 Samkvæmt samningnum áttu gagnáfrýjendur að „viðhalda eðlilegum rekstri búsins fram til afhendingar“ sem var 1. ágúst 2017. Samið var um að aðaláfrýjendur myndu greiða sérstaklega fyrir áburð vegna heyskapar sumarið 2017 sem og fyrir olíu, net og rúlluplast. Í samræmi við það gáfu gagnáfrýjendur út reikning 1. september 2017 að fjárhæð 3.749.556 krónur fyrir áburð, rúlluplast, net og olíu. Afsal var undirritað 19. október 2017 en í aðdraganda þess óskuðu aðaláfrýjendur meðal annars eftir upplýsingum um hvernig áburðurinn sem fyrrgreindur reikningur náði til hefði verið notaður, hvaða dag tún hefðu verið slegin og hversu mikið hey hvert tún hefði gefið. Í tölvupósti gagnáfrýjandans E-kk-ef J-kk-ef 18. október 2017 kom fram að heimatún Hróðnýjarstaða hefðu samtals gefið 378 rúllur, tún Múlagrundar í Saurbæ 480 rúllur og tún Vígholtsstaða 120 rúllur. Fram kom að öll túnin hefðu verið slegin og heyi rúllað á tímabilinu 25. júní til 18. júlí sama ár. Samhliða uppgjöri vegna afsalsgerðar fyrir jörðina 19. október 2017 var fyrrgreindur reikningur fyrir útgjöld við heyskap greiddur. Á afsalsfundinum kom í ljós að 150 rúllur af þeim 480 sem tún Múlagrundar í Saurbæ hefðu gefið væru enn þar og neituðu gagnáfrýjendur að verða við kröfu aðaláfrýjenda um flutning þeirra til Hróðnýjarstaða.

6 Sakarefni málsins varðar það álitaefni hvort gagnáfrýjendum hafi borið skylda til að afhenda aðaláfrýjendum fyrrgreindar 150 heyrúllur að Hróðnýjarstöðum eða hvort þeim hafi verið heimilt að skilja þær eftir á túni Múlagrundar í Saurbæ aðaláfrýjendum til ráðstöfunar. Fjárhæð dómkröfu aðaláfrýjenda byggist á matsgerð dómkvadds matsmanns 12. september 2018. Í niðurstöðu hennar kemur fram að matsmaður telji hæfilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir 150 sambærilegar heyrúllur vera 1.275.000 krónur. Jafnframt kemur þar fram að matsmaður telji kostnað vegna flutnings rúllanna frá Múlagrund að Hróðnýjarstöðum nema 375.000 krónum.

7 Fyrir héraðsdómi kröfðust aðaláfrýjendur greiðslu að fjárhæð 512.297 krónur vegna stuðningsgreiðslna sem gagnáfrýjendur höfðu móttekið frá íslenska ríkinu á grundvelli samnings um starfsskilyrði sauðfjárræktar frá 19. febrúar 2016. Byggðu þeir á því að þessar greiðslur hefðu átt að renna til þeirra en ekki til gagnáfrýjenda. Héraðsdómur sýknaði gagnáfrýjendur af þessum hluta kröfugerðar aðaláfrýjenda og ákváðu þeir að una þeirri niðurstöðu við áfrýjun málsins til Landsréttar. Kemur krafan af þeim sökum ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi.

8 Gagnáfrýjendur gerðu í greinargerð sinni fyrir héraðsdómi kröfu til skuldajöfnuðar að fjárhæð 622.088 krónur vegna greiðslna sem aðaláfrýjendur hafi fengið til sín frá Matvælastofnun vegna innleggs á 750 lömbum sem um hafi verið samið að ættu að ganga til gagnáfrýjenda. Í hinum áfrýjaða dómi var kröfunni hafnað. Samkvæmt gagnáfrýjunarstefnu var málinu meðal annars gagnáfrýjað til að fá hrundið þeirri niðurstöðu en gagnáfrýjendur hafa hvorki í greinargerð sinni til Landsréttar né við munnlegan flutnings málsins hér fyrir dómi fært fram rök gegn niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að þessu leyti.

9 Um málsatvik vísast að öðru leyti til hins áfrýjaða dóms.

Niðurstaða

10 Ekki verður fallist á að slíkir annmarkar séu á dómi héraðsdóms að ómerkingu geti varðað. 11 Hér fyrir dómi staðfestu lögmenn málsaðila að enginn ágreiningur ríki um að samkvæmt samningi málsaðila eigi aðaláfrýjendur umræddar 150 heyrúllur sem komu af túnum Múlagrundar í Saurbæ. Skipti engu máli í því sambandi þótt um væri að ræða hey af annarri jörð en aðaláfrýjendur keyptu af gagnáfrýjendum. Um hafi verið að ræða hey sem aðaláfrýjendur hefðu greitt fyrir við uppgjör fyrrgreinds reiknings að fjárhæð 3.749.556 krónur 19. október 2017. Ágreiningur væri eingöngu um hvar hefði átt að afhenda heyrúllurnar og tjón aðaláfrýjenda vegna meintra vanefnda gagnáfrýjenda.

12 Krafa aðaláfrýjenda byggist á þeirri málsástæðu að gagnáfrýjendum hafi borið skylda til að afhenda heyrúllurnar að Hróðnýjarstöðum en ekki Múlagrund í Saurbæ. Um hafi verið að ræða kaup á lausafé sem seljanda hafi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup borið að afhenda á atvinnustöð sinni eða heimili og Hróðnýjarstaðir hafi verið bæði atvinnustöð og heimili gagnáfrýjenda en ekki Múlagrund í Saurbæ. Krefjast aðaláfrýjendur skaðabóta að fjárhæð 1.650.000 krónur og byggist fjárhæð kröfunnar á fyrrgreindri matsgerð þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að sanngjarnt endurgjald fyrir 150 sambærilegar heyrúllur væri 1.275.000 krónur og kostnaður við flutning þeirra frá Múlagrund að Hróðnýjarstöðum 375.000 krónur eða samtals 1.650.000 krónur.

13 Eins og fyrr er rakið er óumdeilt að samningur komst á um kaup aðaláfrýjenda á umræddum 150 heyrúllum en þeir hafa hvorki rift þeim kaupum né krafist ógildingar þeirra. Í fyrirliggjandi matsgerð 12. september 2018 kemur fram að heyrúllurnar hafi við skoðun matsmanns allar verið til staðar að Múlagrund í Saurbæ og við aðalmeðferð málsins hér fyrir dómi kom jafnframt fram að þær væru þar enn aðaláfrýjendum til ráðstöfunar. Í matsgerðinni kom einnig fram að heyrúllurnar hafi virst í góðu lagi við skoðun matsmannsins og hafa engin gögn verið lögð fram í málinu um að þær liggi undir skemmdum eða hafi orðið fyrir tjóni. Af því leiðir að aðaláfrýjendur hafa ekki, algerlega óháð því hvort talið verði að greiðsludráttur hafi legið fyrir af hálfu gagnáfrýjenda, fært sönnur á að þeir hafi orðið fyrir tjóni sem nemur verðmæti heyrúllanna. Verða gagnáfrýjendur þegar af þeirri ástæðu sýknaðir af þeim hluta kröfugerðar aðaláfrýjenda.

14 Kaupsamningurinn um jörðina Hróðnýjarstaði gerði ráð fyrir að gefinn yrði út sérstakur reikningur til aðaláfrýjenda fyrir áburð, net og rúlluplast sem notað væri við heyskap sumarið 2017. Var sá reikningur eins og fyrr greinir gefinn út 1. september 2017 og greiddur við frágang afsals 19. október sama ár. Sakarefni málsins varðar eingöngu heyrúllur sem komu af túnum annarrar jarðar í eigu gagnáfrýjenda en þær geta þar með ekki talist til fylgifjár Hróðnýjarstaða í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Málatilbúnaður málsaðila byggir á því að með greiðslu á fyrrnefndum kostnaði við áburð, rúlluplast og net hafi aðaláfrýjendur keypt þær heyrúllur sem um er deilt af gagnáfrýjendum. Um viðskiptin með þær gilda ákvæði laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup þótt þau hafi verið liður í kaupum á jörðinni Hróðnýjarstöðum. 15 Krafa aðaláfrýjenda um skaðabætur fyrir flutningskostnað heyrúllanna byggist á því að afhendingarstaður þeirra hafi samkvæmt fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 50/2000 átt að vera að Hróðnýjarstöðum. Samkvæmt því ákvæði skal seljandi hafa söluhlut til reiðu til viðtöku á þeim stað þar sem hann hafði atvinnustöð sína (eða heimili, sbr. 83. gr.) þegar kaup voru gerð. Samkvæmt öðrum málslið sömu málsgreinar skal seljandi hins vegar hafa söluhlut til reiðu á öðrum stað ef leggja má til grundvallar að málsaðilar hafi þá vitað að hann var þar en ekki á atvinnustöð eða heimili seljanda. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 50/2000 kemur fram um 6. gr. að það sé grundvallarregla að seljanda lausafjármunar sé ekki skylt að senda söluhlut til kaupanda nema sérstaklega hafi verið um það samið. Samkvæmt því gerir ákvæðið ráð fyrir að kaupandi annist sjálfur flutning söluhlutar nema um annað hafi verið samið. Í samræmi við það hefur í dómaframkvæmd verið lagt til grundvallar að kaupandi verði látinn bera hallann af sönnunarskorti ef upp kemur vafi um það hvort samið hafi verið um að seljandi annist flutning söluhlutar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. október 2012 í máli nr. 182/2012.

16 Í kaupsamningi aðila er hvorki vikið að því að hluti heyskapar sumarsins 2017 kynni að koma af öðrum jörðum í eigu gagnáfrýjenda en Hróðnýjarstöðum né hvar ætti þá að afhenda heyið. Er kaupsamningur komst á milli málsaðila um kaup á jörðinni Hróðnýjarstöðum í maí 2017 lá eðli málsins samkvæmt ekki fyrir hver afrakstur heyskapar sumarsins 2017 yrði. Upplýsingar um það lágu fyrst fyrir er heyskap lauk síðari hluta júlímánaðar það ár. Aðaláfrýjendur fengu eins og fyrr er rakið fyrst upplýsingar um þann afrakstur í tölvupósti frá gagnáfrýjandanum E-kk-þgf J-kk-þgf 18. október 2017 en þar kom skýrt fram að tún Múlagrundar í Saurbæ hefðu gefið 480 heyrúllur. Í tölvupósti aðaláfrýjandans M-kk-ef J-kk-ef frá þeim degi þar sem óskað var eftir þessum upplýsingum kom fram að þær væru forsenda þess að fyrrgreindur reikningur gagnáfrýjenda 1. september sama ár fyrir kostnaði við heyskapinn yrði greiddur. Daginn eftir var reikningurinn greiddur af hálfu aðaláfrýjenda en af gögnum málsins verður ekki ráðið að afhendingarstaður heyrúllanna hafi verið ræddur sérstaklega áður en sú greiðsla átti sér stað. Það var fyrst daginn eftir sem athugasemdir komu fram af hálfu aðaláfrýjenda um að 150 heyrúllur væru enn að Múlagrund í Saurbæ.

17 Eftir þessum atvikum málsins og með hliðsjón af fyrrgreindri meginreglu 1. mgr. 6. gr. laga nr. 50/2000 verður að leggja til grundvallar að aðaláfrýjendur hafi er samningur komst á við gagnáfrýjendur vitað að hey sem kynni að koma af öðrum jörðum en túnum í landi Hróðnýjarstaða væri að finna þar en ekki að Hróðnýjarstöðum. Verður því talið að afhendingarstaður umræddra 150 heyrúlla hafi verið að Múlagrund í Saurbæ en ekki að Hróðnýjarstöðum, sbr. síðari málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 50/2000. Verða aðaláfrýjendur samkvæmt þessu látnir bera hallann af sönnunarskorti um að í samningi málsaðila hafi falist að gagnáfrýjendur ættu á sinn kostnað að annast flutning þeirra að Hróðnýjarstöðum. Hefur ekki þýðingu í þessu sambandi þótt gagnáfrýjendur hafi að eigin frumkvæði áður ákveðið að flytja hluta af þeim heyrúllum sem komu af túnum Múlagrundar til Hróðnýjarstaða.

18 Í ljósi framangreindrar niðurstöðu og þess að gagnáfrýjendur höfðuðu ekki gagnsök til sjálfstæðs dóms um gagnkröfu sína, samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður ekki tekin afstaða til hennar.

19 Samkvæmt öllu framangreindu verða gagnáfrýjendur sýknaðir af kröfum aðaláfrýjenda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður aðaláfrýjendum gert að greiða gagnáfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Gagnáfrýjendur, D-kvk-nf F-kvk-nf og E-kk-nf J-kk-nf, eru sýkn af kröfum aðaláfrýjenda, J-kk-ef S-kk-ef, M-kk-ef B. J-kk-ef og S-kk-ef E-kk-ef J-kk-ef.

Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjendum, hvoru um sig, 750.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi og Landsrétti.