345/2019

Útdráttur

X var ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði án samþykkis við A á þáverandi sameiginlegu heimili þeirra með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung. Með dómi héraðsdóms var X sakfelldur. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu byggðist á framburði A sem metinn var trúverðugur, auk þess sem vísað var til þess að framburður A fengi stoð í framburði sonar A sem og skýrslum tiltekinna vitna sem A hafði verið í samskiptum við á umræddum tíma. Í dómi Landsréttar kom fram að óljóst væri hvort þau orðaskipti sem sonur brotaþola bar um að hafa heyrt hefðu varðað þau málsatvik sem ákæran náði til eða önnur átök eða ágreining milli X og A. Þótti óvarlegt að leggja til grundvallar að framburður hans styddi framburð A. Þá ættu framburðir tveggja nafngreindra vitna það sammerkt að byggjast eingöngu á endursögn A á atvikum, auk þess sem vitnin mundu illa eftir atvikum við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi og ekki varð skýrlega ráðið af framburði þeirra hvort endursögn A hefði varðað þá nauðgun sem X var ákærður fyrir fremur en aðrar meintar nauðganir sem A kærði X fyrir en leiddu ekki til ákæru. Var því ekki lagt til grundvallar að skýrslur umræddra vitna styddu framburð A. Loks kom fram að þótt framburður A yrði í öllum meginatriðum metinn trúverðugur þá drægju tiltekin atriði óhjákvæmilega úr sönnunargildi hans. Var því ekki talið að ákæruvaldinu hefði gegn eindreginni neitun X tekist, svo að hafið væri yfir skynsamlegan vafa, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að færa sönnur á að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greindi. Var X því sýknaður af kröfu ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu A vísað frá dómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, H-kvk-nf Þ-kvk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 11. apríl 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2019 í málinu nr. S[…]/2019.

2 Ákæruvaldið krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing verði milduð og bundin skilorði. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af henni en til þrautavara að krafan verði lækkuð verulega.

4 Brotaþoli, A, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 3.500.000 krónur auk vaxa samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. september 2015 til 30. febrúar 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Samkvæmt gögnum málsins kynntust ákærði og brotaþoli í […] árið 2013. Ákærði flutti hingað til lands í […] 2014 en brotaþoli nokkrum mánuðum síðar. Hófu þau þá sambúð en jafnframt bjó […] ára sonur brotaþola hjá þeim. Brotaþoli kærði ákærða fyrir líkamsárás 5. september 2015 og var ákæra gefin út af því tilefni 7. september 2017. Hinn […] desember sama ár hlaut ákærði skilorðsbundinn dóm fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 218 gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í tilefni af kæru brotaþola fyrir síðastnefnda líkamsárás var ákærða gert 6. september 2015 að sæta brottvísun af heimili þeirra og nálgunarbanni í fjórar vikur. Nálgunarbannið var hins vegar fellt úr gildi 11. september sama ár að beiðni brotaþola sem „kvaðst... ætla að gefa [ákærða] tækifæri þar sem hún sagðist elska hann svo mikið“. Brotaþoli afturkallaði hins vegar síðastnefnda beiðni sína 21. september 2015. Í skýrslu lögreglu sem tekin var af því tilefni sama dag að viðstöddum réttargæslumanni brotaþola var hún spurð hvort ákærði hefði beitt hana líkamlegu ofbeldi og svaraði hún því játandi en verst hefði það verið tveimur vikum fyrr er hún taldi að hann „vildi ganga frá“ sér en þar vísaði hún til líkamsárásarinnar 5. september sama ár. Ákvörðun um brottvísun og nálgunarbann var ekki tekin á ný en samkvæmt gögnum málsins yfirgaf ákærði heimili brotaþola fyrir lok september sama ár.

6 Í skýrslugjöf hjá lögreglu 30. september 2015 gaf brotaþoli ákærða að sök að hafa beitt sig líkamlegu og andlegu ofbeldi og hafa í fjögur skipti á tímabilinu maí til september sama ár nauðgað sér. Nauðganirnar hefðu átt sér stað í lok maí 2015, júní, ágúst og loks í september sama ár eftir að ákærði hafi komið aftur heim eftir handtöku vegna fyrrgreindrar líkamsárásar 5. september. Af þessu tilefni var tekin skýrsla af ákærða hjá lögreglu 25. nóvember 2015 og neitaði hann alfarið sök. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu tók ákvörðun 30. maí 2016 um að hætta rannsókn málsins þar sem ekki þótti vera grundvöllur til að halda henni áfram, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Brotaþoli kærði þá ákvörðun til ríkissaksóknara á grundvelli 6. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008. Af hálfu ríkissaksóknara var tekin ákvörðun 7. september 2016 um að fella ákvörðun lögreglustjóra úr gildi og var lagt fyrir lögreglustjóra að halda rannsókn málsins áfram. Um rök fyrir þeirri ákvörðun var einkum vísað til gagna frá félagsþjónustu Reykjavíkur sem þóttu renna stoðum undir framburð brotaþola um meint kynferðisofbeldi af hálfu ákærða auk þess sem þá hafði ekki verið tekin skýrsla af syni brotaþola. Með beiðni lögreglustjóra til héraðsdóms 1. desember 2016 var óskað eftir skýrslutöku af syni brotaþola með vísan til þess að hann hefði verið á heimilinu er ætluð brot áttu sér stað. Fór sú skýrslutaka fram í Barnahúsi 9. desember sama ár. Rannsókn málsins lauk af hálfu lögreglu í desember 2017 og barst málið embætti héraðssaksóknara 28. þess mánaðar. Taldi embættið að það sem hefði komið fram við rannsókn málsins væri ekki nægjanlegt eða líklegt til sakfellis og var málið af þeim sökum fellt niður, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008. Var ákærða og brotaþola tilkynnt um þá ákvörðun með bréfi 18. september 2018. Brotaþoli kærði ákvörðun héraðssaksóknara til ríkissaksóknara 26. sama mánaðar með vísan til 2. mgr. 147. gr. sömu laga. Með ákvörðun ríkissaksóknara 17. desember sama ár var lagt fyrir héraðssaksóknara að gefa út ákæru á hendur ákærða fyrir nauðgun í ágúst 2015. Hvað varðar hinar þrjár meintar nauðganir taldi ríkissaksóknari að framburður brotaþola af atvikum fengi ekki nægilega stoð í gögnum málsins og væru af þeim sökum ekki forsendur til að gefa út ákæru vegna þeirra.

7 Ákæra var gefin út 4. janúar 2019 en í henni er ákærða gefin að sök nauðgun samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa ótilgreinda nótt í ágústmánuði 2015 haft samræði án samþykkis við brotaþola á þáverandi sameiginlegu heimili þeirra með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung. Nánar tiltekið hafi hann farið upp í rúm brotaþola, rifið utan af henni nátt og nærföt og eftir mikil átök náð að yfirbuga hana og hafa við hana samræði.

8 Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin að sök í ákæru og gert að sæta fangelsi í tvö ár og sex mánuði og greiða brotaþola miskabætur eins og þar er nánar rakið. Var niðurstaða dómsins byggð á framburði brotaþola sem var metinn trúverðugur en í forsendum dómsins er vísað til þess að hann fengi stoð í framburði sonar hennar er hafi verið staddur í næsta herbergi er meint nauðgun hafi átt sér stað en hann var tæpra […] ára er fyrrgreind skýrsla var tekin af honum fyrir héraðsdómi. Auk þess taldi dómurinn að framburður brotaþola fengi stoð í skýrslum vitna sem hún hefði verið í samskiptum við á umræddum tíma. Ákærði hefur frá öndverðu neitað sök í málinu.

9 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti voru skýrslur ákærða og brotaþola fyrir héraðsdómi spilaðar auk skýrslu sonar brotaþola sem tekin var í Barnahúsi. Voru allar skýrslurnar spilaðar í hljóði og mynd. Niðurstaða

10 Í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Hið sama greinir í 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í samræmi við það er í 108. gr. laga nr. 88/2008 kveðið á um að sönnunarbyrði hvíli á ákæruvaldinu um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag. Við sönnunarmat þarf að gæta þeirrar meginreglu sem kemur fram í 1. mgr. 109. gr. sömu laga en samkvæmt henni metur dómur hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, sé komin fram um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, mats og skoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn.

11 Málatilbúnaður ákæruvaldsins um sekt ákærða byggist einkum á framburði brotaþola fyrir héraðsdómi sem var sem fyrr greinir metinn trúverðugur í hinum áfrýjaða dómi. Auk þess byggist hann á framburði sonar brotaþola sem byggt er á að hafi verið í næsta herbergi er meint nauðgun hafi átt sér stað og framburði vitna sem báru um endursögn brotaþola af meintri nauðgun.

12 Í framburði sonar brotaþola fyrir héraðsdómi kemur fram að brotaþoli og ákærði hafi rifist mikið á heimilinu og það hafi ekki verið „dagur sem leið... án rifrilda“. Hefði ákærði hótað brotaþola lífláti í hverri viku eða „gera henni eitthvað slæmt og enginn finni hana“. Kvað hann ákærða hafa öskrað og notað „ljótyrði“ og að einu sinni hefði hann heyrt ákærða nauðga brotaþola en einnig hefði hún sagt honum frá því. Nánar spurður um hvað hann hefði heyrt kvaðst hann hafa heyrt brotaþola segja ákærða að hætta en annars myndi hún tilkynna lögreglu og ákærði fara í fangelsi. Brotaþoli hefði verið „mjög þreytt þarna“ og hann hefði varla heyrt í rödd hennar en auk þess hefði ákærði verið „hljóðlátur“ til þess þess að vekja hann ekki. Spurður um hvernig hann hafi vitað að þetta væri nauðgun sagði hann: „Af því að [brotaþoli] játaði það sjálf fyrir mér og svo heyrði ég það líka á röddinni [hennar].“ Til nánari útskýringar á því hvernig hann hefði heyrt þetta á röddinni hennar útskýrði hann: „... það var eins og hún væri svona þreytt og niðurbrotin.“ Sagðist hann hafa verið meira en 99% viss um að þetta hefði verið nauðgun og að brotaþoli hefði staðfest það daginn eftir. Taldi hann að atburðarásin hefði staðið yfir í 20 til 30 mínútur.

13 Í framburði brotaþola fyrir héraðsdómi kom fram að það hefðu verið „átök“ milli hennar og ákærða og þau hefðu verið að „berjast“ í aðdraganda meintrar nauðgunar. Kom fram að „átökin“ hefðu staðið í nokkuð langan tíma og vísaði brotaþoli í því samhengi til þess að hún væri „stór og sterk kona“. Við skýrslutöku hjá lögreglu kom fram að hún teldi að þau hefðu verið í átökunum „örugglega alveg [í] klukkustund“. Kom fram í framburði hennar fyrir héraðsdómi að nærbuxurnar hefðu rifnað í átökunum. Spurð hvort hún hefði hrópað eða öskrað meðan átökin stóðu yfir svaraði hún því játandi en ákærði hefði hins vegar gert „allt svo það myndi ekki heyrast“, sett andlit hennar „í púðann“ og sagt henni að þegja.

14 Samkvæmt framangreindu bar sonur brotaþola að hann hefði heyrt hana segja ákærða að hætta og að hún myndi fara til lögreglu og hann í fangelsi. Af framburði hans verður hins vegar ekki ráðið að hann hafi heyrt hvert tilefni umræddra orðaskipta var. Spurður hvers vegna hann hafi talið að um nauðgun væri að ræða svaraði hann sem fyrr greinir að brotaþoli hefði sagt sér það en einnig hafi hann heyrt á rödd hennar að hún væri þreytt og niðurbrotin. Af gögnum málsins verður skýrlega ráðið að ákærði og brotaþoli áttu í stormasömu sambandi og að reglulega hafi komið til rifrildis og átaka milli þeirra. Með hliðsjón af því verður ekki loku fyrir það skotið að tilefni orðaskipta ákærða og brotaþola umrætt sinn hafi verið annað en sú háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Verður ákærði samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 að njóta vafans af þeirri óvissu. Þá verður ekki talið að fullt samræmi sé milli fyrrgreinds framburðar brotaþola og sonar hennar en af framburði hans verður ekki ráðið að hann hafi heyrt að til átaka hafi komið milli brotaþola og ákærða. Eins og brotaþoli lýsir þeim átökum og rakið er hér að framan eru að fyrra bragði líkur á að sonur hennar hefði heyrt til þeirra jafnvel þótt rétt væri að ákærði hefði reynt að koma í veg fyrir það. Er þá einkum horft til frásagnar brotaþola um tímalengd átakanna og að hún hafi reynt að hrópa og öskra meðan á þeim stóð. Er af þessum sökum óljóst hvort þau orðaskipti sem sonur brotaþola kveðst hafa heyrt umrætt sinn varði þau málsatvik sem ákæran nær til eða önnur átök eða ágreining milli ákærða og brotaþola. Þykir samkvæmt framangreindu óvarlegt að leggja til grundvallar að framburður sonar brotaþola styðji framburð hennar um að ákærði hafi nauðgað henni í ágúst 2015.

15 Í málinu liggja einnig fyrir framburðarskýrslur C og B sem munu hafa verið vinkonur brotaþola á þeim tíma er meint nauðgun átti sér stað í ágúst 2015. Í framburði B fyrir héraðsdómi kemur fram að brotaþoli hafi sagt henni frá meintri nauðgun einhvern tímann eftir 5. september 2015 er brotaþoli varð sem fyrr greinir fyrir líkamsárás af hálfu ákærða. Sagðist hún ekki muna eftir þessu í smáatriðum en að hún hafi greint sér frá því að ákærði hefði nauðgað sér nokkrum sinnum og að hún væri „alltaf hrædd að segja vegna þess að barnið hennar var að sofa í næsta herbergi“. Vitnið gat ekki borið um það fyrir dómi hvenær meintar nauðganir hefðu átt sér stað en í skýrslu hjá lögreglu sem tekin var 16. mars 2016 kvaðst hún telja að það hefði verið haustið 2015. Í framburði C fyrir héraðsdómi kemur fram að hún kannist við að brotaþoli hafi sagt sér frá því að ákærði hefði nauðgað sér en man ekki hvenær hún hefði greint sér frá þessu. Kvaðst hún muna illa eftir þessu og greindi frá því að þær væru hættar að vera í sambandi þar sem þær væru ekki alveg á sömu „bylgjulengd“. Í skýrslu hennar hjá lögreglu 12. apríl 2017 kom fram að hún hefði fyrst hitt brotaþola í september 2015 þegar þær unnu saman við […]. Kemur þar fram að hún telji að þær hafi verið búnar að vinna saman í tvo mánuði þegar brotaþoli hafi fyrst sagt sér frá meintum brotum. Brotaþoli hafi þá sagt sér að ákærði hefði „þvingað fram nánd við hana“. Hún hafi oft verið grátandi, sýnt sér marbletti og oft komið taugaveikluð í vinnuna. Nefndi hún að brotaþoli hefði í eitt skipti verið í sambandi við sig og greint sér frá því að ákærði hefði komið til sín eftir að sonur hennar var sofnaður og „klætt hana úr bolnum og nærbuxunum, hann hafi þrýst henni í rúmið og stundað með henni kynlíf og svo farið …“. Hefði brotaþoli þá ekki sofið alla nóttina.

16 Framburði framangreindra vitna er það sammerkt að byggja eingöngu á endursögn brotaþola á atvikum. Bæði vitnin mundu illa eftir atvikum við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi og verður ekki skýrlega af framburði þeirra ráðið hvort endursögn brotaþola hafi varðað meinta nauðgun í ágúst 2015 fremur en aðrar meintar nauðganir sem brotaþoli kærði ákærða fyrir 30. september 2015 en leiddu sem fyrr greinir ekki til ákæru. Verður ákærði samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 að njóta þess vafa sem af þessu hlýst og verður því ekki lagt til grundvallar að skýrslur þessara vitna styðji framburð brotaþola um að ákærði hafi nauðgað henni í ágúst 2015. Sama verður talið gilda um framburð D félagsráðgjafa sem fól eingöngu í sér endursögn brotaþola á atvikum. Framlögð vottorð og skýrslur sérfræðinga, þar sem lýst er andlegri vanlíðan brotaþola vegna meintrar nauðgunar og líkamsárásar 5. september 2015, styðja á sama hátt ekki með beinum hætti að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Verður af þeim sökum ekki á þeim byggt.

17 Ákærði og brotaþoli hafa í öllum meginatriðum verið staðföst og samkvæm sjálfum sér í frásögn sinni um atvik málsins en sem fyrr greinir hefur ákærði frá upphafi staðfastlega neitað sakargiftum. Þótt fallast megi á þá ályktun sem kemur fram í hinum áfrýjaða dómi að ekki sé fullt samræmi í framburði ákærða hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi um samlíf hans við brotaþola á umræddum tíma, verður ekki talið að það eitt geti leitt til þess að framburður hans verði í heild metinn ótrúverðugur. Fyrir liggur að brotaþoli leitaði ekki til neyðarmóttöku eða læknis í kjölfar meintrar nauðgunar í ágúst 2015 og liggja af þeim sökum engin gögn fyrir um þá líkamlegu áverka sem hún bar um hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi að hafa hlotið vegna hennar. Þá kvaðst brotaþoli hafa hent nærbuxum sem hún sagði ákærða hafa rifið í aðdraganda meintrar nauðgunar. Loks liggur fyrir að brotaþoli minntist ekki á meinta nauðgun hjá lögreglu er hún skömmu síðar kærði ákærða fyrir líkamsárás 5. september 2015 eða þegar læknisskoðun fór fram í tilefni hennar. Í framhaldi óskaði hún jafnframt eftir því að nálgunarbann sem lögreglan hafði tekið ákvörðun um í kjölfar líkamsárásarinnar yrði fellt niður. Er hún afturkallaði þá beiðni hjá lögreglu 21. september 2015 minntist hún ekki á meinta nauðgun er hún var spurð að því hvort ákærði hefði beitt hana ofbeldi. Þótt framburður brotaþola verði í öllum meginatriðum metinn trúverðugur draga framangreind atvik óhjákvæmilega úr sönnunargildi hans.

18 Að öllu framangreindu virtu verður ekki talið að ákæruvaldinu hafi gegn eindreginni neitun ákærða tekist, svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að færa sönnur á að hann hafi gerst sekur um að hafa að næturlagi í ágústmánuði 2015, haft án samþykkis samræði við brotaþola með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung. Verður ákærði því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.

19 Samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður einkaréttarkröfu brotaþola vísað frá dómi.

20 Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraðsdómi verður felldur á ríkissjóð.

21 Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda og þóknun skipaðs réttargæslumanns sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði greiðist úr ríkissjóði.

Áfrýjunarkostnaður málsins 1.557.307 krónur greiðast úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, J-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 992.000 krónur, og þóknun G-kk-ef E-kk-ef réttargæslumanns, 524.179 krónur.