808/2018

Útdráttur

A höfðaði mál gegn Í til heimtu bóta vegna miska sökum aðgerða lögreglu í ársbyrjun 2010 á grundvelli IX. til XIII. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Aðgerðirnar komu til vegna ætlaðra brota A og þriggja annarra manna, sem allir tengdust félaginu Þ AB, á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum á grundvelli þeirra. Þá boðaði embætti ríkislögreglustjóra til blaðamannafundar í samstarfi við Fjármálaeftirlitið og gjaldeyriseftirlit Seðlabankans þar sem greint var frá aðgerðunum. Sakamál var svo höfðað gegn A og hinum þremur mönnunum vegna hinna ætluðu brota á fyrri hluta ársins 2013, en fallið var frá hluta sakargifta undir rekstri þess máls og fjórmenningarnir sýknaðir af þeim sakargiftum sem eftir stóðu með dómi héraðsdóms í árslok 2014. Þeim dómi var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands í byrjun næsta árs en ákæruvaldið féll frá áfrýjun rúmu ári síðar. Í dómi Landsréttar kom meðal annars fram að ekki yrði fallist á það með Í að tildrög framangreindrar rannsóknar hefðu verið með þeim hætti að A hefði með háttsemi sinni valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem gripið hefði verið til eða að framburður hans hjá lögreglu yrði einn og sér talinn leiða til þess að A teldist hafa valdið eða stuðlað að upphafsaðgerðum lögreglu í skilningi 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála. Því var ekki fallist á að miskabætur á grundvelli 246. gr. laganna yrðu lækkaðar eða felldar niður. Þá var Í jafnframt dæmt til greiðslu miskabóta á grundvelli almennu sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð, þar sem meðferð málsins hefði dregist svo úr hömlu að talið var fara gegn 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 2. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála og í ljósi málsatvika fælist í því brot gegn friði A og æru. Á hinn bóginn var A ekki talinn eiga rétt til miskabóta vegna ummæla sem féllu á framangreindum blaðamannafundi. Var Í dæmt til að greiða A miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og A-kk-nf Í-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 29. október 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2018 í málinu nr. E[…]/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 18 milljónir króna ásamt nánar tilgreindum vöxtum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti líkt og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Hinn 11. nóvember 2009 tilkynnti Seðlabanki Íslands Fjármálaeftirlitinu, í samræmi við þágildandi ákvæði laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, að grunur væri um að sænskt félag með heitinu Þ AB og fjórir nafngreindir menn, þar á meðal áfrýjandi, hefðu brotið á nánar tilgreindan hátt gegn þeim lögum og reglum nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál, en þær hafi bankinn gefið út 15. desember 2008 og fengið birtar í Bdeild Stjórnartíðinda. Á grundvelli þessarar tilkynningar sendi Fjármálaeftirlitið kæru 19. nóvember 2009 til þáverandi efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra sem tók málið til rannsóknar í janúar 2010.

5 Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2010 var að kröfu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra heimiluð húsleit í húsnæði að [...], Kópavogi, sem sagt var vera starfsaðstaða Þ AB og tengdra félaga og á heimilum og í fasteignum þeirra fjögurra manna er rannsókn beindist að, þar á meðal áfrýjanda. Sama dag mun jafnframt hafa verið heimiluð haldlagning og rannsókn gagna í vörslum Símans hf. er vörðuðu sömu aðila. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. sama mánaðar var enn fremur heimiluð leit í bifreiðum í eigu eða umráðum fjórmenninganna, þar af voru þrjár bifreiðar í eigu áfrýjanda og eiginkonu hans. Sama dag kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík að kröfu ríkislögreglustjóra eignarhlut áfrýjanda í fasteign, fimm ökutæki í hans eigu og innstæðu á bankareikningi hans til tryggingar kröfu að fjárhæð 40.671.022.000 krónur.

6 Áfrýjandi var handtekinn 29. janúar 2010 og þann dag fór fram húsleit á heimili hans á grundvelli áðurnefnds úrskurðar. Þennan sama dag boðaði efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra til blaðamannafundar í samstarfi við Fjármálaeftirlitið og gjaldeyriseftirlit Seðlabanka Íslands þar sem greint var frá þeim rannsóknaraðgerðum sem að framan greinir. Á fundinum kom fram að rannsóknin væri nýhafin og beindist að hinu sænska félagi, sem var nafngreint, og fjórum einstaklingum hér á landi sem væru taldir tengjast félaginu, ætluðum brotum þeirra var lýst og hugsanlegri refsiábyrgð sem og áhrifum brotanna á gjaldeyrisstöðugleika í landinu. Fram kom að sterkar grunsemdir væru fyrir hendi af hálfu lögregluyfirvalda um brot á áðurnefndum lögum og reglum um gjaldeyrismál. Sagði þáverandi yfirmaður efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra meðal annars að lögregluyfirvöld teldu brot þessara fjögurra einstaklinga „sönnuð en ég vil hafa alltaf þennan fyrirvara að við erum að tala um mál í rannsókn og grunsemdir og annað slíkt“. Sama dag og framangreindar húsleitir og blaðamannafundur fóru fram var tekin skýrsla af áfrýjanda.

7 Í framhaldi af því að lög nr. 82/2011 um breytingu á lögum nr. 135/2008 um embætti sérstaks saksóknara öðluðust gildi 1. september 2011 tók það embætti við rannsókn málsins.

8 Með dómi Hæstaréttar 25. janúar 2012 í máli nr. 685/2011 var fallist á kröfu áfrýjanda um að kyrrsetningargerð sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 í eignum hans yrði felld úr gildi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tvö ár og rúmir tveir mánuður væru liðnir frá því að kæra Fjármálaeftirlitsins barst efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra. Gripið hefði verið til nokkuð umfangsmikilla rannsóknaraðgerða og tryggingarráðstafana í lok janúar 2010. Í framhaldi af því hefði verið tekin skýrsla af einu vitni en síðan hefði ekki verið aflað gagna í þágu rannsóknarinnar ef frá væru taldar skýrslur sem teknar voru af sjö mönnum snemma árs 2011. Hefði sérstakur saksóknari ekki gert það líklegt að ekki hefði mátt ljúka úrvinnslu rannsóknargagna á mun skemmri tíma en embættið hefði haft til þess. Taldi Hæstiréttur að þessi dráttur á rannsókn málsins væri með þeim hætti að færi í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kyrrsetningu í eigum áfrýjanda mun hafa verið aflétt í kjölfarið.

9 Sérstakur saksóknari gaf út ákæru á hendur fjórmenningunum 22. mars 2013. Sama dag var að kröfu embættisins kyrrsettur á ný eignarhlutur áfrýjanda í nánar tiltekinni fasteign til tryggingar kröfu að fjárhæð allt að 164.000.000 króna. Þann dag haldlagði sérstakur saksóknari einnig innstæðu á tilteknum bankareikningi í eigu áfrýjanda.

10 Undir rekstri framangreinds sakamáls fyrir héraðsdómi leitaði embætti sérstaks saksóknara að gefnu tilefni upplýsinga Seðlabanka Íslands um hvernig aflað hefði verið þess samþykkis ráðherra fyrir setningu reglna nr. 1130/2008 sem áskilið var í ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 87/1992, svo sem þeim hafði verið breytt með lögum nr. 134/2008. Mun bankinn hafa svarað því til að engin formleg staðfesting ráðherra á reglum þessum hefði fundist. Í framhaldi af því féll ákæruvaldið frá sakargiftum sem vörðuðu brot gegn reglum Seðlabanka Íslands en hélt málinu að öðru leyti áfram í óbreyttu horfi. Með dómi héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2014 var áfrýjandi sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ríkissaksóknari áfrýjaði dómnum 14. janúar 2015, en féll frá áfrýjuninni 18. febrúar 2016, einu ári og rúmum einum mánuði síðar. Málið var síðan fellt niður fyrir Hæstarétti 19. febrúar 2016. 11 Við aðalmeðferð málsins í héraði gáfu meðal annars eftirtalin vitni skýrslu: F-kk-nf Þ-kk-nf V-kk-nf, saksóknari við embætti héraðssaksóknara, áður saksóknari við embætti sérstaks saksóknara og H-kk-nf M-kk-nf G-kk-nf, vararíkissaksóknari og fyrrverandi yfirmaður efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Í vætti F-kk-ef kom fram að þegar mál Þ AB og fjórmenninganna kom frá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra í september 2011 hafi enn átt eftir að vinna mikið í því. H-kk-nf M-kk-nf bar að vegna manneklu hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra hefði skort „bara á í rauninni getu og þetta dróst í höndum rannsakenda o.s.frv. vegna bara þessa“.

Niðurstaða

12 Í máli þessu krefst áfrýjandi meðal annars skaðabóta á grundvelli þágildandi 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. nú 246. gr. sömu laga, vegna rannsóknaraðgerða sem hann sætti af hendi lögreglu og sérstaks saksóknara á tímabilinu 29. janúar 2010 til 18. febrúar 2016, þegar aflétt var síðari kyrrsetningu eigna áfrýjanda. Fólust þessar aðgerðir í handtöku, leit á heimili, skrifstofu, í bílskúr og tveimur bifreiðum í eigu áfrýjanda og eiginkonu hans, haldlagningu og rannsókn gagna frá Símanum hf., kyrrsetningu á eignum í tvígang og haldlagningu innstæðu á bankareikningi.

13 Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. sömu greinar er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinarinnar eru fyrir hendi. Þar er þó einnig tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem krafa hans er reist á.

14 Í málinu liggur fyrir að áfrýjandi sætti framangreindum aðgerðum samkvæmt IX. til XIII. kafla laga nr. 88/2008 í þágu rannsóknar á sakamáli, þar sem hann var sýknaður með endanlegum dómi. Hann á því rétt til skaðabóta úr hendi stefnda nema því aðeins að telja megi hann sjálfan hafa valdið eða stuðlað að þeim.

15 Stefndi hefur í málatilbúnaði sínum vísað til þess að rannsókn málsins hafi ekki verið tilhæfulaus. Málið hafi horft þannig við lögreglu að rökstuddur grunur hafi verið um að starfsemi Þ AB hafi verið andstæð lögum nr. 87/1992 og reglum Seðlabanka Íslands nr. 1130/2008. Starfsemi félagsins hafi verið umfangsmikil og til þess fallin að torvelda stjórnvöldum að ná markmiðum sínum í gjaldeyrismálum og tryggja að skilaskyldur gjaldeyrir skilaði sér til landsins. Áfrýjandi hafi jafnframt ekki leitast við að upplýsa málið. Við fyrstu og aðra yfirheyrslu af þremur hafi áfrýjandi ekki gefið viðhlítandi skýringar á tengslum sínum við félagið Þ AB. Hann hafi í yfirheyrslu hjá lögreglu 29. janúar 2010 meðal annars sagst hafa átt félagið einn en væri ekki lengur í tengslum við það. Félagið væri nú í eigu erlendra aðila sem sæju um allt utanumhald um félagið, bókhald, samningagerð og samskipti við banka. Í annarri yfirheyrslu, 12. júní 2012, hafi hann neitað að tjá sig. Hann hafi því sjálfur stuðlað að upphafsaðgerðum lögreglu gegn sér.

16 Við meðferð máls ákæruvaldsins gegn áfrýjanda fyrir Héraðsdómi Reykjaness komu tveir starfsmenn Seðlabanka Íslands fyrir dóm og báru að þeim hefði borist tilkynning frá Skandinaviska Enskilda Banken AB um að bankinn hefði tekið Þ AB í viðskipti og að þau snerust um aflandsviðskipti með íslenskar krónur. Var því engin leynd yfir þeim viðskiptum, sem áfrýjandi taldi frá upphafi lögleg, líkt og síðar var staðfest, hvað varðaði þá ákæruliði sem þá hafði ekki verið fallið frá, með endanlegum sýknudómi Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2014. Verður því ekki fallist á það með stefnda að tildrög rannsóknarinnar hafi verið með þeim hætti að áfrýjandi hafi með háttsemi sinni valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem gripið var til. Þá verður framburður áfrýjanda hjá lögreglu ekki einn og sér talinn leiða til þess að hann teljist hafa valdið eða stuðlað að upphafsaðgerðum lögreglu í skilningi 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Er þá einnig horft til þess að áfrýjandi var fyrst yfirheyrður um miðjan dag 29. janúar 2010 þegar stór hluti upphafsaðgerða lögreglu í rannsókn málsins hafði þegar farið fram. Stefnda verður því gert að greiða áfrýjanda miskabætur vegna rannsóknaraðgerða lögreglu samkvæmt IX. til XIII. kafla laga nr. 88/2008.

17 Áfrýjandi hefur jafnframt byggt á því að hann hafi ekki aðeins beðið tjón vegna aðgerða sem falla undir 246. gr. laga nr. 88/2008 heldur hafi hann einnig orðið fyrir ólögmætri meingerð gegn frelsi sínu, friði og æru vegna annarra aðgerða sem ákæruvaldið og gjaldeyriseftirlit Seðlabanka Íslands beri ábyrgð á.

18 Samkvæmt 1. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands er Seðlabankinn sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins. Áfrýjandi hefði því óhjákvæmilega þurft að beina framangreindri kröfu að Seðlabankanum og stefna honum til aðildar að málinu. Að þessu gætti áfrýjandi ekki og kemur því ætluð bótaskylda vegna athafna sem Seðlabanki Íslands kynni að bera ábyrgð á ekki til frekari umfjöllunar.

19 Maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi á ekki aðeins rétt á bótum úr hendi stefnda á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008, heldur einnig samkvæmt almennu sakarreglunni og reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Skilyrði þess að bótaábyrgð verði dæmd er þó að lögreglumenn, handhafar ákæruvalds eða aðrir ríkisstarfsmenn hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið honum tjóni. Sökuðum manni verða jafnframt aðeins dæmdar miskabætur á þessum grunni ef hann hefur orðið fyrir líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi þess sem varð valdur að því, sbr. alið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eða ólögmætri meingerð sem beinst hefur gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. blið sömu málsgreinar.

20 Áfrýjandi kveður nánar tiltekin ummæli yfirmanns efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra á blaðamannafundi 29. janúar 2010 hafa verið ólögmæt og saknæm og andstæð rétti áfrýjanda til að teljast saklaus uns sekt er sönnuð, sbr. 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.

21 Endurrit af fyrrnefndum blaðamannafundi liggur fyrir í gögnum málsins. Þar er meðal annars haft eftir yfirmanninum: „… brot þessi teljast vera að okkar áliti allavega teljast þau sönnuð en ég vil hafa alltaf þennan fyrirvara að við erum að tala um mál í rannsókn og grunsemdir og annað slíkt.“ Þá telur áfrýjandi að fleiri ummæli sem höfð eru eftir yfirmanninum á þessum sama fundi feli í sér yfirlýsingu um sekt hans.

22 Ákvæði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu felur bæði í sér rétt til að veita og taka við upplýsingum. Af þeim sökum hefur lögreglu og opinberum starfsmönnum verið talið heimilt að upplýsa almenning um rannsókn sakamála enda sé gætt meginreglunnar í 2. mgr. 6. gr. sáttmálans um að hver sá sem borinn er sökum skuli talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð að lögum. Greinarmun verður að gera á ummælum þar sem fullyrt er að sakborningur sé sekur um tiltekinn verknað og ummælum þar sem lýst er grunsemdum um að hann hafi framið verknaðinn. Ummæli sem falla undir fyrrnefnda flokkinn hafa verið talin fara í bága við meginreglu 2. mgr. 6. gr. en ekki ummæli sem falla í síðarnefnda flokkinn, sbr. meðal annars dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 6. febrúar 2007 í máli G-x-x gegn Póllandi.

23 Meta verður efni tilvitnaðra yfirlýsinga, ekki aðeins með hliðsjón af orðalagi þeirra, heldur einnig hvar og hvernig þær eru settar fram, af hvaða tilefni og í hvaða samhengi. Þótt yfirmaður efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra komist svo að orði í hinni tilvitnuðu yfirlýsingu frá blaðamannafundinum 29. janúar 2010 að „…brot þessi teljast að okkar áliti allavega teljast þau sönnuð…“ bætir hann við í beinu framhaldi að um sé að ræða grunsemdir og mál í rannsókn. Skilja verður ummælin svo að þar sé yfirmaðurinn að greina frá því mati lögregluyfirvalda að í málinu liggi fyrir nægar sannanir svo leitt geti til sakfellingar fyrir dómi. Að því virtu verða þau ekki talin brjóta í bága við 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 26. mars 2002 í máli B-x-x gegn Litháen. Hið sama á við um önnur ummæli sem áfrýjandi vísar til.

24 Áfrýjandi krefst einnig skaðabóta vegna óhæfilegs dráttar málsins auk þess sem rannsókn málsins hafi verið tilhæfulaus. Við mat á því hvort meðferð máls hafi dregist svo mikið að bótaskyldu varði verður að líta til þess að markmið rannsóknar er að upplýsa mál svo að unnt sé að taka ákvörðun um saksókn á eins traustum grundvelli og kostur er. Fyrir liggur að mál þetta var umfangsmikið í rannsókn svo sem fram kom meðal annars í skýrslu F-kk-ef Þ-kk-ef V-kk-ef fyrir héraðsdómi og ekki verður heldur fallist á að rannsóknin hafi verið án tilefnis. Þrátt fyrir það er til þess að líta að svo virðist sem málið hafi lítið verið rannsakað þegar það barst í september 2011 frá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra til hins nýstofnaða embættis sérstaks saksóknara, tæpum tveimur árum eftir að Fjármálaeftirlitið kærði áfrýjanda til efnahagsbrotadeildarinnar, svo sem ráðið verður af framburði F-kk-ef og H-kk-ef M-kk-ef G-kk-ef fyrir héraðsdómi. Líkt og greinir í efnisgrein átta hér að framan var einnig staðfest með dómi Hæstaréttar 25. janúar 2012 í máli nr. 685/2011 að sá dráttur á rannsókn málsins sem þá var orðinn hefði verið með þeim hætti að færi í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Þá hefur stefndi ekki skýrt ástæður þess að rúmt ár leið frá því að ríkissaksóknari áfrýjaði héraðsdóminum til Hæstaréttar þar til fallið var frá áfrýjuninni og þá án þess að málið hefði verið þingfest fyrir Hæstarétti. Var þó sérstök ástæða til að hraða meðferð málsins í ljósi framangreinds dóms Hæstaréttar 25. janúar 2012. Verður því fallist á með áfrýjanda að meðferð málsins hafi dregist svo úr hömlu að telja verður hana fara gegn 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 og að í ljósi málsatvika felist í því brot gegn friði áfrýjanda og æru. Stefnda verður því gert að greiða áfrýjanda miskabætur vegna framangreindra tafa á meðferð málsins.

25 Miskabætur til áfrýjanda eru hæfilega ákveðnar 2.500.000 krónur. Við ákvörðun þeirra er litið til þess að ákærði var með stöðu grunaðs manns í rúm sex ár og að fasteign áfrýjanda og fimm ökutæki voru kyrrsett í tæp tvö ár eða frá 29. janúar 2010 til 25. janúar 2012 er Hæstiréttur kvað upp dóm í máli 685/2011. Fasteign áfrýjanda var jafnframt kyrrsett að nýju 22. mars 2013 og töluverðir fjármunir haldlagðir og stóðu kyrrsetningin og haldlagningin í tæp þrjú ár eða þar til ríkissaksóknari féll frá áfrýjun málsins til Hæstaréttar 18. febrúar 2016.

26 Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda verða látin standa óröskuð.

27 Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, A, 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júlí 2017 til greiðsludags.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, J-kk-ef M-kk-ef, 1.000.000 króna.