570/2022

Útdráttur

A höfðaði mál gegn S og krafðist viðurkenninga rá því að S hafi frá og með 1. janúar 2015 verið óheimilt að skerða örorkulífeyrisgreiðslur til stefnanda með því að telja A til tekna barnalífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins. Deildu aðilar um það hvort S hafi frá árinu 2015 verið heimilt að skerða þannig örorkulífeyrisgreiðslur til A og laut ágreiningur þeirra bæði að því hvort fullnægt væri efnislegum og formlegum skilyrðum fyrir breyttri framkvæmd að þessu leyti. Fram kom í dómi Landsréttar að allan þann tíma sem S og forveri hans hafi greitt A örorku- og barnalífeyri hafi í samþykktum sjóðanna verið kveðið á um að samanlagður örorkulífeyrir og barnalífeyrir sem sjóðirnir greiddu skyldi ekki vera hærri en sem næmi sannanlegum tekjumissi sjóðfélaga vegna örorkunnar. Með breytingum á samþykktum forvera S árið 2006 hafi verið sett ítarlegri fyrirmæli í grein 19.3 um takmörk örorkulífeyris að þessu leyti og tekið fram að tekjur af lífeyris- og bótagreiðslum frá almannatryggingum teldust til heildartekna. Í ákvæðinu hafi einnig komið fram að í úrskurði um lífeyri skyldi greina hvaða heildartekjur væru lagðar til grundvallar útreikningi. Í framlögðum gögnum kæmi fram að ákveðið hafi verið á ársfundi Greiðslustofu lífeyrissjóða 19. mars 2015 að barnalífeyrir almannatrygginga yrði tekinn með í tekjuathugun frá og með 1. janúar 2015. Á stjórnarfundi S 14. mars 2016 hafi stjórn S staðfest fyrrgreinda ákvörðun greiðslustofunnar. Landsréttur tók fram að lífeyrissjóðum væri með lögum veitt umtalsvert svigrúm til að ákveða í samþykktum sínum hvernig greiðslu lífeyris og útreiknings skyldi hagað. Væri það eðlilegt í ljósi þeirrar skyldu lífeyrissjóðs að tryggja hverju sinni að hann geti staðið við skuldbindingar sínar. Af því leiddi að sjóðfélagi í lífeyrissjóði gæti ekki vænst þess að réttindi hans héldust að öllu leyti óbreytt þótt hann væri byrjaður að fá greiddan lífeyri úr sjóðnum. Taldi Landsréttur að skerðing á lífeyrisgreiðslum A frá september hafi hljóðað allt frá árinu 2007. Ekki var á það fallist að börn A hafi með breytingunni 2015 verið svipt þeirri lögbundnu vernd sem ákvæði um barnalífeyri í lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar hafi veitt þeim. Þá var hvorki fallist á að sú lækkun, sem varð á lífeyrisgreiðslum til A á framangreindum tíma, hafi byggst á ómálefnalegum ástæðum, né að með henni hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu stjórnskipunarréttar. Ekki hafi heldur verið færð viðhlítandi rök fyrir því að með þeirri lækkun hafi verið gengið lengra en þörf væri á til að mæta því lögmæta markmiði að tryggja að réttur sjóðfélaga til örorkulífeyris yrði ekki meiri en sem næmi þeirri tekjuskerðingu sem hann hafi orðið fyrir af völdum orkutapsins. Stæðu ekki rök til þess að gera greinarmun á tekjum sjóðfélaga vegna barnalífeyris og tekjum vegna annarra lífeyris- og bótagreiðslna. Þá hafi umrædd lækkun átt sér stoð í 15. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 27. gr. sömu laga. Hvorki var á það fallist að umrædd skerðing hafi gengið gegn 1. mgr. 72. gr. né 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn var talið að Greiðslustofa lífeyrissjóða hafi ekki haft heimild til að taka efnislega ákvörðun um breyttar forsendur fyrir útreikningi lífeyrisgreiðslna sjóðfélaga S sem leiddu til skerðingar á réttindum þeirra. Ákvörðun greiðslustofunnar 19. mars 2015 hafi því ekki getað haft áhrif til skerðingar á réttindum A. Stjórn S hafi aftur á móti staðfest þessa ákvörðun 14. mars 2016 og yrði að líta svo á að frá og með þeim tíma hafi lögmæt ákvörðun legið fyrir. Allt til þess dags hafi sú skerðing sem A sætti á greiðslu örorkulífeyris því verið óheimil. Var því fallist á kröfu A um viðurkenningu á því að S hafi til 14. mars 2016 verið óheimilt að skerða örorkulífeyrisgreiðslur til A með því að telja honum til tekna barnalífeyri sem hann fékk greiddan frá Tryggingastofnun ríkisins. Einnig var viðurkennt að A ætti kröfu um að S greiddi honum vangoldnar örorkulífeyrisgreiðslur til þess dags og að krafan bæri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá og með gjalddögum hverrar vangoldinnar greiðslu. Kröfu A um viðurkenningu á fyrningarslitum kröfu hans var á hinn bóginn vísað frá héraðsdómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 3. júní 2022 og fékk áfrýjunarleyfi. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. maí 2022 í málinu nr. E- 31/2019.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Málavöxtum og röksemdum aðila eru gerð skil í hinum áfrýjaða dómi. Ágreiningur þeirra lýtur að því hvort áfrýjanda hafi frá árinu 2015 verið heimilt að skerða örorkulífeyrisgreiðslur til stefnda með því að telja honum til tekna barnalífeyri sem hann fékk á þeim tíma greiddan frá Tryggingastofnun ríkisins. Aðila greinir á um hvort fullnægt sé bæði efnislegum og formlegum skilyrðum fyrir breyttri framkvæmd að þessu leyti.

5

Áfrýjandi og forveri hans, Lífeyrissjóður Norðurlands, hafa greitt stefnda mánaðarlega örorkulífeyri allt frá ársbyrjun 2000 á grundvelli samþykkta sem gilt hafa hverju sinni um örorkulífeyrisgreiðslur til sjóðfélaga. Af úrskurði frá þeim tíma má ráða að hann hafi einnig fengið greiddan barnalífeyri frá sjóðunum samkvæmt sömu samþykktum vegna tveggja barna sem eru fædd 1994 og 1998.

6

Ekki liggur fyrir hvenær Tryggingastofnun ríkisins samþykkti að stefndi ætti rétt á greiðslum samkvæmt lögum um almannatryggingar. Enginn ágreiningur er þó um að hann naut slíkra greiðslna árið 2015 og næstu ár þar á eftir, þar á meðal mánaðarlegra greiðslna barnalífeyris samkvæmt þágildandi 20. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar.

7

Allan þann tíma sem áfrýjandi og forveri hans hafa greitt stefnda örorku- og barnalífeyri hefur í samþykktum lífeyrissjóðanna verið kveðið á um að samanlagður örorkulífeyrir og barnalífeyrir sem sjóðirnir greiði skuli ekki vera hærri en sem nemur þeim „tekjumissi, sem sjóðfélaginn hefur sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar.“

Með breytingum á samþykktum Lífeyrissjóðs Norðurlands árið 2006, sem lagðar hafa verið fyrir Landsrétt, voru sett ítarlegri fyrirmæli í grein 19.3 um takmörk örorkulífeyris að þessu leyti. Var þá mælt fyrir um að umræddur tekjumissir teldist vera „mismunur viðmiðunartekna [...] og heildartekna eftir að örorka hefur verið metin“ og sérstaklega tekið fram að „tekjur af lífeyris- og bótagreiðslum frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum og kjarasamningsbundnum tryggingabótum vegna örorkunnar“ teldust til heildartekna. Af greininni verður ráðið að þær viðmiðunartekjur sem þar er vísað til skyldu vera meðaltekjur sjóðfélaga í tiltekinn tíma fyrir orkutapið, framreiknaðar til þess tíma þegar mat skyldi lagt á hvort tekjuskerðing hefði orðið af völdum þess. Í ákvæðinu kom einnig fram að í úrskurði um lífeyri skyldi greina hvaða heildartekjur væru lagðar til grundvallar útreikningi „svo sjóðfélaga [mætti] vera ljóst við hvaða mörk lækkun örorkulífeyris vegna tekna [væri miðuð].“ Þá var þar mælt fyrir um að samanburður á tekjum örorkulífeyrisþega við viðmiðunartekjur skyldi fara fram árlega eða oftar og að örorkulífeyrisþega væri skylt að veita sjóðnum upplýsingar um tekjur sínar samkvæmt launaframtali, væri þess óskað, þar með talið að heimila aðgang sjóðsins að staðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra á hverjum tíma. Grein 19.3 í samþykktum Lífeyrissjóðs Norðurlands var tekin upp í samþykktir áfrýjanda árið 2007 og var óbreytt í samþykktum sjóðsins er tóku gildi árið 2013.

8

Í greinargerð áfrýjanda í héraði er því lýst að sjóðurinn hafi árið 2008 farið að taka tillit til greiðslna úr almannatryggingum við útreikning heildartekna í samræmi við grein 19.3 í samþykktum sjóðsins. Ekki liggur annað fyrir en að sú breyting hafi meðal annars tekið til lífeyrisgreiðslna áfrýjanda til stefnda. Þó er ágreiningslaust að fyrstu árin hafi við útreikninginn ekki verið litið til barnalífeyris samkvæmt þágildandi 20. gr. laga nr. 100/2007. Í greinargerð sinni skýrir áfrýjandi það með því að ekki hafi verið unnt að afla gagna um þessar tekjur örorkulífeyrisþega fyrr en árið 2015, en ekki hafa verið lögð fram gögn því til stuðnings. Um þá breytingu segir einungis í framlögðum gögnum að ákveðið hafi verið á ársfundi Greiðslustofu lífeyrissjóða 19. mars 2015 að „barnalífeyrir almannatrygginga yrði framvegis tekinn með í tekjuathugun.“ Fram kemur í fundargerð að taka skuli tillit til þessara greiðslna frá og með 1. janúar 2015 og tekið fram að framkvæmdastjórar lífeyrissjóða, sem aðild eigi að Greiðslustofu lífeyrissjóða, fengju erindi þar að lútandi til afgreiðslu hjá sjóðunum með fresti til 1. apríl 2015.

9

Á stjórnarfundi áfrýjanda 14. mars 2016 lagði framkvæmdastjóri stefnda fram tölvupóst um framangreinda samþykkt ársfundar Greiðslustofu lífeyrissjóða. Hann lagði einnig fram tvö lögfræðiálit sem ekki voru á einu máli um hvort telja bæri barnalífeyri með tekjum lífeyrisþega. Samkvæmt fundargerð mun nokkur umræða hafa orðið um málið, en þar kom fram að Tryggingastofnun ríkisins teldi barnalífeyri lífeyrissjóðanna með í sínum tekjuathugunum. Að lokum var bókað að stjórn áfrýjanda staðfesti fyrrgreinda ákvörðun Greiðslustofu lífeyrissjóða.

10

Enginn tölulegur ágreiningur er á milli málsaðila. Lögmaður stefnda óskaði eftir því 18. desember 2018 að áfrýjandi upplýsti um þá heildarskerðingu sem stefndi hefði þurft að sæta við það að farið var að taka tillit til barnalífeyris við útreikning á tekjum hans. Í svari áfrýjanda kemur fram að sú skerðing hafi numið 537.614 krónum sem dreifðist yfir 20 mánaða tímabil frá 1. september 2015 til 1. nóvember 2017. Stefndi hefur lagt þessar upplýsingar til grundvallar við meðferð málsins og ber að ganga út frá þeim við úrlausn þess. Í því ljósi verður að líta svo á að vegna ákvörðunar Greiðslustofu lífeyrissjóða í mars 2015, sem var staðfest af stjórn áfrýjanda ári síðar, hafi lífeyrisgreiðslur stefnda orðið 537.614 krónum lægri en þær hefðu að óbreyttu orðið á framangreindu tímabili.

11

Lífeyrisréttindi sem stefndi hefur áunnið sér hjá áfrýjanda samkvæmt gildandi skilmálum á hverjum tíma njóta verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar. Verða þau hvorki af honum tekin né skert nema með viðhlítandi heimild í lögum. Á það við þótt greiðsla iðgjalda vegna starfa stefnda veiti honum ekki sérgreinda hlutdeild í sjóðnum í heild eða að hluta, heldur einungis kröfu til lífeyris að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Þegar sjóðfélagi hefur hafið töku lífeyris úr sjóðnum og lífeyrisréttindi hans þar með orðin virk, bendir dómaframkvæmd til þess að heimild til slíkrar takmörkunar réttinda sé þrengri en ella. Má um það meðal annars vísa til dóma Hæstaréttar frá 28. maí 1998 í máli nr. 368/1997 og 9. desember 1999 í máli nr. 195/1999 og hins vegar til dóms Hæstaréttar 23. mars 2000 í máli nr. þeirra réttinda þó talist heimil, enda sé hún reist á málefnalegum ástæðum, jafnræðis sé gætt og ekki gengið lengra við skerðinguna en þörf er á til að ná lögmætu markmiði.

Um það má meðal annars vísa til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 195/1999 og dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli K-kk-ef Á-kk-ef gegn Íslandi 12. október 2004, sem og dóms Hæstaréttar 17. desember 2009 í máli nr. 665/2008.

12

Með lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða hafa verið settar almennar reglur um ávinnslu réttinda sjóðfélaga í lífeyrissjóðum með greiðslu iðgjalda. Þar kemur fram í 1. mgr. 15. gr. að sjóðfélagi eigi meðal annars rétt á örorkulífeyri ef hann verður fyrir orkutapi sem metið er 50% eða meira, ef hann hefur greitt í lífeyrissjóð í að minnsta kosti tvö ár og orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Nánar er vikið að framreikningi örorkulífeyris og fleiri atriðum í næstu málsgreinum. Í lokamálsgrein 15. gr. laganna er síðan kveðið á um að setja skuli frekari ákvæði í samþykktir lífeyrissjóða um örorkulífeyri, svo sem um örorkumat, fjárhæð örorkulífeyris, útreikning og skilyrði fyrir greiðslu hans.

13

Í 27. gr. laga nr. 129/1997 segir að samþykktir lífeyrissjóðs skuli við það miðaðar að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar. Þar skuli síðan kveða á um tilgreind atriði sem talin eru upp í 2. mgr. greinarinnar, þar á meðal um réttindi sjóðfélaga eða aðstandenda þeirra til lífeyris, hvernig útreikningi þessara réttinda skuli háttað og hver séu nánari skilyrði lífeyrisréttar, auk þess sem þar skal mæla fyrir um framkvæmd lífeyrisgreiðslna. Þá segir í 28. gr. laganna að allar breytingar á samþykktum lífeyrissjóða skuli tilkynna ráðherra og öðlist þær ekki gildi fyrr en ráðherra hefur staðfest að þær fullnægi ákvæðum laganna og gildandi samþykkta fyrir lífeyrissjóðinn að fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins. Í 39. gr. laganna er því lýst við hvaða aðstæður í rekstri lífeyrissjóðs skuli gera nauðsynlegar breytingar á samþykktum hans, það er þegar tryggingafræðileg athugun leiðir í ljós að meira en 10% munur er á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga og einnig þegar sá munur hefur haldist meiri en 5% samfellt í fimm ár.

14

Samkvæmt því sem að framan er rakið er lífeyrissjóðum veitt með lögum umtalsvert svigrúm til að ákveða í samþykktum sínum hvernig greiðslu lífeyris og útreikningi hans skuli hagað. Er það eðlilegt í ljósi þeirrar skyldu sem hvílir á lífeyrissjóði að tryggja hverju sinni að hann geti staðið við skuldbindingar sínar meðal annars gagnvart sjóðfélögum sem ekki hafa hafið töku lífeyris. Til að tryggja lögmælt meginmarkmið með starfsemi lífeyrissjóða og getu þeirra til að standa almennt við skuldbindingar sínar við sjóðfélaga er óhjákvæmilegt að játa þeim heimild til að grípa til breytinga á ákvæðum samþykkta sinna um réttindi sjóðfélaga, ýmist til hækkunar eða lækkunar. Líta verður svo á að sú heimild sé rýmri en svo að hún eigi einungis við þegar þær aðstæður skapast í rekstri lífeyrissjóðs sem lýst er í 39. gr. laga nr. 129/1997, þannig að sjóðnum sé skylt að bregðast við.

15

Af framangreindu leiðir að sjóðfélagi í lífeyrissjóði getur ekki vænst þess að réttindi hans haldist að öllu leyti óbreytt þótt hann sé byrjaður að fá greiddan lífeyri úr sjóðnum. Eins og áður segir á hann þó tilkall til þess í ljósi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar að breytingar á réttindum hans samkvæmt samþykktum samræmist lögum nr. 129/1997, séu reistar á málefnalegum ástæðum, að jafnræðis sé gætt og að skerðing réttinda gangi ekki lengra en efni standa til. Þá ber lífeyrissjóði að fylgja þeim formreglum sem leiða af samþykktum hans og lögum nr. 129/1997.

16

Þess er áður getið að samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997 sé við það miðað að sjóðfélagi eigi því aðeins rétt til örorkulífeyris að hann hafi orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Um útreikning örorkulífeyris er í ákvæðinu að öðru leyti vísað til samþykkta viðkomandi lífeyrissjóðs. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 129/1997 kemur fram að í samþykktunum skuli meðal annars mæla fyrir um hvaða áhrif aðrar tekjur hafi á lífeyri.

17

Fyrirmæli greinar 19.3 í samþykktum áfrýjanda um hámark örorkulífeyrisgreiðslna úr sjóðnum voru sett á þessum lagagrunni og hafa að geyma útfærslu á því stefnumiði sem kemur fram í 1. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997. Með ákvæði samþykktanna er leitast við að tryggja að sjóðurinn greiði sjóðfélaga ekki örorkulífeyri umfram það sem ætla má að hann hefði haft í tekjur ef ekki hefði komið til orkutaps. Stefndi hefur ekki freistað þess að hnekkja efni greinar 19.3 í samþykktunum, þar á meðal því sem þar segir að taka skuli mið af greiðslu lífeyris og bóta úr almannatryggingum við útreikning á heildartekjum sjóðfélaga hverju sinni í því skyni að finna út þann tekjumissi sem orkutapið hefur valdið. Tekur málatilbúnaður hans að þessu leyti mið af niðurstöðu Hæstaréttar í dómi réttarins 17. desember 2009 í máli nr. 665/2008. Í þeim dómi var talið að hliðstæð breyting og gerð var með gildistöku greinar 19.3 í samþykktum forvera áfrýjanda 2006, og sem tekin var upp í samþykktir áfrýjanda ári síðar, hafi verið reist á málefnalegum ástæðum og að skerðing virkra lífeyrisréttinda sjóðfélaga viðkomandi lífeyrissjóðs, sem átti rót að rekja til breytingarinnar, ætti stoð í 1. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 6. mgr. sömu greinar. Enn fremur að eignarréttarákvæði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar girti ekki fyrir að réttur sjóðfélagans til lífeyris yrði skertur þannig að fjárhæð hans væri takmörkuð við það að gera hann jafnsettan og ef orkutap hefði ekki orðið. Þá var því hafnað að jafnræði hefði verið raskað með framangreindri breytingu á greiðslu örorkulífeyris, enda hefði fyrri framkvæmd í reynd mismunað örorkulífeyrisþegum. Leggja verður niðurstöðu þessa hæstaréttardóms til grundvallar við úrlausn á máli þessu.

18

Við þetta má bæta að lífeyrisréttindi í lífeyrissjóðum mynda, ásamt almannatryggingum, í raun grunnstoðir þess kerfis, sem komið hefur verið á fót með lögum, í því skyni að tryggja megi öllum sem þess þurfa rétt til aðstoðar vegna örorku og elli, eins og mælt er fyrir um í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar þörfin fyrir aðstoð er metin getur þurft að huga að samspili lífeyrisréttinda og almannatrygginga svo ekki verði gengið lengra við aðstoð við einstakling úr þessum kerfum en efni standa til. Á þeim grunni er bæði réttmætt og nauðsynlegt að í lögum, stjórnvaldsfyrirmælum og samþykktum, sem fjalla um slík réttindi, sé kveðið á um skerðingar sem miða að því að koma í veg fyrir að það gerist.

19

Röksemdir stefnda fyrir því að ekki megi taka tillit til barnalífeyris í þessu efni lúta einkum að því að þær greiðslur njóti ákveðinnar sérstöðu, þar sem þeim sé ætlað að tryggja réttindi barna lífeyrisþega til framfærslu, en miði ekki að því að bæta fyrir tekjuskerðingu vegna orkutaps hans. Þess vegna telur stefndi að ekki sé málefnalegt að taka mið af barnalífeyri við útreikning heildartekna sjóðfélaga þannig að það leiði til skerðingar á greiðslu örorkulífeyris. Þá telur stefndi að með þeirri framkvæmd, sem tekin var upp árið 2015, séu réttindi barnsins skert og sú réttarvernd, sem greiðsla á barnalífeyri sé ætlað að tryggja, fyrir borð borin. Heldur stefndi því raunar fram að breytingin leiði til afnáms á rétti stefnda til barnalífeyris samkvæmt almannatryggingalögum og að áfrýjandi hafi með skerðingunni eignað sér þær bætur án lagaheimildar.

20

Í hinum áfrýjaða dómi var fallist að nokkru leyti á þessar röksemdir. Þar er vísað til þess að barnalífeyrir sé sérstök tegund greiðslna, enda miði þær að því að aðstoða þá sem búa við skerta starfsgetu vegna orkutaps við framfærslu barna sinna. Greiðslunum sé því ætlað að mæta þörfum barna en ekki örorkulífeyrisþega. Af þeim sökum er í dóminum talið að greiðsla barnalífeyris gæti að óbreyttu ekki leitt til skerðingar á örorkulífeyri stefnda eins og um tekjur hans væri að ræða, án þess að áfrýjandi breytti samþykktum sínum í þá veru, enda uppfylltu þær ekki það skilyrði að geta talist tekjur sjóðfélaga.

21

Þó að fallast megi á að barnalífeyrir þjóni sérstökum tilgangi leiðir það ekki til þess að greiðslu hans til lífeyrisþega beri að meðhöndla á annan veg en sem tekjur sem tilheyri honum. Því til stuðnings má vísa til þess að sjóðfélagi, sem ekki er örorkulífeyrisþegi og fær því ekki greiddan barnalífeyri, verður að reiða sig á aðrar tekjur, eins og launatekjur, til að standa undir framfærslu barna sinna, samhliða öðrum greiðsluskyldum sem á honum hvíla. Þótt opinber fjárhagsaðstoð sé veitt af ýmsum ástæðum, sem geta tengst umönnunarþörf eða greiðslubyrði af sérstöku tilefni, breytir það engu um að líta verður á greiðslurnar sem tekjur greiðsluþega. Þá styður það framangreinda ályktun að gengið er út frá því í lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt að greiðsla barnalífeyris til þess sem fær greiddan örorkulífeyri skuli vera skattskyldar tekjur, sbr. gagnályktun frá 2. málslið 2. töluliðar A- liðar 1. mgr. 7. gr. laganna.

Verður því almennt að álykta að túlka beri fyrirmæli á borð við grein 19.3 í samþykktum áfrýjanda, þar sem segir að taka beri tillit til tekna af lífeyris- og bótagreiðslum frá almannatryggingum við útreikning heildartekna, þannig að greiðsla barnalífeyris samkvæmt lögum nr. 100/2007 falli þar undir, nema að slíkar greiðslur séu sérstaklega undanskildar.

22

Samkvæmt þágildandi 1. mgr. 20. gr. laga nr. 100/2007, sbr. nú 1. mgr. 40. gr. sömu laga, skal barnalífeyrir greiddur með börnum yngri en 18 ára, ef annað hvort foreldra er látið eða er örorkulífeyrisþegi, hafi annað hvort foreldra þess eða barnið sjálft búið hér á landi í að minnsta kosti þrjú ár áður en umsókn er lögð fram. Greiðsla barnalífeyris til örorkulífeyrisþega eru því tekjur sem koma til af skertri starfsgetu hans. Ætla verður að tilgangur greiðslunnar sé einmittað bæta fyrir þá skerðingu svo draga megi úr hættu á því að hún komi niður á framfærslu barna sem greitt er með. Sá tilgangur breytir aftur á móti engu um að rétt er samkvæmt framangreindu að telja umræddar tekjur vegna barnalífeyris til heildartekna viðkomandi sjóðfélaga, samkvæmt grein 19.3 í samþykktum áfrýjanda, eins og aðrar tekjur af lífeyris- og bótagreiðslum almannatrygginga, enda eru þær greiðslur ekki sérstaklega undanskildar.

23

Skerðing á lífeyrisgreiðslum stefnda frá september 2015 til nóvember 2017 átti sér samkvæmt framansögðu skýra stoð í grein 19.3 í samþykktum áfrýjanda eins og hún hafði hljóðað allt frá árinu 2007. Því verður ekki á það fallist að breytt framkvæmd að þessu leyti árið 2015 hafi kallað á breytingu á samþykktum áfrýjanda, eins og gengið er út frá í hinum áfrýjaða dómi.

24

Þegar hefur verið vikið að því að grein 19.3 í samþykktum áfrýjanda miðaði að því lögmæta markmiði að tryggja að réttur sjóðfélaga til örorkulífeyris gerði hann ekki betur settan en ef ekki hefði komið til orkutaps. Breytingin árið 2015, þegar ákveðið var að taka tillit til greiðslu barnalífeyris í þessu sambandi, var almenn og hafði samskonar áhrifá útreikning heildartekna allra örorkulífeyrisþega sem fengu greiddan barnalífeyri. Þá er til þess að líta að breytingin laut aðeins að einni forsendu við útreikning á því hvort heildartekjur sjóðfélaga væru hærri en viðmiðunartekjur samkvæmt grein 19.3. Sjóðfélagar og börn þeirra nutu því að fullu þeirrar verndar sem reglur um greiðslu barnalífeyris úr almannatryggingum miða að, nema heildartekjur sjóðfélaga, að meðtöldum barnalífeyri, færu yfir viðmiðunartekjur samkvæmt grein 19.3 í samþykktum áfrýjanda. Aðeins við þær aðstæður bar áfrýjanda að lækka örorkulífeyrinn. Umfang skerðingar, sem stefndi varð að þola á greiðslu örorkulífeyris frá september 2015 til nóvember 2017, réðist þess vegna alfarið af því að hvaða marki heildartekjur hans á tilgreindu tímabili fóru yfir reiknaðar viðmiðunartekjur. Því er ekki unnt að fallast á það sjónarmið aðbörn stefnda hafi með breytingunni 2015 verið svipt þeirri lögbundnu vernd sem ákvæði um barnalífeyri í lögum nr. 100/2007 veittu þeim.

25

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður hvorki fallist á þau rök að sú lækkun, sem varð á lífeyrisgreiðslum til stefnda á framangreindum tíma vegna greiðslu barnalífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins, hafi byggst á ómálefnalegum ástæðum, né að með henni hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu stjórnskipunarréttar. Þá hafa ekki verið færð viðhlítandi rök fyrir því að með þeirri lækkun hafi verið gengið lengra en þörf var á til að mæta því lögmæta markmiði að tryggja að réttur sjóðfélaga til örorkulífeyri syrði ekki meiri en sem nam þeirri tekjuskerðingu sem hann hafði orðið fyrir af völdum orkutapsins. Í því samhengi skiptir höfuðmáli að eins og áður segir standa ekki rök til þess að gera greinarmun á tekjum sjóðfélaga vegna barnalífeyris og tekjum vegna annarra lífeyris- og bótagreiðslna, sbr. grein 19.3 í samþykktum áfrýjanda. Þá átti umrædd lækkun stoð í ákvæðum 15. gr. laga nr. 129/1997, sbr. 27. gr. sömu laga. Að teknu tilliti til þess sem hér hefur verið rakið verður ekki á það fallist að 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar hafi staðið í vegi fyrir því að örorkulífeyrisgreiðslur stefnda yrðu skertar í þeim mæli sem gert var vegna breyttrar tilhögunar á útreikningi heildarlauna sjóðfélaga árið 2015. Þá fór skerðing á þessum grunni ekki gegn 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar.

26

Stefndi byggir viðurkenningarkröfur sínar einnig á því að meðferð á máli hans hafi verið haldin verulegum annmörkum. Áður hefur verið vikið að því að ekki hafi verið nauðsynlegt að breyta samþykktum áfrýjanda til þess að sjóðnum væri unnt að taka tillit til greiðslu barnalífeyris við útreikning á heildartekjum sjóðfélaga. Þá verður ekki séð að sú breytta framkvæmd hafi samkvæmt lögum eða samþykktum áfrýjanda kallað á sérstaka tryggingafræðilega úttekt á fjárhagsstöðu sjóðsins er sýndu fram á nauðsyn breytinganna, enda ekki að sjá að ákvörðun um hana hafi verið reist á því að breytingin væri nauðsynleg að því leyti.

27

Þegar úrskurðað var um greiðslu örorkulífeyris til stefnda í maí 2000 voru í gildi samþykktir fyrir Lífeyrissjóð Norðurlands frá 1. júlí 1999. Eins og áður segir var þar meðal annars mælt fyrir um að samanlagður örorku- og barnalífeyrir frá sjóðnum mætti aldrei vera hærri en sem næmi þeim tekjumissi sem sjóðfélaginn hefði sannanlega orðið fyrir. Þar var aftur á móti ekki að finna fyrirmæli þess efnis að í úrskurði bæri að greina frá því hvaða heildartekjur væru lagðar til grundvallar, eins og síðar varð, enda var þar í engu vikið að því með hvaða hætti bæri að reikna út þann tekjumissi sem greinin mælti fyrir um. Í hinum áfrýjaða dómi er aftur á móti á það fallist að nauðsynlegt hafi verið að taka nýja ákvörðun um réttindi stefnda, vegna hækkunar heildartekna er hlaust af því að farið var að taka tillit til greiðslu barnalífeyris, að undangenginni viðhlítandi málsmeðferð og upplýsingagjöf. Sú ályktun er rökstudd með vísan til greinar 19.3 í samþykktum sjóðsins sem þá voru í gildi, þar sem sérstaklega er kveðið á um að í úrskurði skuli greina hvaða heildartekjur séu lagðar til grundvallar útreikningi svo sjóðfélaga megi vera ljóst við hvaða mörk lækkun örorkulífeyris vegna tekna er miðað. Í þessu sambandi ber að líta til þess að stefndi fékk tilkynningu frá Greiðslustofu lífeyrissjóða, sem dagsett er 19. ágúst 2015, nokkru áður en þær skerðingar sem um er deilt hófust. Þar voru veittar upplýsingar um uppreiknaðar tekjur stefnda sem hér skiptu máli og hvaða áhrif þær hefðu á örorkulífeyrisgreiðslur hans. Fram kom að ef hann hefði athugasemdir um tiltekin atriði, sem þar var vísað til, gæti hann haft samband við lífeyrisdeild áfrýjanda. Ekki verður skýrt ráðið af samþykktum áfrýjanda eða lögum nr. 129/1997 að ríkari skyldur hafi hvílt á sjóðnum til að haga meðferð málsins öðruvísi en með því að senda honum framangreinda tilkynningu. Því verður að hafna málsástæðu stefnda sem reist er á þessu atriði.

28

Eins og rakið er í héraðsdómi er í grein 4.5 í samþykktum áfrýjanda frá 2013 fjallað um hlutverk stjórnar áfrýjanda. Þar segir að hún fari með yfirstjórn sjóðsins og skuli meðal annars fjalla um allar meiri háttar ákvarðanir varðandi stefnumótun sjóðsins og starfsemi. Framkvæmdastjóri skal samkvæmt grein 4.5.1 annast daglegan rekstur sjóðsins í samræmi við mótaða stefnu og ákvarðanir stjórnar. Skal hann einungis taka ákvarðanir sem eru óvenjulegar eða mikils háttar á grundvelli sérstakrar ákvörðunar stjórnar eða samkvæmt áætlun sem samþykkt hefur verið af stjórninni.

29

Þessi ákvæði samþykktanna eiga stoð í fyrirmælum laga nr. 129/1997, einkum 5. mgr. 31. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. sömu laga ber stjórn áfrýjanda ábyrgð á starfsemi sjóðsins í samræmi við lögin, reglugerðir sem settar eru samkvæmt þeim og samþykktum hans. Ekki er að sjá að í lögunum sé veitt heimild til þess að fela öðrum aðilum en stjórnunareiningum innan lífeyrissjóðs að taka ákvarðanir um lífeyrisréttindi sjóðfélaga.

30

Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, er fallist á að þá ályktun héraðsdóms að Greiðslustofa lífeyrissjóða hafi ekki haft heimild til að taka efnislega ákvörðun um breyttar forsendur fyrir útreikningi lífeyrisgreiðslna sjóðfélaga áfrýjanda sem leiddu til skerðingar á réttindum þeirra. Greiðslustofa lífeyrissjóða er samstarfsvettvangur níu lífeyrissjóða, þar á meðal áfrýjanda.

Ákvörðun sem tekin var á ársfundi hennar 19. mars 2015, um að framvegis yrði tekið tillit til barnalífeyris við útreikning á heildarlaunum sjóðfélaga, gat því ekki haft áhrif til skerðingar á réttindum stefnda.

31

Eins og rakið hefur verið staðfesti stjórn áfrýjanda aftur á móti þessa ákvörðun á fundi 14. mars 2016 eftir nokkra umræðu, þar sem fyrir lágu lögfræðiálit um hvort telja skyldi barnalífeyri með tekjum lífeyrisþega. Frá og með þeim tíma verður að líta svo á að lögmæt ákvörðun hafi legið fyrir sem gat réttlætt skerðingu örorkulífeyris stefnda, sem hafði þá þegar verið tilkynnt honum og ýtt úr vör með því að telja barnalífeyri réttilega með í útreikningi heildartekna.

32

Þar sem ekki er efni til að fallast á aðrar röksemdir fyrir viðurkenningarkröfum stefnda verður að líta svo á að allt til 14. mars 2016 hafi sú skerðing sem stefndi sætti á greiðslu örorkulífeyris til sín verið óheimil. Áfrýjandi hefur ekki teflt fram neinum málsástæðum er lúta að því að ekki stofnist til greiðslukröfu vegna vangoldins örorkulífeyris, á þeim grunni sem stefndi byggir á, eða að slík krafa hafi fallið niður.

Því verður fallist á að vegna hinnar óheimilu skerðingar sé áfrýjanda skylt að greiða honum vangoldnar örorkulífeyrisgreiðslur til þess tíma.

33

Stefndi hefur krafist viðurkenningar á því að greiðslukrafan beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá og með gjalddögum hverrar vangoldinnar greiðslu. Ekki hafa komið fram mótmæli við því að stefndi eigi rétt á dráttarvöxtum eins og hann gerir kröfu um. Því ber að fallast á kröfuna eins og hún er fram sett.

34

Stefndi krefst þess einnig að fyrningarslit á kröfum sínum verði viðurkennd.

Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda er skýrt tekið fram að fyrningu sé slitið þegar kröfuhafi höfðar mál til að fá viðurkenningardóm fyrir kröfunni. Ekki verður séð að stefndi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum sem leiðir beinlínis af lögum. Þeirri kröfu verður því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.

35

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málskostnaður milli aðila í héraði og fyrir Landsrétti felldur niður.

36

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað stefnda skulu vera óröskuð.

37

Stefndi nýtur gjafsóknar fyrir Landsrétti samkvæmt gjafsóknarleyfi sem honum var veitt 5. desember 2019 við rekstur málsins í héraði, sbr. 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Í gjafsóknarleyfinu var, svo sem tíðkanlegt er, tekið fram að gjafsóknarhafa bæri við rekstur málsins,, að gera þá réttarkröfu að málskostnaður verði tildæmdur gjafsóknarhafa eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.“ Stefndi krefst málskostnaðar fyrir Landsrétti úr hendi áfrýjanda en tekur ekki sérstaklega fram að hans sé krafist eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Með kröfu sinni á hendur áfrýjanda um málskostnað fyrir Landsrétti telst stefndi hafa uppfyllt skilyrðið sem að þessu laut í leyfisbréfinu, sbr. dóm Hæstaréttar 21. febrúar 2008 í máli nr. 238/2007. Vegna þessa greiðist allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Landsrétti úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans sem tilgreind er án virðisaukaskatts, eins og greinir í dómsorði.

Dómsorð :

Viðurkennt er að áfrýjanda, Stapa lífeyrissjóði, hafi til 14. mars 2016 verið óheimilt að skerða örorkulífeyrisgreiðslur til stefnda, A, með því að telja honum til tekna barnalífeyri sem hann fékk greiddan frá Tryggingastofnun ríkisins.

Viðurkennt er að stefndi eigi kröfu um að áfrýjandi greiði honum vangoldnar örorkulífeyrisgreiðslur til 14. mars 2016, sem eru til komnar vegna þess að áfrýjandi taldi stefnda til tekna framangreindan barnalífeyri. Þá er viðurkennt að krafan beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá og með gjalddögum hverrar vangoldinnar greiðslu.

Kröfu stefnda um viðurkenningu á fyrningarslitum framangreindrar kröfu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður milli aðila í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað stefnda skulu vera óröskuð.

Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Landsrétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, D-kk-ef I-kk-ef Á-kk-ef, 1.000.000 krónur, greiði stúr ríkissjóði.