759/2019

Útdráttur

X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn A samkvæmt 1. og 2. mgr. 202. gr., 1. mgr. 194. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, með því að hafa á heimili sínu, í fjölda skipta frá því að A var fjögurra ára og þar til hann var ellefu ára gamall, beitt hann ofbeldi og ólögmætri nauðung þar sem hann nýtti sér yfirburði sína gagnvart drengnum og traust hans og trúnað til hans sem föður, með því að hafa káfað á kynfærum hans og látið hann káfa á kynfærum sínum, haft við hann endaþarmsmök og sýnt honum klámfengið myndefni. Í dómi Landsréttar kom fram að við skýrslugjöf A fyrir héraðsdómi hafi þess ekki verið gætt, sbr. fyrirmæli 2. mgr. 122. gr. laga nr. 88/2008, að hann gæfi sjálfstæða lýsingu á atvikum málsins og hafi það torveldað mjög möguleika á að meta trúverðugleika framburðar hans en um það mat færi eftir 126. gr. laganna. Þá var rakið að ekki hefði verið fullt samræmi í framburði A hjá lögreglu, í héraði og fyrir Landsrétti, auk þess sem ýmislegt annað sem A hafi borið vitni um, og hinn áfrýjaði dómur byggðist á, hefði ekki stoð í framburði annarra vitna. X hefði á hinn bóginn verið stöðugur og samkvæmur sjálfum sér í framburði sínum á öllum stigum málsins. Með hliðsjón af framangreindu var ekki talið að ákæruvaldinu hefði tekist að færa sönnur á sekt X gegn eindreginni neitun hans. Var X því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu A vísað frá dómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 23. október 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 8. október 2019 í málinu nr. S[...]/2019.

2 Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.

3 Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð.

4 Brotaþoli, A, krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um einkaréttarkröfu hans.

Málsatvik og sönnunarfærsla

Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa á árunum [...][...], að [...] í [...], í fjölda skipta káfað á kynfærum sonar síns, brotaþola í málinu, sem þá var fjögurra til fimm ára, og látið hann sömuleiðis káfa á kynfærum sínum. Jafnframt að hafa á árunum [...][...], að [...] í [...], káfað á kynfærum brotaþola í fjölda skipta og látið hann káfa á kynfærum sínum og í fjölda skipta haft endaþarmsmök við brotaþola. Þá er honum gefið að sök að hafa á árunum [...][...], að [...] í [...], haft endaþarmsmök við brotaþola í eitt skipti og á árunum [...][...], í bílskúr að [...] í [...], í fjölda skipta káfað á kynfærum brotaþola og látið hann sömuleiðis káfa á kynfærum sínum. Enn fremur að hafa á árunum [...][...] ítrekað sýnt brotaþola klámfengið myndefni í tölvu en myndefnið hafi ýmist sýnt fullorðna einstaklinga eða börn sem beitt voru kynferðislegu ofbeldi af hálfu fullorðinna karlmanna. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og gert að sæta fangelsi í sjö ár. Þá var honum gert að greiða brotaþola 3.000.000 króna í miskabætur. Ákærði hefur frá upphafi neitað sök en rannsókn málsins hófst [...] 2017 þegar brotaþoli mætti á lögreglustöð og lagði fram kæru á hendur honum.

5 Í hinum áfrýjaða dómi eru málsatvik rakin og gerð grein fyrir framburði vitna. Í framburði sínum fyrir héraðsdómi skýrði ákærði meðal annars svo frá málsatvikum að hann og móðir brotaþola hefðu skilið á árabilinu [...] til [...]. Samband ákærða og brotaþola hafi alla tíð verið gott og hafi umgengni verið háttað þannig að brotaþoli hafi komið aðra hverja helgi í umgengni til ákærða. Ákærði hafi búið að [...] í [...] á árunum [...] til [...] og að [...] í [...] [...] til [...]. Í báðum tilvikum hafi verið um litlar íbúðir að ræða og hafi brotaþoli sofið í sófa í stofunni ásamt hálfbróður sínum sem einnig var í umgengni við ákærða. Þegar ákærði bjó að [...] hafi hann hafið sambúð með B, sem hafi átt fyrir dótturina C. Fjölskyldan hafi búið að [...] í [...] á árunum [...] til [...]. Sú íbúð hafi verið stærri en hinar og hafi drengirnir báðir haft þar sérherbergi. Hið sama hafi gilt um húsið á [...] en þangað mun fjölskyldan hafa flutt á árinu [...]. Brotaþoli hafi verið lítill í sér og átt erfitt með að vera innan um önnur börn. Umgengnin hafi gengið verr þegar á leið og börnunum á heimilinu fjölgaði en honum og B fæddust tvö börn á árunum [...] og [...]. Umgengnin hafi tekið á brotaþola, hann hafi fengið köst og kastað sér í gólfið með alls konar látum. Ákærði minntist þess að brotaþoli hefði kvartað undan höfuðverk og verið með kvíða. Hafi svo komið að því að brotaþoli hafi hætt að vilja koma í umgengni til ákærða og hafi þá verið klippt á samskipti þeirra og tengsl brotaþola við hálfsystkini sín og föðurömmu. Í framhaldinu hafi brotaþoli verið ættleiddur af stjúpföður sínum. Hafi brotaþoli þá verið um ellefu eða tólf ára gamall. Ákærði kvaðst aldrei hafa læst brotaþola inni. Hann hafi sett hann „í hlé“ en þá hafi hann sett brotaþola inn í herbergi og hallað hurðinni. Þá kvaðst ákærði ekki hafa verið með skotvopn inni á heimilinu. Þau hafi alla tíð verið geymd í byssuskáp á heimili móður hans að [...]. Ákærði kvaðst ekki hafa refsað brotaþola líkamlega. Aðspurður kannaðist ákærði við að hafa horft á klámefni með fyrrum eiginkonu sinni, B, í svefnherbergi þeirra. Hann hefði hins vegar aldrei sýnt brotaþola eða C klámfengið efni. Um framburð ákærða í héraði að öðru leyti er vísað til hins áfrýjaða dóms.

6 Í reifun á framburði brotaþola segir ranglega að hann hafi hætt að fara til ákærða í [...] 2007 en upplýst er í málinu að það hafi verið í [...] 2003. Þá er í reifun dómsins á framburði D haft eftir henni að brotaþoli hafi „lýst því hvernig ákærði hefði strokið brotaþola og látið brotaþola strjúka sig“. Af endurriti framburðar vitnisins í héraði, sem liggur fyrir í gögnum málsins, verður ekki ráðið að þetta hafi komið fram í skýrslugjöf þess. Að öðru leyti er um framburð vitna í héraði vísað til hins áfrýjaða dóms.

7 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti voru spilaðar upptökur í hljóði og mynd af framburði ákærða og brotaþola fyrir héraðsdómi. Þá gaf brotaþoli viðbótarskýrslu um 3. lið í ákæru. Í þeirri skýrslu sinni skýrði hann svo frá að framburður sinn í héraði um að ákærði hefði aðeins í eitt sinn haft endaþarmsmök við hann að [...] væri ekki réttur. Það hefði gerst oftar.

Niðurstaða

8 Ákærði hefur eindregið neitað sök allt frá upphafi rannsóknar málsins sem hófst með því að brotaþoli lagði fram kæru á hendur honum [...] 2017 eða rúmum 20 árum eftir að ákærði á fyrst að hafa brotið gegn honum og um það bil 14 árum eftir að síðasta brotið samkvæmt ákæru á að hafa verið framið. Að undanskildum sakargiftum samkvæmt 5. lið ákæru, sem snýr að því að ákærði hafi sýnt brotaþola klámfengið myndefni, hafa ekki önnur vitni en brotaþoli lýst þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök. Stendur því orð gegn orði. Þegar sönnunargildi framburðar þeirra er metið verður meðal annars að líta til þess hvernig skýrslur þeirra samræmast öðru því sem fram hefur komið í málinu.

9 Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða var aðallega reist á framburði brotaþola sem var metinn trúverðugur. Framburður ákærða var á hinn bóginn metinn ótrúverðugur. Var um þetta vísað til nokkurra atriða sem talin voru styðja frásögn brotaþola af atvikum og gera framburð ákærða um leið ótrúverðugan. Yrði framburður brotaþola því lagður til grundvallar niðurstöðu og þar með hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hefði brotið gegn brotaþola með þeim hætti sem í ákæru greinir.

10 Í forsendum héraðsdóms er um framangreint mat vísað til þess meðal annars að ákærði skirrist ekki við að greina rangt frá þjóni það hagsmunum hans. Styðst sú ályktun dómsins við það að ákærði hafi sent móður brotaþola bréf, þegar þau áttu í deilu um hvort þeirra ætti að fara með forsjá hans, sem hafi innihaldið staðhæfingar sem ákærði hafi síðar viðurkennt að engin stoð væri fyrir. Hefðu þessi ósannindi beinst að fósturföður brotaþola og gengið út á að hann hefði brotið kynferðislega gegn brotaþola og beitt hann öðru ofbeldi. Þá væri til þess að líta að ákærði hefði alfarið synjað fyrir það að hafa sýnt brotaþola klámfengið myndefni en brotaþoli hefði staðhæft annað og fengi sá framburður hans stoð í framburði uppeldisdóttur ákærða, C, auk þess sem fyrrum maki ákærða, B, hefði lýst því að ákærði hefði horft á klámefni í íbúð þeirra. Jafnframt væri til þess að líta að ákærði hefði neitað því að hafa verið með skotvopn á heimilinu sem hann hafi handleikið í samskiptum við brotaþola en framburður brotaþola í þá veru fengi stuðning í vitnisburði uppeldisdóttur ákærða og fyrrum maka, sem lýst hefðu hinu sama. Eins hefði ákærði synjað fyrir að hafa læst eða lokað brotaþola inni þegar brotaþoli var í umgengni hjá honum en það færi gegn samhljóða framburði uppeldisdóttur ákærða og fyrrum maka hans.

11 Tilvitnuð bréf ákærða til móður brotaþola eru nær tuttugu ára gömul og skrifuð er þau áttu í harðvítugri deilu um forsjá brotaþola. Þá varða þau sakarefni málsins ekki með neinum hætti. Án þess að lítið sé gert úr alvarleika þessarar framgöngu ákærða er ekki fallist á með héraðsdómi að bréfin hafi þýðingu við mat á trúverðugleika framburðar hans um sakarefni málsins.

12 Ákærði hefur eins og fram er komið hafnað því að hafa sýnt brotaþola eða vitninu C klámefni. Hann svaraði því hins vegar aðspurður að hann hefði horft á slíkt efni með fyrrum eiginkonu sinni, B, inni í svefnherbergi þeirra. B bar fyrir héraðsdómi að ákærði og hún hefðu horft á klám en kvaðst ekki vita til þess að ákærði hefði horft einn á slíkt myndefni eða sýnt það börnum á heimilinu. Af framburði vitnisins verður í ljósi framangreinds ekki dregin nein ályktun um framferði ákærða gagnvart brotaþola að þessu leyti.

13 C bar fyrir héraðsdómi að hún myndi eftir einu skipti þar sem ákærði hefði sýnt henni og brotaþola klám í tölvu og hefðu þau setið á sitt hvoru læri ákærða. Er sá framburður ekki í samræmi við framburð vitnisins hjá lögreglu þar sem hún bar að hún myndi eftir þremur skiptum þar sem ákærði hefði sýnt sér klámefni. Lýsti hún því að hún hefði þá setið í fanginu á ákærða með fæturna sinn hvorum megin við fætur ákærða en ekkert kom fram um að brotaþoli hefði verið viðstaddur.

14 Ákærði hefur hafnað því að hafa ógnað brotaþola með byssu. Hann eigi byssur en þær hafi ekki verið á heimili hans heldur geymdar á heimili móður hans eins og fram er komið. B bar fyrir héraðsdómi að ákærði hefði ógnað sér með skotvopni en hún myndi ekki eftir því að hann hafi ógnað brotaþola. Hjá lögreglu bar vitnið að ákærði hefði ógnað sér og börnunum en að hún myndi ekki hvort byssunni hefði verið beint að brotaþola sérstaklega. C var ekki spurð um byssu ákærða fyrir héraðsdómi en hjá lögreglu bar vitnið að hún væri hrædd við ákærða og óttaðist að hann kæmi „með byssurnar sínar hingað“. Samkvæmt framansögðu er það einungis vitnið B sem ber um að ákærði hafi ógnað með byssu en framburður hennar er þó ekki stöðugur um það hvort sú háttsemi ákærða hafi beinst að fleirum en henni. Vitnið man jafnframt ekki til þess að ákærði hafi ógnað brotaþola með henni.

15 Brotaþoli hefur borið um að ákærði hafi læst hann inni í herbergi á hverri nóttu. Ákærði hefur hafnað því og sagt að ef hann hafi þurft að setja brotaþola „í hlé“ hafi hann sett hann inn í herbergi og hallað hurðinni. Þá hefur ákærði bent á að brotaþoli hafi ekki haft sérherbergi að [...] eða [...]. Vitnið B, sem bjó með ákærða að [...] og á [...], bar fyrir héraðsdómi að ákærði og hún hefðu læst brotaþola inni í herbergi. Þetta hafi ekki gerst oft og verið um miðjan dag. Brotaþoli hafi verið vælinn og viðkvæmur og farið í taugarnar á henni. Vitnið bar með svipuðum hætti hjá lögreglu. Vitnið C, sem einnig bjó fyrst með brotaþola að [...], bar fyrir héraðsdómi að brotaþoli hefði verið læstur inni í herbergi og inni á gangi en hún mundi ekki hvort það hefði gerst oft. Samkvæmt framansögðu fær framburður brotaþola um að hann hafi verið læstur inni á nóttunni ekki stuðning í framburði vitna en telja má fram komið að það hafi gerst í einhver skipti að degi til.

16 Til stuðnings þeirri niðurstöðu héraðsdóms að meta verði framburð ákærða ótrúverðugan stendur eftir miðað við forsendur dómsins að meðal gagna málsins sé yfirlýsing [...], sem ákærði og þáverandi maki hans hafi undirritað, þar sem því hafi verið lýst að brotaþola liði vel á heimili ákærða. Makinn segi yfirlýsinguna ranga en hún fari einnig gegn gögnum um líðan brotaþola á þessum tíma. Þá er í héraðsdómi vísað til þess að framburður móður brotaþola styðji framburð hans sem og yfirlýsing fyrrum kennara og stjórnenda [...] sem hafi staðhæft að borið hafi á miklum kvíða hjá brotaþola þegar pabbahelgar voru fram undan.

17 Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, er fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafa, vitnisburður, mats og skoðunargerðir, skjöl og önnur sönnunargögn. Enn fremur metur dómari, ef þörf krefur, hvert sönnunargildi þær staðhæfingar hafa sem varða ekki beinlínis það atriði sem sanna skal en ályktanir má leiða af um það, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Framangreind ákvæði mæla fyrir um það sem nefnt hefur verið hið frjálsa sönnunarmat dómara og er þá átt við að sönnunarmatið sé ekki lögbundið. Í því felst að málsatvik verða sönnuð með hverri þeirri aðferð og gögnum sem haft geta áhrif til sönnunar eftir heilbrigðri skynsemi og mannlegri reynslu. Enn fremur verður matið ekki reist eingöngu á huglægum atriðum og heldur ekki á ómálefnalegum sjónarmiðum eins og persónulegum skoðunum dómara um menn eða málefni. Markmiðið með hinu frjálsa sönnunarmati dómara er að komast að réttri niðurstöðu í samræmi við þá meginreglu sakamálaréttarfars að leiða skuli hið sanna í ljós en hún er nefnd sannleiksreglan.

18 Í sakamálaréttarfari gildir einnig sú meginregla að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhag, hvíli á ákæruvaldinu, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008. Til viðbótar því að ákæruvaldið þarf samkvæmt framansögðu að axla sönnunarbyrðina gildir áðurgreind regla eftir 1. mgr. 109. gr. laganna um að sanna beri sekt ákærða svo að ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum. Af því leiðir að vafa um sönnun sektar verður að skýra ákærða í hag (in dubio pro reo). Samhliða gildir sú regla að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skal talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem hefur lagagildi hér á landi eftir lögum nr. 62/1994.

19 Við skýrslugjöf af brotaþola fyrir héraðsdómi var þess ekki gætt, sbr. fyrirmæli 2. mgr. 122. gr. laga nr. 88/2008, að hann gæfi sjálfstæða lýsingu á atvikum málsins. Kann það að skýrast af stöðu brotaþola, sem hefur verið greindur með ódæmigerða einhverfu. Fram hjá því verður hins vegar ekki litið að það torveldar mjög möguleika á að meta trúverðugleika framburðar hans en um það mat fer eftir 126. gr. laganna. Þá hefur brotaþoli ekki verið að öllu leyti stöðugur í framburði sínum en fyrir Landsrétti bar hann að ákærði hefði á árunum [...] til [...] að [...] í fleiri skipti haft við sig endaþarmsmök en hafði áður í héraði borið að þetta hefði verið eitt skipti. Hjá lögreglu bar brotaþoli að ákærði hefði reynt að hafa við hann endaþarmsmök en honum hafi tekist „að stoppa það aðeins af“.

20 Framburður vitna, sem bjuggu á heimili ákærða á því árabili sem brotaþoli kom til ákærða, styður ekki við framburð brotaþola. Þar á meðal er framburður F, [...] hálfbróður brotaþola, sem mun hafa dvalist á heimili ákærða sömu helgar og brotaþoli frá árinu [...] til ársins [...] en hann bar fyrir héraðsdómi að pabbahelgarnar hefðu verið „bara ósköp venjulegar“, hann hefði ekki orðið var við kynferðislegt ofbeldi ákærða gagnvart brotaþola, hótanir eða að ákærði hefði horft á klámefni. Þá hafi hann ekki orðið var við nokkuð í sambandi ákærða og brotaþola „sem ekki teldist gott og eðlilegt“. Þá er til þess að líta að framburður vitna, sem báru um að brotaþoli hefði skýrt þeim frá ætluðu broti ákærða, var einvörðungu byggður á endursögn brotaþola af því sem á að hafa gerst. Jafnframt verður sakfelling ekki byggð á gögnum sem lýsa kvíða brotaþola fyrir því að fara til ákærða en ákærði hefur skýrt kvíða brotaþola með því að honum hafi ekki liðið vel innan um önnur börn, hann hafi átt erfitt með að lynda við þau en þrjú önnur börn voru á heimili ákærða og þáverandi eiginkonu hans. Hið sama gildir um upplýsingar úr sjúkraskrá brotaþola þess efnis að við skoðun [...] 2002 hafi komið í ljós roði í kringum endaþarm en brotaþoli hefur borið með afdráttarlausum hætti að ákærði hafi ekki haft við sig endaþarmsmök eftir árið 2000. Ekki er til að dreifa öðrum sýnilegum gögnum sem styðja framburð brotaþola.

21 Ákærði hefur verið stöðugur og samkvæmur sjálfum sér í framburði sínum. Telst í ljósi þess sem að framan er rakið ekkert það fram komið sem er sérstaklega til þess fallið að draga úr trúverðugleika framburðar hans.

22 Að því virtu sem rakið hefur verið hér að framan hefur framburður brotaþola ekki þá stoð í öðrum gögnum málsins að hann nægi til þess, gegn eindreginni neitun ákærða, að ákæruvaldið hafi axlað þá sönnunarbyrði sem á því hvílir samkvæmt 108. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008. Verður ákærði því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.

23 Samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður einkaréttarkröfu brotaþola vísað frá héraðsdómi.

24 Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður í héraði, eins og hann var þar ákveðinn, felldur á ríkissjóð. Hið sama gildir um sakarkostnað fyrir Landsrétti, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru til hvors um sig með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfu A er vísað frá héraðsdómi.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um fjárhæð málsvarnarlauna og þóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola eru staðfest.

Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða fyrir Landsrétti, E-kk-ef H-kk-ef B-kk-ef lögmanns, 1.605.800 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þ-kvk-ef I. J-kvk-ef lögmanns, 458.800 krónur.