730/2022

Útdráttur

A höfðaði mál gegn B á grundvelli 1. mgr. 10. gr. barnalaga nr. 76/2003 og gerði þá kröfu að hann yrði dæmdur faðir barnsins C að undangenginni mannerfðafræðilegri rannsókn, sbr. 15. gr. laganna. D var skráður faðir barnsins á grundvelli faðernisviðurkenningar samkvæmt 4. gr. barnalaga og undir rekstri málsins í héraði lagði B fram niðurstöðu skyldleikarannsóknar milli D og C sem gaf til kynna að D væri faðir barnsins. Héraðsdómur vísaði málinu frá dómi á grundvelli vanreifunar af hálfu A. Í úrskurði Landsréttar var komist að þeirri niðurstöðu að A hefði þurft að höfða málið gegn báðum foreldrum C og þá jafnframt að gera kröfu um vefengingu á faðerni barnsins. Með vísan til fyrirliggjandi gagna var einnig talið að A hefði ekki leitt nægar líkur að því að faðerni C væri ranglega ákvarðað samkvæmt faðernisviðurkenningu D þannig að efni væri til að raska friðhelgi fjölskyldunnar meira en hlotist hafi af málshöfðuninni, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Var úrskurður héraðsdóms því staðfestur.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 23. nóvember 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 13. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. nóvember 2022 í málinu nr. E- [...]/2022 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.

91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar.

Málsatvik, ágreiningsefni og sönnunarfærsla

4

Mál þetta höfðaði sóknaraðili 13. september 2022 gegn varnaraðila og gerir þá kröfu að hann verði dæmdur faðir barnsins C að undangenginni mannerfðafræðilegri rannsókn sem staðfesti að svo sé. Í stefnu er því haldið fram að sóknaraðili og varnaraðili hafi átt í kynferðislegum samskiptum í tvö skipti kvöldið [...] en hann telur að barnið hafi þá verið getið. Þá staðhæfir sóknaraðili að varnaraðili hafi tjáð honum, er hún uppgötvaði að hún væri þunguð, að enginn annar en hann kæmi til álita sem faðir barnsins. Í því ljósi telur hann að meiri líkur en minni séu á því að hann sé faðir barnsins en úr því verði ekki skorið nema með mannerfðafræðilegri rannsókn.

5

Í stefnu segir að eftir fæðingu barnsins hafi það verið skráð dóttir annars manns. Þar er því haldið fram að sóknaraðili hafi ítrekað óskað eftir því að fá að hitta barnið og umgangast það en að hann verið útilokaður frá lífi þess. Aftur á móti hafi maðurinnsem skráður sé faðir barnsins gengið því í föðurstað, eins og segir í stefnu. Þá er því jafnframt lýst að sóknaraðili hafi kallað eftir staðfestingu þess að sá maður sé kynfaðir barnsins en án árangurs. Telur sóknaraðili sig ekki eiga annars kost en að höfða barnsfaðernismál svo barnið og hann öðlist rétt til þess að kynnast og umgangast hvort annað. Um rétt sinn til að höfða slíkt mál vísar sóknaraðili til 1. mgr. 10. gr. barnalaga nr. 76/2003, eins og ákvæðinu var breytt með 1. gr. laga nr. 92/2018.

6

Við þingfestingu málsins 21. september 2022 lagði sóknaraðili ekki fram önnur gögn en stefnu málsins. Í henni gerði sóknaraðili sérstaka kröfu um að dómari úrskurðaði að málsaðilar og barnið gengjust undir blóðrannsókn „og aðrar sérfræðilegar kannanir, þar á meðal mannerfðafræðilegar rannsóknir“ samkvæmt 15. gr. barnalaga.

7

Varnaraðili lagði fram greinargerð í héraði 12. október 2022. Þar krafðist hún þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi en til vara að hún yrði sýknuð. Jafnframt var þess krafist að kröfu um mannerfðafræðilega rannsókn yrði hafnað. Í greinargerðinni er því lýst að varnaraðili hafi verið í sambúð með D og þau eignast barn saman árið [...]. Upp úr þeirri sambúð hafi slitnað á árinu [...] en þau byrjað aftur saman um áramótin [...]. Varnaraðili kveðst hafa kynnst sóknaraðila eftir að hún og D slitu samvistum en hún hætt að hitta hann fyrir árslok 2015. Í greinargerð segir að varnaraðili og D hafi eignast C [...]. Aldrei hafi leikið nokkur vafi á faðerni barnsins enda hafi varnaraðili aðeins haft samræði við sambúðarmann sinn á getnaðartíma þess. Í greinargerðinni er því haldið fram að sóknaraðili hafi þráhyggju gagnvart varnaraðila og láti sig ekki í friði. Hafi hann sætt nálgunarbanni af þeim sökum. Tilgangur málshöfðunar sóknaraðila sé augljóslega að reyna að eyðileggja samband varnaraðila og D. Til að slá á ranghugmyndir sóknaraðila hafi lífsýni úr D og C verið send til rannsóknar til Danmerkur en niðurstaða þeirrar rannsóknar sé að D sé faðir barnsins.

8

Varnaraðili byggir frávísunarkröfu sína á því að málshöfðunin sé tilefnislaus og að sóknaraðili hafi enga hagsmuni af því að bera málið undir dómstóla. Málshöfðunin sé heldur ekki studd neinum gögnum, eins og áskilið sé í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá liggi fyrir faðernisviðurkenning D auk niðurstöðu rannsóknar um að hann sé kynfaðir barnsins. Heldur varnaraðili því fram að sóknaraðila hafi verið rétt að stefna D til að þola vefengingu á faðerni barnsins eða ógildingu á faðernisviðurkenningu, sbr. III. kafla barnalaga. Þá eigi báðir foreldrar barnsins hagsmuni af úrlausn málsins og því nauðsynlegt að stefna D, sbr. 18. gr. laga nr. 91/1991.

9

Með greinargerð sinni í héraði lagði varnaraðili meðal annars fram faðernisviðurkenningu D [...]til Þjóðskrár Íslands auk yfirlýsingar varnaraðila um að hann væri faðir barnsins. Þá lagði varnaraðili fram vottorð frá danska fyrirtækinu DNA- Forensics um niðurstöðu rannsóknar á lífssýnum tveggja einstaklinga sem gáfu til kynna að 99,9999% líkur væru á því að annað sýnið væri úr föður þess sem hitt sýnið væri úr.

10

Undir rekstri málsins í héraði lagði varnaraðili að auki fram tvö skjöl um skyldleikarannsókn sem Íslensk erfðagreining annaðist. Annað skjalið stafar frá þjónustumiðstöð rannsóknarverkefna hjá Íslenskri erfðagreiningu [...]. október 2022 þar sem fram kemur að sóknaraðili og D hafi sama dag leitað til miðstöðvarinnar með beiðni um rannsókn á skyldleika D og C. Þar er því lýst að tekið hafi verið lífsýni (stroksýni) sem varðveitt yrðu í lífsýnasafni Íslenskrar erfðagreiningar. Fram kemur að rannsóknin yrði framkvæmd á rannsóknarstofu sem uppfylli allar kröfur til vísindarannsókna en hefði ekki sótt um vottun sem klínísk rannsóknarstofa. Því væru niðurstöðurnar ekki „tækar til að kveða á um lögskipti einstaklinga“. Fram kemur að sýnin hafi verið send sama dag til Íslenskrar erfðagreiningar með dulkóðuðum upplýsingum um þá sem lífsýnin hefðu gefið. Myndi beiðni um rannsókn á skyldleika fylgja sýnunum og kæmi Íslensk erfðagreining til með að framkvæma rannsóknina og senda niðurstöðu úr henni til þjónustumiðstöðvarinnar. Þar yrðu dulkóðaðar upplýsingar afkóðaðar og niðurstöður rannsóknarinnar afhentar D og C. Hitt skjalið er skýrsla um niðurstöðu skyldleikarannsóknar [...]. október 2022 þar sem fram kemur að gögnin samrýmist því að D sé faðir C.

11

Með hinum kærða úrskurði var því hafnað að sóknaraðili hefði fyrst þurft að höfða dómsmál til vefengingar á faðerni barnsins samkvæmt III. kafla barnalaga áður en hann höfðaði faðernismál á grundvelli II. kafla sömu laga. Um það var vísað til breytinga á barnalögum sem urðu með lögum nr. 92/2018 og til athugasemda sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögunum. Aftur á móti var á það fallist að málshöfðunin væri tilefnilaus, enda hefðu engin gögn verið lögð fram til stuðnings því sem sóknaraðili héldi fram í stefnu málsins. Af þeim sökum var málinu vísað frá dómi og um það vísað til g-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 95. gr. sömu laga.

12

Með kæru sinni leitar sóknaraðili endurskoðunar á framangreindri niðurstöðu héraðsdóms. Til stuðnings kröfu sinni um ógildingu úrskurðarins hefur sóknaraðili lagt fram nokkur gögn fyrir Landsrétt sem ekki voru lögð fyrir héraðsdóm. Hluti þessara gagna varða ætluð kaup sóknaraðila árið 2018 á farsíma og buxum handa varnaraðila. Þá leggur sóknaraðili nú fram yfirlýsingar sjö einstaklinga þar sem þess er getið að þeir hafi séð skilaboð frá varnaraðila í síma sóknaraðila í lok árs [...] þar sem gat að líta sónarmyndir af fóstri og orðsendingu um að sóknaraðili væri faðir barnsins. Fram kemur í yfirlýsingunum að umræddir einstaklingar séu reiðubúnir að staðfesta þessa lýsingu fyrir dómi.

Niðurstaða

13

Fjallað er um dómsmál til feðrunar barns í II. kafla barnalaga. Um dómsmál til vefengingar á faðerni barns eða ógildingar á faðernisviðurkenningu er aftur á móti fjallað í III. kafla laganna.

14

Í 1. mgr. 1 0. gr. laganna segir að stefnandi faðernismáls geti verið barnið sjálft, móðir þess eða maður sem telur sig föður barns, enda hafi barn ekki verið getið með gjafasæði. Í 2. og 3. mgr. 10. gr. er fjallað um aðild til varnar í faðernismálum. Höfði barnið sjálft eða móðir þess málið skal samkvæmt 2. mgr. stefna þeim manni eða mönnum sem eru taldir hafa haft samfarir við móður á getnaðartíma barns. Sé maðurinn látinn áður en mál er höfðað má höfða málið á hendur þeim lögerfingja hans sem gengi barninu jafnhliða eða næst að erfðum. Ef maður sem telur sig föður barns höfðar málið skal aftur á móti stefna móður barnsins, sbr. 3. mgr. ákvæðisins.

15

Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. barnalaga getur barnið sjálft og móðir þess höfðað dómsmál til vefengingar á faðerni barns. Eins getur sá sem skráður er faðir barns samkvæmt 2. gr. laganna eða maður sem telur sig föður barns höfðað slíkt mál. Fram kemur í 3. mgr. ákvæðisins að máli barns eða móður skuli beint að föður, en að honum látnum að þeim erfingja hans sem gengur jafnhliða eða næst barninu að erfðum. Skuli máli föður eða þess sem í hans stað kemur aftur á móti beint að móður barns, en að henni látinni að barninu sjálfu. Ekki er í 21. gr. laganna vikið að því að hverjum sá sem telur sig föður barns eigi að beina málsókn sinni til vefengingar á faðerni þess.

16

Með barnalögum sem samþykkt voru árið 2003 var þeim sem taldi sig föður barns veitt heimild til að höfða barnsfaðernismál, sbr. 1. mgr. 10. gr. laganna, en sú breyting átti rót að rekja til dóms Hæstaréttar 18. desember 2000 í máli nr. 419/2000. Í því máli taldi sóknaraðili sig vera föður barns sem móðirin, varnaraðili í málinu, vildi ekki feðra. Málinu var vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að maðurinn gæti ekki átt aðild að faðernismáli samkvæmt þágildandi barnalögum. Í dómi Hæstaréttar var komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili hefði leitt að því líkur að hann gæti verið faðir barnsins. Með vísan til 70. gr. stjórnarskrárinnar var ekki talið að þágildandi takmarkanir á aðild faðernismáls gætu staðið í vegi fyrir því að sóknaraðili fengi efnisúrlausn um kröfu sína.

17

Í athugasemdum við frumvarp til barnalaga frá 2003 var heimild manns sem taldi sig föður barns til að höfða faðernismál talin stuðla að rétti barns til að „þekkja báða foreldra sína“ og er það raunar berum orðum tekið fram í 1. gr. a í barnalögum, áður í 1. gr. sömu laga frá 2003. Af því sem fram kemur í athugasemdunum má ráða að út frá því hafi verið gengið að maður sem teldi sig föður barns gæti einungis höfðað barnsfaðernismál ef barn væri ekki þegar feðrað samkvæmt öðrum ákvæðum laganna. Til áréttingar á því var við meðferð Alþingis á frumvarpinu bætt við 1. mgr. 10. gr. áskilnaði um að viðkomandi barn hafi ekki þegar verið feðrað. Samkvæmt því var útilokað að fleiri en einn gæti verið faðir barns á grundvelli mismunandi reglna barnalaga um ákvörðun á faðerni.

18

Með lögum nr. 92/2018 var framangreindur áskilnaður 1. mgr. 10. gr. barnalaga felldur brott auk þess sem heimilað var að maður sem teldi sig föður barns höfðaði mál til vefengingar á faðerni þess, sbr. 1. mgr. 21. gr. laganna. Um breytingu á fyrrgreinda lagaákvæðinu segir í greinargerð að með því sé karlmanni sem telur sig föður barns „tryggð heimild til að höfða faðernismál án nokkurra takmarkana“. Í hinum kærða úrskurði er sú ályktun dregin af þessu að með lagabreytingunni hafi verið heimilað að höfða dómsmál til viðurkenningar á faðerni barns sem þegar er feðrað. Ekki er þó vikið að því í lögunum eða lögskýringargögnum hvaða áhrif dómur, þar sem fallist er á slíka kröfu, eigi að hafa gagnvart öðrum reglum barnalaga um ákvörðun á faðerni barns. Í greinargerð segir aftur á móti um framangreinda breytingu á 1. mgr. 21. gr. laganna:

Með frumvarpi þessu er jafnframt lögð til breyting á málsaðild í dómsmálum til vefengingar á faðerni barns eða ógildingu á faðernisviðurkenningu eða í svokölluðum vefengingarmálum. Framkvæmdin fyrir dómstólum hefur verið sú að ef barn er feðrað þarf fyrst að höfða vefengingarmál áður en höfðað er faðernismál. Samkvæmt núgildandi lögum eru aðilar að vefengingarmáli tæmandi taldir í 21. gr. laganna, þ. e. móðir, skráður faðir eða barnið sjálft. Ákvæðið leiðir til þess að maður sem telur sig vera föður barns, sem er þegar feðrað, hefur engin úrræði til að knýja fram vitneskju um það hvort hann sé í raun líffræðilegur faðir viðkomandi barns. Sú takmörkun er jafnframt í ósamræmi við 70. gr. stjórnarskrárinnar og eiga sömu sjónarmið við og rakin hafa verið varðandi 10. gr. laganna. Verði frumvarpið að lögum leiðir það til þess að maður sem telur sig föður barns getur höfðað mál til þess að fá faðerni leiðrétt. Að mati flutningsmanna er um að ræða réttarbót í jafnréttismálum.

19

Þau ummæli í lögskýringargögnum sem hér er vísað til benda til þess að skýra eigi ákvæði 1. mgr. 10. gr. og 1. mgr. 21. gr. barnalaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 92/2018, líkt og áður á þann veg að sé barn þegar feðrað á grundvelli ákvæða I. kafla laganna, verði sá sem telur sig vera líffræðilegan föður þess að höfða mál til vefengingar á faðerni barns samkvæmt III. kafla laganna annað hvort áður eða samhliða því að hann gerir kröfu í máli samkvæmt II. kafla laganna um að hann sé faðir þess. Um aðild að slíku máli til varnar fer eftir almennum reglum einkamálaréttarfars, enda er ekki úr því skorið í 21. gr. barnalaga hvernig haga beri slíkri aðild.

20

Í máli þessu liggur fyrir að D telst faðir C á grundvelli faðernisviðurkenningar [...], sbr. 4. gr. barnalaga. Þá liggur ekki annað fyrir en að varnaraðili og D fari saman með forsjárskyldur gagnvart C. Samkvæmt því verður að líta svo á að manni sem telur sig föður C beri að höfða mál af þeim toga sem að framan greinir gegn báðum foreldrunum, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili hefur ekki gert kröfu um vefenginu á faðerni barnsins og ekki beint kröfu sinni í máli þessu að D. Miðað við þann skýringarkost sem að framan greinir eiga þessir annmarkar á málshöfðun sóknaraðila að valda frávísun málsins.

21

Fleira kemur þó til sem veldur því að staðfesta ber frávísunarúrskurð héraðsdóms. Við túlkun á málshöfðunarreglum barnalaga ber að líta til 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt er fyrir um að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 800/2013. Undir það heyrir meðal annars réttur til að þekkja uppruna sinn, þar á meðal faðerni sitt, en jafnframt réttur til að aðrir raski ekki þeirri friðhelgi sem ákvæðinu er ætlað að vernda nema brýna nauðsyn beri til, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Af þessu leiðir að sé faðerni barns þegar ákvarðað í samræmi við barnalög verður sá sem telur sig líffræðilegan föður þess að leiða líkur að því að svo sé þannig að höfða megi mál því til staðfestingar. Þegar litið er til fyrirliggjandi gagna verður ekki á það fallist að sóknaraðili hafi leitt nægar líkur á því að faðerni C sé ranglega ákvarðað samkvæmt fyrrgreindri faðernisviðurkenningu þannig að efni sé til að raska friðhelgi varnaraðila og fjölskyldu hennar frekar en orðið hefur með málshöfðun þessari.

22

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður hinn kærði úrskurður staðfestur, þar á meðal um málskostnað.

23

Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 400.000 krónur í kærumálskostnað.