161/2022

Útdráttur

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um niðurfellingu fjárræðissviptingar.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 18. mars 2022. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 8. mars 2022 í málinu nr. L- [...]/2021 þar sem kröfu sóknaraðila um niðurfellingu fjárræðissviptingar var hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

2

Sóknaraðili krefst þess að felld verði niður fjárræðissvipting hans samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 12. mars 2020. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum talsmanni sínum fyrir Landsrétti.

3

Enginn aðili er að máli þessu til varnar, enda átti sóknaraðili einn aðild að máli því sem lyktaði með úrskurði um fjárræðissviptingu hans á árinu 2020.

Niðurstaða

4

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2020 var sóknaraðili sviptur fjárræði í fimm ár að eigin ósk á grundvelli c-liðar 4. gr. lögræðislaga. Samkvæmt því ákvæði er heimilt með úrskurði dómara að svipta mann tímabundið lögræði, sjálfræði einu sér, fjárræði einu sér eða hvoru tveggja, ef hann vegna líkamlegs vanþroska, heilsubrests eða annarra vanheilinda á óhægt með að ráða persónulegum högum sínum eða fé og æskir sjálfur lögræðissviptingar af þeim sökum. Í upphafi greinarinnar eru þau skilyrði einnig sett fyrir sviptingunni að brýn þörf standi til hennar og að önnur og vægari úrræði í formi aðstoðar hafi verið fullreynd.

5

Í athugasemdum með 4. gr. í frumvarpi til lögræðislaga segir um c-lið hennar að þrátt fyrir að maður óski sjálfur eftir sviptingu fari fram sjálfstæð könnun á því hvort skilyrðum ákvæðisins sé að öðru leyti fullnægt. Einnig segir að í þeim tilvikum sé ekki aðeins slakað á kröfunni um vanhæfi viðkomandi til að ráða persónulegum högum sínum eða fé, samanber orðalagið „á óhægt með“, heldur séu einnig gerðar minni kröfur til hinna læknisfræðilegu skilyrða. Vanheilindi samkvæmt þessum lið geti bæði verið af líkamlegum og andlegum toga en ávallt verði að gera þá kröfu að viðkomandi geri sér grein fyrir þýðingu sviptingarinnar.

6

Sóknaraðili krefst þess nú að áðurgreind fjárræðissvipting hans á grundvelli c-liðar 4. gr. lögræðislaga verði felld úr gildi með heimild í 15. gr. sömu laga. Í 1. mgr. þeirrar greinar segir að telji sá sem getur átt aðild að lögræðissviptingarmáli samkvæmt 7. gr. að ástæður sviptingar séu ekki lengur fyrir hendi geti hann borið fram kröfu við héraðsdómara um að lögræðissvipting verði felld niður með úrskurði að nokkru eða öllu leyti. Þá segir í 3. mgr. 15. gr. að krafa um niðurfellingu skuli vera skrifleg og rökstudd og studd gögnum um breyttar aðstæður hins lögræðissvipta ef unnt er.

7

Sóknaraðili byggir á því að ekki sé lengur til staðar brýn þörf fyrir fjárræðissviptingu hans og að önnur og vægari úrræði standi honum til boða, svo sem aðstoð frá móður hans sem veitt geti honum aðhald og ráðgjöf. Til stuðnings kröfu sinni um niðurfellingu fjárræðissviptingarinnar lagði sóknaraðili fram vottorð heimilislæknis 20. desember 2021 sem gefið var út vegna kröfunnar. Þar kemur fram að sóknaraðili sé greindur með væga þroskahömlun en gera megi ráð fyrir að hann geri sér fulla grein fyrir þýðingu kröfunnar um niðurfellingu fjárræðissviptingar.

8

Í áðurgreindum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2020 kemur fram að sóknaraðili hafi áður verið sviptur fjárræði að eigin ósk, fyrst til eins árs með úrskurði sama dómstóls 6. ágúst 2014 og á ný til eins árs með úrskurði 4. september 2015. Fram kemur að ástæður fjárræðissviptingar sóknaraðila þá hafi verið skuldasöfnun hans í formi smálána og vísbendingar um að hann ætti erfitt með að standa því í vegi að óprúttnir aðilar hefðu af honum fé og eigur. Tekist hefði að vinda ofan af fjárhagsvanda sóknaraðila eftir að hann var sviptur í fyrra sinnið og þar sem ekkert benti til þess að breyting hefði orðið á getu sóknaraðila til að ráða fé sínu þegar sú fjárræðissvipting var á enda var sóknaraðili sviptur á ný að eigin ósk til eins árs, líkt og áður hefur verið rakið.

9

Sóknaraðili fór sjálfur með stjórn fjármála sinna í tæp fjögur ár eða frá 4. september 2016 þar til hann var sviptur á ný að eigin ósk með úrskurði 12. mars 2020. Í þeim úrskurði kemur fram að áður gengin fjögur ár hafi sóknaraðili tekist á hendur miklar fjárskuldbindingar sem hann hafi ekki ráðið við og leitt til þess að gert var hjá honum árangurslaust fjárnám. Þá hafi sóknaraðili verið við það að missa leiguíbúð sína[...]vegna leiguskuldar en faðir hans hafi greitt skuldina til að afstýra því. Talið var að vegna vanheilinda sóknaraðila ætti hann óhægt með að ráða fé sínu og í ljósi atvika stæði brýn nauðsyn til að svipta hann fjárræði enda hefðu vægari úrræði verið reynd. Fyrir liggur í málinu aðbú sóknaraðila var síðar tekið til gjaldþrotaskipta.

10

Í skýrslu skipaðs fjárhaldsmanns sóknaraðila fyrir héraðsdómi við meðferð þessa máls kom fram að þrátt fyrir að miklar breytingar hefðu orðið á högum sóknaraðila með búferlaflutningum hans til [...] og auknum þroska hans vegna sjálfstæðrar búsetu hefði hann lítinn sem engan skilning á fjármálum og fjárskuldbindingum. Sóknaraðili væri bæði hvatvís og eyðslusamur og sækti það stíft að fá að ráðstafa fjármunum sínum í neysluvarning þrátt fyrir áður gerð plön um sparnað. Greindi fjárhaldsmaðurinn frá því að ef sóknaraðili væri þess meðvitaður að hann ætti fjármuni aflögu í banka linnti hann ekki látum fyrr en hann fengi þá í hendur, en um væri að ræða eins konar þráhyggju hjá sóknaraðila að þessu leyti. Taldi fjárhaldsmaðurinn hann ekki hafa getu til að fara sjálfur með stjórn fjármála sinna.

11

Við úrlausn málsins verður að hafa í huga að þegar metið er hvort fjárræðissviptingar er þörf er ekki nauðsynlegt að hinn svipti sé algjörlega ófær um að ráða fé sínu en þóer gerð sú krafa að um verulegt frávik frá eðlilegu ástandi sé að ræða. Þá verður við þetta mat einnig að horfa til þeirra verndarsjónarmiða gagnvart hinum svipta sem lögræðislög gera ráð fyrir og lúta að því að koma í veg fyrir að óvandaðir samferðamenn notfæri sér veikleika hans í því skyni að hafa af honum fé.

12

Af því sem fram er komið í málinu verður ráðið að margt hafi breyst til betri vegar í lífi sóknaraðila eftir að hann flutti til [...] og hóf sjálfstæða búsetu. Af gögnum málsins og greinargóðum framburði fjárhaldsmanns sóknaraðila, sem telja verður að hafi besta innsýn í aðstæður sóknaraðila í dag, verður á hinn bóginn ráðið að óbreyttar séu þær forsendur sem úrskurður um fjárræðissviptingu hans á árinu 2020 byggði á. Eru því ekki skilyrði til að verða við kröfu sóknaraðila. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.

13

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, G-kk-ef N-kk-ef M-kk-ef lögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti, 200.0000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Sératkvæði

O-kvk-ef M-kvk-ef A-kvk-ef

1

Ég er ekki sammála niðurstöðu meirihlutans um að hafna kröfu sóknaraðila um niðurfellingu á fjárræðissviptingu hans.

2

Samkvæmt 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 er heimilt að svipta mann tímabundið lögræði, það er fjárræði, sjálfræði eða hvoru tveggja, standi brýn þörf til, enda hafi önnur og vægari úrræði verið fullreynd. Auk þess þurfa einhver þeirra skilyrða sem nánar er kveðið á um í a - til e-lið ákvæðisins að vera uppfyllt. Í c-lið er kveðið á um að svipta megi mann lögræði ef hann vegna líkamlegs vanþroska, heilsubrests eða annarra vanheilinda á óhægt með aðráða persónulegum högum sínum eða fé og æskir sjálfur lögræðissviptingar af þeim sökum. Ákvæði c-liðar er að því leyti frábrugðið öðrum stafliðum 4. gr. lögræðislaga að þar er ekki gert að skilyrði lögræðissviptingar að viðkomandi sé ófær um að ráða fé sínu eða persónulegum högum.

3

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2020 var sóknaraðili fjárræðissviptur í fimm ár að eigin ósk á grundvelli framangreinds c-liðar 4. gr. lögræðislaga. Hann krefst þess nú að fjárræðissviptingin verði felld úr gildi á grundvelli 15. gr. laganna. Í 1. mgr. þess ákvæðis er kveðið á um að telji sá sem átt getur aðild að lögræðissviptingarmáli að ástæður sviptingar séu ekki lengur fyrir hendi geti hann borið fram kröfu við héraðsdóm um að lögræðissvipting verði felld niður með úrskurði að nokkru eða öllu leyti. Þá segir í 3. mgr. sama ákvæðis að krafa um niðurfellingu lögræðissviptingar skuli vera skrifleg, rökstudd og studd gögnum um breyttar aðstæður hins lögræðissvipta ef unnt er.

4

Í skýringum í frumvarpi til lögræðislaga var tekið fram að maður yrði ekki sviptur lögræði nema þörf stæði til. Þá voru í frumvarpinu nefnd ýmis dæmi um það að ekki væri þörf sviptingar þótt einstaklingur væri óhæfur til að ráða fé sínu eða persónulegum högum, svo sem ef hann ætti litlar eignir eða nyti aðstoðar. Lögræðislögum var breytt með lögum nr. 84/2015 og gert að skilyrði lögræðissviptingar að brýn þörf stæði til og að önnur og vægari úrræði hefðu verið fullreynd. Í skýringum með frumvarpi til þeirra laga kemur fram að svipting lögræðis sé algert neyðarúrræði þegar önnur lögbundin samfélagsleg úrræði geti með engu móti nýst viðkomandi. Í því sambandi reyni bæði á ákvæði IV. kafla lögræðislaga um ráðsmenn og ákvæði laga um réttindagæslu fyrir fatlað fólk um persónulega talsmenn. Með ákvæðinu sé þó ekki farið fram á að viðkomandi úrræði verði reynd hvert á eftir öðru og séu þannig forsenda þess að lögræðissvipting eigi sér stað, heldur að möguleikar á nýtingu slíkra úrræða hafi verið kannaðir og metnir áður en gripið er til sviptingar lögræðis með dómi. Þá segir að breytingarnar taki mið af ákvæðum 12. gr. sáttmála sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Við undirbúning frumvarpsins hafi meðal annars verið litið til almennra athugasemda nefndar Sameinuðu þjóðanna sem hefur eftirlit með framkvæmd samningsins um að skýrt sé í lögum að svipting lögræðis sé þrautaúrræði.

5

Ljóst er að með framangreindum lagabreytingum var stefnt að því að vernda eins og frekast telst unnt þau mikilvægu grundvallarréttindi fulltíða einstaklings að ráða sér og málefnum sínum sjálfur. Þá verður af skýringargögnum með ákvæði 4. gr. lögræðislaga ráðið að við mat á því hvort grípa þurfi til lögræðissviptingar skipti miklu hvort viðkomandi einstaklingur nýtur aðstoðar, hvort sem er með óformlegum hætti eða samkvæmt lögbundnum úrræðum, sem geri honum kleift að halda gerhæfi sínu.

6

Í máli þessu liggur fyrir að móðir sóknaraðila telur hann færan um að annast eigin fjármál og hefur jafnframt lýst því yfir fyrir dómi að hún sé reiðubúin að veita honum aðstoð í því skyni. Jafnframt liggur fyrir að skipaður lögráðamaður sóknaraðila telur hann óhæfan til að sinna eigin fjárstjórn og vísar í því sambandi einkum til þess að hann eyði fjármunum sínum í neysluvarning um leið og þeir eru honum til ráðstöfunar, þrátt fyrir áætlanir umað leggja fyrir. Þá er fyrirliggjandi í málinu vottorð heimilislæknis um að sóknaraðili geri sér grein fyrir þýðingu fjárræðissviptingar og niðurfellingar hennar.

7

Skilja verður ákvæði 1. mgr. 15. gr. lögræðislaga þannig að mál um niðurfellingu lögræðissviptingar lúti einungis að því hvort þær ástæður sem í upphafi lágu til grundvallar sviptingunni séu enn fyrir hendi. Sé ekki svo verður lögræðissviptingin felld niður. Telji einhver, sem aðild getur átt að lögræðissviptingarmáli, að svipta beri viðkomandi lögræði á öðrum grundvelli, verður hann að krefjast lögræðissviptingar að nýju.

8

Í máli þessu hagar svo til að sóknaraðili var sviptur fjárræði með vísan til c-liðar 4. gr. lögræðislaga. Í ákvæðinu er sem fyrr greinir kveðið á um að svipta megi mann lögræði ef hann vegna líkamlegs vanþroska, heilsubrests eða annarra vanheilinda á óhægt með að ráða persónulegum högum sínum eða fé og æskir sjálfur lögræðissviptingar af þeim sökum. Öll skilyrði ákvæðisins verða að vera uppfyllt enda verður maður ekki sviptur gerhæfi sínu, þótt hann glími við vanheilsu, af þeim sökum einum að hann eigi óhægt með að ráða fé sínu eða persónulegum högum. Samkvæmt því og þar sem sóknaraðili æskir þess ekki lengur að vera sviptur fjárræði eru í skilningi 15. gr. lögræðislaga ekki lengur fyrir hendi þær ástæður sem fjárræðissvipting hans var byggð á.

9

Samkvæmt öllu framangreindu tel ég að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi.