616/2020

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felldur var úr gildi úrskurður A um vistun tveggja barna B og C utan heimilis í tvo mánuði. Í úrskurði Landsréttar kom meðal annars fram að aðstæður á heimili B og C hefðu á tímum verið ófullnægjandi vegna áfengisvanda þeirra, börnin hefðu þrisvar sinnum frá desember 2018 verið vistuð neyðarvistun og fyrir lægju fimm meðferðaráætlanir sem hefðu ekki skilað viðhlítandi árangri. Þá lægju fyrir nýlegar upplýsingar sem bentu til verulegrar vanlíðunar yngra barnsins. Var talið að skilyrðum bliðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga væri fullnægt og fallist á kröfu A um vistun barnanna utan heimilis í tvo mánuði.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 4. nóvember 2020. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 30. október 2020 í málinu nr. U[…]/2020 þar sem felldur var úr gildi úrskurður sóknaraðila frá 9. október 2020 um vistun tveggja barna varnaraðila utan heimilis í allt að tvo mánuði frá þeim degi. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

2 Sóknaraðili krefst þess að kröfum varnaraðila verði hafnað og að úrskurður sóknaraðila um vistun barnanna utan heimilis í tvo mánuði til 9. desember 2020 verði staðfestur.

3 Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt. Málsatvik

4 Mál þetta varðar afskipti sóknaraðila af tveimur drengjum varnaraðila. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði liggur fyrir að frá júlí 2017 hefur barnaverndaryfirvöldum borist fjöldi tilkynninga vegna varnaraðila. Tilkynningar þessar eiga það sammerkt að tengjast með einum eða öðrum hætti áfengisneyslu varnaraðila. Þá kemur jafnframt fram að frá árinu 2017 hafi sóknaraðili látið reyna á úrræði í formi eftirlits, inngripa og meðferðaráætlana án árangurs. Rétt þykir að gera hér nánar grein fyrir framangreindum atvikum.

5 Sóknaraðila barst tilkynning lögreglu […]. júlí 2017 um að varnaraðilinn B hefði óskað eftir aðstoð lögreglu vegna þess að hún hefði verið í vandræðum með varnaraðilann C, sem hefði verið drukkinn. Taldi sóknaraðili ekki ástæðu til frekari afskipta að svo komnu máli. Hinn […]. ágúst sama ár barst svo tilkynning undir nafnleynd vegna vanrækslu foreldra á umsjón og eftirliti sökum áfengisneyslu. Í áætlun sóknaraðila 1. desember 2017 um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga kemur fram að niðurstaða könnunar hafi verið að „tilkynningarefni átti við rök að styðjast“. Kemur þar fram að starfsmaður hafi farið á heimili varnaraðila, þar hafi C verið drukkinn og samkomulag milli hans og B ekki verið gott. Var ákveðið að hefja könnun máls samkvæmt 21. gr. barnaverndarlaga og óskað eftir upplýsingum um fjölskylduna meðal annars frá leikskóla og lögreglu. Fram kemur að C hefði farið í áfengismeðferð […]. ágúst 2017. Var ákveðið í samráði við varnaraðila að gera meðferðaráætlun fyrir tímabilið 1. desember 2017 til 1. mars 2018. Hinn 5. mars 2018 var máli drengjanna lokað þar sem það var mat starfsmanna sóknaraðila að markmiðum meðferðaráætlunar væri náð. Kemur fram í bréfi sóknaraðila 13. sama mánaðar að fjölskyldan muni eftir sem áður njóta stuðnings frá Félags og skólaþjónustu […].

6 Sóknaraðila barst tilkynning um drengina […]. október 2018 vegna áfengisneyslu foreldra. Fram kemur í meðferðaráætlun 12. nóvember sama ár að varnaraðili C hefði staðfest á fundi með sóknaraðila 9. október 2018 að hann væri fallinn á áfengisbindindi, auk þess sem haldnir hefðu verið tveir fundir með varnaraðila B, 9. og 16. október, þar sem hún staðfesti einnig áfengisneyslu á heimilinu. Þá kemur fram í gögnum sem aflað var frá leikskóla vegna könnunar sóknaraðila að tvívegis hefði verið skráð hjá leikskólanum að áfengislykt hefði verið af foreldrum. Í meðferðaráætluninni var meðal annars kveðið á um að foreldrar skyldu viðhalda „edrúmennsku“ og búa börnum sínum öruggt heimili þar sem áfengi væri „ekki í návist barna“. Skyldi meðferðaráætlunin gilda fyrir tímabilið 12. nóvember 2018 til 12. febrúar 2019.

7 Hinn […]. desember 2018 barst tilkynning frá lögreglu um að varnaraðili C, sem var þá einn með drengina, væri augljóslega mjög drukkinn. Voru drengirnir neyðarvistaðir í kjölfarið á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga. Drengirnir komu aftur heim nokkrum dögum síðar og var gerð ný meðferðaráætlun sem skyldi gilda frá 20. desember 2018 til 20. mars 2019. Sóknaraðila barst önnur tilkynning […]. janúar 2019 þar sem lýst var áhyggjum vegna stöðu drengjanna en dagleg drykkja væri á heimilinu. Af því tilefni var farið á heimili varnaraðila en þar var C einn heima. Viðurkenndi hann að það mætti ganga betur og að varnaraðilar drykkju annað slagið. Tilkynning barst […]. mars sama ár frá leikskóla um áfengislykt af móður. Farið var í óboðað eftirlit þar sem staðfest var með mælingu að varnaraðili B hefði neytt áfengis á síðustu 12 tímum. B neitaði samt að hafa verið að drekka. Hinn 24. sama mánaðar fór starfsmaður sóknaraðila á heimili varnaraðila vegna tilkynningar en nágranni hafði tilkynnt að eldri drengurinn hefði komið til hans og sagt að pabbi sinn væri að drepa mömmu sína. Samkvæmt dagál sóknaraðila sama dag lá B við komuna inni í rúmi, vönkuð og augljóslega drukkin og var koddi hennar blóðugur eftir áverka á höfði. C var sagður æstur og ógnandi og fram kemur að hann hafi hótað því að fyrirfara sér ef drengirnir yrðu teknir. Voru drengirnir neyðarvistaðir í kjölfarið.

8 Ný meðferðaráætlun var undirrituð 27. mars 2019 sem átti að gilda frá 28. sama mánaðar til 28. júní 2019 þar sem foreldrar samþykktu tímabundna vistun drengjanna á vegum sóknaraðila. Þar var jafnframt kveðið á um að varnaraðilar skyldu búa börnum sínum öruggt heimili þar sem áfengi væri ekki til staðar eða haft um hönd, leita sér aðstoðar vegna áfengisvanda hjá viðurkenndum meðferðaraðilum og viðhalda edrúmennsku með aðstoð. Var sérstaklega kveðið á um að móðir skyldi undirgangast fulla meðferð hjá viðurkenndum meðferðaraðila. Í dagál sóknaraðila 27. og 28. sama mánaðar er þó haft eftir varnaraðila B að hún láti ekki neyða sig í meðferð og geti ekki hugsað sér að fara í langa meðferð.

9 Viðauki við framangreinda meðferðaráætlun var undirritaður 2. apríl 2019 þegar synir varnaraðila sneru aftur heim þar sem meðal annars var kveðið á um að varnaraðili B skyldi sækja strax vikulega viðurkennda áfengismeðferð SÁÁ og skila til sóknaraðila skriflegri staðfestingu viðkomandi sérfræðiaðila hverju sinni.

10 Fram kemur í gögnum málsins að sálfræðingur ræddi við drengina í apríl 2019. Var það mat sálfræðingsins að eldri drengurinn væri að kljást við afleiðingar af fyrri uppákomum og að hann væri ósáttur við pabba sinn. Yngri drengurinn segði lítið vegna ungs aldurs en bæri „augljós merki um trauma“.

11 Hinn […]. maí 2019 barst tilkynning frá lögreglu vegna afskipta af varnaraðila C. Þegar starfsmaður sóknaraðila hitti á varnaraðila þá um kvöldið mældist varnaraðilinn B undir áhrifum. Hún neitaði því engu að síður. Þá hringdi eldri drengurinn í Neyðarlínuna […]. sama mánaðar og sagði pabba sinn slasaðan og að þeir væru uppi á […]heiði. Sjúkrabíll og lögregla var send á staðinn en þegar þangað var komið fannst enginn. Stuttu síðar var hringt frá heilsugæslu og tilkynnt að læknir hefði verið að sauma sár á varnaraðilanum og hefði grun um að hann hefði verið að keyra undir áhrifum með barn í bílnum. Við komu starfsmanns sóknaraðila á heimili varnaraðila sama kvöld hittust varnaraðilar fyrir og var samkvæmt dagál sóknaraðila „augljós áfengislykt“ af þeim báðum.

12 Á fundi hjá sóknaraðila 6. júní 2019 var farið yfir stöðu mála með varnaraðilum. Var rætt um að þau hefðu ekki staðið við meðferðaráætlun og að nauðsynlegt væri að gera nýja áætlun. Var þeim jafnframt kynnt sú afstaða starfsmanna sóknaraðila að þau þyrftu að undirgangast lengra og markvissara úrræði vegna áfengisvanda síns en þau hefðu gert fram að því. Ákveðið var þó að bíða fram yfir aðgerð sem varnaraðili C átti að gangast undir. Ekki er að sjá að ný meðferðaráætlun hafi verið undirrituð.

13 Sóknaraðila barst tilkynning […]. ágúst 2019 um áfengisneyslu varnaraðila B. Af því tilefni hafði starfsmaður sóknaraðila samband við varnaraðila en þau neituðu bæði allri neyslu. Á fundi með starfsmönnum sóknaraðila 19. desember sama ár neituðu varnaraðilar staðfastlega ásökunum um drykkju. Á öðrum fundi 16. janúar 2020 fullyrtu varnaraðilar að þau hefðu ekkert drukkið frá maí 2019. Í framhaldinu tók sóknaraðili ákvörðun 24. sama mánaðar um að loka máli drengjanna.

14 Tvær tilkynningar bárust sóknaraðila […]. apríl 2020 varðandi greinilega áfengislykt af móður. Tekin var ákvörðun um að hefja könnun máls samkvæmt 21. gr. barnaverndarlaga og upplýsinga aflað meðal annars frá skóla og leikskóla. Skóli eldri drengsins upplýsti um að hann hefði sagt að pabbi sinn hefði tekið hann hálstaki og sparkað í rassinn á honum en að hann hefði átt það skilið því hann hefði verið óþekkur. Hann hefði þó ekki talað um að hann hefði meitt sig og væri hann ekki hræddur við pabba sinn. Starfsmenn sóknaraðila áttu samskipti við varnaraðila sem könnuðust ekki við að hafa verið að neyta áfengis. Þá höfnuðu varnaraðilar öllu samstarfi við sóknaraðila. Hinn […]. maí 2020 barst tilkynning frá leikskóla um mikla áfengislykt af móður. Var haft samband við hana en hún kvaðst ekki hafa neytt áfengis í um eitt ár. Ítrekaði starfsmaður sóknaraðila beiðni um samstarf og sagðist B myndu ræða það við varnaraðila C. Varnaraðilar voru boðaðir í viðtal hjá sóknaraðila 9. júní 2020 en mættu ekki.

15 Tilkynning barst um miðjan dag […]. september 2020 um áfengisneyslu foreldra og átök þeirra á milli. Þegar starfsmaður sóknaraðila kom að heimili varnaraðila voru drengirnir farnir út af heimilinu til ættingja. Samkvæmt dagál sóknaraðila sama dag voru varnaraðilar drukknir og höfðu verið að rífast. Var varnaraðili C blóðugur í framan en hann sagðist hafa rekið sig í hurð. Fram kemur að hann hafi verið mjög ógnandi og orðljótur við starfsmann sóknaraðila. Mun C hafa sagt að B hefði verið að drekka og einnig staðfest að hann sjálfur væri mjög ölvaður. Meðan starfsmaður sóknaraðila var á heimili varnaraðila komu drengirnir aftur heim og voru þeir í kjölfarið neyðarvistaðir á heimili á vegum sóknaraðila samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga.

16 Starfsmenn sóknaraðila ræddu við varnaraðila B 2. október 2020 um þau áform sóknaraðila að vista drengina utan heimilis í tvo til þrjá mánuði á meðan varnaraðilar ynnu í sínum málum. Var rætt um að því fylgdi mikið álag fyrir drengina að vera ítrekað teknir af heimili sínu og að mikilvægt væri að varanleg breyting á högum varnaraðila ætti sér stað. Var henni tjáð að sóknaraðili mæti það svo að hún þyrfti einnig að vinna í sínum áfengisvanda, en ekki aðeins varnaraðili C. Sagðist B ekki hafa drukkið síðan í maí 2019.

17 Samkvæmt upplýsingum frá leikskóla yngri drengs varnaraðila […]. október 2020 tóku starfsmenn eftir breytingum á hegðun hans í byrjun september 2020. Hann meiði sjálfan sig, […]. Áberandi sé hversu erfitt hann eigi með að slaka á, hann „[…]“. Þá sé það líka frekar nýtilkomið að drengurinn segi eldri bróður sinn vera vondan við sig, hann „[…]“.

18 Í gögnum málsins greinir frá því að eftir að drengirnir voru teknir af heimili varnaraðila hafi ýmislegt komið fram í máli þeirra um stöðuna á heimili varnaraðila. Munu þeir hafa nefnt að foreldrar þeirra séu oft að rífast. Þá hafi eldri drengurinn spurt vistforeldra sína hvort þeir drykkju bjór og sagt að foreldrar sínir gerðu það og þá væri mamma hans „eins og hún væri þreytt og gengi á veggi og rekur sig í“. Jafnframt sagði hann að foreldrar sínir sofnuðu oft áður en hann sofnaði á kvöldin.

19 Með úrskurði sóknaraðila 9. október 2020 var kveðið á um vistun drengjanna utan heimilis varnaraðila í tvo mánuði frá þeim degi. Þar sem varnaraðilar væru ekki til samstarfs var einnig gerð einhliða meðferðaráætlun á grundvelli 26. gr. barnaverndarlaga sem gilda skyldi til 10. desember 2020 sem hefur það meðal annars að markmiði að tryggja að drengirnir búi við viðunandi og tryggar uppeldisaðstæður á heimili foreldra og að leysa langvarandi heimilisvanda drengjanna með varanlegum hætti. Var þar meðal annars kveðið á um að varnaraðilar skyldu undirgangast áfengismeðferð þar sem viðurkenndir fagaðilar gætu staðfest árangur meðferðar.

20 Með hinum kærða úrskurði héraðsdóms var framangreindur úrskurður sóknaraðila felldur úr gildi. Taldi héraðsdómur, með það í huga sem væri drengjunum fyrir bestu og að teknu tilliti til meðalhófsreglu barnaverndarlaga, að hvorki yrði talið að brýnir hagsmunir drengjanna krefðust vistunar utan heimilis né að ekki mætti ná sama markmiði með vægari ráðstöfunum.

Málsástæður aðila

Málsástæður sóknaraðila

21 Sóknaraðili byggir á því að aðstæður og háttsemi varnaraðila feli í sér gróf brot gegn rétti drengjanna til umönnunar, öryggis og eftirlits. Sóknaraðili hafi allt frá árinu 2017 reynt vægari úrræði í formi eftirlits, inngripa og meðferðaráætlana án árangurs. Fyrsta meðferðaráætlunin hafi staðist en eftir það hafi allar meðferðaráætlanir „fallið“. Hafi staða drengjanna sífellt orðið alvarlegri. Þegar sóknaraðili var kallaður til […]. september 2020 vegna alvarlegs ástands á heimili varnaraðila hafi ekki lengur verið svigrúm til að beita vægari úrræðum þar sem þau hafi þá verið fullreynd. Varnaraðilar hafi hafnaði allri samvinnu.

Málsástæður varnaraðila

22 Varnaraðilar byggja á því að skilyrði bliðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga séu ekki uppfyllt. Meginágreiningur málsins snúist um hvort báðir varnaraðilar misnoti áfengi með slíkum hætti að þeim sé ekki stætt á að annast uppeldi drengjanna sjálf, að minnsta kosti að svo stöddu. Engum haldbærum og hlutrænum gögnum sé til að dreifa sem sanni ásakanir sóknaraðila um meinta ofneyslu varnaraðila á áfengi. Varnaraðili C hafi farið af heimili varnaraðila tveimur dögum eftir atvikið […]. september 2020, leitað sér læknisaðstoðar og sé fyrirsjáanlegt að þeirri meðferð ljúki ekki fyrr en í fyrsta lagi […]. desember 2020. Varnaraðili B hafi ekki drukkið síðan í maí 2019. Sönnunarbyrði um meinta áfengisneyslu B hvíli á sóknaraðila sem hafi verið í lófa lagið að áfengismæla hana til að staðreyna ásakanir um að hún hafi einnig verið drukkin […]. september 2020. Varnaraðilar séu góðir foreldrar sem haldi gott heimili. Hagsmunum drengjanna sé best borgið hjá móður meðan faðir er undir læknishendi.

Niðurstaða

23 Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga skulu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Eftir 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, skal það sem barni er fyrir bestu ávallt hafa forgang, meðal annars þegar félagsmálastofnanir eða dómstólar gera ráðstafanir sem varða börn. Samkvæmt b lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga getur barnaverndarnefnd, ef brýnir hagsmunir barns mæla með því, kveðið á um töku barns af heimili í allt að tvo mánuði til að tryggja öryggi þess eða til að unnt sé að gera viðeigandi rannsóknir á barninu og veita því nauðsynlega meðferð og aðhlynningu. Í greinargerð með frumvarpi því er varð að núgildandi barnaverndarlögum segir um 27. gr. að tveir mánuðir þyki hæfilegur tími til að meta stöðu og þarfir barns, taka ákvörðun um hvort barn skuli snúa heim eða nauðsyn þess að grípa til annarra ráðstafana, svo sem vistunar til frekari meðferðar.

24 Eins og fram er komið og samkvæmt gögnum málsins að öðru leyti liggur fyrir að aðstæður á heimili varnaraðila hafa á tímum verið ófullnægjandi vegna áfengisvanda þeirra. Synir varnaraðila hafa þrisvar sinnum frá […]. desember 2018 verið vistaðir neyðarvistun á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga. Þá liggja fyrir fimm meðferðaráætlanir þar sem varnaraðilar hafa samþykkt að sækja sér aðstoð og meðferð við áfengisfíkn sinni án þess að það hafi skilað viðhlítandi árangri. Jafnframt liggja fyrir nýlegar upplýsingar frá leikskóla yngri sonar varnaraðila sem benda til verulegrar vanlíðunar drengsins.

25 Varnaraðili B heldur því fram að hún hafi ekki drukkið áfengi frá maí 2019 og að engin haldbær eða hlutræn gögn liggi fyrir um annað. Í því sambandi er til þess að líta að í gögnum málsins greinir frá fjórum tilkynningum um áfengisneyslu varnaraðila eftir maí 2019 eða ein tilkynning […]. ágúst 2019, tvær tilkynningar […]. apríl 2020, hvor frá sínum tilkynnandanum, og ein tilkynning […]. maí 2020. Þá varð alvarlegur atburður á heimili varnaraðila […]. september 2020 þar sem kom til átaka milli varnaraðila í viðurvist drengjanna. Starfsmaður sóknaraðila, sem kom á heimili varnaraðila þann dag, bar fyrir héraðsdómi að hann hefði merkt það glöggt að varnaraðili B hafi verið undir áhrifum áfengis í það skiptið, „hreyfingar, talandi og annað [hafi] bent til þess“. Hún hafi neitað því en varnaraðili C hafi ítrekað fullyrt að hún hefði einnig verið að drekka. Þá hefur og þýðingu að varnaraðili B hefur áður hafnað því að hafa drukkið þótt mælingar hafi sýnt annað.

26 Að öllu framangreindu virtu og gögnum málsins í heild er fullnægt skilyrðum bliðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga til að fallast á kröfu sóknaraðila um vistun sona varnaraðila utan heimilis þeirra í tvo mánuði frá 9. október 2020 að telja.

27 Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

28 Rétt er að kærumálskostnaður falli niður en um gjafsóknarkostnað varnaraðila fyrir Landsrétti fer eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Sóknaraðila, Félagsmálanefnd A, er heimilt að vista D og E, utan heimilis varnaraðila, C og B, í tvo mánuði frá 9. október 2020 að telja.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, B-kk-ef M-kk-ef Á-kk-ef, 400.000 krónur.