97/2022

Útdráttur

G o. fl., eigendur 76,5625% hluta af jörðinni Reykjahlíð, kröfðu Í um bætur á grundvelli 3. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd vegna friðlýsingar umhverfis- og auðlindaráðherra 10. ágúst 2019 á vatnasviði Jökulsár á Fjöllum.

Matsnefnd eignarnámsbóta komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri hægt að ákvarða G o. fl. bætur vegna óvissu um fjárhagsleg áhrif friðlýsingarinnar á ætlaða framtíðarnýtingu G o. fl. á landsréttindum þeirra og hafnaði því bótakröfu þeirra.

Höfðuðu G o. fl. þá mál gegn Í til ógildingar á úrskurði matsnefndarinnar. Í dómi Landsréttar var fallist á þá niðurstöðu matsnefndarinnar að þegar til friðlýsingarinnar kom hefðu verið til staðar takmarkanir á landsréttindum G o. fl. sem hefðu gert það að verkum að framtíðarnýting til orkuöflunar hefði hvorki verið raunhæf né líkleg. Því væri ekki uppfyllt ákvæði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013 um að skerðingin sem fólst í friðlýsingunni hefði falið í sér skerðingu landsréttinda umfram það sem teljast mætti til almennra takmarkana eignarréttar. Var fallist á þá niðurstöðu matsnefndarinnar að ekki væru skilyrði til að ákvarða G o. fl. bætur. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu Í af kröfum G o. fl.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, Á-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 24. febrúar 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2022 í málinu nr. E- 585/2021.

2

Áfrýjendur krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefjast áfrýjendur þess að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta 17. desember 2020 í máli nr. 17/2019 verði ógiltur að því leyti sem þar var hafnað kröfu áfrýjenda um bætur úr hendi umhverfis- og auðlindaráðherra vegna þess að með auglýsingu ráðherrans 10. ágúst 2019 nr. 740/2019 hafi áfrýjendur verið sviptir rétti sínum til orkurannsókna og orkuvinnslu fallvatna með uppsett rafafl 10 MW eða meira fyrir landi þeirra, Reykjahlíðar, innan marka verndarsvæðis samkvæmt auglýsingunni. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti en til vara að málskostnaður verði látinn falla niður.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Atvikum málsins er í megindráttum lýst í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar kemur fram eru áfrýjendur eigendur lögbýlanna Reykjahlíðar I, Reykjahlíðar II, Reykjahlíðar II- IV og Víðihlíðar, en þær jarðir telja til 76,5625% eignarhluta í jörðinni Reykjahlíð sem er í óskiptri sameign. Jörðin liggur að Jökulsá á Fjöllum að austanverðu, en landamerki hennar í norðaustri er við Dettifoss.

5

Dettifoss ásamt Selfossi og Hafragilsfossi, sem eru skammt sunnan og norðan við Dettifoss, voru friðlýstir með auglýsingu nr. 457/1996 og svæði innan þar tilgreindra marka austan árinnar lýst náttúruvætti. Friðlýsingin var gerð á grundvelli 22. gr. þágildandi laga nr. 47/1971 um náttúruvernd. Jörðin Reykjahlíð liggur að hluta að hinu friðlýsta svæði, en bæði Dettifoss og Selfoss eru á austurmerkjum jarðarinnar.

6

Í samræmi við 1. mgr. 3. gr. laga nr. 48/2011 um verndar- og orkunýtingaráætlun lagði ráðherra fram tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Í tillögunni er virkjunarkostum á mismunandi landsvæðum skipað í þrjá flokka samkvæmt 4. til 6. gr. laganna, það er orkunýtingarflokk, biðflokk og verndarflokk. Tillagan var samþykkt á Alþingi 14. janúar 2013. Samkvæmt tillögunni var vatnasviði Jökulsár á Fjöllum og virkjunarkostunum Arnardalsvirkjun og

Helmingsvirkjun skipað í verndarflokk.

7

Með auglýsingu umhverfis- og auðlindaráðherra 10. ágúst 2019 nr. 740/2019, var verndarsvæði á Norðurlandi - vatnasvið Jökulsár á Fjöllum í verndarflokki verndar- og orkunýtingaráætlunar friðlýst á grundvelli heimildar í 53. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd. Í 2. gr. auglýsingarinnar kemur fram að tilgangurinn með friðlýsingunni sé að vernda vatnasvið Jökulsár á Fjöllum, Arnardalsvirkjun og Helmingsvirkjun, gegn orkuvinnslu. Samkvæmt 4. gr. auglýsingarinnar er orkuvinnsla fallvatna með uppsett rafafl 10 MW eða meira á vatnasviði Jökulsár á Fjöllum óheimil.

8

Með bréfi 4. nóvember 2019 fóru áfrýjendur þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta, að hún ákvæði bætur þeim til handa á grundvelli 3. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013 vegna síðastnefndrar friðlýsingar. Byggðu áfrýjendur á því að þeir sem landeigendur hefðu með friðlýsingunni verið sviptir rétti sínum til orkurannsókna og orkuvinnslu fallvatna með uppsett rafafl 10 MW eða meira fyrir landi jarðar þeirra Reykjahlíðar innan marka verndarsvæðis samkvæmt framangreindri auglýsingu.

Matsnefndin ákvað að taka málið fyrir og lagði til grundvallar í úrskurði sínum að með friðlýsingunni hefðu landsréttindi áfrýjenda varanlega verið skert. Nefndin vísaði til þess að aðeins fallréttindi Dettifoss og Selfoss heyrðu til matsandlaginu en ekki virkjunarkostirnir Arnardalsvirkjun og Helmingsvirkjun. Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi var niðurstaða matsnefndarinnarsúað ekki væri unnt að ákvarða áfrýjendum bætur vegna óvissu um fjárhagsleg áhrif friðlýsingarinnar á ætlaða framtíðarnýtingu áfrýjenda á landsréttindum þeirra. Bótakröfu áfrýjenda fyrir matsnefndinni var hafnað með úrskurði 17. desember 2020 í máli nr. 17/2019.

9

Áfrýjendur hafa lagt fram ýmis gögn í málinu sem þeir telja sýna að kannaðir hafi verið ýmsir virkjanakostir á vatnasviði Jökulsár á Fjöllum sem hægt hefði verið að hrinda í framkvæmd og snúa að hagsmunum þeirra sem landeigenda. Þar á meðal er skýrsla Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen sf. fyrir Orkustofnun um Austurlandsvirkjun og virkjun Jökulsár á Fjöllum frá marsmánuði 1979. Í skýrslunni er öðrum þræði fjallað um virkjun Dettifoss í Jökulsá á Fjöllum. Þá kemur fram í niðurstöðum verkefnahóps 1. áfanga rammaáætlunar að vegna stærðar yrði mikill heildarhagnaður af virkjun Jökulsár á Fjöllum og hún sé vel arðsöm. Þar kemur einnig fram að sá virkjunarkostur falli í umhverfisflokk e, sem hafi mest umhverfisáhrif. Þá hafa áfrýjendur lagt fram gögn um Helmingsvirkjun og Arnardalsvirkjun sem áðurnefnd friðlýsing tekur til. Þar er annars vegar um að ræða skýrslu Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf. frá desember 2005 fyrir Orkustofnun um Helmingsvirkjun þar sem gert er ráð fyrir virkjun á grunnrennsli Jökulsár á Fjöllum og hins vegar ó dagsett drög að skýrslu fyrir Orkustofnun um Arnardalsvirkjun sem virkjunarkost í 3. áfanga rammaáætlunar.

10

Auk þessara gagna styðja áfrýjendur kröfur sínar um að þau eigi rétt á eignarnámsbótum við verðmætamat skýrslu sem þeir hafa aflað frá Þróunarfélagi Íslands ehf. á vatnsréttindum Jökulsár á Fjöllum 28. júlí 2020. Samkvæmt þeirri skýrslu er mat á núvirði virkjunar í Jökulsá á Fjöllum, þegar fylgt er aðferðarfræði IRENA, 14,9 milljarðar króna, en 3,4 milljarðar króna ef miðað ervið sömu forsendur og gert var við mat á bótum til landeigenda vegna Kárahnjúkavirkjunar.

11

Áfrýjandi lagði ný gögn fyrir Landsrétt, meðal annars yfirlit yfir málflutningsræðu lögmanns í héraði og tilvísanaskrá. Stefndi lagði fyrir Landsrétt ný gögn um friðlýsingu vatnasviðs Hólmsár, Jökulfalls, Hvítár og Tungnaár, sem gerðar voru í ágúst og september 2021, og upplýsingar um ástæður þess að fallið var frá virkjunarkostunum Arnardalsvirkjun og Helmingsvirkjun.

12

Í hinum áfrýjaða dómi var talið að mat matsnefndar eignarnámsbóta á því hvort skilyrði væru til að ákvarða bætur hefði verið forsvaranlegt og að áfrýjendur hefðu ekki fært fram á aðrar röksemdir sem gætu leitt til þess að úrskurður nefndarinnar yrði ógiltur.

Niðurstaða

Ómerkingarkrafa

13

Ómerkingarkrafa áfrýjenda byggir á því að hinn áfrýjaði dómur hafi ekki tekið rökstudda afstöðu til krafna þeirra og helstu málsástæðna, sbr. f-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dóminum sé ekki getið málsástæðna áfrýjenda sem lutu að því að matsnefndin hefði vanrækt skyldur sínar samkvæmt ákvæðum 10., 11. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 72. gr. stjórnarskrárinnar um rannsóknarskyldu, jafnræði og meðalhóf. Látið sé nægja að fallast á rökstuðning matsnefndarinnar. Þá hafi dómurinn ekki fjallað um skýrslu Þróunarfélags Íslands hf. um fjárhagslegt tjón áfrýjenda af friðlýsingunni.

14

Stefndi byggir á því að hinn áfrýjaði dómur útlisti skilmerkilega allar málsástæður áfrýjenda í héraði. Í héraðsdómsstefnu sé ekki fjallað um neinar málsástæður er lúta að ófullnægjandi rannsókn, broti á jafnræðisreglu eða að meðalhófs hafi ekki verið gætt. Við aðalmeðferð málsins í héraði hafi ekkert verið fjallað um málsástæður sem sneru að ófullnægjandi rannsókn matsnefndarinnar eða að nefndin hafi ekki gætt meðalhófs. Við málflutning í héraði hafi fyrst verið byggt á því að nefndin hafi brotið gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. Þar sem sú málsástæða hafi fyrst komið fram við málflutning í héraði sé henni mótmælt sem of seint fram kominni.

15

Í hinum áfrýjaða dómi er málsástæðum áfrýjenda samkvæmt héraðsdómsstefnu gerð greinargóð skil. Þar kemur fram að áfrýjendur byggi mál sitt fyrst og fremst á því að ákvörðun og forsendur úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta séu efnislega rangar og ólögmætar. Þótt í lagarökum stefnunnar sé vísað til þess að áfrýjendur styðji mál sitt við 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga er engin grein gerð fyrir þeim atvikum eða málsástæðum sem áfrýjendur byggja mál sittá að þessu leyti. Verður dómur því ekki reistur á þessum málsástæðum, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæða áfrýjenda um brot á jafnræðisreglu við meðferð málsins fyrir matsnefnd kom fyrst fram við málflutning í héraði. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 skulum álsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki eða aðili hefur þarfnast leiðbeininga dómara en ekki fengið þær. Stefndi hefur mótmælt því að málsástæða byggð á jafnræðisreglu komist að í málinu þar sem hún sé of seint fram komin og verður úrlausn málsins því ekki byggð á henni.

16

Í málinu er til úrlausnar hvort úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta sé rangur og ólögmætur. Kemur því einkum til skoðunar hvort uppfyllt séu skilyrði fyrir greiðslu eignarnámsbóta samkvæmt ákvæði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013. Í hinum áfrýjaða dómi er fjallað um forsendur í úrskurði matsnefndarinnar og lagt mat á hvort þær séu í samræmi við lagaskilyrði um skyldu til greiðslu bóta. Af forsendum hins áfrýjaða dóms verður ráðið að lagt hafi verið sjálfstætt mat á forsendur úrskurðarnefndarinnar, þótt farin hafi verið sú leið að taka undir þær án mikils viðbótarrökstuðnings. Svo sem áður er rakið komst matsnefndin að þeirri niðurstöðu að landsréttindi áfrýjenda hefðu verið varanlega skert með friðlýsingunni þar sem komið væri í veg fyrir tiltekna nýtingu á vatnasviðinu til orkuvinnslu. Að fenginni þeirri niðurstöðu héraðsdóms að mikil óvissa væri um fjárhagsleg áhrif friðlýsingarinnar, meðal annars vegna stöðu vatnasviðs Jökulsár á Fjöllum og möguleika á orkunýtingu í verndarflokki, voru ekki efni til að fjalla sérstaklega um skýrslu Þróunarfélags Íslands ehf. 28. júlí 2020 um mat á verðmætum vatnsréttinda Jökulsár á Fjöllum í dóminum og hvort þær fjárhæðir sem þar eru nefndar gætu verið grundvöllur bótaútreiknings.

17

Að öllu framanrituðu virtu verður ómerkingarkröfu áfrýjenda hafnað.

Ógildingarkrafa

18

Að framan er rakið að áfrýjendur byggja ógildingarkröfu sína á því að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta sé ekki efnislega réttur og ekki í samræmi við ákvæði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013. Telja áfrýjendur að miðað við gögn málsins verði að leggja til grundvallar að þeir hafi getað nýtt landsréttindi sín til orkunýtingar með virkjun Dettifoss og Selfoss sem eru fyrir landi þeirra og öðrum virkjunarmöguleikum á vatnasviði Jökulsár á Fjöllum, þótt þau mannvirki liggi ekki beint að landi þeirra.

Nefndin hafi hins vegar gengið of langt í forsendum sínum og gert óeðlilega miklar kröfur til áfrýjenda um sönnun á fyrirhugaðri nýtingu á landsréttindum til orkuvinnslu.

Fyrir liggi að mikil þörf sé á vistvænni orku í náinni framtíð og því mjög líklegt að vatnsréttindin verði nýtt til virkjana. Þá hafi nefndin ekki lagt mat á fjárhagsleg áhrif friðlýsingarinnar þótt henni hafi borið að leggja sjálfstætt mat á þau. Matsnefndin staðfesti að landsréttindi áfrýjenda hefðu verið varanlega skert með friðlýsingunni og hefði henni því borið lagaskylda til að ákvarða bætur vegna þess.

19

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta sé ekki haldinn neinum ágöllum, hvorki að formi til né efni. Ekki séu uppfyllt þrjú skilyrði bótaréttar samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013. Samkvæmt þeim þurfi áfrýjendur að sýna fram á að fyrirhuguð hafi verið nýting á réttindum þeirra til orkuvinnslu, að hindrunin sem fælist í friðlýsingunni væri umfram það sem telja mætti til almennra takmarkana á eignarrétti og að tjónið sem sýnt væri fram á væri verulega umfram þær takmarkanir sem er að finna í sambærilegum friðlýsingum. Áfrýjendur hefðu ekki sannað að neitt þessara skilyrða væri uppfyllt. Þar sem nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að fyrirhuguð nýting sem áfrýjendur byggðu mál sitt á væri ekki raunhæf eða líkleg hvíldi ekki skylda á henni að ákvarða bætur eins og áfrýjendur byggja málatilbúnað sinn á. Stefndi byggir sérstaklega á því að horfa þurfi til þess að vatnasviði Jökulsár á Fjöllum hafi þegar verið skipað í verndarflokk og eignarráð landeigenda því takmörkuð með almennum hætti.

20

Í 1. mgr. 53. gr. laga nr. 60/2013 er mælt fyrir um að friðlýsa skuli svæði sem Alþingi hefur samþykkt að skipa í verndarflokk í verndar- og orkunýtingaráætlun. Þá er mælt fyrir um það í 2. mgr. ákvæðisins að friðlýsing feli í sér að orkuvinnsla sé óheimil á viðkomandi svæði.

21

Í 1. gr. laga nr. 48/2011 kemur fram að markmið laganna sé að tryggja að nýting landsvæða þar sem er að finna virkjunarkosti byggist á langtímasjónarmiðum og heildstæðu hagsmunamati þar sem tekið sé tillit til verndargildis náttúru og menningarsögulegra minja, hagkvæmni og arðsemi ólíkra nýtingarkosta og annarra gilda sem varða þjóðarhag, svo og hagsmuna þeirra sem nýta þessi sömu gæði, með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Sú skylda er lögð á ráðherra í 1. mgr. 3. gr. laganna að leggja fram tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða.

Í verndar og orkunýtingaráætluninni skal mótuð stefna um það hvort landsvæði þar sem fyrir hendi eru virkjunarkostir megi nýta til orkuvinnslu eða hvort ástæða sé til að friðlýsa þau eða kanna þau frekar, sbr. 2. mgr. 3. gr. laganna. Í samræmi við þetta er virkjunarkostum skipað í þrjá flokka, orkunýtingarflokk, biðflokk eða verndarflokk, en nánar er fjallað um hvern þessara flokka í ákvæðum 4. til 6. gr. laganna. Þá kemur fram í 4. mgr. 3. gr. að í verndar- og orkunýtingaráætlun skuli í samræmi við markmið laganna lagt mat á verndar- og orkunýtingargildi landsvæða og efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg áhrif nýtingar, þar með talið verndunar.

Að auki skuli í áætluninni tekið mið af vatnaáætlun samkvæmt lögum um stjórn vatnamála.

22

Í 1. mgr. 6. gr. lagan r. 48/2011 er kveðið á um að í verndarflokk falli virkjunarkostir sem ekki er talið rétt að ráðast í og landsvæði sem ástæða er talin til að friðlýsa gagnvart orkuvinnslu, að teknu tilliti til sjónarmiða sem fram koma í 4. mgr. 3. gr. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að stjórnvöldum sé ekki heimilt að veita leyfi tengd orkurannsóknum eða orkuvinnslu vegna virkjunarkosta sem eru í verndarflokki eða eru á svæðum sem ástæða er talin til að friðlýsa gagnvart orkuvinnslu. Þá eru aðrar orkurannsóknir sem ekki eru leyfisskyldar einnig óheimilar.

23

Þegar Alþingi hefur samþykkt verndar- og orkunýtingaráætlun skulu stjórnvöld hefja undirbúning að friðlýsingu landsvæða sem ástæða þykir til að friðlýsa gagnvart orkuvinnslu samkvæmt verndarflokki áætlunarinnar, sbr. 4. mgr. 6. gr. laga nr. 48/2011. Tekið er fram í ákvæðinu að um friðlýsingu vegna náttúruverndar fari samkvæmt lögum um náttúruvernd en um friðlýsingu vegna menningarsögulegra minja fari samkvæmt þjóðminjalögum. Þá er kveðið á um það í 7. gr. laganna að verndar- og orkunýtingaráætlun sé bindandi við gerð skipulagsáætlana.

24

Í 1. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013 segir: „Hindri friðlýsing eða ákvörðun skv. 2. mgr. 37. gr. fyrirhugaða nýtingu landeiganda eða rétthafa lands á landinu eða geri hana til muna erfiðari, umfram það sem teljast má til almennra takmarkana eignarréttar, skal landeigandi eða rétthafi lands eiga rétt á bótum fyrir fjárhagslegt tjón sem hann verður fyrir og getur sýnt fram á að sé verulega umfram þær takmarkanir sem má finna í sambærilegum friðlýsingum eða ákvörðunum.“ Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins skal ákveða bætur með eignarnámsmati ef ekki næst samkomulag um bætur.

25

Í úrskurði sínum 17. desember 2020 í máli nr. 17/2019 komst matsnefnd eignarnámsbóta að þeirri niðurstöðu að friðlýsingin hafi skert landsréttindi áfrýjenda varanlega. Nefndin komst einnig að þeirri niðurstöðu að þar sem áfrýjendur hefðu verið sviptir rétti sínum til orkurannsókna og orkuvinnslu fallvatna með uppsett rafafl 10 MW eða meira væru sterk rök fyrir því að sú eignarskerðing kunni, óháð öðrum þáttum, að valda þeim tjóni í framtíðinni. Samkvæmt þessari niðurstöðu nefndarinnar er í grunninn uppfyllt það skilyrði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013 um að friðlýsingin hafi skert landsréttindi áfrýjenda.

26

Í niðurstöðu sinni miðar matsnefndin við að það séu einungis fallréttindi sem tengjast Dettifossi og Selfossi sem séu undir í matsmálinu. Áfrýjendur byggja á hinn bóginn á því að aðrir virkjunarkostir, svo sem Arnardalsvirkjun og Helmingsvirkjun, tengist hagsmunum landeigenda. Samkvæmt gögnum liggja þessir tveir virkjunarkostir talsvert langt sunnan við land Reykjahlíðar. Ekki verður ráðið af gögnum eða málatilbúnaði áfrýjenda að öðru leyti að þeir geti haft beina hagsmuni af þeim virkjunarkostum. Hefði þeim áformum verið hrint í framkvæmd hefði mögulegur bótaréttur áfrýjenda einskorðast við þá takmörkun sem þær framkvæmdir hefðu haft á nýtingu vatnsréttinda fyrir landi Reykjahlíðar. Í þessu ljósi verður að leggja til grundvallar þá niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta að einungis komi til skoðunar mögulegir virkjunarkostir tengdir fallorku Dettifoss og Selfoss þegar bótaréttur áfrýjenda er metinn.

27

Áður er rakið að samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013 er það einnig skilyrði fyrir bótarétti að skerðing landsréttinda sé umfram það sem teljast má til almennra takmarkana eignarréttar. Fyrir liggur að ráðherra lagði fram tillögu til þingsályktunar um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða í samræmi við 1. mgr. 3. gr. laga nr. 48/2011 og að með samþykkt tillögunnar á Alþingi var vatnasviði Jökulsár á Fjöllum skipað í verndarflokk. Með þeirri skipan voru tækifæri áfrýjenda til þess að nýta landsréttindi sín til orkuöflunar takmörkuð. Í þessu samhengi er rétt að hafa í huga að samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 60/2013 er skylt að friðlýsa svæði sem falla í verndarflokk. Með kröfugerð sinni og málsástæðum hafa áfrýjendur markað málinu þann farveg að til úrlausnar sé hvort niðurstaða og forsendur úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta, sem byggir á ákvæðum 42. gr. laga nr. 60/2013, sé efnilega röng og ólögmæt. Í málinu kemur því ekki til sérstakrar skoðunar hvort skipan vatnasviðs Jökulsár á Fjöllum í verndarflokk hafi uppfyllt skilyrði laga. Auk framangreindra takmarkana á eignarráðum áfrýjenda liggur fyrir að Dettifoss og Selfoss og svæði austan árinnar voru áður friðlýst með auglýsingu nr. 457/1996 og lýst náttúruvætti.

Þessi friðlýsing var gerð á grundvelli 22. gr. þágildandi laga nr. 47/1971.

28

Að þessu virtu er fallist á þá niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta að þegar til friðlýsingarinnar kom hafi verið til staðar takmarkanir á landsréttindum áfrýjenda sem hafi gert það að verkum að framtíðarnýting til orkuöflunar hafi hvorki verið raunhæf né líkleg. Ekki er því uppfyllt ákvæði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 60/2013 um að skerðingin sem fólst í friðlýsingunni hafi falið í sér skerðingu landsréttinda umfram það sem teljast má til almennra takmarkana eignarréttar.

29

Að öllu framangreindu virtu verður fallist á þá niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta að ekki séu skilyrði til að ákvarða áfrýjendum bætur og verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjenda og málskostnað staðfest.

30

Rétt þykir að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Landsrétti.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.