172/2022

Útdráttur

T ehf. höfðaði mál gegn S og krafðist ógildingar á ákvörðun S um álagningu stjórnvaldssektar á T ehf. vegna brota á ákvæðum 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 62/2019 um dreifingu vátrygginga, og jafnframt gegn 3. mgr. 140. gr. f laga nr. 30/2004 við dreifingu tryggingaafurðar NOVIS Wealth Insuring. Krafðist T ehf. jafnframt endurgreiðslu greiddrar stjórnvaldssektar eða lækkunar hennar. Í dómi Landsréttar kom fram að ekki lægi skýrt fyrir í lögum nr. 30/2004 að sú lagaskylda hvíldi á T ehf. að veita þeim viðskiptavinum sínum, sem ekki veittu upplýsingar samkvæmt 1. mgr. 140. gr. f eða veittu ófullnægjandi upplýsingar, skriflega viðvörun. T ehf. hefði fullyrt aðhann hefði í þessum tilvikum veitt viðskiptavinum sínum munnlega ráðgjöf og viðvörun og hefði vísað að þessu leyti til yfirlýsinga viðskiptavina. Af gögnum málsins yrði ekki séð að rannsókn S hefði beinst að því hvort svo hefði verið. Féllst Landsréttur á það með T ehf. að ekki hefðu staðið nægileg rök til að leggja á hann stjórnvaldssekt á þeim grunni að hann hefði gerst brotlegur við fyrirmæli 3. mgr. 140. gr. f laga nr. 30/2004.

Landsréttur vísaði til þess að tilgangur og markmið laga nr. 30/2004 væri meðal annars að tryggja að neytendur gætu keypt vátryggin garafurð sem samræmdist kröfum þeirra og þörfum. Færi ráðgjöf dreifingaraðila gegn kröfum viðskiptavinarins væri það í andstöðu við ákvæði 1. og 2. mgr. 6. gr. laganna. 45 viðskiptavinir T ehf. hefðu lýst því að þeir teldu nauðsynlegt að fá höfuðstól greiðslna til baka í lok samningstíma, þótt ávöxtun yrði minni. Allt að einu hefði fjárfestingu þeirra verið dreift jafnt á alla sjóði NOVIS sem hefðu haft mishátt áhættustig. Taldi Landsréttur að með því hefði T ehf. gengið gegn kröfum og þörfum umræddra viðskiptavina í andstöðu við 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 30/2004, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 62/2019.

Landsréttur vísaði til þess að samkvæmt 145. gr. b laga nr. 30/2004 hefði S verið heimilt að leggja stjórnvaldssekt á T ehf. vegna þessa brots og væri fjárhæð sektarinnar hæfilega metin níu milljónir króna. T ehf. hafði greitt 35 milljónir króna til S og var S því gert að endurgreiða T ehf. 26 milljónir króna.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf Á-kk-nf H-kk-nf, auk A-kk-ef Á-kk-ef, iðnaðarverkfræðings og löggilts verðbréfamiðlara.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 28. mars 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2022 í málinu nr. E- 506/2021.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að ógilt verði sú ákvörðun gagnáfrýjanda 13. nóvember 2020, að leggja stjórnvaldssekt á aðaláfrýjanda að fjárhæð 35 milljónir króna og að gagnáfrýjanda verði gert að endurgreiða aðaláfrýjanda sömu fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi málsins í héraði 28. janúar 2021 til greiðsludags. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að stjórnvaldssektin verði felld niður eða lækkuð verulega og að gagnáfrýjanda verði gert að greiða aðaláfrýjanda ofgreidda sekt með sömu dráttarvöxtum og í aðalkröfu. Í aðal- og varakröfu krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar fyrir Landsrétti. Að því frágengnu krefst aðaláfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

3

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 3. júní 2022. Hann krefst þess að staðfest verði stjórnvaldsákvörðun gagnáfrýjanda, sem birt var aðaláfrýjanda 13. nóvember 2020, um greiðslu sektar í ríkissjóð að fjárhæð 35 milljónir króna. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Atvikum málsins og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar er rakið lýtur ágreiningur aðila að því hvort aðaláfrýjandi hafi brotið gegn ákvæðum 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 62/2019 um dreifingu vátrygginga, og jafnframt gegn 3. mgr. 140. gr. f. í lögum nr. 30/2004 við dreifingu tryggingar afurðar, NOVIS Wealth Insuring (WI) sem þar er nánar lýst. Óumdeilt er að tryggin garafurðin telst til vátryggingatengdra fjárfestingarafurða í skilningi 2. gr. laga nr. 30/2004. Eins og lýst er í héraðsdómi taldi gagnáfrýjandi að aðaláfrýjandi hefði í þessari starfsemi sinni gerst brotlegur við framangreind lagaákvæði og ákvað því 13. nóvember 2020 að leggja stjórnvaldssekt á aðaláfrýjanda að fjárhæð 35 milljónir króna og krefjast jafnframt tiltekinna úrbóta í samræmi við 1. mgr. 10. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Óumdeilt er og ljóst af gögnum málsins að sú rannsókn, sem var grundvöllur framangreindrar stjórnvaldsákvörðunar, laut að dreifingu vátryggingatengdra fjárfestingarafurða aðaláfrýjanda, sem gerð er nánari grein fyrir í héraðsdómi, á tímabilinu frá 1. ágúst 2019 þegar framangreind lög nr. 61/2019, sem breyttu lögum nr. 30/2004 til samræmis við tilskipun (ESB) 2016/97, og lög nr. lá að aðaláfrýjandi hafði stöðvað dreifingu umræddrar afurðar.

5

Með hinum áfrýjaða dómi var öllum kröfum aðaláfrýjanda hafnað og framangreind stjórnvaldsákvörðun staðfest að öðru leyti en því að fjárhæð sektar var lækkuð um 2 milljónir króna. Var aðaláfrýjanda gert að greiða 33 milljónir króna í sekt í ríkissjóð en gagnáfrýjandi dæmdur til að endurgreiða honum 2 milljónir króna með tilgreindum dráttarvöxtum.

6

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að við málsmeðferð í aðdraganda stjórnvaldsákvörðunar gagnáfrýjanda hafi legið nægilega skýrt fyrir að rannsókn hans lyti meðal annars að því hvort störf aðaláfrýjanda við dreifingu vátryggingatengdra fjárfestingarafurða væru í samræmi við ákvæði 3. mgr. 140. gr. f. laga nr. 30/2004. Með sömu rökum verður fallist á það með héraðsdómi að aðaláfrýjanda hafi gefist nægilegt færi á að koma að andmælum sínum við meðferð málsins hjá gagnáfrýjanda, svo sem framlögð bréfaskipti milli þeirra bera með sér. Af málsgögnum verður jafnframt ráðið að rannsókn málsins hafi verið ítarleg, svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi, og að við þá vinnu hafi verið litið til andmæla aðaláfrýjanda. Þá verður ekki annað séð en að færð hafi verið nægileg rök fyrir niðurstöðu gagnáfrýjanda. Að þessu gættu verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að við meðferð málsins hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 30/1993, andmælareglu samkvæmt 13. gr. eða öðrum ákvæðum þeirra laga. Að þessu gættu verður að hafna málsástæðum aðaláfrýjanda sem lúta að annmörkum á formhlið málsins.

7

Kemur þá til skoðunar hvort ógilda beri framangreinda stjórnvaldsákvörðun vegna efnisannmarka á henni.

8

Í hinum áfrýjaða dómi eru raktar þær lagabreytingar, sem tóku gildi 1. ágúst 2019, þegar lögum nr. 30/2004 var breytt með lögum nr. 61/2019 og leiddu jafnframt af setningu laga nr. 62/2019. Með þessum lagabreytingum voru fest í lög ákvæði fyrrgreindrar Evróputilskipunar sem hafa það að markmiði að efla neytendavernd og gera auknar kröfur til dreifingaraðila.

9

Meðal annars var bætt við lög nr. 30/2004 lagagreinum sem mynda IV. hluta þeirra í XX. kafla og fjalla ákvæði hans um vátryggingatengdar fjárfestingarafurðir, sbr. greinar 140 a. til h. Í greinargerð með breytingarlögunum nr. 61/2019 segir að með lögfestingu þessara nýju ákvæða séu gerðar viðbótarkröfur til þarfagreiningar vegna eðlis vátryggingatengdra fjárfestingar afurða. Þurfi dreifingaraðili að afla upplýsinga um reynslu og þekkingu viðskiptavinar á fjárfestingum og fjárhagsstöðu hans til að geta metið hvernig viðskiptavinur sé í stakk búinn til að taka á sig tap vegna fjárfestingarinnar. Þetta sé gert til að dreifingaraðili geti mælt með hentugri afurð. Sé þarfagreining ekki gerð, þurfi dreifingaraðili samt sem áður að fá upplýsingar um reynslu og þekkingu viðskiptavinar vegna afurðarinnar til að geta metið hvort hún henti viðskiptavininum. Komist dreifingaraðili að þeirri niðurstöðu að afurðin henti ekki viðskiptavininum, skuli hann upplýsa um það. Þá segir jafnframt að lagt sé til að dreifingaraðili varðveiti öll skjöl sem liggja til grundvallar viðskiptunum og að hann láti viðskiptavin fá upplýsingar um þjónustuna á varanlegum miðli, þar sem fram komi regluleg samskipti og aðrar upplýsingar sem skipti máli. Þegar þarfagreining sé gerð skuli viðskiptavinur einnig fá á varanlegum miðli upplýsingar um hana og hvernig hún uppfylli markmið og þarfir hans.

10

Svo sem þegar er rakið, byggðist framangreind stjórnvaldsákvörðun í fyrsta lagi á þeirri niðurstöðu hennar að aðaláfrýjandi hefði við dreifingu hinnar vátryggingatengdu fjárfestingarafurðar á framangreindu tímabili brotið gegn 3. mgr. 140. gr. f. laga nr. 30/2004. Í niðurstöðukafla ákvörðunarinnar er meðal annars vísað til þess að lögin leggi þá skyldu á herðar þeim, sem dreifi vátryggingatengdum fjárfestingarafurðum, að skilgreina kröfur og þarfir viðskiptavina sinna á grundvelli upplýsinga frá þeim sjálfum, auk þess að afla upplýsinga um þekkingu og reynslu þeirra á fjárfestingum vegna slíkra afurða. Dreifingaraðilum, sem veiti viðskiptavinum ráðgjöf, beri einnig að afla upplýsinga um fjárhagsstöðu þeirra, þar með talið tapþol, og fjárfestingarmarkmið, þar með talið áhættuþol.

Upplýsingagjöfinni sé ætlað að tryggja að slíkir dreifingaraðilar geti mælt með hentugri afurð eða, þegar ráðgjafar sé ekki óskað, lagt mat á hvort sú afurð, sem viðskiptavinir óski eftir að kaupa, henti þeim. Þá sé gert ráð fyrir að upplýsingaöflunin fari fram með sannanlegum hætti, sbr. 7. gr. laga nr. 30/2004.

11

Í ákvörðun gagnáfrýjanda er jafnframt vísað til þess að lögunum sé ætlað að tryggja að viðskiptavinur kaupi þá afurð sem henti honum og einnig er gerð grein fyrir því að skyldan til að skilgreina kröfur og þarfir hans á grundvelli upplýsinga frá honum sjálfum sé ekki nýmæli þar sem hún hafi verið í gildi síðastliðin 15 ár eða allt frá gildistöku laga nr. 32/2005 um miðlun vátrygginga. Reglan sé ófrávíkjanleg og dreifingaraðila sé óheimilt að semja sig frá henni, sbr. 3. gr. laga nr. 30/2004. Það sé hlutverk dreifingaraðila að gera viðskiptavini grein fyrir ástæðum og mikilvægi upplýsingaöflunarinnar og af þeim sökum sé gert ráð fyrir því, að upplýsa skuli viðskiptavin um að ekki sé hægt að meta hvort afurð samræmist þörfum hans, séu lágmarksupplýsingar ekki veittar. Er vísað til þess að samkvæmt 3. mgr. 140. gr. f. laga nr. 30/2004 beri dreifingaraðila að upplýsa þá viðskiptavini, sem veiti ekki upplýsingar eða ófullnægjandi upplýsingar, um að ekki sé hægt að meta hvort afurðin samræmist þörfum þeirra. Tekið er fram að slíkar upplýsingar geti verið á stöðluðu formi og í því samhengi er í ákvörðuninni vísað til þeirrar skyldu dreifingaraðila samkvæmt 140. gr. g. sömu laga, að varðveita öll skjöl sem liggja til grundvallar viðskiptum. Þá er gerð grein fyrir niðurstöðum rannsóknar gagnáfrýjanda á þeim 158 þarfagreiningareyðublöðum, sem borist hafi frá aðaláfrýjanda vegna tilgreinds tímabils, en þau sýni að 125 eyðublöð teljist ekki hafa verið fyllt út með fullnægjandi hætti. Í ljósi lagaskyldunnar um að varðveita öll skjöl sem liggi til grundvallar viðskiptum, beri aðaláfrýjandi hallann af því að slík gögn liggi ekki fyrir. Loks er í ákvörðun gagnáfrýjanda gerð grein fyrir því að hannhafi í tvígang frá árinu 2018, og því ítrekað, bent aðaláfrýjanda á skyldur hans samkvæmt öllu framangreindu.

12

Í 3. mgr. 140. gr. f. laga nr. 30/2004 segir að dreifingaraðili skuli vara viðskiptavin við því að ekki sé hægt að meta tilhlýðileika afurðarinnar ef viðskiptavinur veitir ekki upplýsingar samkvæmt 1. mgr. greinarinnar, það er upplýsingar um þekkingu og reynslu sína af fjárfestingum sem máli skipta vegna þeirrar vátryggingatengdu fjárfestingarafurðar eða þjónustu sem um ræðir, eða veitir ófullnægjandi upplýsingar að því leyti. Síðan er í ákvæðinu mælt fyrir um að heimilt sé að veita slíka viðvörun á stöðluðu formi.

13

Gagnáfrýjandi telur að framangreint lagaákvæði beri að túlka þannig að það mæli fyrir um að dreifingaraðila sé skylt að greina viðskiptavinum sínum frá því skriflega að hann geti ekki lagt mat á það hvort afurð henti þeim ef þeir veita engar eða ófullnægjandi upplýsingar um þekkingu sína og reynslu af fjárfestingum sem máli skipta. Því til stuðnings vísar gagnáfrýjandi til ákvæða 7. gr. og 1. mgr. 140. gr. g. laga nr. 30/2004 sem og þeirrar grundvallarreglu að eftirlitsskyldur aðili verði að geta sýnt eftirlitsaðila fram á það með sannanlegum hætti hvernig hann uppfylli lagalegar skyldur sínar. Aðaláfrýjandi telur þessa lagatúlkun gagnáfrýjanda ranga, enda sé það hvorki gert að skilyrði í 3. mgr. 140. gr. f. laga nr. 30/2004 né verði það leitt af ákvæðum 7. gr. og 140. gr. g. sömu laga.

14

Áður er rakið að samkvæmt 1. mgr. 140. gr. g. laga nr. 30/2004 ber dreifingaraðilum að varðveita öll skjöl sem liggja til grundvallar viðskiptum. Aftur á móti verður ekki séð að lagagreinin fjalli samkvæmt efni sínu um þá aðstöðu sem lýst er í 3. mgr. 140. gr. f. laganna og því verður skýring á síðarnefndu lagaákvæði ekki reist á henni.

Ákvæði 1. mgr. 7. gr. laganna um skyldu dreifingaraðila vátrygginga til að veita viðskiptavini upplýsingar á pappír eða öðrum varanlegum miðli vísar til þess kafla þar sem lagagreinina er að finna, II. kafla laganna, og jafnframt til 140. gr. d. sömu laga. Á hinn bóginn er þar enga tilvísun að finna til 3. mgr. 140. gr. f. né er mælt sérstaklega fyrir um að viðvaranir samkvæmt þeirri grein skuli vera skriflegar, svo sem legið hefði beinast við að gera hefði vilji löggjafans staðið til þess. Verður túlkun lagaákvæðisins því ekki byggð á ákvæðum 7. gr. laganna. Svo sem áður segi reru í 3. mgr. 140. gr. f. engin fyrirmæli um skriflega viðvörun, heldur segir þar einungis að heimilt sé að veita viðvörun á stöðluðu formi.

15

Að framangreindu gættu verður fallist á það með aðaláfrýjanda að hvorki þau lagaákvæði, sem vísað er til hér að framan, né önnur ákvæði laganna styðji þá ályktun að 3. mgr. 140. gr. f. verði túlkuð með þeim hætti að viðvörun samkvæmt ákvæðinu skuli vera skrifleg. Liggur því ekki skýrt fyrir í lögum nr. 30/2004 að sú lagaskylda hvíli á aðaláfrýjanda að veita þeim viðskiptavinum sínum, sem ekki veita upplýsingar samkvæmt 1. mgr. 140. gr. f. eða veita ófullnægjandi upplýsingar, skriflega viðvörun um að ekki sé hægt að meta tilhlýðileika afurðarinnar. Sjónarmið gagnáfrýjanda um að eftirlitsskyldur aðili verði að geta, með sannanlegum hætti, gert eftirlitsaðilum grein fyrir því hvernig hann uppfylli lagalegar skyldur sínar fá ekki breytt þeirri niðurstöðu.

16

Þá ber hér að einnig að líta til þess að aðaláfrýjandi hefur fullyrt að hann hafi í þessum tilvikum veitt viðskiptavinum sínum munnlega ráðgjöf og viðvörun og þannig mætt þeim kröfum sem koma fram í 3. mgr. 140. gr. f. í lögum nr. 30/2004. Aðaláfrýjandi vísar að þessu leyti til yfirlýsinga viðskiptavina, sem liggja frammi í málinu, um að við samningsgerðina hafi þeir hvorki talið þörf á skriflegri þarfagreiningu né aðsvara tilteknum persónulegum spurningum um aðstæður sínar. Enn fremur hafi þeir staðfest að vátryggingaráðgjafinn hafi þá tilkynnt þeim að hann gæti ekki veitt þeim ráðgjöf um fjárfestingarkosti vátryggingarsamningsins. Af gögnum málsins verður ekki séð að rannsókn gagnáfrýjanda hafi beinst að því hvort svo hafi verið. Að þessu gættu en jafnframt að virtu öllu því sem hér að framan er rakið verður fallist á það með aðaláfrýjanda að ekki hafi staðið nægileg rök til þess að leggja á hann stjórnvaldssekt á þeim grunni að hann hafi gerst brotlegur við fyrirmæli 3. mgr. 140. gr. f. laga nr. 30/2004.

17

Ákvörðun gagnáfrýjanda um álagningu sektar og tilmæli um úrbætur byggðist í öðru lagi á því að aðaláfrýjandi hefði í starfsemi sinni við dreifingu vátryggingatengdra fjárfestingarafurða brotið gegn ákvæðum 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 30/2004, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 62/2019. Niðurstaða gagnáfrýjanda var sú að aðaláfrýjandi hefði ekki farið að fyrirmælum viðskiptavina, sem fram koma á þarfagreiningar- eyðublöðum, um fjárfestingarkosti, tapþol og áhættustig fjárfestinga og þannig ráðlagt 45 viðskiptavinum um fjárfestingarleið sem samræmdist ekki þörfum þeirra.

18

Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 30/2004 skal dreifingaraðili, áður en vátryggingarsamningur er gerður, skilgreina kröfur og þarfir viðskiptavinar á grundvelli upplýsinga sem aflað er frá honum og skal skilgreiningin taka mið af flækjustigi afurðarinnar og því hvernig viðskiptavin um ræðir. Í 2. mgr. er mælt fyrir um að dreifingaraðili skuli veita viðskiptavini hlutlausar upplýsingar um mögulega vátryggingarsamninga í samræmi við þarfir hans og á því formi sem gerir honum kleift að taka upplýsta ákvörðun. Dreifingaraðila er með 1. m gr. 32. g r. laga nr. 62/2019 gert að starfa á heiðarlegan, sanngjarnan og faglegan hátt í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á vátryggingamarkaði og með hag neytenda fyrir augum. Þá skal hann tryggja að allar upplýsingar til viðskiptavina, þar með talið markaðsefni, séu í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti. Loks segir að verði misbrestur á því skuli Fjármálaeftirlitið gefa fyrirmæli um að ráðin verði bót á því sem úrskeiðis hefur farið.

19

Í niðurstöðukafla hins áfrýjaða dóms er gerð grein fyrir rannsókn gagnáfrýjanda á 158 þarfagreiningareyðublöðum vegna samninga sem aðaláfrýjandi gerði við viðskiptavini sína á tímabilinu frá 1. ágúst til 7. september 2019. Þá er því lýst hvernig unnt sé að leggja fjárfestingu samkvæmt umræddri fjárfestingarafurð í átta sjóði með mismunandi áhættustigi og er ágreiningslaust að aðaláfrýjandi hafi, þegar ráðlögð var „dreifð áhætta“, dreift þeim hluta iðgjalds, sem er ráðstafað til fjárfestingar, jafnt niður á alla átta sjóðina sem ávaxta það fé sem viðskiptavinir leggja í afurðina.

20

Í málinu liggur frammi greinargerð G-kvk-ef J-kvk-ef, hagfræðings og lektors, og M-kk-ef W-kk-ef M-kk-ef, lektors í fjármálum, frá 9. september 2021 sem aðaláfrýjandi aflaði í tengslum við rekstur málsins í héraði. Greinargerðinni mun hafa verið ætlað að svara því, hvort það hafi verið röng fjárfestingarráðgjöf að ráðleggja viðskiptavinum aðaláfrýjanda, sem lýstu þeim vilja sínum að vernda höfuðstól fjárfestingar sinnar, að dreifa fjárfestingunni á átta nánar tiltekna verðbréfasjóði hjá NOVIS. Niðurstaða höfunda greinargerðarinnar var sú að ráðgjöf aðaláfrýjanda til áhættufælinna viðskiptavinaumað dreifa iðgjaldi sínu jafnt á alla sjóði NOVIS, væri vel til þess fallin að stilla fjárfestingaráhættu í hóf og vernda höfuðstól fjárfestingar, án þess að fórna ávöxtunarmöguleikum markaðarins með öllu. Umrædd fjárfestingar- ráðgjöf aðaláfrýjanda hafi því verið réttmæt og virt áhættu vilja viðskiptavina, einkum með tilliti til þess að fjárfest væri í smáum mánaðarlegum skömmtum á löngu tímabili.

21

Greinargerðarinnar var aflað einhliða undir rekstri málsins í héraði en höfundar hennar voru ekki dómkvaddir til að svara spurningum aðaláfrýjanda. Þá gafst gagnáfrýjanda hvorki kostur á að gæta hagsmuna sinna við þá vinnu né koma sjónarmiðum sínum á framfæri við gerð hennar. Ekki er í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála gert ráð fyrir að álitsgerð, sem er aflað einhliða af öðrum aðila máls, geti haft gildi sem sönnunargagn. Í þessu ljósi verður að líta svo á að greinargerðin hafi takmarkað sönnunargildi í máli þessu.

22

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir efni framlagðra þarfagreiningar eyðublaða og því lýst að 45 viðskiptavinir aðaláfrýjanda hafi svarað spurningu um væntingar þeirra til sparnaðar í lok samningstíma á þann vegað nauðsynlegt væri að fá höfuðstól greiðslna til baka þótt ávöxtun væri minni. Þá er því lýst frekar hvernig þeim hluta iðgjaldsins, sem ráðstafað var til fjárfestingar, hafi verið dreift jafnt niður á alla átta sjóði NOVIS, sem hafi mismunandi áhættustig, og er það óumdeilt í málinu. Af gögnum frá NOVIS verður ráðið að tveir af þeim átta sjóðum töldust ráðlegir fyrir þá viðskiptavini sem höfðu grunnþekkingu og reynslu af slíkum fjárfestingum, „e. basic knowledge and experience“, og jafnframt lágt áhættuþol. Aðrir sjóðir voru ýmist ætlaðir þeim sem höfðu góða eða mjög góða þekkingu og reynslu á þessu sviði og meðalhátt eða hátt áhættuþol.

23

Áður er vikið að því að markmið þeirra breytinga, sem gerðar voru á lögum nr. 30/2004 við gildistöku laga nr. 61/2019 og leiddu jafnframt af setningu laga nr. 62/2019, var einkum að efla neytendavernd og gera auknar kröfur til dreifingaraðila vátryggin garafurða. Tilgangur og markmið laga nr. 30/2004 er þannig meðal annars að tryggja að neytendur geti keypt vátryggin garafurð sem samræmist kröfum þeirra og þörfum. Fari ráðgjöf dreifingaraðila slíkra afurða til viðskiptavinar hans gegn kröfum viðskiptavinarins verður að telja að hún stríði gegn þessum tilgangi og markmiðum laga nr. 30/2004, auk þess sem hún sé í andstöðu við ákvæði 1. og 2. mgr.

24

Eins og fyrr segir lýstu 45 viðskiptavinir aðaláfrýjanda því, að þeir teldu nauðsynlegt að fá höfuðstól greiðslna til baka í lok samningstíma, þótt ávöxtun yrði minni. Allt að einu var fjárfestingu þeirra dreift jafnt á alla sjóði NOVIS sem höfðu mishátt áhættustig. Fallist er á það með héraðsdómi að dreifð fjárfesting í nokkra sjóði í stað eins geti dregið úr áhættu sjóða safns og verður því ekki slegið föstu að það hefði þurft að fjárfesta eingöngu í áhættuminnsta sjóðnum fyrir þessa viðskiptavini til að uppfylla þarfir þeirra. Aftur á móti liggur fyrir að fjárfestingum framangreindra viðskiptavina var dreift jafnt á alla sjóði NOVIS sem sumir fela í sér mjög mikla áhættu. Af þeim sökum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá ályktun hans, að dreifing fjárfestingar jafnt á alla átta sjóði NOVIS hafi gengið gegn kröfum og þörfum umræddra 45 viðskiptavina. Að öllu framangreindu gættu geta yfirlýsingar viðskiptavina aðaláfrýjanda, um að þeir telji að þeim hafi verið veitt rétt ráðgjöf miðað við áhættuvilja þeirra, fjárhag og aðstæður, ekki breytt þeirri niðurstöðu. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að með fjárfestingarráðgjöf sinni til framangreindra 45 viðskiptavina hafi aðaláfrýjandi brotið gegn 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 30/2004, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 62/2019.

25

Samkvæmt 145. gr. b. laga nr. 30/2004 var gagnstefnanda heimilt að leggja stjórnvaldssekt á aðaláfrýjanda vegna framangreinds brots. Í ljósi þeirrar niðurstöðu að fallast einungis að hluta á forsendur hinnar umþrættu ákvörðunar en jafnframt að gættum þeim sjónarmiðum, sem samkvæmt 2. mgr. lagaákvæðisins ber að taka tillit til við ákvörðun sektarfjárhæðar, telur dómurinn hæfilegt að sektin nemi níu milljónum króna sem renni í ríkissjóð. Fyrir liggur að aðaláfrýjandi greiddi 35 milljónir króna til gagnáfrýjanda í samræmi við sektarákvörðun hans. Samkvæmt framangreindu verður því gagnáfrýjanda gert að endurgreiða aðaláfrýjanda 26 milljónir króna með þeim dráttarvöxtum, sem mælt er fyrir um í hinum áfrýjaða dómi, frá 28. janúar 2021 til greiðsludags, svo sem nánar greinir í dómsorði.

26

Eftir niðurstöðu málsins og jafnframt með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður bæði í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Ógilt er stjórnvaldsákvörðun gagnáfrýjanda, Seðlabanka Íslands, 13. nóvember 2020 að því er varðar brot aðaláfrýjanda, Trygginga og ráðgjafar ehf., gegn 1. mgr. 140. gr. f. laga nr. 30/2004. Að öðru leyti er gagnáfrýjandi sýkn af ógildingarkröfu aðaláfrýjanda.

Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 26 milljónir króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. janúar 2021 til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.