627/2022

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A, B og C um að dánarbú E yrði tekið til opinberra skipta. D fékk leyfi til setu í óskiptu búi eftir lát eiginmanns síns E. E og D, sem voru í hjúskap áður en E lést höfðu gert með sér erfðaskrá þar sem kveðið var á um heimild langlífari maka til setu í óskiptu búi án samþykkis fjárráða eða ófjárráða stjúpniðja, sbr. 3. mgr. 8. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

Þótti verða skilja málatilbúnað A, B og C með þeim hætti að D hefði af ýmsum ástæðum ranglega verið veitt leyfi til setu í óskiptu búi og bæri því að verða við kröfu þeirra um opinber skipti á dánarbúinu á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Var kröfu þeirra hafnað í héraði og fyrir Landsrétti.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 14. október 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 4. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2022 í málinu nr. Q- [...]/2022 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú E yrði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr.20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

2

Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og krafa þeirra um að dánarbúið verði tekið til opinberra skipta verði tekin til greina. Til vara er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er málskostnað varðar og hann látinn niður falla. Þá krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4

Málsatvik eru reifuð í hinum kærða úrskurði að því marki sem ekki verður að þeim vikið síðar en eins og þar kemur fram varðar sakarefni málsins það hvort fallast beri á kröfu sóknaraðila um að dánarbú E skuli tekið til opinberra skipta.

5

Varnaraðili fékk leyfi til setu í óskiptu búi 13. október 2021 eftir lát eiginmanns síns, E, sem lést [...]. apríl 2020. Eru sóknaraðilar börn E og þar með stjúpniðjar varnaraðila. Byggði leyfið á heimild í 3. mgr. 8. gr. erfðalaga nr. 8/1962 þar sem kveðið er á um rétt til setu í óskiptu búi án samþykkis fjárráða eða ófjárráða stjúpniðja hafi verið mælt fyrir um slíkt í erfðaskrá. Fyrir liggur að í 2. gr. erfðaskrár varnaraðila og E 26. október 2017 er kveðið á um slíka heimild.

6

Samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 skal dánarbú tekið til opinberra skipta að kröfu erfingja hafi skiptum ekki verið lokið samkvæmt 25. til 27. gr. sömu laga og hvort sem leyfi hefur áður verið veitt til einkaskipta eða ekki. Hafi maki þess látna hins vegar fengið leyfi til setu í óskiptu búi verður slík krafa að styðjast við heimild í erfðalögum, sbr. 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991. Þurfa samkvæmt því að vera fyrir hendi einhver þau atvik sem veita erfingja heimild samkvæmt 13. til 17. gr. erfðalaga til að krefjast þess að opinber skipti fari fram.

7

Kröfu sinni til stuðnings hafa sóknaraðilar ekki beinlínis vísað til síðastnefndra ákvæða erfðalaga heldur þess að varnaraðila hafi ranglega verið veitt leyfi til setu í óskiptu búi eftir E. Verður að skilja málatilbúnað þeirra sem svo að af þeim sökum beri að verða við kröfu þeirra um að búið verði tekið til opinberra skipta á grundvelli fyrrgreindrar 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991.

8

Því til stuðnings að óheimilt hafi verið að veita varnaraðila leyfi til setu í óskiptu búi vísa sóknaraðilar til þess að skilnaður hafi verið í nánd. Þannig hafi forsendur 2. gr. erfðaskrárinnar 26. október 2017 um heimild varnaraðila til setu í óskiptu búi verið brostnar er E andaðist. Þótt ráða megi af yfirlýsingum barna E sem liggja fyrir í gögnum máls að skilnaður hafi hugsanlega staðið fyrir dyrum vegna erfiðleika í sambandi þeirra kom ekki til hans fyrir andlát E. Verður ekki ráðið af gögnum málsins að erfðaskráin sem kvað á um heimild til setu í óskiptu búi hafi verið afturkölluð eða breytingar gerðar á henni fyrir andlát hans. Þá verður með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar ekki talið að sóknaraðilar hafi sýnt fram á að erfðaskráin hafi verið haldin neinum þeim annmörkum sem leitt geti til þess að horfa beri framhjá henni. Af þessu leiðir óhjákvæmilega að mögulegur skilnaður varnaraðila og E getur ekki haft þýðingu fyrir kröfu sóknaraðila.

9

Um kröfu sína vísa sóknaraðilar jafnframt til þess að skilyrðum 1. mgr. 9. gr. erfðalaga hafi ekki verið fullnægt en samkvæmt því ákvæði verður því hjóna sem lengur lifir ekki veitt leyfi til setu í óskiptu búi ef bú þess er til gjaldþrotaskipta eða í ljós kemur að eignir þess hrökkvi ekki fyrir skuldum. Hið sama eigi við ef því verður ekki treyst til að hafa forræði bús vegna vanhirðu um fjármál sín. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður sú niðurstaða staðfest að engin gögn hafi verið lögð fram í málinu sem renni fullnægjandi stoðum undir að eignir varnaraðila hrökkvi ekki fyrir skuldum eða að henni verði ekki treyst til að hafa forræði á búinu vegna vanhirðu um fjármál sín. Verður samkvæmt því ekki heldur fallist á að þessi málsástæða sóknaraðila hafi þýðingu fyrir kröfu þeirra um að búið verði tekið til opinberra skipta.

10

Um kröfu sína vísa sóknaraðilar einnig til þess að í 2. gr. erfðaskrárinnar hafi beinlínis verið tekið fram að varnaraðili og E féllu frá því „að eiga hjúskaparrétt yfir eignum hins“ og því liggi fyrir að fara ætti með eignir E sem vikið sé að í kaupmálanum sem séreignir hans, þrátt fyrir að þar sé kveðið á um það í 3. gr. að hann falli niður við andlát annars þeirra. Kaupmálinn nái í reynd til allra eigna búsins og því hafi ekki verið forsendur til að veita varnaraðila leyfi til setu í hinu óskipta búi.

11

Um síðastnefnda málsástæðu sóknaraðila er til þess að líta að samkvæmt 2. mgr. 74. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er heimilt að tímabinda séreignarákvæði kaupmála. Í kaupmála varnaraðila og E 17. október 2019 er að finna slíkt ákvæði í 3. gr. en þar segir að hann skuli falla niður við andlát annars þeirra. Samkvæmt því féll kaupmálinn niður við andlát E [...]. apríl 2020 og verður samkvæmt því ekki lagður til grundvallar við skipti á dánarbúinu. Ákvæði í 2. gr. erfðaskrár varnaraðila og E um að þau falli frá því „að eiga hjúskaparrétt yfir eignum hins“ getur ekki breytt þessari niðurstöðu þar sem ákvæðið er samkvæmt orðanna hljóðan bundið „við hjúskapinn“. Verður ákvæðið ekki skilið á annan veg en að það hafi eingöngu átt að gilda í tengslum við hjúskap varnaraðila og E með þeim réttaráhrifum að varnaraðili ætti ekki tilkall til eignanna ef til skilnaðar þeirra hefði komið. Samræmist sú túlkun erfðaskrárinnar þeirri réttarstöðu sem þau sömdu um með gerð kaupmálans. Verður að skilja fyrrgreind ákvæði erfðaskrárinnar og kaupmálans svo að með þeim hafi þau samið um að séreignafyrirkomulagið skyldi vera í gildi meðan á hjúskap þeirra stæði og eftir atvikum við slit hans en falla niður við andlát annars þeirra.

12

Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað sem rétt þykir að falli niður á báðum dómstigum.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.