826/2019

Útdráttur

HÞ og GÞ voru eigendur F ehf. sem sameinaðist AG ehf. árið 2014. Kröfðust þeir ógildingar á samrunanum og að stefndu yrði gert að greiða þeim skaðabætur. Skaðabótakrafan á hendur AG ehf., AG og GÖ, byggðist á þeim grunni að þeir hefðu misnotað yfirburðastöðu sína og fengið HÞ og GÞ til að ganga til samrunans á fölskum forsendum. Hvað varðaði lögmennina L, E og S og félag þeirra B sf. var byggt á því að lögmennirnir hefðu vanrækt að gæta hagsmuna HÞ og GÞ með fullnægjandi hætti í samrunaferlinu og í kjölfar þess. Með dómi Landsréttar var kröfu HÞ og GÞ um ógildingu samrunans ásamt þremur samningum sem tengdust honum vísað frá héraðsdómi án kröfu vegna vanreifunar og skorts á lögvörðum hagsmunum. Þá voru stefndu sýknuð af kröfu HÞ og GÞ um greiðslu skaðabóta þar sem ekki var talið að þeir hefðu fært fram sönnur á að þau hefðu á einhvern hátt nýtt sér fákunnáttu þeirra eða beitt þá blekkingum eða svikum. Var ekki fallist á að þau hefðu með saknæmum og ólögmætum hætti valdið HÞ og GÞ tjóni. HÞ og GÞ höfðu einnig uppi þrjár varakröfur sem vörðuðu ógildingu að hluta og efndir söluréttarsamnings en stefndu voru jafnframt sýknuð af þeim.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 6. desember 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2019 í málinu nr. E4048/2018.

2 Áfrýjendur krefjast þess aðallega að viðurkennt verði með dómi gagnvart stefndu A-kk-þgf G-x-x, G-kk-þgf E-kk-þgf Ö-kk-þgf og AGseafood ehf. að samruni AGseafood ehf. og Farsæls ehf. sé ógildur frá öndverðu, gagnvart stefndu A-kk-þgf og G-kk-þgf, að söluréttarsamningur áfrýjenda við þá frá 28. febrúar 2014 sé ógildur frá öndverðu gagnvart stefnda AGseafood ehf., að kaupréttarsamningur áfrýjenda við félagið frá 28. febrúar 2014 sé ógildur frá öndverðu og gagnvart stefnda AGseafood ehf. að kaupsamningur áfrýjenda við félagið frá 28. febrúar 2014 sé ógildur frá öndverðu. Jafnframt er þess krafist að stefndu greiði áfrýjandanum H-kk-þgf Þ-kk-þgf óskipt 107.379.471 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars 2017, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 13.400.000 krónur 15. apríl 2014, 10.050.000 krónur 2. júní 2014 og 2.357.226 krónur 28. september 2016 og áfrýjandanum G-kk-þgf Þ-kk-þgf að óskiptu 52.888.396 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars 2017, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 6.600.000 krónur 15. apríl 2014, 4.950.000 krónur 2. júní 2016 og 1.160.120 krónur 28. september 2016.

3 Fyrsta varakrafa áfrýjenda er að viðurkennt verði með dómi gagnvart stefndu A-kk-þgf og G-kk-þgf að grein 1.2 í söluréttarsamningi frá 28. febrúar 2014 sé ógild frá öndverðu og að samkomulag áfrýjenda við stefndu A-kk-þf og G-kk-þf um matsmenn vegna söluréttar frá 7. desember 2015 sé ógilt frá öndverðu. Jafnframt er þess krafist að stefndu greiði áfrýjandanum H-kk-þgf óskipt 88.760.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2017 til greiðsludags, að frádreginni innborgun að fjárhæð 2.357.226 krónur 28. september 2016 og áfrýjandanum G-kk-þgf óskipt 43.680.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2017 til greiðsludags, að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.160.120 krónur 28. september 2016.

4 Önnur varakrafa áfrýjanda er að stefndu A-kk-nf og G-kk-nf greiði áfrýjandanum H-kk-þgf óskipt 88.760.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2017 til greiðsludags, að frádreginni innborgun að fjárhæð 2.357.226 krónur 28. september 2016 og áfrýjandanum G-kk-þgf óskipt 43.680.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2017 til greiðsludags, að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.160.120 krónur 28. september 2016.

5 Þriðja varakrafa áfrýjanda er að að stefndu L-kk-nf B-kk-nf, E-kvk-nf H-kvk-nf Ó-kvk-nf, S-kk-nf Ó-kk-nf og Bonafidelögmenn/ráðgjöf sf. greiði óskipt áfrýjandanum H-kk-þgf 88.760.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2017 til greiðsludags að frádreginni innborgun að fjárhæð 2.357.226 krónur 28. september 2016 og áfrýjandanum G-kk-þgf 43.680.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2017 til greiðsludags, að frádreginni innborgun að fjárhæð 1.160.120 krónur 28. september 2016.

6 Áfrýjendur krefjast jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

7 Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Landsrétti.

8 Réttargæslustefndu krefjast málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

9 Ágreiningur málsins á rætur að rekja til samruna félaganna Farsæls ehf. og stefnda AGseafood ehf. sem var endanlega samþykktur á stjórnar og hluthafafundum félaganna 13. júní 2014. Farsæll ehf. var stofnað 1972 af föður áfrýjenda en þeir eignuðust það í janúar 2001 og ráku það í sameiningu þar til því var slitið árið 2014 í kjölfar fyrrgreinds samruna við stefnda AGseafood ehf. Áfrýjandi H-kk-nf átti 67% eignarhlut í Farsæli ehf. en áfrýjandi G-kk-nf 33%. Farsæll ehf. var útgerðarfélag og átti og rak bátinn Farsæl GK162 með nánar tilgreindum aflaheimildum. Stefndi AGseafood ehf. var stofnað í desember 2008 sem fiskvinnslufyrirtæki en af gögnum málsins má ráða að það hafi fyrstu árin verið alfarið í eigu stefnda A-kk-ef.

10 Aðdragandi samruna félaganna var sá að 1. nóvember 2013 undirrituðu fyrrgreindir fyrirsvarsmenn þeirra viljayfirlýsingu „um kaup AGseafood ehf. á öllum hlutum í Farsæli ehf.“. Gerði yfirlýsingin ráð fyrir því að helmingur kaupverðsins yrði greiddur með reiðufé en helmingur með hlutum í AGseafood ehf. Samkvæmt yfirlýsingunni átti að fara fram „mat á virði beggja félaganna sem [tæki] mið af stöðu þeirra þann 1. október 2013“. Átti verðmat á hvoru félagi að vera „unnið af viðurkenndum aðilum“. Gert var ráð fyrir því að KPMG endurskoðun hefði yfirumsjón með verðmati á AGseafood ehf. og B-kk-nf J-kk-nf B-kk-nf ráðgjafi hefði að sama skapi yfirumsjón með verðmati á Farsæli ehf. Sérstaklega er vikið að því í yfirlýsingunni hvernig ætti að standa að verðmatinu. Var gert ráð fyrir að unnið yrði milliuppgjör fyrir félögin vegna rekstrartímabilsins 1. janúar til 30. september 2013 og átti verðmat að taka mið af stöðu þeirra 1. október 2013. Um mat á virði Farsæls ehf. segir að meta ætti „verðmæti skips, veiðifæra og búnaðar... Verðmæti aflahlutdeildar og ónýtts aflamarks... Áætluð staða veltufjármuna umfram skammtímaskuldir... [og] Yfirfæranlegt skattalegt tap, og mögulegt skattahagræði AG Seafood af kaupunum.“ Jafnframt átti að hafa „í huga við verðmatið“ þá viðskiptavild sem félagið hefði áunnið sér í rekstri sínum á fiskmörkuðum. Um verðmat á AGseafood ehf. segir að við „mat á virði félagsins [skuli] leggja til grundvallar almennar viðurkenndar reglur sem almennt er stuðst við gerð verðmata fyrir fyrirtæki og aðilar eru sammála um“. Samkvæmt viljayfirlýsingunni áttu niðurstöður milliuppgjöra félaganna og verðmat þeirra að vera „lögð til grundvallar þegar kaupverð hluta í Farsæli verður ákveðið, og þá um leið hve stór hlutur í félaginu AGSeafood mun verða inntur af hendi sem greiðsla kaupverðs í formi hlutafjár“. Í yfirlýsingunni var kveðið á um að ef til sameiningar félaganna kæmi yrði sett ákvæði í samþykktir „hins sameinaða félags“ um sölurétt eigenda minnihluta í félaginu. Segir orðrétt um þetta:

Eru aðilar sammála um að með ákvæðinu verði meirihlutaeigendum í félaginu gert skylt að kaupa hluti minnihlutaeigenda í félaginu, óski þeir síðarnefndu efir því. Eru aðilar sammála um að í ákvæðinu verði kveðið á um að minnihlutaeigendum verði þó ekki kleift að nýta sér sölurétt sinn fyrr en í fyrsta lagi 12 mánuðum eftir að sameining á sér stað. Þá eru aðilar sammála um að í samþykktum félagsins verði kveðið á um rétt kaupenda til 1824 mánaða frests til þess að greiða fyrir hlutina. Aðilar eru jafnframt sammála um að kveðið verði á um það í samþykktum hins sameinaða félags að hlutlaus þriðji maður verði fenginn til þess að meta verðmæti hluta í félaginu ef framangreindur söluréttur er nýttur. Nánar verður kveðið á um þetta í sérstöku samkomulagi.

11 Í framhaldi undirritunar framangreindrar viljayfirlýsingar var verðmæti hluta í félögunum metið. Samkvæmt mati B-kk-ef J-kk-ef B-kk-ef hjá Dictum ehf. frá 29. nóvember 2013 nam virði eigna Farsæls ehf. miðað við 30. september 2013 samtals 815.868.027 krónum en heildarskuldir miðað við sama tímamark voru 610.396.403 krónur. Að mati B-kk-ef var „endurmetið eigið fé“ félagsins á þessum tíma 205.471.624 krónur. Samkvæmt mati H-kk-ef Þ-kk-ef H-kk-ef hjá Investis fyrirtækjaráðgjöf ehf. frá 19. nóvember 2013 var virði hluta í AGseafood ehf. metið á bilinu 665.000.000 til 695.000.000 króna. Kemur fram í matinu að stuðst hefði verið við „hefðbundnar verðmatsaðferðir“. Í forsendum matsins kemur fram að stuðst hafi verið við tvær aðferðir við verðmatið sem hefðu gefið „svipaða niðurstöðu“. Önnur aðferðin hefði falist í að „verðmeta eignir fyrirtækisins og margfalda ebitda framlegð sem þegar [hefði] verið náð“. Hin aðferðin hefði falist í að núvirða sjóðstreymi félagsins.

12 Fyrir liggur að Farsæll ehf. átti árið 2011 í ágreiningi við Landsbankann hf. um uppgjör á nokkrum lánssamningum en af hálfu félagsins var litið svo á að lánin væru bundin ólögmætri gengistryggingu. Að mati félagsins námu heildarskuldbindingar þess samkvæmt umræddum lánssamningum við bankann á bilinu 460.000.000 til 520.000.000 króna en bankinn taldi þær hins vegar nema um 665.000.000 króna. Gert var samkomulag milli bankans og Farsæls ehf. um fjárhagslega endurskipulagningu félagsins 24. nóvember 2011 en í því fólst meðal annars að eldri lán félagsins voru gerð upp með tveimur nýjum lánum samtals að fjáræð 563.400.000 krónur. Með samkomulaginu „afskrifaði“ bankinn 238.315.406 krónur af eldri lánum Farsæls ehf. gegn því að fá í sinn hlut 100% (síðar lækkað í 50%) af söluverðmæti félagsins ef til sölu þess kæmi á tilteknu tímabili. Í samkomulaginu fólst að Farsæll ehf. gæti látið reyna á lögmæti fyrrgreindra lána fyrir dómstólum og var því óútkljáð fyrir samrunann hvort bankinn myndi eiga tilkall til einhvers hluta söluverðsins ef á reyndi. Til að koma í veg fyrir að þessi ágreiningur Farsæls ehf. við bankann stæði í vegi fyrirhuguðum samruna félagsins við AGseafood ehf. var samhliða undirritun samrunaáætlunar gert samkomulag við bankann „um uppgjör skulda“ 28. febrúar 2014. Auk bankans og Farsæls ehf. áttu áfrýjendur og AGseafood ehf. aðild að því samkomulagi. Samkomulagið gerði ráð fyrir því að AGseafood ehf. tæki yfir fyrrgreind tvö lán Farsæls ehf. í kjölfar samruna félaganna en lánin voru þá samtals að fjárhæð 585.000.000 króna. Samkomulagið gerði ráð fyrir því að um fullnaðaruppgjör væri að ræða á skuldum Farsæls ehf. en gögn málsins bera með sér að bankinn hafi á hinn bóginn átt að eignast veðrétt í eignarhlutum áfrýjenda í AGseafood ehf. í kjölfar samrunans ef niðurstaða dómsmáls um lögmæti lánanna yrði bankanum í hag. Ef niðurstaðan yrði á hinn bóginn sú að lánin hefðu verið ólögmæt og réttur til endurgreiðslu myndaðist gagnvart bankanum var samkomulag um að slík greiðsla myndi standa fyrir utan samruna félaganna og ganga beint til áfrýjenda. Frá síðastnefndu samkomulagi var gengið í sérstakri yfirlýsingu „um ráðstöfun mögulegra kröfuréttinda á hendur Landsbankanum“ 28. febrúar 2014. Ágreiningurinn við Landsbankann hf. var til lykta leiddur með samkomulagi 16. október 2014 sem fól í sér að bankinn greiddi AGseafood ehf. 115.000.000 króna sem fullnaðaruppgjör á kröfum vegna eldri ólögmætra gengistryggðra lána Farsæls ehf. Með samkomulaginu féll bankinn frá handveðrétti sem hann naut í eignarhlutum áfrýjenda í AGseafood ehf.

13 Stjórnir Farsæls ehf. og stefnda AGseafood ehf. undirrituðu samrunaáætlun 28. febrúar 2014. Skrifuðu áfrýjendur undir áætlunina sem stjórnarmenn í Farsæli ehf. en stefndu A-kk-nf og G-kk-nf sem stjórnarmenn stefnda AGseafood ehf. Í greinargerð stjórna dagsettri sama dag kom fram að tilgangur samrunans væri að auka hagkvæmni í rekstri félaganna, en þau hefðu bæði með höndum starfsemi á sviði sjávarútvegs. Kom þar fram að stjórnendur félaganna teldu „að augljóst hagræði verði af því að sameina starfsemi á sviði sjávarútvegs“. Samkvæmt 1. gr. samrunaáætlunarinnar voru stjórnirnar sammála um að sameina félögin undir nafni AGseafood ehf. á grundvelli XIV. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Átti stefndi AGseafood ehf. að vera yfirtökufélagið og áttu samþykktir þess að gilda fyrir hið sameinaða félag. Sameining félaganna átti að miðast við 30. september 2013. Samkvæmt 2. gr. samrunaáætlunarinnar áttu áfrýjendur eingöngu að fá hlutafé í stefnda AGseafood ehf. í skiptum fyrir hlutafé sitt í Farsæli ehf. Nánar tiltekið áttu þeir að fá 123.900 hluti í félaginu sem nam 24,78% af heildarhlutum þess sem voru 500.000 að nafnverði. Í gögnum málsins er við það miðað að það hafi jafngilt því að áfrýjendur hafi fengið hlutina í AGseafood ehf. miðað við gengið 1794,743248. Samkvæmt 3. gr. var við mat á eignum og skuldum félaganna og ákvörðun á skiptihlutfalli „byggt á verðmötum sem unnin voru á félögunum í september 2013“. Er þar vísað til þess verðmats sem áður hefur verið fjallað um og unnið var af hálfu Dictum ehf. og Investis fyrirtækjaráðgjöf ehf. Samkvæmt samrunaefnahagsreikningi félaganna 30. september 2013 var eigið fé AGseafood ehf. 176.053.779 krónur en eigið fé Farsæls ehf. neikvætt um 169.383.725 krónur. Eigið fé sameinaðs félags nam samkvæmt því 6.650.054 krónum. Í skýrslu KPMG Endurskoðunar ehf. 28. febrúar 2014 um samrunaáætlunina sem unnin var samkvæmt 97. gr. laga nr. 138/1994 var það álit gefið að efnahagsreikningurinn gæfi glögga mynd af eignum og skuldum hinna sameinuðu félaga, þeim breytingum sem samruninn hefði í för með sér og efnahagsreikningi AGseafood ehf. eftir samrunann.

14 Samruni félaganna var endanlega samþykktur á stjórnar og hlutafafundum 13. júní 2014.

15 Samhliða undirritun samrunaáætlunarinnar 28. febrúar 2014 var gengið frá þremur samningum sem voru skilgreindir sem „liður í samkomulagi“ aðila um útfærslu á samruna félaganna og stjórn AGseafood ehf., en aðalkrafa áfrýjenda um ógildingu nær til þeirra allra. Var þar í fyrsta lagi um að ræða samning um kaup AGseafood ehf. á 39.000 eigin hlutum af áfrýjendum en var þar um að ræða 7,8% af heildarhlutum félagsins. Áttu kaupin að eiga sér stað í kjölfar samrunans að uppfylltum ákveðnum skilyrðum og var kaupverðið ákveðið út frá fyrrgreindu skiptihlutfalli við samruna félaganna eða miðað við gengið 1794,743248. Kaupverðið var 70.000.000 króna og átti að greiðast í tveimur hlutum hlutfallslega til áfrýjenda miðað við eignarhlutfall þeirra í AGseafood ehf. eftir samrunann. Fyrri greiðsluna átti að inna af hendi innan fimm virkra daga frá því að AGseafood ehf. næði að tryggja sér fjármögnun vegna kaupanna en þó ekki síðar en 1. júní 2014. Fyrri greiðslan að fjárhæð 35.000.000 króna var innt af hendi í tveimur hlutum, 15. apríl og 2. júní 2014. Fékk áfrýjandinn H-kk-nf greiddar 23.450.000 krónur en áfrýjandinn G-kk-nf 11.550.000 krónur. Síðari greiðsluna átti að inna af hendi 15. janúar 2015 en gögn málsins bera hins vegar með sér að samningurinn hafi í framhaldinu verið felldur niður með sérstöku samkomulagi um riftun og nýr gerður í hans stað þann dag.

16 Í hinum nýja samningi mun hafa verið tekið tillit til þeirrar greiðslu sem barst AGseafood ehf. frá Landsbankanum hf. að fjárhæð 115.000.000 króna vegna fyrrgreinds samkomulags um uppgjör eldri lána Farsæls ehf. Í málatilbúnaði stefndu, sem hefur ekki sætt sérstökum andmælum af hálfu áfrýjenda, er aðdragandi þessa nýja kaupsamnings útskýrður með þeim hætti að forsendum samrunans hafi verið breytt vegna greiðslu Landsbankans hf. þannig að í stað þess að fá afhenta 123.900 hluti í AGseafood ehf. fyrir eign sína í Farsæli ehf. hefðu áfrýjendur fengið 154.150 hluti. Tilgangurinn mun hafa verið sá að láta áfrýjendur njóta góðs af greiðslunni en sem fyrr greinir var samkomulag um að hún ætti að ganga til þeirra. Í stað þess að eignast 24,78% af heildarhlutum AGseafood ehf. hafi áfrýjendur þannig eignast alls 30,83%. Hafi þetta verið gert með sérstökum viðauka við samrunaáætlunina en undirritað eintak af honum liggur ekki fyrir í gögnum málsins. Samkvæmt síðastnefndu skjali átti skiptahlutfall hlutabréfanna að miðast við gengið 1.350 á nafnverð hluta í AGseafood ehf. og gengið 15.041,4812 á nafnverð hluta í Farsæli ehf. Eftir sameiningu áttu áfrýjendur samkvæmt því að fá í sinn hlut 154.150 hluti í stað 123.900 hluti eins og eldri samrunaáætlun hafði gert ráð fyrir. Samkvæmt nýja kaupsamningnum keypti AGseafood ehf. 59.500 eigin hluti af áfrýjendum í stað 39.000 eins og upprunalega stóð til. Var þar um að ræða 11,9% af heildarhlutum félagsins í stað 7,8%. Umsamið kaupverð var 116.166.400 krónur og átti það að greiðast með reiðufé „inn á bankareikning í eigu hvors seljenda um sig í samræmi við hlutfallslega eign þeirra“. Af gögnum málsins má ráða að áfrýjendur hafi á grundvelli þessa kaupsamnings fengið greiddar samtals 81.166.400 krónur. Svo virðist sem aðilar hafi gert ráð fyrir því að fallið yrði frá greiðslu á 35.000.000 króna sem átti að verða seinni greiðslan samkvæmt eldri kaupsamningnum frá 28. febrúar 2014 en að því er ekkert vikið í málatilbúnaði áfrýjenda. Að teknu tilliti til þess að áfrýjendur höfðu áður fengið greiddar 35.000.000 króna námu heildargreiðslur til þeirra vegna kaupa á eigin hlutum þannig 116.166.400 krónum. Með samningnum seldi áfrýjandinn H-kk-nf hluti að nafnverði 39.850 en áfrýjandinn G-kk-nf 19.650 hluti. Í grein 4.6 í samningnum kemur fram að eftir kaupin hafi áfrýjendur átt 18,92% af heildarhlutum félagsins sem hafi verið að nafnverði 94.600. Af þeim hafi áfrýjandinn H-kk-nf átt 63.400 hluti en áfrýjandinn G-kk-nf 31.200 hluti.

17 Í öðru lagi var samhliða undirritun samrunaáætlunar gerður kaupréttarsamningur sem fól í sér að AGseafood ehf. skuldbatt sig til að selja áfrýjendum sama magn eigin hluta og á sama verði og kveðið var á um í fyrrgreindum kaupsamningi frá 28. febrúar 2014. Var kauprétturinn meðal annars háður þeim fyrirvara að fyrrgreind kaup eigin hluta af áfrýjendum hefðu gengið eftir og væri lokið að fullu. Kauprétturinn átti að vera virkur í tvo mánuði frá því að endanleg niðurstaða lægi fyrir í fyrrgreindum ágreiningi um lántökur Farsæls ehf. hjá Landsbankanum hf. en sem fyrr greinir lauk þeim ágreiningi með samkomulagi 16. október 2014. Samkvæmt því rann réttur áfrýjenda til að nýta sér kaupréttinn út 16. desember 2014 en aldrei kom til þess að hann væri nýttur.

18 Loks var samhliða undirritun samrunaáætlunar gerður söluréttarsamningur sem fól í sér að stefndu A-kk-nf og G-kk-nf skuldbundu sig til að kaupa alla eignarhluti áfrýjenda í AGseafood ehf. Átti sölurétturinn að verða virkur er liðnir væru þrír mánuðir frá síðari greiðslu AGseafood ehf. til áfrýjenda samkvæmt fyrrgreindum kaupsamningi en sem fyrr greinir átti hún að eiga sér stað 15. janúar 2015. Samkvæmt því átti sölurétturinn að verða virkur 15. apríl 2015 og haldast virkur í einn mánuð frá þeim tíma eða til 15. maí sama ár. Samkvæmt grein 1.1 í samningnum veittu stefndu A-kk-nf og G-kk-nf áfrýjendum „einhliða rétt til að selja sér hlutabréf þeirra í AG Seafood ehf. á sölugenginu 1794,871795“. Samkvæmt grein 1.2 skyldi sölugengið hins vegar „ákvarðað af óháðum og hlutlausum matsmönnum sem aðilar skulu sammælast um þegar beiðni um nýtingu söluréttar hefur komið fram“.

19 Með kaupsamningi 2. janúar 2015 seldi stefndi AGseafood ehf. aflahlutdeild og aflamark sem fylgdu bátnum Farsæli GK162 fyrir 250.000.000 króna að teknu tilliti til skulda að fjárhæð 600.000.000 króna sem kaupandinn, Blikaberg ehf., yfirtók við kaupin. Með kaupsamningi 6. janúar sama ár var báturinn Farsæll GK162 seldur sama aðila fyrir 20.000.000 króna. Með þessum tveimur kaupsamningum var sá hluti rekstrar AGseafood ehf. sem tekinn var yfir við samruna félagsins við Farsæl ehf. seldur. Áfrýjendur voru ekki sáttir við söluna þar sem þeir byggðu atvinnu sína á þessum hluta rekstrarins og tóku í framhaldi ákvörðun um að nýta fyrrgreindan sölurétt á þeim hlutum sem þeir áttu í AGseafood ehf. Fólu þeir stefnda L-kk-þgf að útbúa fyrir sig tilkynningu um beitingu söluréttarins sem var send stefndu A-kk-þgf og G-kk-þgf innan fyrrgreinds söluréttartímabils, eða 13. maí 2015. Í tilkynningunni var ekki vikið að því á hvaða forsendum sölurétturinn ætti að koma til framkvæmda.

20 Af gögnum málsins má ráða að eigendur AGseafood ehf. hafi í kjölfar ákvörðunar áfrýjenda um nýtingu söluréttarins falið H-kk-þgf Þ-kk-þgf H-kk-þgf hjá Investis M&A ehf. að framkvæma mat á verðmæti hluta í félaginu. Í verðmati hans 16. október 2015 segir orðrétt um þetta: „Þetta verðmat tekur til verðgildi hlutabréfa AG seafood ehf. og er gert að beiðni eigenda fyrirtækisins.“ Komst H-kk-nf að þeirri niðurstöðu að virði hluta í félaginu væri 240.000.000 til 250.000.000 króna. Af samskiptum áfrýjenda við stefnda L-kk-þf í tölvubréfi 17. október 2015 má ráða að þeir hefðu verið ósáttir við niðurstöðu verðmatsins og að þeir teldu verðmætið vera umtalsvert meira. Í tölvubréfi áfrýjandans G-kk-ef 30. október 2015 til stefnda L-kk-ef óskaði hann eftir því að hann tilkynnti stefndu A-kk-þgf og G-kk-þgf að áfrýjendur höfnuðu „alfarið nýja verðmatinu á AG seafood“ og að þeir vildu „láta fara fram annað verðmat“. Segir í tölvubréfinu nánar um þetta: „Nýr óháður aðili, sem báðir aðilar eru sammála um eins og stendur í söluréttarákvæðinu verði fenginn til að sjá um það.“ Af samskiptum í framhaldi má ráða að L-kk-nf hafi ekki viljað annast þessa milligöngu vegna hættu á hagsmunaárekstri en stefnda E-kvk-nf hafi tekið þetta hlutverk að sér fyrir áfrýjendur.

21 Með samkomulagi 7. desember 2015 fólu áfrýjendur og stefndu A-kk-nf og G-kk-nf endurskoðunarfélaginu PWC á Íslandi „að leggja mat á sanngjarnt sölugengi hluta í félaginu AG Seafood ehf. … eins og það var miðað við dagsetningu á tilkynningu um neytingu söluréttar, þ.e. 14. maí sl.“. Í gögnum málsins er þetta samkomulag óundirritað en hér fyrir dómi staðfestu lögmenn að óumdeilt væri að það hefði verið undirritað samdægurs. Í samkomulaginu segir meðal annars orðrétt: „Á grundvelli framangreinds söluréttarsamnings var [áfrýjendum] veittur einhliða réttur til að selja allt hlutafé sitt í AG Seafood ehf. og skv. fyrirmælum söluréttarsamningsins skal sölugengi ákvarðað af óháðum hlutlausum matsmönnum sem aðilar sammælast um þegar beiðni um nýtingu söluréttar hefur komið fram.“ Jafnframt kemur fram í samkomulaginu að aðilar gerðu ekki athugasemdir við að byggt yrði við matið á „sjóðsflæðisaðferð“ og að PWC á Íslandi myndi hafa greiðan aðgang að öllum upplýsingum til að framkvæma matið. Niðurstaða verðmatsins lá fyrir 25. janúar 2016 en samkvæmt henni var virði eigin fjár félagsins 14. maí 2015 16.381.000 krónur. Í matinu kemur fram að sú aðferð sem hafi verið notuð hafi byggt á „núvirtu sjóðstreymi“ en sú aðferð er nánar útskýrð með þeim hætti að um sé að ræða „mat á virði félags út frá því sjóðstreymi sem áætlað er að rekstur félags skapi til framtíðar“. Fram kemur að við matið hafi meðal annars verið stuðst við ársreikning félagsins fyrir árið 2014 og áætlanir fyrir rekstur þess árin 2015 til 2016. Jafnframt hafi verið byggt á uppgjöri félagsins 30. apríl 2015 ásamt upplýsingum „um einstaka liði sem miðast við dagsetninguna 14.5.2015“.

22 Áfrýjendur voru ósáttir við framangreinda niðurstöðu verðmats PWC á Íslandi. Voru færðar fram ýmsar athugasemdir við verðmatið í minnisblaði G-kk-ef K-kk-ef endurskoðanda 26. febrúar 2016. Í því kom jafnframt fram sú skoðun G-kk-ef að verðmætið skipti litlu máli þar sem í fyrrgreindum söluréttarsamningi hefði í grein 1.1 verið kveðið á um einhliða rétt áfrýjenda til að selja eignarhluti sína í AGseafood ehf. á sölugenginu 1794,871795. Áfrýjendur væru því ekki bundnir við niðurstöðu verðmatsins og gætu krafist greiðslu í samræmi við þetta ákvæði söluréttarsamningsins. Í bréfi lögmanns áfrýjenda til PWC á Íslandi 29. apríl 2016 var greiðsluskyldu á reikningi fyrir verðmatið hafnað og ýmsar athugasemdir færðar fram við þá aðferð sem notast hefði verið við í verðmatinu. Í bréfi 29. apríl 2016 til stefndu A-kk-ef og G-kk-ef kröfðust áfrýjendur síðan greiðslu á 187.384.615 krónum með vísan til greinar 1.1 í söluréttarsamningi aðila. Byggðist sú fjárhæð á því að áfrýjendur hefðu þá átt samtals 104.400 hluti í félaginu eða 20,88% af heildarhlutum þess. Af gögnum málsins má ráða að þar hafi ekki verið tekið tillit til kaupa AGseafood ehf. á eigin hlutum samkvæmt fyrrgreindum kaupsamningi við áfrýjendur 15. janúar 2015 en sem fyrr greinir áttu þeir eftir þau kaup 18,92% af heildarhlutum félagsins eða 94.600 hluti. Í bréfinu voru jafnframt gerðar athugasemdir við hvernig staðið var að uppgjöri vegna greiðslna frá Landsbankanum hf. Í bréfi lögmanns stefndu A-kk-ef og G-kk-ef 6. júní 2016 var kröfum áfrýjenda um greiðslu á grundvelli greinar 1.1 í söluréttarsamningnum hafnað.

23 Með bréfi lögmanns áfrýjenda 20. september 2016 til stefnda AGseafood ehf. var þess krafist að boðað yrði til aðalfundar í félaginu. Í svarbréfi lögmanns stefndu A-kk-ef og G-kk-ef 29. september 2016 var þeirri kröfu hafnað með vísan til þess að þeir hefðu daginn áður, 28. september, innt af hendi greiðslu fyrir kaup þeirra á eignarhlutum áfrýjenda í AGseafood ehf. í samræmi við fyrrgreinda niðurstöðu verðmats PWC á Íslandi. Voru 2.357.226 krónur greiddar áfrýjandanum H-kk-þgf en 1.160.120 krónur áfrýjandanum G-kk-þgf eða samtals 3.517.346 krónur. Með vísan til þess að áfrýjendur væru ekki lengur hluthafar í AGseafood ehf. var kröfu um boðun aðalfundar hafnað. Í svarbréfi lögmanns áfrýjenda 5. október 2016 var því ekki sérstaklega mótmælt að áfrýjendur væru ekki enn hluthafar í félaginu vegna fyrrgreindra greiðslna en fram kom að áfrýjendur litu á greiðslurnar sem „innborgun á heildarkröfu sína“. Var krafa um greiðslu fyrir hluti þeirra í félaginu á grundvelli greinar 1.1 í söluréttarsamningnum ítrekuð en fjöldi hluta hafði þá verið leiðréttur og tók mið af stöðunni eftir kaup félagsins á eigin hlutum 15. janúar 2015. Var því til samræmis miðað við að eignarhlutir þeirra hefðu verið samtals 94.600 eða 18,92% af heildarhlutum félagsins. Í bréfinu var hins vegar krafist greiðslu miðað við sölugengið 1952,376471 en ekki 1794,871795. Tók sá útreikningur mið af uppfærðu gengi að teknu tilliti til fyrrgreindrar greiðslu frá Landsbankanum hf. sem leiddi til fyrrgreindra breytinga á samrunaáætlun félaganna. Var sölugengið fundið út með því að deila fjölda hluta sem AGseafood ehf. keypti af áfrýjendum 15. janúar 2015 í kaupverðið samkvæmt þeim samningi (116.166.400 / 59.500 = 1952,37647). Krafan var að fjárhæð 184.694.814 krónur en að frádregnum fyrrgreindum 3.517.346 krónum sem greiddar voru áfrýjendum 28. september 2016 nam hún 181.177.468 krónum.

24 Með bréfi lögmanns áfrýjenda til stefndu L-kk-ef, S-kk-ef, E-kvk-ef og Bonafidelögmanna/ráðgjafar sf. 7. febrúar 2017 var gerð krafa „um viðurkenningu á ógildingu samrunasamnings og skaðabætur“. Í bréfinu var málatilbúnaði áfrýjenda markaður sá farvegur sem hann er í hér fyrir dómi. Var krafist greiðslu skaðabóta að fjárhæð 231.482.654 krónur. Tók skaðabótakrafan mið af söluverði Farsæls GK162 ásamt aflaheimildum frá 2. og 6. janúar 2015 sem nam eins og fyrr greinir samtals 270.000.000 króna að teknu tilliti til þeirra skulda sem kaupandinn yfirtók. Frá þeirri fjárhæð var dregin fyrri greiðslan sem áfrýjendur tóku við vegna kaupa AGseafood ehf. á eigin hlutum samkvæmt kaupsamningnum 28. febrúar 2014 að fjárhæð 35.000.000 króna og greiðslurnar sem þeir tóku við 28. september 2016 að fjárhæð 3.517.346 krónur (270.000.000 35.000.000 3.517.346 = 231.482.654). Ekki var hins vegar dregin frá greiðslan sem innt var af hendi samkvæmt kaupsamningnum 15. janúar 2015 en sem fyrr greinir var hún að fjárhæð 81.166.400 krónur að teknu tilliti til þess að áður höfðu áfrýjendum verið greiddar 35.000.000 króna. Var kröfum áfrýjenda hafnað af hálfu stefndu.

25 Áfrýjendur höfðuðu mál gegn stefndu með stefnu birtri 23. nóvember 2017 sem þingfest var 28. sama mánaðar. Var í málinu krafist ógildingar á samruna Farsæls ehf. og stefnda AGseafood ehf. auk greiðslu skaðabóta sem tóku mið af fyrrgreindri kröfugerð í bréfi lögmanns áfrýjenda 7. febrúar 2017. Auk þess voru gerðar varakröfur sem ekki er ástæða til að rekja nánar. Málinu var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 7. ágúst 2018. Áfrýjendur höfðuðu á ný mál gegn stefndu með stefnu birtri 30. nóvember 2018 sem var þingfest 4. desember sama ár. Var kröfu stefndu um frávísun málsins hafnað með úrskurði 30. apríl 2019 sem kveðinn var upp munnlega í samræmi við 3. málslið 3. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991. Voru stefndu sýknaðir af kröfum áfrýjenda með dómi héraðsdóms 8. nóvember 2019 en dóminum var áfrýjað til Landsréttar sem fyrr greinir 6. desember sama ár.

26 Á lokadegi sameiginlegs gagnaöflunarfrests 4. mars 2020 lögðu áfrýjendur fram matsbeiðni hér fyrir dómi sem var tekin fyrir á dómþingi 14. maí sama ár. Mótmæltu stefndu því að umkrafin dómkvaðning færi fram, meðal annars með vísan til þess að sameiginlegum gagnaöflunarfresti hefði þá verið lokið og því kæmist fyrirhugað mat dómkvadds matsmanns ekki að í málinu. Með ákvörðun réttarins 19. maí 2020 var beiðni áfrýjenda hafnað með vísan til þess að sameiginlegur gagnaöflunarfrestur hefði liðið án þess að skrifleg ósk hefði komið fram um lengri frest, sbr. áskilnað 5. málsliðar 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991. Þá hefðu áfrýjendur ekki fært rök fyrir því að ekki hefði verið unnt að afla þessa gagns fyrr eða að atvik hefðu breyst svo að máli skipti, sbr. skilyrði lokamálsliðar 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

Aðalkrafa

27 Sem fyrr greinir fór samruni stefnda AGseafood ehf. og Farsæls ehf. fram í samræmi við ákvæði 1. mgr. 94. gr. laga nr. 138/1994 en með honum var Farsæli ehf., sem var í eigu áfrýjenda, slitið án skuldaskila með þeim hætti að félagið var sameinað AGseafood ehf. með yfirtöku eigna og skulda (samruni með yfirtöku). Samruninn byggðist á samrunaáætlun sem var endanlega samþykkt á stjórnar og hluthafafundum AGseafood ehf. og Farsæls ehf. 13. júní 2014 og var tilkynnt um hann sama dag til fyrirtækjaskrár. Við það tímamark var síðarnefnda félaginu slitið og runnu þá réttindi og skyldur þess í heild til AGseafood ehf., sbr. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 138/1994.

28 Í málatilbúnaði áfrýjenda er ekki byggt á því að réttaráhrif þeirra löggerninga sem samruninn byggist á samkvæmt reglum XIV. kafla laga nr. 138/1994 falli niður með afturvirkum hætti eins og jafnan á við um ógildingarkröfu. Tekur málatilbúnaður þeirra á engan hátt mið af þessu og þá hvort og hver áhrif það kunni að hafa að sá hluti rekstrar AGseafood ehf. sem rann til félagsins við yfirtöku þess á Farsæli ehf. 13. júní 2014 var seldur þriðja aðila í upphafi árs 2015 en vegna þeirrar sölu kynni dómur um viðurkenningu á ógildingu samrunans „frá öndverðu“ að varða hagsmuni aðila sem á enga aðkomu að máli þessu. Er kröfugerð og málatilbúnaður áfrýjenda að þessu leyti óskýr og í andstöðu við d og eliði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Kröfugerðin er einnig þeim annmarka háð að í henni er ekki vísað til þeirra löggerninga sem samruni AGseafood ehf. og Farsæls ehf. byggðist á samkvæmt reglum XIV. kafla laga nr. 138/1994, með dagsetningu eða öðrum hætti. Þótt ráða megi af málatilbúnaði áfrýjenda um hvaða samruna ræðir verður að gera þá lágmarkskröfu til framsetningar kröfugerðar af þessum toga að tilgreint sé með nákvæmum hætti til hvaða löggerninga hún taki, sbr. dlið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þegar af framangreindum ástæðum er krafa áfrýjenda um viðurkenningu á ógildingu samrunans slíkum annmörkum háð að óhjákvæmilegt er að vísa henni frá héraðsdómi án kröfu.

29 Áfrýjendur krefjast þess jafnframt í aðalkröfu að viðurkennt verði að þrír samningar sem undirritaðir voru samhliða samrunaáætlun félaganna 28. febrúar 2014 séu ógildir „frá öndverðu“ en efni þeirra hefur áður verið rakið. Er þar í fyrsta lagi um að ræða söluréttarsamninginn sem kvað á um rétt áfrýjenda til að selja stefndu A-kk-þgf og G-kk-þgf alla eignarhluti sína í AGseafood ehf., í öðru lagi samning um kauprétt áfrýjenda á 7,8% eignarhlut í AGseafood ehf. og loks í þriðja lagi samning um kaup AGseafood ehf. á 7,8% eigin eignarhlutum í félaginu. Eins og fyrr hefur verið rakið verður ekki annað ráðið af málatilbúnaði aðila en að kaupsamningurinn frá 28. febrúar 2014 hafi verið felldur niður við gerð kaupsamnings sem gerður var milli sömu aðila 15. janúar 2015. Verður ekki talið að áfrýjendur hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um viðurkenningu á ógildingu samnings sem gögn málsins bera ekki annað með sér en að hafi með samkomulagi verið felldur niður, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Krafa áfrýjenda um viðurkenningu á ógildingu kaupréttarsamningsins er sama marki brennd en eins og fyrr hefur verið rakið var kaupréttur samkvæmt honum aldrei nýttur og rann hann út samkvæmt efni sínu 16. desember 2014. Er af þeim sökum jafnframt óhjákvæmilegt að vísa þeim hluta kröfugerðar áfrýjenda frá dómi án kröfu, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Af fyrrgreindum þremur samningum stendur þá söluréttarsamningurinn einn eftir en talið verður að viðurkenningarkrafa áfrýjenda á ógildingu hans standi í það nánum tengslum við fyrrgreindar ógildingarkröfur að óhjákvæmilegt sé að vísa henni jafnframt frá dómi án kröfu. Er þess jafnframt að geta um þá kröfu að málatilbúnaður áfrýjenda um hana tekur ekki frekar en fyrrgreindar kröfur þeirra mið af því að réttaráhrif samningsins falli niður með afturvirkum hætti með þeim áhrifum að þær greiðslur sem þegar hafa verið inntar af hendi samkvæmt honum gangi til baka en ekkert er að þessu vikið í málatilbúnaði áfrýjenda. Er þessi hluti kröfugerðar áfrýjanda því jafnframt í andstöðu við d og elið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

30 Áfrýjendur krefjast þess að lokum í aðalkröfu að stefndu greiði þeim óskipt skaðabætur. Byggist krafan á sakarreglu skaðabótaréttar en um ábyrgð stefndu L-kk-ef, S-kk-ef og E-kvk-ef er jafnframt vísað til reglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Um ábyrgð stefnda Bonafidelögmanna/ráðgjafar sf. og stefnda AGseafood ehf. er vísað til reglna skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Byggist krafan á því að stefndu hafi valdið áfrýjendum tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti en krafan miðar að því að gera áfrýjendur eins setta fjárhagslega og ef ekki hefði komið til samruna AGseafood ehf. og Farsæls ehf. Er á því byggt að tjónið hafi numið samtals 160.267.867 krónum að frádregnum greiðslum samtals að fjárhæð 38.517.346 krónur sem áfrýjendur hafi móttekið annars vegar 15. apríl og 2. júní 2014 og hins vegar 28. september 2016. Nemur krafa áfrýjandans H-kk-ef 67% af fyrrgreindri fjárhæð eða 107.379.471 krónu og krafa áfrýjandans G-kk-ef 33% eða 52.888.396 krónum. Upprunaleg krafa var samtals að fjárhæð 205.471.624 krónur en var lækkuð um 22% eða í 160.267.867 krónur við meðferð málsins fyrir héraðsdómi með þeirri skýringu að þá hefði verið tekið tillit til þeirrar aðstöðu að áfrýjendur hefðu þurft að greiða fjármagnstekjuskatt af kröfufjárhæðinni eins og þeir hefðu þurft að gera ef þeir hefðu selt hluti sína í Farsæli ehf. Fyrir liggur að greiðsla að fjárhæð 81.166.400 krónur sem greidd var áfrýjendum á grundvelli kaupsamningsins 15. janúar 2015 og tengdist uppgjöri vegna greiðslu Landsbankans hf. til AGseafood ehf. 16. október 2014 er ekki dregin frá bótakröfu áfrýjenda. Að skýringu á því er ekkert vikið í málatilbúnaði áfrýjenda en ætla verður að ástæða þess sé fyrrgreint samkomulag 28. febrúar 2014 um að greiðslur frá Landsbankanum hf. vegna eldri lána Farsæls ehf. sem greiddar voru AGseafood ehf. myndu standa fyrir utan samruna félaganna og ganga beint til áfrýjenda. Fjárkrafan byggist í grunninn á fyrrgreindu verðmati sem lagt var til grundvallar við samruna félaganna eða nánar tiltekið á verðmati B-kk-ef J-kk-ef B-kk-ef hjá Dictum ehf. frá 29. nóvember 2013 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að „endurmetið eigið fé“ Farsæls ehf. miðað við 30. september 2013 hefði verið 205.471.624 krónur. Dagsetningin tekur mið af þeim degi er samruni félaganna miðaðist við.

31 Um grundvöll skaðabótakröfu sinnar vísa áfrýjendur til þess að þeir hafi verið „beittir blekkingum, misneytingu og svikum og að forsendur fyrir sameiningu félaganna hafi ýmist brostið eða verið rangar strax frá upphafi“. Er á því byggt að stefndu A-kk-nf og G-kk-nf hafi fengið áfrýjendur „til að ganga til samrunans á fölskum forsendum, misnotað yfirburðaraðstöðu sína í lögskiptum við þá og haft þannig af þeim veruleg verðmæti“. Hafi þeir með þessu sýnt af sér saknæma háttsemi sem hafi valdið áfrýjendum fyrrgreindu tjóni. Byggja áfrýjendur á því að stefndu L-kk-nf, E-kvk-nf og S-kk-nf hafi vanrækt að gæta hagsmuna þeirra með fullnægjandi hætti í samrunaferlinu og brotið gegn ákvæðum 18. gr. og 22. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Hafi þau með saknæmum og ólögmætum hætti átt þátt í að valda þeim fyrrgreindu tjóni.

32 Af málatilbúnaði áfrýjenda er ljóst að grundvöllur meintra blekkinga, svika og vanrækslu varðar fyrst og fremst verðmat á báðum fyrirtækjunum sem fyrir liggur að var lagt til grundvallar við ákvörðun um hversu marga hluti þeir fengu í AGseafood ehf. við samrunann sem endurgjald fyrir hluti sína í Farsæli ehf. Hafa áfrýjendur gert athugasemdir við að ekki hafi verið stuðst við sambærilega aðferð við mat á virði félaganna miðað við 30. september 2013. Þannig hafi við mat á virði hluta í Farsæli ehf. verið horft á virði fastafjármuna og aflaheimilda félagsins en í tilviki AGseafood ehf. hafi verið notast við svokallað sjóðstreymismat. Byggja áfrýjendur á því að stefndu L-kk-þgf, E-kvk-þgf og S-kk-þgf hafi borið skylda til að vekja athygli þeirra á þessu þegar verðmat á félögunum fór fram. Vanræksla á því hafi falið í sér svik og blekkingu sem hafi valdið þeim fyrrgreindu tjóni. Verður að skilja málatilbúnað áfrýjenda svo að ef stuðst hefði verið við sams konar aðferð við mat á virði félaganna hefði niðurstaða þeirra orðið önnur og þá, eftir atvikum, hefðu þeir ekki samþykkt samruna félaganna. Þrátt fyrir þessa málsástæðu áfrýjenda hafa þeir ekki lagt fram nein gögn sem renna stoðum undir að annars konar verðmat á félögunum hefðu gefið aðra niðurstöðu. Verða þeir látnir bera hallann af þeirri vanrækslu en af því leiðir óhjákvæmilega að miða verður við að niðurstaða verðmats á félögunum hafi ekki gefið ranga mynd af verðmæti þeirra miðað við 30. september 2013. Af því leiðir að áfrýjendur hafa ekki fært sönnur á í hverju ætluð blekking, svik eða vanræksla hafi verið fólgin hvað þetta varðar. Þess er jafnframt að geta að verðmat á félögunum bera afdráttarlaust með sér hvaða aðferð var beitt og gat áfrýjendum ekki dulist það áður en þeir tóku ákvörðun um að samþykkja samruna félaganna. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að áfrýjendur hafi verið bærir til að skilja sjálfir þá aðferðafræði sem stuðst var við en ekki verður fallist á að stefndu A-kk-nf og G-kk-nf hafi verið í neinni yfirburðastöðu gagnvart þeim hvað þetta varðar og hafi þannig nýtt sér fákunnáttu þeirra. Ekki verður heldur ráðið af gögnum málsins að stefndu L-kk-nf, E-kvk-nf eða S-kk-nf hafi tekið að sér að gæta hagsmuna þeirra við framkvæmd mats á virði félaganna í aðdraganda samrunans. Gögn málsins bera ekki annað með sér en að stefndu L-kk-nf og S-kk-nf hafi í aðdraganda samrunans tekið að sér að annast hagsmunagæslu fyrir áfrýjendur í viðræðum þeirra við Landsbankann hf. um uppgjör á eldri lánum Farsæls ehf. en auk þess hafi stefndu L-kk-nf og E-kvk-nf annast ýmsa skjalagerð og milligöngu í samskiptum vegna samrunans. Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að þessi vinna hafi verið innt af hendi með vitund og vilja eigenda beggja félaga og því hafi ekki verið um neinn hagsmunaárekstur að ræða, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 77/1998. Af öllu framangreindu leiðir að ekki verður fallist á að áfrýjendur hafi fært fram sönnun fyrir því að stefndu hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í aðdraganda samruna félaganna.

33 Áfrýjendur vísa jafnframt til þess í máltilbúnaði sínum um meint svik stefndu að samkomulag hafi verið um að krafa Farsæls ehf. á hendur Landsbankanum hf. vegna ólögmætra gengistryggðra lána væri undanskilin samruna félaganna, sbr. fyrrgreinda yfirlýsingu „um ráðstöfun mögulegra kröfuréttinda á hendur Landsbankanum“ 28. febrúar 2014. Er á því byggt af hálfu áfrýjenda að yfirlýsing þessi hafi verið „að engu höfð“. Þessi málatilbúnaður áfrýjenda samræmist ekki gögnum málsins en eins og fyrr hefur verið rakið endaði ágreiningurinn við Landsbankann hf. með samkomulagi 16. október 2014 sem fól í sér að bankinn greiddi AGseafood ehf. 115.000.000 króna sem fullnaðaruppgjör á kröfum vegna eldri ólögmætra gengistryggðra lána Farsæls ehf. Bera gögn málsins ekki annað með sér en að það samkomulag hafi leitt af sér breytingu á forsendum samrunans og gerð nýs kaupsamnings 15. janúar 2015 sem fól í sér að keyptir voru fleiri eigin hlutir af áfrýjendum en upphaflega stóð til samkvæmt eldri kaupsamningi 28. febrúar 2014. Af þessu verður ekki annað ráðið en að áfrýjendur hafi fengið greiddar 81.166.400 krónur vegna samkomulagsins við Landsbankann hf. Samkvæmt því verður ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjenda að stefndu hafi með sviksamlegum hætti virt umrædda viljayfirlýsingu að vettugi með tilheyrandi tjóni fyrir þá. Hefur ekki þýðingu í því sambandi þótt fyrir liggi að fyrrgreind greiðsla frá Landsbankanum hf. hafi ekki verið greidd áfrýjendum beint í gegnum lögmann AGseafood ehf., eins og yfirlýsingin 28. febrúar 2014 gerði ráð fyrir, enda verður að líta svo á að áfrýjendur hafi samþykkt þá aðferð sem notast var við til að koma greiðslunni til þeirra við undirritun kaupsamningsins 15. janúar 2015.

34 Í málatilbúnaði sínum um meint svik vísa áfrýjendur auk framangreinds til þess að þeir hafi starfað sem skipstjóri og stýrimaður á Farsæli GK162 og haft lífsviðurværi sitt af þeim störfum. Hafi sala bátsins auk aflaheimilda í ársbyrjun 2015 þannig leitt til þess að þeir hefðu misst lífsviðurværi sitt. Auk þess hafi þeir staðið í þeirri trú að áfrýjandinn G-kk-nf myndi fá sæti í stjórn sameinaðs félags. Í þeim gögnum sem lágu samruna félaganna til grundvallar er hvergi vikið að framangreindu og verður ekki ráðið af þeim eða öðrum gögnum að áfrýjendum hafi með blekkingum eða svikum verið talin trú um að útgerðarhluti sameinaðs félags yrði ekki seldur í kjölfar samrunans eða að áfrýjandinn G-kk-nf fengi sæti í stjórn sameinaðs félags. Af þeim sökum verður ekki fallist á að stefndu hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi um framangreint.

35 Loks byggja áfrýjendur á því að þeir hafi verið blekktir og beittir svikum af stefndu í tengslum við þá ákvörðun að nýta söluréttinn sem þeir nutu samkvæmt fyrrgreindum söluréttarsamningi 28. febrúar 2014. Eins og fyrr hefur verið rakið tóku þeir ákvörðun um að nýta söluréttinn í kjölfar þess að báturinn Farsæll GK162 var seldur frá AGseafood ehf. í ársbyrjun 2015. Voru þeir ósáttir við þá ákvörðun stjórnenda félagsins að selja útgerðarhluta þess enda höfðu þeir sem fyrr segir atvinnu af þeim hluta rekstrarins. Fyrir liggur að þeir óskuðu eftir aðstoð stefnda L-kk-ef við að fylgja söluréttinum eftir sem hann gerði, eins og fyrr hefur verið rakið, með tilkynningu fyrir þeirra hönd til stefndu A-kk-ef og G-kk-ef 13. maí 2015.

36 Eins og ítarlega er rakið í 18. til 21. málsgrein hér að framan var í framhaldinu í tvígang unnið verðmat á félögunum á virði hluta í AGseafood ehf. sem áfrýjendur voru í báðum tilvikum ósáttir við. Í báðum tilvikum var verðmat unnið að beiðni eigenda félagsins, þar með talið áfrýjendum. Ekki verður fallist á að stefndu A-kk-nf og G-kk-nf hafi verið í neinni yfirburðastöðu gagnvart áfrýjendum varðandi þá ákvörðun þeirra að virkja söluréttinn og hafi á einhvern hátt nýtt sér fákunnáttu þeirra eða villu um staðreyndir en engin gögn liggja fyrir í málinu sem gefa slíkt til kynna. Hafa áfrýjendur ekki lagt fram nein gögn sem sýna fram á að þau verðmöt sem voru unnin hafi verið efnislega röng eða haldin einhverjum annmörkum. Þá liggur ekki fyrir að stefndu L-kk-nf, E-kvk-nf og S-kk-nf hafi á einhvern hátt nýtt sér fákunnáttu þeirra eða villu um staðreyndir um framangreint en eins og fyrr greinir sagði stefndi L-kk-nf sig frá hagsmunagæslu fyrir áfrýjendur er honum varð ljóst að ágreiningur væri kominn upp um verðmæti eignarhlutanna. Í kjölfarið tók stefnda E-kvk-nf að sér að hafa milligöngu um samskipti milli áfrýjenda og stefndu A-kk-ef og G-kk-ef um nýtt verðmat á hlutum félagsins af hálfu PWC á Íslandi. Ekki verður fallist á að stefndu E-kvk-þgf hafi við þessar aðstæður verið óheimilt að taka að sér hagsmunagæslu fyrir áfrýjendur og að henni hafi borið skylda til að leiðbeina þeim um að leita sér aðstoðar annars staðar. Gögn málsins bera með sér að áfrýjendur hafi verið upplýstir um að stefnda E-kvk-nf vann á sömu lögmannsstofu og stefndi L-kk-nf en hafi engu að síður áveðið að nýta sér þjónustu hennar. Af þeim sökum gátu þeir ekki síðar borið því við að henni væri af þeirri ástæðu óheimilt að taka að sér umrædda hagsmunagæslu. Ekki verður heldur fallist á að stefndu E-kvk-þgf hafi „[v]egna grunsemda um svik og blekkingar af hálfu stefndu A-kk-ef og G-kk-ef“ borið skylda til að „leiðbeina þeim um að fara ekki inn í annað matsferli“ og leiðbeina þeim frekar um að fara fram á greiðslu miðað við fast sölugengi samkvæmt grein 1.1 í söluréttarsamningnum. Gögn málsins bera með sér að áfrýjendur hafi sjálfir litið svo á að sölugengi hluta í AGseafood ehf. skyldi ákvarðað af óháðum og hlutlausum matsmönnum sem þeir og stefndu A-kk-nf og G-kk-nf kæmu sér saman um þegar beiðni um nýtingu söluréttar hefði komið fram, sbr. grein 1.2 í söluréttarsamningnum. Það hafi ekki verið fyrr en síðar, eftir að mat PWC á Íslandi lá fyrir, eftir ábendingu frá G-kk-þgf K-kk-þgf endurskoðanda, í fyrrgreindu minnisblaði 26. febrúar 2016, sem það sjónarmið kom fram að áfrýjendur hefðu mátt nýta söluréttinn miðað við fast sölugengi samkvæmt grein 1.1 í söluréttarsamningnum. Samkvæmt því var enginn ágreiningur uppi um hvaða aðferð ætti að notast við um nýtingu söluréttarins þegar stefnda E-kvk-nf tók að sér hagsmunagæslu fyrir þá. Áfrýjendur og stefndu A-kk-nf og G-kk-nf virtust þá vera á einu máli um hvernig bæri að standa að nýtingu söluréttarins. Verður af þeim sökum ekki fallist á að stefndu E-kvk-þgf eða L-kk-þgf hafi borið skylda til að benda þeim á aðra leið til að nýta söluréttinn en eins og síðar verður rakið er auk þess umdeilt hvort önnur leið hafi í reynd verið fær. Verður því ekki fallist á að þau hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt 18. gr. og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 77/1998.

37 Samkvæmt öllu framangreindu verður ekki fallist á að áfrýjendur hafi fært fram sönnur á því að stefndu hafi á einhvern hátt nýtt sér fákunnáttu þeirra eða beitt þá blekkingum eða svikum. Auk þess verður ekki fallist á að þau hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið þeim tjóni. Verða stefndu samkvæmt því sýknuð af aðalkröfu áfrýjenda um greiðslu skaðabóta.

Varakröfur

38 Áfrýjendur gera þrjár varakröfur í málinu. Í þeirri fyrstu er krafist viðurkenningar á ógildingu greinar 1.2 í söluréttarsamningnum frá 28. febrúar 2014 og fyrrgreinds samkomulags 7. desember 2015 um matsmenn vegna nýtingar söluréttarins. Er ógildingarkröfunni beint að stefndu A-kk-þgf og G-kk-þgf en jafnframt krefjast áfrýjendur þess að öllum stefndu verði óskipt gert að greiða þeim samtals 132.440.000 krónur auk dráttarvaxta að frádregnum fyrrgreindum greiðslum sem þeir tóku við 28. september 2016 samtals að fjárhæð 3.517.346 krónur. Er á því byggt af hálfu áfrýjenda að þeir hafi „beðið stórkostlegt fjártjón af því að treysta því að grein 1.2. söluréttarsamningsins hafi verið gild og [geri] því kröfu um greiðslu vangildisbóta líkt og hún hefði aldrei verið í samningnum“. Byggja þeir á því að krafan svari „til þess að gera [áfrýjendur] eins setta og ef þeir hefðu fengið greitt fyrir hluti sína skv. grein 1.1. söluréttarsamningsins. Samningurinn [verði] ekki efndur skv. efni sínu úr því sem komið [væri]. Frestur til efnda á samningnum [hafi runnið] út þann 14. nóvember 2017.“ Fjárhæð kröfunnar er fundin með því að deila þeim eignarhlutum sem áfrýjendur áttu eftir í AGseafood ehf. eftir sölu eigin hluta samkvæmt kaupsamningnum 15. janúar 2015 í sölugengið samkvæmt grein 1.1. Eins og fyrr hefur verið rakið var þar um að ræða 94.600 eignarhluti en miðað við gengið 1794,871795 var fjárkrafan samtals 169.794.871 króna. Sem fyrr greinir lækkuðu áfrýjendur fjárkröfur sínar um 22% við meðferð málsins fyrir héraðsdómi og var krafan þá lækkuð í 132.440.000 krónur. Tekur krafan mið af því að áfrýjandinn H-kk-nf fór með 67% eignarhlut í félaginu og áfrýjandinn G-kk-nf 33%.

39 Fyrrgreind ógildingarkrafa áfrýjenda er í megindráttum reist á sömu málsástæðum og áður voru raktar í umfjöllun um aðalkröfu. Með vísan til þess sem þar kemur fram verður því hafnað að stefndu A-kk-nf og G-kk-nf hafi verið með yfirburðastöðu gagnvart áfrýjendum og að þeir eða aðrir stefndu hafi með misneytingu, blekkingum eða svikum fengið þá til að nýta söluréttinn á grundvelli greinar 1.2 í söluréttarsamningnum í stað greinar 1.1. Af sömu ástæðum verður ekki fallist á að reglur fjármunaréttar um brostnar forsendur geti átt við eða ákvæði 30. gr., 31. gr., 33. gr. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Verða stefndu A-kk-nf og G-kk-nf því sýknaðir af fyrrgreindri ógildingarkröfu. Stefndu verða jafnframt á sama grundvelli sýknuð af fjárkröfum áfrýjenda þar sem ekki verður talið að þau hafi sýnt af sér neina saknæma og ólögmæta háttsemi.

40 Í annarri varakröfu áfrýjenda er þess krafist að stefndu A-kk-þgf og G-kk-þgf verði gert að greiða þeim óskipt sömu fjárhæðir og krafist er greiðslu á í fyrstu varakröfu en um sundurliðun hennar vísast til umfjöllunar um þá kröfu hér að framan. Byggist krafan á því að stefndu A-kk-þgf og G-kk-þgf verði gert að efna grein 1.1 í söluréttarsamningnum frá 28. febrúar 2014 samkvæmt efni sínu (efndir in natura). Ákvæði söluréttarsamningsins um hvernig standa á að nýtingu söluréttarins eru óskýr en sem fyrr greinir segir í grein 1.1 að stefndu A-kk-nf og G-kk-nf veiti áfrýjendum „einhliða rétt til að selja sér hlutabréf þeirra í AG Seafood ehf. á sölugenginu 1794,871795“. Í grein 1.2 segir á hinn bóginn: „Skal sölugengi ákvarðað af óháðum og hlutlausum matsmönnum sem aðilar sammælast um þegar beiðni um nýtingu söluréttar hefur komið fram.“ Ákvæðin eru því ekki samhljóma en af hálfu stefndu er á því byggt að aldrei hafi staðið til að tryggja áfrýjendum fast sölugengi ef til nýtingar söluréttarins kæmi. Einungis hafi verið samið um fast sölugengi vegna kaupa AGseafood ehf. á eigin hlutum samkvæmt kaupsamningnum frá 28. apríl 2014 sem fyrr hefur verið fjallað um. Af þeim sökum beri ekki að túlka þetta ákvæði eftir orðanna hljóðan.

41 Eins og fyrr er rakið bera gögn málsins með sér að áfrýjendur hafi sjálfir skilið söluréttarsamninginn með þeim hætti að fylgja ætti grein 1.2 ef til nýtingar söluréttar kæmi og skyldi sölugengið því til samræmis ákvarðað af óháðum og hlutlausum matsmönnum sem aðilar samningsins kæmu sér saman um. Eins og rakið er í 19. til 21. málsgrein hér að framan fylgdu þeir þessum skilningi sínum eftir með því að taka í tvígang þátt í að láta meta virði hlutanna til samræmis við þá grein. Er sú aðferð í samræmi við viljayfirlýsingu „um kaup AGseafood ehf. á öllum hlutum í Farsæli ehf.“ sem undirrituð var af áfrýjendum og stefndu A-kk-þgf og G-kk-þgf í aðdraganda samrunans 1. nóvember 2013. Eins og nánar er rakið í 10. málsgrein hér að framan kvað viljayfirlýsingin meðal annars á um að aðilar væru sammála um að meirihlutaeigendum AGseafood ehf. yrði gert skylt að kaupa hluti minnihlutaeigenda í félaginu. Var þar gert ráð fyrir því að kveðið yrði á um í samþykktum hins sameinaða félags „að hlutlaus þriðji maður verði fenginn til þess að meta verðmæti hluta í félaginu ef … söluréttur er nýttur“. Þótt söluréttarsamningurinn sé ekki skýr um framangreint bendir aðdragandi samningsgerðarinnar um söluréttinn eindregið til þess að upphaflega hafi eingöngu staðið til að fylgt væri þeirri aðferð sem kveðið er á um í grein 1.2 ef reyna myndi á söluréttinn. Samræmist það jafnframt því hvernig staðið var að málum af hálfu áfrýjenda og stefndu A-kk-ef og G-kk-ef í kjölfar þess að tilkynningin um nýtingu söluréttarins var send. Verður að líta svo á að áfrýjendur hafi þannig í verki staðfest þá túlkun söluréttarsamningsins og séu við það bundnir. Samkvæmt því verða stefndu A-kk-nf og G-kk-nf sýknaðir af þessari kröfu áfrýjenda.

42 Í þriðju varakröfu áfrýjenda krefjast þeir þess að stefndu L-kk-nf, E-kvk-nf, S-kk-nf og Bonafidelögmenn/ráðgjöf sf. greiði þeim óskipt sömu fjárhæðir og gerð er krafa um í fyrstu og annarri varakröfu. Er krafan rökstudd með þeim hætti að ef ekki verði fallist á aðra varakröfu þeirra sé ljóst að áfrýjendur hafi orðið fyrir tjóni sem þau beri ábyrgð á. Byggist krafan á því að áfrýjendur hafi ekki notið „óvilhallrar og réttrar ráðgjafar lögmanna sinna“ sem hafi sýnt af sér saknæma háttsemi í störfum sínum fyrir þá. Komist hefur verið að þeirri niðurstöðu hér að framan að sýkna beri stefndu A-kk-þf og G-kk-þf af kröfu áfrýjenda um efndir söluréttarsamningsins á grundvelli greinar 1.1. Var það meðal annars gert með vísan til þess að líta yrði svo á að áfrýjendur hefðu sjálfir samþykkt að við nýtingu söluréttarins ætti að fylgja grein 1.2 í samningnum, eins og gert var. Af þeirri ástæðu og öðrum sem fyrr hafa verið raktar um aðkomu þeirra að samruna félaganna og nýtingu söluréttarins ber að sýkna þau af þessari kröfu áfrýjenda.

43 Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest að því frátöldu að fyrrgreindum ógildingarkröfum áfrýjenda í aðalkröfu verður vísað frá héraðsdómi án kröfu. Niðurstaða héraðsdóms um málskostnað er staðfest en áfrýjendum verður óskipt gert að greiða stefndu og réttargæslustefndu málskostnað vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Kröfu áfrýjenda, H-kk-ef Þ-kk-ef og G-kk-ef Þ-kk-ef, um að viðurkennt verði með dómi gagnvart stefndu A-kk-þgf G-x-x, G-kk-þgf E-kk-þgf Ö-kk-þgf og AGseafood ehf., að samruni AGseafood ehf. og Farsæls ehf. sé ógildur frá öndverðu, er vísað frá héraðsdómi.

Kröfu áfrýjenda um að viðurkennt verði með dómi gagnvart stefnda A-x-x G-x-x og G-kk-þgf E-kk-þgf Ö-kk-þgf að söluréttarsamningur við þá frá 28. febrúar 2014 sé ógildur frá öndverðu, er vísað frá héraðsdómi. Kröfu áfrýjenda um að viðurkennt verði með dómi gagnvart stefnda AGseafood ehf. að kaupréttarsamningur við hann frá 28. febrúar 2014 sé ógildur frá öndverðu, er vísað frá héraðsdómi.

Kröfu áfrýjenda um að viðurkennt verði með dómi gagnvart stefnda AGseafood ehf. að kaupsamningur við hann frá 28. febrúar 2014 sé ógildur frá öndverðu, er vísað frá héraðsdómi.

Hinn áfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður.

Áfrýjendur greiði óskipt stefndu A-kk-þgf G-x-x, G-kk-þgf E-kk-þgf Ö-kk-þgf, AGseafood ehf., L-kk-þgf B-kk-þgf, E-kvk-þgf H-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, S-kk-þgf Ó-kk-þgf og Bonafidelögmönnum/ráðgjöf sf. hverju um sig 500.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.

Áfrýjendur greiði óskipt réttargæslustefndu, Verði tryggingum hf. og Vátryggingafélagi Íslands hf., hvoru um sig 300.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.