673/2018

Útdráttur

A og F eignuðust dótturina E. Skömmu eftir fæðinguna óskaði F, móðir stúlkunnar eftir því við B að henni yrði komið fyrir í varanlegu fóstri. Lagðist A gegn þessari fyrirætlan og krafðist þess að sér yrði falin forsjá hennar. Gerði F samning við B, fyrst um fóstur til bráðabirgða og síðar um varanlegt fóstur. Að kröfu A úrskurðaði B um tilhögun umgengni við stúlkuna sem var staðfestur af kærunefnd barnaverndarmála. Höfðaði A mál og krafðist ógildingar ákvörðunar B og fyrrgreinds fóstursamnings. Landsréttur féllst á það með A að annmarkar hefðu verið á ákvörðun B um að vista barnið í fóstri hjá C og D en taldi að ekki hefðu verið leiddar líkur að því að þeir hefðu haft áhrif á efni ákvörðunarinnar svo ógildingu hennar varðaði. Þá var það mat réttarins að ógilding ákvörðunar B nú gæti verið til þess fallin að skapa óvissu um hagi stúkunnar og raska mikilvægum hagsmunum hennar, enda hefði ekki verið sýnt fram á annað en að þar hafi hún notið góðrar umönnunar og atlætis og að hún hefði myndað sterk og náin tengsl við C og D. Var því niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu A um ógildingu ákvörðunar B, sem og um ógildingu fóstursamnings staðfest. Jafnframt var staðfest sú niðurstaða að hafna kröfu A um ógildingu úrskurðar um umgengni A við stúlkuna með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 16. ágúst 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 23. júlí 2018 í málinu nr. E[...]/2016. 2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið. Nánar tiltekið krefst hann þess að ógild verði með dómi ákvörðun barnaverndarnefndar B um að vista barnið E í varanlegu fóstri til 18 ára aldurs og að fóstursamningur frá [...] 2013 verði ógiltur. Enn fremur er þess krafist að úrskurður stefndu, barnaverndarnefndar B, um umgengni áfrýjanda við barnið [...] 2013 verði felldur úr gildi. Gagnvart stefndu, C og D, er þess krafist að þeim verði gert að þola dóm í málinu. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu, barnaverndarnefndar B, vegna flutnings málsins fyrir Landsrétti.

3 Stefnda, barnaverndarnefnd B, krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti. Stefndu, C og D, krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefjast þau málskostnaðar úr hendi áfrýjanda að viðbættum virðisaukaskatti, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Málsatvik

4 Áfrýjandi er faðir stúlkunnar E sem er fædd [...]. Móðir stúlkunnar fór ein með forsjá hennar frá fæðingu. Skömmu eftir fæðingu stúlkunnar ráðstafaði móðir forsjá hennar til barnaverndarnefndar B og óskaði eftir því að henni yrði komið fyrir í varanlegu fóstri. Leitað var umsagnar áfrýjanda, sem föður stúlkunnar, um þessa fyrirætlan og lagðist hann gegn henni. Hann krafðist þess jafnframt að sér yrði falin forsjá stúlkunnar, umsjá og umönnun. Engu að síður gerði nefndin samning við stefndu C og D, fyrst um fóstur til bráðabirgða [...] 2013 og síðan varanlegt fóstur [...] sama ár. Hefur stúlkan verið óslitið í fóstri hjá stefndu C og D síðan.

5 Skömmu eftir að stúlkan var vistuð í fóstri gerði áfrýjandi kröfu um umgengni við hana. Í kjölfarið úrskurðaði barnaverndarnefnd B [...] 2013 að áfrýjandi skyldi hafa rétt til umgengni við barnið þrisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Var úrskurðurinn staðfestur af kærunefnd barnaverndarmála [...] 2014.

Niðurstaða

6 Kröfu um ógildingu ákvörðunar barnaverndarnefndar og fóstursamnings frá [...] 2013 reisir áfrýjandi aðallega á 1. mgr. 67. gr. a barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. lög nr. 80/2011. Telur áfrýjandi að skýra verði tilvitnað ákvæði barnaverndarlaga í samræmi við ákvæði stjórnarskrár, mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Telur áfrýjandi að af ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar, sem og ákvæðum 7. og 18. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og meginreglum barnaverndarlaga um meðalhóf, hafi leitt skyldu barnaverndarnefndar til að kanna til hlítar grundvöll þess að fela áfrýjanda, sem föður stúlkunnar, umsjá hennar og forsjá og eftir atvikum beita stuðningsúrræðum barnaverndarlaga til að gera honum kleift að takast þetta verkefni á hendur. Barnaverndarnefnd hafi brugðist lögboðnum skyldum sínum að þessu leyti og sé ákvörðun nefndarinnar vegna þessa haldin slíkum annmörkum, að óhjákvæmilegt sé að ógilda hana sem og fóstursamning barnaverndarnefndar við stefndu C og D frá [...] 2013.

7

Ákvæði 1. mgr. 67. gr. a barnaverndarlaga mælir fyrir um réttarstöðu foreldris sem ekki fer með forsjá barns þegar barni er ráðstafað í fóstur.

Þar segir að afsali foreldri, sem fer eitt með forsjá, sér umsjá eða forsjá barns samkvæmt 25. gr., eða kveðinn sé upp úrskurður um tímabundna vistun barns utan heimilis samkvæmt 27. eða 28. gr. eða forsjársvipting á sér stað samkvæmt 29. gr., skuli barnaverndarnefnd kanna grundvöll þess að ráðstafa barni til hins foreldrisins. Þá kemur fram í 2. mgr. að sé það talið barni fyrir bestu að hitt foreldrið taki við umsjá meðan tímabundin ráðstöfun varir , gildi um það sömu reglur og um tímabundið fóstur eftir því sem við á. Enn segir í 3. mgr. að telji barnaverndarnefnd hagsmuni barns best tryggða með þeim hætti, geti hún afsalað forsjá barnsins til hins foreldrisins. Í þeim tilvikum meti barnaverndarnefnd hæfni foreldrisins og geri skriflegan samning umbreytta forsjá.

Um réttindi barns fer samkvæmt 70. gr. barnaverndarlaga.

Í

2. mgr. þeirrar greinar segir að barnaverndarnefnd sem ráðstafar barni í fóstur skuli veita barni nauðsynlegan stuðning samkvæmt fóstursamningi á meðan fóstur varir. Enn segir þar að taki foreldri við umsjá eða forsjá barns samkvæmt 67. gr. a eða 67. gr. b skuli barnaverndarnefnd, sem farið hefur með málið, kanna sérstaklega þörf barns fyrir áframhaldandi stuðning og gera, ef þörf krefur, áætlun um stuðningsúrræði í samvinnu við foreldri samkvæmt 23. gr. barnavernda r laga.

8 Ákvæði 1. mgr. 67. gr. a barnaverndarlaga, sbr. og 3. mgr. sömu greinar, er reist á því að á milli foreldris og barns séu tengsl sem hafi þýðingu að lögum, þótt um sé að ræða foreldri sem ekki hefur farið með forsjá barns. Ákvæði sem byggð eru á áþekkum hugmyndum um tengsl foreldris og barns eru víða í barnalögum og barnaverndarlögum. Birtist þetta meðal annars í ákvæðum IX. kafla barnalaga um framfærsluskyldu hins forsjárlausa foreldris og ákvæðum barnalaga um umgengnisrétt, sbr. einkum ákvæði VIII. kafla barnalaga, auk þess sem ýmis ákvæði er að finna í V. kafla um foreldraskyldur og forsjá, sbr. 28. gr., og ákvæðum 2. mgr. 29. gr. a og 3. mgr. 30. gr. barnalaga. Þá má nefna 11. gr. laga um ættleiðingar nr. 130/1999.

9 Ákvæði barnalaga, barnaverndarlaga og laga um ættleiðingar um stöðu foreldris sem ekki fer með forsjá barns eru í samræmi við ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Ákvæðið vísar til fjölskyldutengsla í víðum skilningi og falla þar undir tengsl barns og foreldris sem ekki fer með forsjá þess. Í ákvæðinu felst einnig réttur til að stofna til fjölskyldu og njóta fjölskyldulífs sem hefur hér þýðingu. Hér ber einnig að geta 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, þar sem segir meðal annars að barn eigi rétt til að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Þá hefur mannréttindadómstóll Evrópu í dómaframkvæmd talið að sambandi barns og föður, þótt hann hafi aldrei farið með forsjá þess, verði jafnað til fjölskyldutengsla í skilningi sáttmálans enda liggi fyrir að hann hafi haft samskipti við eða afskipti af barninu , sbr. dóm mannréttindadómstóls Evrópu frá 1. júní 2004 í máli nr. 45582/99 (L gegn Hollandi).

10 Af greindum ákvæðum barnaverndarlaga, stjórnarskrár og alþjóðlegra sáttmála leiðir að vegna hagsmuna barnsins ber að leitast við að finna leið til að barn og foreldri þess geti verið saman og þannig myndað fjölskyldutengsl eða til að efla og rækta þau fjölskyldutengsl sem fyrir eru. Á það ekki síst við ef forsjárlaust kynforeldri óskar eftir umsjá og forsjá barns síns sem fyrirhugað er að ráðstafa í fóstur til vandalausra. Leiðir af barnaverndarlögum og þeim meginreglum sem þau eru reist á að velja beri þann kost að ráðstafa barni til foreldris nema könnun leiði í ljós að það samræmist ekki hagsmunum barnsins. Leiða og af þessum meginreglum, sem og ákvæði 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga um meðalhóf, allríkar skyldur barnaverndarnefndar til að kanna hvort grundvöllur sé til þess að ráðstafa barni til hins forsjárlausa foreldris og eftir atvikum hvort slíkri ráðstöfun verði við komið með viðeigandi stuðningsúrræðum nefndarinnar ef vafi leikur á um forsjárhæfni foreldris. Við þá könnun er barnaverndarnefnd bundin af ákvæðum VIII. kafla barnaverndarlaga, sbr. einkum 1. mgr. 41. gr. um rannsókn máls, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

11 Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi leitaði barnaverndarnefnd B eftir afstöðu áfrýjanda til ráðagerða nefndarinnar um að ráðstafa dóttur hans í fóstur til stefndu C og D, fyrst tímabundið [...] 2013 og síðan varanlega [...] 2013. Óumdeilt er að áfrýjandi lagðist gegn þessari fyrirætlan og óskaði eftir því að taka barnið að sér sjálfur. Þá kemur fram að starfsmaður ræddi við áfrýjanda og móður hans [...] 2013. Upplýst var að áfrýjandi hafi verið atvinnulaus og nýlega kominn úr [...] meðferð á [...] vegna áfengis og vímuefnaneyslu. Þá hafi komið fram að áfrýjandi neytti enn áfengis reglulega á þeim tíma þegar viðtalið var tekið. Jafnframt hafi verið upplýst að barnaverndarnefnd hafi aflað upplýsinga frá lögreglu, þar sem fram hafi komið að hann tengdist þar nokkrum málum með óbeinum hætti. Gögn málsins bera aftur á móti ekki með sér að fram hafi farið að öðru leyti sérstakt sérfræðilegt mat á forsjárhæfni áfrýjanda né heldur að fram hafi farið sérstök könnun á því hverra stuðningsúrræða væri völ áfrýjanda til handa til að bæta úr mögulegum skorti á forsjárhæfni hans. Þegar litið er til þess að um var að ræða veigamikla ákvörðun sem var til þess fallin að hafa varanleg og djúpstæð áhrif á tengsl áfrýjanda við dóttur sína og gagnkvæma möguleika þeirra til að þróa slík tengsl, verður að fallast á með áfrýjanda að könnun á grundvelli þess að fela honum umönnun barnsins og uppeldi hafi ekki verið svo rækileg sem hann mátti vænta, þannig að fullnægt væri þeim kröfum um rannsókn máls sem leiða af 1. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga, sbr. og 10. gr. stjórnsýslulaga. Verður fallist á með áfrýjanda að annmarkar hafi að þessu leyti verið á ákvörðun barnaverndarnefndar um að vista barnið í varanlegu fóstri hjá stefndu C og D.

12 Kemur þá til skoðunar hvaða áhrif annmarkar þessir eiga að hafa á gildi ákvörðunar barnaverndarnefndar og hvort til greina komi að ógilda hana eins og áfrýjandi krefst. Í því sambandi skiptir máli að ákvarðanir barnaverndarnefndar um vistun barns eru mjög matskenndar, auk þess sem meta þarf hvaða áhrif ógilding kann að hafa á hagsmuni barnsins sem í hlut á, einkum þegar langur tími er liðinn frá því ákvörðun var tekin. Leiðir af þessum sjónarmiðum að til þess að ógilding ákvörðunar barnaverndarnefndar komi til greina eftir svo langan tíma þarf að leiða að því sterkar líkur að framangreindir annmarkar á málsmeðferð hafi haft áhrif á efni ákvörðunar. Þá þarf, eins og hér á stendur, að meta hvaða áhrif ógilding kann að hafa á hagi dóttur áfrýjanda.

13 Könnun barnaverndarnefndar á högum áfrýjanda í aðdraganda ákvörðunar hennar um að vista dóttur áfrýjanda í fóstri hjá stefndu C og D, þótt annmörkum hafi verið háð, leiddi í ljós, eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi, allsterkar vísbendingar um að forsjárhæfni áfrýjanda hafi verið takmörkuð á þeim tíma þegar ákvörðun var tekin. Þá verður heldur ekki horft fram hjá skýrum niðurstöðum matsgerðar G sálfræðings sem rakin er í héraðsdómi, þar sem fram kemur að verulega skorti upp á marga grundvallarþætti forsjárhæfni áfrýjanda til að takast á við uppeldi og umsjá dóttur sinnar. Að þessu gættu verður ekki talið að áfrýjandi hafi leitt að því nægilegar líkur að fyrrgreindir annmarkar á málsmeðferð barnaverndarnefndar hafi haft áhrif á efni ákvörðunar nefndarinnar þannig að til ógildingar hennar geti komið.

14 Enn er þess að gæta, eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi, að dóttir áfrýjanda, sem er [...] ára gömul, hefur verið í fóstri hjá stefndu, C og D, og notið umönnunar þeirra og uppeldis, frá tveggja mánaða aldri. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að þar hafi hún notið góðrar umönnunar og atlætis og að hún hafi myndað sterk og náin tengsl við fósturforeldra sína. Má þannig gera ráð fyrir að ógilding ákvörðunar barnaverndarnefndar nú geti verið til þess fallin að skapa óvissu um hagi stúkunnar og raska mikilvægum hagsmunum hennar.

15 Með vísan til þess sem að framan greinir, sem og forsendna hina áfrýjaða dóms að öðru leyti, er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hafna kröfu áfrýjanda um ógildingu ákvörðunar barnaverndarnefndar, sem og um ógildingu fóstursamnings frá [...] 2013.

16 Kröfu sína um ógildingu úrskurðar um umgengni byggir áfrýjandi á því að með honum hafi barnaverndarnefnd virt að vettugi lögbundin réttindi barnsins til að þekkja báða foreldra sína og njóta forsjár þeirra og umönnunar eins og það eigi rétt á samkvæmt 1. mgr. 1. gr. a og 1. mgr. 28. gr. barnalaga, sbr. og einnig 1. mgr. 7. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna kröfu áfrýjanda um ógildingu úrskurðar um umgengni afrýjanda við dóttur sína.

17 Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Um gjafsóknarkostnað stefndu C og D fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, C og D, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Þ-kvk-ef H-kvk-ef S-kvk-ef, 700.000 krónur.