402/2018

Útdráttur

A krafði T hf. um bætur vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í vinnuslysi. Tildrög slyssins voru þau að A var við störf á lyftara í frystigeymslu O hf. Hafi hann verið að sækja vörur í tiltekinn rafknúinn hillurekka sem hafi farið sjálfkrafa af stað og keyrst að honum með þeim afleiðingum að annar fótur hans hafi klemmst milli lyftarans og rekkans svo að tjón hlaust af. Í dómi Landsréttar kom fram að ráða mætti af gögnum málsins, framburði A og vitna að ekki hefði verið gert sérstakt áhættumat vegna notkunar rekkakerfisins þótt hættueiginleikar þess hefðu verið viðurkenndir af hálfu rekstrarstjóra O hf. Þá hefði leiðbeiningum til starfsmanna O hf. um notkun rekkakerfisins og öryggisráðstöfunum vegna þeirrar notkunar verið ábótavant. O hf. hefði því vanrækt þær skyldur sem lagðar væru á vinnuveitendur samkvæmt 2. mgr. 65. gr. a laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og 7. gr. reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja. Þá yrði O hf. að bera hallann af því að ósannað væri að ekki hefði mátt koma í veg fyrir slysið með því að framfylgja fyrrgreindum vinnuverndarákvæðum. Voru skilyrði vinnuveitendaábyrgðar O hf. talin fyrir hendi og krafa A á hendur vátryggingafélaginu því tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf, S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og V-kk-nf H. V-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 8. maí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2018 í málinu nr. E[...]/2017. 2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Jafnframt krefst hann málskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

4 Dómarar Landsréttar gengu á vettvang í frystigeymslur að [...] í Reykjavík við upphaf aðalmeðferðar 15. janúar 2019.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5 Um aðdraganda þess að stefndi varð fyrir vinnuslysi því sem um er fjallað í máli þessu nýtur fyrst og fremst við frásagnar hans sjálfs og stuttrar upptöku úr eftirlitsmyndavél í frystigeymslu þeirri sem O hf. höfðu til afnota að [...] á slysdegi 14. maí 2012. Upptaka þessi var spiluð við aðalmeðferð málsins í Landsrétti en hún sýnir stefnda ýta á hnapp á stjórnborði hillurekkakerfis í frystigeymslunni sem færir hillurekkana í sundur með vélrænum hætti og opnar þannig leið að vörum í hillunum. Þá sést stefndi aka litlum lyftara inn á milli hillurekkanna og hverfa sjónum. Það síðasta sem sést á upptökunni er að skömmu síðar fer annar hillurekkinn af stað án þess að nokkur komi við stjórnborðið og byrjar að loka ganginum sem stefndi hafði opnað og farið inn á. Hillurekkinn stöðvast örskömmu síðar.

6 Samkvæmt lögregluskýrslu 15. maí 2012 lýsti stefndi tildrögum slyssins þannig hjá lögreglu að hann hefði verið að vinna á lager hjá O hf. deginum áður. Um klukkan 17 hafi hann verið að sækja vörur í tiltekinn rekka. Rekkanum sé rennt til með rafmagni og hafi hann opnað rekkann og farið inn með lítinn lyftara til að sækja vörurnar. Hann hafi farið af lyftaranum og verið að taka kassa úr rekkanum en allt í einu orðið var við að rekkinn hafi farið sjálfkrafa af stað og keyrst að honum. Hafi hægri fóturinn á honum klemmst milli lyftarans og rekkans. Hann hafi verið fastur þarna á milli en tekist að hringja eftir aðstoð.

7 Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi lýsti stefndi aðdraganda slyssins með svipuðum hætti og hjá lögreglu. Hann kvaðst hafa lagt lyftaranum mjög nálægt hillurekkanum þar sem hann hafi verið að ná í þungan kassa með frosnum matvælum. Á milli lyftarans og hillurekkans hafi aðeins verið pláss til að standa. Stefndi kvaðst hafa staðið með báða fætur samsíða hillurekkanum og verið byrjaður að ná í kassann þegar rekkinn fór af stað og annar fótur hans klemmst milli lyftarans og rekkans.

8 Í skýrslu Vinnueftirlitsins 21. maí 2012 kemur fram í lýsingu á aðstæðum á slysstað að í frystigeymslu O hf. sé færanlegt brettahillukerfi af gerðinni Movil gama. Tækið sé CEmerkt. Hillurekkarnir keyri á brautum sem steyptar séu ofan í gólfið. Til að varna því að fólk og/eða tæki klemmist á milli rekkanna þegar þeir færist saman sé sérstakur varnarbúnaður byggður á hvern rekka. Það sé geislavörn sem eigi að virka þannig að ef geislinn er rofinn stöðvist allt kerfið. Í lýsingu á vinnubrögðum og starfsháttum segir að frystigeymslan sé útbúin með tölvustýrðum lagerhillum sem hreyfist fyrst þegar skipun hafi verið gefin um það á þar til gerðu stjórnborði sem staðsett sé framan við hillurekkana. Stjórnborðið sé útbúið þannig að kerfið eigi ekki að fara í gang nema með fyrirskipun á stjórnborði þar um, auk þess sem rekkinn eigi að stöðvast við fyrirstöðu. Kerfinu sé stjórnað með skynjurum sem staðsettir séu í um það bil 10 sm hæð yfir gólfi. Þá segir í umsögninni að á meðan stefndi hafi verið staddur í ganginum hafi rekkakerfið farið í gang og byrjað að lokast. Svo virðist sem neyðarbúnaður sá er koma eigi í veg fyrir að slíkt gerist hafi ekki virkað, með þeim afleiðingum að fótur stefnda hafi klemmst milli rekka og lyftara. Við athugun eftirlitsmanns hafi neyðarstöðvun og stjórnborð virkað eðlilega. Niðurstöður rannsóknar Vinnueftirlitsins voru þær að engar tæknilegar skýringar hafi fengist á því að rekkakerfið fór í gang meðan stefndi var staddur milli hillurekkanna.

Málsástæður aðila

9 Af hálfu áfrýjanda er einkum byggt á því að bilun í tækjum hafi valdið slysinu en á þeirri bilun eigi O hf. enga sök enda hafi tækin reynst í lagi bæði fyrir og eftir slysið. Þá hafi O hf. fylgt öllum fyrirmælum og öryggiskröfum framleiðanda tækjanna. O hf. hafi mátt treysta því að öryggisbúnaður sem koma hafi átt í veg fyrir slys af þessu tagi virkaði. Slysið verði því ekki talist hafa orsakast af saknæmri háttsemi starfsmanna O hf. Skylda áfrýjanda til að greiða stefnda bætur verði þar af leiðandi ekki reist á sakarreglunni eða reglum um vinnuveitandaábyrgð.

10 Af hálfu stefnda er byggt á því að O hf. beri skaðabótaábyrgð á slysi því sem hann varð fyrir þar sem það megi rekja til vanbúnaðar á vinnustað og þess að umrætt rekkakerfi í frystigeymslunni og neyðarbúnaður hafi bilað eða ekki virkað með þeim hætti sem búnaðurinn hafi átt að gera. Stefndi byggir á því að hann eigi því rétt til bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu O hf. hjá áfrýjanda á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993, meginreglna skaðabótaréttarins, sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Stefndi byggir nánar tiltekið á því að orsök slyssins megi rekja til þess að tölvustýrðu hillurnar hafi bilað og farið af stað auk þess sem öryggisbúnaðurinn hafi ekki virkað eins og hann hafi átt að gera.

11 Skilja verður málatilbúnað stefnda þannig að hann telji sök ótilgreindra starfsmanna O hf. liggja í því að ekkert áhættumat hafi farið fram vegna hillurekkanna þrátt fyrir að vitað væri að um afar hættulegan búnað væri að ræða auk þess sem stefnda hafi verið veittar ófullnægjandi leiðbeiningar um það hvernig standa skyldi að notkun hillurekkanna og um það hvernig öryggisbúnaðurinn virkaði. Stefndi telur umrædda vanrækslu fela í sér meðal annars brot gegn 13., 65. og 65. gr. a laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þá vísar stefndi til reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja og telur að brotið hafi verið gegn 7. gr. hennar um upplýsingar til starfsmanna. Stefndi telur að orsakatengsl séu milli umræddrar vanrækslu og slyss þess sem hann hafi orðið fyrir.

Niðurstaða

12 Eins og fram kemur í 1. gr. laga nr. 46/1980 er með þeim lögum leitast við að tryggja öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi sem jafnan sé í samræmi við félagslega og tæknilega þróun í þjóðfélaginu og að tryggja skilyrði fyrir því að innan vinnustaðanna sjálfra sé hægt að leysa öryggis og heilbrigðisvandamál í samræmi við lög og reglur, ráðleggingar aðila vinnumarkaðarins og ráðleggingar og fyrirmæli Vinnueftirlits ríkisins. Umræddum lögum og reglugerðum, sem settar hafa verið með heimild í lögunum, er þannig ætlað að tryggja öryggi starfsmanna. Starfsmenn eiga almennt að geta treyst því að ef ekki er af hálfu vinnuveitanda farið eftir fyrirmælum vinnuverndarreglna fái þeir bætt tjón sem af því hlýst ef ekki er um stórfellt gáleysi þeirra sjálfra að ræða, svo sem ef þeir brjóti gegn fyrirmælum og leiðbeiningum sem þeir fá frá vinnuveitanda. Ráða má af dómaframkvæmd í málum vegna vinnuslysa að ríkar kröfur eru gerðar til vinnuveitanda um að hann fylgi lögum og reglum um vinnuvernd.

13 Í 13. gr. laga nr. 46/1980 segir að atvinnurekandi skuli tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað og er meðal annars í greininni vísað sérstaklega til VII. kafla laganna sem fjallar um vélar, tækjabúnað og fleira. Í 1. mgr. 65. gr. a laganna, sem er að finna í þeim kafla, er mælt fyrir um að atvinnurekandi beri ábyrgð á því að gert sé sérstakt áhættumat þar sem meta skuli áhættu í starfi með tilliti til öryggis og heilsu starfsmanna og áhættuþátta í vinnuumhverfi. Við gerð áhættumatsins skuli sérstaklega litið til starfa þar sem fyrirsjáanlegt sé að heilsu og öryggi þeirra starfsmanna sem sinni þeim sé meiri hætta búin en öðrum starfsmönnum. Þá segir í 2. mgr. 65. gr. a að þegar áhættumat á vinnustað gefi til kynna að heilsu og öryggi starfsmanna sé hætta búin skuli atvinnurekandi grípa til nauðsynlegra forvarna í þeim tilgangi að koma í veg fyrir hættuna eða, þar sem þess sé ekki kostur, draga úr henni eins og frekast sé unnt.

14

Í 7. gr. reglugerðar nr. 367/2006, sem sett var með heimild í lögum nr. 46/1980, segir að atvinnurekandi skuli meðal annars upplýsa starfsmenn sína um notkunarskilyrði tækja, óvenjulegar aðstæður sem séu fyrirsjáanlegar og þá reynslu sem fengist hefur við notkun hlutaðeigandi tækja. Enn fremur skuli atvinnurekandi sjá til þess að skriflegar leiðbeiningar, eftir því s em við á, liggi frammi á vinnustaðnum þar sem framangreindar upplýsingar skuli koma fram.

15 Af fyrrnefndri umsögn og niðurstöðum Vinnueftirlitsins verður ráðið að ekki hafi tekist að finna tæknilegar skýringar á því að rekkakerfið fór í gang umrætt sinn. Þar sem sú staðreynd liggur hins vegar fyrir að rekkakerfið fór í gang án þess að fyrirskipun hafi verið gefin til tækjabúnaðarins um það byggja báðir málsaðilar á því að bilun í tækjunum hafi orðið til þess að rekkakerfið fór af stað og byrjaði að loka ganginum þar sem stefndi var við vinnu. Verður því að byggja á því að um óútskýrða bilun í tækjum hafi verið að ræða. Ekkert er fram komið í málinu um að vanrækslu O hf. verði um það kennt að rekkakerfið fór í gang. 16 Af hálfu stefnda er jafnframt byggt á því að öryggisbúnaður sem stöðva átti hillurekkana hafi ekki virkað umrætt sinn. Af hálfu áfrýjanda er hins vegar byggt á því að um óútskýrða bilun hafi verið að ræða í þessum öryggisbúnaði.

17 Upplýst er með ljósmyndum sem Vinnueftirlitið tók á vettvangi slyssins og skýringartexta með þeim að neðst og næst gangi á umræddum hillurekkum er stálbiti. Við báða enda hvers rekka, skammt neðan og utan við ytri brún umrædds stálbita er skynjari um 10 sm frá gólfi og er þessum skynjara ætlað að senda boð til stjórnkerfis rekkakerfisins um að rjúfa straum fari eitthvað fyrir hann.

18 Í umsögn Vinnueftirlitsins um vinnuslysið kom meðal annars fram að áhættumat fyrir starfsemi O hf. væri til staðar en í því hafi ekki verið gert ráð fyrir slíkum atburði.

19 Í tölvupósti B, starfsmanns O hf., 11. apríl 2013 svarar hún spurningum lögfræðings hjá tjónaþjónustu áfrýjanda varðandi vinnuslys stefnda. B svaraði spurningu lögfræðingsins um hvað hefði valdið því að neyðarbúnaður á rekkakerfinu virkaði ekki á þann veg, að neyðarbúnaðurinn hefði verið virkur en verið staðsettur neðar en stefndi hefði haldið að hann væri. Neyðargeislinn væri niður við gólf og ætti að nema fót ef hann kæmi í geislann. Stefndi hefði haldið að til að stoppa rekkann þyrfti að ýta við slá sem væri ofan við neyðarbúnaðinn. Þá varpaði lögfræðingurinn fram eftirfarandi spurningu: „Í umsögn vinnueftirlitsins segir að ekki hafi verið til áhættumat fyrir tilvik eins og hér um ræðir. Hvers vegna var það?“ B svaraði að til væri áhættumat fyrir frystigeymsluna en starfsmenn O hf. hefðu aftur á móti ekki áttað sig á slysahættunni af rekkunum og því lægi ekki fyrir neitt áhættumat á þeim. Í tölvupósti sama lögfræðings áfrýjanda 15. apríl 2013 til B varpaði hann í fyrsta lagi fram þeirri spurningu hvort stefndi hefði fengið einhverjar leiðbeiningar um hvernig neyðarbúnaðurinn virkaði og hvort hann hefði til dæmis fengið leiðbeiningar um hvar skynjarinn væri. Í öðru lagi hvort til væru leiðbeiningar fyrir starfsmenn um notkunarskilyrði hillurekkanna, óvenjulegar aðstæður sem væru fyrirsjáanlegar og þá reynslu sem fengist hefði við notkun hillurekkanna og vísaði í því sambandi til 7. gr. reglugerðar nr. 367/2006. Í þriðja lagi hvort stefndi gæti hafa verið þannig staðsettur að geislinn hafi ekki náð til hans. B svaraði fyrirspurninni með tölvupósti 7. maí 2013. Hún kvað stefnda hafa fengið kennslu á neyðarbúnaðinn en verið sagt að skynjarinn væri á öðrum stað, það er í slánni en ekki undir henni, sem hefði verið samkvæmt þeim leiðbeiningum sem starfsmenn O hf. hefðu fengið frá leigusala. Þá kvað hún skriflegar leiðbeiningar um notkunarskilyrði hillurekkanna ekki vera til. Loks svaraði hún því neitandi að stefndi hefði verið þannig staðsettur að geislinn hefði ekki náð til hans.

20 Fyrir liggur að stefndi hafði unnið hjá O hf. í umræddri frystigeymslu tæpa tvo mánuði þegar slysið varð en áður unnið við önnur störf hjá fyrirtækinu. Í skýrslu stefnda fyrir héraðsdómi kom fram að það eina sem honum hefði verið kennt um rekkakerfið hefði verið að setja það af stað og stöðva á stjórnborðinu. Hann kannaðist ekki við að honum hefði verið sagt að ýta á slá á rekka til að stöðva rekkakerfið. Þá kannaðist hann ekki við að honum hefði verið sýndar skriflegar leiðbeiningar eða annað sambærilegt um notkun rekkakerfisins eða öryggisreglur.

21 C, fyrrverandi rekstrarstjóri O hf., bar fyrir héraðsdómi að hann héldi að hann hefði verið titlaður öryggisstjóri fyrirtækisins. Hann bar meðal annars að rekkakerfið væri stórhættulegt tæki ef það færi af stað. Aðspurður kvað hann vinnu við öryggishandbók hafa hafist vorið 2011 og einhverjar kynningar verið á henni og hún legið frammi. Hann kvaðst hins vegar ekki vita hvort stefndi hefði fengið slíka kynningu.

22 D, birgðastjóri O hf., bar fyrir héraðsdómi að hann hefði vitað af geisla sem þyrfti að rjúfa til að stöðva rekkakerfið. Hann bar að starfsmenn hefðu oft sýnt glannaskap við notkun á rekkakerfinu og meðal annars stöðvað kerfið með því að setja fótinn fyrir geislann „bara einhvers staðar inn á milli“.

23 Með framburði vitnisins C þykir í ljós leitt að starfsmenn O hf. hafi gert sér grein fyrir því að rekkakerfið væri hættulegur búnaður. Þrátt fyrir þá vitneskju má ráða af fyrrnefndum tölvupóstsamskiptum lögfræðings áfrýjanda og starfsmanns O hf. að ekki hafi verið gert sérstakt áhættumat vegna notkunar rekkakerfisins. Ætla má að áhættumat á rekkakerfinu hefði leitt hættueiginleika þess í ljós og gefið O hf. tilefni til þess að grípa til nauðsynlegra forvarna í þeim tilgangi að koma í veg fyrir hættuna eða draga úr henni eins og frekast væri unnt í samræmi við fyrirmæli 2. mgr. 65. gr. a laga nr. 46/1980.

24 Þá má ráða af fyrrnefndum tölvupóstsamskiptum að skriflegar leiðbeiningar til starfsmanna um notkun rekkakerfisins og öryggisráðstafanir vegna þeirrar notkunar lágu ekki fyrir hjá O hf. og slíkar leiðbeiningar hafa ekki verið lagðar fram í málinu. Þá má ráða af fyrrnefndum tölvupóstsamskiptum, framburði vitnisins C og stefnda fyrir héraðsdómi að stefndi hafi fengið engar, rangar eða að minnsta kosti mjög takmarkaðar og misvísandi upplýsingar um hvernig öryggisbúnaður rekkakerfisins virkaði.

25 Samkvæmt framansögðu vanrækti O hf. þær skyldur sem lagðar eru á vinnuveitanda samkvæmt 65. gr. a laga nr. 46/1980 og 7. gr. reglugerðar nr. 367/2006 til að tryggja öryggi starfsmanna sinna.

26 Leggja verður til grundvallar framburð vitnisins C fyrir héraðsdómi um að hann hafi tilkynnt vinnuslysið munnlega til Vinnueftirlitsins 14. maí 2012. Þessi framburður fær nokkra stoð í lögregluskýrslu sem rituð var vegna tilkynningar stefnda til lögreglu um vinnuslysið daginn eftir en þar var vitnað til þess að hringt hefði verið í „C rekstrarstjóra“ og hann hefði sagt að samband hefði verið haft við Vinnueftirlitið deginum áður vegna slyssins en málið ekki talið þess eðlis að það yrði rannsakað fyrr en daginn eftir. Fyrir liggur að Vinnueftirlitið skoðaði vettvang vinnuslyssins 21. maí 2012. Skrifleg tilkynning O hf. til Vinnueftirlitsins er dagsett 22. maí 2012. 27 Samkvæmt athugun eftirlitsmanns Vinnueftirlitsins virkaði neyðarstöðvun og stjórnborð rekkakerfisins eðlilega þegar skoðun fór fram viku eftir vinnuslysið. Engin tæknileg skýring fannst þannig á því að neyðarstöðvunin virkaði ekki þegar slysið varð. Ekki var gerður frekari reki að rannsókn á ástæðu þess að öryggisbúnaðurinn virkaði ekki. Á því bar O hf. ábyrgð en um slíka ábyrgð vinnuveitanda má vísa til dóms Hæstaréttar frá 19. mars 2009 í máli nr. 363/2008. Samkvæmt því hefur ekki verið leitt í ljós hvort öryggisbúnaðurinn bilaði eða hvort aðrar ástæður lágu að baki þess að hann virkaði ekki eins og hann átti að gera við þær aðstæður sem vinnuslysið átti sér stað.

28 Með hliðsjón af lýsingu stefnda á því hvernig hann bar sig að við að ná í vörur í frystigeymsluna í umrætt sinn, þeim upplýsingum sem fyrir liggja um staðsetningu og virkni skynjara sem áttu að tryggja að hillurekkinn stöðvaðist áður en slys hlytist af hreyfingu hans svo og röngum eða ófullnægjandi upplýsingum O hf. til stefnda um virkni öryggisbúnaðarins verða O hf. að bera hallann af því, að ósannað er að ekki hefði mátt koma í veg fyrir vinnuslys stefnda með því að framfylgja fyrrnefndum vinnuverndarákvæðum. Þar sem skilyrði vinnuveitandaábyrgðar O hf. eru fyrir hendi ber áfrýjandi bótaábyrgð á tjóni stefnda.

29 Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Með vísan til alls framangreinds verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

30 Áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Landsrétti sem rennur í ríkissjóð. Um þann kostnað og gjafsóknarkostnað stefnda fer eftir því sem segir í dómsorði.

31 Það athugast að samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hafa aðilar máls forræði á öflun sönnunargagna, þar á meðal um hvaða vitni eru leidd fyrir dóm og um hvað þau eru spurð. Það er þó hlutverk dómara, samkvæmt lokamálslið 2. mgr. 56. gr. laganna, að krefja vitni frekari skýringa á svari þannig að efni þess komi skýrt fram svo og að leggja spurningar sjálfstætt fyrir vitni. Í spurningum sem dómarar í héraði beindu til vitna bar nokkuð á því að ekki væri fylgt nægilega fyrirmælum 2. mgr. 56. gr. Þannig lögðu dómarar fyrir vitni spurningar sem voru óákveðnar, tvíræðar og jafnvel leiðandi og spurðu vitni ítarlega um atriði sem málsaðilar höfðu ekki byggt málatilbúnað sinn á. Þrátt fyrir þessa framgöngu dómara við skýrslutökur af vitnum, sem telja verður aðfinnsluverða, þykir ekki hafa verið raskað svo því málsforræði og jafnræði málsaðila, sem lögum um meðferð einkamála er ætlað að tryggja, að nauðsynlegt sé að ómerkja málsmeðferðina og vísa málinu heim í hérað.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði 1.000.000 króna í málskostnað fyrir Landsrétti sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 króna.