383/2021

Útdráttur

M lýsti kröfu í dánarbú ÞH og krafðist afhendingar jarðarinnar V, með öllu því sem henni fylgdi og fylgja bæri til ábúðar og hagnýtingar, umráða og afnota samkvæmt þeim réttindum sem honum væru áskilin sem erfingja samkvæmt erfðaskrá MEH 4. janúar 1938. Skiptastjóri samþykkti kröfu M um afhendingu jarðarinnar en hafnaði því að kröfur um eignarnámsbætur vegna eignarnáms á landi úr jörðinni, sem þegar hafði farið fram og þar sem ÞH var eignarnámsþoli, tilheyrðu jörðinni í þeim skilningi að kröfurétturinn erfðist til M. Í úrskurði Landsréttar var rakið að deila aðila lyti að því hvor þeirra ætti rétt til að innheimta greiðslur samkvæmt sáttargerð frá 30. janúar 2007 milli K og ÞH, þáverandi ábúanda á V, vegna eignarnáms K á hluta lands úr jörðinni Vatnsenda. Dánarbú ÞH hefði verið tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 23. október 2019 og með bréfi 10. febrúar 2020 hefði skiptastjóri tilkynnt að með búið yrði farið samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl., sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Yrði almennt að miða við að eignarnámsbætur sem samið hefði verið um að fullu teldust til fjárhagslegra réttinda sem ÞH hefði átt og notið þegar hann lést, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Regla þessi væri þó ekki einhlít því í lagaákvæðinu væri mælt fyrir um að hún ætti ekki við ef annað leiddi af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningi sem yrði ekki hnekkt vegna skiptanna. Var fallist á það með dánarbúi ÞH að þau réttindi sem fælust í ákvæði sáttargerðarinnar um 11% byggingarréttar á hinu eignarnumda landi væru fjárhagsleg réttindi sem tilheyrðu því samkvæmt ákvæði 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Þær greiðslur samkvæmt sáttargerðinni sem tengdust skipulagsvinnu K á landi og lóðum V svo og einkaréttur til beitar voru á hinn bóginn taldar svo nátengdar umráða- og afnotarétti á jörðinni V að þær myndu ekki nýtast öðrum en þeim sem færi með þau réttindi og hefðu heimildir til að leigja út lóðir. Þau réttindi væru því ekki fjárhagsleg réttindi sem myndu geta nýst þrotabúi ÞH eftir að M hefði fengið viðurkenndan rétt sinn til jarðarinnar. Vegna sérstaks eðlis þessara greiðslna og þess að í erfðaskrá MEH kæmi skýrt fram sá vilji arfleifanda að ábúanda á hverjum tíma skyldi heimilt að leigja út lóðir á jörðinni og hirða af þeim leigutekjur var fallist á það með M að þessar greiðslur væru ekki fjárhagsleg réttindi sem dánarbú ÞH hefði tekið við við andlát hans og að þær tilheyrðu þess í stað M á grundvelli þeirra undanþága fram kæmu í 1. mgr. 72. gr. og 1. mgr. 73. gr. laga nr. 21/1991.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og R-kvk-nf H-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 8. júní 2021. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms til Landsréttar fyrir sitt leyti degi síðar. Greinargerð sóknaraðila í gagnsök barst réttinum 29. júní 2021. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. maí 2021 í málinu nr. Q- 1159/2020. Með hinum kærða úrskurði var viðurkennt að sóknaraðila tilheyrði réttur til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild frá 10. janúar 2007, sbr. sáttargerð frá 30. sama mánaðar, að undanskildum lið 2.2.3 í sáttargerðinni, sem viðurkennt var að tilheyrði varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl.

2

Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en niðurstöðu hans um lið 2.2.3 í sáttargerðinni frá 30. janúar 2007. Krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði að réttur til eignarnámsbóta samkvæmt þeim lið sáttargerðarinnar tilheyri honum. Þá krefst hann kærumálskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. 3

Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Einnig er þess krafist að viðurkennt verði að varnaraðila tilheyri réttur til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild frá 10. janúar 2007, sbr. sáttargerð frá 30. sama mánaðar. Til vara krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Samkvæmt ákvörðun Landsréttar var málið flutt munnlega 21. september 2021. Með úrskurði réttarins 11. október 2021 var málinu vísað frá héraðsdómi. Málsaðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 22. og 25. október 2021 og kröfðust þess að lagt yrði fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Með dómi Hæstaréttar 24. nóvember 2021 í máli nr. 45/2021 var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og úrskurðar að nýju.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Með hinum kærða úrskurði héraðsdóms var fallist á að sóknaraðila tilheyrði réttur til hluta af ógreiddum eftirstöðvum eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar úr landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild frá 10. janúar 2007, sbr. sáttargerð Kópavogsbæjar og Þ-kk-ef H-kk-ef frá 30. sama mánaðar. Nánar tiltekið var um að ræða greiðslur sem tengdust skipulagsvinnu Kópavogsbæjar á landi og lóðum að Vatnsenda. Undanskildar voru hins vegar ógreiddar eignarnámsbætur samkvæmt lið 2.2.3 í sáttargerðinni sem fólust í afhendingu á 11% af öllum byggingarrétti sem úthlutað verður úr hinu eignarnumda landi og viðurkennt að þær tilheyrðu varnaraðila. 6

Í hinum kærða úrskurði var ekki fallist á þá meginmálsástæðu sóknaraðila sem næsta ábúanda að honum bæri réttur til að fá allar ógreiddar eignarnámsbætur afhentar sér á grundvelli 2. mgr. 2. gr. erfðaskrár sem M-kk-nf E-kk-nf H-kk-nf gerði þann 4. janúar 1938 og staðfest var af honum 29. október 1940. Samkvæmt ákvæðinu hefur ábúandi rétt til að krefja og semja um, með lögsókn ef með þarf, allar bætur fyrir „landspjöll“ tilheyrandi jörðinni ef ekki hefur verið um það fullkomlega samið. Vísaði héraðsdómur til þess að það hefði þurft að koma skýrlega fram í erfðaskránni ef ógreiddar eignarnámsbætur ættu að fylgja til næsta ábúanda jarðarinnar og þannig vera undanþegnar skiptum í dánarbúinu. Taldi héraðsdómur að slíkur vilji yrði ekki ráðinn af erfðaskránni.

7

Jörðin Vatnsendi í Kópavogi var í eigu M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef sem lést 31. október 1940. M-kk-nf átti enga skylduerfingja en með framangreindri erfðaskrá arfleiddi hann bróðurson sinn, S-kk-þf K-kk-þf L-kk-þf H-kk-þf, að öllum eignum sínum, þar með talinni jörðinni Vatnsenda.

8

S-kk-nf K-kk-nf lést 13. nóvember 1966 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 25. febrúar 1967. Við skiptin reis ágreiningur um hvernig fara ætti með réttindi yfir jörðinni Vatnsenda. Með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967 var staðfest niðurstaða skiptaréttar um að syni S-kk-ef, M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, væri áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við jörðinni Vatnsenda í Kópavogskaupstað til ábúðar og hagnýtingar, með þeim takmörkunum og skilmálum sem settir voru í fyrrgreindri erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. Að gengnum þeim dómi voru M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf afhent umráð og afnot jarðarinnar á skiptafundi í dánarbúinu 7. maí 1968 og var ákvörðun um það staðfest með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968.

9

M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf lést 21. desember 1999 og voru erfingjar hans eiginkona og fjögur börn, þar á meðal Þ-kk-nf H-kk-nf. Erfingjar M-kk-ef gerðu skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000 þar sem meðal annars var kveðið á um yfirfærslu jarðarinnar Vatnsenda á nafn Þ-kk-ef H-kk-ef. Í yfirlýsingunni var sérstaklega vísað til fyrrgreindrar erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 1938 um að eignin ætti að ganga til elsta sonar M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef við fráfall hans. Var yfirlýsingunni þinglýst 12. desember 2000 og var Þ-kk-nf sagður „þinglýstur eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda í þinglýsingarvottorði 11. janúar 2012.

10

Þar sem opinberum skiptum á dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, sem hófust 25. febrúar 1967, var ekki lokið féllst Hæstiréttur á kröfu um skipun skiptastjóra með dómi 24. ágúst 2011 í máli nr. 375/2011. Í framhaldi af því kom upp ágreiningur við skiptin um hvort jörðin Vatnsendi væri enn í eigu dánarbúsins og gæti því ekki talist háð beinum eignarrétti Þ-kk-ef H-kk-ef. Með dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 var komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda hefði í kjölfar fráfalls M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef færst, á grundvelli erfðaskrárinnar 1938, til S-kk-ef K-kk-ef og væri enn á hendi dánarbús hans. Með dómi Hæstaréttar 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013 var í samræmi við þetta lagt fyrir sýslumann að færa nafn dánarbúsins í fasteignabók sem eiganda jarðarinnar og varð hann við því svo sem nánar er rakið í dómi Hæstaréttar 12. mars 2015 í máli nr. 167/2015. Dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef hefur frá þeim tíma verið skráður eigandi jarðarinnar í þinglýsingabók.

11

Hæstiréttur komst síðar að þeirri niðurstöðu með dómi 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur jarðarinnar Vatnsenda gangi ekki að erfðum samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár M-kk-ef, heldur eftir lögerfðareglum. Samkvæmt því eigi að ráðstafa beinum eignarrétti jarðarinnar til erfingja S-kk-ef K-kk-ef í samræmi við ákvæði I. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Þá var í dómi Hæstaréttar 16. júní 2016 í máli nr. 408/2016 mælt fyrir um það í hvaða hlutföllum skyld skipta eignum dánarbúsins milli tilgreindra lögerfingja.

12

Sóknaraðili lýsti kröfu í dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef 2. september 2019 og krafðist þess að það afhenti honum sem arf, samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938, beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymir. Ágreiningi þar að lútandi var vísað til héraðsdóms sem hafnaði kröfu sóknaraðila með úrskurði 24. júní 2020. Sú niðurstaða var staðfest með úrskurði Landsréttar 13. nóvember 2020 í máli nr. 421/2020. Þar kemur fram að af framangreindum dómum Hæstaréttar leiði að sóknaraðili geti ekki átt tilkall til beins eignarréttar að jörðinni á grundvelli erfðaskrárinnar. Hann hafi hins vegar, með stoð í henni, öðlast rétt til umráða og afnota af jörðinni við andlát föður síns, Þ-kk-ef H-kk-ef, 12. desember 2018.

13

Dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 23. október 2019. Farið er með búið samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Sóknaraðili lýsti kröfu í dánarbú Þ-kk-ef 1. nóvember 2019. Samkvæmt kröfulýsingunni krafðist sóknaraðili þess að skiptastjóri afhenti honum þá þegar „sem erfingja samkvæmt fyrirmælum 3. gr. erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 og 29. október 1940, jörðina Vatnsenda í Kópavogi landnúmer 116957, með öllu þvísem henni fylgir og fylgja ber til ábúðar og hagnýtingar, umráða og afnota samkvæmt þeim réttindum sem honum eru áskilin sem erfingja samkvæmt erfðaskránni“. Í kröfulýsingunni er vísað til þess að um kröfu sértökumanns utan skuldaraðar sé að ræða og að sóknaraðili byggi rétt sinn á fyrrgreindri erfðaskrá sem elsti sonur síðasta erfingja samkvæmt henni. Fram kemur að eignarréttindi sem fyrrgreind erfðaskrá ráðstafi séu nú á hendi tveggja dánarbúa. Dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef hafi með höndum umráða- og afnotarétt yfir jörðinni Vatnsenda og því sem henni fylgir og fylgja ber en dánarbú S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef haldi á beinum eignarrétti yfir jörðinni. Þá er í kröfulýsingunni færð rök fyrir því að eftirstöðvar bóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar úr landi Vatnsenda frá árinu 2007 falli með umráða- og afnotarétti jarðarinnar til sóknaraðila.

14

Í kröfuskrá samþykkti skiptastjóri fyrrgreinda kröfu sóknaraðila um afhendingu jarðarinnar Vatnsenda sem sértökukröfu samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 en hafnaði því að réttur til eignarnámsbóta samkvæmt fyrrgreindri sáttargerð félli þar undir heldur væri litið svo á að kröfur um eignarnámsbætur tilheyrðu dánarbúinu. Með bréfi 25. febrúar 2020 mótmælti sóknaraðili þeirri afstöðu skiptastjóra að halda eftir „skaðabótakröfu vegna tjóns af völdum eignarnámsins“ og tók fram að litið væri svo á að sóknaraðila væri sem næsta arftaka jarðarinnar bæði rétt og skylt að innheimta bæturnar. Á skiptafundi 26. febrúar 2020 voru mótmæli sóknaraðila bókuð og einnig mótmæli nokkurra kröfuhafa í bú varnaraðila við afstöðu skiptastjóra til þess að afhenda bæri sóknaraðila jörðina Vatnsenda. Á skiptafundi 23. mars 2020 var fjallað um þennan ágreining aðila en ekki tókst að jafna hann.

15

Með bréfi skiptastjóra 26. mars 2020 var framangreindum ágreiningi um kröfu sóknaraðila vísað til Héraðsdóms Reykjaness. Í bréfinu kom fram að ágreiningur í málinu lyti meðal annars að því hvort kröfur um eignarnámsbætur vegna eignarnáma á landi úr jörðinni Vatnsenda, sem þegar hefðu farið fram og þar sem Þ-kk-nf H-kk-nf var eignarnámsþoli, tilheyri jörðinni í þeim skilningi að kröfurétturinn erfist til sóknaraðila. Í þinghaldi 4. maí 2020 ákvað héraðsdómari að skipta sakarefninu með heimild í 3. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991. Skiptingin var gerð þannig að í máli nr. Q-866/2020 yrði fjallað um kröfur sóknaraðila um afhendingu jarðarinnar Vatnsenda en um ágreining um rétt til eignarnámsbóta yrði fjallað í máli nr. Q- 1159/2020 sem hér er til endurskoðunar.

16

Sóknaraðili lagði fyrir Landsrétt ný skjöl, merkt A til M, í þeim tilgangi að færa sönnur fyrir því að orðið „landspjöll“ í 2. mgr. 2. gr. erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef nái til bótaskyldra atvika af völdum opinberra aðila sem þeir framkvæma samkvæmt heimild í lögum og í þágu almannahagsmuna. Gögnin hafi fundist nýlega á Borgarskjalasafni eftir áralanga leit. Sóknaraðili byggir á því að gögnin sýni að við virkjun Elliðaáa, sem fram fór áður en erfðaskráin var gerð, hafi hluti af landi Vatnsenda farið undir vatn vegna Elliðavatnsstíflu og þannig leitt til landspjalla sem voru bótaskyld samkvæmt þágildandi vatnalögum. Bætur hafi ekki verið gerðar upp að fullu fyrr en eftir að erfðaskráin var gerð.

17

Varnaraðili lagði fyrir Landsrétt yfirlýsingu 9. apríl 2008, sem Þ-kk-nf H-kk-nf gaf út til Landsbanka Íslands, þar sem fram kemur að hann muni veðsetja lóðir sem hann fær afhentar samkvæmt sáttargerðinni til tryggingar skuldum hans við bankann.

18

Fyrir liggur að nú eru rekin tvö dómsmál þar sem gerðar eru kröfur á hendur Kópavogsbæ um greiðslu bóta vegna eignarnáms 23. janúar 2007 sem gert var á grundvelli eignarnámsheimildar 10. sama mánaðar. Fyrra málið var höfðað með stefnu 28. apríl 2014 af erfingjum dánarbús S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef. Í málinu voru aðallega gerðar kröfur um að Kópavogsbær greiddi dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef 74.811.389.955 krónur auk vaxta vegna fjögurra eignarnáma sem Kópavogsbær gerði 8. maí 1992, 13. maí 1998, 1. ágúst 2000 og 23. janúar 2007. Þávar í málinu gerð varakrafa um að Þ-kk-þgf H-kk-þgf yrði gert að greiða dánarbúinu 2.250.000.000 króna auk vaxta en sú fjárhæð samsvaraði þeirri greiðslu sem Þ-kk-nf hafði þegar fengið frá Kópavogsbæ samkvæmt sáttargerðinni frá 30. janúar 2007. Við upphaf aðalmeðferðar málsins í héraði var fallið frá kröfu á hendur varastefnda í því máli, dánarbúi Þ-kk-ef H-kk-ef. Með dómi héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2020 í málinu nr. E- 1362/2014 var Kópavogsbæ gert að greiða dánarbúi S-kk-ef K-kk-ef 968.000.000 króna auk vaxta. Dómurinn taldi allar kröfur fyrndar vegna eignarnáma frá árunum 1992, 1998 og 2000 en að dánarbúið ætti, á grundvelli beins eignarréttar á jörðinni Vatnsenda, rétt á greiðslu frá Kópavogsbæ sem næmi 968.000.000 króna vegna eignarnáms á árinu 2007. Í dóminum kemur fram að samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna hefði markaðsvirði landsins sem tekið var eignarnámi 23. janúar 2007, verið 6.948.000.000 króna. Virði óbeins eignarréttar hefði verið 5.980.000.000 króna en virði beins eignarréttar 968.000.000 króna. Málinu hefur nú verið áfrýjað til Landsréttar og bíður þar efnismeðferðar. Með ákvörðun Hæstaréttar 9. febrúar 2021 í máli nr. 27/2021 var hafnað beiðni erfingja dánarbús S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef um leyfi til að áfrýja héraðsdómi í málinu beint til Hæstaréttar á grundvelli 1. mgr. 175. gr. laga nr. 91/1991.

19

Síðara dómsmálið var höfðað 28. maí 2018 af Þ-kk-þgf H-kk-þgf á hendur Kópavogsbæ. Eftir andlát Þ-kk-ef tók varnaraðili máls þessa við aðildinni. Í málinu eru aðallega gerð krafa um greiðslu 5.631.000.000 króna í skaðabætur úr hendi Kópavogsbæjar vegna vanefnda á sáttargerðinni frá 30. janúar 2007 auk þess sem krafist er viðurkenningar á skaðabótum vegna tapaðra leigugreiðslna á 300 lóðum sem afhenda átti samkvæmt grein 2.2 í sáttargerðinni. Jafnframt er þar krafist viðurkenningar á skyldu til að afhenda byggingarrétt og tíu lóðir, einkaafnotarétti haustbeitar og skyldu til greiðslu kostnaðar við stofnun lóða sem samið var um í sáttargerðinni. Til vara er þess krafist að Kópavogsbær greiði dánarbúinu 14.000.000.000 króna í skaðabætur að frádregnum innborgunum sem greiddar voru samkvæmt 1. gr. sáttargerðarinnar. Málsaðilar hafa upplýst að málinu hafi verið frestað og að beðið yrði niðurstöðu þessa máls.

20

Auk þeirra fjögurra eignarnáma sem Kópavogsbær gerði á landi úr jörðinni Vatnsenda og deilt er um í fyrrnefnda dómsmálinu svo og hinna bótaskyldu landspjalla vegna virkjunar Elliðaáa liggja fyrir upplýsingar í málinu um að Landsvirkjun hafi árið 2000 greitt ábúanda Vatnsenda bætur vegna línulagnar um land jarðarinnar. Þá liggur fyrir að Þ-kk-nf H-kk-nf, þáverandi ábúandi á Vatnsenda, var með dómi Hæstaréttar 8. mars 2001 í máli nr. 58/2000 talinn réttur aðili dómsmáls á hendur Landssíma Íslands hf. vegna kröfu um endurheimt á eignarnumdu landi sem afsalað var til eignarnemans, Landssíma Íslands, vegna ríkissjóðs með afsalsgerningi 4. febrúar 1947.

Málsástæður aðila

Málsástæður sóknaraðila

21

Sóknaraðili byggir kröfur sína aðallega á því að réttur til eignarnámsbóta tilheyri ábúanda jarðarinnar hverju sinni. Um það sé skýrlega mælt í 2. mgr. 2. gr. erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef 4. janúar 1938 sem sóknaraðili leiðir rétt sinn frá. Ákvæðið hafi mátt rekja til þess að hluti af landi Vatnsenda fór undir vatn þegar Elliðaár voru virkjaðar og að bætur vegna þess tjóns hafi ekki verið umsamdar eða innheimtar að fullu. Við andlát Þ-kk-ef H-kk-ef hafi réttur hans til jarðarinnar, leigutekna og eignarnámsbóta sem henni tengjast fallið niður og færst á hendur sóknaraðila. Sú takmörkun sem varnaraðili byggi á að felist í orðum 2. mgr. 2. gr. erfðaskrárinnar, um að bætur sem hafi „fullkomlega“ verið samið um áður, vísi til þess hvort greiðslurnar hafi verið inntar af hendi fyrir andlát fyrri ábúanda eða ekki. Ógreiddar bætur tilheyri því sóknaraðila.

22

Þá séu ógreiddu eignarnámsbæturnar nátengdar jörðinni þar sem þær felist í afhendingu á skipulögðum lóðum og byggingarrétti á landi sem tilheyrði jörðinni fyrir eignarnámið svo og haustbeit. Réttur sóknaraðila byggi á því að eignarnámsbætur séu staðgönguverðmæti þeirrar eignar sem hinn kvaðabundni arfur taki til og tilheyri því honum. Í grein 1 c í erfðaskránni sé skýrlega tekið fram að ábúanda sé veitt víðtæk heimild til útleigu lóða úr jörðinni gegn hæfilegu endurgjaldi. Í þessu samhengi megi líta á eignarnámsbætur sem bætur fyrir framtíðarleigu á lóðum úr landi jarðarinnar.

23

Sóknaraðili byggir jafnframt á því að umráð og afnotaréttur hans á jörðinni sé kvaðabundinn arfur, eins og staðfest hafi verið með dómi Hæstaréttar 5. mars 2015 í máli nr. 751/2015, sem skuldheimtumenn ábúanda geti ekki gert fjárnám í. Samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 51. gr., sbr. 52. gr. erfðalaga sé kvaðabundinn arfur undanþegin aðför. Skýra beri erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef í samræmi við vilja hans og á þann hátt að unnt sé að framkvæma erfðaskrána samkvæmt þeim vilja. Ljóst sé af ákvæðum erfðaskrárinnar að vilji M-kk-ef hafi staðið til þess að ábúandi á hverjum tíma skyldi njóta þeirra réttinda sem tengdust jörðinni en ekki skuldheimtumenn fyrri ábúanda. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 20/1991 taki dánarbú við öllum réttindum látins manns sem hann átti þá eða naut nema annað leiði af réttarreglum eða eðli réttindanna. Ljóst sé að vegna eðlis réttinda sóknaraðila til ógreiddra eignarnámsbóta falli þau ekki undir skiptin. Ákvæði 2. mgr. 72. gr. og 1. mgr. 73. gr. laga nr. 21/1991 breyti ekki þessari stöðu auk þess sem hinn kvaðabundni arfur sé undanþeginn fjárnámi.

24

Þá takmarki framkvæmd og meðferð fyrri ábúenda á eignarnámsbótum ekki rétt sóknaraðila auk þess sem byggt sé á því að fyrri ábúendur hafi alltaf ætlað að nýta bæturnar til endurbóta og uppbyggingar á jörðinni.

Málsástæður varnaraðila

25

Varnaraðili byggir kröfur sínar á því að samkvæmt 2. mgr. 72. gr. og 1. mgr. 73. laga nr. 21/1991 eignist bú fjárhagsleg réttindi þrotamanns, önnur en þau sem eru undanþegin fjárnámi. Undantekningar frá reglunni beri að skýra þröngt. Það skipti grundvallarmáli að Þ-kk-nf H-kk-nf hafi verið eignarnámsþoli þegar eignarnámið á grundvelli eignarnámsheimildar 10. janúar 2007 og sáttargerðin 30. sama mánaðar voru gerð. Með sáttargerðinni hafi hann orðið kröfuhafi bótanna auk þess sem hann hafi móttekið hluta bótanna áður en hann lést.

26

Í erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef sé ekkert sem bendi til þess að eignarnámsbætur sem voru fullkomlega umsamdar en ógreiddar að hluta ættu að renna til næsta ábúanda við andlát eignarnámsþola. Fyrir liggi að mörg dæmi séu um að eignarnám hafi verið gert í jörðinni á þeim 80 árum sem liðin eru frá gerð erfðaskrárinnar og hafi bætur vegna þeirra runnið til þess aðila sem var ábúandi þegar eignarnámið var gert. Í 2. mgr. 2. gr. erfðaskrárinnar, sem sóknaraðili byggir kröfu sína á, sé sérstaklega tekið fram að réttur næsta ábúanda til bóta vegna til landspjalla takmarkist við bætur sem ekki hafi áður verið fullkomlega samið um. Þá vísar varnaraðili til þess að Þ-kk-nf H-kk-nf hafi sjálfur talið að hann gæti veðsett þær lóðir úr landi Vatnsenda sem hann fengi á grundvelli sáttargerðarinnar til Landsbanka Íslands og þar meðað þær tilheyrðu ekki jörðinni samkvæmt erfðaskránni.

Niðurstaða

27

Með úrskurði Landsréttar 16. september 2021 í máli nr. 351/2021 var staðfest niðurstaða héraðsdóms í máli nr. Q- 866/2020 um að sóknaraðili skyldi fá afhenta frá varnaraðila jörðina Vatnsenda í Kópavogi, landnúmer 116957, með öllu því sem henni fylgdi og fylgja bæri til ábúðar, hagnýtingar, umráða og afnota samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef 4. janúar 1938.

28

Réttur sóknaraðila til afhendingar jarðarinnar varð virkur við andlát föður hans, Þ-kk-ef H-kk-ef, 12. desember 2018 á grundvelli ákvæðis 3. gr. erfðaskrárinnar en þar er mælt fyrir um að jarðeignin gangi að erfðum til elsta sonar ábúanda að honum látnum og að þannig fái ávallt aðeins einn maður allan arfinn. Við úrlausn á kröfu sóknaraðila um rétt hans til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild frá 10. janúar 2007, sbr. sáttargerð frá 30. sama mánaðar, verður því að miða við réttarstöðuna á dánardegi föður sóknaraðila.

29

Ríkulega dómaframkvæmd er að finna um gildi og efni erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef svo sem nánar er rakið í dómi Hæstaréttar í máli nr. 751/2014. Eins og þar kemur fram var strax með dómi réttarins 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967, staðfest að einungis elsta syni ábúanda væri áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda samkvæmt erfðaskránni.

30

Af erfðaskránni verður ráðið að ábúandi hverju sinni eigi rétt til að hirða arð sem fellur til af eigninni, hvort sem það er vegna búskapar eða annarra tiltekinna tekna. Þannig er í grein 1. c sérstaklega mælt fyrir um það að erfingi megi selja á leigu lóðir undir hús, leikvelli eða annað úr óræktuðu landi jarðarinnar gegn afgjaldi sem hæfilegt þykir á hverjum tíma. Þar er sérstaklega tekið fram að leiga skuli goldin til ábúanda hverju sinni og að ekki megi veðsetja leigugreiðslur fyrr en þær hafi verið greiddar ábúanda. Þá er svo sem áður er rakið kveðið á um það í 2. mgr. 2. gr. að ábúandi skuli eiga tilkall til bóta fyrir „landspjöll“ á jörðinni. Þótt réttur erfingja til nýtingar á jörðinni og umráða yfir henni sé ríkur samkvæmt ákvæðum erfðaskrárinnar er sá réttur bundinn ýmsum takmörkunum og kvöðum. Þannig er erfingja bannað að ráðstafa jörðinni með löggerningi í lifanda lífi auk þess sem heimild hans til veðsetningar hennar er takmörkuð, sbr. 1. gr. erfðaskrárinnar. Samkvæmt 1. gr. b og 4. gr. erfðaskrárinnar hvílir sú skylda á erfingja að hafa búsetu á jörðinni og reka þar búskap. Þá er mælt fyrir um það í 6. gr. hennar að sérhver erfingi verði að halda öll skilyrði hennar og að vanræksla á því leiði tafarlaust til réttindamissis. Í 7. gr. erfðaskrárinnar er svo mælt fyrir um það hvernig ráðstafa skuli þeim eignum sem hún tekur til ef sú aðstaða kemur upp að karlleggur L-kk-ef H-kk-ef deyi út. Í ákvæðinu segir að þá skuli selja eignirnar og stofna Styrktarsjóð Magnúsar Einarssonar Hjaltested sem andvirði eignanna renni í. Tilgangur sjóðsins skuli vera að styrkja ungmenni af ættlegg L-kk-ef H-kk-ef til framhaldsmenntunar. Í erfðaskránni er ekki að finna neina ráðagerð um að andvirði eignanna renni til annarra en elstu sona í beinan karllegg eða til styrktarsjóðsins.

31

Því var slegið föstu með áðurgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 751/2014 að beinn eignarréttur að jörðinni sé ekki á hendi erfingja sem nýtur afnota- og umráðaréttar á jörðinni heldur skuli ráðstafa þeim rétti til lögerfingja S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef sem tók fyrstur arf samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. Hin beinu eignarréttindi liggja því hjá öðrum aðilum en þeim sem nýtur umráða- og afnotaréttar samkvæmt erfðaskránni. Í beinum eignarrétti felst almenn heimild til að hagnýta eignina og ráðstafa henni með þeim takmörkunum sem leiðir af lögum og óbeinum eða takmörkuðum eignarréttindum annarra. Um takmarkanir á hinum beina eignarrétti fer eftir því hvað verði ráðið af efni erfðaskrárinnar um vilja arfleifanda um hvað felist nánar í hinum óbeina eignarrétti til umráða og afnota jarðarinnar. Það er ekki aðeins meginregla í íslenskum erfðarétti að skýra verði erfðaskrá með tilliti til vilja arfleifanda að því marki sem unnt er að ráða hann af gögnum heldur ber einnig að skýra hana þannig að hún geti haldið gildi sínu og verði framkvæmd eins og frekast er unnt.

32

Eignarnám Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild frá 10. janúar 2007, sbr. sáttargerð frá 30. sama mánaðar, var gerð á grundvelli heimildar umhverfisráðherra samkvæmt 1. mgr. 32. gr. þágildandi skipulagslags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Samkvæmt lagagreininni skyldi eignarnámið fara að lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Í 1. mgr. 3. gr. þeirra laga segir að með eignarnámi megi, ef eigi leiðir annað af heimildarlögum, afla eignarréttar að landi og mannvirkjum ásamt því sem þeim fylgir, skerða um ákveðinn tíma eða fyrir fullt og allt eignarrétt eða takmörkuð eignarréttindi yfir fasteign og stofna eða fella niður afnotaréttindi, ítaksréttindi og önnur takmörkuð eignarréttindi yfir fasteignum. Í 2. mgr. sömu lagagreinar er kveðið á um að þegar eignarréttar sé aflað með eignarnámi skuli öll takmörkuð eignarréttindi jafnframt afnumin, nema annað sé sérstaklega ákveðið. Þá segir í 2. mgr. 10. gr. laganna að eigi aðrir rétthafar en eigandi eignarnumins verðmætis rétt til eignarnámsbóta skuli meta og tilgreina sérstaklega þær bætur sem hverjum þeirra ber. Samkvæmt 8. gr. laganna skal eigendum og öðrum rétthöfum eignar sem er tekin eignarnámi gefinn kostur á að kynna sér öll gögn er eignarnámið varða og máli skipta við ákvörðun bótafjárhæðar. Fyrir liggur að eignarnám Kópavogsbæjar á árinu 2007 og sáttargerðin sem á því var reist gerði eingöngu ráð fyrir að þáverandi ábúandi fengi greiddar bætur vegna eignarnámsins. Á þeim tíma lá ekki fyrir dómur Hæstaréttar um að hinn beini eignarréttur fylgdi ekki rétti erfingja til afnota og umráða á jörðinni.

33

Í dómi Hæstaréttar 16. mars 2016 í máli nr. 121/2016 kemur fram að óbein eignarréttindi á borð við afnotaréttindi veiti rétthafanum eingöngu takmarkaðar heimildir yfir eign þannig að handhafi hins beina eignarréttar njóti allra annarra heimilda sem í eignarrétti felist og eigninni fylgi. Af því leiði að sé eignin, eða hluti hennar, tekin eignarnámi á þann hátt að þeir sem hafa á hendi beinan eignarrétt og óbeinan séu sviptir heimildum sínum fyrir fullt og allt, verði handhafi hinna takmörkuðu eignarréttinda að sýna fram á, rísi ágreiningur milli hans og handhafa hins beina eignarréttar, hve miklu fjárhagslegu tjóni hann hafi orðið fyrir sökum eignarnámsins.

34

Í málinu deila aðilar um það hvor eigi rétt til að innheimta greiðslur samkvæmt sáttargerð frá 30. janúar 2007 milli Kópavogsbæjar og Þ-kk-ef H-kk-ef, þáverandi ábúanda á Vatnsenda, vegna eignarnáms þess fyrrnefnda á um það bil 864 hektara landi úr jörðinni Vatnsenda. Samkvæmt grein 2.1 í sáttargerðinni skyldi Kópavogsbær greiða Þ-kk-þgf 2.250.000.000 króna og var sú fjárhæð greidd á árinu 2007. Aðilar eru sammála um að greiðslur samkvæmt greinum 2.2, 2.2.3, 2.2.4, 2.2.5., 2.2.6 og 2.2.8 í sáttargerðinni hafi ekki verið inntar af hendi. Í greiðslu samkvæmt grein 2.2 felst að Kópavogsbær skipuleggi 300 lóðir undir sérbýli á tilteknum reitum merktum C og G í landi Vatnsendajarðarinnar sem eru samtals 35 hektarar að stærð. Skyldi Kópavogsbær hanna, leggja og kosta götur, veitur og stíga auk þess að annast frágang á opnum svæðum á reitunum. Þá tók Kópavogsbær að sér að annast viðhald þessara þátta. Svæðinu skyldi skilað fullbúnu eigi síðar en í maí eða júní 2008. Í grein 2.2.3 er mælt fyrir um að landeigandi skuli fá 11% af öllum byggingarrétti fyrir íbúðarhús og atvinnuhúsnæði úr hverjum skipulagsáfanga á hinu eignarnumda svæði. Í ákvæðinu er ekki mælt fyrir um hvenær afhending á þessum byggingarrétti skyldi fara fram. Samkvæmt greinum 2.2.4, 2.2.5 og 2.2.6 í sáttargerðinni skyldi Kópavogsbær skipuleggja samtals tíu lóðir á landi þar sem gamli bær Vatnsenda og eldri útihús stóðu, svo og á tveimur lóðum merktum nr. 134 og 241 a úr landi Vatnsendajarðarinnar. Skyldi skipulagsvinna samkvæmt þessum ákvæðum innt af hendi sem fyrst. Að lokum er mælt fyrir um það í grein 2.2.8 að landeigandi fái einkaafnot til haustbeitar fyrir sauðfé innan Lækjarbotnalands frá Fossvallarétt og upp úr.

35

Með sáttargerðinni 30. janúar 2007 sömdu Kópavogsbær og Þ-kk-nf H-kk-nf um greiðslur fyrir þá 864 hektara sem teknir voru eignarnámi úr landi Vatnsendajarðarinnar. Sóknaraðili byggir kröfur sínar aðallega á því að réttur til eignarnámsbóta tilheyri ábúanda jarðarinnar hverju sinni enda sé skýrlega mælt fyrir um það í 2. mgr. 2. gr. erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef 4. janúar 1938, sem sóknaraðili leiði rétt sinn frá, að ábúandi eigi rétt á að krefja um bætur vegna landspjalla ef ekki hefur verið fullkomlega um þær samið áður. Sóknaraðili heldur því fram að þar sem hluti bótanna sé enn ógreiddur hafi ekki fullkomlega verið samið um bætur fyrir þau landspjöll sem fólust í eignarnáminu.

36

Í sáttargerðinni er skýrlega kveðið á um það hvaða réttindi landeigandi skuli fá fyrir hið eignarnumda land. Þótt Kópavogsbær hafi ekki innt af hendi allar greiðslur samkvæmt sáttinni er ljóst að aðilar höfðu náð endanlegum samningum um skyldur hvors um sig vegna eignarnámsins. Þrátt fyrir að greiðslurnar hafi ekki verið inntar af hendi á þeim tíma sem um var samið breytir það ekki því að þær kröfur sem aðilar deila um eru reistar á þeim samningi sem sáttargerðin felur í sér. Eins og áður er rakið höfðaði Þ-kk-nf H-kk-nf mál á hendur Kópavogsbæ þar sem hann krafðist skaðabóta vegna vanefnda Kópavogsbæjar á umræddum greiðslum og viðurkenningar á rétti sínum til þeirra. Samkvæmt þessu verður að miða við að fullkomlega hafi verið samið um bæturnar í skilningi 2. mgr. 2. gr. erfðaskrárinnar og verður þegar af þeirri ástæðu að hafna málsástæðu sóknaraðila um að hann eigi rétt til eignarnámsbótanna á grundvelli framangreinds ákvæðis í erfðaskránni um að bætur vegna landspjalla skuli renna til ábúanda hverju sinni. Kemur því ekki til sérstakrar skoðunar hvort eignarnámsbætur falli undir hugtakið landspjöll í erfðaskránni.

37

Svo sem áður er rakið var í hinum kærða úrskurði komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðila tilheyrði réttur til hluta af ógreiddum eftirstöðvum eignarnámsbóta sem tengdust skipulagsvinnu Kópavogsbæjar á landi og lóðum Vatnsenda svo og einkaréttur til beitar en varnaraðili var hins vegar talinn eiga rétt til þess hluta bótanna sem fólst í afhendingu á 11% af öllum byggingarrétti.

38

Samkvæmt upplýsingum sem liggja fyrir í málinu virðast bætur vegna fyrri eignarnáma Kópavogsbæjar hafa runnið til ábúanda Vatnsendajarðarinnar hverju sinni eftir að um þær hafi verið samið. Í öllu falli er ekki að finna nein gögn sem benda til þess að þeim bótum hafi verið haldið aðgreindum eða þær verið nýttar á þann veg að þær kæmu síðari ábúendum til hagsbóta. Í málinu liggja fyrir gögn sem sýna að M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf hafði samið við Kópavogsbæ um bætur vegna eignarnáms Kópavogsbæjar 24. nóvember 1999 á 90,5 hektara spildu úr landi Vatnsenda. M-kk-nf lést 21. desember sama ár. Í sátt sem K-kvk-nf Ó-kvk-nf J-kvk-nf, ekkja M-kk-ef sem þá sat í óskiptu búi, gerði við Kópavogsbæ 1. ágúst 2000 um uppgjör á bótum fyrr eignarnámið var gert ráð fyrir að eignarnámsbæturnar rynnu að mestu leyti til dánarbúsins. Þar var undanskilin skipulagsvinna sem Kópavogsbær skyldi inna af hendi samkvæmt grein 8 í sáttinni vegna 32 lóða, „byggð við vatnið“, úr landi Vatnsenda sem skyldi falla til Þ-kk-ef H-kk-ef sem tók við af M-kk-þgf sem ábúandi jarðarinnar. Í ákvæðinu var þó tekið fram að Þ-kk-nf skyldi gera lóðarleigusamninga til 70 ára við K-kvk-þf vegna dánarbús M-kk-ef sem henni væri heimilt að framselja.

39

Svo sem að framan greinir var dánarbú Þ-kk-ef H-kk-ef tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 23. október 2019. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 tekur dánarbú við við öllum fjárhagslegum réttindum sem hinn látni átti við andlát sitt eða naut, nema annað leiði af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttindanna. Með bréfi 10. febrúar 2020 tilkynnti skiptastjóri í dánarbúinu að með búið yrði farið samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 þar sem eignir myndu fyrirsjáanlega ekki nægja til að greiða skuldir búsins. Í 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991 er að finna sambærilegt ákvæði og er í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 en í fyrrnefnda ákvæðinu segir að bú þrotamanns taki við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti eða naut við uppkvaðningu úrskurðarins, nema annað leiði af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningi sem verður ekki hnekkt vegna gjaldþrotaskiptanna. Ef um einstakling er að ræða má þrotamaðurinn þó halda þeim fjárhagslegu réttindum sem fjárnám verður ekki gert í eða verða undanþegin fjárnámi nema mælt sé sérstaklega á annan veg í lögum.

40

Samkvæmt því sem að framan er rakið verður því almennt að miða við að eignarnámsbætur sem samið hefur verið um að fullu teljist til fjárhagslegra réttinda sem Þ-kk-nf H-kk-nf átti og naut þegar hann lést, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Regla þessi er þó ekki einhlít því í lagaákvæðinu er mælt fyrir um að hún eigi ekki við ef annað leiði af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningi sem verður ekki hnekkt vegna skiptanna. Þá er mælt fyrir um það í 1. mgr. 73. laga nr. 21/1991 að bú eignist þau fjárhagslegu réttindi sem til falla meðan á búskiptum stendur ef skilyrði 1. mgr. 72. gr. eru uppfyllt. Þetta á þó ekki við um arf, dánargjöf, dánarbeðsgjöf eða lífsgjöf sem fellur eða kemur til framkvæmdar meðan á skiptunum stendur ef arfleiðandi eða gefandi hefur ákveðið þá undanþágu á lögmætan hátt.

41

Fallist er á það með varnaraðila að réttindi til 11% byggingarréttar á hinu eignarnumda landi samkvæmt grein 2.2 í sáttargerðinni séu fjárhagsleg réttindi sem tilheyra varnaraðila samkvæmt framangreindu ákvæði 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Aðrar greiðslur sem eru ógreiddar samkvæmt sáttargerðinni eru á hinn bóginn nátengdar umráða- og afnotarétti á jörðinni Vatnsenda sem sóknaraðili hefur nú fengið viðurkenndan á grundvelli erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef 4. janúar 1938. Ljóst er að skipulagsvinna sú sem Kópavogsbæ ber að inna af hendi samkvæmt ákvæðum greina 2.2, 2.2.4, 2.2.5. og 2.2.6 í sáttargerðinni mun ekki nýtast öðrum en þeim sem fer með umráða- og afnotarétt á Vatnsendajörðinni og hefur heimildir til að leigja út lóðir. Þau réttindi eru því ekki fjárhagsleg réttindi sem munu geta nýst varnaraðila eftir að sóknaraðili hefur fengið viðurkenndan rétt sinn til jarðarinnar. Vegna sérstaks eðlis þessara greiðslna og þess að í erfðaskránni kemur skýrt fram sá vilji arfleifanda að ábúanda á hverjum tíma skuli heimilt að leigja út lóðir á jörðinni og hirða af þeim leigutekjur verður fallist á það með sóknaraðila að þessar greiðslur séu ekki fjárhagsleg réttindi sem bú varnaraðila hafi tekið við við andlát Þ-kk-ef H-kk-ef. Þess í stað tilheyri þær sóknaraðila, á grundvelli framangreindra undanþága frá meginreglunni sem fram koma í 1. mgr. 72. gr. og 1. mgr. 73. gr. laga nr. 21/1991. Hið sama gildir um rétt landeiganda til beitar samkvæmt grein 2.2.8 í sáttargerðinni enda tengist nýting þess réttar jörðinni Vatnsenda en eins og áður er rakið er umráða- og afnotaréttur erfingja samkvæmt greinum 1 b og 4 í erfðaskránni háður því að hann búi á jörðinni og stundi þar búskap.

42

Með vísan til þess sem að framan er rakið verður hinn kærði úrskurður staðfestur.

43

Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

44

Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fer eftir því sem nánar greinir í úrskurðarorði en þar er málflutningsþóknun tilgreind án virðisaukaskatts í samræmi við dómvenju.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, M-kk-ef P-kk-ef H-kk-ef, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kk-ef Þ-kk-ef, 500.000 krónur.