368/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að lífeyrisréttindi B kæmu til skipta sem hjúskapareign við fjárslit þeirra. Í úrskurði Landsréttar var fallist á að hluti af séreignarsparnaði B sem heimild væri til úttektar á, í samræmi við VIII. ákvæði til bráðabirgða með lögum nr. 129/1997, sbr. lög nr. 25/2020, hefði endurkaupsvirði samkvæmt kröfu maka í samræmi við 2. tölulið. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og skyldi koma til skipta við fjárslitin. Að öðru leyti var niðurstaða héraðsdóms staðfest.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 16. júní 2020. Greinargerð varnaraðila barst réttinum tveimur dögum síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. júní 2020 í málinu nr. Q[...]/2019 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að lífeyrisréttindi varnaraðila kæmu til skipta sem hjúskapareign við fjárslit þeirra. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verið hrundið og að við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar aðila skuli annars vegar lífeyrisréttindi varnaraðila hjá Bdeild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, að fjárhæð 18.000.000 króna, og hins vegar séreignarsparnaður varnaraðila 1. september 2018 hjá Íslandsbanka hf., að fjárhæð 44.805.098 krónur, auk síðari ávöxtunar, koma til skipta sem hjúskapareign hans. Til vara krefst sóknaraðili þess að séreignarsparnaður varnaraðila hjá Íslandsbanka hf., að fjárhæð 12.000.000 króna, komi til skipta sem hjúskapareign hans. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4 Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gengu aðilar í hjúskap á árinu 1989. Þau munu hafa slitið samvistir síðla árs 2018 og óskað eftir skilnaði að borði og sæng 9. september 2019. Héraðsdómur Reykjaness kvað upp úrskurð 7. nóvember sama ár um að opinber skipti færu fram til fjárslita milli aðila vegna hjónaskilnaðar. Af gögnum málsins verður ráðið að aðilar eru sammála um að viðmiðunardagur skipta skuli vera 1. september 2019. Við skiptin reis ágreiningur um hvort lífeyrisréttindi varnaraðila ættu að falla undir fjárslitin með nánar tilgreindum hætti.

5 Sóknaraðili krefst þess aðallega að af réttindum varnaraðila í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins komi 18.000.000 króna undir skiptin ásamt séreignarsparnaði varnaraðila að fjárhæð 44.805.098 krónur og reisir þá kröfu á síðari málslið 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Varnaraðili krefst þess á hinn bóginn að lífeyrisréttindum hans verði haldið utan við skiptin, sbr. 2. tölulið 1. mgr. sömu greinar.

6 Aðilar fólu V-kk-þgf Á-kk-þgf tryggingastærðfræðingi að reikna út verðmæti lífeyrisréttinda þeirra miðað við 1. september 2019. Niðurstaða hans var að verðmæti lífeyrisréttinda sóknaraðila í Bdeild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins þann dag hafi numið 24.574.195 krónum miðað við nánar tilgreindar forsendur og að verðmæti lífeyrisréttinda sóknaraðila í Adeild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins miðað við sömu forsendur hafi numið 114.811.247 krónum. Hinn 1. september 2019 nam séreignarsparnaður sóknaraðila 3.880.062 krónum og varnaraðila 48.685.160 krónum.

7 Samkvæmt 54. gr. hjúskaparlaga verður eign maka hjúskapareign hans og skiptist til helminga milli maka við slit hjúskapar, sbr. 103. gr. laganna. Í 57. gr. er fjallað um persónubundin réttindi og kveðið á um að reglur um hjúskapareignir eigi við um þau réttindi að svo miklu leyti sem þær koma ekki í bága við sérreglur þær sem um þau réttindi gilda, enda séu þau ekki séreign. Um fjárskipti þessara réttinda segir í 1. mgr. 102. gr. laganna að maki geti krafist þess að tiltekin verðmæti komi ekki undir skiptin, þar með talin réttindi í opinberum lífeyrissjóðum eða einkalífeyrissjóðum, svo og krafa til lífeyris eða líftryggingarfjár sem hefur ekki endurkaupsvirði samkvæmt kröfu annars makans eða þeirra sameiginlega. Í 2. mgr. sömu greinar segir að þyki ósanngjarnt gagnvart hinum makanum að slíkum réttindum sé haldið utan skipta sé heimilt að bæta honum það með fjárgreiðslum.

8 Um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins gilda lög nr. 1/1997. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. þeirra laga starfar Adeild sjóðsins á grundvelli laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og Bdeildin eftir lögum nr. 1/1997 auk laga nr. 129/1997 eftir því sem við á en III. kafli laga nr. 1/1997 hefur að geyma sérákvæði sem gilda um þá deild. Varnaraðili getur því krafist þess að réttindi hans í sjóðnum komi ekki undir fjárskipti aðila, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga, verði það ekki talið ósanngjarnt gagnvart sóknaraðila, sbr. síðari málslið 2. mgr. sömu greinar. Séreignarsparnaður varnaraðila telst krafa til lífeyris, sbr. úrskurð Landsréttar 21. september 2018 í máli nr. 514/2018. Hafi hann ekki endurkaupsvirði verður honum með sama hætti haldið utan við fjárskipti aðila, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 102. gr. laganna.

9 Við mat á því hvort lífeyrisréttindi komi undir skipti til fjárslita milli hjóna er þess að gæta að ákvæði síðari málsliðar 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga er undantekning frá þeirri almennu reglu 2. töluliðar 1. mgr. sömu greinar að lífeyrisréttindi komi ekki til skipta við fjárslit vegna hjónaskilnaðar. Kemur aðeins til álita að víkja frá þeirri meginreglu þegar sérstaklega stendur á, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 17. september 2012 í máli nr. 568/2012. Við slíkt mat verður að líta heildstætt á allar aðstæður aðila, sbr. síðastgreindan dóm og dóm Hæstaréttar 18. desember 2001 í máli nr. 253/2001.

10 Aðilar eru báðir með góða menntun og tekjuháir. Samkvæmt skattframtali þeirra vegna ársins 2019 voru tekjur varnaraðila á því ári töluvert hærri en sóknaraðila. Fyrir Landsrétt hafa verið lögð gögn um uppsögn varnaraðila úr starfi sem flugumferðarstjóri hjá [...] í kjölfar mikils samdráttar í flugumferð á þessu ári vegna Covid19 faraldursins. Sú uppsögn var dregin til baka eftir að samdist milli vinnuveitanda varnaraðila og Félags íslenskra flugumferðarstjóra að laun flugumferðarstjóra myndu lækka um 20% á tímabilinu 1. júlí 2020 til 31. desember 2020. Segir meðal annars í samkomulaginu að [...] muni ekki grípa til uppsagna gagnvart félagsmönnum Félags íslenskra flugumferðarstjóra sem starfa hjá félaginu „vegna áhrifa Covid19 veirunnar eða samdráttar í rekstri“ á framangreindu tímabili.

11 Fyrir Landsrétt hafa verið lagðar „[r]eglur um starfslok vegna aldurs hjá [...]“ frá [...] 2020. Segir þar að „starfslokaaldur starfsmanna félagsins [taki] mið af ákvörðun stjórnar dags. 27. mars 2020 um hámarksaldur starfsmanna“. Samkvæmt 3. gr. þeirra skulu starfslok flugumferðarstjóra vera við 63 ára aldur enda uppfylli starfsmaður kröfur um hæfi. Varnaraðili, sem er [...] ára og starfar sem flugumferðarstjóra eins og fram er komið, getur samkvæmt framansögðu ekki vænst þess að gegna því starfi lengur en til 63 ára aldurs, sbr. einnig gr. 18.4.5 í kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins fyrir hönd [...] og Félags íslenskra flugumferðarstjóra. Breytir í því sambandi engu þótt krafa um starfslok flugumferðarstjóra við 63 ára aldur hafi verið felld úr lögum enda getur sú ákvörðun löggjafans, eins og hér háttar til, ekki talist hafa breytt ákvæðum gildandi kjarasamnings.

12 Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 á sjóðfélagi, sem greitt hefur iðgjald til Bdeildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, rétt á lífeyri frá næstu mánaðamótum eftir að hann verður 65 ára enda hafi hann þá látið af þeim störfum sem veitt hafa honum aðild að sjóðnum. Varnaraðili hefur bent á að áunninn séreignarsparnaður hans skýrist að hluta til af því að hann þurfi að hætta störfum eigi síðar en 63 ára eða tveimur árum áður en hann getur hafið töku lífeyris samkvæmt framansögðu. Við því hafi verið brugðist með sérstöku framlagi í séreignarsjóð sem nemi 3,5% af heildarlaunum hans frá 1. september 2005 svo sem fram komi í yfirlýsingu fjármálaráðherra 15. júlí 2005, sem er jafnframt fylgiskjal með kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins fyrir hönd [...] og Félags íslenskra flugumferðarstjóra. Hluti séreignarsparnaðar varnaraðila sé því ætlaður honum til framfærslu þar til hann á rétt á lífeyrisgreiðslum frá Bdeild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins.

13 Sóknaraðili verður [...] ára á þessu ári og getur, öfugt við varnaraðila, vænst þess að gegna starfi sínu sem [...] við [...] til 70 ára aldurs. Hún mun á þeim tíma afla sér frekari lífeyrisréttinda en nú er. Þá liggur fyrir að sóknaraðili á að séreign hlutafé í [...] ehf., sem er félag sem rekið er um jörðina [...] í [...]. Samkvæmt gögnum málsins mun jörðin vera yfir 200 ha að stærð. Á síðustu áratugum mun hafa farið þar fram umfangsmikil gróðursetning trjáa, með það í huga að koma upp nytjaskógi.

14 Svo sem áður er fram komið verður aðeins vikið frá meginreglu 2. töluliðar 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga, um að lífeyrisréttindi komi ekki til skipta við fjárslit vegna hjónaskilnaðar, þegar sérstaklega stendur á. Með vísan til þess sem að framan er rakið um aðstæður aðila þykir sóknaraðili ekki hafa sýnt fram á að ósanngjarnt sé að halda réttindum varnaraðila í Bdeild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og séreignarsparnaði hans utan við fjárskipti aðila, svo fremi sem hann hefur ekki endurkaupsvirði.

15 Við mat á því hvort séreignarsparnaður varnaraðila teljist hafa endurkaupsvirði verður að líta til VIII. ákvæðis til bráðabirgða með lögum nr. 129/1997, sbr. lög nr. 25/2020, sem kveður á um að á tímabilinu 1. apríl 2020 til 1. janúar 2021 sé heimilt að sækja um útgreiðslu séreignarsparnaðar að fjárhæð allt að 12.000.000 króna og skuli sú fjárhæð greiðast út með jöfnum mánaðarlegum greiðslum, að frádreginni staðgreiðslu samkvæmt lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, á 15 mánaða tímabili frá því að beiðni um útgreiðslu er lögð fram hjá vörsluaðila. Af ákvæðinu leiðir að séreignarsparnaður varnaraðila, að andvirði allt að 12.000.000 króna, hefur á tímabilinu 1. apríl 2020 til 1. janúar 2021 endurkaupsvirði að kröfu annars makans, sbr. dóm Hæstaréttar 28. maí 2014 í máli nr. 348/2014. Verður því tekin til greina varakrafa sóknaraðila um að séreignarsparnaður varnaraðila að fjárhæð 12.000.000 króna komi til skipta milli þeirra við fjárslitin.

16 Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verða staðfest. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

Úrskurðarorð:

Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, A, og varnaraðila, B, skal séreignarsparnaður varnaraðila hjá Íslandsbanka hf. að fjárhæð 12.000.000 króna koma til skipta sem hjúskapareign hans. Hinn kærði úrskurður skal að öðru leyti vera óraskaður.

Kærumálskostnaður fellur niður.