441/2019

Útdráttur

Á og fleiri voru erfingjar HJ og var þeim ásamt syni beggja hjóna veitt leyfi til einkaskipta eftir andlát eiginkonu hans sem hafði setið í óskiptu búi. Í málinu var deilt um hvort erfingjar HJ, sem tóku ekki arf eftir eiginkonu hans, HA, bæru ábyrgð á skuldbindingum hennar en hún hafði verið ábyrgðarmaður á námslánum maka sonar beggja hjóna. Allir erfingjar hjónanna höfðu lýst því yfir að þau tækju óskipta sjálfskuldarábyrgð á „öllum skuldbindingum búsins“ með undirritun sinni á beiðni um leyfi til einkaskipta eftir andlát HA, sbr. 5. tölulið 28. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Samkvæmt 97. gr. laga nr. 20/1991 tekur lögbundin ábyrgð erfingja við á skuldbindingum búsins eftir að einkaskiptum er lokið. Í dómi Landsréttar kom fram að af ákvæðum II. kafla erfðalaga nr. 8/1962 um óskipt bú og 1. mgr. 27. gr. laga nr. 20/1991 leiddi að arfur eftir skammlífari maka tæmdist við andlát hans en jafnframt að hann stæði inni í hinu óskipta búi og lyti eignarráðum langlífari maka þar til því væri skipt. Við túlkun á 97. gr. bæri að velja þann skýringarkost sem best horfði við til samræmis við erfðalög þar sem þessir tveir lagabálkar væru nátengdir. Hugtakið „erfingjar“ í lögum nr. 20/1991 yrði að túlka til samræmis við 1.̶ 4. gr. erfðalaga sem skilgreina með tæmandi hætti hverjir geti verið erfingjar í skilningi laga og breytti leyfi til setu í óskiptu búi engu þar um. Með vísan til þess var jafnframt hafnað þeim skýringarkosti að vísan 97. gr. til „búsins“ gæti átt við um hið óskipta bú beggja hjóna, enda væri að erfðalögum enginn erfingi að því búi sem slíku. Var 97. gr. laga nr. 20/1991 því túlkuð þannig að eftir að einkaskiptum á óskiptu búi væri lokið bæru erfingjar einungis óskipta ábyrgð á skuldbindingum þess hjóna sem þeir tækju arf eftir. Samkvæmt því var ekki litið svo á að Á og fleiri., sem tóku engan arf eftir HA, bæru ábyrgð á skuldbindingum hennar sem mál þetta varðaði. Voru þau því sýknuð af kröfu L.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og H-kk-nf O. A-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 18. júní 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2019 í málinu nr. E2088/2018.

2 Áfrýjendur krefjast sýknu af kröfum stefnda en til vara að kröfur stefnda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 H-kk-nf K-kk-nf, faðir áfrýjenda Á-kk-ef, L-kvk-ef B-kvk-ef og S-kk-ef, og afi áfrýjanda G-kk-ef, lést 13. júní 2010. Hann og eiginkona hans, H-kvk-nf S-kvk-nf, en áfrýjendur eru ekki niðjar hennar, höfðu með sameiginlegri erfðaskrá 30. janúar 1991 kveðið á um gagnkvæman rétt til setu í óskiptu búi án samþykkis annarra erfingja, sbr. 3. mgr. 8. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Í samræmi við það veitti sýslumaðurinn í Keflavík H-kvk-þgf leyfi til setu í óskiptu búi með niðjum beggja 4. ágúst 2010. H-kvk-nf lést 17. desember 2011 og var niðjum beggja veitt leyfi til einkaskipta 30. apríl 2012. Var þar um að ræða áfrýjendur annars vegar og S-kk-þf H-kk-þf, son beggja hjóna, hins vegar. Óumdeilt er í málinu að lítil sem engin tengsl hafi verið á milli áfrýjenda annars vegar og H-kk-ef, H-kvk-ef og S-kk-ef hins vegar.

5 Með undirritun sinni á beiðni um leyfi til einkaskipta eftir H-kvk-þf í mars og apríl 2012 lýstu allir erfingjar H-kvk-ef og H-kk-ef því yfir að þau tækju óskipta sjálfskuldarábyrgð á „öllum skuldbindingum búsins“, sbr. 5. tölulið 28. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

6 Samkvæmt gögnum málsins var sá háttur hafður á við skiptalok eftir þau H-kvk-þf og H-kk-þf að skilað var einni erfðafjárskýrslu vegna þeirra beggja, sbr. 3. mgr. 93. gr. laga nr. 20/1991. Með undirritun sinni á skýrsluna lýstu erfingjar þeirra því aftur yfir að þau tækju sér á hendur sjálfskuldarábyrgð vegna greiðslu „allra skulda búsins“. Skiptum lauk 7. febrúar 2013 og komu samtals 5.595.824 krónur til skipta. Í samræmi við lögerfðareglur komu 60% þeirrar fjárhæðar í hlut S-kk-ef en 10% í hlut hvers áfrýjenda.

7 Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi hafði H-kvk-nf gengist í sjálfskuldarábyrgð vegna námsláns V-kvk-ef N-x-x C-x-x, sem mun vera maki S-kk-ef. Ábyrgðarskuldbindingarinnar er ekki getið í gögnum um framangreind einkaskipti. Samkvæmt gögnum málsins var umrætt námslán í skilum við skiptalok en hefur verið í vanskilum frá 1. mars 2014. Var lánið gjaldfellt 13. janúar 2017 og námu eftirstöðvar þess þá 7.519.761 krónu, sem er stefnufjárhæð málsins. Málsástæður aðila

8 Áfrýjendur byggja á því að þau séu ekki erfingjar H-kvk-ef. Eftir andlát hennar hafi þau samkvæmt erfðalögum aðeins tekið arf eftir föður sinn. Hann eða dánarbú hans hafi aldrei tekið á sig skuldbindingar H-kvk-ef sem ábyrgðarmanns á námslánum V-kvk-ef, sbr. þá meginreglu sem birtist í 68. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og gagnályktun frá 12. gr. erfðalaga. Í samræmi við framangreint beri að túlka ákvæði 97. gr. laga nr. 20/1991 þannig að hugtakið „erfingjar“ og sú sjálfskuldarábyrgð sem þar er kveðið á um sé bundið við erfingja og skuldbindingar hvors hjóna um sig og breyti tilkoma hins óskipta bús engu þar um. Beri því að sýkna þau af kröfum stefnda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

9 Verði ekki fallist á framangreint byggja áfrýjendur á því að ábyrgðarskuldbinding þeirra sé fallin niður fyrir tómlæti og vanrækslu stefnda á tilkynningaskyldu sinni, sbr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og að víkja beri ábyrgðarskuldbindingu þeirra til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

10 Stefndi byggir á því að hafna beri öllum framangreindum málsástæðum. Hvað varðar málsástæðu áfrýjenda um sýknu vegna aðildarskorts byggir hann á því að til skipta hafi komið eitt óskipt bú og að ábyrgð áfrýjenda á skuldbindingum þess sé ótvíræð eftir skýru orðalagi 97. gr. laga nr. 20/1991.

Niðurstaða

11 Í 28. gr. laga nr. 20/1991 er kveðið á um skilyrði þess að sýslumaður veiti erfingjum þess látna leyfi til einkaskipta. Í 5. tölulið ákvæðisins greinir að eitt þeirra skilyrða sé að „erfingjar hafi tekið að sér sjálfskuldarábyrgð, einn fyrir alla og allir fyrir einn, á öllum skuldbindingum sem kunna að hvíla á búinu og gjöldum sem leiða af skiptunum eða arftöku“. Eftir að einkaskiptum er lokið tekur við lögbundin ábyrgð erfingja samkvæmt 97. gr. laganna. Í ákvæðinu greinir að eftir lok einkaskipta beri „erfingjar einn fyrir alla og allir fyrir einn ábyrgð á skuldbindingum búsins án tillits til þess hvort þeim var kunnugt um þær áður en skiptum var lokið“.

12 Aðila málsins greinir á um hvort framangreind 97. gr. laga nr. 20/1991 verði túlkuð þannig að erfingjar, sem eiga engan erfðarétt eftir langlífari maka, verði allt að einu ábyrgir vegna skuldbindinga hans við lok einkaskipta á óskiptu búi hans og skammlífari maka.

13 Í 7.–9. gr. erfðalaga er kveðið á um heimildir þess hjóna sem lengur lifir til að sitja í óskiptu búi með niðjum annars hvors eða beggja. Samkvæmt 11. gr. laganna renna eignir beggja hjóna og þau verðmæti sem langlífari maka hlotnast síðar inn í hið óskipta bú, nema sérreglur gildi um viðkomandi eignir eða verðmæti, og mynda þar óaðgreinda heild. Hið óskipta bú samanstendur þannig annars vegar af dánarbúi skammlífari maka og hins vegar af eignum hins langlífari. Samkvæmt 12. gr. laganna felur seta í óskiptu búi síðan í sér að langlífari maki fer með eignarráð þessara fjármuna en tekur jafnframt á sig ábyrgð á skuldum hins látna. Í 1. mgr. 27. gr. laga nr. 20/1991 er kveðið á um að útgáfa leyfis til setu í óskiptu búi valdi því jafnframt að skiptum á dánarbúi skammlífari makans lýkur, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 28. ágúst 2006 í máli nr. 412/2006. Af 19. gr. erfðalaga leiðir aftur á móti að þegar skipti fara fram á óskiptu búi tekur hver erfingi aðeins arf eftir það hjóna sem hann á erfðarétt eftir samkvæmt almennum reglum erfðalaga. Í samræmi við það er jafnframt kveðið á um það í 20. gr. þeirra laga að skammlífari maki geti aðeins ráðið yfir sínum hluta úr hinu óskipta búi með erfðaskrá. Þá kveður 18. gr. laganna á um að hlutur erfingja í óskiptu búi sé séreign hans ef hann er í hjúskap eða gengur í hjúskap, að hann megi ekki afhenda hlut sinn eða skuldfesta og að skuldheimtumenn hans geti ekki leitað fullnustu í honum.

14 Af framangreindum lagaákvæðum leiðir að arfur eftir skammlífari maka tæmist við andlát hans en jafnframt að hann stendur inni í hinu óskipta búi og lýtur eignarráðum langlífari maka þar til því er skipt, sbr. einnig ummæli í skýringum við 27. gr. í frumvarpi sem varð að lögum nr. 20/1991 þess efnis að þótt kveðið sé á um að skiptum eftir skammlífari maka ljúki með útgáfu búsetuleyfis sé eftir atvikum réttara að taka svo til orða að þeim sé slegið á frest. Af þessu leiðir jafnframt eðli máls samkvæmt að þeir sem taka arf eftir skammlífari maka eru erfingjar hans en hvorki erfingjar hins langlífari né erfingjar, ósundurgreint frá öðrum, í óskiptu búi beggja hjóna.

15 Við túlkun 97. gr. laga nr. 20/1991 ber að velja þann skýringarkost sem best horfir til samræmis við erfðalög en þessir tveir lagabálkar eru nátengdir. Verður hugtakið „erfingjar“ í lögum nr. 20/1991 því túlkað til samræmis við ákvæði 1.–4. gr. erfðalaga sem skilgreina með tæmandi hætti hverjir geti verið erfingjar í skilningi laga og í ljósi þess sem að framan greinir um að veiting leyfis til setu í óskiptu búi breyti engu þar um. Með vísan til þess verður því jafnframt hafnað að sá skýringarkostur geti komið til greina að vísan 97. gr. laga nr. 20/1991 til „búsins“ geti átt við um hið óskipta bú beggja hjóna, enda er að erfðalögum enginn erfingi að því búi sem slíku. Í því sambandi verður einnig litið til innra samræmis í lögum nr. 20/1991, en ákvæði 28. gr. þeirra laga kveður á um heimild sýslumanns til að veita „erfingjum þess látna“ leyfi til einkaskipta. Verður 97. gr. laga nr. 20/1991 því túlkuð þannig að eftir að einkaskiptum á óskiptu búi er lokið beri erfingjar einungis óskipta ábyrgð á skuldbindingum þess hjóna sem þeir taka arf eftir.

16 Samkvæmt öllu framangreindu verður ekki litið svo á að áfrýjendur, sem tóku engan arf eftir H-kvk-þf S-kvk-þf, beri samkvæmt 97. gr. laga nr. 20/1991 óskipta ábyrgð á þeim skuldbindingum hennar vegna námsláns V-kvk-ef N-x-x C-x-x sem mál þetta varðar. Verða þau því sýknuð af kröfu stefnda.

17 Eftir þessum úrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti, sem ákveðst í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Áfrýjendur, Á-kk-nf H-kk-nf, L-kvk-nf B-kvk-nf H-kvk-nf, S-kk-nf H-kk-nf og G-kk-nf H-kk-nf eru sýkn af kröfu stefnda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna.

Stefndi greiði áfrýjendum, hverju um sig, samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.