883/2019

Útdráttur

A og fleiri kröfðust viðurkenningar á eignarráðum á því landi sem eigendur „afsöluðu“ til SÍ með samningi 29. október 1939 og LR afhenti Keldunes og Framnesbændum með yfirlýsingu 1967. Landsréttur féllst á þá niðurstöðu héraðsdóms að land það sem LR afhenti Keldunes og Framnesbændum hefði einungis verið afhent til beitar en ekki til fullra eignaryfirráða. Þá var einnig staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að með samningnum frá 29. október 1939 hefði hinu umdeilda landi verið afsalað til SÍ og að hið afsalaða land hefði verið nægjanlega skilgreint og afmarkað í samningnum. A og fleiri byggðu mál sitt meðal annars á því að Í hefði brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með því að LR hefði afhent bændum á öðru landsvæði til baka land án endurgjalds sem hefði áður verið afhent henni til friðunar og uppgræðslu. Að mati Landsréttar voru samningur sá sem um ræddi í málinu og aðrir samningar sem vísað var til mismunandi í þýðingarmiklum atriðum. Var því ekki talið að landeigendum hefði verið mismunað með afstöðu Í til kröfu þeirra um full eignarráð yfir landinu sem þeim var afhent til beitar 1967. Jafnframt taldi Landsréttur að samningurinn frá 1939 hefði ekki verið ósanngjarn eða andstæður góðri viðskiptavenju og að forsendur samningsins hefðu ekki brostið þegar hluti landsins hefði farið undir vatn tæpum 40 árum eftir gerð hans. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu Í af kröfum A og fleiri staðfest. Einnig var staðfestur kaupréttur A og fleiri að hinu afsalaða landi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 30. desember 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 3. desember 2019 í málinu nr. E54/2018.

2 Áfrýjendur krefjast þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og fallist verði á aðalkröfu þeirra í héraði um að viðurkennd verði full eignarráð þeirra á landi því sem eigendur Kelduness 1 og 2 og Framness, Kelduneshreppi, „afsöluðu“ til Sandgræðslu ríkisins með samningi 29. október 1939 og Sandgræðsla ríkisins afhenti Keldunes og Framnesbændum með yfirlýsingu sem þinglesin var á manntalsþingi Kelduneshrepps 1968. Til vara krefjast áfrýjendur staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um að eigendur Kelduness 1 og 2 og Framness, Kelduneshreppi, eigi kauprétt á landi því sem eigendur jarðanna afsöluðu til Sandgræðslu ríkisins með samningi 29. október 1939. Auk þess krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

4 Áfrýjandinn L-kk-nf H-kk-nf lést 19. apríl 2020 og hafa börn hans, H-kk-nf Þ-kk-nf L-kk-nf og K-kvk-nf Þ-kvk-nf L-kvk-nf, tekið við aðild hans að málinu.

Málsatvik

5 Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ágreiningur málsaðila lýtur að því hver sé eigandi að því landi sem Sandgræðsla Íslands afhenti Keldunes og Framnesbændum með yfirlýsingu árið 1967, sem þinglesin var á manntalsþingi Kelduneshrepps 1968 og er hluti af því landi sem eigendur þeirra jarða „afsöluðu“ til Sandgræðslu Íslands með samningi 29. október 1939. Snýst ágreiningurinn meðal annars um túlkun á efni afhendingaryfirlýsingarinnar frá árinu 1967 og samningsins frá árinu 1939 um það hvaða réttindi voru framseld í hvoru tilviki um sig.

6 Í aðalsök héraðsdómsmálsins gerði stefndi kröfur um viðurkenningu á eignarrétti að því landi sem afsalað var til Sandgræðslu Íslands með samningi 29. október 1939, að veiðiréttur fyrir landinu tilheyrði stefnda og um viðurkenningu á nánar tilgreindum mörkum hins afsalaða lands. Í hinum áfrýjaða dómi var aðalsök málsins vísað frá héraðsdómi. Stefndi var á hinn bóginn sýknaður af kröfum áfrýjenda í gagnsök um viðurkenningu á eignarráðum á því landi sem eigendur „afsöluðu“ til Sandgræðslu Íslands með samningi 29. október 1939 og Landgræðsla ríkisins afhenti Keldunes og Framnesbændum með yfirlýsingu sem þinglesin var á manntalsþingi Kelduneshrepps 1968. Þá var fallist á kröfu áfrýjenda um viðurkenningu þeirra á kauprétti að landi því sem afsalað var til Sandgræðslu Íslands með samningi 29. október 1939, en þeirri kröfu hafði ekki verið mótmælt af hálfu stefnda. Með úrskurði Landsréttar 4. febrúar 2020 í máli nr. 15/2020 var fellt úr gildi ákvæði héraðsdóms um frávísun aðalsakar og lagt fyrir héraðsdóm að taka hana til efnismeðferðar.

Niðurstaða

7 Í málinu er ekki um það deilt að samningurinn frá 29. október 1939 milli Sandgræðslu Íslands og Keldunes og Framnesbænda var gerður í því skyni að græða upp örfoka land og koma þannig í veg fyrir að aðrir hlutar jarðanna og byggð þar yrðu sandfoki að bráð. Með yfirlýsingu aðila árið 1967 var hluti af því landi sem þá var samið um afhentur bændum þar sem það landsvæði var þá gróið og tilbúið til hóflegrar beitar. Fallist er á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að land það sem Landgræðsla ríkisins afhenti Keldunes og Framnesbændum með yfirlýsingunni frá 1967 hafi verið afhent bændum til beitar svo sem skýrlega kemur fram í henni en ekki til fullra eignaryfirráða. Þá er einnig staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að með samningnum 29. október 1939 hafi hinu umdeilda landi verið afsalað til Sandgræðslu Íslands og að hið afsalaða land hafi verið nægjanlega skilgreint og afmarkað í samningnum. Í málinu er ekki deilt um að Sandgræðsla Íslands hafi á árinu 1942 afmarkað landið sem var afsalað með því að girða það svo sem samningur aðila mælti fyrir um. Þótt fyrir liggi að áfrýjendur hafi óskað eftir kaupum á því landsvæði sem um er deilt í málinu hafa þeir ekki byggt málatilbúnað sinn á því að þeir hafi nýtt sér kauprétt til þess að öðlast eignarrétt að landinu.

8 Áfrýjendur reisa kröfur sínar meðal annars á því að Sandgræðslu Íslands hafi skort heimild til þess að ganga til samninga við bændur með þeim hætti sem samningurinn mælti fyrir um. Stefndi hefur mótmælt þessari málsástæðu sem of seint fram kominni þar sem ekki hafi verið byggt á henni í héraði. Ekki verður séð af héraðsdómsgreinargerð áfrýjenda eða hinum áfrýjaða dómi að byggt hafi verið á þessari málsástæðu við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Gegn andmælum stefnda verður því ekki á henni byggt við meðferð málsins fyrir Landsrétti, sbr. 5. mgr. 101. gr. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

9 Áfrýjendur byggja kröfur sínar á því að landið sem samningurinn frá árinu 1939 tekur til hafi ekki verið aðskilið frá Keldunes og Framnesjörðunum. Landið finnist hvorki í Þjóðskrá Íslands né Landskrá fasteigna og því sé það samkvæmt opinberum skrám í eigu áfrýjenda sem hafi ávallt greitt af því skatta og skyldur. Eins og áður er rakið var hinu umdeilda landi afsalað með samningi til Sandgræðslu Íslands árið 1939 og var samningurinn innfærður í veðmálabók Þingeyjarsýslu og þinglýst á manntalsþingi Kelduneshrepps. Þótt landið hafi ekki verið skráð sem eign Landgræðslu ríkisins eða forvera hennar í öðrum fasteignaskrám haggar það ekki lögformlegri eignaryfirfærslu samkvæmt hinum þinglýsta samningi.

10 Þá byggja áfrýjendur mál sitt fyrir Landsrétti á því að af skilmálum samninga stefnda um sölu á jörðinni Meiðavöllum og samningi Fiskveiðisjóðs Íslands um sölu á jörðinni Lindarbrekku megi ráða að hið umdeilda land hafi ekki verið talið háð eignarrétti Landgræðslu ríkisins. Stefndi mótmælir þessari málsástæðu sem of seint fram kominni þar sem ekki hafi verið byggt á henni í héraði. Ekki verður séð af héraðsdómsgreinargerð áfrýjenda eða hinum áfrýjaða dómi að byggt hafi verið á þessari málsástæðu við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Gegn andmælum stefnda verður því ekki á henni byggt við meðferð málsins fyrir Landsrétti, sbr. 5. mgr. 101 gr. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991.

11 Áfrýjendur byggja mál sitt enn fremur á því að stefndi hafi brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Áfrýjendur hafi lagt fram gögn í málinu sem sýni að Landgræðsla ríkisins hafi afhent bændum á öðru landsvæði til baka land án endurgjalds sem hafi áður verið afhent henni til friðunar og uppgræðslu. Ámælisvert hafi verið af stefnda að leggja ekki fram þessi gögn heldur eingöngu samninga sem styðja málstað hans. Með því að hafna kröfu áfrýjenda um full eignarráð yfir hinu umdeilda landi sé verið að mismuna þeim. Stefndi hefur hafnað þessari málsástæðu áfrýjenda á þeim grundvelli að samningar sem Landgræðsla ríkisins og forveri hennar hafi gert hafi verið með mjög mismunandi hætti. Stundum hafi eignarrétti verið afsalað en í öðrum tilvikum hafi verið um afhendingu á takmarkaðri afnotarétti til uppgræðslu að ræða. Þau tilvik sem áfrýjendur vísi til séu ekki sambærileg við það tilvik sem hér er deilt um. Þá hefur stefndi fyrir Landsrétti lagt fram samninga landeigenda við Landgræðslu ríkisins og forvera hennar á fleiri landsvæðum.

12 Í málinu liggur fyrir að Landgræðsla ríkisins og forveri hennar hafa gert samninga þar sem landeigendur hafa ýmist afsalað landi til uppgræðslu eða afhent takmörkuð afnot af landi í þeim tilgangi. Fyrir liggur að bændum á Keldunes og Framnesjörðunum var afhent hið umdeilda land til beitar 1967 en Landgræðsla ríkisins taldi landið þá nægilega gróið. Verulegur hluti þess lands hefur nú farið undir vatn vegna landsigs og myndunar Skjálftavatns. Fallist er á það með stefnda að samningur sá sem hér er til umfjöllunar og framlagðir samningar þar sem land var afhent landeigendum aftur án endurgjalds séu mismunandi í þýðingarmiklum atriðum. Áfrýjendur hafa því hvorki sýnt fram á að samningurinn frá árinu 1939 sé sambærilegur við þá né að aðstæður á öðrum svæðum hafi verið sambærilegar þeim aðstæðum sem fyrir liggja í því máli sem hér er til úrlausnar. Verður því ekki talið að landeigendum hafi verið mismunað með afstöðu stefnda til kröfu þeirra um full eignarráð yfir landinu sem þeim var afhent til beitar 1967.

13 Kröfur áfrýjenda eru einnig reistar á því að víkja beri samningnum frá árinu 1939 til hliðar þar sem það yrði talið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samningurinn sé óskýr og saminn af stefnda sem hafi haft yfirburði við samningsgerðina þar sem bændur stóðu frammi fyrir landeyðingu vegna sandfoks. Landeigendur hafi ekki átt annarra kosta völ en að skrifa undir samninginn vegna aðstæðna. Þá hafi atvik er síðar komu til breyst. Þannig hafi forsendur samningsins brostið þegar stór hluti landsins sem afhentur var hafi farið undir vatn 1976 þegar Skjálftavatn myndaðist vegna landsigs af völdum Kröfluelda.

14 Á því er byggt af hálfu stefnda að samningurinn um afsal landsins hafi í alla staði verið sanngjarn og eðlilegur. Samningurinn hafi verið gerður til þess að græða upp örfoka land og koma í veg fyrir frekari eyðileggingu jarða vegna sandfoks. Þeirri landgræðslu sé ekki lokið. Hið afsalaða land hafi í raun verið verðlaust og stóðu bændur frammi fyrir því að aðrir hlutar lands þeirra yrðu sandfoki að bráð. Bændur hafi fengið landið afhent til beitar þegar það var nægilega gróið og þannig verið komið til móts við óskir þeirra. Ekki leiki vafi á því að stefndi hafi fengið full eignarráð yfir landinu með afsalinu 1939 og myndun Skjálftavatns tæpum 40 árum síðar valdi því ekki að forsendur samningsins hafi brostið.

15 Fallist er á það með stefnda að í ljósi efnis samningsins frá 1939, forsendna hans og markmiða sé það ekki ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri hann fyrir sig til þess að fá staðfestan eignarrétt að hinu afsalaða landi. Í þessu samhengi er til þess að líta að í samningnum er mælt fyrir um kauprétt og leigurétt landeigenda að hinu umdeilda landi. Þá er ekki unnt að fallast á það með áfrýjendum að forsendur samningsins hafi brostið þegar hluti landsins sem stefndi hafði þá þegar grætt upp hafi farið undir vatn tæpum 40 árum eftir gerð hans.

16 Samkvæmt öllu því sem að framan er rakið verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjenda um viðurkenningu á eignarrétti að því landi sem afhent var bændum til beitar 1967.

17 Stefndi hefur ekki mótmælt kröfu áfrýjenda um staðfestingu kaupréttar að því landi sem eigendur jarðanna Kelduness 1 og 2 og Framness afsöluðu til Sandgræðslu Íslands 29. október 1939 og verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um þá kröfu staðfest.

18 Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um málskostnað í gagnsök verður staðfest. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um gagnsök málsins í héraði og málskostnað í gagnsök.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.