566/2021

Útdráttur

BR krafðist þess að A yrði sviptur forsjá dóttur sinnar á grundvelli a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með dómi héraðsdóms var fallist á kröfu BR. Fyrir Landsrétti byggði A meðal annars á því að skilyrðum fyrrgreindra ákvæða laga nr. 80/2002 væri ekki fullnægt enda hefði ekki farið fram fullnægjandi rannsókn á því hvaða þjónusta stæði honum til boða á grundvelli laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir og 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í dómi Landsréttar var rakið að margháttuð stuðningsúrræði hefðu verið reynd til að styrkja A í því að rækja forsjárskyldur hans.

Við úrlausn málsins var litið til þriggja forsjárhæfnismata sem lágu fyrir í málinu, þar á meðal til matsgerðar dómkvadds matsmanns sem unnin var með aðkomu fötlunarfræðings. Niðurstöður forsjárhæfnismatanna voru á einn veg um að A byggi ekki yfir nauðsynlegri hæfni til að fara með forsjá dóttur sinnar jafnvel þótt hann hefði notið umtalsverðar aðstoðar við umönnum barnsins. Þá hefði barnið tekið stórstígum framförum í þroska og líðan í vistun hjá núverandi fósturforeldrum. Með vísan til framangreinds en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur um að A skyldi sviptur forsjá dóttur sinnar á grundvelli a- og d-liðar 1. mgr. 29. barnaverndarlaga.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf og A-kk-nf S-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 22. september 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar en til vara krefst hann sýknu af dómkröfum stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Málsatvik eru rakin með viðhlítandi hætti í hinum áfrýjaða dómi. Auk þess sem þar kemur fram er rétt að geta þess að með úrskurði [...]2020 hafnaði héraðsdómur kröfu áfrýjanda um dómkvaðningu matsmanns þar sem meðal annars var óskað eftir því að lagt yrði mat á forsjárhæfni áfrýjanda með hliðsjón af mögulegum stuðningsúrræðum og þjónustu sem hann ætti rétt á samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Hafði kröfunni verið mótmælt af hálfu stefnda. Úrskurðurinn sætti kæru til Landsréttar sem felldi hann úr gildi með úrskurði [...] sama ár. Í úrskurði Landsréttar kom fram að af fyrri matsgerðum yrði ekki sérstaklega ráðið að metið hefði verið hvort slík úrræði væru til þess fallin að bæta forsjárhæfni áfrýjanda og því væri ekki hægt að fullyrða fyrir fram að matsbeiðni áfrýjanda væri óþörf. Skyldi því dómkveðja matsmann til að framkvæma mat samkvæmt matsbeiðni áfrýjanda. Í kjölfarið var F sálfræðingur dómkvaddur sem matsmaður. Bókað var í þingbók að matsmanni væri heimilt, að höfðu samráði við aðila og eftir atvikum dómara, að leita utanaðkomandi aðstoðar til að svara álitaefnum sem hann teldi falla utan síns þekkingarsviðs, einkum í tengslum við fötlun og fötlunarfræði. Samkvæmt matsgerð naut matsmaður aðstoðar G fötlunarfræðings við matið. Fram kemur í gögnum málsins að matsmaður taldi þó forsendur ætlaðrar fötlunar áfrýjanda liggja innan síns sérsviðs sem klínísks sálfræðings. Þegar matsgerð lá fyrir óskaði áfrýjandi eftir því að framkvæmt yrði endurmat eða endurskoðun á svari við fjórðu matsspurningu er laut að mögulegum stuðningsúrræðum og þjónustu sem áfrýjandi ætti rétt á og gætu komið að gagni til að bæta forsjárhæfni hans. Þeirri kröfu áfrýjanda var hafnað af héraðsdómi með úrskurði [...] 2021 og var sá úrskurður staðfestur í Landsrétti [...] 2021. Var ekki talið að svar matsmannsins við fjórðu matsspurningu væri slíkum annmörkum háð að efni væru til að verða við kröfu áfrýjanda um endurmat með vísan til 66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. 5

Í greinargerð áfrýjanda kemur fram að eftir uppkvaðningu héraðsdóms hafi áfrýjandi áfram leitast við að auka færni sína sem uppalandi. Hann sé nú með réttargæslumann sem hafi aðstoðað hann við að sækja um aðstoð sem áfrýjanda hafi ekki verið kunnugt um að hann ætti rétt á. Hann hafi til dæmis fengið styrk til að sækja námskeið um efni samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og þá hafi hann óskað eftir stuðningi frá stefnda til sækja frekari námskeið í því skyni að gera hann betur í stakk búinn til að taka aftur við dóttur sinni. Þá sé áfrýjandi sem fyrr í fullri vinnu hjá [...].

Áfrýjandi hafi sinnt þeirri litlu umgengni við dóttur sína sem í boði hafi verið.

Umgengnin hafi lengst af farið fram á heimili áfrýjanda og móður hans og gengið vel.

Stúlkan hafi ávallt verið ánægð að hitta föður sinn og föðurömmu og virst sakna þeirra mikið.

6

Úrskurðarnefnd velferðarmála hefur í tvígang, eða [...] og [...] 2021, fellt úr gildi úrskurði stefnda um fremur takmarkaða umgengni áfrýjanda við dóttur sína. Taldi úrskurðarnefndin að það væri í þágu hagsmuna stúlkunnar að áfrýjandi nyti rúmrar umgengni við hana. Jafnframt var talið hóflegt að umgengnin ætti sér stað tvisvar í mánuði í þrjár klukkustundir í senn. Áður hafði stefndi úrskurðað að umgengni færi fram einu sinni í mánuði, fyrst í þrjár klukkustundir í senn og síðar í fjórar klukkustundir í senn.

7

Þegar fyrir lá að stefndi hygðist krefjast þess fyrir dómi að áfrýjandi yrði sviptur forsjá dóttur sinnar reyndi hann að koma því til leiðar að móðir hans tæki stúlkuna í fóstur, annað hvort tímabundið eða varanlega. Hefur þeim tillögum verið hafnað af stefnda með vísan til þess að móðir áfrýjanda hafði lýst því yfir við starfsmenn stefnda að hún vildi vera amma stúlkunnar en ekki bera ábyrgð á umönnun hennar. Þá hafi barnið sýnt einkenni vanrækslu þrátt fyrir að deila heimili með föðurömmu sinni í rúmlega þrjá mánuði. Samkvæmt gögnum málsins sótti móðir áfrýjanda um sérstakt leyfi Barnaverndarstofu til að taka barn ættingja í fóstur. Að undangengnum athugunum Barnaverndarstofu og eftir að hafa sótt námskeið fyrir fósturforeldra taldist móðir áfrýjanda hæf til þess að taka barn í fóstur sem er henni tengt vegna skyldleika eða annarra vensla.

8

Við meðferð málsins fyrir Landsrétti gáfu áfrýjandi og vitnið H, annar fósturfeðra barnsins, viðbótarskýrslur. Einnig gáfu I, félagsráðgjafi og fjölskyldufræðingur, og J hjúkrunarfræðingur skýrslur sem vitni.

Niðurstaða

9

Áfrýjandi reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms í fyrsta lagi á því að verulegir ágallar hafi verið á málsmeðferð í héraði þar sem dómendur hafi að mati áfrýjanda verið hlutdrægir við meðferð málsins. Spurningar þeirra til vitna hafi borið þess merki að þeir hefðu þá þegar mótað sér skoðun á ágreiningsefninu og verið í mun að fá fram staðfestingu þess að forsjárhæfni áfrýjanda væri skert. Þá hafi spurningar dómenda til áfrýjanda og vitna gefið til kynna að þeir byggju ekki yfir nægum skilningi á þörfum fatlaðra eða seinfærra foreldra og þeim stuðningi sem fjölmargir þeirra njóti við heimilishald og uppeldi barna sinna. Jafnframt hafi dómsformaður hafnað því að dómkveðja matsmann og síðar látið uppi efasemdir um að rétt væri að matsmaður nyti aðstoðar fötlunarfræðings við framkvæmd matsins. Með vísan til alls framangreinds hafi áfrýjandi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar í héraði, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991.

10

Þótt finna megi að því að spurningar dómenda í héraði til vitna hafi í nokkrum tilvikum verið fremur óskýrar og ekki nægilega hnitmiðaðar er ekki á það fallist að þær hafi verið með þeim hætti að draga megi óhlutdrægni þeirra í efa. Þá þykja þær efasemdir, sem dómsformaður greindi frá við aðalmeðferð að hann hefði haft um aðkomu fötlunarfræðings að matsgerð, vera á faglegum grunni, en þær lutu að því hvort rétt væri að fela fötlunarfræðingi aðkomu að klínísku mati á áfrýjanda. Þær vangaveltur hans og sú staðreynd að hann hafnaði því að dómkveðja matsmann undir rekstri málsins leiðir á engan hátt til þess að draga megi óhlutdrægni hans í efa. Loks er ekki fallist á að spurningar dómenda til áfrýjanda og vitna um fötlun hans og þau stuðningsúrræði sem hann kann að eiga rétt á hafi verið með þeim hætti að dómendur hafi sýnt af sér hlutdrægni við meðferð málsins. Verður að ljá dómendum í málum af því tagi sem hér um ræðir rúmt svigrúm til að spyrja aðila og vitni sem komið hafa að málinu og eru í mörgum tilvikum sérfræðingar á sínu sviði um hvað eina sem áhrif getur haft á úrlausn málsins. Samkvæmt framangreindu verður ekki litið svo á að meðferð málsins í héraði hafi farið í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.

11

Í annan stað telur áfrýjandi að ágallar séu á samningu héraðsdóms en þar halli verulega á áfrýjanda og málatilbúnað hans. Lýsing á málsatvikum og ágreiningsatriðum í málinu sé ekki hlutlaus heldur endursögn úr héraðsdómsstefnu og gögnum stefnda þrátt fyrir að ýmsum þeirra atriða sem þar komi fram hafi verið mótmælt af áfrýjanda.

Engin rökstudd afstaða hafi verið tekin til gagna eða upplýsinga sem fram hafi komið við meðferð málsins og verið áfrýjanda í hag. Þá sé í niðurstöðukafla dómsins fjallað á ónákvæman hátt um niðurstöðu matsgerðar um tengsl áfrýjanda og barnsins og mögulega tengslaröskun. Loks hafi ekki verið gerð grein fyrir því í dóminum hvað komið hafi fram í skýrslutökum vitna við aðalmeðferð málsins en þar hafi fjöldi sérfræðinga svarað spurningum til fyllingar þeim skýrslum og matsgerðum sem legið hafi fyrir í málinu, meðal annars um önnur úrræði en sviptingu forsjár.

12

Ekki er fallist á að samning héraðsdóms fari í bága við ákvæði 114. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 53. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Ekki er gert ráð fyrir því í fyrrnefnda ákvæðinu að í dómsúrlausn héraðsdóms sé gerð sérstök grein fyrir framburði aðila og vitna umfram það sem nauðsynlegt er við úrlausn máls. Þá er heldur ekki fallist á að skírskotun til niðurstöðu matsgerðar um tengsl áfrýjanda og barnsins í forsendum dómsins sé ónákvæm eða röng en í fimmta lið niðurstöðukafla matsgerðarinnar tekur matsmaðurinn fram að þegar barnið hafi verið tekið frá föður sínum hafi það verið farið að sýna alvarleg einkenni tengslaröskunar.

13

Samkvæmt framansögðu verður kröfu áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms hafnað.

14

Áfrýjandi reisir kröfu sína um sýknu af kröfu stefnda um forsjársviptingu á því að skilyrðum a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga sé ekki fullnægt. Til stuðnings sýknukröfunni hefur áfrýjandi vísað til þess að við túlkun á skilyrðum forsjársviptingar samkvæmt framangreindum stafliðum 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga beri við mat á öðrum og vægari úrræðum að líta til laga nr. 38/2018 og 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Telur áfrýjandi að við meðferð málsins hafi ekki farið fram fullnægjandi rannsókn á því hvaða þjónusta standi honum til boða á grundvelli þeirra laga og þá kveðst hann telja að sá stuðningur sem barnaverndaryfirvöld hafi veitt honum við umönnun barnsins hafi ekki verið fullnægjandi. Liggi því ekki fyrir með nægilega skýrum hætti hvort hann geti sinnt forsjárskyldum sínum með viðeigandi stuðningi.

15

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi og gögnum málsins voru margháttuð stuðningsúrræði reynd til að styrkja áfrýjanda í því að rækja forsjárskyldur sínar áður en krafa um forsjársviptingu var sett fram, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Fyrst ber að nefna að áfrýjandi dvaldi ásamt dóttur sinni á vistheimilinu [...]í fjóra mánuði frá byrjun október 2019 og til loka janúar 2020, fyrst í svokallaðri greiningar- og leiðbeiningarvistun og síðar í æfingavistun í íbúð á neðri hæð vistheimilisins. Á meðan á dvölinni þar stóð naut áfrýjandi ítarlegra leiðbeininga starfsfólks [...] varðandi umönnun og örvun barnsins. Eftir að dvölinni á [...]lauk 24. janúar 2020 og áfrýjandi fór heim með barnið fékk hann sérhæfðan stuðning og leiðbeiningar frá sérfræðingum á vegum [...], nærþjónustu og ráðgjöf, sem komu á heimilið tvisvar í viku á tímabilinu frá 2. febrúar til 3. júlí 2020. Sá sérfræðingur er oftast kom á heimilið í þessu skyni er bæði sálfræðingur og þroskaþjálfi. Heimsóknirnar voru í eina til þrjár klukkustundir í senn. Á sama tíma naut áfrýjandi sálfræðiþjónustu og aðstoðar stuðningsfjölskyldu sem frá 1. mars 2020 tók barnið í fjóra sólarhringa í mánuði en frá 1. apríl sama ár í sjö sólarhringa á mánuði. Þá naut áfrýjandi einnig aðstoðar móður sinnar við umönnun barnsins en áfrýjandi bjó á heimili hennar. Móðir áfrýjanda dvaldi þó erlendis í 19 daga í febrúar og fram til loka mars 2020. Frá þeim tíma deildi hún heimili með áfrýjanda og barninu allt þar til það var vistað utan heimilis um miðjan júlí sama ár.

16

Á meðal gagna málsins er greinargerð D sálfræðings frá 3. desember 2019 um mat á forsjárhæfni áfrýjanda sem unnið var að beiðni stefnda, forsjárhæfnismat sem E sálfræðingur gerði á áfrýjanda 20. ágúst 2020 að beiðni stefnda og loks sálfræðileg matsgerð dómkvadds matsmanns, F sálfræðings, frá 25. apríl 2021 þar sem forsjárhæfni áfrýjanda var metin. Við matið naut hann aðstoðar G fötlunarfræðings.

Niðurstöður þessara forsjárhæfnismata eru á einn veg um að áfrýjandi búi ekki yfir nauðsynlegri hæfni til að fara með forsjá dóttur sinnar.

17

Í sálfræðimati E og matsgerð F kemur fram að áfrýjandi eigi erfitt með að yfirfæra það sem hann læri á aðrar aðstæður. Geta hans til að mæta óvæntum aðstæðum sem upp geti komið sé því skert. Þrátt fyrir mikinn stuðning og leiðbeiningar eigi hann enn erfitt með að sinna grunnþörfum dóttur sinnar. Þá eigi hann erfitt með að lesa í þarfir og líðan stúlkunnar og því sé hætta á að geðtengsl hennar þróist ekki með eðlilegum hætti. Hvað varðar hæfni og getu áfrýjanda til að nýta sér meðferð og stuðningsúrræði, bæði út frá fyrri reynslu og mögulegum stuðningsúrræðum eða þjónustu sem hann eigi rétt á samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2018, segir í matsgerð dómkvadds matsmanns að geta áfrýjanda og hæfni sé skert, bæði foreldrahæfnin sjálf en einnig geta hans til að tileinka sér leiðbeiningar og aðstoð. Þá bendir matsmaður á að þrátt fyrir að áfrýjandi hafi notið umtalsverðrar aðstoðar við umönnun barnsins hafi barnið verið farið að sýna alvarleg einkenni tengslaröskunar sem bent hafi til vangetu áfrýjanda til að sinna uppeldishlutverki sínu. Einnig bendir E á í skýrslu sinni að stúlkan hafi mögulega átti við tengslavanda að stríða þar sem áfrýjanda hafi skort færni til að lesa í þarfir hennar og líðan. Þörfum hennar hafi því ekki verið mætt á viðunandi hátt. Stúlkan hafi aftur á móti tengst föður sínum tilfinningalega.

Tengslamyndun barnsins við hann sé á hinn bóginn meira á þann veg að henni þyki gaman að hitta hann og verja með honum tíma en hún líti síður á hann sem umönnunaraðila. Stúlkan hafi aftur á móti myndað slík tengsl við fósturfeður sína.

18

Inntak reglunnar í 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er að tryggt sé að fatlað fólk eigi rétt á því að eignast börn. Af því leiðir að fötlunin ein og sér getur ekki verið ástæða forsjársviptingar, sbr. dóm Hæstaréttar 25. janúar 2018 í máli nr. 435/2017. Við meðferð málsins hefur verið tekin rökstudd afstaða til þess hvort skilyrðum a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga sé fullnægt. Við það mat hefur verið tekið tillit til þeirra taugafræðilegu takmarkana sem áfrýjandi býr við og reynslu af þeim víðtæku stuðningsúrræðum sem hann hefur notið.

19

Gögn málsins sýna að dóttir áfrýjanda hefur tekið stórstígum framförum í þroska og líðan eftir að hún var vistuð hjá núverandi fósturforeldrum en hún hefur nú dvalið hjá þeim í um 18 mánuði. Í matsgerð kemur fram að staða stúlkunnar sé nú sérlega góð.

Kveðst matsmaður eiga erfitt með að réttlæta ákvörðun um að taka stúlkuna úr núverandi aðstæðum þar sem hún vaxi og dafni og færa hana aftur í þær aðstæðursem hún bjó við áður í tilraunaskyni. Kveðst matsmaður telja að slík ákvörðun væri ekki í þágu hagsmuna og velferðar barnsins.

20

Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.

21

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef A-kk-ef B-kk-ef, 1.500.000 krónur.