227/2019

Útdráttur

E ehf. bauð neytendum lán til allt að 30 daga og var lántakan háð því skilyrði að keypt væri rafbók af E ehf. Rafbókina skyldi annaðhvort staðgreiða eða fá lán til kaupa á henni hjá E ehf. Með ákvörðun í nóvember 2016 taldi N E ehf. hafa brotið gegn tilteknum ákvæðum laga um neytendalán nr. 33/2013. Beindi N tilmælum til E ehf. um úrbætur og lagði bann við því að E ehf. krefði neytendur um greiðslu kostnaðar sem leiddi til hærri árlegrar hlutfallstölu kostnaðar en 50% að viðbættum stýrivöxtum. Þá var E ehf. gert að greiða 2.400.000 króna stjórnvaldssekt. Áfrýjunarnefnd neytendamála staðfesti ákvörðun N með úrskurði í mars 2017 og höfðaði E ehf. í kjölfarið mál gegn N til að fá úrskurðinn felldan úr gildi. Í dómi Landsréttar var meðal annars vísað til þess að ekki væri unnt að líta með öðrum hætti á fyrrgreind viðskipti en að kostnaður af kaupum á rafbók hefði í raun verið hluti af þeim kostnaði sem neytandinn hefði þurft að greiða í tengslum við lánssamning og E ehf. hefði verið kunnugt um við samningsgerð. Því hefði borið að telja þann kostnað til heildarlántökukostnaðar. Var E ehf. talinn hafa brotið gegn tilteknum ákvæðum laga nr. 33/2013 um fullnægjandi upplýsingagjöf til neytenda. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur að öðru leyti en því að úrskurður áfrýjunarnefndar neytendamála var felldur úr gildi að því er varðaði að E ehf. hefði brotið gegn qlið 2. mgr. 12. gr. þeirra laga.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og A-kk-nf Í-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 26. mars 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2019 í málinu nr. E2895/2017. 2 Áfrýjandi krefst þess aðallega að úrskurður áfrýjunarnefndar neytendamála í máli nr. 7/2016 frá 10. mars 2017 verði felldur úr gildi. Til vara krefst áfrýjandi þess að úrskurðinum verði breytt á þá leið að ákvæði hans um að áfrýjandi skuli greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 2.400.000 krónur verði fellt úr gildi, en að því frágengnu að sektarfjárhæðin verði lækkuð verulega. Þá krefst áfrýjandi greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4 Áfrýjandi veitti neytendum lán að fjárhæð 10.00040.000 krónur til allt að 30 daga og var lántakan háð því skilyrði að lántaki keypti að minnsta kosti eina rafbók af áfrýjanda. Þeim stóð síðan til boða annaðhvort að staðgreiða rafbókina eða fá lán til kaupa á henni. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort sá kostnaður, sem neytendur þurftu að greiða fyrir rafbækur vegna töku láns hjá áfrýjanda, teljist til heildarlántökukostnaðar. Með hinum áfrýjaða dómi var staðfest niðurstaða áfrýjunarnefndar neytendamála, sem hafði komist að þeirri niðurstöðu að svo væri.

5 Með úrskurði áfrýjunarnefndar neytendamála var fallist á þá ákvörðun Neytendastofu 14. nóvember 2016 að áfrýjandi hefði brotið gegn c, e, g og l lið 4. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2013 um neytendalán með ófullnægjandi upplýsingagjöf á stöðluðu eyðublaði og gegn e, g, h, l, q og vlið 2. mgr. 12. gr. sömu laga með ófullnægjandi upplýsingagjöf í lánssamningi. Þá hefði áfrýjandi brotið gegn 21. gr. sömu laga með því að telja svonefnt kaupverð rafbóka ekki til kostnaðar við lánveitingu. Einnig hefði hann brotið gegn 26. gr. laganna „með því að skilyrða lántöku við greiðslu kostnaðar sem næmi hærri árlegri hlutfallstölu kostnaðar en 50% að viðbættum stýrivöxtum“.

6 Með heimild í 3. mgr. 29. gr. fyrrgreindra laga beindi Neytendastofa þeim tilmælum til áfrýjanda að bæta upplýsingagjöf sína fyrir og við lánveitingu svo að fullnægt væri skilyrðum 7. og 12. gr. laganna. Þá var þeim tilmælum beint til hans að telja þá fjárhæð, sem tilgreind var sem kaupverð rafbóka, sem kostnað við útreikning heildarlántökukostnaðar og árlega hlutfallstölu kostnaðar, sbr. 21. gr. sömu laga. Neytendastofa bannaði áfrýjanda að krefja neytendur um greiðslu kostnaðar sem leiddi til hærri árlegrar hlutfallstölu kostnaðar en 50% að viðbættum stýrivöxtum, sbr. 26. gr. laga nr. 33/2013. Lagði stofnunin 2.400.000 króna stjórnvaldssekt á áfrýjanda með heimild í b, g, u og xlið 1. mgr. 30. gr. laganna. Áfrýjandi kærði ákvörðun Neytendastofu til áfrýjunarnefndar neytendamála og krafðist þess aðallega að félagið yrði ekki sektað og að engar takmarkanir yrðu settar á starfsemi þess en til vara að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi. Áfrýjunarnefnd neytendamála staðfesti ákvörðun Neytendastofu með úrskurði 10. mars 2017.

Málsástæður

7 Áfrýjandi byggir á því að kaupverð bókar geti ekki talist til heildarlántökukostnaðar samkvæmt glið (nú hlið) 1. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2013. Enginn lánveitandi á markaði reikni heildarlántökukostnað með þeim hætti, enda sé um að ræða vörukaup en ekki kaup á þjónustu, sem gæti mögulega fallið undir viðbótarþjónustu í skilningi ákvæðisins. Ljóst sé að kaupverð vöru er undanskilið heildarlántökukostnaði í 2. mgr. 19. gr. tilskipunar 2008/48/EB. Þá sé ákvæði 4. mgr. 21. gr. laganna að sama skapi skýrt um það að kostnaður vegna vörukaupa teljist ekki til lántökukostnaðar.

8 Áfrýjandi byggir kröfu sína á því að það sé ekki brot á clið 4. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2013 að ekki sé að finna upplýsingar á staðlaða eyðublaðinu um að kaup á bók sé skilyrði fyrir lánveitingu. Það geti ekki dulist lántakanda að bókakaupin séu tengd lánveitingunni en það komi ítrekað fram, meðal annars í skilmálum sem gildi um viðskiptin. Upplýsingar um verð bókanna sé augljóst í skjölum og uppfylli áfrýjandi því ákvæði eliðar sömu greinar. Upplýsingar um heildarlántökukostnað komi og skýrt fram, meðal annars með dæmi. Þá komi upplýsingar um vanskilavexti skýrlega fram í skjölunum og uppfylli því áfrýjandi ákvæði lliðar sömu greinar.

9 Áfrýjandi byggir jafnframt á því að staðlað eyðublað sem fylgi með lánum áfrýjanda sé fullnægjandi þar sem þar sé að finna réttar upplýsingar um heildarfjárhæð láns og lántökukostnað. Auk þess geti kostnaður vegna bókakaupa eðli máls samkvæmt ekki talist til lántökukostnaðar þar sem um vörukaup sé að ræða.

10 Einnig byggir áfrýjandi á því að allar viðeigandi upplýsingar komi fram í lánssamningum hans. Það sé fullnægjandi samkvæmt e, g, h, l, q og vlið 2. mgr. 12. gr. laga um neytendalán að vísa til lánaskilmálanna líkt og gert sé í lánssamningum, þar sem mun ítarlegri upplýsingar komi fram. Lánaskilmálar verði þannig hluti af lánssamningi.

11 Áfrýjandi bendir á að hann hafi brugðist við athugasemdum vegna brota á vlið 2. mgr. 12. gr. laganna á stjórnsýslustigi, án þess að tekið hafi verið tillit til þess við meðferð málsins í héraði.

12 Áfrýjandi telur stefnda hvorki hafa gætt leiðbeiningarskyldu sinnar samkvæmt 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 né uppfyllt rannsóknarskyldu sína samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaganna við ákvörðun um fjárhæð sektar.

13 Stefndi vísar til forsendna í úrskurði áfrýjunarnefndar neytendamála og hins áfrýjaða dóms utan það að hann telur ekki rétt að byggja niðurstöðu málsins á rlið 5. gr. laga nr. 33/2013.

Niðurstaða

14 Í hlið 5. gr. laga nr. 33/2013, sem áður var gliður laganna fyrir breytingar sem gerðar voru á þeim með lögum nr. 36/2017, um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lög um Seðlabanka Íslands, lög um neytendalán og lög um fasteignalán til neytenda (lán tengd erlendum gjaldmiðlum), er heildarlántökukostnaður skilgreindur svo: „Allur kostnaður, þ.m.t. vextir, verðbætur, þóknun, skattar og önnur gjöld sem neytandi þarf að greiða í tengslum við lánssamning og lánveitanda er kunnugt um við samningsgerð, að frátöldum þinglýsingarkostnaði. Kostnaður vegna viðbótarþjónustu í tengslum við lánssamning, einkum vátryggingariðgjöld, er einnig tekinn með í útreikninginn ef skylda er að gera viðbótarþjónustusamning til að lánið fáist eða til að fá það með auglýstum skilmálum og kjörum.“

15 Skilyrðið fyrir því að neytandi gæti tekið lán hjá áfrýjanda var að hann keypti rafbók. Því hærra lán sem neytandinn tók þeim mun fleiri rafbækur þurfti hann að kaupa. Þótt neytandinn hafi getað keypt rafbók án þess að taka lán gat hann ekki tekið lán nema kaupa rafbók. Skipti í því sambandi engu hvort neytandinn átti þess kost að staðgreiða kaupverð rafbókarinnar. Samkvæmt því er ekki unnt að líta með öðrum hætti á viðskiptin en að kostnaður af kaupum á rafbók hafi í raun verið hluti af þeim kostnaði sem neytandinn þurfti að greiða í tengslum við lánssamning og áfrýjanda hafi verið kunnugt um við samningsgerð í skilningi hliðar 5. gr. laga nr. 33/2013. Samkvæmt því bar áfrýjanda að telja kostnað vegna kaupa á rafbókum til heildarlántökukostnaðar.

16 Í 26. gr. laga nr. 33/2013 er kveðið á um að svokölluð árleg hlutfallstala kostnaðar af neytendalánum skuli ekki nema meira en 50 hundraðshlutum að viðbættum stýrivöxtum. Árleg hlutfallstala kostnaðar er skilgreind í blið (áður alið) 5. gr. laganna, sem „heildarlántökukostnaður, lýst sem árlegum hundraðshluta af heildarfjárhæð láns þess sem veitt er og reiknað út í samræmi við ákvæði 21. gr.“. Hlutfallstalan er nánar útfærð í reglugerð nr. 965/2013 um útreikning árlegrar hlutfallstölu kostnaðar sem sett var með heimild í lögum nr. 33/2013. Það leiðir af framangreindu að áfrýjanda er hverju sinni skylt að telja kostnað vegna kaupa á rafbókum til heildarlántökukostnaðar samkvæmt hlið (áður glið) 5. gr. laga nr. 33/2013. Þar sem hann hefur ekki gert það og þar sem sá kostnaður vegna lántöku er mun hærri en leyfilegt er samkvæmt 26. gr. laga nr. 33/2013 braut áfrýjandi gegn þeirri grein og 21. gr. laganna. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að ákvæði 26. gr. laga nr. 33/2013 fari í bága við ákvæði stjórnarskrár um jafnræði, friðhelgi eignarréttar og atvinnufrelsi.

17 Kemur þá til skoðunar hvort áfrýjandi hafi með upplýsingagjöf til neytenda fyrir gerð lánssamninga, brotið gegn c, e, g og llið 4. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2013. Í 1. mgr. 7. gr. laganna er kveðið á um að lánveitandi skuli með eðlilegum fyrirvara veita neytanda nauðsynlegar upplýsingar til þess að hann geti borið saman ólík tilboð og tekið upplýsta ákvörðun um það hvort gera skuli lánssamning áður en neytandi er bundinn af lánssamningi eða tilboði. Þessar upplýsingar skuli veittar á grundvelli lánsskilmála, skilyrða lánveitanda og, ef við á, fram kominna óska og upplýsinga frá neytanda. Þá segir í 2. mgr. 7. greinar að slíkar upplýsingar skuli veita á pappír eða öðrum varnalegum miðli, á stöðluðu eyðublaði sem birt er í reglugerð sem ráðherra setur. Í 1. gr. reglugerðar nr. 921/2013 um staðlað eyðublað sem lánveitandi notar til að veita neytanda upplýsingar áður en lánssamningur er gerður segir: „Lánveitandi skal með eðlilegum fyrirvara veita neytanda nauðsynlegar upplýsingar áður en lánssamningur er gerður til þess að hann geti borið saman ólík tilboð og tekið upplýsta ákvörðun um það hvort gera skuli lánssamning, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2013, um neytendalán.“ Þá er kveðið á um það í 2. mgr. greinarinnar að upplýsingar samkvæmt 1. mgr. skuli veittar á stöðluðu eyðublaði sem birt er í viðauka I við reglugerðina.

18 Í 4. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2013 eru talin upp þau atriði sem lánveitandi skal upplýsa neytendur um áður en ákvörðun er tekin um hvort gera skuli lánssamning. Þær upplýsingar sem lánveitandi skal veita lántaka eru taldar upp í fyrrgreindri málsgrein lagagreinarinnar í liðum a til s. Samkvæmt clið skal greina frá „heildarfjárhæð láns og skilyrði fyrir nýtingu þess“. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að það hafi verið ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir lánveitingum áfrýjanda að neytandi keypti rafbók eða eftir atvikum rafbækur af áfrýjanda. Bar áfrýjanda því að upplýsa um það skilyrði á upplýsingablaði hans samkvæmt 1. mgr. greinarinnar sem og um kostnað þar að lútandi. Þetta gerði áfrýjandi ekki og með því fullnægði hann ekki áskilnaði lagaákvæðisins.

19 Samkvæmt elið 4. mgr. 7. gr. laganna skal lánveitandi greina neytanda frá því um hvaða vöru eða þjónustu er að ræða og staðgreiðsluverð hennar, þegar um er að ræða lán í því formi að greiðslu sérstakrar vöru eða þjónustu er frestað og tengda lánssamninga. Eins og áður greinir var það skilyrði fyrir lánveitingu áfrýjanda að neytendur keyptu rafbók af áfrýjanda annaðhvort gegn staðgreiðslu eða með því að fá lán fyrir kaupunum. Af gögnum málsins verður ráðið að neytendur voru ekki upplýstir um það á upplýsingablaði áfrýjanda, sem er í andstöðu við fyrirmæli eliðar fyrrgreindrar greinar laganna.

20 Samkvæmt glið 4. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2013 skal lánveitandi upplýsa neytendur um árlega hlutfallstölu kostnaðar og heildarfjárhæð sem neytandi greiðir, útskýrt með lýsandi dæmi þar sem fram koma allar forsendur sem eru notaðar við útreikning á hlutfallstölunni. Frá þessu var ekki greint á upplýsingablaði áfrýjanda, heldur látið við það sitja að greina frá því að hlutfallstala kostnaðar væri þó aldrei hærri en 50%. Hefur áfrýjandi því brotið gegn ákvæðinu.

21 Í llið 4. mgr. 7. gr. er kveðið á um að upplýsa skuli um gildandi vexti þegar um er að ræða greiðslu eftir gjalddaga og fyrirkomulag breytinga á þeim, og ef við á, kostnað sem greiða þarf vegna vanskila. Á upplýsingablaði áfrýjanda er vísað til innheimtulaga nr. 95/3008 og reglugerðar nr. 37/2009, um hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar, auk þess er tekið fram að dráttarvextir leggist á vangoldna kröfu samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Fullnægir þessi framsetning ekki ákvæðinu, þar sem neytendur eru ekki upplýstir um gildandi dráttarvexti fyrir lántöku, eins og áskilið er. 22 Áfrýjunarnefnd neytendamála komst einnig að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hefði brotið gegn e, g, h, l, q og vlið 2. mgr. 12. gr. laga nr. 33/2013.

23 Í 12. gr. laga 33/2013 er kveðið á um þau atriði sem lánveitandi skal upplýsa neytanda um og koma skuli fram í lánssamningum með skýrum og hnitmiðuðum hætti. Áfrýjandi byggir á því að það sé fullnægjandi samkvæmt tilvitnuðum málsliðum greinarinnar að vísa til almennra skilmála þar sem þessar upplýsingar komi fram. Í 1. hluta almennra skilmála áfrýjanda kemur fram að þeim viðskiptavinum hans sem kaupi rafbók standi til boða að taka lán hjá honum. Kemur þar fram að kaupanda bjóðist að taka lán fyrir kaupunum og vísað til skilmála um lán. Hvergi er hins vegar vikið að staðgreiðsluverði rafbókanna eða þær tilgreindar frekar. Er þetta ekki í samræmi við áskilnað eliðar 12. gr. laganna og því brot gegn ákvæðinu.

24 Í glið 2. mgr. 12. gr. laga nr. 33/2013 er kveðið á um að í lánssamningi skuli koma fram á skýran og hnitmiðaðan hátt „árleg hlutfallstala kostnaðar og heildarfjárhæð sem neytandi greiðir, reiknað um leið og lánssamningur er gerður; tilgreina skal allar forsendur sem eru notaðar við útreikning á hlutfallstölu“. Hvorugt er tilgreint í lánssamningi áfrýjanda eða almennum skilmálum. Er þetta ekki í samræmi við áskilnað gliðar 12. gr. laganna og því brot gegn ákvæðinu.

25 Samkvæmt hlið 2. mgr. 12. gr. skal koma fram í lánssamningi „fjárhæð, fjöldi og tíðni greiðslna sem neytandi þarf að standa skil á og, ef við á, með hvaða hætti greiðslum verður skipt á hinar ýmsu útistandandi skuldir með mismunandi útlánsvöxtum þegar um endurgreiðslu er að ræða“. Eins og áður greinir er kaupverð rafbóka ekki tilgreint þótt kaupin væru skilyrði lánveitingar. Er þetta ekki í samræmi við áskilnað hliðar 12. gr. laganna og því brot gegn ákvæðinu.

26 Í llið 2. mgr. 12. gr. laga nr. 33/2013 er kveðið á um að í lánssamningi skuli koma fram „gildandi vextir þegar um er að ræða greiðslu eftir gjalddaga sem gilda á þeim tíma þegar lánssamningur er gerður og fyrirkomulag við breytingu á þeim og, ef við á, kostnaður sem greiða þarf vegna vanskila“. Með vísan til þess sem að framan greinir eru neytendur ekki upplýstir um gildandi dráttarvexti fyrir lántöku eins og áskilið er samkvæmt þessu ákvæði laganna. Er þetta ekki í samræmi við áskilnað lliðar 12. gr. laganna og því brot gegn ákvæðinu.

27 Í qlið 2. mgr. 12. gr. laga nr. 33/2013 er kveðið á um að í lánssamningi skuli koma fram „upplýsingar varðandi rétt sem leiðir af 17. gr., svo og skilyrðin fyrir nýtingu þess réttar“. Í 17. gr. laganna er fjallað um tengda lánssamninga. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að lánssamningar áfrýjanda hafi ekki verið tengdir lánssamningar í skilningi rliðar 5. gr. og telst áfrýjandi því ekki hafa brotið gegn þessu ákvæði.

28 Í vlið 2. mgr. 12. gr. laga nr. 33/2013 er kveðið á um að í lánssamningi skuli koma fram „ef við á, nafn og heimilisfang þar til bærra eftirlitsyfirvalda“. Óumdeilt er að þessar upplýsingar komu ekki fram í lánssamningum áfrýjanda en hann bætti úr því áður en áfrýjunarnefnd neytendamála kvað upp úrskurð sinn. Þótt áfrýjandi hafi bætt úr þessu atriði undir rekstri málsins braut hann engu að síður gegn ákvæðinu.

29 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er hafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að stjórnvöld hafi ekki gætt að leiðbeiningarskyldu sinni.

30 Þótt ekki sé unnt að líta svo á að um ítrekað brot áfrýjanda sé að ræða verður við ákvörðun sektar að líta til fyrri brota í þeirri starfsemi sem áfrýjandi tók yfir og honum hlaut að vera kunnugt um. Samkvæmt því og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um ákvörðun sektar að öðru leyti verður fallist á niðurstöðu hans um fjárhæð sektar.

31 Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur að öðru leyti en því að úrskurður áfrýjunarnefndar neytendamála er felldur úr gildi að því er varðar staðfestingu á þeirri ákvörðun stefnda að áfrýjandi hafi með ófullnægjandi upplýsingagjöf brotið gegn qlið 2. mgr. 12. gr. laga nr. 33/2013.

32 Eftir úrslitum málsins er rétt að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Felldur er úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar neytendamála að því er varðar staðfestingu á þeirri ákvörðun stefnda að áfrýjandi, Econtent ehf., hafi með ófullnægjandi upplýsingagjöf brotið gegn qlið 2. mgr. 12. gr. laga nr. 33/2013 um neytendalán. Að öðru leyti er hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

Áfrýjandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.