58/2019

Útdráttur

LBI ehf. krafðist skaðabóta úr hendi SÞ, HJ, SE, QBE II Ltd. og QBE C Ltd. vegna vanrækslu SÞ, HJ og SE í júní 2008, þegar lán til félagsins FG hf. í eigu B, formanns bankaráðs L hf., féll í gjalddaga án þess að bankaábyrgð K S. A. væri innheimt eða aðrar ráðstafanir gerðar til að halda ábyrgðinni við. Krafan á hendur QBE II Ltd. og QBE C Ltd. byggðist á ábyrgðartryggingu fyrir stjórnendur og starfsmenn sem félögin sömdu um við L hf. í lok janúar 2008. Sýnt þótti að vanræksla SÞ, bankastjóra L hf., hefði valdið LBI ehf. tjóni með því að bankaábyrgðin var ekki innheimt, sem næmi að lágmarki þeirri fjárhæð sem LBI ehf. gerði kröfu um að fá bætt, og var fallist á að SÞ bæri skaðabótaábyrgð á því tjóni, samkvæmt 134. gr. laga nr. 2/1995. HJ var sýknaður af kröfum LBI ehf. þar sem ekkert lá fyrir um að hann hefði komið að meðferð lánamáls FG hf. á umræddum tíma. SE var einnig sýknuð, þar sem sök hennar þótti ekki slík að sanngjarnt gæti talist að hún bæri skaðabótaábyrgð samkvæmt 1. og 3. mgr. 23. skaðabótalaga. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að vátrygging QBE II Ltd. og QBE C Ltd. hefði gilt um kröfu LBI ehf. á hendur SÞ vegna fyrrgreindrar háttsemi hans og að krafan hefði verið tilkynnt vátryggjendum innan tilskilins frests. Á hinn bóginn þóttu vátryggjendurnir hafa fært viðhlítandi sönnur á að bankinn hefði veitt ófullnægjandi eða rangar upplýsingar í umsókn um tryggingarvernd fyrir stjórnendur sína um atvik sem hann vissi eða mátti vita að hefðu verulega þýðingu fyrir mat vátryggjenda á áhættu, samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004. Vanræksla bankans á upplýsingaskyldu sinni þótti ekki óveruleg. Þegar litið var til þýðingar hennar við mat á áhættu vátryggjenda, sakar stjórnenda að því leyti og vátryggingaratburðar var talið rétt að fella niður ábyrgð QBE II Ltd. og QBE C Ltd. á grundvelli 2. mgr. 20. gr. laga nr. 30/2004 og voru þau sýknuð af kröfum LBI ehf. Loks þótti ljóst að SÞ hefði notið umsaminnar tryggingarverndar sem fólst í lækkun dómkrafna vegna samkomulags LBI ehf. við aðra vátryggjendur en að ekki væri sanngjarnt að honum yrði gert að greiða allar eftirstöðvar skaðabótakröfu félagsins með vísan til fjárhæðar þeirra. Með hliðsjón af því að hann hefði ekki verið sakaður um að hafa gert umrædd mistök af ásetningi eða gáleysi, sem og af hagsmunum hans andspænis hagsmunum LBI ehf., þótti rétt að lækka fjárhæð skaðabótakröfunnar umtalsvert á grundvelli 24. gr. skaðabótalaga og 3. mgr. 134. laga nr. 2/1995 og var honum gert að greiða LBI ehf. 50 milljónir króna með nánar tilgreindum vöxtum.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og M-kvk-nf G. F-kk-nf, löggiltur endurskoðandi.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 23. janúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. desember 2018 í málinu nr. E- 3827/2011.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að stefndu S-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf, H-kk-nf J-kk-nf K-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf S-kvk-nf verði dæmd til að greiða honum óskipt 10.525.381.476 krónur auk nánar tilgreindra vaxta. Aðaláfrýjandi krefst þess einnig að stefndi QBE International Insurance Ltd. verði dæmdur til að greiða óskipt með stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf 20.454.000 evrur auk nánar tilgreindra vaxta og að stefndi QBE Corporate Ltd. vegna QBE Syndicate 1886 verði dæmdur til að greiða óskipt með stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf 5.644.000 evrur auk nánar tilgreindra vaxta. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndu S-kk-nf og H-kk-nf krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur auk þess sem hún krefst málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

5

Gagnáfrýjendur, QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd. vegna QBE Syndicate 1886, skutu málinu fyrir sitt leyti til Landsréttar 15. maí 2019. Þeir krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms um sýknu af kröfum aðaláfrýjanda en krefjast þess í gagnsök að ákvörðun héraðsdóms um málskostnað verði hrundið og að þeim verði dæmdur hærri málskostnaður vegna meðferðar málsins í héraði. Þá krefjast gagnáfrýjendur málskostnaðar fyrir Landsrétti auk álags á málskostnað.

6

Aðaláfrýjandi krefst þess að kröfum gagnáfrýjenda í gagnsök verði hafnað auk málskostnaðar.

Málsatvik, málsástæður og sönnunarfærsla

7

Um málavexti er vísað til hins áfrýjaða dóms. Eins og þar greinir krefst aðaláfrýjandi í málinu skaðabóta úr hendi stefndu, fyrrum starfsmanna aðaláfrýjanda sem áður hét Landsbanki Íslands hf. Skaðabótakrafan er á því reist að stefndu hafi sýnt af sér vanrækslu við að innheimta bankaábyrgð, sem Kaupthing Bank Luxembourg S. A. hafði veitt 27. desember 2007 að fjárhæð 18 milljarðar króna, eða gera aðrar ráðstafanir til þess að halda ábyrgðinni við, en hún stóð meðal annars til tryggingar á tilgreindu peningaláni Landsbankans til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. Peningalánið, sem við framlengingu þess 27. desember 2007 var að fjárhæð 18.471.904.917 krónur, féll í gjalddaga 18. júní 2008 án þess að skuldarinn endurgreiddi lánið. Gildistími bankaábyrgðar Kaupthing Bank Luxembourg S. A. rann aftur á móti út 27. sama mánaðar án þess að gengið væri á hana. Aðaláfrýjandi kveður stefndu bera skaðabótaábyrgð á vanrækslu við að innheimta ábyrgðina í tæka tíð. Þá er krafa hans á hendur gagnáfrýjendum reist á því að þeir séu skuldbundnir til þess að greiða vátryggingarbætur vegna tjóns, sem hlaust af vanrækslu stefndu, á grundvelli ábyrgðartryggingar fyrir stjórnendur og starfsmenn Landsbankans sem veitt var í lok janúar 2008 og tók gildi 1. febrúar sama ár.

8

Eins og vikið er að í héraðsdómi gerði Landsbankinn nýjan lánssamning við Fjárfestingarfélagið Gretti hf. 25. júlí 2008. Lánið nam 6.762.701.174 krónum og 88.769.245,80 evrum sem á þeim tíma námu samtals um um 18,4 milljörðum króna. Eigandi Fjárfestingarfélagsins Grettis hf., B-kk-nf G-kk-nf, veitti sama dag sjálfskuldarábyrgð til tryggingar á endurgreiðslu lánsins. Sjálfskuldarábyrgðin var skilyrt að því leyti að hún gilti aðeins ef fyrirhuguð bankaábyrgð Kaupþings banka hf. vegna lánsins yrði ekki gefin út eða hún félli niður. Gjalddagi nýja lánsins var 2. janúar 2009. Lánsfénu var samdægurs varið til að greiða inn á fyrrgreint lán félagsins sem féll í gjalddaga 18. júní 2008. Sama dag gerði Landsbankinn lánssamning við nýtt félag, Gretti eignarhaldsfélag ehf., þar sem bankinn skuldbatt sig til að veita félaginu fjölmyntalán í nánar tilgreindum fjárhæðum er svöruðu á þeim tíma til ríflega 17 milljarða króna. Samkvæmt samningnum var lánið veitt til að fjármagna hlutafjárhækkun í Fjárfestingarfélaginu Gretti hf. og skyldi henni ráðstafað til niðurgreiðslu á tilgreindum lánum þess félags við Landsbankann, þar á meðal á framangreindu láni sem féll í gjalddaga 18. júní 2008. Gjalddagi lánsins til Grettis eignarhaldsfélags ehf. var 2. janúar 2009. B-kk-nf G-kk-nf mun einnig hafa gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir endurgreiðslu þess láns. Þeir gerningar sem að framan er lýst tengdust áformum um að Grettir eignarhaldsfélag ehf. tæki yfir nánar tilgreindar skuldbindingar Fjárfestingarfélagsins Grettis ehf. og eignir félagsins aðrar en hlutabréf í Eimskipafélagi Íslands hf. Framangreindar ráðstafanir voru samþykktar í bankaráði Landsbankans 5. september 2008.

9

Gögn málsins bera með sér að unnið hafi verið að því síðla sumars 2008 að afla nýrrar bankaábyrgðar Kaupþings banka hf. til tryggingar á lánum Fjárfestingarfélagsins Grettis ehf. Eins og fram kemur í héraðsdómi lýsti nafngreindur starfsmaður Kaupþings banka hf. þvíyfir í tölvuskeyti 27. júlí 2008 til Á-kk-ef Þ-kk-ef Þ-kk-ef, sem þá gegndi starfi yfirlögfræðings fyrirtækjasviðs Landsbankans, að ábyrgðin „sem renna átti út 27. júní sl.“ hefði verið framlengd til 10. ágúst 2008. Jafnframt var lýst yfir vilja til að framlengja ábyrgðina til 5. janúar 2009 þegar búið væri að ganga frá tryggingum sem Kaupþing banki hf. teldi fullnægjandi. Engin önnur gögn liggja fyrir um að Kaupþing hafi gengist í ábyrgð fyrir skuldbindingum Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. að nýju eftir að fyrri bankaábyrgð féll úr gildi 27. júní 2008. Með samkomulagi 30. september 2008 gekkst félagið Givenshire Equities S.à r. l. aftur á móti í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu á allt að 18 milljörðum króna vegna sjálfskuldarábyrgðar B-kk-ef G-kk-ef á greiðslu Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. til Landsbankans.

10

Fjárfestingarfélagið Grettir hf. og Grettir eignarhaldsfélag ehf. voru tekin til gjaldþrotaskipta 7. maí 2009. Enn fremur var bú B-kk-ef G-kk-ef tekið til gjaldþrotaskipta 31. júlí sama ár. Givenshire Equities S.à r. l. var tekið til slita í Lúxemborg 14. október 2009. Þegar mál þetta var höfðað sumarið 2011 lágu ekki fyrir endanlegar upplýsingar um endurheimtur úr framangreindum búum. Í málatilbúnaði aðaláfrýjanda bæði í héraði ogfyrir Landsrétti hefur verið á því byggt að Landsbanki Íslands hf. hefði fengið 18 milljarða króna greidda í samræmi við skuldbindingu Kaupthing Bank Luxembourg S. A. samkvæmt bankaábyrgðinni hefði krafa komið fram um það í tæka tíð. Í héraðsdómsstefnu segir að bótafjárhæðin hafi verið lækkuð um 10% til að taka fullt tillit til mögulegra greiðslna úr framangreindum búum. Af þeim sökum var dómkrafa aðaláfrýjanda á hendur stefndu 16.200.000.000 króna í upphafi málareksturs í héraði. Kröfugerðin á hendur stefndu var lækkuð enn frekar undir rekstri málsins eins og síðar verður vikið að.

11

Stefndu mótmæla öll bótaskyldu. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi reisa þau í hnotskurn varnir sínar á því að ekkert liggi fyrir um að þau hafi sýnt af sér saknæma háttsemi sem er skilyrði bótaábyrgðar. Þá hafa þau vísað til þess að þau eigi ekki að bæta aðaláfrýjanda tjón vegna starfa þeirra hjá fyrrum vinnuveitanda sínum, a-kk-þgf, enda hafi hann skuldbundið sig til þess að kaupa ábyrgðartryggingu til að mæta mögulegum kröfum á hendur þeim vegna starfa þeirra. Því til stuðnings vísa þau einkum til 3. mgr. 19. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en stefndu H-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf vísa einnig til 1. mgr. 23. gr. sömu laga. Hafi aðaláfrýjandi ekki gætt að því að viðhalda ábyrgðartryggingunni eigi þau skaðabótakröfu á hendur honum til skuldajafnaðar á móti mögulegri bótaskyldu þeirra. Jafnframt er af hálfu stefndu talið að almennar lækkunarreglur 24. gr. skaðabótalaga eigi við auk þess sem stefndu S-kk-nf og H-kk-nf vísa einnig til 3. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög í þessu sambandi. Þá hafa þau, einkum stefndu H-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf, borið því við að ekkert tjón hafi hlotist af því að láta hjá líða að ganga að bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. Því til stuðnings hafa stefndu H-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf meðal annars vísað til þess að lánið, sem féll í gjalddaga 18. júní 2008, hafi verið greitt með nýjum lánum sem tryggð voru á annan hátt en með umræddri bankaábyrgð.

12

Gagnáfrýjendur mótmæla því að þeim beri að greiða vátryggingarbætur úr ábyrgðartryggingunni. Þeir reisa varnir sínar á ýmsum málsástæðum og er meginröksemdum þeirra fyrir sýknu lýst í hinum áfrýjaða dómi. Auk þess að taka undir með stefndu, um að ekki hafi stofnast til bótaskyldu af þeirra hálfu, byggja gagnáfrýjendur í stuttu máli á því að verulega hafi skort á að vátryggingartaki og vátryggðir hafi gætt að upplýsingaskyldu sinni við töku tryggingarinnar, sbr. 19. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Hafa gagnáfrýjendur í því sambandi vísað til þess að í umsókn um trygginguna hafi verið veittar rangar og ófullnægjandi upplýsingar meðal annars um eignarhald bankans og rannsókn og athuganir eftirlitsaðila. Einnig hafi mikilvægar upplýsingar í fylgigögnum umsóknar verið rangar þar á meðal um eigið fé og eiginfjárhlutfall bankans. Þá hafi vátryggingartaki ekki haft frumkvæði að því að veita upplýsingar um nánar tilgreind atriði í starfsemi bankans sem hann hafi vitað eða mátt vita að hefðu verulega þýðingu fyrir mat á áhættu vátryggjenda. Í því sambandi vísa gagnáfrýjendur meðal annars til upplýsinga um að innan bankans hefði refsiverð markaðsmisnotkun viðgengist. Gagnáfrýjendur byggja aðallega á því að framangreind brot vátryggingartaka á upplýsingaskyldu hafi verið sviksamleg, sbr. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 30/2004. Að öðrum kosti beri að fella bótaábyrgð þeirra niður að öllu leyti á grundvelli 2. mgr. sömu greinar. Gagnáfrýjendur reisa sýknukröfur sínar einnig á því að tilkynning um þá kröfu, sem höfð sé uppi í málinu af hálfu aðaláfrýjanda, hafi komið fram of seint. Gildistími vátryggingarinnar hafi verið liðinn þegar viðhlítandi tilkynning um kröfuna barst og skilyrðum fyrir viðbótarkröfutímabili sé ekki fullnægt samkvæmt skilmálum tryggingarinnar.

13

Í hinum áfrýjaða dómi er meðferð málsins lýst. Þar er meðal annars gerð grein fyrir því að aðaláfrýjandi hafi í þinghaldi 12. nóvember 2018 fallið frá kröfum gegn 22 af 24 vátryggjendum og af því tilefni lækkað dómkröfur sínar á hendur stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf um 4.174.618.524 krónur, úr 16.200.000.000 króna í 12.025.381.476 krónur. Rök fyrir þeirri lækkun voru færð fram í bókun aðaláfrýjanda 26. nóvember 2018.

14

Gagnáfrýjendur brugðust við framangreindri breytingu á kröfugerð aðaláfrýjanda með því að leggja fram bókun í þinghaldi 14. nóvember 2018. Þar var því haldið fram að skilmálar tryggingarinnar leiddu til þess að ekki yrði greitt úr fyrsta viðbótarlagi hennar nema að greitt hefði verið að fullu úr grunnlagi hennar eða dómur gengið um greiðsluskylduna. Á sama hátt skapaðist engin greiðsluskylda úr öðru viðbótarlagi tryggingarinnar nema greiðslur úr fyrsta viðbótarlagi hefðu verið inntar af hendi að fullu eða verið dæmdar. Með samkomulagi við hluta vátryggjenda væri því kröfugerð aðaláfrýjenda á hendur gagnáfrýjendum orðin svo óskýr að rétt væri að vísa málinu frá dómi án kröfu. Að öðrum kosti var því borið við að einungis gæti komið til greiðsluskyldu af hálfu gagnáfrýjanda QBE Corporate Ltd. vegna QBE Syndicate 1886, sem hafði skrifað sig fyrir 35% af 10 milljóna evra grunntryggingu, en ekki af hálfu gagnáfrýjanda QBE International Insurance Ltd. Þá var því haldið fram að greiðsluskylda fyrrgreinda vátryggjandans gæti aldrei numið hærri fjárhæð en 2.916.666 evrum, enda hefðu vátryggjendur skrifað sig fyrir samtals 120% af grunntryggingarfjárhæðinni.

15

Í sama þinghaldi 14. nóvember 2018 var af hálfu stefndu skorað á aðaláfrýjanda að leggja samkomulag við framagreinda vátryggjendur fram í málinu sem og önnur gögn í tengslum við gerð samkomulagsins. Í þinghaldi 21. sama mánaðar tóku stefndu jafnframt undir ábendingu gagnáfrýjanda um að efni væri til þess að vísa málinu frá dómi eftir framangreinda breytingu á kröfugerð hans vegna óskýrleika í málatilbúnaði aðaláfrýjanda.

16

Í hinum áfrýjaða dómi er vikið að því sem fram kom í framburði V-kk-ef R-kk-ef G-kk-ef, löggilts endurskoðanda og stjórnarmanns í Pricewaterhouse Coopers ehf., við aðalmeðferð málsins um lyktir málshöfðunar aðaláfrýjanda gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP. Þar segir að því máli hafi lokið með því að það var fellt niður á grundvelli samkomulags milli aðila í febrúar 2017. Þá er í héraðsdómi rakið að eftir ábendingu dómsformanns hefði aðaláfrýjandi lagt fram bókun sem samkvæmt þingbók var lögð fram við munnlegan málflutning 28. nóvember 2018. Með þeirri yfirlýsingu voru dómkröfur aðaláfrýjanda á hendur stefndu lækkaðar um einn og hálfan milljarð króna, úr 12.025.381.476 krónum í 10.525.381.476 krónur. Til skýringar var vísað til málflutnings gagnáfrýjenda um ætlaða vanreifun á kröfufjárhæð aðaláfrýjanda vegna samkomulags hans við Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP og ábendingu dómsformanns þar að lútandi. Í bókuninni kemur fram sú afstaða aðaláfrýjanda að þau málalok hafi ekki þýðingu fyrir úrlausn þessa máls. Til að taka af allan vafa hefði aðaláfrýjandi þó ákveðið að lækka höfuðstólsfjárhæð kröfu sinnar á hendur stefndu um einn og hálfan milljarð króna. Fullyrt var að sú lækkun væri verulega umfram þá hagsmuni sem hefðu komið í hlut aðaláfrýjanda með samkomulagi um niðurfellingu á dómsmáli hans á hendur Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP.

17

Í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms kemur fram að í máli aðaláfrýjanda gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP hafi verið krafist skaðabóta meðal annars til að bæta tjón sem aðaláfrýjandi taldi sig hafa orðið fyrir vegna atvika sem hann kvæði stefndu bera sök á í því máli sem hér væri til umfjöllunar. Yrði bókun aðaláfrýjanda og lækkun á kröfum hans ekki skilin á annan veg en að hann hefði með því viðurkennt að hafa þegið hagsmuni úr hendi endurskoðunarfyrirtækjanna vegna þess tjóns sem hann leitaðist við að fá bætt með málshöfðun sinni í þessu máli. Í héraðsdómi eru gerðar athugasemdir við að aðaláfrýjandi hefði lokið gagnaöflun sinni 27. júní 2017 án þess að láta þess getið fyrir dóminum að hann hefði í febrúar sama ár lokið máli sínu gegn endurskoðunarfyrirtækjunum og fengið greiðslu frá þeim. Sá háttur á rekstri málsins af hálfu aðaláfrýjanda var talinn í andstöðu við grunnreglur íslensks réttarfars. Þráttfyrir það taldi héraðsdómur rétt að horfa til þess að við aðalmeðferð málsins hefði aðaláfrýjandi lækkað kröfur sínar með vísan til samkomulags við endurskoðunarfyrirtækin og lýst sig reiðubúinn að leggja samkomulagið fram ef áskorun gagnaðila þess efnis kæmi fram. Ekki hefði verið skorað á aðaláfrýjanda að leggja samkomulagið fyrir dóminn. Því var ekki talið að framangreindir annmarkar á meðferð málsins af hálfu aðaláfrýjanda hefðu gert stefndu og gagnáfrýjendum erfiðara um vik að halda uppi fullum vörnum í málinu. Væri kröfugerð aðaláfrýjanda og reifun hans á endanlegu tjóni því nægilega skýr, sbr. grunnrök d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að efnisdómur yrði felldur á kröfur aðaláfrýjanda.

18

Öðrum frávísunarástæðum sem haldið var fram í málinu var einnig hafnað í hinum áfrýjaða dómi. Þá var komist að þeirri efnislegu niðurstöðu að sýkna bæri stefndu og gagnáfrýjendur í málinu með þeim rökum sem rakin eru í héraðsdómi.

19

Meðan á gagnaöflunarfresti samkvæmt 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 stóð voru lögð fram ýmis gögn fyrir Landsrétt. Meðal þeirra gagna eru greinargerðir Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP í framangreindu máli aðaláfrýjanda gegn endurskoðunarfyrirtækjunum. Á dómþingi 15. júní 2020, sem haldið var á grundvelli 3. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 til að fjalla um óskir aðila um viðbótarsönnunarfærslu fyrir Landsrétti, kom fram af hálfu aðaláfrýjanda að hann væri reiðubúinn að falla fyrir sitt leyti frá trúnaðarákvæði 9. gr. samkomulags 22. febrúar 2017 um málalok í máli aðaláfrýjanda gegn endurskoðunarfyrirtækjunum í tengslum við umbeðnar vitnaleiðslur. Enn fremur áréttaði aðaláfrýjandi að hann myndi leggja samkomulagið fram ef áskorun kæmi fram um það af hálfu gagnaðila. Færi svo yrði þó farið fram á að samkomulagið yrði lagt fram í trúnaði á grundvelli heimildar í 1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991. Áskorun kom fram um framlagningu samkomulagsins í tölvuskeyti lögmanns stefnda S-kk-ef degi fyrir upphaf aðalmeðferðar málsins og var áskorunin áréttuð á dómþingi. Aðaláfrýjandi óskaði þá framlagningar samkomulagsins í trúnaði með vísan til 1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991 en dómurinn hafnaði því að skilyrðum greinarinnar væri fullnægt. Við svo búið var samkomulagið frá 22. febrúar 2017 ásamt íslenskri þýðingu þess lagt fram í málinu án takmörkunar samkvæmt framangreindu ákvæði.

20

Í samkomulaginu kemur fram að aðilar málsins, aðaláfrýjandi og Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP hafi fallist á lyktir þess gegn tiltekinni eingreiðslu án þess að endurskoðunarfyrirtækin viðurkenndu nokkra ábyrgð og án þess að aðaláfrýjandi viðurkenndi að höfðun málsins hefði verið tilhæfulaus. Nam greiðslan níu og hálfri milljón bandaríkjadollara. Fyrrgreindur V-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf gaf skýrslu fyrir Landrétti við aðalmeðferð málsins þar sem hann staðfesti framangreindar lyktir málsins.

Niðurstaða

I

21

Í ljósi þeirra upplýsinga sem lagðar hafa verið fyrir Landsrétt um lyktir í máli aðaláfrýjanda gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að ekki hafi verið slíkir annmarkar á reifun aðaláfrýjanda á kröfugerð hans og því tjóni, sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna þeirra atvika sem hann styður kröfugerð sína við, að efni sé til þess að vísa málinu frá dómi án kröfu. Athugasemdir gagnáfrýjenda, sem komu fram í bókun undir rekstri málsins í héraði 14. nóvember 2018, um að greiðsluskylda úr efri lögum tryggingarinnar geti ekki verið fyrir hendi þar sem vátryggjendur í neðri lögum hennar hafi ekki greitt fulla vátryggingarfjárhæð í samræmi við skuldbindingar sínar, lýtur að efnisatriði málsins og breytir ekki framangreindri niðurstöðu um málsreifun aðaláfrýjanda. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er jafnframt staðfest niðurstaða hans um að hvorki sé ástæða til að vísa málinu frá dómi á þeim grunni að málshöfðunarfrestur samkvæmt 1. mgr. 136. gr. laga nr. 2/1995, sem felldur var brott úr lögum með 15. gr. laga nr. 68/2010, hafi verið liðinn þegar málið var höfðað, né með vísan til þess að ákvörðun aðaláfrýjanda um málshöfðun hafi ekki verið tekin af þar til bærum aðila, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 2/1995. Ekki hafa verið færð fram önnur haldbær rök fyrir því að vísa beri málinu frá dómi án kröfu.

II

22

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að mistök hafi átt sér stað hjá aðaláfrýjanda með því að ekki var gengið að bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. áður en gildistími hennar rann út eða aðrar viðeigandi ráðstafanir gerðar til að tryggja fjárhagslega hagsmuni bankans eftir að greiðslufall varð á peningaláni Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. 18. júní 2008. Að fullnægðum skilyrðum skaðabótaábyrgðar getur aðaláfrýjandi krafið fyrrum starfsmenn sína um bætur vegna fjártjóns sem af því hefur hlotist enda séu færðar sönnur á að þeir hafi sýnt af sér saknæma vanrækslu sem leiddi til þeirra mistaka. Eins og rakið er í héraðsdómi fer um mat á skaðabótaábyrgð stefndu S-kk-ef og H-kk-ef, sem báðir störfuðu sem bankastjórar Landsbanka Íslands hf. á þeim tíma er atvik urðu, eftir 134. gr. laga nr. 2/1995. Í 1. mgr. greinarinnar kemur fram að framkvæmdastjóra hlutafélags sé skylt að bæta félaginu það tjón, sem hann hefur valdið því í störfum sínum, hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Eins og fram kemur í héraðsdómi áskilur þessi skaðabótaregla einungis einfalt gáleysi. Aftur á móti fer um mat á skaðabótaábyrgð stefndu S-kvk-ef E-kvk-ef gagnvart fyrrum vinnuveitanda sínum eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Eins og gerð er grein fyrir í héraðsdómi verður við það mat að horfa til þess hvort sanngjarnt sé að krefja hana um bætur þegar litið er til sakar og stöðu hennar sem starfsmanns bankans svo og atvika að öðru leyti, sbr. 1. og 3. mgr. 23. gr. skaðabótalaga. Í ljósi fyrrgreindrar sérreglu 134. gr. laga nr. 2/1995 getur framangreindur bótagrundvöllur starfsmanna samkvæmt skaðabótalögum ekki tekið til skaðabótaábyrgðar bankastjóranna.

23

Með vísan til þeirra röksemda sem koma fram í hinum áfrýjaða dómi er staðfest niðurstaða hans um að þá meðferð, sem fyrirhuguð framlenging á láni Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. hlaut í júní 2008 og lyktaði með því að trygging sem fólst í bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. tapaðist, verði að meta stefnda S-kk-þgf til vanrækslu. Samkvæmt því er fullnægt skilyrði skaðabótaábyrgðar stefnda S-kk-ef samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um að hann hafi sýnt af sér gáleysi í störfum sínum sem framkvæmdastjóri aðaláfrýjanda.

24

Með vísan til þess sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi ber jafnframt að staðfesta niðurstöðu hans um sýknu stefnda H-kk-ef þar sem ekkert liggur fyrir um að hann hafi komið að meðferð lánamáls Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. í júní 2008 en fyrir liggur að starfsemi fyrirtækjasviðs Landsbanka Íslands hf., þar sem málið var til meðferðar, var ekki á starfssviði hans samkvæmt skipuriti bankans.

25

Með sömu rökum og eiga við um stefnda S-kk-þf mátti stefndu S-kvk-þgf E-kvk-þgf vera um það kunnugt að bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. væri tímabundin og myndi falla úr gildi skömmu eftir gjalddaga á láni Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. í júní 2008. Enn fremur mátti hún gera sér grein fyrir því að greiðslufall hefði orðið á umræddu láni fjárfestingarfélagsins en hún var ein af fleirum starfsmönnum fyrirtækjasviðs bankans sem fengu tölvuskeyti þess efnis 18. júní 2008. Í því ljósi og að teknu tilliti til þess sem fyrir liggur um vitneskju hennar um slæma fjárhagsstöðu Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. var fullt tilefni fyrir hana til þess að huga vel að hagsmunum Landsbanka Íslands hf. í tengslum við efndir framangreindra kröfuréttinda bankans enda var hún yfirmaður fyrirtækjasviðs þar sem lánamál fjárfestingarfélagsins var til meðferðar. Í ljósi atvika er aftur á móti á það fallist að hún hafi mátt gera ráð fyrir því að aðrir starfsmenn ynnu að því, undir stjórn yfirmanns síns, stefnda S-kk-ef, að tryggja hagsmuni bankans í tengslum við endurnýjun lánsins til fjárfestingarfélagsins. Í því ljósi telst sök stefndu S-kvk-ef E-kvk-ef ekki slík að sanngjarnt geti talist að hún beri skaðabótaábyrgð gagnvart fyrrum vinnuveitanda sínum, sbr. 1. og 3. mgr. 23. gr. skaðabótalaga. Því ber enn fremur að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sýknu stefndu S-kvk-ef E-kvk-ef.

26

Tímabundin bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. tapaðist með því að ekki var gengið að henni í tæka tíð. Ekkert hefur verið lagt fram í málinu sem gefur tilefni til að ætla að ábyrgðarkrafan hefði ekki verið efnd af hálfu bankans í Lúxemborg ef eftir því hefði verið gengið áður en hún féll úr gildi. Upplýst var um neikvæða eiginfjárstöðu Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. meðal annars á fundi bankaráðs Landsbanka Íslands hf. 7. apríl 2008 sem stefndi S-kk-nf sat. Hlaut honum að vera ljóst að bankaábyrgðin væri í reynd forsenda þess að peningalán bankans fengist endurgreitt, að því leyti sem ábyrgðin dugði til, nema að önnur jafngild trygging yrði veitt. Sú vanræksla að innheimta ekki bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. að fjárhæð 18 milljarðar króna var augljóslega til þess fallin að valda aðaláfrýjanda fjártjóni sem því nam.

27

Eins og vikið hefur verið að var lánið, sem féll í gjalddaga 18. júní 2008, greitt upp með nýju peningaláni til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. 25. júlí 2008 og að hluta með hlutafjárhækkun í félaginu sem var fjármagnað með láni sama dag til Grettis eignarhaldsfélags ehf. Með því fékkst ekkert greitt upp í fjárkröfu bankans heldur var skuldbindingin í raun framlengd og að hluta færð yfir á Gretti eignarhaldsfélag ehf. Eins og rakið hefur verið gekkst eigandi Fjárfestingarfélagsins Grettis hf., B-kk-nf G-kk-nf, í sjálfskuldarábyrgð fyrir endurgreiðslu nýja lánsins að því gefnu að bankaábyrgð yrði ekki gefin út af hálfu Kaupþings. Félagið Givenshire Equities S.à r. l. gekkst síðar í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu ábyrgðarskuldbindingar B-kk-ef G-kk-ef. Bú framangreindra félaga og B-kk-ef G-kk-ef voru tekin til gjaldþrotaskipta hér á landi eins og rakið hefur verið auk þess sem bú Givenshire Equities S.à r. l. var tekið til slita í Lúxemborg. Í málinu hafaverið lögð fram gögn um skiptalok framangreindra búa og þær takmörkuðu greiðslur sem fengust upp í lýstar kröfur. Námu greiðslur sem aðaláfrýjandi hefur fengið við slit þessara aðila á grunni framangreindra löggerninga samtals mun lægri fjárhæð en sem nemur því sem aðaláfrýjandi lækkaði kröfu sína um á grundvelli áætlunar samkvæmt héraðsdómsstefnu og áður er getið.

28

Í ljósi alls þess sem að framan er rakið, þar á meðal upplýsinga um greiðslu fyrrum ytri endurskoðenda aðaláfrýjanda vegna málareksturs er laut að hluta að sama tjóni og hér er til umfjöllunar, verður að leggja til grundvallar að vanræksla við innheimtu bankaábyrgðarinnar hafi valdið aðaláfrýjanda tjóni sem nemur að lágmarki þeirri fjárhæð sem hann gerir kröfu um að fá bætt í máli þessu. Á það er fallist að stefndi S-kk-nf beri skaðabótaábyrgð á því tjóni. Er þá engu slegið föstu um umfang bótaskyldu hans.

III

29

Eins og fram kemur í héraðsdómi skuldbatt aðaláfrýjandi sig í ráðningarsamningi við stefnda S-kk-þf 21. apríl 2003 til þess að kaupa „hefðbundna stjórnendatryggingu“ vegna starfa hans hjá bankanum. Í samningnum er ekki að finna nánari umfjöllun um hvað skyldi felast í tryggingunni og í engu vikið að hámarksfjárhæð hennar. Staðið var við þessa skuldbindingu af hálfu aðaláfrýjanda með því að kaupa stjórnendatryggingu árlega á erlendum vátryggingarmarkaði í gegnum vátryggingarmiðlarann Howden Insurance Brokers Ltd. Síðast var það gert í janúar 2008 þegar vátryggingarmiðlarinn leitaði áskrifta vátryggjenda fyrir ábyrgðartryggingu stjórnenda (e. Directors and Officers Liability Insurance) að undangenginni athugun vátryggjenda á umsókn aðaláfrýjanda 9. janúar 2008, fylgigögnum með henni og eftir atvikum öðrum gögnum sem vátryggjendur öfluðu. Gagnáfrýjendur voru meðal þeirra vátryggjenda sem skráðu sig fyrir tilteknu hlutfalli vátryggingarfjárhæðar og skuldbundu sig með þeim hætti til greiðslu vátryggingarbóta kæmu fram kröfur á hendur stjórnendum eða öðrum starfsmönnum aðaláfrýjanda á gildistíma vátryggingarinnar, eða síðar í samræmi við skilmála hennar, vegna ólögmætra athafna (e. Wrongful Act) þeirra. Gildistími tryggingarinnar var frá 1. febrúar 2008 til 31. janúar 2009. Af framlögðum skilmálum leiðir að íslensk lög um vátryggingarsamninga gilda um túlkun þeirra samninga sem þannig komust á. 30

Eins og framlagðir skilmálar bera með sér var vátryggingin í þremur lögum sem skiptist í grunnlag að fjárhæð 10 milljónir evra, fyrstu viðbótartryggingu að fjárhæð 15 milljónir evra og aðra viðbótartryggingu að fjárhæð 25 milljónir evra. Í raun voru gerðir þrír vátryggingarsamningar fyrir hvert lag. Í hverjum þeirra kom fram að ábyrgð vátryggjenda væri hlutfallsleg (pro rata) og að þeir skyldu einungis bera ábyrgð samkvæmt því hlutfalli sem þeir hefðu skrifað sig fyrir. Í skilmálum fyrstu og annarrar viðbótartryggingar segir að ekki sé skylt að greiða úr þeim tryggingum fyrr en greitt hafi verið að fullu úr undirliggjandi tryggingum. Hinn 31. janúar 2008 skráði gagnáfrýjandinn QBE S-e-x 1886 sig fyrir 35% vátryggingar úr grunntryggingu og 20% úr fyrstu viðbótartryggingu en gagnáfrýjandinn QBE International Insurance Ltd. skráði sig fyrir 40% úr fyrstu viðbótartryggingu og 60% úr annarri viðbótartryggingu. Framangreind hlutföll munu hafa lækkað lítillega í grunntryggingu og fyrstu viðbótartryggingu vegna skráningar vátryggjenda umfram 100% og tekur kröfugerð aðaláfrýjanda mið af því.

31

Samkvæmt íslenskri þýðingu vátryggingarskilmálanna tók ábyrgð vátryggjenda nánar tiltekið til þess að „greiða fyrir hönd STJÓRNENDA allt TJÓN sem stafar af KRÖFU vegna ÓLÖGMÆTRAR ATHAFNAR (að VINNUDEILUM meðtöldum) sem nýtur tryggingarverndar og sem STJÓRNENDUR eiga ekki rétt á bótagreiðslum vegna samkvæmt eftirfarandi undirlið 2)“, sbr. undirlið 1 í I. hluta skilmálanna. Samkvæmt undirlið 2 tók ábyrgð vátryggjenda einnig til þess að greiða fyrir hönd aðaláfrýjanda allt tjón sem stafaði af sams konar kröfum og áður er getið og honum væri heimilt eða skylt samkvæmt lögum eða venju að bæta stjórnendum. Auk þessa náði tryggingarverndin til kostnaðar og útgjalda sem stjórnendur stofnuðu til í tilefni af rannsókn og meðferð mála meðal annars vegna ólögmætra athafna þeirra eins og nánar er rakið í undirliðum 3 og 4 í I. hluta almennu skilmálanna. Ekki verður af skilmálunum ráðið að útilokað hafi verið að aðaláfrýjandi gæti átt skaðabótakröfu á hendur stjórnendum bankans sem greiða skyldi úr tryggingunni þótt hann teldist vera vátryggingartaki. Þá verður að leggja til grundvallar að aðaláfrýjanda sé sem tjónþola heimilt að krefjast bóta beint úr hendi vátryggjenda samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 ásamt því að beina kröfum sínum að stefndu.

32

Í dómi Hæstaréttar Íslands 22. september 2016 í máli nr. 641/2015, sem fjallaði um skaðabótakröfu aðaláfrýjanda á hendur stefnda S-kk-þgf og öðrum fyrrverandi starfsmanni aðaláfrýjanda, segir að ákvæði ráðningarsamnings hans verði ekki túlkað á annan veg en að með því hafi stefndi mátt treysta því að þurfa ekki að bæta aðaláfrýjanda tjón sem hann kynni að valda honum í störfum sínum að því tilskildu að tjónið yrði bætt samkvæmt skilmálum slíkrar tryggingar. Þar var stefndi S-kk-nf sýknaður af skaðabótakröfu með þeim rökum að aðaláfrýjandi hefði ekki fært sönnur á að tjónið hefði ekki fengist bætt úr þeirri stjórnendatryggingu sem aðaláfrýjandi hafði sannanlega keypt. Það sakarefni sem hér er til úrlausnar er ekki hliðstætt því máli sem fjallað var um í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands. Vegur þar þyngst að skaðabótakröfu er einnig beint að vátryggjendum og því unnt að fá úr því skorið í málinu hvort þeim sé skylt að greiða úr tryggingunni. Þá er til þess að líta að skaðabótakrafan á hendur stefndu er hærri en vátryggður getur átt tilkall til úr tryggingunni. Verður stefndi S-kk-nf ekki sýknaður á hliðstæðum grundvelli og gert var með framangreindum dómi Hæstaréttar. Af þessum sökum verður að huga nánar að þeirri tryggingarvernd sem hin keypta stjórnendatrygging veitti, með hvaða hætti málinu var fylgt eftir gagnvart vátryggjendum og hvort og að hvaða leyti tjónið fáist bætt úr vátryggingunni.

IV

33

Meginefni vátryggingarinnar hefur þegar verið rakið. Hún er svokölluð kröfugerðartrygging, en í því felst að tilkynna varð um tjónsatvik meðan vátryggingin var enn í gildi en eftir það á svonefndu viðbótarkröfutímabili samkvæmt skilmálum hennar. Naut stefndi því tryggingarverndar á gildistíma hennar og mögulega lengur vegna tjóns er hlytist af tjónsatviki sem hann bæri skaðabótaábyrgð á, samtals allt að 50 milljónum evra, enda kæmi fram krafa þar um innan framangreindra tímamarka. Þessi hámarksfjárhæð tryggingarverndarinnar svaraði til um 4,8 milljarða króna þegar vátryggingin var keypt vegna tjónsatviks og er það há fjárhæð jafnvel í samhengi við umfang rekstrar aðaláfrýjanda á þeim tíma. Ekki hafa verið færð fyrir því rök að þessi tryggingarvernd hafi ekki fullnægt áskilnaði ráðningarsamnings við stefnda S-kk-þf um kaup á hefðbundinni stjórnendatryggingu.

34

Gildistími vátryggingarinnar rann út 31. janúar 2009. Samkvæmt VI. hluta skilmála tryggingarinnar hvíldi skylda á aðaláfrýjanda eða vátryggðum starfsmanni til að tilkynna um kröfur sem nytu tryggingaverndar, fyrirætlan um að láta vátryggðan sæta slíkri ábyrgð eða kringumstæður sem gætu leitt til slíkrar kröfu á hendur honum. Þar segir enn fremur að berist slík tilkynning á gildistíma vátryggingarinnar sé krafa sem kemur fram síðar engu að síður talin komin fram meðan tryggingin er enn í gildi. Engin tilkynning barst um kröfu vegna þeirra atvika sem mál þetta lýtur að áður en gildistími vátryggingarinnar rann út.

35

Í héraðsdómsstefnu er að þessu vikið. Þar er vísað til þess að samkvæmt „ákvæði H“ í skilmálum vátryggingarinnar sé veitt 72 mánaða viðbótarkröfutímabil eftir að stjórnendur hafa látið af störfum. Þá segir í málavaxtalýsingu stefnunnar að vátryggingarmiðlarinn H-x-x hafi staðfest að beiðni um framlengingu tilkynningartímans um eitt ár hefði borist en um heimild til þeirrar framlengingar var vísað til „kafla III A“ í skilmálunum. Þar er því jafnframt haldið fram að tilkynnt hafi verið um mögulegar kröfur á hendur stjórnendum bankans vegna lánveitinga til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. með bréfi 22. janúar 2010 áður en hinn framlengdi tilkynningarfrestur rann út. Í þeim kafla stefnunnar sem fjallar um málsástæður er á því byggt að vátryggingin taki til krafna sem eru settar fram allt að 72 mánuðum eftir að stjórnendur hafa látið af störfum, sbr. „ákvæði H“ í skilmálunum, og vísað til þess að stefndu hefðu látið af störfum fyrir aðaláfrýjanda í október 2008.

36

Tilvísun aðaláfrýjanda í héraðsdómsstefnu til greinar III. A átti ekki við enda hafði sérstaklega verið um það samið að ákvæði í viðauka „um einhliða viðbótarkröfutímabil“ kæmi í stað greinar III. A. Þá var vísun aðaláfrýjanda í stefnu málsins til ákvæðis H án nánari tilgreiningar ónákvæm auk þess sem ranglega var talið að upphaf 72 mánaða frestsins miðaðist við það þegar stjórnandinn léti af störfum. Ekki er þó efni til þess að fallast á það með gagnáfrýjendum að nánari umfjöllun í greinargerð aðaláfrýjanda til Landsréttar um þessi atriði sé of seint fram komin. Er þá litið til þess að allt frá öndverðu hefur verið á því byggt af hálfu aðaláfrýjanda að tilkynning um kröfuna hafi komið fram í tæka tíð með vísan til þess að fullnægt væri skilyrðum fyrir 72 mánaða viðbótarkröfutímabili en um það er fjallað í grein III. H í skilmálunum.

37

Ekki er ágreiningur um að viðauki „um einhliða viðbótarkröfutímabil“ í vátryggingarsamningnum breytti engu um efni greinar III. H í skilmálum vátryggingarinnar. Sú grein ber yfirskriftina „Fyrrum stjórnendur“. Þar segir orðrétt í íslenskri þýðingu löggilts skjalaþýðanda en hana hefur aðaláfrýjandi lagt fram í málinu: „Ef FYRIRTÆKIÐ endurnýjar ekki þennan samning eða skiptir honum út fyrir annan samning sem veitir STJÓRNENDUM ábyrgðartryggingu og kýs að kaupa ekki viðbótarkröfutímabil, veitir þessi samningur 72 mánaða viðbótarkröfutímabil frá þeim tíma sem endurnýjunin hefði átt að fara fram, á þeim tíma má tilkynna VÁTRYGGJENDUM skriflega um sérhverja KRÖFU sem gerð er á hendur einhverjum STJÓRNANDA sem látið hefur af störfum áður en ákveðið var að framlengja ekki samninginn, að því tilskildu að KRAFAN falli að öðru leyti undir tryggingarvernd samkvæmt þessum samningi. Tryggingarverndin gildir einungis um ÓLÖGMÆTAR ATHAFNIR sem framdar hafa verið eða fram er haldið að framdar hafa verið á meðan STJÓRNANDINN starfaði fyrir FYRIRTÆKIÐ.“

38

Gagnáfrýjendur mótmæla því að skilyrðum þessarar greinar sé fullnægt. Virðist ágreiningur aðila að því leyti einkum lúta að þremur atriðum. Í fyrsta lagi hvort aðaláfrýjandi hafi skipt vátryggingarsamningnum út fyrir annan samning sem veitt hafi stjórnendum ábyrgðartryggingu, í öðru lagi hvort aðaláfrýjandi hafi kosið að kaupa viðbótarkröfutímabil (e. Discovery Period) og í þriðja lagi hvort stefndu hafi látið af störfum í skilningi greinarinnar. Varðandi síðasta atriðið skírskota gagnáfrýjendur til þess að samningurinn á frummálinu mæli fyrir um að viðbótarkröfutímabil eigi við um þá stjórnendur sem hafi „retired before the date of non- renewal“ á vátryggingarsamningi. Gagnáfrýjandi lagði fram þýðingu á greininni þar sem orðið „retired“ er þýtt með að fara „á eftirlaun“. Við aðalmeðferð málsins héldu gagnáfrýjendur því fram að almenn venja væri að hugtakið „retired“ í samningum af þessum toga vísaði til þess að viðkomandi hefði farið á eftirlaun eða í öllu falli látið af störfum af sjálfsdáðum. Hélt hann því fram að ekki hefði verið sýnt fram á að það ætti við um stefndu, þar á meðal stefnda S-kk-þf.

39

Ekkert liggur fyrir í málinu um að aðaláfrýjandi hafi keypt ábyrgðartryggingu fyrir stjórnendur í þjónustu sinni sem gat komið í stað þeirrar sem rann út 31. janúar 2009. Engu breytir í því sambandi þó að fyrir liggi samningur um kaup á ábyrgðartryggingu í þágu starfsmanna útibús aðaláfrýjanda í Lundúnum með gildistíma frá 7. janúar 2010 til sama dags ári síðar. Sá samningur gat hvorki samkvæmt efni sínu né gildistíma komið í stað fyrrgreinds vátryggingarsamnings sem aðaláfrýjandi reisir kröfu sína á gagnvart gagnáfrýjendum. Fyrri vátryggingarsamningi var því ekki „skipt út“ (e. replaced) með þeim samningi. Enginn ágreiningur er um að aðaláfrýjandi endurnýjaði ekki þann vátryggingarsamning sem krafa hans er reist á. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að hafna málsvörn gagnáfrýjenda sem byggist á því að áskilnaði greinar III. H sé að þessu leyti ekki fullnægt.

40

Í málinu liggja fyrir tölvupóstsamskipti starfsmanna aðaláfrýjanda og starfsmanns vátryggingarmiðlarans Howden Insurance Brokers Ltd. frá 30. janúar til 11. febrúar 2009. Þar leitaði aðaláfrýjandi eftir því að kaupa viðbótarkröfutímabil á grundvelli viðauka vátryggingarsamningsins um „einhliða viðbótarkröfutímabil“ sem áður er getið. Af þeim kaupum varð þó aldrei en iðgjöld vegna þeirra voru ekki innt af hendi þar sem vátryggjendur munu hafa talið að aðaláfrýjandi ætti ekki tilkall til slíkra kaupa. Ekki verður af gögnum málsins ráðið að aðaláfrýjandi hafi fylgt þessum áformum frekar eftir gagnvart vátryggjendum. Verður því að leggja til grundvallar að hann hafi horfið frá því að kaupa viðbótarkröfutímabil og að framangreint skilyrði greinar III. H standi því ekki í vegi fyrir því að tryggingaverndin nái til fyrrum stjórnenda aðaláfrýjanda.

41

Grein III. H í skilmálum tryggingarinnar verður ekki skilin á þann veg að viðbótarkröfutímabil í 72 mánuði taki einungis til þess þegar stjórnendur fara á eftirlaun. Hafa gagnáfrýjendur ekki hnekkt þeim eðlilega skilningi á orðalagi frumtextans að þar sé átt við að viðkomandi hafi látið af störfum að eigin ósk. Eins og rakið er í héraðsdómi neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að víkja stjórn aðaláfrýjanda frá störfum, taka yfir vald hluthafafundar í bankanum og setja yfir hann skilanefnd. Ekki verður séð að sú ákvörðun hafi hróflað við ráðningu stefnda S-kk-ef. Degi síðar óskuðu hann og stefndi H-kk-nf lausnar frá störfum með uppsagnarbréfum sem skilanefnd aðaláfrýjanda tók við og samþykkti jafnframt ósk bankastjóranna um að þeir yrðu þegar leystir frá starfsskyldum sínum. Samkvæmt framansögðu verður að miða við að stefndi S-kk-nf hafi látið af störfum hjá aðaláfrýjanda að eigin ósk í október 2008. Á þeim tíma lá ekki fyrir ákvörðun um að framlengja ekki vátryggingarsamning við vátryggjendur. Framangreindu skilyrði greinar III. H í skilmálum tryggingarinnar fyrir viðbótarkröfutímabili er því fullnægt.

42

Samkvæmt skilgreiningu í skilmálum vátryggingarinnar er með hugtakinu „ólögmæt athöfn“ (e. Wrongful Act) átt við „hvers konar raunveruleg eða meint mistök“ stjórnenda sem og „athafnir, athafnaleysi, vanræksla, brot á skyldu, trúnaðarbrest eða brot á ábyrgð“ af hálfu stjórnenda meðan þeir störfuðu sem slíkir. Undir það fellur vanræksla stefnda S-kk-ef við að gæta að fjárhagslegum hagsmunum aðaláfrýjanda við fyrirhugaða framlengingu á láni Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. í júní 2008 er leiddi til þess að trygging fyrir efndum kröfunnar tapaðist. Krafa aðaláfrýjanda um skaðabætur á hendur honum á grundvelli 134. gr. laga nr. 2/1995 vegna þeirrar vanrækslu fellur undir tryggingavernd vátryggingarinnar en hún var tilkynnt vátryggjendum með bréfi lögmanns aðaláfrýjanda til Howden Insurance Brokers Ltd. 26. nóvember 2010. Tilkynningarfrestur greinar III. H í skilmálunum, sem aðaláfrýjendur geta samkvæmt framansögðu borið fyrir sig, var þá ekki liðinn.

V.1

43

Eins og áður segir hafna gagnáfrýjendur greiðsluskyldu úr vátryggingunni meðal annars með þeim rökum að aðaláfrýjandi hafi brugðist upplýsingaskyldu sinni samkvæmt 19. gr. laga nr. 30/2004. Í 1. mgr. þeirrar greinar segir að við gerð eða endurnýjun vátryggingarsamnings geti vátryggingarfélag óskað eftir upplýsingum um atvik sem kunna að hafa þýðingu fyrir mat þess á áhættu. Skal slíkra upplýsinga aflað beint hjá vátryggingartaka, eða eftir atvikum vátryggðum, sem skal veita rétt og tæmandi svör við spurningum félagsins. Sama á við þegar vátryggingartaki veitir upplýsingar fyrir hönd vátryggðs. Í niðurlagi 1. mgr. 19. gr. laganna segir að vátryggingartaki, og eftir atvikum vátryggður, skuli einnig að eigin frumkvæði veita upplýsingar um sérstök atvik sem hann veit, eða má vita, að hafa verulega þýðingu fyrir mat félagsins á áhættu. Þá kemur fram í 2. mgr. 19. gr. laganna að verði vátryggingartaka ljóst að hann hefur veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um áhættuna skuli hann án ástæðulauss dráttar skýra félaginu frá því.

44

Málatilbúnað sinn um vanrækslu aðaláfrýjanda að þessu leyti reisa gagnáfrýjendur öðrum þræði á því að tiltekin svör við spurningum vátryggjenda hafi verið röng eða ófullnægjandi í umsókn aðaláfrýjanda 9. janúar 2008 um tryggingavernd fyrir stjórnendur sína. Þá hafi rangar eða ófullnægjandi upplýsingar verið í fylgigögnum með umsókninni auk þess sem aðaláfrýjandi hafi ekki veitt upplýsingar um sérstök atvik sem hann vissi eða mátti vita að hefðu verulega þýðingu fyrir mat vátryggjenda á áhættu. Þessu til sönnunar vísa gagnáfrýjendur til ýmissa gagna sem lögð hafa verið fram í málinu. Þar má helst nefna staðhæfingar aðaláfrýjanda sjálfs í héraðsdómsstefnu í máli þessu og svokölluðum systurmálum, sem aðaláfrýjandi höfðaði meðal annars gegn gagnáfrýjendum, sem og í dómsmáli aðaláfrýjanda á hendur Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP. Á því er byggt af hálfu gagnáfrýjenda að þessar staðhæfingar feli í sér bindandi málflutningsyfirlýsingar. Varðandi tiltekin atriði í málatilbúnaði gagnáfrýjenda er jafnframt stuðst við dóma sem þeir telja að hafi sönnunargildi á grundvelli 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þá vísa gagnáfrýjendur til skýrslna eða minnisblaða sem endurskoðunarfyrirtækið Deloitte vann að beiðni aðaláfrýjanda á grundvelli gagna frá honum og aðaláfrýjandi hefur sjálfur stuðst við í málarekstri sínum. Gagnáfrýjendur telja sig enn fremur hafa fært sönnur á hluta málsástæðna sinna með framlagningu matsgerðar dómkvaddra matsmanna, þeirra J-kk-ef U-kk-ef og M-kvk-ef P-kvk-ef, löggiltra endurskoðenda. Matsgerð þeirra 22. nóvember 2017 var lögð fram í þinghaldi 28. sama mánaðar. Eins og síðar verður vikið að lýtur hún að ýmsum þáttum í reikningsskilum aðaláfrýjanda í árslok 2006 og 2007 sem og 31. mars 2008. Fram kemur af hálfu gagnáfrýjenda að matsmenn hafi hvorki svarað matsspurningum 3, 4, 5 og 6 né hluta af matsspurningu 7. Aftur á móti hafi svör fengist við matsspurningum 1 og 2 sem og hluta af matsspurningu 7 og byggja gagnáfrýjendur á matsgerðinni að því leyti. Gagnáfrýjendur benda á að þeir hafi freistað þess að fá dómkvadda yfirmatsmenn til að svara matsspurningum 3, 4, 5, 6 og hluta af spurningu 7 en þeirri beiðni hafi verið hafnað.

45

Aðaláfrýjandi telur að ekki hafi verið færðar viðhlítandi sönnur á brot hans á upplýsingaskyldu samkvæmt 19. gr. laga nr. 30/2004. Telur hann að ýmsar athugasemdir sem gagnáfrýjendur hafi gert við reikningsskil bankans séu ósannaðar og að með þeim hafi endurskoðuðum reikningsskilum hans ekki verið hnekkt. Aðaláfrýjandi heldur því meðal annars fram að hann geti ekki talist hafa gefið bindandi málflutningsyfirlýsingar í þeim málum sem gagnáfrýjandi vísar til auk þess sem ósannaðar og ódæmdar fullyrðingar í stefnu hafi ekki gildi í málinu.

46

Í 45. gr. laga nr. 91/1991 segir að yfirlýsing aðila, sem er gefin fyrir dómi og felur í sér ráðstöfun á sakarefni, bindi hann eftir reglum um gildi loforða ef hann hefur forræði á því. Á þessum grunni telst aðaláfrýjandi bundinn af lýsingu sinni á þeim atvikum sem hann hefur gefið í héraðsdómsstefnu í máli þessu og öðrum málum gegn gagnáfrýjendum og getur ekki horfið frá þeirri lýsingu eða mótmælt samþykki gagnáfrýjenda á henni sem ósannaðri nema að færðar séu sönnur á hið gagnstæða. Staðhæfingar aðaláfrýjanda um atvik í stefnu eða greinargerð í máli hans gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP fela aftur á móti í sér yfirlýsingu sem beindist einungis að gagnaðilum í því máli. Ráðstöfun aðaláfrýjanda á sakarefni þess máls girðir út af fyrir sig ekki fyrir að hann geti haft uppi mótmæli og haldið fram sjónarmiðum í því máli sem hér er til úrlausnar sem ganga þvert gegn málsástæðum hans í fyrrgreindu máli, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 5. júní 2019 í máli nr. 9/2019.

47

Aðaláfrýjandi gerir einnig ýmsar athugasemdir við framlagða matsgerð sem hann telur að sé haldin slíkum ágöllum að hún hafi ekki sönnunargildi. Þær athugasemdir lúta öðrum þræði að rökstuðningi og forsendum fyrir einstökum svörum sem þýðingu geta haft við úrlausn á málsástæðum gagnáfrýjenda. Hér verður aftur á móti vikið að þeim almennu ágöllum sem aðaláfrýjandi telur að séu á matsgerðinni.

48

Af hálfu aðaláfrýjanda er gerð sú athugasemd við matsgerð dómkvaddra matsmanna að hún sé bundin svo miklum fyrirvörum að ekki sé unnt að byggja á henni og að hún sé ekki reist á nægilega traustum gögnum. Þá sé ekki hægt að styðjast við hana þar sem í matsbeiðni sé spurt að því hvort reikningsskil bankans á tilgreindum dagsetningum gefi „rétta mynd“ af tilteknum atriðum. Sú hugtakanotkun sé ekki þekkt við endurskoðun heldur eigi þar að leggja mat á hvort reikningsskil gefi „glögga mynd“ af stöðu og afkomu fyrirtækis. Að auki hafi framkvæmd matsins verið verulega ábótavant.

49

Í 4. kafla matsgerðarinnar er fjallað almennt um matsgerðina. Þar segir að þar sem „matsmenn hafi haft takmarkaðar upplýsingar um sérhvern lið þeirra ársreikninga og árshlutareikninga sem eru til umfjöllunar [sé] þeim ekki unnt að draga ályktanir um skekkju í liðunum í heild sinni heldur eingöngu að benda á einstaka skekkjur“. Þar segir einnig að matsmenn nálgist spurningar þar sem spurt sé um rétta mynd með þeim hætti að reyna að draga fram hvort liðurinn innihaldi skekkju. Ekki sé hins vegar lagt mat á áhrif hennar í heild. Þá verði að hafa í huga að ekki sé útilokað að aðrar skekkjur séu í sama lið sem matsmönnum sé ekki unnt að koma auga á vegna takmarkaðra upplýsinga. Þá leggja matsmenn áherslu á að þeir geti ekki sett fram niðurstöðu um reikningsskilin í heild því að þá hafi þeir þurft að hafa aðgang að fullnægjandi gögnum fyrir alla liði ársreikningsins. Af þessum sökum verði að gera þá kröfu til lesenda matsgerðarinnar að „þeir leggi sjálfir mat á þær rangfærslur og skekkjur sem matsmenn benda á í niðurstöðum við einstaka spurningar, þ. e. hvort þær skekkjur hefðu orðið þess valdandi að lesendur reikningsskilanna hefðu tekið aðrar ákvarðanir byggt á reikningsskilunum en þeir gerðu á sínum tíma“. Því næst er vikið að hugtökunum „rétt mynd“ og „glögg mynd“ sem aðaláfrýjandi gerir að umtalsefni. Um þá hugtakanotkun segir í matsgerðinni að þegar rætt sé um reikningsskil og hversu „rétt“ þau séu eða áreiðanleg sé vísað til hugtaksins „glögg mynd“. Því næst er gerð nánari grein fyrir því hvað átt sé við með glöggri mynd. Í niðurlagi þeirrar umfjöllunar kemur fram að reikningsskil einingar séu talin gefa glögga mynd af afkomu, efnahag og breytingum á handbæru fé þegar ársreikningurinn er án verulegrar skekkju. Þegar eining uppfylli reikningsskilareglur að fullu sé talið að ársreikningur hennar sýni í langflestum tilvikum glögga mynd. Síðan segir orðrétt: „Nauðsynlegt er að framkvæma endurskoðun til að leggja mat á það hvort reikningsskil gefi glögga mynd. Matsmenn hafa ekki framkvæmt endurskoðun og hafa því ekki forsendur til að gefa álit á því hvort þau reikningsskil sem um ræðir gefi glögga mynd.“ Í kafla 4.2 í matsgerðinni, sem ber yfirskriftina „Fyrirvarar“, er gerð grein fyrir því að matsgerðin sé reist á gögnum sem matsmenn hafi fengið frá Landsbankanum hf., gögnum frá matsbeiðendum og opinberum gögnum. Þá kemur þar fram að matsmenn geri ráð fyrir því að gögnin séu rétt. Í lok kaflans segir að hefðu „matsmenn haft yfir að ráða meiri gögnum [megi] vera að niðurstöður hefðu orðið aðrar í einhverju tilvikum“.

50

Þrátt fyrir þá almennu fyrirvara sem raktir eru í matsgerð komust matsmenn að rökstuddri niðurstöðu um tiltekin atriði sem spurt var um í matsspurningum 1 og 2 og að nokkru í spurningu 7. Af umfjöllun um þær matsspurningar verður ekki annað ráðið en að matsmenn hafi talið sig hafa viðhlítandi gögn til að draga þær ályktanir sem þar koma fram. Aftur á móti álitu þeir sig ekki hafa næg gögn til að svara öðrum spurningum. Meta verður sönnunargildi matsgerðarinnar út frá þeim röksemdum og gögnum sem einstök svör í matsgerðinni eru reist á. Þeir almennu fyrirvarar sem koma fram í framangreindri umfjöllun eru aftur á móti ekki til þess fallnir að draga úr sönnunargildi matsgerðarinnar í heild. Verður ekki annað séð en að þeir séu reistir á eðlilegum og faglegum forsendum enda er rétt niðurstaða ávallt háð því að byggt sé á áreiðanlegum upplýsingum. Þá var matsmönnum ekki ætlað að framkvæma endurskoðun og leggja með því heildstætt mat á hvort reikningsskil aðaláfrýjanda gæfu glögga mynd af afkomu og efnahag hans. Það útilokar aftur á móti ekki að einstakar skekkjur í reikningsskilum bankans geti gefið tilefni til ályktana sem hafi þýðingu við úrlausn á ágreiningi aðila um upplýsingagjöf við gerð umræddra vátryggingarsamninga.

51

Í matsgerð er gerð grein fyrir samskiptum við málsaðila í 3. kafla. Þar er vikið að matsfundum 4. júní 2015, 3. nóvember 2016 og 2. október 2017 sem og öðrum fundum um gagnaöflun í málinu. Þar er einnig getið um ýmis ágreiningsefni málsaðila sem komu til úrlausnar héraðsdóms og Hæstaréttar Íslands vegna gagnaöflunar í þágu vinnu matsmanna. Í kaflanum kemur fram að þegar ljóst varð, eftir dóma Hæstaréttar Íslands 17. október 2017 í málum nr. 625/2017, 627/2017 og 628/2017, að nauðsynlegt væri að byggja matsgerðina á þeim gögnum sem matsmenn höfðu þá fengið aðgang að auk opinberra heimilda og skila matsgerð fyrir lok nóvember 2017, hafi matsmenn lýst gagnaöflun lokið og gefið lögmönnum málsaðila frest til að koma á framfæri athugasemdum. Lögmenn matsþola mótmæltu stuttum fresti auk þess sem þeir óskuðu aðgangs að gögnum um þau atriði sem matsmenn hygðust taka afstöðu til. Frekari frestur var veittur til 15. nóvember 2017 auk þess sem lögmönnum mun hafa verið sendur listi yfir gögn sem matsmenn höfðu undir höndum. Hluti lögmanna mun hafi óskað aðgangs að gögnum en fram kemur í matsgerð að matsmenn hafi orðið við því á skrifstofu matsmanna. Athugasemdir hluta stefndu sem og aðaláfrýjanda bárust matsmönnum 15. nóvember 2017. Í matsgerðinni er gerð grein fyrir frekari samskiptum og upplýsingaöflun í kjölfar þeirra athugasemda, þar á meðal beiðni lögmanna um matsfund og óskir þeirra um að skýrslur yrðu teknar af fyrrverandi starfsmönnum Landsbanka Íslands hf. og ytri endurskoðendum bankans. Af lýsingu í matsgerð verður ráðið að matsmenn hafi talið óljóst hver tilgangur matsfundar ætti að vera á þessu stigi og að ekki hafi gefist ráðrúm til að kalla umrædda einstaklinga til skýrslugjafar. Eftir sem áður var tilgreindum tveimur aðilum, þar á meðal V-kk-þgf R-kk-þgf G-kk-þgf endurskoðanda, sendur tölvupóstur þar sem óskað var svara við átta spurningum. Svar V-kk-ef R-kk-ef er rakið í matsgerðinni en í meginatriðum taldi hann sig ekki geta svarað spurningunum með viðhlítandi hætti á þeim skamma tíma sem gefinn var. Þá verður af matsgerðinni ráðið að 20. nóvember 2017 hafi matsmenn tilkynnt lögmönnum málsaðila aðekki yrði af matsfundi áður en matsgerð yrði skilað þar sem ekki hefði tekist að finna tíma sem hentaði öllum auk þess sem enginn lögmannanna hefði gert tillögu að efni fundarins. Vinnu við matsgerðina lauk 22. nóvember 2017 en eins og áður segir var hún lögð fram í þinghaldi 28. sama mánaðar.

52

Samkvæmt 5. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 ber dómkvöddum matsmanni að vinna verk sitt af bestu vitund. Matsmaður hefur almennt frjálsar hendur um þau sjónarmið sem hann leggur til grundvallar við matið út frá þeirri kunnáttu og þekkingu sem hann býr yfir og hvernig hann nálgast viðfangsefnið. Þá leggur hann sjálfur mat á hverra gagna sé nauðsynlegt að afla til að framkvæma matið, sbr. 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Í því ákvæði kemur einnig fram að matsmaður skuli tilkynna aðilum um „hvar og hvenær skuli metið“ og að aðilum sem eru viðstaddir matsfund skuli gefinn kostur á tjá sig um þau gögn sem matsmaður hefur aflað.

53

Miðað við framangreinda lýsingu á matsferlinu verður ekki annað ráðið en að matsmenn hafi gætt að því að haga meðferð matsmálsins í samræmi við framangreindar kröfur. Fyrir liggur að matsfundir voru haldnir og málsaðilum gefið viðhlítandi tækifæri til að leggja fram gögn, koma að athugasemdum og benda á þau atriði sem þýðingu gætu haft við matið. Ekki verður því á það fallist með aðaláfrýjanda að meðferð matsmálsins hafi verið ábótavant þannig að það rýri almennt sönnunargildi þeirra svara sem veitt voru. Þá er til þess að líta að aðaláfrýjandi átti þess kost að óska eftir yfirmati samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991 teldi hann matið byggjast á röngum eða ófullnægjandi upplýsingum, nýju undirmati um einstök atriði eða endurskoðunar eða endurmats á fyrirliggjandi matsgerð samkvæmt 1. mgr. 66. gr. sömu laga. Að auki gat aðaláfrýjandi lagt spurningar fyrir matsmenn við skýrslugjöf þeirra fyrir dómi.

V.2

54

Gagnáfrýjendur telja að aðaláfrýjandi hafi veitt rangar upplýsingar í umsókn sinni um vátryggingu 9. janúar 2008. Hafi svar við iv- lið í 3. spurningu, þar sem spurt var að því hverjir ættu meira en 10% í bankanum, verið rangt auk þess sem ófullnægjandi svar hafi verið veitt við 9. spurningu um rannsóknir og athuganir eftirlitsaðila. Þá hafi svör við i-lið og ii- liði 4. spurningar verið röng auk þess sem ófullnægjandi svör hafi verið veitt við 7. og 12. spurningu.

55

Í iv- lið 3. spurningar í umsókninni var nánar tiltekið leitað svara við því hvort einhverjir hluthafar hefðu átt beint, óbeint eða sem raunverulegir eigendur 10% eða meira í bankanum. Í svari aðaláfrýjanda var einungis getið um eignarhald Samsonar eignarhaldsfélags ehf. og tekið fram að félagið ætti 40,73% hlut í bankanum. Gagnáfrýjendur telja að svarið hafi verið rangt þar sem aðaláfrýjandi hafi á þessum tíma átt beint og óbeint vel yfir 10% hlut í sjálfum sér en það hafi farið gegn 1. mgr. 55. gr. laga nr. 2/1995 og 1. mgr. 29. gr. laga nr. 161/2002. Þá hafi eignarhlutur Samsonar eignarhaldsfélags ehf. í bankanum verið mun meiri en 40,73% auk þess sem viðurkennt sé í héraðsdómsstefnu í máli þessu að B-kk-nf G-kk-nf og B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf hafi átt beint eða óbeint yfir 10% í bankanum. Þessar upplýsingar telja gagnáfrýjendur að hefðu átt að koma fram í svarinu.

56

Rök gagnáfrýjenda um óbeint eignarhald aðaláfrýjanda á hlutum í sjálfum sér í upphafi árs 2008 tengist málsástæðum þeirra um að eigið fé og eiginfjárhlutfall hans hafi verið ranglega tilgreint í árslok 2006 og 2007 samkvæmt ársreikningum bankans sem og í árshlutareikningi 31. mars 2008 en síðar verður vikið að þeirri málsástæðu. Er á því byggt að svonefnd aflandsfélög, sem nánar eru tilgreind í málatilbúnaði gagnáfrýjenda, hafi verið dótturfélög hans. Í reikningsskilum bankans hafi aflandsfélögunum aftur á móti verið ranglega haldið utan við samstæðu hans og því hafi hlutabréf sem þau áttu í bankanum ekki verið talin með eigin hlutum. Þá reisa gagnáfrýjendur málatilbúnað sinn að þessu leyti einnig á því að ekki hafi verið staðið rétt að reikningshaldslegri meðferð hlutabréfa í bankanum sem voru á svonefndum LI Hedge- reikningi. Þessi hlutabréf hafi átt að teljast með eigin hlutum bankans en það hafi ekki verið gert í reikningsskilum hans.

57

Til stuðnings staðhæfingum um eignarhald aðaláfrýjanda á hlutabréfum í sjálfum sér á þessum tíma vísa gagnáfrýjendur meðal annars til fullyrðinga í málsatvikalýsingu í héraðsdómsstefnu máls þessa. Í stefnunni segir orðrétt um þetta: „Samkvæmt hluthafaskrá Landsbanka Íslands þann 30. júní 2008 átti Samson eignarhaldsfélag 40,73% af hlutafé bankans. Miðað við sama tímamark átti bankinn sjálfur eigin hluti sem námu 1,59% af heildarhlutafé og Landsbankinn Luxembourg SA 6,59%. Til viðbótar þessu átti Landsbanki Íslands 4,52% eigin hluti sem skráðir voru á reikning LI- Hedge á hluthafaskrá Landsbanka Íslands. Þá áttu aflandsfélög sem tengdust hvatakerfi starfsmanna og undir stjórn bankans samtals 14,3% í bankanum. Samkvæmt þessu höfðu aðaleigendur bankans B-kk-nf G-kk-nf og B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf í raun yfirráð yfir a. m. k. 67,73% af hlutafé bankans þegar þau viðskipti voru gerð sem mál þetta fjallar um.“ Með vísan til þess sem áður er rakið þykir mega leggja þessar staðhæfingar til grundvallar í málinu með vísan til 45. gr. laga nr. 91/1991 að því leyti sem máli skiptir nema að annað sé í ljós leitt. Aðal- og gagnáfrýjendur virðast samkvæmt þessu vera á einu máli um að hlutabréf í Landsbanka Íslands hf., sem voru á LI Hedge- reikningnum, hafi tilheyrt bankanum og að umrædd aflandsfélög hafi verið dótturfélög bankans. Eins og málið liggur fyrir verður að skoða hvort sú ályktun fái einnig stoð í öðrum gögnum málsins og hvaða þýðingu hún hafi fyrir sakarefni þess.

58

Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna er fjallað um þessi atriði í svari við matsspurningum 1 og 2. Í matsbeiðni var í fyrsta lið matsspurningar 1 spurt að því hvort ársreikningur Landsbanka Íslands hf. fyrir árið 2006 og 2007 og árshlutareikningur fyrstu þriggja mánaða ársins 2008 gæfu rétta mynd af eigin fé og eiginfjárhlutfalli bankans miðað við árslok 2006 og 2007 og 31. mars 2008. Í þriðja lið sömu matsspurningar var óskað svara við því hvort rétt hefði verið að draga eftirfarandi þætti frá eigin fé bankans á framangreindum dagsetningum og ef svo væri hver hefðu verið áhrif þess á reikningsskil hans: a) eignarhluti aflandsfélaga í Landsbanka Íslands hf., b) eigin hluti Landsbanka Íslands hf. á svokölluðum LI-

Hedge reikningi, c) aðra eigin hluti Landsbanka Íslands hf. í sjálfum sér, d) hækkun á virði TRS- samninga í reikningum Landsbanka Íslands hf. og e) virðisrýrnun að því marki sem dómkvaddir matsmenn telja að hún hefði átt að vera á hverjum tíma. Framangreindum spurningum var svarað í matsgerðinni með skýrum hætti.

59

Í matsspurningu 2, sem var í fjórum undirliðum, var í fyrsta lið spurt að því hvort fyrrgreindir ársreikningar og árshlutareikningur hefðu gefið rétta mynd af því hversu margir hlutir og hversu stórt hlutfall af heildar hlutafé í Landsbanka Íslands hf. hefði verið í eigu bankans sjálfs a) með beinum hætti og b) með óbeinum hætti (svo sem í gegnum önnur hlutafélög, einkahlutafélög, aflandsfélög, fjárhaldsfélög, önnur félög, sjóði eða aðra aðila), miðað við áðurnefndar dagsetningar. Ef niðurstaða matsmanna væri að reikningarnir gæfu ekki rétta mynd af þessu var spurt að því hversu miklu hefði munað í hverju tilviki. Í þriðja lið matsspurningar 2 var óskað svara við því hvert hefði verið eignarhald nánar tilgreindra aðila að hlutum í Landsbanka Íslands hf. í árslok 2006 og 2007 sem og 9. janúar 2008 auk 31. mars 2008. Þeir aðilar sem um ræðir voru í fyrsta lagi Landsbankinn Luxembourg S. A., í öðru lagi LI Hedge-reikningur og í þriðja lagi aflandsfélög. Í spurningunni var aflandsfélögum skipt í fjárhaldsfélög, sjálfseignarfélög/sjálfseignar sjóðir og eignarhaldsfélög. Samtals þrettán félög voru tilgreind í spurningunni undir fjárhaldsfélög, sex félög eða sjóðir undir sjálfseignarfélög/sjálfseignar sjóðir og tíu félög undir eignarhaldsfélög. Átta félög voru þó tvítalin þannig að þau voru bæði flokkuð sem fjárhaldsfélög og eignarhaldsfélög. Í fjórða lið matsspurningar 2 var óskað eftir því að gerð yrði grein fyrir stjórnunartengslum og eignatengslum viðkomandi aðila við Landsbanka Íslands hf. á framangreindum dagsetningum. Þessum spurningum var svarað í matsgerðinni að öðru leyti en því að ekki lágu fyrir upplýsingar um eignarhald hinna tilgreindu aðila 9. janúar 2008 sem spurt var um í þriðja lið.

60

Í svari við a-lið þriðja liðar matsspurningar 1 er þess getið að samkvæmt yfirlýsingu í reikningsskilum bankans frá þessum tíma hafi þau verið gerð í samræmi við Alþjóðlega reikningsskilastaðla (IFRS). Einnig er á það bent að í skýringum ársreikninga bankans komi fram að þeir séu gerðir í samræmi við IFRS og staðfestar túlkanir á stöðlunum sem hafi verið í gildi í lok hvers tímabils. Þá er þess getið að í Alþjóðlega reikningsskilastaðlinum um framsetningu reikningsskila IAS 1.10 komi fram að reikningsskil skuli ekki sögð vera í samræmi við IFRS nema þau uppfylli allar kröfur í sérhverjum viðeigandi staðli og þau séu í samræmi við allar viðeigandi túlkanir fastanefndar Alþjóðareikningsskilaráðsins um túlkanir. Í matsgerðinni er því næst vikið að því hvernig fjáreignir eru skilgreindar í Alþjóðlega reikningsskilastaðlinum IAS 39 en hann fjallar um flokkun, færslu og mat fjármálagerninga. Sá staðall eigi þó ekki við þegar um sé að ræða eignarhald í félögum sem flokkist undir IAS 27, samstæðureikningsskil og aðgreind reikningsskil, eða IAS 28, fjárfestingar í hlutdeildarfélögum. Í matsgerðinni er gerð nánari grein fyrir IAS 27 og meðal annars tekið fram að samstæðureikningsskil skuli taka til allra dótturfélaga móðurfélagsins. Dótturfélög séu skilgreind sem öll félög sem móðurfélag hafi yfirráð yfir. Yfirráð séu síðan skilgreind í IAS 27.13 en sú skilgreining er tekin upp orðrétt í matsgerðina. Samkvæmt þeirri skilgreiningu hafi móðurfélag yfirráð yfir einingu meðal annars ef það hefur ákvörðunarrétt til að stýra fjárhag og rekstri hennar óháð því hvaða félagaform sé undirliggjandi í rekstri félagsins og óháð því hvort móðurfélagið eigi minna en helming hlutafjár, jafnvel enga hlutdeild í eigin fé einingarinnar. Þá er í matsgerðinni vitnað til túlkunar fastanefndar Alþjóðareikningsskilaráðsins um túlkanir í SIC 12.1 sem sé hluti af IAS 27. Þar er vikið að því að stofna megi rekstrareiningu til að ná þröngu og vel skilgreindu markmiði. Kemur fram í túlkuninni að slík rekstrareining geti verið „í formi hlutafélags, fjárvörslusjóðs, sameignarfélags eða einstaklingsfyrirtækis...“. Algengt sé að slíkar rekstrareiningar um sérverkefni séu stofnaðar samkvæmt „lagalegu fyrirkomulagi sem setur ströng og stundum varanleg takmörk á ákvörðunarvald stjórnar, fjárvörsluaðila eða framkvæmdastjóra þeirra um starfsemi rekstrareiningar“. Þá segi í túlkuninni að þar sé oft „tilgreint aðekki megi annar breyta stefnu og starfsemi rekstrareiningar um sérverkefni en hugsanlega stofnandi hennar eða ábyrgðaraðili (þ. e. þau starfa á sjálfstýringu).“ Í matsgerðinni er nánar vikið að umfjöllun fastanefndar um slíkar rekstrareiningar og því næst gerð grein fyrir því hvenær þær teljist hluti af samstæðureikningsskilum fyrirtækis, sbr. túlkun fastanefndarinnar í SIC 12.8. Þar segir að samstæðureikningsskil vegna rekstrareiningar um sérverkefni skuli gerð „þegar raunveruleg tengsl milli fyrirtækis og rekstrareiningar um sérverkefni gefa til kynna að rekstrareiningin um sérverkefni sé undir stjórn fyrirtækisins“.

61

Í matsgerðinni er tekið fram að aflandsfélögum, sem tilgreind eru í matsspurningu 2, hafi verið haldið utan samstæðu bankans. Því hljóti bankinn að hafa litið svo á að hann hafi ekki haft yfirráð yfir þessum félögum. Í svari við fjórða lið í matsspurningu 2 er í matsgerðinni farið yfir upplýsingar um stjórnunar- og eignatengsl hinna tilgreindu aflandsfélaga. Fram kemur í svarinu að matsmenn hafi ekki haft aðgang að frumgögnum um tengsl bankans við aflandsfélögin en byggt hafi verið á Skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og minnisblaði Deloitte ehf. um hlutabréfaeign aflandsfélaga í LÍ hf. Í svari við þriðja lið matsspurningar 1 er vísað til þessara upplýsinga og því næst lagt mat á hvort Landsbanki Íslands hf. hafi farið með yfirráð yfir þessum félögum. Um það segir orðrétt í matsgerðinni:

Ef litið er til lista í spurningu 2, lið iv, má sjá þar að nær öll aflandsfélögin voru stofnuð af Landsbanka Íslands hf. Þar sem bankinn var ekki stofnandinn sjálfur, var S-kk-nf Þ. Á-kk-nf, bankastjóri Landsbanka Íslands hf. verndari félaganna en í flestum tilvikum var ákveðið fyrirfram hvaða tilgang félögin áttu að hafa en hann var í flestum tilvikum að halda utan um hluti í Landsbanka Íslands hf. til að fullnægja kaupréttaráætlun bankans. Fyrir utan ofangreind atriði var starfsmaður bankans, K-kk-nf G-kk-nf V-kk-nf, með umboð til að fara með málefni félaganna og fór hann m. a. með þetta umboð á aðalfundi bankans 9. febrúar 2007 og greiddi atkvæði í samræmi við hlutdeild aflandsfélaganna í eigin fé bankans.

Bankinn hafði sem stofnandi og starfsmaður hans sem verndari m. a. ákvörðunarrétt til að skipta út eða leysa stjórnendur félaganna frá störfum. Eins og kemur fram hér að framan valdi stofnandi í aflandsfélögunum verndara sem hafði vald til að skipta um fjárvörsluaðila sjóðsins sem sá um rekstur félaganna og stofnaði önnur félög eftir þörfum en rekstur aflandsfélaganna var nánast á „sjálfstýringu“ eins og það er orðað í IFRS, túlkun SIC 12.

Bankinn enn fremur, með valdi sínu, á rétt á ávinningi af starfsemi aflandsfélaganna og má sjá að ofangreind aflandsfélög voru í reynd rekin fyrir hönd Landsbanka Íslands hf. enda var tilgangur þeirra flestra að uppfylla kaupréttaráætlun bankans. Bankinn virðist því hafa borið allan ávinning og áhættu af rekstri aflandsfélaganna sem sýndi sig að bankinn borgaði fyrir einhver af aflandsfélögunum talsverðar fjárhæðir, þegar veðköll fóru að eiga sér stað á árinu 2008 samanber umfjöllun Skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.

Miðað við ofangreint er það niðurstaða matsmanna að Landsbanki Íslands hf. var með yfirráð yfir framangreindum aflandsfélögum. Þar með uppfyllti bankinn ekki ákvæði Alþjóðlegra reikningsskilastaðla (IAS 27 og SIC 12) þar sem þau aflandsfélög sem tilgreind eru í spurningu 2 voru ekki tekin inn sem dótturfélög bankans og þar með ekki tekin inn í samstæðu hans.

62

Í svari við b-lið þriðja liðar matsspurningar 1, varðandi reikningshaldslega meðferð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. sem voru á fyrrgreindum LI Hedge- reikningi, kemur fram að sá liður í efnahagsreikningi bankans hafi þjónað þeim tilgangi að aðgreina sérstaklega þau verðbréf, sem bankinn hafði keypt til að verja bankann fyrir áhættu tengdri framvirkum viðskiptum, frá annarri verðbréfaeign bankans. Áréttað er í matsgerð að ekki hafi verið um sérstakan lögaðila að ræða heldur hluta af bankanum sjálfum. Þar er síðan vikið að umfjöllun um hugtakið eign í greinum 53 til 54 í hugtakaramma Alþjóðlegra reikningsskilastaðla sem og skilgreiningu á fjáreign í IAS 39.9. Í matsgerð er því næst fjallað um eigin hluti eins og þeir eru skilgreindir í IAS 32, en það eru hlutir sem hafa verið gefnir út af félaginu og eru í eigu þess sjálfs. Vísað er til IAS 32.33 og IAS 32.34 sem og viðauka AG36 við IAS 32. Í þeim viðauka segir orðrétt: „Eiginfjárgerningar einingar eru ekki færðir sem fjáreign án tillits til þess hvers vegna þeir eru endurkeyptir. Í 33. lið er þess krafist að eining sem endurkaupir eiginfjárgerninga sína dragi þá eiginfjárgerninga frá eigin fé.“ Annað gildi um það þegar „eining heldur... sínu eigin fé fyrir hönd annarra“ en þá sé um að ræða umboð og þær eignir því ekki taldar með í efnahagsreikningi einingarinnar. Er komist að þeirri niðurstöðu í matsgerðinni að bankanum hafi ekki verið heimilt að eignfæra sem fjáreign þá eigin hluti er tengdust LI Hedge- reikningnum. Í kafla í matsgerð sem ber yfirskriftina „Þróun á LI- Hedge og reikningshaldsleg meðferð hjá Landsbanka Íslands hf.“ er vikið að því að haldið hafi verið utan um reikninginn á þremur stöðum í samstæðunni, á Íslandi, í Lundúnum og í Lúxemborg en ekki liggi fyrir sundurliðun á eignum annars staðar en á Íslandi. Síðan segir orðrétt:

Sundurliðun á LI – Hedge Ísland sýnir að Landsbanki Íslands hf. eignfærði í efnahagsreikning bankans eigin hlutabréf að nafnvirði 524 milljónum króna, 31. desember 2007. Hluthafaskrá bankans 31. desember 2007 tilgreinir hins vegar að LI – Hedge sé eigandi hlutabréfa í bankanum að nafnvirði 506 milljónum króna.

Miðað við þau gögn sem liggja til grundvallar má draga þá ályktun að Landsbanki Íslands hf. hafi metið að bankinn bæri viðeigandi áhættu og ávinning af eign sinni í sjálfum sér, sem skilgreind var í LI – Hedge sem er í samræmi við það mat sem aðilar fara í gegnum þegar þeir meta hvort eign uppfyllir skilgreiningu á eign í samræmi við IFRS. Miðað við framangreint er ljóst að bankinn beitti þeirri reikningshaldslegu aðferð að eignfæra eiginfjárgerninga (eigin hluti) sem fjáreign og voru þessir eigin hlutir eignfærðir á efnahagsreikning bankans undir liðnum veltufjáreignir á móti framvirkum samningum.

Bankinn færði þessa eigin hluti sem fjáreign á gangvirði sbr. flokkun IFRS en með þessari flokkun sem fjáreign hefur bankinn með reglubundnum hætti metið gangvirði eigin hluta og fært mismuninn á rekstrarreikning bankans.

Matsmenn telja að reikningshaldsleg meðhöndlun bankans er varðar LI – Hedge samrýmist ekki Alþjóðlegum reikningsskilastöðlum.

63

Eins og rakið hefur verið var í matsspurningu 2 leitað svara við því hvað aðaláfrýjandi hefði átt af eigin hlutum, annars vegar með beinum hætti og hins vegar óbeint, og þá hversu stórt hlutfall það hefði verið af heildar hlutafé í bankanum í árslok 2006 og 2007 og 31. mars 2008. Í svari matsmanna um beint eignarhald bankans á eigin bréfum var byggt á framangreindum forsendum um eignarhald bankans á hlutabréfum á LI Hedge- reikningnum. Þá var í svari matsmanna um óbeint eignarhald hans á eigin bréfum byggt á framangreindum forsendum um að hin tilgreindu aflandsfélög hefðu verið dótturfélög bankans.

64

Í niðurstöðu matsmanna um beint eignarhald bankans á eigin hlutum 31. desember 2006 kemur fram að samkvæmt ársreikningi hans hafi hann átt eigin bréf að nafnvirði 214,4 milljónir króna. Hefði fjárhæðin með réttu átt að vera 751,1 milljón króna eða 6,82% af heildarhlutafé bankans. Munaði þar mestu um hlutabréf í bankanum á LI Hedge- reikningnum sem á þeim tíma námu 503,1 milljón króna en eins og áður segir voru þau ekki talin til eigin hluta. Samkvæmt ársreikningi bankans 2007 átti hann í árslok þess árs eigin bréf að fjárhæð 195,6 milljónir króna. Niðurstaða samkvæmt matsgerðinni er að þá hafi bankinn átt eigin bréf að fjárhæð 776,1 milljón króna eða 6,93% af heildarhlutafé bankans. Sem fyrr munaði þar mestu um að eign bankans á eigin hlutum á LI Hedge- reikningnum sem nam 506,7 milljónum króna.

65

Í svari matsmanna við spurningu um óbeint eignarhald bankans á eigin hlutum í árslok 2006 og 2007 kemur fram að hluti aflandsfélaganna hafi átt hlutabréf í aðaláfrýjanda en önnur ekki. Eignarhald þeirra er sundurliðað í töflu í matsgerðinni en þar var byggt á upplýsingum úr hluthafaskrám. Meðal þessara hlutabréfa eru hlutabréf sem tengd voru útibúi Landsbankans í Lúxemborg og ályktað að þau bréf tilheyrðu að mestu eða öllu leyti aflandsfélögum bankans. Í matsgerðinni segir að í ársreikningi fyrir árið 2006 hafi komið fram að bankinn ætti óbeint eigin hluti í gegnum aflandsfélög að fjárhæð 225 milljónir króna en bankinn hefði þá lækkað eigið fé sem því nam. Niðurstaða matsmanna varð aftur á móti að bankinn hefði þá átt óbeint eigin hluti að nafnverði 1.424,6 milljónir króna sem nam 12,93% af heildarhlutafé í Landsbanka Íslands hf. Í matsgerðinni segir að í ársreikningi 2007 hafi komið fram að í árslok það ár hafi bankinn átt eigin hluti í gegnum aflandsfélög að fjárhæð 132,5 milljónir króna. Niðurstaða matsmanna er að rétt fjárhæð hefði átt að vera 1.379,9 milljónir króna eða 12,33% af heildarhlutafé í bankanum.

66

Eins og rakið er í matsgerð studdist ályktun matsmanna um tengsl aflandsfélaga við Landsbanka Íslands hf. við upplýsingar úr minnisblaði Deloitte ehf. 15. febrúar 2012 um hlutabréfaeign aflandsfélaga í LÍ hf. og Skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Minnisblað Deloitte liggur fyrir í málinu. Það er samið að beiðni slitastjórnar aðaláfrýjanda og byggist á gögnum úr bankanum sem slitastjórnin afhenti. Þá liggur fyrir að Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis var reist á umfangsmikilli gagnaöflun úr bönkunum sem féllu haustið 2008, sbr. III. kafla laga nr. 142/2008, þar á meðal úr Landsbanka Íslands hf. Aðaláfrýjandi hefur ekki leitast við að leiða að því líkur að beinar upplýsingar, sem matsgerðin styðst við að þessu leyti, séu rangar auk þess sem hann byggir sjálfur á því í héraðsdómsstefnu að aflandsfélögin hafi verið dótturfélög bankans.

67

Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna um beint eignarhald Landsbanka Íslands hf. á eigin bréfum meðal annars á LI Hedge- reikningi og óbeint eignarhald eigin bréfa í gegnum aflandsfélög styðst við þau ákvæði í alþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem vísað hefur verið til. Þar eru dregnar ályktanir um stöðu aflandsfélaganna gagnvart bankanum og hvernig haga skyldi meðhöndlun hlutabréfa í honum á LI Hedge-reikningnum í reikningsskilum bankans með hliðsjón af fyrirmælum staðlanna. Styður matsgerðin að þessu leyti við staðhæfingar aðaláfrýjanda sjálfs í héraðsdómsstefnu sem áður er getið. Í ljósi sakarefnis málsins skiptir einkum máli hvað legið hafi fyrir um eignarhald á hlutabréfum í bankanum 9. janúar 2008 þegar sótt var um stjórnendatryggingu. Verður þá að miða við það sem fyrir lá í árslok 2007 en ljóst má vera að upplýsingar um eignarhald bankans á eigin bréfum á þeim tíma hefðu átt að liggja fyrir þegar umsóknin var lögð fram. Samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna átti bankinn þá með beinum hætti tæplega 7% af heildarhlutafé í sjálfum sér og rúmlega 12% með óbeinum hætti í gegnum aflandsfélög eða samtals um 19% hlutafjár. Þeirri niðurstöðu matsgerðarinnar hefur ekki verið hnekkt í málinu með þeim hætti sem reglur laga nr. 91/1991 gera ráð fyrir.

68

Hvað sem framangreindu líður verður ekki fram hjá því litið að í matsgerðinni eru dregnar ályktanir um reikningshaldsleg álitamál sem ekki var augljóst hvernig átti að leiða til lykta á þeim tíma sem unnið var að reikningsskilum bankans 2006 og 2007. Því til áréttingar má vísa til þess að ígreinargerð Pricewaterhouse Coopers ehf. í máli aðaláfrýjanda gegn endurskoðunarfyrirtækinu, sem lögð hefur verið fyrir Landsrétt, eru færð rök fyrir andstæðri ályktun um stöðu aflandsfélaganna gagnvart aðaláfrýjanda sem og um reikningshaldslegt mat á eignarhaldi hlutabréfa í bankanum á LI Hedge- reikningnum. Hliðstæð rök komu einnig fram í skýrslu V-kk-ef R-kk-ef G-kk-ef, fyrrum ytri endurskoðanda bankans, í héraði. Rétt þykir að gera hér stuttlega grein fyrir þeim rökum eins og þau birtast í framangreindri greinargerð.

69

Varðandi stöðu aflandsfélaganna er í greinargerð endurskoðunarfyrirtækisins á það bent að þau félög, sem áttu hlutabréf í bankanum, hafi verið í eigu sjálfseignarsjóða sem hafi verið stofnaðir með óafturkræfum hætti og að stjórnir þeirra hefðu verið skipaðar aðilum ótengdum bankanum. Í reikningsskilum hans hefði verið litið svo á að tiltekin erlend lögfræðifyrirtæki væru lagalegir eigendur sjóðanna og ákveðin líknarfélög efnahagslegir eigendur þeirra. Þá hefði verið byggt á því að samband bankans við aflandsfélögin væri af viðskiptalegum toga þar sem bankinn hefði á grundvelli samninga keypt af félögunum valrétt um að fá afhent hlutabréf í bankanum gegn föstu verði í tiltekinn tíma og við ákveðnar aðstæður. Það hefði bankinn gert til að geta staðið við kaupréttarsamninga við fjölmarga starfsmenn sína. Fyrrgreindur valréttur bankans hefði einungis orðið virkur ef starfsmaður hans kallaði eftir nýtingu kaupréttarins. Því hefði bankinn aldrei getað kallað eftir hlutabréfum nema til þess eins að afhenda þau starfsmanni. Jafnframt var af hálfu Pricewaterhouse Coopers ehf. á því byggt að á þeim tíma sem hér um ræðir hefði í þeirri útgáfu SIC 12 túlkunarinnar við reikningsskilastaðalinn IAS 27, sem var í gildi samkvæmt reglugerð nr. 180/2006, verið mælt fyrir um að túlkunin ætti ekki við um „áætlanir um eiginfjár tengd hlunnindi“. Sú undantekning hefði ekki verið afnumin fyrr en með reglugerð nr. 716/2008 sem tók gildi 18. júlí 2008. Var á því byggt af hálfu endurskoðunarfyrirtækisins að reikningsskil bankans hefðu fram að því verið reist á framangreindri undantekningu hvað varðar aflandsfélögin. Samkvæmt því hefði verið eðlilegt að líta svo á að félögin ættu ekki heima í samstæðu bankans þar sem þau tengdust kaupréttum starfsmanna og þar með áætlun um eiginfjár tengd hlunnindi.

70

Í greinargerð Pricewaterhouse Coopers ehf. er einnig á því byggt að stjórnendur aðaláfrýjanda hafi litið svo á að reikningshaldslegri meðferð hlutabréfanna á LI Hedge- reikningnum væri hagað í samræmi við það sem talið var viðeigandi samkvæmt alþjóðlegum reikningsskilastöðlum. Í því efni hefði verið leitast við að horfa fremur til efnis en forms. Bent var á að undirliggjandi efnahagsleg ráðstöfun í umræddum viðskiptum hefði falið í sér að hlutabréfin voru seld þriðja aðila sem hafi borið áhættu af bréfunum og notið ávinnings af þeim ef því var að skipta. Eftir gerð hinna framvirku samninga hefði bankinn aftur á móti ekki borið neina markaðsáhættu af hlutabréfunum. Er því haldið fram að „efnahagslega“ hefði ekki verið um að ræða „nein hlutabréf“ sem hefði borið að draga frá eigin fé bankans heldur kröfuréttindi á hendur viðskiptamönnum bankans. Áhætta sem tengdist eðli hlutabréfa, það er markaðsáhætta, hefði með þessu flust frá bankanum yfir á mótaðila hans í hinum framvirku viðskiptum en áhætta bankans einungis verið í formi útlánaáhættu. Þar sem bankinn hefði með þessu gert bindandi sölusamning um hlutabréfin og fært áhættu af verðlækkun eða ávinning af verðhækkun yfir á mótaðila sinn taldi Pricewaterhouse Coopers ehf. í málsvörn sinni að rétt hefði verið að líta til afskráningarreglna 18. gr. (a) og 20. gr. (a) í IAS 39. Þá hefði verið rétt að líta svo á að bankinn héldi á hlutabréfunum í umboði viðskiptavinar síns í skilningi viðauka AG36 í IAS 32 enda hlutabréfin í reynd seld honum.

71

Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna er ekki fjallað um framangreind sjónarmið. Að þessu leyti eru röksemdir sem koma fram í matsgerðinni um stöðu aflandsfélaganna og hlutabréf á LI Hedge- reikningnum ekki að öllu leyti tæmandi. Eftir sem áður verður að skilja niðurstöðu hennar um stöðu aflandsfélaganna á þann veg að tengsl bankans við þau hafi í raun verið með þeim hætti að efni hafi verið til að horfa fram hjá formlegri tilhögun á eignarhaldi þeirra. Hafi aflandsfélögin í reynd verið undir stjórn bankans og um það vísað til túlkana fastanefndar Alþjóðareikningsskilaráðsins um túlkanir í SIC 12.1 og SIC 12.8. Þá verður jafnframt að skilja þær röksemdir, sem koma fram í matsgerðinni um meðferð eigin hluta á LI Hedge-reikningnum, á þann veg að afdráttarlaus ákvæði hinna alþjóðlegu reikningsskilastaðla, sem hinir dómkvöddu matsmenn vísa til, einkum viðauki AG36 við IAS 32, hafi ekki boðið upp á þann möguleika að færa hlutabréf í bankanaum til bókar sem fjáreign í stað þess að draga þau frá eigin fé í samræmi við almenna reikningshaldslega meðferð eiginfjárgerninga, þótt þeim hafi verið ráðstafað á sérgreindan reikning til að mæta efndum á framvirkum samningum um kaup á slíkum bréfum. Eina undantekningin frá almennri meðferð eigin hluta samkvæmt AG36 er þegar félag heldur á eigin hlutum í umboði annars aðila. Það getur ekki átt við um eigin hluti bankans á LI Hedge- reikningnum þegar af þeirri ástæðu að þá hefði borið að halda hlutabréfunum alveg utan efnahagsreiknings bankans. Það var ekki gert í reikningsskilum hans enda voru þau færð til eignar á efnahagsreikningi sem fjáreign.

72

Þrátt fyrir óvissu um hvernig hafi átt að leiða til lykta þau álitamál sem að framan greinir verður í ljósi fyrirliggjandi sönnunargagna í málinu og með vísan til þess sem áður er rakið um þýðingu staðhæfinga aðaláfrýjanda sjálfs í héraðsdómsstefnu samkvæmt 45. gr. laga nr. 91/1991 að leggja framangreinda ályktun matsmanna, sem ekki hefur verið hnekkt, til grundvallar. Því ber að ganga út frá þeirri forsendu við úrlausn málsins að aflandsfélögin hafi verið dótturfélög aðaláfrýjanda og að eigin bréf hans á LI Hedge- reikningnum hafi í raun tilheyrt bankanum. Miðað við þá forsendu er upplýst að svar við iv- lið 3. spurningar í umsókn aðaláfrýjanda um vátryggingu 9. janúar 2008 var ófullnægjandi. Rétt hefði verið að geta um eignarhald bankans á eigin bréfum í samræmi við framangreinda niðurstöðu matsgerðar. Ganga verður út frá því að það hefði skipt vátryggjendur máli við mat á áhættu þeirra að réttar upplýsingar kæmu fram í svörum við spurningum í umsókn um þessi atriði. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að í 1. mgr. 55. gr. laga nr. 2/1995 voru reistar skorður við því að félag og dótturfélög þess gætu átt meira en 10% hlut í félaginu, sbr. enn fremur 1. mgr. 29. gr. laga nr. 161/2002. Því ber að fallast á með gagnáfrýjanda að aðaláfrýjandi hafi brugðist að þessu leyti upplýsingaskyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004.

73

Í héraðsdómsstefnu í máli þessu staðhæfir aðaláfrýjandi að aðaleigandi Landsbanka Íslands hf. hafi verið Samson eignarhaldsfélag ehf. en samkvæmt hlutahafaskrá 30. júní 2008 hafi það félag átt 40,73% af hlutafé bankans. Það er í samræmi við það sem fram kom í umsókn um vátrygginguna 9. janúar 2008. Í stefnunni segir enn fremur að á þeim tíma hafi feðgarnir B-kk-nf G-kk-nf og B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf átt hvor um sig um það bil 50% hlut í Samson eignarhaldsfélagi í gegnum félög undir þeirra yfirráðum.

74

Gagnáfrýjandi vísar til þessara staðhæfinga aðaláfrýjanda. Telur hann að í svari við iv- lið 3. spurningar í umsókn um vátrygginguna hefði því átt að koma fram að B-kk-nf G-kk-nf og B-kk-nf T-kk-nf B-kk-nf ættu beint eða óbeint meira en 10% hlut í Landsbanka Íslands hf. Framangreindum upplýsingum um óbeint eignarhald feðganna í Landsbanka Íslands hf. hefur ekki verið hnekkt og er fallist á með gagnáfrýjanda að svar aðaláfrýjanda í umsókninni hafi að þessu leyti verið ófullnægjandi. Aðaláfrýjandi uppfyllti því ekki upplýsingaskyldu sína samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004 hvað þetta atriði varðar.

75

Í svari við 4. spurningu í umsókninni óskaði aðaláfrýjandi eftir því að vátryggingin tæki til allra dótturfélaga bankans. Á lista yfir dótturfélög sem fylgdu umsókninni vantaði að tilgreina ýmis aflandsfélög sem áður er getið. Þar voru heldur ekki veittar viðhlítandi upplýsingar um stjórnarsetu starfsmanna bankans í aflandsfélögum. Upplýsingar um þessi atriði lutu að umfangi vátryggingar og hlutu að skipta vátryggjendur máli við mat á áhættu. Að þessu leyti fullnægði upplýsingagjöf aðaláfrýjanda heldur ekki upplýsingaskyldu vátryggingartaka samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004.

76

Í 9. spurningu umsóknarinnar 9. janúar 2008 var óskað upplýsinga um hvort „einhver opinber rannsókn“ hefði átt sér stað „af hálfu eftirlitsstofnana, opinberra aðila, fagaðila eða annarra valdbærra stofnana á athöfnum eins eða fleiri stjórnarmanna og/eða yfirmanna sem slíkra eða á öðrum vettvangi“. Í svari aðaláfrýjanda var merkt við „Já“ og getið um eitt mál er laut að tilkynningu Fjármálaeftirlitsins árið 2004 til ríkislögreglustjóra á ætluðu broti nafngreinds starfsmanns bankans vegna nánar tilgreindra viðskipta. Fram kom að ríkislögreglustjóri hefði fellt málið niður árið 2005 og tilkynnt að hvorki væri efni til aðgerða gagnvart bankanum né gegn viðkomandi starfsmanni.

77

Gagnáfrýjendur telja að svarið hafi verið ófullnægjandi þar sem þar hafi ekki verið getið um aðrar rannsóknir og athuganir Fjármálaeftirlitsins. Þar hafi til að mynda ekki verið vikið að alvarlegum athugasemdum Fjármálaeftirlitsins í bréfi 22. mars 2007 og í drögum að skýrslu 4. desember 2007 um útlánaeftirlit hjá aðaláfrýjanda. Með vísan til e-liðar 1. mgr. 80. gr. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 geta einungis hinar tilgreindu athuganir Fjármálaeftirlitsins sem að framan er getið komið til álita.

78

Í fyrrnefndu bréfi Fjármálaeftirlitsins 22. mars 2007 er gerð grein fyrir niðurstöðu athugunar þess á áhættu og innra eftirliti Landsbanka Íslands hf. Þar kemur fram að ágætlega sé haldið utan um lausafjáráhættu bankans og að hvorki séu gerðar athugasemdir við markaðsáhættu hans né rekstraráhættu. Aftur á móti voru gerðar athugasemdir í fimm liðum við áhættustýringu útlána hjá bankanum. Lutu þær athugasemdir að skilgreiningu bankans og meðferð á fjárhagslega tengdum aðilum samkvæmt reglum nr. 531/2003, skorti á upplýsingum í skýrslu um stórar áhættuskuldbindingar um áhættur yfir 10% af eigin fé, misræmi í fjárhæðum skuldbindinga sömu viðskiptavina í samstæðunni annars vegar og dótturfélagi hins vegar, að skilyrði 8. töluliðar 4. gr. reglna nr. 531/2003 um stórar áhættuskuldbindingar hafi ekki verið fullnægt í öllum tilvikum og að skort hefði nafngreinanlegar upplýsingar um fyrirgreiðslur. Óskað var eftir því að niðurstöðurnar yrðu kynntar fyrir stjórn bankans og að hann gerði viðeigandi ráðstafanir til að bæta úr.

79

Ekki verður annað ráðið af framangreindu bréfi en að það hafi að geyma niðurstöður almennrar athugunar Fjármálaeftirlitsins á starfsemi eftirlitsskylds aðila í samræmi við þágildandi fyrirmæli 9. og 10. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Athugunin beindist að tilhögun við áhættustýringu bankans en ekki að tilteknum athöfnum eins eða fleiri stjórnarmanna eða starfsmanna hans. Miðað við orðalag 9. spurningar í umsókninni liggur ekki fyrir að upplýsa hafi þurft um niðurstöðu framangreindrar athugunar Fjármálaeftirlitsins.

80

Síðar greinda bréf Fjármálaeftirlitsins 4. desember 2007 lýtur að niðurstöðu athugunar stofnunarinnar á útlánaáhættu Landsbanka Íslands hf. Bréfinu fylgdu drög að skýrslu um það efni og var bankanum gefinn kostur á athugasemdum til 17. desember 2007. Athugasemdir bankans þann dag liggja fyrir í málinu. Endanleg skýrsla er dagsett 20. febrúar 2008. Helstu niðurstöður athugunarinnar koma fram í kafla 2 í skýrslunni. Þar segir að það sé mat Fjármálaeftirlitsins að útlánasafni bankans sé vel dreift með tilliti til atvinnugreina, landa og áhættuflokka. Aftur á móti væri „töluverð samþjöppun varðandi einstaka viðskiptamenn“. Þá segir þar að „utanumhald og verklag“ tengt útlánaáhættu sé almennt í viðunandi horfi en þó séu gerðar athugasemdir við að útlánareglur hafi ekki verið uppfærðar. Fjármálaeftirlitið benti einnig á að bankinn tæki lítið tillit til þess við mat á tengslum vegna áhættuskuldbindinga „þegar áhrif eru veruleg án þess að um yfirráð sé að ræða og til fjölskyldutengsla“. Fram kom að það vekti athygli Fjármálaeftirlitsins að tilgreindir tveir aðilar, sem skulduðu tvö stærstu „vandræðalán“ bankans, væru á meðal stærstu viðskiptavinum bankans. Beindi Fjármálaeftirlitið því til bankans að tryggja „viðvarandi eftirlit með samþjöppunar áhættu“. Þá var tekið fram að eiginfjárgrunnur bankans væri sterkur og að bankinn hefði staðist álagspróf Fjármálaeftirlitsins. Því næst var í bréfinu gerð rökstudd grein fyrir einstökum niðurstöðum Fjármálaeftirlitsins. Í lokin voru athugasemdir dregnar saman, mælt fyrir um úrbætur og eftir atvikum gefinn frestur í því skyni. Athugasemdirnar voru í 15 liðum og lutu meðal annars að því að í einhverjum tilvikum hefðu óskráð hlutabréf verið dregin frá stórum áhættuskuldbindingum, sbr. 30. gr. laga nr. 161/2002. Í því sambandi var meðal annars vísað til áhættuskuldbindinga vegna B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef sem eins og áður segir var annar eigenda Samsonar eignarhaldsfélags ehf. Í skýrslunni er að því vikið að með tilteknum leiðréttingum að þessu leyti, sem Fjármálaeftirlitið taldi rétt að gera, og að teknu tilliti til þeirrar afstöðu eftirlitsins að við mat á stórum áhættuskuldbindingum bæri að tengja hlutafélagið Actavis við B-kk-þf T-kk-þf, þá færu áhættuskuldbindingar vegna hans upp í 42,1% af eiginfjárgrunni bankans, eða langt yfir leyfilegt hámark. Að auki voru settar fram ábendingar í 11 liðum auk tillagna að úrbótum á þeim þáttum.

81

Endanlegar niðurstöður framangreindrar athugunar Fjármálaeftirlitsins lágu ekki fyrir þegar aðaláfrýjandi lagði fram umsókn um stjórnendatryggingu 9. janúar 2008. Ekki lá því fyrir hvort og að hvaða leyti yrði tekið tillit til athugasemda bankans við drög að niðurstöðu Fjármálaeftirlitsins. Þessi athugun var sem fyrr liður í almennu eftirliti Fjármálaeftirlitsins á grundvelli laga nr. 87/1998. Athugasemdir í skýrslunni lutu að tilhögun bankans við mat á útlánaáhættu þar á meðal hvort reglum um stórar áhættuskuldbindingar væri fylgt. Af efni hennar verður aftur á móti ekki ráðið að athugunin hafi beinst að tilteknum athöfnum eins eða fleiri stjórnarmanna eða starfsmanna bankans. Miðað við orðalag 9. spurningar í umsókninni liggur því ekki fyrir að upplýsa hafi þurft um niðurstöður í drögum að skýrslu vegna framangreindrar athugunar Fjármálaeftirlitsins.

82

Gagnáfrýjendur telja einnig að ófullnægjandi svör hafi verið veitt við 7. spurningu í umsókninni. Þar var óskað svara við því hvort aðaláfrýjandi hefði einhvern tíma þurft að leiðrétta tölur um fjárhagslega afkomu sína. Í umsókninni var því svarað neitandi. Þar var einnig spurt að því hvort gert væri ráð fyrir að gera þyrfti „verulega einskiptis breytingu á tekjum eða leiðréttingu á áætluðum tekjum fyrir næstu 12 mánuði“. Því var einnig svarað neitandi. Gagnáfrýjendur vísa þessu til stuðnings til þess að stjórnendur aðaláfrýjanda hafi á þessum tíma búið yfir vitneskju um afar slæma fjárhagsstöðu bankans og að horfur væru ekki góðar. Vísa þeir í því sambandi meðal annars til umræðu á bankaráðsfundum 22. nóvember 2007, 21. desember 2007 og 28. janúar 2008 og lýsinga aðaláfrýjanda sjálfs í héraðsdómsstefnu.

83

Lýsingar aðaláfrýjanda í héraðsdómsstefnu á erfiðleikum á fjármálamarkaði frá miðju ári 2007 eru almennar og virðast að töluverðu leyti taka mið af því sem síðar kom í ljós. Þær lýsingar eru ekki þess eðlis að efni sé til að álykta að þörf hafi verið á að leiðrétta tilteknar upplýsingar um tekjur ársins 2007 eða áætlanir um tekjur bankans á árinu 2008.

84

Sú umræða sem gögn málsins bera með sér að hafi átt sér stað á framangreindum fundum bankaráðs aðaláfrýjanda ber vott um að stjórnendur bankans hafi fylgst með vaxandi erfiðleikum á alþjóðlegum fjármálamörkuðum á árinu 2007 og í byrjun árs 2008, þróun á mati á lánshæfi banka hér á landi og erlendis og hækkandi skuldatryggingarálagi þeirra og íslenska ríkisins. Vikið var að því að þróun þessara þátta gerði fjármögnun íslensku bankanna erfiðari. Á fundi bankaráðs 21. desember 2007 var farið ítarlega yfir forsendur fjárhagsáætlunar ársins 2008 og hvað hún fæli í sér auk þess sem fjallað var um væntingar til þróunar einstakra liða í reikningum bankans á næsta ári. Kom þar fram að áætlunin gerði ráð fyrir um 46 milljarða króna undirliggjandi hagnaði fyrir skatta. Umræða um fjárhagsáætlunina gefur þó til kynna að stjórnendur aðaláfrýjanda hafi talið að erfitt ástand á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og mögulegar gengisbreytingar íslensku krónunnar sköpuðu óvissu um forsendur áætlunarinnar. Á fundi bankaráðs 28. janúar 2008 var farið yfir afkomu og efnahag samkvæmt ársreikningi bankans árið 2007. Þar kemur fram að hagnaður ársins fyrir skatta hafi numið 45,6 milljörðum króna auk þess sem gerð var grein fyrir afkomu einstakra liða í starfseminni.

85

Þótt framangreind gögn gefi til kynna að stjórnendum aðaláfrýjanda hafi verið ljóst að blikur væru á lofti, sem sköpuðu meðal annars óvissu um forsendur fárhagsáætlunar bankans fyrir árið 2008, hafa gagnáfrýjendur ekki bent á tiltekin atriði í þessum gögnum eða öðrum gögnum málsins sem gefa til kynna að efni hafi verið til að leiðrétta tekjur eða áætlaðar tekjur eins og 7. spurningin í umsókninni vísar til. Gagnáfrýjendur hafa því ekki sýnt fram á að aðaláfrýjandi hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína með því að svara þeirri spurningu neitandi.

86

Gagnáfrýjendur telja enn fremur að svar aðaláfrýjanda við 12. spurningu í umsókninni hafi verið ófullnægjandi. Þar svaraði aðaláfrýjandi því neitandi hvort „einhver sem trygging þessi er ætluð, [hefur] vitneskju um einhverja athöfn, mistök, vanrækslu, atvik eða aðstæður sem gætu orðið tilefni kröfu sem gæti fallið undir svið hinnar umbeðnu tryggingar“. Þessu til stuðnings vísa gagnáfrýjendur til þess að upplýsingar hafi legið fyrir um ýmis brot starfsmanna bankans á reglum. Í því sambandi er sérstaklega vísað til brota á reglum um stórar áhættuskuldbindingar, reglum um eiginfjárhlutfall og reglum er banni markaðsmisnotkun.

87

Með framangreindri spurningu var í raun leitað svara við því hvort vátryggingartaki vissi um saknæma háttsemi starfsmanna sem mögulega gæti leitt til greiðsluskyldu úr vátryggingunni. Það gefur auga leið að vitneskja um það atriði skiptir máli við mat vátryggjenda á áhættu við að ganga til samninga um stjórnendaábyrgðartryggingu. Í öðrum málsástæðum gagnáfrýjenda er nánar vísað til þeirra atriða sem gagnáfrýjendur halda fram að fallið hafi undir það sem spurt var um í 12. spurningu. Rétt þykir að fjalla um þessi atriði í tengslum við þær málsástæður.

V.3

88

Gagnáfrýjendur byggja á því að rangar upplýsingar hafi verið veittar í ársreikningum 2006 og 2007 og árshlutareikningi 31. mars 2008 um eigið fé og eiginfjárhlutfall aðaláfrýjanda auk þess sem þar hafi verið fleiri rangfærslur. Í þessu sambandi ber að taka fram að á umsóknarblaði 9. janúar 2008 var óskað eftir því að síðustu ársreikningar, árshlutareikningar og ársskýrslur vátryggingartaka fylgdu með umsókn. Samkvæmt því sem fram kemur í fyrirliggjandi vátryggingarsamningum lágu nokkur gögn fyrir við samþykkt þeirra. Þessi gögn voru árshlutareikningur fyrir tímabilið 1. janúar til 30. september 2007, kynning á rekstri bankans 1. nóvember 2007, ársskýrsla ársins 2006, sem innihélt ársreikning bankans fyrir það ár, og skjal sem ber yfirskriftina „Yfirlit krafna“. Ársreikningur og ársskýrsla Landsbanka Íslands fyrir árið 2007 er dagsett 28. janúar 2008. Þau gögn lágu því fyrir eftir að umsóknin var lögð fram en áður en gagnáfrýjendur skuldbundu sig með áritun á vátryggingarsamninga 31. janúar 2008. Í vitnaskýrslu M-x-x S-x-x, sem annaðist yfirferð umsóknar aðaláfrýjanda fyrir hönd gagnáfrýjenda og samþykkti gerð vátryggingarsamninga á grundvelli hennar, kom fram að hann hefði meðal annars haft ársreikning bankans 2007 undir höndum. Ársreikningar eru opinber gögn sem er meðal annars ætlað að tryggja að mögulegir viðsemjendur hafi aðgang að áreiðanlegum upplýsingum um afkomu og fjárhagslega stöðu viðkomandi félags. Í því ljósi og að teknu tilliti til þess sem að framan er rakið verður við úrlausn á ágreiningi aðila um upplýsingagjöf aðaláfrýjanda meðal annars að líta til þeirra upplýsinga sem komu fram um eigið fé og eiginfjárhlutfall bankans í ársreikningi hans 2007 óháð því hvort hann hafi fylgt umsókn 9. janúar 2008. Aftur á móti hefur upplýsingagjöf í árshlutareikningi 31. mars 2008 ekki þýðingu fyrir niðurstöðu málsins.

89

Gagnáfrýjendur vísa til þess að í ársreikningum bankans hafi komið fram að eiginfjárhlutfall hefði verið 14,8% í árslok 2006 og 11,7%í árslok 2007. Þeir telja að eigið fé og eiginfjárhlutfall hafi í raun verið mun lægra og farið undir lögbundið 8% hlutafall á árinu 2007. Til sönnunar á þessum staðhæfingum vísa gagnáfrýjendur til ýmissa gagna þar á meðal matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Eins og áður segir var í i-lið matsspurningar 1 meðal annars spurt að því hvort ársreikningar Landsbanka Íslands hf. árin 2006 og 2007 hefðu gefið rétta mynd af eigin fé og eiginfjárhlutfalli hans. Ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki var óskað svara við því hversu miklu munaði. Fram kemur í svari matsmanna við þessari matsspurningu að með þeim fyrirvörum sem kæmu fram í inngangi matsgerðarinnar væri það niðurstaða matsmanna að eigið fé og eiginfjárhlutfall hefði innihaldið skekkjur í reikningsskilum bankans. Í matsgerðinni segir að allar þessar skekkjur hafi verið teknar saman og matsmenn reiknað út áhrif þeirra á eiginfjárhlutfall bankans. Í töflu sem birt er í matsgerðinni kemur fram að 31. desember 2006 hafi eiginfjárhlutfall í reikningsskilum bankans verið 14,8% en hefði átt að vera 10,5% til 10,6%. Um stöðuna í árslok 2007 kemur fram að eiginfjárhlutfallið hafi verið 11,7% samkvæmt ársreikningi en hlutfallið hefði átt á að vera 7,8% til 8,3%. Í matsgerðinni kemur fram að megin leiðréttingar matsmanna að þessu leyti hafi lotið að eftirfarandi atriðum:

Leiðrétting vegna hluta í bankanum í eigu aflandsfélaga þar sem aflandsfélögin voru ekki skilgreind sem dótturfélög bankans og þar með voru hlutir þeirra í bankanum ekki dregnir frá eigin fé sem og vegna LI hedge. Áhættuvegnar eignir eru leiðréttar þar sem markaðsáhætta minnkar vegna frádráttar LI hedge og annarra eigin hluta. Þar sem kaupverð hluta lá ekki fyrir, reiknuðu matsmenn með genginu 23 sem er meðalgengi hlutabréfa bankans frá 2004 til 2008.

Leiðrétting vegna virði útlána þar sem matsmenn telja að virði útlána hafi verið ofmetið. Til viðbótar við frádrátt frá eigin fé vegna ofmats í virði útlána eru áhættuvegnar eignir leiðréttar því bókfært verð eigna hefði verið lægra sem nemur niðurfærslu. Til einföldunar gera matsmenn ráð fyrir að umrædd lán hafi verið í 100% áhættuvog skv. 12. gr. reglna 530/2003 um eiginfjárhlutfall fjármálafyrirtækja.

90

Skilja verður andsvör aðaláfrýjanda við þessum málatilbúnaði gagnáfrýjenda á þann veg að hann mótmæli sönnunargildi matsgerðarinnar að þessu leyti. Telur hann að framlögð sönnunargögn af hálfu gagnáfrýjenda hafi ekki hnekkt reikningsskilum bankans eins og þau birtust í ársreikningum hans 2006 og 2007.

91

Eins og áður segir verður að ganga út frá þvíí málinu að aðaláfrýjanda hafi verið rétt að líta á hin tilgreindu aflandsfélög sem dótturfélög bankans og að hlutabréf þeirra í bankanum hafi því verið í óbeinni eigu hans. Í samræmi við niðurstöðu matsgerðar og með vísan til alþjóðlegra reikningsskilastaðla IAS 27 og IAS 32.33 bar samkvæmt því að færa hlutafjáreign aflandsfélaganna til lækkunar á eigin fé samstæðu bankans. Áhrifin af því að taka aflandsfélögin inn í samstæðu hans hefðu samkvæmt matsgerð átt að vera tvíþætt, annars vegar að hlutabréfaeign þeirra í bankanum hefði verið tekin út í samstæðufærslum og á móti hefði eigið fé bankans lækkað sem nam kaupverði hlutabréfanna og hins vegar að skuldir aflandsfélaga við þriðja aðila hefðu hækkað skuldir samstæðunnar.

92

Í töflu í matsgerðinni er gerð grein fyrir nafnverði hluta í eigu aflandsfélaga sem ekki var dregið frá eigin fé bankans. Nam það 1.199,6 milljónum króna í árslok 2006 og 1.247,4 milljónum króna í árslok 2007. Í viðauka I við matsgerðina eru útreikningar á eiginfjárhlutfalli miðaðir við þær leiðréttingar sem matsmenn gerðu á reikningsskilum bankans. Samkvæmt þeirri töflu var talið að lækka bæri eigið fé bankans um 27.587 milljónir króna í árslok 2006 og 28.686 milljónir króna í árslok 2007 vegna hluta í bankanum sem voru í eigu aflandsfélaga en höfðu ekki verið dregnir frá eigin fé. Í þeim útreikningi virðist stuðst við fyrrgreint gengi hlutabréfa í bankanum, það er gengið 23, sem var meðalgengi hlutabréfa í honum á árabilinu 2004 til 2008. Matsmenn höfðu ekki aðgang að upplýsingum um á hvaða verði aflandsfélögin hefðu keypt hlutabréfin. Þá virðist ekki hafa legið fyrir hvernig þau viðskipti dreifðust á tímabil. Í því ljósi verður ekki að því fundið að útreikningur matsmanna hafi að þessu leyti byggst á meðalgengi hlutabréfanna. Aðaláfrýjandi hefur heldur ekki fært rök fyrir því að val matsmanna á tímabili meðalgengis gefi ófullnægjandi mynd af kaupverði hlutabréfanna. Matsmenn höfðu ekki heldur upplýsingar um nettó skuldir aflandsfélaganna og tóku því ekki tillit til þeirra í útreikningi sínum. Hefðu þær upplýsingar getað haft enn frekari áhrif til lækkunar á eigin fé samstæðunnar. Niðurstaða matsmanna um lækkun eigin fjár vegna vantalinna eigin hluta innan samstæðunnar virðist því vera fremur varfærin. Samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna leiðir þessi forsenda til 1,8 prósentustiga lækkunar á eiginfjárhlutfalli bankans í árslok 2006 en 1,2 prósentustiga lækkunar í árslok 2007 eins og rakið er í viðauka I í matsgerðinni.

93

Eins og áður segir verður jafnframt að leggja til grundvallar í málinu að aðaláfrýjandi hefði átt að líta á hlutabréf í Landsbanka Íslands hf., sem voru á LI Hedge- reikningi, sem eigin hluti í reikningsskilum sínum. Í samræmi við niðurstöðu matsgerðar og með vísan til IAS 32.33 og 32.34 bar að færa umrædda hlutafjáreign auk annarra hlutabréfa í bankanum í hans eigu til lækkunar á eigin fé bankans. Á það er bent í matsgerðinni að í reikningsskilum bankans hafi framangreindir hlutir á LI Hedge- reikningi verið eignfærðir og flokkaðir sem fjáreign á gangvirði. Áhrif af rangri reikningshaldslegri meðferð þessara eigin bréfa voru því þau að allar breytingar á markaðsvirði þeirra voru færðar á rekstrarreikning og eignir og eigið fé voru ofmetin.

94

Í matsgerðinni er í töflu gerð grein fyrir nafnverði eigin hluta sem ekki voru dregnir frá eigin fé bankans, eins og rétt hefði verið að gera, auk áætlaðs markaðsverðs þeirra miðað við gengi hlutabréfanna á viðmiðunardögum. Samkvæmt því sem þar kemur fram var nafnverð þeirra í árslok 2006 536,7 milljónir króna en markaðsverð þeirra 14.223 milljónir króna. Í árslok 2007 var nafnverð þessara eigin hluta 580,5 milljónir króna en markaðsverð þeirra 20.609 milljónir króna. Í framangreindum viðauka I við matsgerðina kemur fram að lækka hefði átt eigið fé bankans í árslok 2006 um 13.332 milljónir króna vegna eigin bréfa á LI Hedge- reikningnum og um 773 milljónir króna vegna annarra eigin hluta eða samtals um 14.105 milljónir króna. Í árslok 2007 hefði borið að lækka eigið fé bankans um 18.615 milljónir króna vegna eigin hluta á LI Hedge- reikningum og 1.697 milljónir króna vegna annarra eigin hluta eða samtals 20.312 milljónir króna. Samkvæmt þessu hefðu framangreindar leiðréttingar leitt til eins prósentustigs lækkunar á eiginfjárhlutfalli bankans í árslok 2006 og 0,9 prósentustiga lækkunar í árslok 2007, eins og rakið er í viðauka 1 í matsgerð. Misræmi í markaðsverði milli megintexta matsgerðar og viðauka 1 virðist helgast af mismunandi gengi annarra eigin bréfa. Þetta misræmi er óverulegt og raskar ekki útreikningi eiginfjárhlutfalla. Ekki hafa verið færð haldbær rök fyrir því að útreikningur matsmanna sé að öðru leyti rangur eða reistur á ófullnægjandi grundvelli. 95

Eins og áður segir er niðurstaða matsmanna um eigið fé og eiginfjárhlutfall aðaláfrýjanda í árslok 2006 og 2007 jafnframt rökstudd af hálfu matsmanna með því að vísa til þess að virði útlána bankans hafi rýrnað meira en reikningsskil hans miðuðu við. Í matsspurningu 7 var sérstaklega spurt að því hvort ársreikningarnir hefðu gefið rétta mynd af virði lánasafns Landsbanka Íslands hf., hvort afskriftareikningur bankans hefði á sama tíma tekið mið af eðlilegri niðurfærslu á útistandandi kröfum, hvort tilefni hefði verið til að virðisrýra lánasafn bankans við gerð reikningsskila hans og ef svo væri hversu mikil virðisrýrnun hefði átt að vera í hverju tilviki. Í ítarlegu svari matsmanna við þessum spurningum er farið yfir viðeigandi reglur um virðisrýrnun í Alþjóðlegum reikningsskilastöðlum, einkum IAS 39, þar á meðal IAS 39.59 og IAS 39.63 auk skýringarkrafna í IFRS 7 er tóku gildi á árinu 2007. Þá er vikið að þeim reikningsskilum sem tekin voru til athugunar og leitast við að álykta hvað hefði mátt ráða af lestri þeirra um virði lánasafns bankans. Um ársreikning 2006 segir um þetta að upplýstur lesandi hefði getað dregið þá ályktun af því sem þar kom fram að engin sérstök áhætta væri tengd lánasafninu. Miðað við upplýsingar um gæði útlána í ársreikningi 2007 telja matsmenn að upplýstur lesandi hefði mátt ætla að um væri að ræða „tiltölulega áhættulítið lánasafn þar sem 98% safnsins væru ekki í vanskilum, niðurfærsla útlána væri 1% og engin umfjöllun var um sérstaka áhættu tengda mati á útlánum í skýringum né í skýrslu stjórnar með ársreikningi“. Því næst er í svarinu við matsspurningu 7 gerð grein fyrir útlánareglum bankans sem og þeirri aðferðafræði sem matsmenn lögðu til grundvallar við mat á virðisrýrnun lána einstakra viðskiptavina. Gerð er grein fyrir þeim gögnum sem lágu til grundvallar matinu og tekið fram að lögð hafi verið áhersla á „áhættusama“ lántaka. Þar segir að matsmenn hafi lagt sjálfstætt mat á hver niðurfærslan hefði átt að vera á hverjum tímapunkti sem spurt var um en bent á að niðurstaða matsmanna takmarkaðist af þeim gögnum sem hefðu verið til staðar. Matsmenn taka jafnframt fram að leitast hafi verið við að nota einungis frumgögn sem hafi legið fyrir þegar viðkomandi reikningsskil voru undirrituð eða að ætla megi að hefðu verið tiltæk stjórnendum bankans.

96

Í matsgerðinni er því næst gerð grein fyrir virðisrýrnun útlána þeirra viðskiptavina bankans sem teknir voru til skoðunar. Viðskiptavinirnir voru Baugur Group hf., FL Group hf., Fjárfestingafélagið Primus ehf., Fons hf., Icelandic Group hf., Smáey ehf. og Gnúpur fjárfestingafélag ehf. Í matsgerðinni er farið yfir skuldbindingar félaganna við a-kk-þf og verðmæti veða og annarra trygginga sem félögin höfðu lagt fram. Í töflu í þeirri umfjöllun er gerð grein fyrir verðmæti trygginga samkvæmt mati bankans og því næst vikið að verðmæti þeirra að teknu tilliti til varúðarfrádrags matsmanna sem var frá 0% upp í 100%. Matsmenn lækkuðu verðmæti veðtrygginga um 30% til 50% ef tekið var veð í hlutabréfum sem mynduðu úrvalsvísitölu en um 50% til 70% væri tekið veð í óskráðum hlutabréfum. Sjálfskuldarábyrgðir voru aftur á móti metnar einskis virði. Því næst er í matsgerðinni vikið að fyrirliggjandi fjárhagsupplýsingum um viðkomandi viðskiptavin bankans, upplýsingum úr niðurfærslu- og athugunarlistum bankans ef þeim var til að dreifa og því hvernig fjallað var um lánveitingarnar í lánanefndum bankans. Að lokum gera matsmenn grein fyrir niðurstöðu sinni um hvort hlutlægar vísbendingar hefðu legið fyrir um virðisrýrnun krafna á hendur umræddum fyrirtækjum við reikningsskil bankans og um umfang niðurfærslunnar í árslok 2006 og 2007.

97

Í matsgerðinni kemur fram að bæði í árslok 2006 og 2007 hafi legið fyrir upplýsingar sem gáfu til kynna að töluverð áhætta væri tengd lánveitingum til Baugs Group hf. Efni hefði verið til að meta niðurfærslu á útlánum félagsins og „hugsanlega að færa virðisrýrnun“ á þessum tíma. Afar erfitt væri þó að ákvarða greiðslugetu Baugs Group hf. vegna eðlis félagsins og telja matsmenn sig ekki hafa nægar upplýsingar til að meta virðisrýrnun útlána þess.

98

Um FL Group hf. var komist að þeirri niðurstöðu að ekki hefðu verið til staðar vísbendingar um virðisrýrnun á lánum til félagsins í árslok 2006 að öðru leyti en því að veð hefðu verið ófullnægjandi þegar við veitingu útlána. Aftur á móti hefðu verið vísbendingar um virðisrýrnun útlána til félagsins í árslok 2007 þar sem félagið hafði þá verið sett á athugunarlista Kauphallarinnar, óvissa hefði ríkt um framtíð félagsins og gengi hlutabréfa þess á markaði fallið. Því var komist að þeirri niðurstöðu að rétt hefði verið að færa virði lána til félagsins niður í virði veðtrygginga. Komast matsmenn að þeirri niðurstöðu að niðurfærsluþörfin hafi verið frá 0 krónum til 6.386 milljóna króna. Sú niðurstaða helgast af mismunandi forsendum við varúðarfrádrag matsmanna við mat á verðmæti veðtrygginga.

99

Í matsgerðinni kemur fram að ekki hefðu legið fyrir hlutlægar vísbendingar um virðisrýrnun útlána til Fjárfestingafélagsins Primus ehf. í árslok 2006. Á hinn bóginn hefðu slíkar vísbendingar verið fyrir hendi í árslok 2007 eins og nánar er rökstutt í matsgerð. Þar var meðal annars vísað til þess að verðmæti trygginga hefði lækkað mikið og að félaginu hefði oft verið veitt kúlulán til að gera upp vanskil. Niðurstaða matsmanna er á þá leið að virði útlána til félagsins hefði verið ofmetið í reikningsskilum bankans 31. desember 2007 frá 10.231 milljón króna til 14.556 milljóna króna sem helgast af mismunandi varúðarfrádragi við mat á verðmæti veðtrygginga.

100

Matsmenn telja enn fremur að hlutlægar vísbendingar hafi legið fyrir í árslok 2006 um virðisrýrnun útlána aðaláfrýjanda til Icelandic Group hf. og dótturfélaga. Bent er á að á þeim tíma hafi verið ljóst að félagið var allt of skuldsett til að geta staðið við skuldbindingar sínar auk þess sem það hafi verið rekið með tapi og bókfærð viðskiptavild þess verið umfram eigið fé. Þá hefðu tryggingar verið langt frá því að standa undir lánum. Telja matsmenn að rétt hefði verið að færa virði útlána til félagsins niður í vermæti trygginga. Í því ljósi telja matsmenn niðurfærsluþörf í árslok 2006 hafa verið frá 23.593 milljónum króna til 24.375 milljóna króna, enda verðmæti trygginga lítið að áliti matsmanna. Niðurstaða matsmanna er á sömu lund varðandi virðisrýrnun útlána til félagsins í árslok 2007. Hefði gengi félagsins á markaði þá farið lækkandi og það staðið í kostnaðarsamri endurskipulagningu um langa hríð. Fram kemur að þreifingar hefðu átt sér stað á þessum tíma um að stærstu eigendur félagsins kæmu „með lausnir“ og í því ljósi hefði bankinn ákveðið að bíða með niðurfærslu. Matsmenn telja að það hafi verið óvarlegt þar sem ekkert hafi verið fast í hendi um lausnir sem myndu duga. Telja þeir að niðurfærsluþörf hefði numið 18.204 til 19.637 milljónum króna í árslok 2007 sem helgast af mismunandi varúðarfrádragi við mat á verðmæti veðtrygginga.

101

Niðurstaða matsmanna um virði útlána til Smáeyjar ehf. í árslok 2006 varð sú að ekki lægju fyrir gögn sem gæfu til kynna að hlutlægar vísbendingar hefðu legið fyrir um virðisrýrnun þeirra. Aftur á móti hefðu slíkar vísbendingar legið fyrir í árslok 2007. Vísuðu matsmenn þar til nokkurra atriða þar á meðal þess að verðmæti veðtrygginga hefðu lækkað mikið og að félaginu hefði oft verið veitt kúlulán til greiðslu eldri skulda sem ætla má að ella hefðu farið í vanskil. Matsmenn komast að þeirri niðurstöðu að rétt hefði verið að miða virði útlána til félagsins 31. desember 2007 við verðmæti trygginga. Þar sem matsmenn hefðu ekki sundurliðaðar upplýsingar um veðtryggingar félagsins töldu þeir ekki unnt að taka afstöðu til fjárhæðar niðurfærslu.

102

Í matsgerðinni kemur fram að ekki liggi fyrir upplýsingar um virðisrýrnun útlána til Fjárfestingafélagsins Gnúps í árslok 2006. Aftur á móti hefðu legið fyrir hlutlægar upplýsingar um virðisrýrnun útlána til félagsins í árslok 2007. Var sú ályktun meðal annars rökstudd með vísan til versnandi tryggingarstöðu félagsins, að það hefði ekki getað staðið við skuldbindingar sínar, að félagið hefði verið með neikvætt eigið fé og hætt reglulegri starfsemi. Fram kemur að aðaláfrýjandi hafi fært félagið á niðurfærslulista í árslok 2007. Aftur á móti hefði niðurfærsla um 900 milljónir króna ekki verið nægjanleg að áliti matsmanna þar sem bankinn hefði ofmetið virði veðtrygginga. Hefði niðurfærsluþörf umfram það numið 722 til 1.307 milljónum króna sem helgast af mismunandi varúðarfrádragi við mat á verðmæti veðtrygginga.

103

Varðandi útlán til Fons hf. var komist að þeirri niðurstöðu í matsgerð að ekki yrði af fyrirliggjandi gögnum ráðið að hlutlægar vísbendingar hefðu legið fyrir um virðisrýrnun á lánum til félagsins hvorki í árslok 2006 né í árslok 2007.

104

Í ársreikningi aðaláfrýjanda 2006 eru litlar upplýsingar um útlánaáhættu bankans enda hafði IFRS 7, sem áður er getið, þá ekki tekið gildi. Heildarútlán bankans námu á þeim tíma um 1.654 milljörðum króna og niðurfærsla um 16,6 milljörðum króna eða um 1% af útlánum bankans. Eins og fram kemur í matsgerð er ekki vitað hvort um almenna niðurfærslu hafi verið að ræða eða hvort hún hafi að hluta verið sértæk niðurfærsla á tilteknum útlánum. Eins og að framan greinir er það niðurstaða dómkvaddra matsmanna að til viðbótar við framangreinda niðurfærslu hefði átt að færa niður útlán til Icelandic Group og dótturfélaga um 23.593 til 24.375 milljónir króna með þeim rökum sem að framan greinir.

105

Ítarlegri skýringar eru í ársreikningi aðaláfrýjanda 2007 um útlánáhættu. Þá námu heildarútlán 2.185 milljörðum króna en niðurfærsla í árslok nam 22 milljörðum króna eða um 1% af útlánum eins og árið áður. Fram kemur að lán með sértækri niðurfærslu hafi numið 25 milljörðum króna en ekki er upplýst hve mikið þau hafi verið færð niður. Eins og að framan greinir telja matsmenn að rétt hefði verið að færa að auki niður lán til Icelandic Group samstæðunnar, Fjárfestingafélagsins Primus ehf., FL Group hf. og Fjárfestingafélagsins Gnúps ehf. í árslok 2007 um fjárhæð sem samtals nemur frá 29.157 milljónum króna til 41.886 milljóna króna.

106

Eins og áður er rakið miðuðu matsmenn til einföldunar við að öll framangreind útlán hefðu verið í 100% áhættuvog samkvæmt 12. gr. reglna nr. 530/2003 um eiginfjárhlutfall fjármálafyrirtækja. Aðaláfrýjandi gagnrýnir þá forsendu í matsgerð. Umræddar reglur nr. 530/2003 sögðu til um hvernig reikna skyldi eiginfjárhlutfall fjármálafyrirtækja. Í 3. gr. þeirra kom fram að eiginfjárhlutfall skyldi vera eigið fé fyrirtækis í hlutfalli af áhættugrunni sem bar að meta í samræmi við reglurnar og viðauka við þær. Fjallað var um áhættugrunn vegna liða utan veltubókar í III. kafla reglnanna. Samkvæmt 11. gr. þeirra bar að vega einstaka eignaliði með viðeigandi áhættuvog sem tilgreind var í 12. gr. reglnanna. Í því ákvæði kom fram að undir áhættuvog 0,0 og 0,2 féllu tilteknir eignaliðir sem innihéldu meðal annars kröfur á nánar tilgreinda aðila eða sem tryggðar voru með veði eða ábyrgð opinberra aðila eða lánastofnana sem augljóslega eiga ekki við um framangreind lán. Undir áhættuvog 0,5 féllu lán sem tryggð voru með fasteignaveðum innan ákveðins hlutfalls af fasteignamati, sbr. 3. lið 12. gr. reglugerðarinnar. Allir aðrir eignaliðir utan veltubókar féllu undir áhættuvog 1,0, sbr. 4. lið 12. gr. reglugerðarinnar. Aðaláfrýjandi hefur ekki fært rök fyrir því að tilgreind lán, sem matsmenn telja að hafi verið rétt að færa niður í reikningsskilum bankans í árslok 2006 og 2007, ættu undir áhættuvog 0,5. Ekki verður því séð að efni sé til að draga í efa réttmæti þeirrar forsendu matsmanna að umrædd útlán hafi verið í áhættuvog 1,0 samkvæmt 12. gr. þágildandi reglna nr. 530/2003.

107

Framangreind niðurstaða matsmanna um niðurfærslu umræddra útlána er reist á hlutlægum vísbendingum um virðisrýrnun þeirra sem ætla má að hafi legið fyrir við uppgjör í árslok 2006 og árslok 2007. Verður að draga þá ályktun að stjórnendur aðaláfrýjanda hafi ekki gætt að því að færa niður virði umræddra útlána til stórra viðskiptavina í nægjanlegum mæli þegar þess var þörf. Niðurfærsluþörf í einstökum tilvikum tekur í matsgerð mið af virði veðtrygginga með varúðarfrádragi sem matsmenn töldu viðeigandi að beita. Samkvæmt viðauka 1 við matsgerðina er niðurstaða matsmanna skýr um að virðisrýrnun þeirra útlána sem að framan greinir hefði átt að leiða til lækkunar á eiginfjárhlutfalli aðaláfrýjanda um 1,6 prósentustig í árslok 2006 og um 1,3 til 1,8 prósentustig í árslok 2007. Þar sem í matsgerð er ekki gert upp á milli tveggja kosta sem beitt er við varúðarfrádrag veðtrygginga verður að leggjatil grundvallar að lækka hefði átt eiginfjárhlutfall bankans um 1,3 prósentustig í árslok 2007.

108

Samandregið komast matsmenn að þeirri niðurstöðu að skekkjur í reikningsskilum aðaláfrýjanda, sem gerð hefur verið grein fyrir og lutu að rangfærslum á eigin hlutum í beinni og óbeinni eigu bankans og hlutlægum vísbendingum um virðisrýrnun útlána til tilgreindra viðskiptavina, hafi að öðru óbreyttu átt að leiða til lækkunar á eiginfjárgrunni hans. Fram kemur að eiginfjárgrunnur bankans hafi í árslok 2006 numið 226.071 milljón króna og 270.680 milljónum króna í árslok 2007. Eiginfjárhlutfall bankans hafi á sama tíma verið 14,8% í árslok 2006 og 11,7% í árslok 2007. Að teknu tilliti til þeirra leiðréttinga sem raktar hafa verið komast matsmenn að þeirri niðurstöðu að eiginfjárgrunnur bankans í árslok 2006 hafi átt að vera 160.787 milljónir króna og eiginfjárhlutfall hans 10,6%. Í árslok 2007 hefði eiginfjárgrunnur bankans átt að vera 192.525 milljónir króna og eiginfjárhlutfall hans 8,3% miðað við framangreindar forsendur. Aðaláfrýjandi hefur hvorki hnekkt þessum niðurstöðum matsmanna með aðferðum, sem lög nr. 91/1991 gera ráð fyrir að unnt sé að beita í því skyni, né bent á atriði sem eru til þess fallin að rýra sönnunargildi matsgerðarinnar að þessu leyti. Er á það fallist með gagnáfrýjendum að ekki sé efni til annars en að leggja framangreindar niðurstöður til grundvallar við úrlausn á sakarefni málsins.

109

Gagnáfrýjendur hafa samkvæmt framansögðu fært viðhlítandi sönnur á að ársreikningur aðaláfrýjanda 2006, sem fylgdi með umsókn bankans, og ársreikningur hans 2007, sem lá fyrir áður en hinir umdeildu vátryggingarsamningar voru gerðir, hafi í hvorugt skiptið gefið rétta mynd af eigin fé og eiginfjárgrunni bankans. Ekki liggur þó fyrir að eiginfjárhlutfall aðaláfrýjanda hafi í árslok 2007 verið komið undir lögbundið lágmark sem var 8% af áhættugrunni fjármálafyrirtækis, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 161/2002, eins og gagnáfrýjendur halda fram. Samkvæmt ársskýrslu aðaláfrýjanda 2007, sem lá fyrir við gerð vátryggingarsamninganna, var það aftur á móti markmið bankans að eiginfjárhlutfall hans færi ekki undir 10%. Upplýst er í málinu að eiginfjárhlutfall aðaláfrýjanda hafi á þeim tíma í raun verið komið undir þau mörk. Skekkja í reikningsskilum bankans að þessu leyti var veruleg. Ekki er efni til að draga í efa að áreiðanlegar upplýsingar um eigið fé og eiginfjárhlutfall bankans skiptu vátryggjendur máli við mat á þeirri áhættu sem fylgdi því að ganga til samninga við aðaláfrýjanda um stjórnendatryggingu. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er á það fallist að aðaláfrýjandi hafi brugðist að þessu leyti upplýsingaskyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004.

V.4

110

Gagnáfrýjendur byggja einnig á því að rangar upplýsingar hafi komið fram í fylgigögnum með umsókn aðaláfrýjanda um stórar áhættuskuldbindingar. Í því sambandi er meðal annars á það bent að í ársskýrslu bankans 2007, sem eins og áður segir lá fyrir áður en gagnáfrýjendur samþykktu tilboð aðaláfrýjanda, hafi verið fjallað um stórar áhættuskuldbindingar. Í skýrslunni segir orðrétt um það atriði:

Í lok árs 2007 voru níu viðskiptamenn skilgreindir með stórar áhættuskuldbindingar hjá bankasamstæðunni. Viðskiptamenn eða fjárhagslega tengdir aðilar eru skilgreindir með stórar áhættuskuldbindingar ef heildarskuldbindingar fara yfir 10% af eigin fé bankans samkvæmt reglum Fjármálaeftirlitsins um stórar áhættuskuldbindingar hjá fjármálafyrirtækjum. Þessar reglur kveða á um að samtala skuldbindinga umfram 10% af eigin fé banka megi ekki nema meira en 800% af eigin fé bankans. Að hámarki má hver viðskiptavinur eða tengdur aðili ekki hafa heildarskuldbindingu sem nemur meira en 25% af eigin fé bankans. Allar stórar áhættuskuldbindingar Landsbankans voru innan þessara marka í árslok 2007.

111

Í framangreindri umfjöllun er meðal annars skírskotað til 30. gr. laga nr. 161/2002. Reglan er enn í gildi en þar segir í 1. mgr. að áhætta vegna eins eða fleiri innbyrðis tengdra viðskiptamanna megi ekki fara fram úr 25% af eiginfjárgrunni fjármálafyrirtækis, sbr. 84. og 85. gr. laganna. Með framangreindum ummælum í ársskýrslunni var því lýst yfir að allar stórar áhættuskuldbindingar bankans væru undir þeim lögbundnu mörkum.

112

Í héraðsdómsstefnu í máli þessu fjallar aðaláfrýjandi í sérstökum kafla um stórar áhættuskuldbindingar feðganna B-kk-ef G-kk-ef og B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef við bankann. Kaflinn ber heitið „Eignarhald og yfirráð á Landsbanka Íslands hf. og Straumi- Burðarás Fjárfestingabanka hf.“. Þar er vikið að eignarhaldi feðganna á aðaláfrýjanda í gegnum Samson eignarhaldsfélag ehf. Í næsta kafla héraðsdómsstefnunnar er fjallað um stórar áhættuskuldbindingar þeirra við aðaláfrýjanda. Í tengslum við það er gerð grein fyrir athugasemdum Fjármálaeftirlitsins 22. mars 2007 sem áður hefur verið vikið að. Orðrétt segir umþað í stefnunni:

Í aprílmánuði 2005 hóf Fjármálaeftirlitið könnun á áhættumati hjá Landsbanka Íslands. Niðurstöður af þessari könnun sendi Fjármálaeftirlitið til bankans með bréfi dags. 22. mars 2007. Í bréfinu eru gerðar athugasemdir við það hvernig bankinn túlkaði reglur um tengda aðila. Fram kemur í skýrslunni að áhættuskuldbindingar tengdar B-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf hafi verið u. þ. b. 50% á þeim tíma sem úttektin fór fram og því langt yfir þeim 25% mörkum sem lögin heimila. Taldi Fjármálaeftirlitið að tengja bæri Actavis Group hf. við B-kk-þf T-kk-þf B-kk-þf þar sem hann ætti 38,84% hlut í því félagi beint og að tengdir aðilar eins og Landsbanki Íslands og Burðarás hf. héldu á 8,5% hlut. Þá var á það bent að B-kk-nf T-kk-nf væri stjórnarformaður og hefði raunveruleg yfirráð yfir félaginu. Þrátt fyrir þessar athugasemdir hélt bankinn uppteknum hætti og tengdi þessa aðila ekki saman í skýrslum um stórar áhættur. Áfram voru áhættuskuldbindingar B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef og Actavis Group hf. langtyfir 25% mörkunum.

Því næst er í héraðsdómsstefnu vikið að athugun Fjármálaeftirlitsins á útlánaáhættu bankans sem fram fór í september 2007 og birtist í skýrslu til bankans 20. febrúar 2008. Í stefnunni segir orðrétt um það atriði:

Í umfjöllun í skýrslunni um stórar áhættuskuldbindingar á bls. 17 og 18 segir að í skýrslugjöf bankans hafi útlánaáhættur sem tengdust B-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf verið vantaldar þrátt fyrir athugasemdir Fjármálaeftirlitsins á árinu 2007. Fram kemur í skýrslunni að hækka beri áhættuskuldbindingar B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef og tengdra aðila úr 16,1% í 42,1% af eiginfjárgrunni bankans. Segir í skýrslunni að þessi áhætta sé „langt fram yfir leyfilegt hámark“.

113

Í stefnunni er því haldið fram að samkvæmt eigin reglum Landsbanka Íslands hf. um stórar áhættuskuldbindingar hafi borið að tengja feðgana B-kk-þf G-kk-þf og B-kk-þf T-kk-þf B-kk-þf „og þau félög sem þeim tengdust“ sem sameiginlega áhættu. Er það nánar rökstutt með vísan til fjölskyldu- og viðskiptatengsla þeirra. Þar segir meðal annars að vegna sameiginlegs eignarhalds á Landsbanka Íslands og Straumi og annarra sameiginlegra hagsmuna í fjárfestingum hafi verið verulegar líkur á því að fjárhagserfiðleikar annars feðganna myndu leiða til fjárhagserfiðleika hins. Jafnframt segir eftirfarandi í héraðsdómsstefnunni:

Þá liggur fyrir að tengsl B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef við Straum voru með svipuðum hætti og tengsl hans voru við Actavis Group hf. Hann réði yfir ráðandi hlut í Straumi ásamt föður sínum auk þess sem hann var stjórnarformaður Straums. Eins og áður sagði hafði Fjármálaeftirlitið, í skýrslu sinni frá því þann 20. febrúar 2008, gert harðorðar athugasemdir við að Landsbanki Íslands hafi ekki tengt Actavis Group við áhættur B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef.

Í héraðsdómsstefnu eru einnig færð rök fyrir því af hálfu aðaláfrýjanda að Fjárfestingarfélagið Grettir hf. hafi í raun haft yfirráð yfir félaginu Icelandic Group hf. Bæði félögin hafi verið mjög illa stödd fjárhagslega á þessum tíma og talið ljóst að Landsbanki Íslands hf., sem hafi verið undir yfirráðum B-kk-ef G-kk-ef og B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef, hefði sem lánveitandi félaganna mikið um framhald á starfsemi þeirra að segja. Þeirri umfjöllun lýkur með þeim orðum að því hafi verið rétt „að tengja þessi félög við áhættur þeirra feðga“.

114

Framangreinda umfjöllun aðaláfrýjanda í héraðsdómsstefnu verður að skilja á þann veg að hann taki undir niðurstöðu Fjármálaeftirlitsins um að rétt hefði verið að tengja Actavis Group hf. við B-kk-þf T-kk-þf B-kk-þf og félög undir hans yfirráðum við mat á stórum áhættuskuldbindingum. Er síðan gengið lengra í stefnunni með því að tengja skuldbindingar feðganna B-kk-ef G-kk-ef og B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef og félaga undir þeirra yfirráðum saman að þessu leyti. Gagnáfrýjendur vísa til framangreindrar umfjöllunar í héraðsdómsstefnu og telja að ályktanir aðaláfrýjanda sem þar koma fram eigi að leggja til grundvallar við úrlausn málsins með vísan til 45. gr. laga nr. 91/1991. Enn fremur vísa þeir til annarra gagna þessu til stuðnings þar á meðal hliðstæðra fullyrðinga aðaláfrýjanda í stefnu á hendur Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP sem og minnisblaðs Deloitte ehf. sem aðaláfrýjandi aflaði og vísaði til í því máli.

115

Áður hefur verið gerð grein fyrir þýðingu staðhæfinga og ályktana sem koma fram í héraðsdómsstefnu í málinu samkvæmt 45. gr. laga nr. 91/1991. Framangreind lýsing aðaláfrýjanda í stefnu málsins á því hvernig tengslum hinna tilgreindu skuldara bankans hafi í raun verið háttað á þeim tíma sem hér skiptir máli felur í sér ráðstöfun hans á sakarefninu sem gagnáfrýjendur hafa tekið undir. Ekkert liggur fyrir í málinu sem færir sönnur á að aðstæðum hafi verið hagað á annan veg en lýst hefur verið af hálfu aðaláfrýjanda í stefnu málsins. Með þeim rökum ber að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að í rekstri bankans á árinu 2007 hafi ekki verið staðið með réttum hætti að því að meta tengsl tilgreindra viðskiptavina bankans með þeim afleiðingum að stórar áhættuskuldbindingar tengdra aðila voru ekki lagðar saman. Það leiddi til þess að í einhverjum tilvikum hafi stórar áhættuskuldbindingar í raun verið komnar yfir 25% af eiginfjárgrunni bankans eins og hann var í reikningsskilum hans í árslok 2007. Það fer gegn 30. gr. laga nr. 161/2002 sem vísað hefur verið til.

116

Framangreind yfirlýsing í ársskýrslu aðaláfrýjanda 2007 gaf samkvæmt framansögðu ekki rétta mynd af útlánaáhættu bankans gagnvart stórum viðskiptavinum hans. Ekki er efni til að draga í efa að upplýsingar um þetta atriði hefðu skipt vátryggjendur máli við mat á áhættu sinni við að ganga til samninga við aðaláfrýjanda um stjórnendatryggingu. Með því að gefa ranglega til kynna að útlánaáhætta bankans gagnvart stórum viðskiptavinum væri í engu tilviki yfir lögbundnum mörkum braut aðaláfrýjandi gegn upplýsingaskyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004.

V.5

117

Í málinu vísa gagnáfrýjendur enn fremur til þess að sannað sé að markaðsmisnotkun og ólögmæt viðskiptavakt með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. hafi verið ástunduð innan bankans að minnsta kosti frá byrjun nóvember 2007 og allt þar til bankinn féll haustið 2008. Telja gagnáfrýjendur að aðaláfrýjanda hafi borið samkvæmt niðurlagi 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004 að eiga frumkvæði að því að veita upplýsingar um framangreinda háttsemi þegar leitað var eftir því að gerðir yrðu samningar við þá um stjórnendatryggingu. Hefði aðaláfrýjandi enda mátt vita að sú háttsemi hefði verulega þýðingu fyrir mat vátryggjenda á áhættu.

118

Með dómi Hæstaréttar Íslands 12. mars 2021 í máli nr. 35/2019 var stefndi S-kk-nf sakfelldur fyrir brot gegn a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti sem leggur bann við markaðsmisnotkun. Eins og rakið er í dóminum hafði stefndi S-kk-nf áður verið sakfelldur, ásamt þremur öðrum fyrrum starfsmönnum aðaláfrýjanda, samkvæmt ákæru fyrir markaðsmisnotkun með dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í málinu nr. 842/2014, en það mál hafði verið endurupptekið að ósk stefnda og var því að nýju til úrlausnar réttarins. Í málinu var ákært fyrir markaðsmisnotkun með því að hinir ákærðu starfsmenn hefðu með tilboðum og viðskiptum fyrir eigin reikning bankans með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi kauphallarinnar á tímabilinu 1. nóvember 2007 til 3. október 2008, samtals 228 viðskiptadaga, tryggt óeðlilegt verð og búið til verð á hlutabréfunum sem gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna.

119

Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar 12. mars 2021 ímáli nr. 35/2019 var komist að þeirri niðurstöðu að hafið væri yfir allan vafa að eigin bréf bankans hefðu kerfisbundið verið keypt af honum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í kauphöllinni á ákærutímabilinu. Enn fremur var lagt til grundvallar að með þeim kaupum hefði bankinn þurft að losa sig við bréfin en það hafi verið gert í umfangsmiklum utanþingsviðskiptum og með greiðslu arðs í hlutabréfum. Með því hefði bankanum verið gert kleift að halda áfram kaupum á eigin bréfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum án flöggunar og hafa þannig áhrif á markaðsgengi bréfanna án þess að þurfa að bjóða þau til sölu á skipulegum verðbréfamarkaði. Gat ekki farið milli mála að umrædd viðskiptahegðun væri til þess fallin að hafa áhrif á markaðsgengi bréfa í bankanum. Lagt var til grundvallar að þessir starfshættir hefðu gefið eða verið líklegir til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. ranglega eða misvísandi til kynna, sbr. a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Í niðurstöðu um sakfellingu stefnda S-kk-ef kemur fram að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að honum hafi verið ljós hin umfangsmiklu og kerfisbundnu kaup bankans á eigin hlutum og að honum hafi verið kunnugt um að þeir væru einungis að óverulegu leyti seldir aftur í sjálfvirkum pörunarviðskiptum heldur í stórum viðskiptum utan skipulegra markaða. Í dóminum er því næst rakið að stefndi S-kk-nf og aðrir dómfelldu hafi í héraðsdómi verið sakfelldir fyrir viðskipti á tímabilinu 29. september til 3. október 2008. Á það var bent að aðrir dómfelldu ættu að öðrum lagaskilyrðum uppfylltum sambærilegan rétt og stefndi S-kk-nf til að leita endurupptöku hæstaréttarmáls nr. 842/2014. Var því næst ályktað að samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála væri ekki unnt að endurskoða munnlega framburði annarra en stefnda S-kk-ef en aðrir dómfelldu í máli nr. 842/2014 munu hafa neytt réttar síns samkvæmt 2. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008 og neitað að gefa skýrslu um sakarefnið við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Eins og málið lægi fyrir réttinum var því talið að einungis kæmi til álita að sakfella stefnda S-kk-þf fyrir það tímabil sem hann hefði verið sakfelldur fyrir í héraði, það er frá 29. september til 3. október 2008. Komist var að þeirri niðurstöðu að sannað væri að viðskiptin á þeim tíma hefðu verið að undirlagi stefnda. Með þeim rökum var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

120

Í dómi Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í málinu nr. 842/2014 var komist að sömu niðurstöðu og í framangreindum dómi réttarins 12. mars 2021 í málinu nr. 35/2019 um að umrædd viðskipti bankans í kauphöllinni með hlutabréf í honum hefðu verið ólögmæt. Þar var vísað til þess að bankanum hefði verið óheimilt samkvæmt lögum nr. 108/2007, nema í undantekningartilvikum sem hér ættu ekki við, að stunda viðskipti með eigin hluti á skipulegum verðbréfamarkaði í því skyni að mynda markað með hlutina eins og um viðskiptavakt hefði verið að ræða. Voru ákærðu sakfelldir í málinu fyrir markaðsmisnotkun á öllu ákærutímabilinu. Af umfjöllun í framangreindum dómi Hæstaréttar 12. mars 2021 má ráða að þrír dómfelldu í hæstaréttarmálinu nr. 842/2014 hefðu ekki leitað endurupptöku þess máls. Ekki var því dæmt um sakargiftir á hendur þeim í framangreindum dómi réttarins 12. mars 2021. Að því leyti stendur fyrrgreindur dómur Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 óraskaður um sakfellingu þeirra vegna markaðsmisnotkunar á ákærutímabilinu frá 1. nóvember 2007 til 3. október 2008. Eins og fram kemur í dómi réttarins 21. mars 2021 á það við hvað sem líður lyktum mála þeirra fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, sbr. 2. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu.

121

Í báðum framangreindum dómum Hæstaréttar er því í raun slegið föstu að ólögmæt kaup bankans í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í kauphöllinni hefðu falið í sér refsiverða markaðsmisnotkun allt frá 1. nóvember 2007. Á það við þó að stefndi S-kk-nf hafi aðeins verið sakfelldur fyrir tímabilið frá 29. september til 3. október 2008 af þeim ástæðum sem greinir í dómi réttarins 12. mars 2021. Samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 hafa dómarnir fullt sönnunargildi um framangreind málsatvik nema hið gagnstæða sé sannað. Ekki hefur verið leitast við að færa sönnur á að þeim viðskiptum sem um ræðir hafi verið hagað með öðrum hætti en lýst er í framangreindum dómum Hæstaréttar. Því ber að leggja til grundvallar við úrlausn á máli þessu að sú ólögmæta og refsiverða háttsemi sem þar er gerð grein fyrir hafi verið ástunduð í starfsemi bankans þegar aðaláfrýjandi leitaði eftir því með umsókn 9. janúar 2008 að gengið yrði tilsamninga við bankann um stjórnendatryggingu.

122

Þótt kröfur sem eiga rætur að rekja til þeirrar háttsemi sem fjallað var um í framangreindum dómum Hæstaréttar kunni að falla utan gildissviðs tryggingarinnar samkvæmt sérstökum viðauka við skilmála hennar má ætla að kostnaður og útgjöld, sem stjórnendur hafa stofnað til í tilefni af sakamálarannsókn á þeirri háttsemi, kunni að hafa verið greiðsluskyld úr tryggingunni, sbr. 3. lið I. hluta skilmálanna. Hvað sem því líður verður að ætla að upplýsingar um ólögmæta háttsemi af þessum toga séu almennt til þess fallnar að hafa verulega þýðingu fyrir mat vátryggjenda á áhættu við að veita stjórnendum bankans stjórnendatryggingu. Mátti aðaláfrýjanda sem vátryggingartaka og stjórnendum bankans vera það ljóst. Af þeim sökum verður einnig á það fallist að aðaláfrýjandi hafi brugðist upplýsingaskyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004 hvað þetta varðar.

V.6

123

Samkvæmt því sem að framan er rakið er á það fallist að við gerð vátryggingarsamninga um stjórnendatryggingu sem aðaláfrýjandi krefst greiðslu úr sem tjónþoli hafi hann sem vátryggingartaki vanrækt skyldu sína til að veita réttar og tæmandi upplýsingar um þá þætti í rekstri sínum sem að framan greinir. Laut sú vanræksla að upplýsingum um beint og óbeint eignarhald bankans á hlutum í sjálfum sér umfram lögbundið 10% hámark sem og um óbeint eignarhald feðganna B-kk-ef G-kk-ef og B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef á hlutum í bankanum. Enn fremur voru svör í umsókn ófullnægjandi þar sem þar var ekki getið um ýmis aflandsfélög sem voru dótturfélög bankans og um stjórnarsetu starfsmanna bankans í þeim. Þá voru rangfærslur í gögnum sem stöfuðu frá aðaláfrýjanda og lágu til grundvallar við gerð vátryggingarsamninga. Þannig var eigið fé og eiginfjárhlutfall tilgreint of hátt í reikningsskilum bankans í árslok 2006 og 2007 svo að um munaði. Liggur þannig fyrir að í árslok 2007 hafi eiginfjárhlutfall bankans verið undir yfirlýstu markmiði hans öndvert við það sem ráða mátti af reikningsskilum hans. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að yfirlýsing í ársskýrslu bankans fyrir árið 2007, þess efnis að útlánaáhætta bankans gagnvart stórum viðskiptavinum væri í engu tilviki yfir lögbundnum mörkum, hafi verið röng. Að lokum verður að miða við að a-kk-þgf hafi sem vátryggingartaka verið rétt að upplýsa vátryggjendur um kaup bankans á hlutabréfum í honum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í kauphöll er miðuðu að því að hafa áhrif á markaðsgengi bréfanna. Hefur Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að umrædd kaup, sem hófust áður en vátryggingarsamningar komust á, hafi gefið eða verið líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í bankanum ranglega eða misvísandi til kynna þannig að varðaði við a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007.

124

Gagnáfrýjendur telja að greiðsluskylda þeirra eigi að falla niður aðallega með vísan til 1. mgr. 20. gr. laga nr. 30/2004 en til vara á grundvelli 2. mgr. sömu greinar. Í 20. gr. laga nr. 30/2004 er fjallað um takmörkun á ábyrgð vátryggingarfélaga vegna vanrækslu á upplýsingaskyldu eins og yfirskrift ákvæðisins ber með sér. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar greinar ber vátryggjandi ekki ábyrgð hafi vátryggingartaki vanrækt upplýsingaskyldu sína sviksamlega. Leggja verður sömu merkingu í sviksamlega vanrækslu og almennt í samninga- og kröfurétti. Til að um slíka vanrækslu sé að ræða þarf því vátryggingartaki að hafa veitt rangar upplýsingar eða leynt þeim gegn betri vitund til að koma á samningi. Miðað við framlögð sönnunargögn verður ekki fullyrt að það eigi við um upplýsingagjöf aðaláfrýjanda í tengslum við gerð vátryggingarsamninganna.

125

Hafi vátryggingartaki vanrækt upplýsingaskyldu sína með öðrum hætti þannig að hún telst ekki óveruleg má einnig samkvæmt 2. mgr. 20. gr. laga nr. 30/2004 fella ábyrgð vátryggjanda niður í heild eða að hluta. Í 3. mgr. 20. gr. laganna er gerð grein fyrir atriðum sem taka skal tillit til við mat á ábyrgð vátryggjanda samkvæmt 2. mgr. Þar segir að líta skuli til þess hvaða þýðingu vanræksla vátryggingartaka hefur haft fyrir mat þess á áhættu, hve sök hans var mikil, með hvaða hætti vátryggingaratburður hefur orðið og til atvika að öðru leyti.

126

Vanræksla aðaláfrýjanda á upplýsingaskyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004 telst fjarri því að vera óveruleg. Spurningar í umsókn og beiðni vátryggjenda um fylgigögn endurspegluðu mikilvægi þess að veittar væru áreiðanlegar upplýsingar um eignarhald, afkomu og fjárhagsstöðu bankans við mat á áhættu vátryggjenda. Þá verður jafnframt að ætla að við matið hafi þurft að horfa til vísbendinga um aukna útlánaáhættu og mögulegra brota bankans á reglum sem miða að því að stemma stigu við henni auk annarra brota á reglum sem gátu leitt til greiðsluskyldu úr tryggingunni. Með undirritun á umsókn um trygginguna lýsti þáverandi fjármálastjóri aðaláfrýjanda því yfir fyrir hönd félagsins að staðhæfingar og yfirlýsingar í umsókn og fylgiskjölum hennar væru sannar eftir bestu vitund hans.

127

Vanrækslan á upplýsingaskyldu aðaláfrýjanda laut að ýmsum þáttum sem höfðu samanlagt verulega þýðingu við mat á áhættu vátryggjenda. Framlögð reikningsskil og ársskýrslur bankans gáfu þá mynd að rekstur hans og staða væri í góðu horfi og takmörkuð áhætta væri tengd honum. Miðað við það sem að framan greinir um eiginfjárstöðu bankans samkvæmt reikningsskilum hans, um eignarhald bankans á eigin bréfum umfram lögbundin mörk, útlánaáhættu tengdri stórum áhættuskuldbindingum og háttsemi starfsmanna hans í sjálfvirkum pörunarviðskiptum með hlutabréf í bankanaum, er á það fallist að sú mynd hafi ekki verið reist á nægilega traustum grunni. Að einhverju leyti má rekja það til skeytingarleysis um að fylgja viðeigandi reglum sem meta verður stjórnendum bankans til vítaverðs gáleysis.

128

Sá vátryggingaratburður sem hér um ræðir tengdist efndum á kröfuréttindum bankans á hendur félagi í eigu B-kk-ef G-kk-ef sem töpuðust. Eins og áður segir nam það tap verulega háum fjárhæðum í öllu tilliti. B-kk-nf var annar tveggja eigenda Samsonar eignarhaldsfélags ehf. sem hann átti með syni sínum, B-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf. Það félag átti samkvæmt hluthafaskrá 40,73% í Landsbanka Íslands hf. og var B-kk-nf G-kk-nf formaður bankaráðs. Aðaláfrýjandi heldur því sjálfur fram í héraðsdómsstefnu að tengja hefði átt feðgana og félög undir þeirra yfirráðum saman þegar stórar áhættuskuldbindingar voru metnar og að þær skuldbindingar hafi þegar í árslok 2007 verið komnar yfir lögbundin mörk. Óháð því er ljóst að B-kk-nf G-kk-nf og félög honum tengd skulduðu bankanum verulega fjármuni. Fram er komið að í umsókn um stjórnendatryggingu 9. janúar 2008 var ekki getið um óbeint eignarhald B-kk-ef G-kk-ef á meira en 10% hlut í bankanum og því ranglega haldið fram í fylgigögnum að engar áhættuskuldbindingar væru yfir lögbundnum mörkum. Að þessu leyti er samhengi milli þeirra upplýsinga sem vanrækt var að veita við gerð vátryggingarsamninga og vátryggingaratburðar.

129

Þegar litið er til þeirra atriða sem að framan eru rakin þykir rétt að fella niður ábyrgð gagnáfrýjenda úr tryggingunni í heild samkvæmt heimild í 2. mgr. 20. gr. laga nr. 30/2004 vegna vanrækslu á upplýsingaskyldu við gerð vátryggingarsamninga. Á þeim grunni verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna beri gagnáfrýjendur í málinu.

VI

130

Eins og áður greinir skuldbatt aðaláfrýjandi sig gagnvart stefnda S-kk-þgf til að kaupa hefðbundna stjórnendatryggingu vegna starfa hans hjá bankanum. Í skjóli þeirrar tryggingarverndar mátti stefndi meðal annars treysta því að þurfa ekki að bæta aðaláfrýjanda tjón sem hann kynni að valda honum í störfum sínum að því leyti sem tjónið yrði bætt samkvæmt skilmálum tryggingarinnar. Um þá ályktun má vísa til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar Íslands 22. september 2016 í máli nr. 641/2015. Skaðabótaábyrgð gagnáfrýjenda gagnvart aðaláfrýjanda hefur verið felld niður sökum vanrækslu við upplýsingagjöf við töku vátryggingarinnar. Eftirstöðvar tjónsins sem aðaláfrýjandi krefst sér til handa fást því ekki bættar úr henni.

131

Stefndi S-kk-nf telur sig eiga skaðabótakröfu til skuldajafnaðar á móti kröfu aðaláfrýjanda þar sem stjórnendatryggingin, sem aðaláfrýjandi skuldbatt sig til að kaupa í hans þágu, hafi fallið niður. Yrði á þá málsástæðu fallist er ljóst að gagnkrafa stefnda S-kk-ef gæti aldrei numið hærri fjárhæð en svaraði til þess tjóns sem hlytist af því að ekkert greiddist úr tryggingunni. Í því sambandi ber að árétta að í ráðningarsamningi hans um kaup á stjórnendatryggingu var ekki vikið nánar að því hvað skyldi felast í henni að öðru leyti en því að hún skyldi vera hefðbundin. Ekki hefur verið sýnt fram á að sú trygging sem samið var um í janúar 2008 hafi ekki fullnægt þeim áskilnaði.

132

Eins og rakið hefur verið lækkaði aðaláfrýjandi kröfu sína á hendur stefndu með bókun í málinu 12. nóvember 2018 um 4.174.618.524 krónur. Af öðrum gögnum málsins verður ráðið að tilefni þess hafi verið samkomulag við 23 af 25 vátryggjendum. Samkomulagið hefur ekki verið lagt fram í málinu og liggur því ekki fyrir hvað aðaláfrýjandi kann að hafa fengið greitt úr hendi þeirra sem áttu aðild að því. Aftur á móti er ljóst að stefndi S-kk-nf hefur með þessu notið umsaminnar tryggingarverndar sem lækkuninni nemur. Eftir það nemur krafa aðaláfrýjanda á hendur stefnda S-kk-þgf og öðrum stefndu 10.525.381.476 krónum en þar af krefst hann samtals 26.098.000 evra úr hendi gagnáfrýjenda eða sem nemur 3.870 milljónum króna sé miðað við miðgengi evru. Ef fallist yrði á gagnkröfu stefnda S-kk-ef til skuldajafnaðar á framangreindum forsendum stæði ávallt eftir skaðabótakrafa á hendur honum að fjárhæð nálægt 6.655 milljónum króna sem engin trygging tekur til. Án tillits til þess hvort 3. mgr. 19. gr. skaðabótalaga, sem stefndi S-kk-nf ber fyrir sig, geti átt við í ljósi þess að ábyrgð gagnáfrýjenda hefur verið felld niður, þá liggur að minnsta kosti fyrir að ákvæðið á ekki við um þær eftirstöðvar.

133

Hvort sem miðað er við eftirstöðvar skaðabótakröfu aðaláfrýjanda samkvæmt kröfugerð hans fyrir Landsrétti eða eftirstöðvar hennar að frádreginni ætlaðri gagnkröfu stefnda S-kk-ef er augljóst að það yrði stefnda S-kk-þgf afar þungbært og ósanngjarnt í raun að leggja þær byrðar á hann að greiða skaðabótakröfuna að fullu. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að tjón aðaláfrýjanda verði einungis rakið til mistaka í tengslum við meðferð á lánamáli Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. í júní 2008 án þess að stefndi S-kk-nf verði þar sakaður um ásetning eða stórfellt gáleysi. Þegar jafnframt er litið til hagsmuna aðaláfrýjanda andspænis hagsmunum stefnda S-kk-ef þykir rétt að lækka fjárhæð skaðabótakröfunnar á grundvelli 24. gr. skaðabótalaga og 3. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 umtalsvert. Ekki liggja fyrir í málinu gögn um fjárhagsstöðu stefnda S-kk-ef og verður því að lækka skaðabæturnar að álitum. Verður honum gert að greiða 50 milljónir króna með vöxtum og dráttarvöxtum eins og krafist er af hálfu aðaláfrýjanda. Við ákvörðun þeirrar fjárhæðar er meðal annars litið til þess langa tíma sem mál þetta hefur verið til meðferðar.

VII

134

Með því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sýknu gagnáfrýjenda er jafnframt ljóst að þeir eiga rétt á greiðslu málskostnaðar. Í hinum áfrýjaða dómi var aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjendum hvorum um sig 4.500.000 krónur í málskostnað í héraði. Gagnáfrýjendur áfrýja þeirri niðurstöðu og krefjast hærri málskostnaðar þar sem dæmdur málskostnaður sé allt of lágur. Þeir taka fram að vinna íslenskra lögmanna í þágu þessa máls og tveggja systurmála hafi verið ríflega 8.000 klukkustundir en sé þeim deilt niður á málin þrjú hafi vinna við þetta mál tekið um 2.667 klukkustundir. Tímaskýrslur vegna vinnu við málin hafa verið lagðar fyrir Landsrétt. Þá benda gagnáfrýjendur á að útlagður kostnaður vegna matsgerðar dómkvaddra matsmanna hafi numið samtals 33.316.409 krónum, annar útlagður kostnaður 6.794.244 krónum og kostnaður ágripsgerðar í héraði 3.359.895 krónum, eða samtals 43.773.548 krónur. Þessi kostnaður hafi einnig verið vegna málanna þriggja og sé honum deilt niður á þau hafi útlagður kostnaður vegna þessa máls numið 14.591.183 krónum. Reikningar vegna þessara liða hafa einnig verið lagðir fyrir Landsrétt. Þá telja gagnáfrýjendur efni til þess að dæma aðaláfrýjanda til greiðslu álags ofan á fullan málskostnað, sbr. 1. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Því til stuðnings er vísað til þess að aðaláfrýjandi hafi hagað málatilbúnaði sínum eftir hentugleika hverju sinni, reynt að draga úr fyrri yfirlýsingum og komist þannig í mótsögn við fyrri málatilbúnað sinn. Þá hafi hann staðið gegn því að skipta sakarefninu og dæma fyrst um skaðabótaábyrgð stefndu. Verði hann að bera ábyrgð á þeim aukna kostnaði sem af því hafi hlotist.

135

Aðaláfrýjandi gerir margvíslegar athugasemdir við kröfu gagnáfrýjenda um hærri málskostnað í héraði. Telur hann tímafjölda vinnustunda lögmanna ekki í samræmi við efni og umfang málsins og að hún taki til annarra óviðkomandi mála. Verði gagnáfrýjendur sjálfir að bera ábyrgð og kostnað af fordæmalausri gagnaöflun en stærsti hluti þeirra gagna telur hann að hafi verið þarflaus. Kveðst aðaláfrýjandi ekki heldur geta borið ábyrgð á kostnaði við að halda uppi kröfugerð gagnvart Fjármálaeftirlitinu, Þjóðskjalasafni og Landsbankanum hf. um afhendingu gagna. Þá mótmælir aðaláfrýjandi því að hann verði látinn bera útlagðan kostnað gagnáfrýjenda. Í því sambandi vísar hann meðal annars til þess að matsgerð dómkvaddra matsmanna sé tilgangslaus og hafi ekki sönnunargildi og að annar útlagður kostnaður sé órökstuddur og lítt skiljanlegur. Þá bendir aðaláfrýjandi á að kröfum hafi upphaflega verið beint að 25 vátryggjendum en að kröfur á hendur 23 þeirra hafi verið felldar niður án kostnaðar. Aðaláfrýjandi mótmælir enn fremur röksemdum gagnáfrýjenda fyrir því að leggja álag á málskostnað.

136

Í 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið á um þau útgjöld af máli sem verða talin til málskostnaðar. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar verður hvor aðilanna að leggja út fyrir sínum kostnaði af málarekstrinum. Þegar máli lýkur skal aftur á móti almennt leitast við að gera þann sem hefur unnið málið í öllum aðalatriðum skaðlausan með því að sá sem hefur tapað því í öllu verulegu er látinn bæta honum þau útgjöld sín, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Vinni aðili mál að nokkru og tapi því að nokkru eða veruleg vafaatriði eru í máli er þó heimilt að dæma annan aðilann til að greiða hluta málskostnaðar hins eða láta hvorn þeirra bera sinn kostnað af málinu, sbr. 2. mgr. 130. gr. laganna.

137

Eins og áður hefur komið fram höfðaði aðaláfrýjandi mál þetta gegn stefndu og samtals 25 vátryggjendum en felldi niður kröfur sína gegn 23 þeirra í þinghaldi 12. nóvember 2018 á grundvelli samkomulags við þá. Tæplega helming kröfufjárhæðar úr tryggingunni hafði verið beint að þessum vátryggjendum. Í beiðni um þinghald í því skyni að fella málið niður gagnvart þeim lýsti lögmaður þeirra því sérstaklega yfir að þeir krefðust ekki málskostnaðar. Verður að leggja til grundvallar að það hafi verið hluti samkomulagsins sem áður er getið. Sú vinna sem fjallað er um í tímaskýrslunni var aftur á móti unnin í þágu allra vátryggjenda. Taka verður tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar gagnáfrýjenda að þegar liggur fyrir samkomulag um hluta hans.

138

Tímafjöldi samkvæmt framlögðum tímaskýrslum lögmanns gagnáfrýjenda er verulegur og talsvert meiri en almennt tíðkast jafnvel við rekstur mála sem kalla á umfangsmikla gagnaöflun. Við skoðun á skýrslunum má sjá að margir lögmenn komu að þeirri vinnu. Tímaskýrslan í því máli sem hér er til umfjöllunar er 57 blaðsíður en tímafjöldi samkvæmt henni er ríflega 2.554 klukkustundir. Tímaskýrslur í tveimur systurmálum eru álíka umfangsmiklar. Þessar skýrslur ná til 7. nóvember 2018 en auk þeirra liggja fyrir viðbætur við þær vegna vinnu lögmanna við málin frá 8. til 23. nóvember 2018. Bætast þá 97,5 klukkustundir við það mál sem hér um ræðir. Var þá ótalin vinna lögmanna í héraði frá 24. nóvember til 3. desember 2018.

139

Ekki verður annað ráðið af tímaskýrslu í fyrirliggjandi máli en að þau verk sem þar eru tilgreind séu réttilega skráð á það mál. Hefur aðaláfrýjandi ekki bent á tiltekna liði í þeim sem gefa tilefni til að ætla að skráningu vinnutíma hafi verið hagað með óeðlilegum hætti. Hluti þeirrar vinnu laut að málarekstri gagnvart þriðja aðila til að afla gagna sem leggja átti fram í þessu máli og systurmálum. Í g-lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 segir að annar kostnaður sem stafar beinlínis af máli teljist til málskostnaðar. Undir það getur fallið ýmis kostnaður af gagnaöflun annar en til að mynda greiðsla þóknunar til matsmanna og vitna sem fjallað er um í e-lið 1. mgr. 129. gr. laganna. Ekki er þó unnt að fallast á að kostnaður við vinnu lögmanna, sem hlýst af því að krefjast þess með sérstakri málshöfðun að þriðji aðili afhendi gögn, verði lagður á gagnaðila. Þótt útilokað sé að finna nákvæmlega þann tímafjölda sem þetta á við verður að líta til þessa atriðis við ákvörðun málskostnaðar gagnáfrýjenda. Þá verður einnig að taka tillit til þess að gagnaöflun af hálfu gagnáfrýjenda hefur verið umfangsmeiri en þörf var á.

140

Ekki verður á það fallist með aðaláfrýjanda að öflun matsgerðar dómkvaddra matsmanna hafi verið þýðingarlaus. Samkvæmt e-lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 telst þóknun matsmanna til málskostnaðar. Þar kemur einnig fram að þóknun til þýðenda og túlka teljist til málskostnaðar en meðal útlagðs heildarkostnaðar gagnáfrýjenda eru ýmsir reikningar fyrir þýðingar. Þar er einnig ýmis ferðakostnaður lögmanns gagnáfrýjenda en óhjákvæmilegur ferðakostnaður aðila og umboðsmanns hans telst til málskostnaðar, sbr. d-lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Kostnaður af endurritum, dómsgerðum og ágripi dómsgerða telst enn fremur málskostnaður, sbr. f-lið 1. mgr. 129. gr. laganna.

141

Miðað við framlögð gögn má ljóst vera að málskostnaður í hinum áfrýjaða dómi gerir gagnáfrýjendur engan veginn skaðlausa af útgjöldum við að taka til varna gegn kröfum aðaláfrýjanda. Í ljósi þeirra atriða sem rakin hafa verið þykir hæfilegt að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum hvorum um sig 15 milljónir króna í málskostnað bæði í héraði og fyrir Landsrétti. Ekki er efni til að verða við kröfu gagnáfrýjenda um að beita álagi á málskostnað samkvæmt 131. gr. laga nr. 91/1991.

142

Stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf áfrýjaði ekki fyrir sitt leyti niðurstöðu héraðsdóms um málskostnað. Því kemur sú krafa hennar ekki til álita.

143

Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður aðaláfrýjanda gert að greiða stefndu H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf hvoru um sig 3.000.000 króna í málskostnað fyrir Landsrétti.

144

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skulu aðaláfrýjandi og stefndi S-kk-nf bera hvor sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Stefndi, S-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf, greiði aðaláfrýjanda, LBI ehf., 50.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. október 2008 til 29. september 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefndu, H-kk-ef J-kk-ef K-kk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef S-kvk-ef, sem og um málskostnað þeirra.

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu gagnáfrýjenda, QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd. vegna QBE Syndicate 1886.

Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjendum hvorum um sig 15.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

Aðaláfrýjandi greiði stefndu H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf hvoru um sig 3.000.000 króna í málskostnað fyrir Landsrétti.

Málskostnaður fellur niður milli aðaláfrýjanda og stefnda S-kk-ef.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 28. desember 2018

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 27. júní, 1. og 5 .júlí 2011 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 28. nóvember sl. Stefnandi er LBI ehf., áður Landsbanki Íslands hf., Sóltúni 26, Reykjavík. Stefndu eru S-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf, [...], H-kk-nf J-kk-nf K-kk-nf, [...], S-kvk-nf E-kvk-nf S-kvk-nf, [...], QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd., bæði síðastnefndu með lögheimili að [...], Bretlandi.

Endanlegar kröfur stefnanda eru þær að stefndu S-kk-nf, H-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf verði dæmd til að greiða stefnanda sameiginlega 10.525.381.476 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. október 2008 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefndi QBE International Insurance Ltd. verði dæmdur til að greiða sameiginlega með stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf 20.454.000 evrur með sömu vöxtum og dráttarvöxtum og áður greinir. Þá krefst stefnandi þessað stefndi QBE Corporate Ltd., vegna QBE Syndicate 1886, verði dæmdur til að greiða sameiginlega með sömu stefndu 5.644.000 evrur með sömu vöxtum og dráttarvöxtum og áður greinir. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi H-kk-nf krefst sýknu af kröfu stefnanda. Aðrir stefndu krefjast aðallega sýknu en til vara lækkunar kröfu stefnanda. Stefndu krefjast einnig málskostnaðar. Þá hafa stefndu við aðalmeðferð málsins vakið athygli á ýmsum annmörkum á málatilbúnaði stefnanda sem þeir telja, gegn mótmælum stefnanda, að eigi að leiða til sjálfkrafa frávísunar málsins.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áður en dómur var kveðinn upp.

Helstu ágreiningsefni og meðferð málsins

Í máli þessu krefur stefnandi, sem áður bar heitið Landsbanki Íslands hf., stefndu S-kk-þf, H-kk-þf og S-kvk-þf E-kvk-þf um greiðslu skaðabóta vegna ætlaðrar vanrækslu þeirra í júní 2008 þegar lán Fjárfestingarfélagsins Grettis hf., sem var í eigu B-kk-ef G-kk-ef, formanns bankaráðs stefnanda og stórs hlutahafa í bankanum, féll í gjalddaga án þess að bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. væri innheimt eða aðrar ráðstafanir gerðar til að halda ábyrgðinni við. Er ágreiningslaust að lánið, að fjárhæð 18.471.904.917 krónur, féll í gjalddaga 18. júní 2008 og 27. sama mánaðar féll fyrrgreind ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. niður. Stefndu S-kk-nf og H-kk-nf störfuðu sem bankastjórar stefnanda, en stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans. Byggja þau sýknukröfu sína einkum á því aðí málinu liggi ekki fyrir sönnum um saknæma háttsemi þeirra, en einnig er vísað til skyldu stefnanda til að kaupa ábyrgðartryggingu til verndar stefndu vegna starfa þeirra í þágu bankans. Krafa stefnanda gegn stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd. byggist á ábyrgðartryggingu fyrir stjórnendur og starfsmenn sem félögin sömdu um við stefnanda í janúarlok 2008 með gildistökudag 1. febrúar þess árs. Í málatilbúnaði vátryggjenda hefur annars vegar verið lögð áhersla á að stefnandi hafi ekki gætt að tilkynningum innan samningsbundinna fresta sem leiði til þess að ábyrgð samkvæmt tryggingunni sé ekki fyrir hendi. Hins vegar er vísað til þess að til grundvallar kaupum stefnanda á tryggingunni hafi legið rangar eða ófullnægjandi upplýsingar sem leiði til þess að vátryggingarsamningurinn sé ógildur. Með aðilum er ágreiningur um ýmis nánari málsatvik í aðdraganda þess að umrædd bankaábyrgð féll niður. Þá er einnig deilt um stöðu stefnanda í janúar 2008 þegar samið var um fyrrgreinda vátryggingu og réttmæti ýmissa upplýsinga sem stefnandi lét hinum stefndu vátryggjendum í té við umsókn um trygginguna.

Mál þetta hefur, eftir meðferð á reglulegu dómþingi, að mestu verið rekið samhliða tveimur öðrum málum sem stefnandi hefur höfðað til greiðslu skaðabóta og vátryggingabóta vegna tiltekinna ráðstafana stjórnenda og starfsmanna stefnanda á árinu 2008 sem hann telur hafa valdið sér tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti. Var annað málið, þ. e. mál nr. E-3826/2011 í málaskrá héraðsdóms, einnig þingfest 29. september 2011, höfðað gegn stefndu S-kk-þgf og H-kk-þgf auk sömu vátryggjendum og stefnt var til varnar í þessu máli. Hitt málið, þ. e. mál nr. E-911/2012, þingfest 8. mars 2012, var upphaflega höfðað gegn sömu aðilum auk eins annars nafngreinds fyrrverandi starfsmanns stefnanda og fjórum fyrrverandi bankaráðsmönnum. Skýrslutökur við aðalmeðferð fóru fram í einu lagi í þágu málanna þriggja samkvæmt samkomulagi aðila.

A

Mál þetta var þingfest 29. september 2011 og lauk meðferð þess á reglulegu dómþingi 27. september 2012. Eftir að málið var tekið til efnismeðferðar í héraði hafa verið kveðnir upp ýmsir úrskurðir um gagnaöflun sem að nokkru hafa komið til kasta Hæstaréttar, svo sem nánar er lýst í dómi réttarins 17. október 2017 í máli nr. 627/2017. Með úrskurði héraðsdóms 11. desember 2017, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 16. janúar 2018, var synjað beiðni stefndu QBE International Insurance Ltd. og annarra stefndra vátryggingafélaga um yfirmat eða frestun til frekari gagnaöflunar. Í sama þinghaldi var fært til bókar að við næstu fyrirtöku málsins væri gert ráð fyrir því að gagnaöflun yrði lýst lokið og aðalmeðferð málsins ákveðin. Í þinghaldi 27. febrúar sl. lýsti dómari gagnaöflun lokið, en þá höfðu allir aðilar aðrir en hin stefndu vátryggingafélög lýst gagnaöflun lokið fyrir sitt leyti. Í þinghaldi 2. maí sl. var ákveðinn dagur fyrir upphaf aðalmeðferðar sem hófst með skýrslutökum fyrir dómi 29. október sl. í samræmi við það sem áður hafði verið ákveðið.

Við fyrirtöku málsins, eftir að aðalmeðferð hófst, 12. nóvember sl. féll stefnandi frá kröfum gegn 22 af 24 stefndum vátryggjendum með samþykki hlutaðeigandi stefndu. Jafnframt lagði stefnandi fram bókun um lækkun dómkrafna gegn stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf um 4.174.618.524 krónur en kröfur gegn þeim stefndu vátryggjendur sem eftir stóðu, QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Insurance Ltd., voru óbreyttar. Í þinghaldi degi síðar lögðu stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Insurance Ltd. fram bókun þar sem fullyrt var að niðurfelling og lækkun krafna stefnanda gagnvart öðrum vátryggjendum hefði byggst á samkomulagi, sem ekki hefði verið lagt fram, og væri ekkert vitað um efni þess. Voru meðal annars færð að því rök að af þessum sökum væri málatilbúnaður stefnanda svo óskýr og vanreifaður að vísa bæri málinu frá án kröfu með vísan til 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og almennra reglna réttarfars. Aðrir stefndu skoruðu á stefnanda að leggja fram umrætt samkomulag og áskildu sér rétt til að halda fram nýjum og breyttum málsástæðum í ljósi breyttrar stöðu málsins.

Í þinghaldi 16. nóvember sl. gaf vitnaskýrslu fyrir dómi V-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf, löggiltur endurskoðandi og stjórnarmaður Pricewaterhouse Coopers ehf. Undir skýrslutökunni var V-kk-nf R-kk-nf meðal annars spurður um lyktir málshöfðunar stefnanda gegn endurskoðunarfyrirtækinu og hvort því máli hefði lokið með sátt utan réttar þar sem mælt hefði verið fyrir um bótagreiðslur til stefnanda. Er vikið nánar að skýrslu V-kk-ef, svo og skýrslu Á-kk-ef H-kk-ef framkvæmdastjóra stefnanda, í niðurstöðum dómsins um formhlið málsins. Í þinghaldi 21. nóvember sl. lagði stefnandi fram bókun um niðurfellingu þeirrar málsástæðu að með brottfalli ábyrgðar Kaupthing Luxembourg A. S. og eftirfarandi gerð nýs lánssamnings hefði verið brotið gegn reglum um stórar áhættuskuldbindingar. Í sama þinghaldi lögðu stefndu, aðrir en vátryggjendur, fram bókun þar sem tekið var undir áður fram komna bókun vátryggjenda um að vísa bæri málinu frá án kröfu vegna þess óskýrleika sem upp væri kominn í framhaldi af samkomulagi stefnanda og 22 vátryggjenda um niðurfellingu krafna gegn þeim síðastnefndu. Í þinghaldinu vakti dómsformaður athygli lögmanna á því að þeim gæfist kostur á að reifa sjónarmið sín um sjálfkrafa frávísun málsins nánar við munnlegan flutning þess.

Við upphaf munnlegs flutnings 26. nóvember sl. lagði stefnandi fram bókun um endanlegar dómkröfur sínar, þar sem tekið hafði verið tillit til lækkunar samkvæmt bókun stefnanda 12. sama mánaðar. Eftir að hafa hlýtt á málflutning stefndu óskaði dómsformaður eftir því að lögmenn stefnanda fjölluðu sérstaklega um það hvernig lyktir í máli stefnanda gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP horfðu við málatilbúnaði stefnanda og reifun hans á tjóni, meðal annars með hliðsjón af fyrrgreindum framburði V-kk-ef R-kk-ef G-kk-ef fyrir dóminum.

Við framhald munnlegs málflutnings næsta dag lagði stefnandi fram bókun um lækkun dómkröfu sinnar gagnvart stefnda S-kk-þgf, H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf um 1.500.000.000 krónur. Í bókun stefnanda kom fram að hann mótmælti því að kröfufjárhæð væri vanreifuð að einhverju leyti og byggði á því á að lyktir í máli gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP hefðu ekki þýðingu fyrir úrlausn sakarefnis málsins. Þá kom fram að þótt stefnandi hefði þegar lækkað kröfu sínar á hendur stefndu langt umfram skyldu, og meðal annars tekið tillit til málaloka fyrrgreinds máls, hefði stefnandi nú ákveðið að lækka kröfu sína enn frekar. Segir því næst orðrétt í bókun stefnanda: „Er tilgreind lækkun kröfufjárhæðarinnar verulega umfram þá hagsmuni sem komu í hlut stefnanda við samkomulag um niðurfellingu dómsmáls stefnanda á hendur Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP í febrúarmánuði 2017. Er lækkun kröfufjárhæðarinnar, sem stefnandi gerir umfram skyldu, sett fram í því skyni að eyða öllum mögulegum vafa um reifun á tjónsfjárhæð í málinu. Breyting kröfugerðarinnar er hinum stefndu einstaklingum til hagsbóta og er stefnanda því breytingin heimil, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 in fine.“ Einnig benti stefnandi á að stefndu hefðu ekki, undir rekstri málsins, lagt fram áskoranir um framlagningu samkomulags milli stefnanda og Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP á grundvelli 67. gr. og 68. gr. laga nr. 91/1991 og væri bókunin einungis gerð vegna ábendingar dómsins. Einnig kom fram að ef stefndu mótmæltu staðhæfingu stefnanda sem ósannaðri og/eða kæmu fram með áskorun um framlagningu tilgreinds samkomulags myndi stefnandi bregðast við því með framlagningu skjalsins. Kæmi ekki fram slík áskorun eða krafa af hálfu stefndu bæri að leggja ofangreinda staðhæfingu stefnanda til grundvallar um efni skjalsins, sbr. 1. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991. Að lokum sagði í bókuninni að stefnandi lýsti því yfir að skjalið yrði lagt fram ef dómurinn teldi það nauðsynlegt til skýringar á málinu, sbr. 2. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.

Við áframhaldandi munnlegan flutning málsins var því mótmælt af hálfu stefndu, einkum stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Insurance Ltd., að stefnandi hefði gert viðhlítandi grein fyrir tjóni sínu með fyrrgreindum hætti. Þvert á móti hefði hann í reynd viðurkennt að hafa þegið greiðslur vegna sama tjóns og um ræði í málinu án þess þó að fram hefði komið fjárhæð greiðslunnar. Væri því uppi sú staða að alls óljóst væri um endanlegt tjón stefnanda. Einnig var vísað til þess að mál stefnanda gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP hefði lotið að öllum þeim þremur málum sem rekin væru samhliða fyrir réttinum. Væri stefnanda ekki í sjálfsvald sett að ráðstafa greiðslu sem hann hefði þegið frá téðum fyrirtækjum inn á kröfu að eigin vali enda væri enn óvissa um hvort kröfur stefnanda næðu fram að ganga og þá að hvaða marki.

B

Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslu stefndu S-kk-nf, H-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf auk Á-kk-ef H-kk-ef, framkvæmdastjóra stefnanda. Þá komu fyrir dóminn sem vitni K-kk-nf G-kk-nf, fyrrverandi varaformaður bankaráðs, A-kk-nf S-kk-nf, fyrrverandi bankaráðsmaður, S-kvk-nf G-kvk-nf, fyrrverandi bankaráðsmaður, Þ-kk-nf B-kk-nf, fyrrverandi bankaráðsmaður, J-kk-nf Þ-kk-nf O-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, G-kk-nf V-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, P-kk-nf Ö-kk-nf S-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, H-kvk-nf H-kvk-nf, fyrrverandi stjórnarmaður í slitastjórn stefnanda, B-kk-nf H-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, L-kk-nf F-kk-nf, fyrrverandi nefndarmaður í skilanefnd, L-kk-nf K-kk-nf, fyrrverandi nefndarmaður í skilanefnd, W-x-x F-x-x, fyrrverandi bankastjóri Straums-Burðarás fjárfestingarbanka hf., Ó-kk-nf P-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður sama banka, B-kk-nf G-kk-nf, fyrrverandi formaður bankaráðs, Þ-kk-nf Ó-kk-nf Þ-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, Ó-kk-nf P-kk-nf G-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, H-kk-nf J. H-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, J-kk-nf T-kk-nf S-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður MP banka hf., Á-kk-nf Þ-kk-nf Þ-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, Á-kk-nf M-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, B-kk-nf D-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður Kaupþings banka hf., S-kk-nf Ó-kk-nf H-kk-nf, fyrrverandi framkvæmdastjóri Landsvaka hf., Þ-kk-nf Ö-kk-nf I-kk-nf, fyrrverandi, starfsmaður stefnanda, H-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, K-kk-nf Þ-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, M-kvk-nf G-kvk-nf V-kvk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, S-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, fyrrverandi framkvæmdastjóri MP banka hf., G-kk-nf Þ-kk-nf A-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, K-kk-nf G-kk-nf V-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, S-kk-nf S-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, S-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, E-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, J-kk-nf S. H-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, M-x-x S-x-x, fyrrverandi starfsmaður stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd., H-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, S-kk-nf S-kk-nf P-kk-nf, starfsmaður Seðlabanka Íslands, P-x-x H-x-x, fyrrverandi starfsmaður vátryggingamiðlarans Howden, S-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, framkvæmdastjóri, Á-kk-nf S-kk-nf, framkvæmdastjóri, K-kvk-nf G-kvk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, J-kk-nf F-x-x J-kk-nf, fyrrverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins, E-kk-nf Ö-kk-nf U-kk-nf, lögmaður, V-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf, löggiltur endurskoðandi og stjórnarmaður Pricewaterhouse Coopers ehf., J-kk-nf A-kk-nf B-kk-ef, löggiltur endurskoðandi og dómkvaddur matsmaður, J-kk-nf S-kk-nf J-kk-nf, löggiltur endurskoðandi og dómkvaddur matsmaður, S-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, framkvæmdastjóri, J-kk-nf U-kk-nf, löggiltur endurskoðandi og dómkvaddur matsmaður og M-kvk-nf P-kvk-nf, löggiltur endurskoðandi og dómkvaddur matsmaður. Er gerð grein fyrir þessum skýrslum við reifun málsatvika, svoog í niðurstöðum dómsins, að því marki sem þykir hafa þýðingu fyrir úrlausn málsins.

Yfirlit helstu málsatvika

Hinn 26. júní 2007 veitti stefnandi Fjárfestingarfélaginu Gretti hf. lán að fjárhæð 17.000.000.000 krónur samkvæmt „viðskiptasamningi um reikningslánalínu“ og var lánið ætlað til uppgreiðslu þriggja eldri lána félagsins hjá bankanum. Ekki er um það deilt að á þessum tíma var fjárfestingarfélagið eingöngu eða að langstærstu leyti í eigu B-kk-ef G-kk-ef, formanns bankaráðs stefnanda og annars af stærstu eigendum hans. Lánið var samþykkt af stefndu S-kvk-þgf E-kvk-þgf með áritun upphafsstafa á svonefnt ákvörðunarblaðs sem útbúið var af Á-kk-þgf M-kk-þgf. Gegndi Á-kk-nf stöðu viðskiptastjóra á fyrirtækjasviði bankans og hafði meðal annars umsjón með málefnum fjárfestingarfélagsins af hálfu bankans. Í beiðninni kemur fram að fjárfestingarfélagið sé einn stærsti viðskiptavinur bankans og gjalddagi reikningslánalínunnar sé til 18. desember 2007. Í tengslum við lánveitinguna gaf Kaupthing Luxembourg S. A. út bankaábyrgð 27. júní 2007 að sömu fjárhæð til tryggingar á öllum skuldbindingum félagsins hjá bankanum. Skyldi ábyrgðin gilda í sex mánuði frá útgáfudegi og var heimilt að framlengja ábyrgðina í aðra sex mánuði með skriflegu samþykki, sbr. 4. gr. ábyrgðarskjalsins. Þá var lánið einnig tryggt með sjálfsskuldarábyrgð B-kk-ef G-kk-ef að fjárhæð 15.000.000.000 krónur sem einnig stóð til tryggingar allra skulda fjárfestingarfélagsins hjá bankanum.

Fyrir dómi kannaðist stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf, sem verið hafði yfirmaður fyrirtækjasviðs bankans, við að hafa samþykkt fyrrgreint ákvörðunarblað fyrir sitt leyti og ritað á það athugasemd um að skoða þyrfti hvort samþykki bankaráðs væri þörf með hliðsjón af því að áhættan af láninu væri á Kaupthing Luxembourg S. A. Fyrir dómi skýrði hún þessa athugasemd sína á þá leið að þar sem erlendi bankinn hefði í reynd borið alla áhættu af láninu hefði hún ekki talið víst að nauðsynlegt hafi verið að leggja málið fyrir bankaráð samkvæmt grein 7.5 í starfsreglum bankaráðs. Í greinargerð hennar er því lýst að hún hafi allt að einu talið samþykkt sína byggjast á ákvörðun bankaráðs 30. mars 2007 þar sem samþykkt var tiltekin lánafyrirgreiðsla til fjárfestingarfélagsins.

Í málinu er óumdeilt að með viðauka við áðurlýstan lánssamning, dagsettum 27. desember 2007, var reikningslánalína fjárfestingarfélagsins framlengd um sex mánuði, þ. e. til 18. júní 2008 auk þess sem hún var hækkuð úr 17.000.000.000 krónum í 18.471.904.917 krónur. Til grundvallar láninu lá ákvörðunarblað, dagsett 27. desember 2007, sem fyrrgreindur Á-kk-nf M-kk-nf staðfesti fyrir dómi að hafa unnið. Ber beiðnin með sér að hafa verið samþykkt af honum svo og stefndu S-kvk-þf E-kvk-þf. Þá er í handrituðum texta á beiðninni vísað til „samþ. bankaráðs 21/12 ́07“. Með lánsbeiðninni fylgdi greinargerð á einni blaðsíðu þar sem meðal annars kom fram að áfram yrðu fyrir hendi núverandi tryggingar, meðal annars „framlenging í 6 mánuði á ábyrgð KAUP LUX“ sem væri hækkuð úr 17 í 18 milljarða króna.

Hinn 27. desember 2007 endurnýjaði Kaupthing Luxembourg S. A. umrædda bankaábyrgð til sex mánaða með nýju ábyrgðarskjali og var hún jafnframt hækkuð í 18.000.000.000 krónur. Samkvæmt 4. gr. ábyrgðarskjalsins skyldi ábyrgðin renna út eftir sex mánuði frá útgáfudegi ábyrgðarinnar eða hinn 27. júní 2008. Í málinu er umdeilt hvort bankaábyrgðin, sem fyrrgreindur Á-kk-nf M-kk-nf annaðist fyrir hönd stefnanda, var meðal fylgiskjala umræddrar lánsbeiðni og bar stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf fyrir dómi að hún hefði ekki séð skjalið þegar hún samþykkti framlengingu lánsins með áritun upphafsstafa sinna á ákvörðunarblaðið. Í málinu liggur fyrir fundargerð lánanefndar stefnanda 9. janúar 2008, þar sem lánið er fært til bókar og kemur þar fram að lánið hafi einnig verið samþykkt í bankaráði 21. desember 2007. Samkvæmt fundargerð bankaráðs 21. desember 2007 var þar fjallað, til upplýsingar, um fyrirgreiðslu til venslaðra aðila, sbr. gr. 12.5 í starfsreglum fyrir bankaráð, án þess að nafn Fjárfestingarfélagsins Grettis ehf. eða umrætt lán væri þar sérstaklega tiltekið. Af hálfu stefnanda er hins vegar á því byggt að lánið hafi ekki verið samþykkt í bankaráði fyrr en 28. janúar 2008. Samkvæmt fundargerðum, sem lagðar voru fram í málinu, voru stefndu S-kk-nf, H-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf viðstödd alla þrjá fyrrgreinda fundi.

Í stefnu er ítarleg grein gerð fyrir versnandi stöðu Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. og B-kk-ef G-kk-ef á árinu 2008, einkum með tilliti til þróunar lykileigna félagsins í Eimskipafélaginu hf. og Icelandic Group hf. Er því þar haldið fram að fjárfestingarfélagið hafi í reynd verið ógjaldfært í júní það ár, en eigið fé félagsins miðað við 30. þess mánaðar hafi þá verið neikvætt um 19.443.009.000 krónur. Segir einnig að bú fjárfestingarfélagsins, og einnig Eignarhaldsfélagsins Grettis hf. sem tók yfirhluta af lánum fjárfestingarfélagsins, hafi verið tekin til gjaldþrotaskipta 7. maí 2009 og sé búist við því að endurheimtur úr þeim búum sameiginlega verði u. þ. b. 1% af fjárhæð krafna í búið. Við aðalmeðferð dómsins kom skiptastjóri félaganna fyrir dóm og staðfesti að skiptum væri enn ólokið. Væri skiptameðferð hins vegar mjög langt komin og búist við því að 3,9% greiddist upp í almennar kröfur í búunum. Af hálfu stefndu S-kk-ef, H-kk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef er því mótmælt að fjárfestingarfélagið hafi verið ógjaldfært á umræddum tíma eða þeim hafi mátt vera það ljóst. Um vitneskju þeirra um fjárhagslega stöðu félagsins er nánar fjallað í niðurstöðum dómsins.

Svo sem áður greinir var Fjárfestingarfélaginu Gretti hf. lýst sem einum af stærstu viðskiptavinum stefnanda í fyrrgreindum ákvörðunarblöðum vegna lánsins. Í málinu liggur einnig fyrir minnisblað starfsmanns stefnanda 2. apríl 2008 um beiðni fjárfestingarfélagsins um frekari lánafyrirgreiðslu og kemur þar fram að heildarskuldir samstæðu B-kk-ef G-kk-ef, aðaleiganda félagsins, við stefnanda nemi 40.800.000.000 krónum, ársreikningur fjárfestingarfélagsins liggi ekki fyrir, en eigið fé félagsins sé talið neikvætt um 15-16 milljarða króna. Í skýrslum fyrir dómi kom fram að félagið hefði verið meðal þeirra stóru viðskiptavina bankans sem sérstaklega var fylgst með sumarið 2008 í ljósi versnandi stöðu. Í stefnu er vísað til þess að stofnaður hafi verið vinnuhópur starfsmanna sem meðal annars hafi skoðað málefni fjárfestingarfélagsins ásamt stefnda S-kk-þgf. Í skýrslu sinni fyrir dómi hafnaði stefndi S-kk-nf því að slíkur vinnuhópur hefði verið settur á fót. Hins vegar staðfesti hann að þróun Eimskipafélagsins hf. hefði meðal annars verið til sérstakrar skoðunar hjá starfsmönnum bankans, en samkvæmt gögnum málsins voru hlutir í því félagi meðal stærstu eigna fjárfestingarfélagsins. Í skýrslu áðurnefnds Á-kk-ef M-kk-ef kom einnig fram að hann og tveir aðrir nafngreindir starfsmenn, auk stefnda S-kk-ef, hefðu haft mál Eimskipafélagsins hf. til sérstakrar skoðunar og nefndi sérstaklega í því sambandi dagsetningarnar 14. og 15. júní 2008.

Í framburði Á-kk-ef Þ-kk-ef Þ-kk-ef, fyrrum yfirlögfræðings fyrirtækjasviðs stefnanda, kom fram að unnið hefði verið markvisst í stórum áhættuskuldbindingum stefnanda frá byrjun sumars 2008, meðal annars vegna Eimskipafélagsins hf. og Fjárfestingarfélagsins Grettis hf., án þess þó að um hafi verið að ræða sérstök fyrirmæli yfirstjórnar vegna þessara félaga eða annarra viðskiptavina bankans sem komnir voru í vandræði. Samkvæmt skýrslu Á-kk-ef Þ-kk-ef fór þessi vinna fram í samstarfi nokkurra starfsmanna þótt deila mætti um hvort rétt hefði verið að ræða um eiginlegan vinnuhóp. Samkvæmt framburði hans voru stefndu S-kk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf meðvituð um þetta starf án þess að þau skiptu sér af daglegum störfum starfsmannanna. Aðspurður kvað Á-kk-nf Þ-kk-nf það hafa verið vitneskja umræddra starfsmanna að gjalddagi væri á lánalínu fjárfestingarfélagsins 18. júní 2008 og taldi hann sig muna eftir samskiptum við stefnda S-kk-þf vegna málsins en ekki aðra stjórnendur. Aðspurður um hver hefðu verið viðbrögð stefnda S-kk-ef við umræðum um að ábyrgðin myndi renna út umræddan dag kvaðst Á-kk-nf Þ-kk-nf ekki muna sérstaklega eftir því en sagðist telja líklegt að áhersla hefði verið lögð á að „ná framlengingunni“. Hann svaraði því einnig að hann teldi að ekki hefði verið ólíklegt að einn af þeim möguleikum sem voru ræddir hefði verið að fullnusta ábyrgðar Kaupthing Bank Luxembourg S. A. Slík ákvörðun hefði formlega verið í hans valdi en málið hins vegar þess eðlis að ekki hefði komið til greina að ganga að ábyrgðinni án samþykkis yfirmanna.

Á gjalddaga lánsins 18. júní 2008 var lán fjárfestingarfélagsins ekki greitt. Liggur fyrir tölvuskeyti dagsett kl. 11.01 þann dag frá starfsmanni fjárstýringar stefnanda um að ekki hafi reynst unnt að skuldfæra á félagið. Ber skeytið einnig með sér að hafa meðal annars verið sent öllum starfsmönnum á fyrirtækjasviði stefnanda. Í því sambandi hafa stefndu S-kk-nf og H-kk-nf vakið athygli á því að þeir hafi ekki verið meðal viðtakenda skeytisins. Aðspurður um skeytið bar áðurnefndur Á-kk-nf Þ-kk-nf fyrir dóminum að hann teldi að á þessum tíma hefði verið byrjað að vinna í framlengingu láns fjárfestingarfélagsins og einnig ábyrgðarinnar. Hann gat þó ekki svarað því afdráttarlaust hvort einhver ákvörðun hefði verið tekin um framlengingu lánsins fyrir 18. júní 2008. Aðspurður um hver hefði, nánar tiltekið, verið að vinna að framlengingu lánsins kvaðst Á-kk-nf Þ-kk-nf ekki muna eftir því en lán af þessari stærðargráðu hefðu verið háð ákvörðun lánanefndar eða þá bankaráðs. Í skýrslu áðurnefnds Á-kk-ef M-kk-ef fyrir dómi kom einnig fram að hann teldi að unnið hefði verið að framlengingu lánsins á þessum tíma. Hann gat hins vegar ekki staðfest hvaða starfsmenn bankans hefðu haft það verkefni með höndum eða hvenær hann hefði fengið upplýsingar um að til stæði að framlengja lánið.

Ekki er um það deilt að hinn 27. júní 2008 féll ábyrgð Kaupthing Luxembourg S. A. niður án þess að hún hefði þá verið fullnustuð eða samið um framlenging u hennar. Í skýrslu Á-kk-ef M-kk-ef, umrædds viðskiptastjóra stefnanda með málefnum fjárfestingarfélagsins, kom efnislega fram að hann myndi ekki eftir að hafa áttað sig á því að umrædd ábyrgð væri við það að renna út eftir gjalddaga lánsins 18. júní 2008. Þá gat hann ekki staðfest að hann hefði tilkynnt einhverjum yfirmönnum sínum að ábyrgðin rynni út innan skamms. Aðspurður um hvort kerfi bankans hefðu ekki falið í sér einhvers konar tilkynningu um ábyrgðina og eindaga hennar, svaraði téður Á-kk-nf því til að svo hefði ekki verið. Hins vegar kom fram í skýrslu hans að ástæða þess að ekki hefði verið gengið að ábyrgðinni hefði eflaust verið sú að staðið hefi til að framlengja lánið. Svo sem áður greinir gat hann hins vegar hvorki svarað því hvaða starfsmenn bankans hefðu haft þetta verkefni með höndum né hvenær hann hafði upplýsingar um slíka ákvörðun.

Í skýrslu sinni fyrir dómi bar áðurnefndur Á-kk-nf Þ-kk-nf Þ-kk-nf að honum hefði verið ljóst að ábyrgðin rynni út 27. júní 2008. Hann kvaðst hafa skýrt stefnda S-kk-þgf frá þessu en gat hins vegar ekki staðfest hvenær hann hefði gert það, þ. e. hvort það hefði verið fyrir eða eftir eindaga ábyrgðarinnar 27. júní 2008. Samkvæmt skýrslum stefndu S-kk-ef, H-kk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef höfðu þau enga vitneskju um að umrædd ábyrgð lánsins rynni út 27. júní 2008. Af hálfu stefnda S-kk-ef er lögð á það áhersla í þessu sambandi að hann hafi að mestu verið erlendis á þeim tíma sem hér um ræði, þ. e. frá 14. júní 2008, en stefndi H-kk-nf bendir á að málefni fyrirtækjasvið hafi ekki fallið undir hann samkvæmt skipuriti bankans og hafi hann ekkert haft með nánari meðferð umrædds lánamáls að gera. Af hálfu stefndu S-kk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef er viðurkennt að þau hafi orðið þess áskynja að ábyrgðin var tímabundin til umrædds dags, en það hafi einungis verið eftir að hún var runnin út hinn 27. júní 2008. Samkvæmt skýrslu stefnda S-kk-ef brást hann við þessum upplýsingum í júlí 2008 með því að hefja viðræður við tiltekinn fyrirsvarsmann Kaupþings banka hf., móðurfélags Kaupthing Bank Luxembourg S. A., um að ábyrgðin yrði endurnýjuð þannig að unnt yrði að endurnýja lán fjárfestingarfélagsins á þeim grundvelli. Þá vísar hann einnig til þess að síðar, eða í lok september 2008, hafi hann leitast við að tryggja hagsmuni stefnanda með því afla aukinna ábyrgða fyrir láninu úr hendi B-kk-ef T-kk-ef B-kk-ef, sonar B-kk-ef G-kk-ef og annars stærstu eigenda bankans, meðan enn var unnið að því að afla ábyrgðar Kaupthing Luxembourg A. S.

Hinn 25. júlí 2008 var gerður nýr samningur um fjölmyntalán til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. um lán hjá stefnanda til 2. janúar 2009 sem í stefnu er sagt hafa verið að jafnvirði 18.400.000.000 króna til 2. janúar 2009. Kemur þar einnig fram einnig að láninu hafi verið varið til greiðslu umrædds láns með gjalddaga 18. júní 2008. Lánið var tryggt með frekari sjálfskuldarábyrgð B-kk-ef G-kk-ef sem átti einungis að taka gildi að því tilskildu að Kaupthing Bank Luxembourg S. A. gæfi ekki út nýja ábyrgð til tryggingar lánasamningnum. Samkvæmt tölvuskeyti nafngreinds starfsmanns Kaupþings banka hf., móðurfélags Kaupthing Bank Luxembourg S. A., 27. júlí 2008 til Á-kk-ef Þ-kk-ef Þ-kk-ef var staðfest, fyrir hönd bankans, að ábyrgðin „sem renna átti út 27. júní sl.“ hefði verið framlengd til 10. ágúst þess árs. Jafnframt var lýst yfir vilja til að framlengja ábyrgðina til 5. janúar 2009 þegar búið væri að ganga frá tryggingum sem Kaupþing banki hf. teldi fullnægjandi.

Stefnandi vísar til þess að þegar lánssamningurinn 25. júlí 2008 var undirritaður hafi hvorki legið fyrir samþykki bankaráðs né lánanefndar fyrir þessum framlengingum á lánunum. Hins vegar er ágreiningslaust að lánveitingin var samþykkt síðar á fundi bankaráðs 5. september 2008. Í sérstakri bókun bankaráðs frá fundinum, sem fjallaði m. a. um lánveitingar til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. og Eignarhaldsfélagsins Grettis ehf., kom meðal annars fram að áformað væri að fá bankaábyrgð frá Kaupthing Luxembourg S. A. að fjárhæð 18.000.000.000 krónur til tryggingar láninu. Í drögum að fundargerð fyrir lánanefndarfund sem halda átt þann 8. október 2008 er framangreind lánveiting einnig nefnd undir liðnum „mál samþykkt utan funda“.

Hinn 7. október 2008 neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að víkja frá störfum stjórn stefnanda, taka yfir vald hluthafafundar hans og setja yfir bankann skilanefnd. Slitameðferð á stefnanda hófst 22. apríl 2009. Sambærileg ákvörðun var tekin um Kaupþing banka hf. 9. sama mánaðar. Hafði þá enn ekki verið gengið frá fyrirhugaðri endurnýjun bankaábyrgðar af hálfu Kaupþings banka hf. eða áðurgreinds dótturfélags hans. Ekki er um það deilt að umrætt dótturfélag var selt, sameinað öðrum banka og var því ekki tekið til slita. Vísar stefnandi til þess að umrætt félag hafi í reynd haldið áfram í rekstri og hefði því verið unnt að innheimta fjárhæð lánsins að fullu úr hendi þess ef ábyrgðin hefði ekki verið látin falla niður 27. júní 2008 fyrir vanrækslu stefndu S-kk-ef, H-kk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef.

Ekki er um það deilt að með skiptingu eigna Landsbanka Íslands hf. milli stefnanda og Nýja Landsbanka Íslands hf. samkvæmt ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins, sem ekki er ástæða til að rekja nánar, hafi umrætt lán Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. verið áfram í eigu stefnanda. Stefnandi vísar til þess í stefnu að hann hafi lækkað bótafjárhæð úr 18.000.000.000 krónum í 16.200.000.000 krónur og þannig tekið fullt tillit til frádráttar vegna mögulegrar endurheimtu við gjaldþrotaskipti. Svo sem áður greinir hefur stefnandi lækkað kröfur sínar enn frekar undir meðferð málsins. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera frekari grein fyrir reifun tjóns stefnanda. Af sömu ástæðum þykir ekki þörf á því að fjalla sérstaklega um efni og atvik við gerð áðurnefnds vátryggingasamnings stefnanda við stefndu, QBE International Insurance Ltd., QBE Corporate Ltd. o. fl., umfram það sem fram kemur í reifun málsástæðna og lagaraka málsaðila svo og niðurstöðu dómsins.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Kröfur stefnanda á hendur stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf byggja á því að þau hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni með því að hlutast ekki til um að innheimta fyrrnefnda bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. á láni stefnanda til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. sem féll í gjalddaga. Stefnandi telur að háttsemi stefndu hafi verið gáleysisleg þar sem þeim mátti vera ljóst að fjárhagsstaða bæði félagsins og B-kk-ef G-kk-ef, sem gengist hafði í sjálfskuldarábyrgð vegna skuldbindinga félagsins gagnvart stefnanda, væri verulega veik þessum tíma. Þá hafi stefndu vanrækt að upplýsa bankaráð stefnanda um þessa stöðu málsins þannig að það gæti gripið til viðeigandi ráðstafana til að tryggja hagsmuni bankans. Stefndu S-kk-þgf og H-kk-þgf hafi borið samkvæmt reglum bankans að leggja málið fyrir bankaráð til umfjöllunar þegar fyrir lá að félag formanns bankaráðs stefnanda var í stórfelldum vanskilum og bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. að renna út. Hvorki hafi þó verið gengið frá framlengingu á ábyrgðinni með lögformlegum hætti né tryggt að hún fengist yfirleitt.

Stefnandi byggir á því að ótvíræð skylda hafi hvílt á stefndu að grípa til allra þeirra ráðstafana sem mögulegar voru til að innheimta kröfur á hendur fjárfestingarfélaginu og ganga að þeim ábyrgðum og tryggingum sem unnt var, þ. á m. bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. Með því að innheimta ekki bankaábyrgðina þegar vanskil urðu á láni félagsins 18. júní 2018, þannig að ábyrgðin rann út þann 27. sama mánaðar, hafi stefndu sýnt af sér gáleysi sem valdið hafi stefnanda tjóni.

Um orsakatengsl og sennilega afleiðingu vísar stefnandi til þess að hin saknæma og ólögmæta háttsemi stefndu hafi leitt til þess að bankaábyrgð að fjárhæð 18.000.000.000 krónur var ekki innheimt þrátt fyrir vanskil á láni sem hún átti að tryggja. Fyrir liggi þannig að athafnaleysi stefndu leiddi til þess að stefnandi fékk ekki greiðslu frá Kaupthing Bank Luxembourg S. A. vegna ábyrgðarinnar sem annars hefði komið til aðilans. Hið saknæma athafnaleysi téðra stefndu, að innheimta ekki ábyrgðina, hafi því verið nauðsynlegt skilyrði fyrir því að tjónið varð og í öllu falli samverkandi tjónsorsök. Þá sé tjónið augljóslega sennileg afleiðing af háttseminni þar sem háttsemin var til þess fallin að auka líkur á því að stefnandi yrði fyrir tjóni.

Stefnandi reisir kröfur sínar á hendur þessum stefndu á almennu sakarreglunni og 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Kröfur stefnanda um vexti og dráttarvexti eru reistar á 1. mgr. 8. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Kröfur sínar gegn stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd. reisir stefnandi á því að skuldbindandi vátrygging sé til staðar og að hún nái til allra þeirra tjónsatvika sem áður eru rakin. Byggir stefnandi á því að samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar og 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga eigi hann beina kröfu á hina stefndu vátryggjendur. Kröfur á hendur þessum stefndi byggi á því að ábyrgð þeirra á milli sé hlutfallslega skipt en óskipt með öðrum stefndu allt að þeirri fjárhæð sem hlutur þeirra í tryggingafjárhæðinni er, líkt og nánar hafi verið skýrt með bókun um endanlegar kröfur.

Um gildi vátryggingarinnar byggir stefnandi á því að kröfur hans falli þar undir, um þær hafi verið tilkynnt og krafið í samræmi við lög nr. 30/2004, skilmála vátryggingarinnar og þær hafi verið settar fram á gildistíma tryggingarinnar, innan viðeigandi fresta. Samkvæmt H-lið IV. hluta skilmálanna hafi tryggingin tekið til allra krafna sem settar væru fram allt að 72 mánuðum eftir að viðkomandi stjórnendur létu af störfum. Í öllu falli hafi verið til staðar einhliða 12 mánaða viðbótartilkynningarfrestur til 31. janúar 2010.

Með vísan til framangreinds byggir stefnandi á því að hvernig sem á málið sé litið hafi stefnandi sent tilkynningu um kröfurnar til vátryggingamiðlarans H-x-x, sem rétts viðtakanda samkvæmt ákvæðum skilmálanna, innan tilkynningartímabilsins. hafi það verið gert innan allra fresta sem mælt var fyrir um í skilmálum vátryggingarinnar og lögum nr. 30/2004, sbr. 51. gr. laganna, enda gert án tafar eftir að stefnanda urðu atvik málsins kunn. Í öllu falli sé ljóst að fyrningarfrestir laganna, sem stangist á við ákvæði skilmálanna og myndu ella takmarka rétt stefnanda, víki fyrir skýrum samningsákvæðum, sbr. 1 -lið 2. mgr. 3. gr. laganna.

Stefnandi byggir jafnframt á því að engin skilyrði laga eða skilmála vátryggingarinnar fyrir riftun, uppsögn eða niðurfellingar vátryggingarsamnings aðila séu uppfyllt í málinu. Hvorki stefnandi né aðrir hafi vanefnt skuldbindingar sínar gagnvart hinum stefndu vátryggjendum í aðdraganda að töku vátryggingarinnar né í kjölfar hennar. Þvert á móti hafi stefnandi uppfyllt allar sínar skyldur og aðhafst í fullu samræmi við ákvæði skilmálanna og þeirra laga sem um þá giltu. Vaxtakröfu gagnvart hinum stefndu vátryggjendum byggir stefnandi á ákvæðum 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. laga nr. 38/2001, sbr. ákvæði 50. gr. laga nr. 30/2004.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda S-kk-ef Stefndi S-kk-nf vísar í fyrsta lagi til þess að um sé að ræða beina málshöfðun samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004. Hinir stefndu vátryggjendur hafi ekki óskað eftir samaðild vátryggðu vegna vátryggingaþáttar málsins. Fyrir liggi að stefnandi hafi samið við hluta þeirra vátryggjenda, sem upphaflega var stefnt í málinu, án aðkomu stefnda S-kk-ef í andstöðu við skilmála vátryggingarinnar. Málatilbúnaður stefnanda sé að svo komnu máli svo óljós, bæði um skaðabóta- og vátryggingaþáttinn, að vísa beri málinu sjálfkrafa frá dómi.

Stefndi S-kk-nf vísar til þess að um bótaábyrgð hans fari samkvæmt lögum nr. 2/1995 um hlutafélög, en ekki almennu skaðabótareglunni. Samkvæmt 135. gr. laganna sé hluthafafundur einn bæri til að ákveða málshöfðun til heimtu skaðabóta samkvæmt 1. mgr. 134. gr. þeirra. Hluthafavald stefnanda hafi verið hjá Fjármálaeftirlitinu frá 7. október 2008 til apríl 2009, en frá þeim degi hjá skilanefnd til 31. desember 2011. Frá 1. janúar 2012 hafi hluthafavaldið verið hjá slitastjórn. Ákvörðun um málshöfðun hafi aldrei réttilega verið tekin af þessum aðilum. Samkvæmt 1. mgr. 136. gr. laga nr. 2/1995 hafi fyrningarfrestur skaðabótakrafna hafist við lok reikningsársins 2008. Skaðabótakrafa stefnanda hafi því verið fyrnd í árslok 2010 og verði hún hvorki lífguð við né framlengd með afturvirkri lagasetningu, svo sem 31. gr. laga nr. 68/2010.

Stefndi S-kk-nf leggur áherslu á að saknæmi háttsemi hans verði að meta út frá þeim lögum og reglum sem hann var bundinn af í starfi sínu. Lánveitingin til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. í júní 2007 og desember þess árs hafi farið fram í samræmi við reglur bankans. Stefndi S-kk-nf vísar til þess að engin skjalleg sönnunargögn liggi fyrir sem sanni vitneskju hans um að ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. væri tímabundin. Þá hafi ekkert á þessa leið komið fram í skýrslutökum fyrir dómi. Í þessu sambandi mótmælir stefndi S-kk-nf því að yfirlýsing Á-kk-ef Þ-x-x Þ-kk-ef 17. desember 2012 verði lögð til grundvallar enda sé um að ræða utanréttarvottorð í ósamræmi við önnur gögn málsins. Stefndi S-kk-nf telur að ástæða þess að umrædd ábyrgð var ekki innheimt hafi verið óhappatilviljun eða uppsöfnuð og nafnlaus mistök starfsmanna á fyrirtækjasviði. Þá vísar hann til þess að fjárhæð tjóns sé með öllu ósönnuð.

Stefndi S-kk-nf vísar til þess að stefnandi hafi verið skuldbundinn til að kaupa hefðbundna stjórnendatryggingu honum til verndar vegna krafna sem kynnu að vera hafðar uppi gegn honum vegna starfa sinna í þágu stefnanda. Samkvæmt stefnu sé á því byggt að stefndi S-kk-nf hafi valdið tjóni stefnanda af gáleysi. Stefndi S-kk-nf telur að hann sé vátryggður vegna þessa tjóns og hafi stefnandi viðurkennt það með því að taka á móti bótum frá hluta vátryggjenda. Án tillits til þess hvort vátryggingin sé skuldbindandi telur stefndi S-kk-nf hins vegar að sýkna eigi hann á grundvelli 3. mgr. 19. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með vísan til þess að ábyrgðartrygging hafi tekið til starfs hans í þágu stefnanda. Hafi vátryggingin runnið út eða sé óskuldbindandi fyrir vátryggjendur eigi stefndi jafnháa skaðabótakröfu sem sé hæf til að mæta kröfu stefnanda án sjálfstæðs dóms. Að síðustu byggir stefndi sýknukröfu sína á því að fella beri skaðabótakröfu stefnanda niður á grundvelli lækkunarreglna 24. gr. laga nr. 50/1993 og 3. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995. Þá mótmælir hann vaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda H-kk-ef Stefndi H-kk-nf tekur undir sjónarmið stefnda S-kk-ef um sjálfkrafa frávísun málsins. Kröfugerð stefnanda sé vanreifuð og að óskýrleiki hafi aukist eftir að sátt var gerð við hluta vátryggjenda. Þá hafi orðið óhóflegar tafir á málinu og óhófleg skjalaframlagning hafi gert stefnda óhægt um vik við að verjast kröfum stefnanda svo gangi gegn 69. gr. stjórnarskrár. Stefndi byggir á því að samkomulag stefnanda við hluta vátryggjenda og niðurfelling krafna gegn þeim raski grundvelli málsins í verulegum atriðum. Óvíst sé hver áhrifin séu gagnvart þeim vátryggjendum sem eftir séu í málinu. Stefndi sé vátryggður og eigi að njóta réttinda samkvæmt vátryggingunni. Stefndi byggir á því að samkomulag stefnanda við hluta vátryggjenda feli í sér brot á skilmálum vátryggingarinnar sem eigi einnig að valda því að kröfur stefnanda séu ekki dómtækar.

Að því er varðar saknæmi vísar stefndi H-kk-nf til þess að uppbygging og skipulag stefnanda hafi falið í sér að hver starfseining hafi unnið eftir fastmótuðu kerfi heimilda og ábyrgðar. Rekstraráhætta sé eðlilegur hluti af starfsemi stefnanda. Stefndi byggir á því að hann hafi hvorki þekkt til fyrrgreinds ábyrgðarskjals né vitað að um tímabundna ábyrgð var að ræða. Stefndi hafi ekki haft það hlutverk að fylgjast með gildistíma ábyrgða eða annast um innheimtu. Stefndi vísar til þess að hann hafi ekki vitað um vanskil þeirra lána sem ábyrgðinni var ætlað að tryggja. Hann mótmælir því jafnframt að hafa vitað eða mátt vita um ógjaldfærni fjárfestingarfélagsins eða þeirra lögaðila og einstaklinga sem að baki félaginu stóðu eða voru í eignasafni þess. Hann mótmælir því einnig að hafa leynt bankaráð stefnanda upplýsingum um þessi atriði.

Stefndi H-kk-nf leggur áherslu á að verkaskipting milli bankastjóra hafi falið í sér að málefni fyrirtækjasviðs hafi ekki verið á ábyrgð hans. Sérfræðingar á fyrirtækjasviði hafi einir búið yfir upplýsingum um ábyrgðina og þeirra hlutverk hafi verið að gæta að tímafrestum og innheimtu. Stefndi byggir á því að eftir að formaður bankaráðs stefnanda hafi orðið eigandi að Fjárfestingarfélaginu Gretti hf. hafi ákvarðanir þurft að fara fyrir bankaráð og að því hafi verið fylgt eftir.

Stefndi H-kk-nf vísar einnig til þess að sá lánssamningur sem ábyrgðin átti að tryggja hafi verið gerður upp að fullu, með gerð annars lánssamnings í júlí 2008, og því hafi ekkert tjón orðið. Stefndi byggir á því að hafi ný lánveiting til félagsins hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda geti slíkt ekki verið á ábyrgð hans þar sem bankaráð stefnanda tók þá ákvörðun um lánið. Stefndi telur að kröfur stefnanda feli í reynd í sér að um hlutlæga ábyrgð hans sé að ræða. Í öllu falli er byggt á því að ef sök telst vera til staðar hjá stefnda geti aðeins verið um einfalt gáleysi að ræða. Þá sé enginn fótur fyrir því að neinar athafnir eða athafnaleysi stefnda hafi verið ólögmætt.

Stefndi H-kk-nf vísar til þess að stefnandi byggi málatilbúnað sinn aðeins á einföldu gáleysi hans, en ekki ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Stefndi verði því ekki dæmdur til skaðabóta í ljósi 3. mgr. 19. gr. laga nr. 50/1993. Sjónarmið vátryggjenda um gildi vátryggingar geti ekki breytt þeirri stöðu.

Stefndi H-kk-nf byggir á því að krafa stefnanda um skaðabætur hljóti að þurfa að byggjast á 134. gr. laga nr. 2/1995. Áskilnaður sé um ásetning eða stórfellt gáleysi í ákvæðinu. Stefndi tekur einnig undir málsástæðu stefnda S-kk-ef um að ekkert liggi fyrir í málinu um að hluthafafundur stefnanda hafi tekið ákvörðun um málshöfðun samkvæmt 135. gr. laganna og krafa stefnanda sé því fyrnd. Sú breyting sem gerð hafi verið með lögum 68/2010 feli í sér afturvirkni laga sem standist ekki, meðal annars gagnvart ákvæði 72. gr. stjórnarskrár. Stefndi byggir einnig á því að tjón stefnanda sé ósannað enda séu allar líkur á því að innheimta gagnvart Kauphting Bank Luxembourg S. A. hefði ekki borið árangur.

Stefndi H-kk-nf mótmælir málsástæðum stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate. Ltd. um að ekki sé fyrir hendi gild vátrygging. Hann vísar til þess að endurnýjun vátryggingarinnar í janúar 2008 hafi byggst á þeim gögnum sem tilgreind hafi verið í vátryggingarsamningi. Stefndi byggir á því að skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis, skýrsla Deloitte, skýrsla Lynx eða álíka skýrslur, sem lagðar hafa verið fram í málinu, geti ekki talist sönnunargögn um þær ályktanir og staðhæfingar sem þær hafa að geyma. Stefndi telur að ferlið við gerð matsgerðar dómkvaddra matsmanna, sem stefndu vátryggjendur öfluðu undir meðferð málsins, hafi verið haldið slíkum ágöllum að matsgerðin verði ekki lögð til grundvallar sem sönnunargagn í málinu. Þá geti hún ekki falið í sér neina sönnun að því marki sem hún byggir niðurstöður sínar á skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, skýrslu Deloitte, skýrslu Lynx eða öðrum álíka skýrslum. Stefndi telur einnig að umrædd matsgerð sé háð slíkum fyrirvörum að hún geti ekki talist sönnunargagn í máli þessu. Þá miðist matsspurningar við árslok 2007 en ekki það níu mánaða uppgjör 2007 sem umsókn stefnanda um vátryggingu byggðist á. Sé matsgerðin einnig þýðingarlaus af þessum sökum. Stefndi byggir á því að ótvírætt sé að vátryggingin sé í gildi þar sem engar rangar upplýsingar hafi verið gefnar í umsókn um endurnýjun vátryggingarinnar eða þeim skjölum sem henni fylgdu.

Stefndi H-kk-nf byggir á því að þótt dómurinn kæmist að þeirri niðurstöðu að einhver atriði í umsókn eða fylgiskjölum hafi reynst röng geti það ekki varðað ógildi vátryggingarinnar. Stefndu vátryggjendur afsali sér þeim rétti í lið I í vátryggingarsamningi. Byggt er á því að hafi villur verið til staðar hafi slíkt verð saklaust og engin sviksemi þar að baki.

Fari svo ólíklega að dómurinn telji að vátrygging sé ekki gild leiði það til þess að stefnandi hafi brotið gegn ráðningarsamningi við stefnda H-kk-þf þar sem stefnandi skuldbatt sig til að kaupa og viðhalda starfsábyrgðartryggingu stefnda til hagsbóta. Byggt er á því að sú vanefnd eigi að leiða til sýknu stefnda af kröfum stefnanda. Þá tekur stefndi undir málsástæður stefnda S-kk-ef um brottfall eða lækkun skaðabóta samkvæmt II. og III. kafla laga nr. 50/1993.

Helstu málsástæður og lagarök stefndu S-kvk-ef E-kvk-ef Stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf vísar til þess að hún hafi verið starfsmaður stefnanda og beri hún ekki hlutlæga ábyrgð á mistökum sem kunni að hafa orðið í starfsemi hans. Þvert á móti gildi um háttsemi hennar sú meginregla að starfsmenn verði ekki skaðabótaskyldir gagnvart vinnuveitanda sínum nema stórkostlegt gáleysi eða ásetningur komi til. Sönnunarbyrðin fyrir sök stefndu hvíli á stefnanda sem hafi ekki tekist slík sönnun.

Stefnda vísar til þess að lánveitingar til bankaráðsmanna, eða félaga á þeirra vegum, hafi heyrt undir bankaráð stefnanda. Hefði því þurft ákvörðun bankaráðs til að ganga að ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A., enda hefði slík ákvörðun haft í för með sér viðurhlutamiklar afleiðingar. Stefnda hafi hins vegar ekki verið í beinum samskiptum við bankaráðið heldur hafi það verið bankastjórar stefnanda.

Stefnda leggur áherslu á að henni hafi verið ókunnugt um að fyrrgreind ábyrgð var einungis veitt til sex mánaða. Hún hafi aldrei haft ábyrgðarskjalið sjálft undir höndum og verið ókunnugt um nánara efni þess. Sé fram komið í málinu að sá starfsmaður sem aflaði skjalsins og hafði það undir höndum hafi verið Á-kk-nf M-kk-nf, starfsmaður á fyrirtækjasviði stefnanda. Að öðru leyti hafi ekki verið upplýst hvaða starfsmenn stefnanda fengu skjalið afhent eða þekktu til efni þess. Þá liggi ekki fyrir hvernig skjalið var skráð inn í kerfi bankans. Í öllu falli hafi stefndu verið ókunnugt um að ábyrgðin rann út 27. júní 2008.

Stefnda mótmælir því að henni hafi borið að ganga eftir því að Kaupthing Luxembourg S. A. gæfi út nýja ábyrgð. Þá hafi hún ekki verið í sambandi við fyrirsvarsmenn þess banka eða móðurfélag hans, Kaupþings banka hf. Stefnda tekur einnig undir sjónarmið stefndu S-kk-ef og H-kk-ef um að ekkert liggi fyrir um að tjón hafi orðið af ætluðum mistökum við meðferð ábyrgðarinnar. Þannig hafi lánið síðar verið endurnýjað auk þess sem ekkert liggi fyrir um að útgefandi ábyrgðarinnar hefði greitt hana. Sjálfskuldarábyrgð B-kk-ef G-kk-ef hafi þannig mögulega verið verðmætari á þessum tíma en umrædd bankaábyrgð. Stefnda tekur einnig undir sjónarmið téðra stefndu um að kröfugerð stefnanda sé óljós, tjón vanreifað og eigiað vísa málinu frá dómi án kröfu.

Stefnda tekur undir málsástæður stefnda S-kk-ef og H-kk-ef um að stefnandi hafi verið skuldbundin til að tryggja henni skaðleysi vegna hugsanlegs tjóns sem hún kynni að valda í störfum sínum fyrir stefnanda. Hún tekur einnig undir málsástæður þeirra um að umrædd vátrygging sé gild. Verði allt að einu fallist á að vátryggingin sé ógild eigi hún jafnháa kröfu gegn stefnanda til skuldajafnaðar, svo sem byggt sé á af hálfu stefndu S-kk-ef og H-kk-ef. Vísar hún sérstaklega til þess að hún hafi enga ábyrgð borið á töku vátryggingarinnar eða komið að gerð samnings um hana. Hún tekur einnig undir sjónarmið þeirra um brottfall skaðabótaábyrgðar eða lækkun kröfu með vísa til fyrrgreindra ákvæða laga nr. 50/1993. Þá telur hún að krafa stefnanda hafi fallið niður fyrir tómlæti, en stefna í málinu hafi ekki verið birt fyrr en rúmum þremur árum eftir atvik málsins. Hafi þetta komið niður á möguleikum hennar til varna.

Helstu málsástæður og lagarök stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Insurance Ltd.

Stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate. Ltd. vísa til þess að stefnandi hafi óskað eftir stjórnendatryggingu hjá vátryggjendum með umsókn 9. janúar 2008. Howden Insurance Brokers hafi verið ráðgjafi stefnanda. Því hafi verið lýst yfir í umsókninni, fyrir hönd stefnanda og allra vátryggðra, í kjölfar könnunar og með sérstöku samþykki allra vátryggðra (þ. á m. meðstefndu), að allar upplýsingar í umsókn og fylgigögnum væru sannar og réttar. Með umsókninni hafi fylgt fjárhagsupplýsingar stefnanda fyrir árin 2006 og 2007 auk glærukynningar og annarra gagna sem lutu að rekstri bankans. Á þessum grundvelli hafi þessi stefndu fallist á að veita trygginguna sem skyldi taka gildi 1. febrúar 2008 og gilda til 31. janúar 2009.

Umrædd trygging hafi einungis tekið til krafna sem kæmu fram á vátryggingartímabilinu. Tryggingin hafi runnið út 31. janúar 2009 án þess að nokkrar tilkynningar eða kröfur, sem lúti að málinu, væru gerðar. Tryggingin hafi hvorki verið endurnýjuð né framlengd. Krafa vegna málsins hafi fyrst komið fram í lok ársins 2010.

Stefndu hafi orðið ljóst að röng svör höfðu verið gefin við um helmingi spurninga í umsókn um trygginguna og í nær öllum fylgigögnum sem stöfuðu frá stefnanda. Þeim hafi einnig orðið ljóst að við töku tryggingarinnar höfðu þeir ekki verið upplýstir um atriði sem skipti vátryggjendur verulegu máli að vera upplýstir um. Stefndu hafi hafnað allri ábyrgð samkvæmt tryggingunni og lýst jafnframt yfir ógildi hennar, riftun og uppsögn með bréfi 31. desember 2010.

Þessir stefndu vísa til þess að sýkna meðstefndu eigi einnig að leiða til sýknu af kröfu stefnanda gegn félögunum. Er tekið undir málsástæður meðstefndu um að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að uppfyllt séu skilyrði fyrir skaðabótaábyrgð þeirra. Hvað sem líði hugsanlegri skaðabótaábyrgð meðstefndu beri hins vegar að sýkna stefndu af kröfu stefnanda vegna atvika við gerð vátryggingarsamnings svo og vegna skilmála vátryggingarsamningsins sjálfs.

Stefndu benda á eðli þeirrar vátryggingar sem hér sé um að ræða, þ. e tryggingu sem feli í sér svonefnda „kröfugerðarreglu“. Málsforræði varðandi trygginguna sé í höndum stefnanda og téðra stefndu. Sönnunarfærsla stefndu byggir einkum á málflutningsyfirlýsingum stefnanda sjálfs, dómum, skýrslum sem stefnandi óskaði eftir frá Deloitte, matsgerð dómkvaddra matsmanna o. fl. Við túlkun skilmála tryggingarinnar eigi að hafa hliðsjón af því að skilmálarnir stafa frá vátryggingamiðlaranum Howden Insurance Brokers sem hafi verið ráðgjafi stefnanda.

Stefndu leggja áherslu á að stefnandi og meðstefndu hafi brotið gróflega gegn upplýsingaskyldu sinni og sú mynd sem dregin hafi verið af góðum rekstri og lágmarks vátryggingaráhættu stefnanda hafi verið alröng. Í þessu sambandi er vísað til þess að stefnandi hafi sjálfur viðurkennt stórfelldar misfellur í rekstri sínum og viðurkennt berum orðum málsástæður stefndu um rangar upplýsingar í ársreikningum og öðrum reikningsskilum bankans. Markaðsmisnotkun starfsmanna stefnanda hafi verið staðfest með dómi Hæstaréttar í máli nr. 842/2014. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem aflað hafi verið undir meðferð málsins, séu staðfestar stórkostlegar misfellur í rekstri og reikningsskilum stefnanda. Sérfræðingar hafi komust að sömu niðurstöðum. Rannsóknarnefnd Alþingis hafi komist að sömu niðurstöðum og hið sama eigi við um skýrslu lögfræðistofunnar Lynx. Gangi öll gögn málsins í sömu átt að þessu leyti og hafi engin gögn verið lögð fram um hið gagnstæða.

Umræddir stefndu vísa til þess að skyldan til að veita bæði réttar og fullnægjandi upplýsingar samkvæmt lögum nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga sé þríþætt: Í fyrsta lagi skylda til að svara spurningum rétt, í öðru lagi skylda til að veita upplýsingar að eigin frumkvæði og í því þriðja skylda til að leiðrétta rangar upplýsingar. Enginn vátryggjandi vilji vátryggja banka þar sem bankastjórar stunda markaðsmisnotkun, eigið fé er undir lögmæltum mörkum, bankinn eigi eigin hluti langt umfram lögleyfð mörk, áhættuskuldbindingar eru langt yfir mörkum, tengdir aðilar eru ranglega tilgreindir, ársreikningar og önnur reikningsskil röng o. s. frv. Hvert og eitt atriðanna hefði leitt til þess að tryggingin hefði ekki verið veitt. Það sé þó ekki skilyrði fyrir því að ábyrgð stefndu falli niður að þeir hefðu ekki veitt trygginguna ef réttar og tæmandi upplýsingar hefðu verið veittar.

Að því er varðar rangar upplýsingar stefnanda í umsókn um trygginguna vísa þessir stefndu til þess að ranglega hafi verið svarað spurningu um hverjir áttu meira en 10% í stefnanda. Mikið hafi skort á svör um hverjir sátu í stjórnum félaga á vegum stefnanda. Rangt svar hafi verið gefið við spurningunni um hugsanlegar breytingar á tekjum. Sama hafi átt við spurninguna hvort opinber könnun eða rannsókn hefði verið framkvæmd af hálfu eftirlitsaðila. Rangt svar hafi verið gefið við spurningu um vitneskju um hugsanlegar kröfur í trygginguna. Verulega hafi skort á tilgreiningu dótturfélaga í svari við spurningu um það atriði.

Þessir stefndu vísa til þess í ársreikningnum, árshlutareikningum og ársskýrslum stefnanda hafi rangt verið farið með eigið fé og laust fé, framkvæmd áhættu ferla, stórar áhættuskuldbindingar, eiginfjárhlutfall og að einungis einn hluthafi ætti yfir 10% af hlutafé í bankanum. Rangar upplýsingar hafi einnig verið í glærukynningu, fréttatilkynningum og öðru efni.

Stefndu telja einnig að upplýsingar sem höfðu verulega þýðingu fyrir mat á áhættunni hafi ekki verið veittar. Þannig hafi markaðsmisnotkun verið stunduð innan bankans, í það minnsta frá nóvember 2007. Eiginfjárhlutfall stefnanda hafi verið undir mörkun. Stefnandi hafi einnig brotið gegn reglum um stórar áhættuskuldbindingar. Eignarhald á, og veðtaka í, eigin hlutum hafi verið langt umfram lögbundið hámark, meðal annars í tengslum við aflandsfélög bankans. Stefnandi hafi átt í verulegum lausafjárvandræðum og stefnt í greiðsluþrot. Fjármálaeftirlitið hafi gert athugasemdir við rekstur bankans sem ekki hafi verið upplýst um. Endurskoðun hafi verið ábótavant og upplýsingar í reikningsskilum rangar og ófullnægjandi. Meðferð peningamarkaðssjóða hafi verið í andstöðu við reglur. Lánveitingar hafi verið áhættusamar og í bága við lög og reglur. Áhættustýring hafi verið gölluð og svonefndu CAMELS- mati ábótavant við mat á afskriftum og virðisrýrnun lána. Stefndu vísa hér einnig til þess að stefnanda hefði borið að gefa þeim upplýsingar um kaupréttarsamninga starfsmanna bankans, þ. á m. kaupréttarsamning stefnda S-kk-ef.

Stefndu vísa til 19. og 20. gr. laga nr. 30/2004 sem mæli fyrir um að ábyrgð vátryggjanda falli niður, hvort sem brot gegn upplýsingaskyldu voru sviksamleg eða framin af gáleysi. Þeir telja að meðstefndu teljist til vátryggingataka og verði því allar mótbárur hafðar uppi einnig gagnvart þeim. Í öllu falli verði þau samsömuð stefnanda sem vátryggingataka. Stefndu vísa einnig til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga um svik, óheiðarleika og ósanngjarna samningsskilmála. Þeir vísa einnig til brostinna forsendna samkvæmt óskráðum reglum því til stuðnings að vátryggingarsamningur sé ógildur.

Stefndu byggja einnig á því að vátryggingarsamningi hafi verið rift og/eða sagt upp samkvæmt heimild í 21. gr. laga nr. 30/2001, en þetta hafi verið heimilt án tillits til huglægrar afstöðu stefnanda við töku tryggingarinnar. Stefndu vísa til þess að kröfur stefnanda hafi fyrst komið fram eftir að vátryggingartímabilið var liðið 31. janúar 2009, en hér hafi verið um að ræða svonefnda kröfugerðartryggingu (e. claims made insurance). Viðbótartilkynningarfrestur hafi ekki verið veittur, enda sé ekki á því byggt af hálfu stefnanda. Þar að auki hafi skilyrði fyrir viðbótarfresti ekki verið uppfyllt. Grein III. H í vátryggingarsamningi eigi ekki við sem mæli fyrir um fimm skilyrði. Þremur af þessum skilyrðum sé ekki fullnægt í málinu.

Stefnandi hafi haft uppi kröfur vegna sama meinta tjóns í dómsmáli á hendur endurskoðunarfyrirtækjum Pricewaterhouse Coopers. Þar sem ekki liggi fyrir upplýsingar um sáttagreiðslur frá félögunum til stefnanda leiði það til sýknu, sýknu að svo stöddu eða frávísunar krafna stefnanda vegna vanreifunar.

Vegna samkomulags stefnanda við hluta vátryggjenda telja umræddir stefndu einnig að greiðslur úr „Grunntryggingunni“ (Primary layer) hafi ekki verið tæmdar. Því geti ekki komið til greiðslu úr „Fyrstu viðbótartryggingu“ (First excess layer) eða „Annarri viðbótartryggingu“ (Second excess layer). Þá vísa stefndu einnig til undaþágu frá ábyrgð sinni samkvæmt grein IV. B í skilmálunum („Investment Performance Endorcement/Exclusion“) og þess að engin ábyrgð stofnist sé talið að háttsemi meðstefndu hafi falið í sér grófa mynd gáleysis eða ásetning.

Stefndu vísa til þess að stefnandi hafi í engu fjallað um efni vátryggingarsamnings og ábyrgð stefndu á þeim grundvelli. Þannig sé í engu fjallað um það með hvaða hætti háttsemi stefndu teljist „ólögmæt háttsemi“ (e. Wrongful Act) í skilningi samningsins. Þá er vísað til þess að stefnandi geti ekki, sem vátryggingataki, einnig verið tjónþoli samkvæmt tryggingunni, ekki síst í ljósi þess að stefnandi hafi stofnað til tryggingarsamnings með röngum og ófullnægjandi upplýsingum. Þá vísa stefndu til þess að frestur samkvæmt 51. gr. laga nr. 30/2004 hafi verið liðinn.

Að lokum vísa stefndu QBE Int. Insurance Ltd. og QBE Corporate. Ltd. til ýmissa annmarka á dómkröfum stefnanda og útreikningum. Samanlögð heildarfjárhæð krafna stefnanda sé langt umfram hámark vátryggingar. Stefnandi hafi ranglega haft uppi kröfur í breskum pundum, en ekki evrum. Síðari breyting dómkrafna í evrur hafi verið óheimil, enda óvíst hvert gengi gjaldmiðlanna verði. Þá telja stefndu að allar sönnur skorti fyrir ætluðu tjóni stefnanda og hafi engin gögn verið lögð fram um það í málinu. Stefnandi virðist ranglega hafa uppi kröfur á gegn téðum stefndu sameiginlega. Framsetning dómkrafna stefnanda sé lítt skiljanleg og geti leitt til ólíkra niðurstaðna. Dráttarvaxtakrafa stefnanda sé algjörlega órökstudd og röng. Stefndu leggja í öllu falli áherslu á að ábyrgð vátryggjenda sé hlutfallsleg og geti samkomulag einhverra vátryggjenda við stefnanda ekki áhrif á aðra vátryggjendur.

Niðurstaða um formhlið málsins

Svo sem áður greinir lækkaði stefnandi kröfur sínar gegn stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf í þinghaldi 12. nóvember sl. samhliða niðurfellingu málsins gegn 22 af 24 stefndum vátryggjendum. Nam lækkunin hámarksgreiðslu sem hver og einn vátryggjandi hefði þurft að greiða samkvæmt vátryggingarsamningi. Er því haldlaus sú málsástæða stefndu að þessi lækkun kröfunnar, sem var til hagsbóta fyrir áðurnefnd stefndu og hafði engin áhrif á kröfur stefnanda gegn stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd., leiði til þess að tjón stefnanda sé vanreifað eða málið af öðrum ástæðum ekki dómtækt. Í þinghaldi 26. nóvember sl. gerði stefnandi þá breytingu á kröfum sínum gegn stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd. að gjaldmiðli fjárhæða var breytt úr sterlingspundum í evrur. Ekki er annað komið fram en að sú breyting hafi verið til hagsbóta fyrir téða stefndu og þar af leiðandi heimil samkvæmt almennum reglum réttarfars. Getur þessi breyting á kröfugerð stefnanda því ekki leitt til þess að málinu verði vísað sjálfkrafa frá dómi.

Því er áður lýst að stefnandi höfðaði mál gegn fyrrum ytri endurskoðendum sínum, Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP. Ber stefnan með sér að hafa verið þingfest 21. júní 2012 eða stuttu áður en stefnandi höfðaði mál þetta. Að mati dómsins er hafið yfir vafa að í því máli laut skaðabótakrafa stefnanda gegn endurskoðunarfyrirtækjunum meðal annars að því tjóni sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna þeirra atvika sem talin eru stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf til sakar í máli þessu. Fram er komið fram að umrætt mál var fellt niður á grundvelli samkomulags í febrúar 2017. Verður bókun stefnanda og lækkun krafna hans í þinghaldi 28. nóvember sl. ekki skilin á aðra leið en að hann hafi með því viðurkennt að hafa þegið hagsmuni úr hendi Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP vegna þess tjóns sem hann sækir að fá bætt með málshöfðun sinni.

Dómurinn telur að sú skylda hafi hvílt á stefnanda að gera grein fyrir, svo fljótt sem kostur var, hvers kyns bótum sem hann þáði vegna þess tjóns sem málarekstur hans gegn endurskoðunarfyrirtækjunum tveimur byggðist á, enda gat stefnandi eðli málsins samkvæmt ekki gengið út frá því að stefndu væri kunnugt um fyrrgreint samkomulag og þýðingu þess. Svo sem áður greinir lauk stefnandi hins vegar gagnaöflun sinni 27. júní 2017 án þess að láta þess að nokkru getið fyrir dóminum að hann hefði í febrúar þess árs lokið máli sínu gegn endurskoðunarfyrirtækjunum tveimur, vegna meðal annars sama tjóns og deilt er um í fyrirliggjandi máli, og hlotið greiðslur frá þeim. Var sá háttur við rekstur málsins af hálfu stefnanda í andstöðu við grunnreglur íslensks réttarfars.

Þrátt fyrir framangreinda annmarka á rekstri málsins af hálfu stefnanda telur dómurinn að horfa verði til þess að við aðalmeðferð málsins hefur stefnandi, í framhaldi af athugasemdum stefndu og eftir ábendingu dómsins, lækkað kröfu sínar með vísan til samkomulags í fyrrgreindu máli gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP. Hefur hann einnig lýst sig reiðubúinn til að leggja samkomulagið fram ef áskorun stefndu þess efnis kæmi fram. Af hálfu stefndu hefur hins vegar ekki verið skorað á stefnanda að leggja samkomulagið fram. Að öllu virtu eru umræddir annmarkar á meðferð málsins af hálfu stefnanda því ekki þess eðlis að þeir hafi gert stefndu erfiðara fyrir að halda uppi fullum vörnum í málinu. Er kröfugerð stefnanda, svo og reifun hans á endanlegu tjóni, því nægilega skýr, sbr. grunnrök d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. nr. 91/1991, til að efnisdómur verði felldur á kröfur hans.

Í ljósi ítrekaðra fordæma Hæstaréttar er haldlaus sú málsástæða tiltekinna stefndu að um málsókn stefnanda hafi gilt b-liður 1. mgr. 136. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög sem felld var á brott með 15. gr. laga nr. 68/2010 um breytingu á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um ársreikninga (minnihlutavernd o. fl.), sbr. einnig 31. gr. laganna. Einnig er haldlaus sú málsástæða tiltekinna stefndu að ákvörðun um málshöfðun hafi ekki verið tekin af þar til bærum aðila, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 2/1995. Þá eru ekki efni til að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi með vísan til ákvæða 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga eða af öðrum ástæðum sem stefndu hafa byggtá.

Niðurstaða um efnishlið málsins

Svo sem áður er rakið var lán stefnanda til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. upphaflega veitt 26. júní 2007, en það lán, að fjárhæð 17.000.000.000 krónur, var tekið til endurfjármögnunar eldri lána félagsins hjá bankanum. Ekki er um það deilt að á þeim tíma var aðaleigandi fjárfestingarfélagsins formaður bankaráðs stefnanda, B-kk-nf G-kk-nf, sem jafnframt var einn aðaleigandi Samson eignarhaldsfélags ehf. ásamt syni sínum, B-kk-þgf T-kk-þgf B-kk-þgf. Af hálfu stefnanda er þó hvorki á því byggt að upphafleg veiting lánsins til félagsins verði metin stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf eða S-kvk-þgf E-kvk-þgf til sakar né að svo hátti til um þá endurnýjun lánsins 27. desember 2007 sem áður er gerð grein fyrir.

Af fyrirliggjandi gögnum málsins um fjárhagslega stöðu Fjárfestingarfélagsins Grettis hf., svo og skýrslum fyrir dómi, verður ráðið að staða félagsins hafi í júní 2008 verið orðin veik og þeim starfsmönnum stefnanda, sem komu að málefnum félagsins, það ljóst. Gat ekki farið á milli mála að endurnýjun lánsins, án viðhlítandi ábyrgðar þriðja aðila eða sambærilegrar tryggingar, sem áfram takmörkuðu áhættu bankans, gekk gegn hagsmunum stefnanda. Er því hafið yfir vafa að mistök áttu sér stað innan bankans þegar umrædd ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. var ekki fullnustuð í framhaldi af greiðslufalli lánsins 18. júní 2008 eða aðrar viðeigandi ráðstafanir gerðar til að tryggja hagsmuni bankans vegna lánsins. Á þetta því frekar við að fram er komið að málefni fjárfestingarfélagsins, og tengdra fyrirtækja, voru til sérstakrar skoðunar innan bankans auk þess sem hér var um að ræða verulega skuld fyrirtækis í eigu formanns bankaráðs. Er þessi niðurstaða einnig í samræmi við framburð stefnda S-kk-ef fyrir dómi sem skilja verður á þá leið að umrædd ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. hafi skipt sköpum um að lánastaða fjárfestingarfélagsins gagnvart bankanum yrði áfram viðunandi. Er þetta einnig í samræmi við þá eftirfarandi háttsemi hans og tiltekinna annarra starfsmanna stefnanda í júlí 2008 að vinna að því að afla nýrrar ábyrgðar frá Kaupþingi banka hf., móðurfélagi Kaupthing Bank Luxembourg S. A., í tengslum við framlengingu lánsins.

Þótt mistök hafi átt sér stað innan stefnanda í framhaldi af áðurnefndu greiðslufalli Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. 18. júní 2008 er ekki þar með sagt að stefndu S-kk-nf, H-kk-nf eða S-kvk-nf E-kvk-nf hafi þar átt hlut að máli. Þannig verður við úrlausn málsins að leggja til grundvallar að skilyrðum saknæmis þurfi að vera fullnægt með tilliti til háttsemi hvers og eins þessara stefndu og er því ekki nægilegt að staðreynt sé að ótilgreind mistök hafi orðið innan bankans við meðferð á lánamáli félagsins í framhaldi af fyrrgreindu greiðslufalli þess 18. júní 2008.

Áður hefur verið gerð grein fyrir því að téð lán var síðar endurnýjað með nýjum lánssamningi 25. júlí 2008, án þess að þá lægi fyrir samþykki bankaráðs eða lánanefndar, og þá einnig án þess að fyrir lægi ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. út lánstímann. Hins vegar er málatilbúnaður stefnanda ekki grundvallaður á því að þessi lánveiting verði metin umræddum stefndu til sakar. Koma ákvarðanir um endurnýjun lánsins eftir gjalddaga þess því ekki til skoðunar nema að því marki sem þær styðja við málsástæður stefnanda um saknæma háttsemi téðra stefndu vegna þeirrar bankaábyrgðar sem rann út 27. júní 2008 og áður er gerð grein fyrir.

Af hálfu stefnanda hefur því verið hreyft við munnlegan flutning málsins að áðurnefnd stefndu hafi vanrækt skyldur sínar við að haga kerfum og verkferlum innan bankans þannig að mistök yrðu ekki við fullnustu ábyrgða, svo sem þeirrar sem um ræðir í máli þessu. Umrædd málsástæða kom fyrst fram við munnlegan flutning málsins. Gegn mótmælum stefndu getur hún ekki komist að í málinu. Þá hefur stefnandi undir rekstri málsins fallið frá þeirri málsástæðu að með háttsemi sinni hafi téð stefndu brotið gegn 30. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og reglum Fjármálaeftirlitsins nr. 216/2007 um stórar áhættuskuldbindingar.

A

Í málinu krefst stefnandi skaðabóta úr hendi fyrrum starfsmanna sinna vegna ætlaðrar saknæmrar háttsemi þeirra í starfi á tíma þegar stefnandi starfaði sem banki í fullum rekstri. Áður er rakið að stefndu S-kk-nf og H-kk-nf störfuðu sem bankastjórar stefnanda og S-kvk-nf E-kvk-nf sem yfirmaður fyrirtækjasviðs þegar atvik málsins gerðust. Fer því um mat á ábyrgð stefndu S-kk-ef og H-kk-ef samkvæmt 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, en í 1. mgr. greinarinnar kemur meðal annars fram að framkvæmdastjórum sé skylt að bæta hlutafélagi það tjón, er þeir hafa valdið félaginu í störfum sínum, hvort sem er af ásetningi eða gáleysi. Ágreiningslaust er aftur á móti að stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf var ekki framkvæmdastjóri í skilningi laga nr. 2/1995. Verður ábyrgð hennar því eingöngu reist á hinni almennu skaðabótareglu, eins og hún horfir við henni sem einum af yfirmönnum bankans. Í þessu felst jafnframt að við mat á skaðabótaábyrgð stefndu S-kvk-ef E-kvk-ef ber einnig að horfa til þess hvort sanngjarnt sé að krefja hana um bætur þegar litið er til sakar og stöðu hennar sem starfsmanns, svo og atvika að öðru leyti, sbr. 1. og 3. mgr. 23. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Í almennum athugasemdum við frumvarp sem varð að lögum nr. 50/1993 segir að reglur frumvarpsins um bótaábyrgð starfsmanns séu gerðar á grundvelli þess sjónarmiðs að meginreglan sé sú að vinnuveitandi beri endanlega bótaábyrgð á tjóni sem starfsmaður hans veldur þegar hann er við vinnu í þágu vinnuveitandans. Í athugasemdum við 23. gr. frumvarpsins, sem síðar varð að áðurnefndri 23. gr. laganna, er því enn fremur slegið föstu að regla 3. mgr. greinarinnar feli í sér vægari bótareglu en gildi um ábyrgð starfsmanna eftir almennum bótareglum. Af þessu leiðir að meira þarf til að koma svo að millistjórnandi á borð við stefndu S-kvk-þf E-kvk-þf beri skaðabótaábyrgð gagnvart vinnuveitanda sínum en við á um framkvæmdastjóra samkvæmt sérreglu 134. gr. laga nr. 2/1995. Síðastnefnda lagákvæðið áskilur þannig aðeins einfalt gáleysi, jafnvel þótt ákvæðið hafi verið skýrt þannig í framkvæmd að horfa verði til þess við mat á saknæmi að viðskiptaákvarðanir hljóti jafnan að fela í sér vissa áhættu, sbr. dóm Hæstaréttar 14. janúar 2010 í máli nr. 350/2009 og dóm Hæstaréttar 2. október 2003 í máli nr. 40/2003.

Mál það sem hér er til úrlausnar lýtur aftur á móti ekki að slíkri viðskiptaákvörðun heldur ætluðum mistökum við framkvæmd lánssamnings og viðbrögðum við greiðslufalli eins af stærstu viðskiptavinum bankans.

Í málinu verður einnig að horfa til þess að því er ekki haldið fram að téð stefndu hafi með háttsemi sinni gagngert leitast við að skaða hagsmuni stefnanda eða afla sér eða öðrum ávinnings á kostnað hans. Þegar af þessari ástæðu verður ekki lagt til grundvallar að um hafi verið að ræða ásetning stefndu til að valda stefnanda tjóni. Auk þess er því ekki haldið fram af hálfu stefnanda að undanþágur frá ábyrgð samkvæmt skilmálum í svonefndri stjórnendatryggingu sem hann samdi um við stefndu QBE International Insurance Ltd., QBE Corporate Ltd. o. fl. í janúar 2008, sbr. einkum grein IV. B („Investment Performance Endorcement/Exclusion“), sem lýtur að sérlega ámælisverðri háttsemi, eigi við um stefndu S-kk-þf, H-kk-þf eða S-kvk-þf E-kvk-þf.

B

Stefndi S-kk-nf sat í lánanefnd stefnanda. Staðfesti hann fyrir dómi að hafa tekið þátt í afgreiðslu lánanefndar á erindi Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. 9. janúar 2008. Fyrir fund lánanefndar var lagt áðurlýst ákvörðunarblað, dagsett 27. desember 2007, sem unnið var af fyrirtækjasviði stefnanda. Ber blaðið með sér að hafa verið samþykkt af stefndu S-kvk-þgf E-kvk-þgf og Á-kk-þgf M-kk-þgf, starfsmanni á fyrirtækjasviði. Í skjalinu kemur meðal annars fram að Fjárfestingarfélagið Grettir hf. sé einn stærsti viðskiptavinur bankans. Lagt er til í skjalinu að lánsbeiðni fjárfestingarfélagsins verði samþykkt. Fyrir dómi staðfesti stefndi S-kk-nf að hafa lesið skjalið en lagði áherslu á að í því væri ekki að finna neina umfjöllun um að ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. hefði „einhverja sérstaka eiginleika um það að hún renni út“. Einungis segði í skjalinu að um væri að ræða bankaábyrgð. Að mati dómsins er þessi frásögn stefnda S-kk-ef ekki fyllilega í samræmi við efni umrædds skjals þar sem segir orðrétt: „Áfram núverandi tryggingar, framlenging í 6 mánuði á ábyrgð KAUP LUX.“ Gaf þessi setning því til kynna að einhver tímamörk væru á ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. og mátti stefnda S-kk-þgf vera það ljóst.

Að öllu jöfnu verður ekki gerð sú krafa til framkvæmdastjóra viðskiptabanka að hann þekki til allra nánari atriða undirliggjandi ábyrgða í lánssamningum, enda þótt þeir kunni að varða háar fjárhæðir og hafi verið bornir upp fyrir lánanefnd þar sem viðkomandi á sæti. Í þessu tilviki háttaði hins vegar svo til að um var að tefla óvenjulega lánveitingu í þeim skilningi að um verulega lánsfjárhæð var að ræða til eins stærsta viðskiptavinar bankans sem auk þess var í eigu formanns bankaráðs. Við þetta bættist að í grein 7.5 í starfsreglum fyrir bankaráð var áskilið að bankaráð tæki ákvarðanir um öll viðskiptaerindi bankaráðsmanna eða fyrirtækja sem þeir væru í fyrirsvari fyrir og vörðuðu tilteknar fjárhæðir. Ljóst er að umrætt lán til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. féll undir þessa reglu, enda hafði komið fram í ákvörðunarblaðinu að samtals væri um 18.350.000.000 króna lán að ræða. Ákvörðun um lánveitinguna þurfti því að bera upp á bankaráðsfundi. Aðspurður um hvort bankastjórar hefðu lagt málið fyrir bankaráð staðfesti stefndi S-kk-nf fyrir dómi að svo hefði verið þótt almennt séð hefði hann ekki annast kynningu slíkra mála.

Samkvæmt 68. gr. laga nr. 2/1995 fara félagsstjórn og framkvæmdastjóri með stjórn hlutafélags, en í þeim efnum annast framkvæmdastjóri daglegan rekstur. Það kemur því í hlut framkvæmdastjóra hlutafélags að bera upp þau erindi á stjórnarfundum sem kynna þarf stjórn félags. Hjá stefnanda voru, eins og áður segir, starfandi tveir framkvæmdastjórar, þ. e. stefndu S-kk-nf og H-kk-nf, en samkvæmt óumdeildri verkaskiptingu innan bankans féllu verkefni fyrirtækjasviðs undir stefnda S-kk-þf. Að þessu virtu var það á ábyrgð stefnda S-kk-ef að kynna bankaráði tillögu lánanefndar um lánveitinguna. Við undirbúning slíkrar kynningar, eftir atvikum í samráði við stefndu S-kvk-þf E-kvk-þf, bar stefnda einnig að kanna hvað fælist í þeim orðum ákvörðunarblaðsins, sem hann staðfesti fyrir dómi að hafa áður séð og samþykkt í lánanefnd 9. janúar 2008, um framlengingu á ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. um sex mánuði. Átti þetta því frekar við að hagsmunir bankans af ábyrgðinni voru verulegir miðað við fjárhæð lánsins og ábyrgðarinnar. Fyrir dómi kvaðst stefndi S-kk-nf aftur á móti ekki hafa skoðað þetta atriði neitt frekar og hefði hann einfaldlega treyst því skjali sem komið hefði frá fyrirtækjasviði. Kvaðst hann hafa skilið það skjal á þann veg að ábyrgðin væri ótímabundin. Eins og áður segir var þessi skilningur stefnda S-kk-ef þó ekki forsvaranlegur miðað við efni ákvörðunarblaðsins. Með hliðsjón af framangreindum skyldum hans gagnvart bankaráði og hagsmunum stefnanda gat hann heldur ekki látið hjá líða að kanna þetta atriði nánar.

Í málinu er einnig fram komið að á vegum stefnanda var staða Fjárfestingarfélagsins Grettis hf., svo og tengdra félaga, til sérstakrar skoðunar í júní 2008 og kom stefndi S-kk-nf að þeirri vinnu. Við mat á vitneskju stefnda S-kk-ef á málefnum fjárfestingarfélagsins má meðal annars líta til minnisblaðs starfsmanns stefnanda, dagsett 2. apríl 2008, sem stefndi S-kk-nf lagði sjálfur fram í málinu. Þar er rætt um stöðu fjárfestingarfélagsins, því lýst sem einum af stærri viðskiptavinum bankans og eigið fé sagt neikvætt um 16.000.000.000 til 17.000.000.000 krónur. Undir skjalið rita stefndu S-kk-nf og H-kk-nf upphafsstafi sína en á það er jafnframt handskrifað að skjalið hafi verið lagt fyrir bankaráð 7. apríl 2008.

Eins og áður greinir varð greiðslufall á láni Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. 18. júní 2008 og rann bankaábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. út 27. sama mánaðar án þess að stefnandi hefði gengið að bankaábyrgðinni eða fengið hana endurnýjaða. Af skýrslum fyrir dómi verður dregin sú ályktun að a. m. k. Á-kk-þgf M-kk-þgf og Á-kk-þgf Þ-kk-þgf Þ-kk-þgf hafi verið ljóst, fyrir gjalddaga lánsins, að það yrði ekki greitt á tilskildum tíma vegna erfiðrar stöðu félagsins. Var Á-kk-nf M-kk-nf sá starfsmaður stefnanda sem hafði beina umsjón með láninu og Á-kk-nf Þ-kk-nf Þ-kk-nf, yfirlögfræðingur á fyrirtækjasviði, sá starfsmaður stefnanda sem komið hafði að undirbúningi skjala við lánveitinguna. Stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf M-kk-nf og Á-kk-nf Þ-kk-nf Þ-kk-nf báru þó öll fyrir réttinum að ákvörðun um að ganga að ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. hefði í reynd ekki verið í þeirra höndum. Tveir síðarnefndu starfsmennirnir báru enn fremur að staðið hefði til að lánið yrði framlengt með nýjum lánssamningi. Að mati dómsins kann þessi framburður starfsmannanna að skýra hvers vegna þeir hófust ekki handa við innheimtu lánsins, eftir atvikum með fullnustu áðurgreindrar bankaábyrgðar.

Þegar öll atvik málsins eru virt heildstætt telur dómurinn fram komið að fyrirhuguð framlenging lánsins hafi í reynd verið í höndum stefnda S-kk-ef að öllu verulegu leyti. Fær sú niðurstaða einnig stoð í þeirri eftirfarandi háttsemi stefnda S-kk-ef að leitast við að fá nýja ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. gefna út, meðal annars með viðræðum við tiltekinn fyrirsvarsmann Kaupþings banka hf., eftir að umrædd ábyrgð var niður fallin 27. júní 2008.

Svo sem áður greinir mátti stefnda S-kk-þgf vera ljóst að umrædd ábyrgð var í reynd forsenda fyrir því að hagsmunir stefnanda væru áfram tryggðir og bar honum að þekkja til þess grundvallaratriðis að um væri að ræða tímabundna ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. Þótt ekki sé fram komin sönnun um að stefnda S-kk-þgf hafi beinlínis verið gert ljóst, fyrirfram, af undirmönnum sínum að ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. væri við það að falla niður, verður fyrrnefnd meðferð málsins af hans hálfu því talin honum til vanrækslu. Er þá einnig litið til þess að gera verður ráð fyrir því að stefnda S-kk-þgf hafi, líkt og öðrum starfsmönnum stefnanda sem komu að máli fjárfestingarfélagsins, verið ljóst fyrir gjalddaga lánsins að það yrði ekki greitt á tilskildum tíma. Með því að gera ekki viðeigandi ráðstafanir til þess að ábyrgðin yrði framlengd áður en hún rann út, t. d. með því að virkja hana með tilkynningu til Kaupthing Bank Luxembourg S. A., voru möguleikar stefnanda á því að framlengja ábyrgðina skertir og áhætta hans af endurnýjun lánsins aukin verulega. Samkvæmt öllu framangreindu er fullnægt skilyrði 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög um gáleysi stefnda S-kk-ef í starfi hans, sem framkvæmdastjóra stefnanda, vegna þeirrar háttsemi hans sem áður er lýst. Hins vegar telur dómurinn ekkert komið fram um að stefnda S-kk-þgf hafi borið að bera leggja álitamál um fullnustu ábyrgðar Kaupthing Bank Luxembourg A. S. undir bankaráð áður en hún rann út 27. júní 2008 og þannig vanrækt skyldur sínar með þeim hætti.

C

Samkvæmt 7. tölulið 3. gr. ráðningarsamnings stefnda S-kk-ef við stefnanda, 21. apríl 2003 bar stefnanda meðal annars að kaupa „hefðbundna stjórnendatryggingu vegna starfa S-kk-ef hjá bankanum“. Í greinargerð stefnda S-kk-ef er meðal annars á því byggt að stefnandi hafi samkvæmt þessu verið skuldbundinn gagnvart stefnda til að hafa ábyrgðartrygginguna í gildi á ráðningartíma hans. Ef stefnandi hafi ekki keypt ábyrgðartryggingu eða viðhaldið henni réttilega gagnvart vátryggjendum, þá hafi stefnandi vanefnt ráðningarsamninginn við stefnda og eigi hann við þær aðstæður jafnháa bótakröfu á hendur stefnanda sem nota megi til skuldajafnaðar við skaðabótakröfu hans í máli þessu.

Svo sem áður er rakið byggir stefnandi ekki málatilbúnað sinn á því að stefndi S-kk-nf hafi sýnt af sér saknæma háttsemi í þeim mæli að tjón af hans völdum falli undir undanþáguákvæði þeirrar stjórnendatryggingar sem stefnandi samdi um við stefndu, QBE International Insurance Ltd., QBE Corporate Ltd. o. fl., í janúar 2008, sbr. einkum grein IV. B („Investment Performance Endorcement/Exclusion“) sem fjallar um sérlega ámælisverða háttsemi ábyrgðar tryggðra stjórnenda og starfsmanna. Að þessu virtu, svo og með hliðsjón af því sem áður er rakið um eðli umræddrar vanrækslu stefnda S-kk-ef, telur dómurinn að hér sé um að ræða tjón af völdum háttsemi sem téður stefndi mátti með réttu treysta að rúmaðist innan þeirrar hefðbundnu stjórnendatryggingar sem stefnandi skuldbatt sig til að taka með áðurgreindum ráðningarsamningi við hann. Er þá einnig litið til þess að stefnandi var stór banki á íslenskan mælikvarða og í lófa lagið að gæta ítrustu hagsmuna sinna með áskilnaði um takmarkaðri skaðleysisyfirlýsingu gagnvart stefnda S-kk-þgf, til dæmis með ítarlegri ákvæðum í ráðningarsamningi, stæði vilji stefnanda til þess.

Vegna fyrrnefndrar skuldbindingar stefnanda um að halda stefnda S-kk-þgf skaðlausum vegna tjóns, sem hann kynni að valda í störfum sínum, telur dómurinn að stefnandi hafi firrt sig rétti til að krefja téðan stefnda um bætur vegna þeirrar háttsemi hans sem áður er lýst, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. september 2016 í máli nr. 641/2015. Verður stefndi S-kk-nf ekki látinn bera hallann af því að stefnandi hafi með einhverjum hætti vanrækt skyldu sína til að tryggja honum fullnægjandi vernd með kaupum á umræddri tryggingu. Geta málsástæður hinna stefndu vátryggjenda á þá leið að umrædd stjórnendatrygging í þágu stefnda S-kk-ef sé ógild þar af leiðandi ekki haggað gildi þeirrar einkaréttarlegu skuldbindingar stefnanda sem hér er um að ræða þannig að þýðingu hafi fyrir niðurstöðu málsins. Ber að sýkna stefnda S-kk-þf af kröfu stefnanda af þessari ástæðu.

D

Svo sem áður greinir heyrðu málefni fyrirtækjasviðs ekki beint undir stefnda H-kk-þf sem annan af bankastjórum stefnanda. Fyrir liggur að stefndi H-kk-nf tók þátt í samþykkt lánsins til Fjárfestingarfélagsins Grettis hf. í desember 2007, sem síðar var samþykkt endanlega af bankaráði stefnanda á fundi 28. janúar 2008, sem hann sat einnig. Að öðru leyti liggur ekkert fyrir um aðkomu stefnda H-kk-ef að meðferð lánamálsins í júní 2008, hugsanlegri framlengingu lánsins eða innheimtu. Þá er ekkert komið fram sem styður málsástæðu stefnanda um að stefnda H-kk-þgf hafi borið að hafa frumkvæði að því að leggja lánamál fjárfestingarfélagsins fyrir bankaráð stefnanda í júní 2008. Að mati dómsins hefur stefnandi því engin haldbær rök fært fyrir saknæmri háttsemi stefnda H-kk-ef sem ber að sýkna af kröfu stefnanda af þeirri ástæðu.

E

Í málinu liggur fyrir að stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf þekkti vel til málefna Fjárfestingarfélagsins Grettis hf., sem var meðal stærstu lántaka bankans, og var ein þeirra sem undirbjuggu og lögðu umsókn félagsins um endurnýjun umrædds láns fyrir lánanefnd bankans í desember 2007. Af þeim gögnum sem lágu til grundvallar lánveitingunni verður ráðið að ábyrgð Kaupthing Bank Luxembourg S. A. hafi verið bundin við sex mánuði. Í málinu er ekki fram komin sönnun um að stefnda hafi fengið sérstaka tilkynningu um eindaga ábyrgðarinnar, enda þótt henni hafi daglega borist tölvuskeyti með almennu yfirliti um lán í vanskilum.

Svo sem áður greinir telur dómurinn að leggja verði til grundvallar að stefndu S-kvk-þgf E-kvk-þgf hafi mátt vera kunnugt um greiðslufall fjárfestingarfélagsins 18. júní 2008 og þá hafi tilefni verið fyrir hana, sem yfirmanns fyrirtækjasviðs, að huga að hagsmunum bankans í ljósi þeirra aðstæðna sem komnar voru upp. Eins og aðkomu stefnda S-kk-ef að málefnum fjárfestingarfélagsins var háttað á umræddum tíma mátti stefnda hins vegar gera ráð fyrir því að unnið væri að því að tryggja hagsmuni bankans með endurnýjun lánsins með sambærilegum hætti og áður hafði verið gert. Þá lá fyrir að undirmaður hennar á fyrirtækjasviði, Á-kk-nf M-kk-nf, hafði umsjón með lánamálum fjárfestingarfélagsins og bar að fylgjast sérstaklega með stöðu þess.

Ekki er fram komið að stefndu S-kvk-þgf E-kvk-þgf hafi sérstaklega verið gerð grein fyrir því af téðum Á-kk-þgf, eða öðrum undirmönnum sínum, að umrædd bankaábyrgð myndi falla niður stuttu eftir gjalddaga lánsins. Samkvæmt skýrslum fyrir dómi upplýsti stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf stefnda S-kk-nf um stöðu málsins eftir að umrædd bankaábyrgð var fallin niður. Í ljósi stöðu S-kvk-ef E-kvk-ef er haldlaus sú málsástæða stefnanda að henni hafi borið að bera málið upp við bankaráð. Að öllu virtu telur dómurinn að háttsemi stefndu hafi einungis verið með þeim hætti að ósanngjarnt yrði að hún bæri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda, sbr. 1. og 3. mgr. 23. gr. laga nr. 50/1993. Verður stefnda S-kvk-nf E-kvk-nf því sýknuð af kröfu stefnanda þegar af þeirri ástæðu.

F

Samkvæmt framangreindu er það niðurstaða dómsins að lögmæt skilyrði skorti til að fella skaðabótaábyrgð á stefndu S-kk-þf, H-kk-þf eða S-kvk-þf E-kvk-þf gagnvart stefnanda sem fyrrverandi vinnuveitanda þeirra. Svo sem áður greinir er krafa stefnanda gegn stefndu QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd. á því reist að félögin beri ábyrgð á kröfu stefnanda gegn téðum stefndu upp að því marki sem nánar er kveðið á um í vátryggingarsamningi aðila með gildistökudag 1. febrúar 2008.

Í 1. lið I. kafla fyrrgreinds samnings er kveðið á um að tryggingin feli í sér skyldu hinna stefndu vátryggingafélaga til að greiða fyrir hönd stjórnenda „allt TJÓN sem stafar af KRÖFU vegna ÓLÖGMÆTRAR ATHAFNAR [...] sem nýtur vátryggingaverndar“ að uppfylltum tilteknum nánari skilyrðum. Um hugtakið tjón vísar samningurinn til skilgreiningar í I. lið II. kafla samningsins, en þar er kveðið á um að hugtakið tjón merki „sérhver fjárhæð sem STJÓRNENDUM ber lagaleg skylda til að greiða vegna hvers kyns ÓLÖGMÆTRAR ATHAFNAR sem nýtur tryggingarverndar samkvæmt samningnum“. Með því að niðurstaða dómsins er sú að engin krafa hafi stofnast til handa stefnanda gegn stefndu S-kk-þgf, H-kk-þgf eða S-kvk-þgf E-kvk-þgf liggur ekki fyrir „tjón“ sem nýtur vátryggingaverndar samkvæmt áðurlýstum skilmálum vátryggingarsamningsins. Hefur stefnandi því ekki fært að því viðhlítandi rök að fullnægt sé skilyrðum 1. liðar I. kafla samningsins til þess að stefndu, QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd., verði dæmdir til greiðslu vátryggingabóta til handa stefnanda. Þegar af þeirri ástæðu verða þessir stefndu sýknaðir af kröfum stefnanda. Þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort umræddur vátryggingarsamningur sé ógildur vegna rangra upplýsinga, sem stefnandi hefur í reynd viðurkennt með málfutningsyfirlýsingum í áðurgreindu dómsmáli gegn Pricewaterhouse Coopers ehf. og Pricewaterhouse Coopers LLP, svo og með ýmsum ummælum í stefnu málsins, að hafa veitt þessum stefndu við gerð vátryggingarsamningsins í janúar 2008.

Eftir úrslitum málsins verður stefnanda gert að greiða stefndu hverjum um sig málskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Hefur við ákvörðun málskostnaðar verið tekið tillit til virðisaukaskatts, svo og þess að samhliða máli þessu eru rekin tvö fyrrgreind mál, sem að nokkru lúta að sambærilegum ágreiningsefnum.

Af hálfu stefnanda fluttu málið lögmennirnir K-kk-nf B-kk-nf, Þ-kk-nf J-kk-nf og P-kk-nf Ö-kk-nf S-kk-nf.

Af hálfu stefnda S-kk-ef flutti málið S-kk-nf G. G-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefnda H-kk-ef flutti málið G-kk-nf V-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefndu S-kvk-ef E-kvk-ef flutti málið H-kvk-nf M-kvk-nf Ó-kvk-nf lögmaður.

Af hálfu stefndu, QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd., fluttu málið lögmennirnir V-kk-nf L-kk-nf og H-kvk-nf Ý-kvk-nf V-kvk-nf.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt A-kk-þgf H-kk-þgf héraðsdómara og H-kvk-þgf S-kvk-þgf B-kvk-þgf viðskiptafræðingi.

D Ó M S O R Ð

Stefndu, S-kk-nf Þ-kk-nf Á-kk-nf, H-kk-nf J-kk-nf K-kk-nf, S-kvk-nf E-kvk-nf S-kvk-nf, QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd., eru sýkn af kröfum stefnanda, LBI ehf.

Stefnandi greiði stefndu, S-kk-þgf Þ-kk-þgf Á-kk-þgf og H-kk-þgf J-kk-þgf K-kk-þgf, hvorum um sig 9.000.000 krónur í málskostnað, stefndu S-kvk-þgf E-kvk-þgf S-kvk-þgf 21.000.000 krónur, en stefndu, QBE International Insurance Ltd. og QBE Corporate Ltd., hvorum um sig 4.500.000 krónur í málskostnað.