463/2020

Útdráttur

A krafði B ehf. og Í um skaða- og miskabætur vegna þinglýsingar og tilrauna til fullnustugerða á grundvelli veðskuldabréfs sem var útgefið til handhafa og undirritað af C samkvæmt umboði frá A. Krafa A um bætur fyrir fjártjón var í fyrsta lagi byggð á því að Í bæri skaðabótaábyrgð vegna mistaka sem þinglýsingarstjóri hefði gert með því að þinglýsa veðskuldabréfi á fasteign A. Þá var krafa A um bætur í öðru lagi byggð á því að B ehf. og Í bæru óskipta ábyrgð vegna fjártjóns A þar sem skilyrði nauðungarsölu á hinni veðsettu fasteign hans hefðu ekki verið uppfyllt. Í þriðja lagi taldi A að B ehf. og Í bæru óskipta ábyrgð vegna fjártjóns sem A hefði orðið fyrir vegna árangurslauss fjárnáms sem var gert hjá honum án þess að skilyrði fyrir því hefðu verið uppfyllt en það hafi síðar leitt til þess að B ehf. hafi krafist þess fyrir dómi að bú A yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í dómi Landsréttar kom fram að við málsmeðferð sýslumanns hefði verið brotið með ýmsum hætti gegn ákvæðum þinglýsingalaga nr. 39/1978, laga nr. 90/1989 um aðför og laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Var það niðurstaða réttarins að Í bæri eftir almennum reglum skaðabótaábyrgð á því fjártjóni sem sannanlega hefði hlotist af því að veðskuldabréfinu var ranglega þinglýst á fasteign A. Þá bæri Í með sama hætti skaðabótaábyrgð vegna þess að framhaldsuppboð á eigninni var auglýst að ósekju. Í bæri aftur á móti ekki ábyrgð á því fjártjóni sem sannanlega kynni að hafa hlotist af aðfarargerðinni sem framkvæmd var á grundvelli veðskuldabréfsins. B ehf. var sýknað af kröfum A um bætur vegna fjártjóns vegna þinglýsingarinnar og þess að hafa krafist nauðungarsölu á fasteign A. Landsréttur taldi B ehf. aftur á móti bera hlutlæga ábyrgð á því fjártjóni sem hlaust af aðfarargerð sem síðar var leitt í ljós að skilyrði skorti til, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989. Taldi Landsréttur að A ætti rétt til bóta úr hendi Í vegna kostnaðar við rekstur dómsmáls gegn B ehf. vegna þinglýsingarinnar en ekki vegna kostnaðar sem rakinn yrði til samskipta lögmanns A við embætti sýslumanns. Þóttu bætur úr hendi Í hæfilega ákveðnar 1.100.000 krónur. Þá var B ehf. á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 gert að greiða A 350.000 krónur í bætur vegna kostnaðar hans af erindisrekstri fyrir sýslumanni vegna aðfarargerðarinnar. B ehf. og Í voru hins vegar sýknuð af kröfu A um miskabætur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 20. júlí 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2020 í málinu nr. E- 2369/2019.

2

Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að stefndi og gagnáfrýjandi verði dæmdir til að greiða honum óskipt 13.136.800 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags, allt að frádreginni greiðslu að fjárhæð 684.000 krónur 29. júní 2020. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að stefndi og gagnáfrýjandi verði dæmdir til að greiða honum óskipt skaðabætur að álitum ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 29. september 2020. Hann krefst sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

5

Í máli þessu gerir aðaláfrýjandi kröfu um að stefndi, íslenska ríkið, og gagnáfrýjandi, B ehf., greiði sér óskipt 13.136.800 krónur í skaðabætur vegna þinglýsingar og tilrauna til fullnustugerða á grundvelli veðskuldabréfs sem var útgefið til handhafa 2. ágúst 2016 og undirritað af C samkvæmt umboði frá aðaláfrýjanda. Samkvæmt skuldabréfinu var fasteign aðaláfrýjanda að [...] veðsett til tryggingar skuldinni.

Bótakrafa aðaláfrýjanda sundurliðast þannig að annars vegar er krafist 5.136.800 króna í bætur vegna fjártjóns en hins vegar 8.000.000 króna í miskabætur. Með hinum áfrýjaða dómi var stefnda og gagnáfrýjanda óskipt gert að greiða aðaláfrýjanda 6

Atvikum málsins og málsástæðum aðila er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Það athugast að samkvæmt gögnum málsins mun greiðsluáskorun vegna framangreinds veðskuldabréfs hafa verið birt 4. október 2017. Þá krafðist lögmaður gagnáfrýjanda þess 30. október sama ár að nauðungarsala færi fram á fasteign aðaláfrýjanda á grundvelli veðskuldabréfsins. Aftur á móti krafðist lögmaður aðaláfrýjanda þess sama dag og úrskurður Landsréttar [...] júní 2018 í máli nr. [...]/2018 var kveðinn upp að aðgerðir á grundvelli nauðungarsölubeiðninnar yrðu stöðvaðar.

7

Við aðalmeðferð í Landsrétti var upplýst að stefndi hefði greitt helming dæmdra bóta og málskostnaðar í héraði. Stefndi fellur þó ekki frá málsástæðum sínum til varnar kröfum aðaláfrýjanda. Fyrir Landsrétti var einnig lögð fram greiðslukvittun þar sem fram kemur að gagnáfrýjandi hafi greitt 684.000 krónur til lögmanns aðaláfrýjanda.

Óumdeilt er í málinu að greiðslan nemi málskostnaði samkvæmt úrskurði Landsréttar 22. mars 2019 í máli nr. 146/2019, ásamt dráttarvöxtum. Þá byggði gagnáfrýjandi á því fyrir Landsrétti að reikningar vegna lögmannskostnaðar hefðu verið gefnir út á eiginkonu aðaláfrýjanda og gæti aðaláfrýjandi ekki krafist bóta vegna þess kostnaðar.

Aðaláfrýjandi mótmælti þeirri málsástæðu sem of seint fram kominni.

8

Krafa aðaláfrýjanda um bætur fyrir fjártjón er í fyrsta lagi á því byggð að stefndi beri skaðabótaábyrgð vegna mistaka sem þinglýsingarstjóri hafi gert með því að þinglýsa veðskuldabréfinu sem málið varðar á fasteign aðaláfrýjanda 22. ágúst 2016. Vísar aðaláfrýjandi í þessu sambandi til bótareglu 49. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að aðaláfrýjandi geti ekki byggt kröfur sínar í málinu á þessu lagaákvæði. Aftur á móti verður fallist á það með aðaláfrýjanda að stefndi geti einnig borið skaðabótaábyrgð á fjártjóni aðaláfrýjanda vegna þinglýsingarinnar eftir almennum reglum skaðabótaréttar verði starfsmenn sýslumanns taldir hafa valdið honum fjártjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 4. maí 2020 í máli nr. 50/2019. Jafnframt verður fallist á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi geti borið slíka ábyrgð á sama grundvelli.

9

Aðaláfrýjandi byggir í öðru lagi á því að stefndi og gagnáfrýjandi beri óskipta bótaábyrgð gagnvart sér vegna fjártjóns sem hann hafi orðið fyrir þar sem skilyrði nauðungarsölu hafi ekki verið uppfyllt. Allt að einu hafi gagnáfrýjandi krafist nauðungarsölu 30. október 2017 og sýslumaður tekið nauðungarsölubeiðnina til meðferðar. Um bótagrundvöll í þessu sambandi vísar aðaláfrýjandi til 1. og 2. mgr. 86. gr., sbr. 1. mgr. 87. gr. laga nr. 90 /1991 um nauðungarsölu. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að mál þetta hafi verið höfðað eftir að frestur til þess að krefjast bóta á framangreindum lagagrundvelli var liðinn, sbr. 88. gr. laganna, og að aðaláfrýjandi geti því ekki byggt kröfur sínar um bætur fyrir fjártjón á framangreindum lagaákvæðum. Aftur á móti verður fallist á það með aðaláfrýjanda að stefndi og gagnáfrýjandi kunni að vera bótaskyldir vegna nauðungarsölunnar á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar teljist þeir, eða einstaklingar sem þeir bera ábyrgð á, hafa valdið aðaláfrýjanda fjártjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 4. maí 2020 í máli nr. 50/2019 og 17. mars 2015 í máli nr. 188/2015.

10

Í þriðja lagi byggir aðaláfrýjandi á því að stefndi og gagnáfrýjandi beri óskipta skaðabótaábyrgð vegna fjártjóns sem aðaláfrýjandi hafi orðið fyrir vegna þess að árangurslaust fjárnám hafi verið gert hjá honum 12. september 2018 án þess að skilyrði fyrir því hefðu verið uppfyllt en það hafi síðar leitt til þess að gagnáfrýjandi krafðist þess fyrir dómi að bú aðaláfrýjanda yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Vísar aðaláfrýjandi um þetta atriði til 1. og 2. mgr. 96. gr., sbr. 97. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að mál þetta hafi verið höfðað áður en frestur til þess að krefjast bóta á framangreindum lagagrundvelli var liðinn, sbr. 98. gr. laga nr. 90/1989, og að aðaláfrýjandi geti því byggt kröfur sínar um bætur fyrir fjártjón á framangreindum lagaákvæðum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður jafnframt staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandi beri, á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laganna, hlutlæga ábyrgð á því fjártjóni sem aðaláfrýjandi kann að hafa orðið fyrir vegna aðfarargerðarinnar og að til þess að stefndi verði látinn sæta bótaábyrgð óskipt með gagnáfrýjanda þurfi sýslumaður eða fulltrúi hans að hafa sýnt af sér saknæma háttsemi við framkvæmd hennar, sbr. 1. mgr. 97. gr. laganna. Að fenginni þeirri niðurstöðu eru engin efni til að taka afstöðu til þess hvort stefndi eða gagnáfrýjandi beri einnig ábyrgð vegna fjárnámsins eftir almennum reglum skaðabótaréttar.

11

Kemur þá til skoðunar hvort sýslumaður eða starfsmenn hans hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í fyrsta lagi þegar veðskuldabréfinu sem málið varðar var þinglýst á fasteign aðaláfrýjanda 22. ágúst 2016, í öðru lagi í tengslum við meðferð sýslumanns á nauðungarsölubeiðninni 30. október 2017 og í þriðja lagi þegar gert var árangurslaust fjárnám hjá aðaláfrýjanda 12. september 2018.

12

Samkvæmt 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er öðru hjóna óheimilt án skriflegs samþykkis hins að afhenda eða veðsetja fasteign sína, þar á meðal sumarbústað, leigja hana eða byggja, ef hún er ætluð til bústaðar fyrir fjölskylduna eða er notuð við atvinnurekstur beggja hjóna eða hins. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga skal meðal annars vísa skjali frá þinglýsingu ef útgefanda þess brestur heimild til eignar á þann veg er skjalið greinir eða skjalið hefur aðra svo verulega galla að ekki þykir fært að taka það til þinglýsingar og vörslu, nema lögmæltar undantekningarreglur heimili þinglýsinguna. Veðskuldabréfinu sem mál þetta varðar var þinglýst 22. ágúst 2016 á fasteign aðaláfrýjanda að [...]. Á veðskuldabréfinu var gert ráð fyrir samþykki maka þinglýsts eiganda en ekkert slíkt samþykki er ritað á það. Með bréfi 17. júlí 2017 mótmælti aðaláfrýjandi þinglýsingunni, meðal annars á þeim grundvelli að ákvæðis 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga hefði ekki verið gætt. Með bréfi 21. sama mánaðar mun þess einnig hafa verið krafist að sýslumaður leiðrétti færslu veðskuldabréfsins í þinglýsingabók, sbr. 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga.

Sýslumaður synjaði um leiðréttingu með bréfi 20. desember 2017, meðal annars á þeim grundvelli að þegar veðskuldabréfinu hefðiverið þinglýst hafi verið „óljóst um búsetu“ maka aðaláfrýjanda. Í úrskurði Landsréttar [...]júní 2018 í máli nr. [...]/2018 komst rétturinn aftur á móti að þeirri niðurstöðu að í ljósi þess að aðaláfrýjandi og eiginkona hans voru á þeim tíma er veðskuldabréfinu var þinglýst með skráð lögheimili í fasteign aðaláfrýjanda að [...] hefði sýslumanni borið að fyrra bragði að ganga út frá því að fullnægja þyrfti framangreindu skilyrði 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga, sbr. þágildandi 1. gr. laga nr. 21/1990 um lögheimili. Hefði ekki þýðingu í þessu sambandi að eiginkonu aðaláfrýjanda hefði í október 2015 verið sent erindi frá þjóðskrá þar sem henni var gefinn frestur til að færa sönnur á rétt sinn til skráningar lögheimilis hér á landi, enda hefði skráðu lögheimili hennar ekki verið breytt þegar veðskuldabréfinu var þinglýst. Þar sem samþykki maka hafi skort hefði þinglýsingar stjóra borið að vísa skjalinu frá þinglýsingu á grundvelli 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga. Var því fallist á kröfu aðaláfrýjanda og maka hans um að sýslumanni yrði gert að skrá athugasemd í fasteignabók um að samþykki maka hefði skort fyrir veðsetningunni.

13

Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. þinglýsingalaga verður afsali eða veðbréfi, sem ekki er útgefið af stjórnvöldum eða öðrum opinberum aðilum, ekki þinglýst nema undirskriftin sé staðfest af notario publico, lögmanni eða fulltrúa hans, löggiltum fasteignasala, eða tveimur vitundarvottum. Þá skal skýlaust tekið fram að útgefandi hafi ritað nafn sitt eða kannast við undirskrift sína í viðurvist þess eða þeirra er undirskriftina staðfesta svo og að hann hafi verið fjárráða er hann ritaði nafn sitt.

Skorti á að þessum formskilyrðum sé fullnægt verður skjali vísað frá dagbók, sbr. g- lið 2. mgr. 6. gr. þinglýsingalaga. Þá segir í 1. mgr. 24. gr. laganna að hvíli skjal á löggerningi verði það eigi fært í fasteignabók ef útgefanda þess brestur þinglýsta heimild til að ráðstafa eign þann veg er í skjali greinir eða hann skortir skriflegt samþykki þess er slíkrar heimildar nýtur. Skorti áaðþessu skilyrði sé fullnægt ber að vísa skjali frá þinglýsingu á grundvelli 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga. Í framangreindu bréfi aðaláfrýjanda 17. júlí 2017 var gerð athugasemd við að umboð aðaláfrýjanda til C, sem undirritaði veðskuldabréfið sem málið varðar, hefði einungis verið undirritað af einum vitundarvotti og án yfirlýsingar votts um fjárræði, sbr. 22. gr. þinglýsingalaga. Í bréfi sýslumanns 20. desember 2017 kemur fram sú afstaða hans að það álitaefni hvort ákvæðið eigi við um vottun umboðs sem gefur heimild til veðsetningar fasteignar umboðsgjafa varði efnisatriði máls sem sýslumanni beri ekki að taka afstöðu til við þinglýsingu.

14

Í framangreindum úrskurði Landsréttar [...] júní 2018 í máli nr. [...]/2018 var talið að athugasemdir aðaláfrýjanda við umfang umboðsins sem lá til grundvallar undirritun veðskuldabréfsins og vottun þess lytu að efnisatvikum að baki veðskuldabréfinu. Var því ekki fallist á kröfu aðaláfrýjanda og maka hans um að sýslumanni yrði gert að skrá athugasemd í fasteignabók um „galla á umboði“. Í úrskurði Landsréttar 22. mars 2019 í máli nr. 146/2019 var aftur á móti fjallað um ágreining aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda um það hvort skilyrði hefðu verið til að taka bú aðaláfrýjanda til gjaldþrotaskipta á grundvelli árangurslauss fjárnáms 12. september 2018 vegna framangreinds veðskuldabréfs. Var niðurstaða réttarins sú að þegar skuldabréf er aðfararheimild skuli undirskrift skuldara samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. aðfararlaga vera vottuð af lögbókanda, lögmanni, löggiltum fasteignasala eða tveimur vottum. Ekki yrðu gerðar minni kröfur til vottunar undirritunar þess sem gefur umboð til undirritunar skuldabréfs en gerðar væru ef hann undirritaði það sjálfur enda hefði skuldabréfið ekki getað staðið sjálfstætt sem gild aðfararheimild án umboðsins. Hefði því brostið heimild fyrir því að ljúka aðfarargerðinni 12. september 2018 án árangurs og var kröfu gagnáfrýjanda um að bú aðaláfrýjanda yrði tekið til gjaldþrotaskipta hafnað. Á sama hátt verða ekki gerðar minni formkröfur til vottunar umboðs til undirritunar skjals sem á að þinglýsa en skjalsins sjálfs enda hefði veðskuldabréfinu sem mál þetta varðar ekki réttilega verið þinglýst þótt aðaláfrýjandi hefði undirritað það sjálfur ef sú undirritun hefði ekki verið vottuð með fullnægjandi hætti. Samkvæmt öllu framangreindu bar sýslumanni að synja um aðför á grundvelli veðskuldabréfsins, sbr. 1. og 2. mgr. 17. gr. aðfararlaga. Jafnframt verður talið að þinglýsingarstjóra hafi borið að kanna hvort það skilyrði þinglýsingar veðskuldabréfsins væri uppfyllt að umboð til undirritunar þess væri nægilega vottað og vísa veðskuldabréfinu frá dagbók á grundvelli g-liðar 2. mgr. 6. gr. þinglýsingalaga eða í síðasta lagi við könnun á skilyrðum þinglýsingar samkvæmt 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga.

15

Samkvæmt 2. tölulið 1. mg r. 6. gr. laga nr. 90/1991 má krefjast nauðungarsölu til fullnustu gjaldfallinni kröfu samkvæmt þinglýstum samningi um veðrétt í eigninni fyrir tiltekinni peningakröfu, ef berum orðum er tekið fram í samningnum að nauðungarsala megi fara fram til fullnustu kröfunni án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms. Þegar beiðni um nauðungarsölu hefur borist sýslumanni ber honum meðal annars að kanna, eftir því semvið á, hvort beiðnin og sá grundvöllur sem hún byggist á séu í lögmætu formi og hvort augljósir efnislegir annmarkar séu á rétti gerðarbeiðanda, sbr. 13. gr. laga nr. 90/1991. Telja verður að könnun á því hvort grundvöllur nauðungarsölubeiðni sé í lögmætu formi feli meðal annars í sér að kannað sé hvort samningi sem veitir veðréttindi hafi verið þinglýst. Aftur á móti verður ákvæði 13. gr. laga nr. 90/1991 ekki skýrt þannig að framkvæma verði að nýju sambærilega könnun og þinglýsingarstjóra ber að gera áður en skjali er þinglýst. Þá verða þeir ágallar á veðskuldabréfinu sem að framan eru raktir ekki taldir til augljósra annmarka á rétti þess er beiðist nauðungarsölu fyrr en eftir að þeir hafa verið staðreyndir með dómi. Gagnáfrýjandi krafðist sem fyrr greinir nauðungarsölu á fasteign aðaláfrýjanda 30. október 2017. Hinn [...] júní 2018, eftir uppkvaðningu úrskurðar Landsréttar sama dag í máli nr. [...]/2018, sendi aðaláfrýjandi bréf til sýslumanns, upplýsti um úrskurðinn og krafðist þess að aðgerðir á grundvelli nauðungarsölubeiðninnar yrðu stöðvaðar. Þrátt fyrir það var framhald uppboðs á fasteign aðaláfrýjanda að [...] auglýst í Morgunblaðinu [...] þess mánaðar.

Samkvæmt gögnum málsins barst fullnustusviði sýslumanns þó framangreint bréf aðaláfrýjanda án þess að brugðist hefði verið við efni þess fyrr en bréf undirritað af sviðsstjóra þinglýsingasviðs barst [...]sama mánaðar. Í síðastgreindu bréfi kom fram að þann dag hefði verið fallist á kröfu aðaláfrýjanda um að veðskuldabréfið yrði afmáð úr þinglýsingabók. Telja verður að augljósir efnislegir annmarkar í skilningi 13. gr. laga nr. 90/1991 hafi verið á rétti gerðarbeiðanda að fram komnum framangreindum úrskurði Landsréttar þar sem kveðið var á um að þinglýsingar stjóra hefði borið að vísa veðskuldabréfinu frá þinglýsingu. Með vísan til 1., sbr. 6. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991 bar sýslumanni því að stöðva aðgerðir við nauðungarsöluna þegar er honum barst framangreint bréf aðaláfrýjanda, enda ber honum að gæta að því af sjálfsdáðum að nauðungarsölubeiðni fullnægi skilyrðum 1. mgr. 13. gr. laga nr. 90/1991.

16

Samkvæmt framangreindu var með ýmsum hætti brotið gegn ákvæðum áðurgreindra laga við þá málsmeðferð sýslumanns sem mál þetta varðar. Þar sem maki aðaláfrýjanda var með skráð lögheimili að [...] var ekkert tilefni til þess að þinglýsingarstjóri tæki þá efnislegu afstöðu til óleystra álitaefna varðandi búsetu hennar og skráningu lögheimils að óþarfi væri að afla samþykkis hennar fyrir veðsetningu fasteignarinnar. Verður því talið að þinglýsingar stjóri hafi með saknæmum hætti vanrækt lagaskyldu sína til könnunar á því hvort skilyrði væru uppfyllt til þinglýsingar framangreinds veðskuldabréfs. Af úrskurðum Landsréttar [...] júní 2018 í máli nr. [...]/2018 og 22. mars 2019 í máli nr. 146/2019 má aftur á móti ráða að ákveðin réttaróvissa hafi ríkt um það hvernig skýra bæri 22. og 24. gr. þinglýsingalaga og hvort líta bæri á athugasemdir sem aðaláfrýjandi gerði við vottun umboðs til C sem annmarka af því tagi sem sýslumanni bar að gæta að þegar veðskuldabréfinu var þinglýst. Þótt hér að framan hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að annmarki á vottun umboðsins hafi verið þess eðlis að vísa hefði átt veðskuldabréfinu frá þinglýsingu verður það því ekki metið þinglýsingarstjóra til sakar að hafa þinglýst því, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 19. október 2017 í máli nr. 684/2016. Af sömu ástæðu verður ekki metið starfsmönnum sýslumanns til sakar að hafa framkvæmt aðfarargerð á grundvelli veðskuldabréfsins, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Aftur á móti verður aðgerðarleysi starfsmanna fullnustusviðs hjá sýslumanni um aðstöðva eða afturkalla auglýsingu á framhaldsuppboði á fasteign aðaláfrýjanda þrátt fyrir vitneskju um úrskurð Landsréttar [...] júní 2018 í máli nr.

[...]/2018 metið þeim til sakar.

17

Að öllu framangreindu gættu er það niðurstaða dómsins að stefndi beri eftir almennum reglum skaðabótaábyrgð á því fjártjóni sem sannanlega hefur hlotist af því að veðskuldabréfinu var ranglega þinglýst á fasteign aðaláfrýjanda að [...]. Nær ábyrgð stefnda á þeim grundvelli bæði til þess tjóns sem rakið verður til þinglýsingarinnar sjálfrar og þeirrar staðreyndar að eftir að veðskuldabréfinu var þinglýst á fasteign aðaláfrýjanda skapaði það beina nauðungarsöluheimild án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991. Þá ber stefndi með sama hætti skaðabótaábyrgð vegna þess að framhaldsuppboð á eigninni var auglýst að ósekju. Stefndi ber aftur á móti ekki ábyrgð á því fjártjóni sem sannanlega kann að hafa hlotist af aðfarargerðinni sem framkvæmd var á grundvelli veðskuldabréfsins.

18

Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi beri hlutlæga ábyrgð á því fjártjóni sem aðaláfrýjandi hefur sannanlega orðið fyrir vegna þess að gagnáfrýjandi krafðist fullnustu samkvæmt veðskuldabréfinu sem mál þetta varðar með aðfarargerð sem síðar var leitt í ljós að skilyrði skorti til, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989. Nær ábyrgð gagnáfrýjanda á þeim grundvelli bæði til þess tjóns sem rakið verður til aðfarargerðarinnar sjálfrar og þeirrar staðreyndar að hún veitti gagnáfrýjanda heimild til að krefjast gjaldþrotaskipta á búi aðaláfrýjanda, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti.

19

Kemur þá til skoðunar hvort menn sem gagnáfrýjandi ber ábyrgð á hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi. Í tengslum við kröfu sína um bætur fyrir fjártjón byggir aðaláfrýjandi á því að slík háttsemi hafi falist í því að leggja veðskuldabréfið sem mál þetta varðar fram til þinglýsingar hjá sýslumanni þrátt fyrir að það uppfyllti ekki skilyrði þinglýsinga rog því að krefjast nauðungarsölu á fasteign aðaláfrýjanda á grundvelli þess þótt skilyrði nauðungarsölu hafi ekki verið uppfyllt. Aðaláfrýjandi vísar í þessu sambandi til þess að menn sem gagnáfrýjandi beri ábyrgð á hafi verið grandsamir um ágalla á vottun umboðs til undirritunar veðskuldabréfsins og um skort á samþykki maka fyrir þinglýsingu þess. Gagnáfrýjandi byggir aftur á móti á reglum kröfuréttarins um skuldabréf, á góðri trú þeirra sem aðhöfðust í málinu í nafni félagsins og á því að engin lagaleg tengsl séu á milli þess og umboðsmannsins C.

20

Skuldabréfið sem mál þetta varðar er gefið út til handhafa. Á gildi þess hefur ekki reynt fyrir dómi. Því var sem fyrr greinir þinglýst 22. ágúst 2016. Við skýrslutökur í héraði bar fyrirsvarmaður gagnáfrýjanda að félagið hefði fengið veðskuldabréfið upp í skuld C við það um miðjan október 2017 og að það hefði sent inn nauðungarsölubeiðni í kjölfarið. Aðaláfrýjandi hefur hvorki sannað að fyrirsvarsmenn gagnáfrýjanda hafi komið að þinglýsingu veðskuldabréfsins né að þeir hafi verið grandsamir um þá annmarka sem leiddu til þess að skuldabréfið gat ekki verið grundvöllur nauðungarsölu. Verður gagnáfrýjandi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda um bætur vegna fjártjóns vegna þinglýsingarinnar og þess að hafa krafist nauðungarsölu á fasteign aðaláfrýjanda.

21

Aðaláfrýjandi krefst 5.136.800 króna í bætur vegna fjártjóns sem sé til komið vegna lögmannskostnaðar hans við að gæta réttinda sinna. Til stuðnings kröfunni lagði hann í héraði fram 18 reikninga frá Lögmönnum Laugavegi 3 ehf. ásamt yfirliti yfir fjölda útseldra vinnustunda og útlagðan kostnað sem að baki reikningunum standi. Í stefnu greinir að umræddar vinnustundir hafi einungis lotið að hagsmunagæslu í tengslum við þá atburði sem mál þetta varðar. Jafnframt lagði aðaláfrýjandi í héraði fram heildaryfirlit yfir skráningu allra vinnustunda í þágu aðaláfrýjanda. Framangreindir reikningar nema samtals 4.969.400 krónum og eru þeir gefnir út á eiginkonu aðaláfrýjanda. Málsástæða gagnáfrýjanda um að reikningarnir séu ekki stílaðir á aðaláfrýjanda er of seint fram komin fyrir Landsrétti, sbr. 2. mgr. 163. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í héraði lagði aðaláfrýjandi einnig fram reikning frá annarri lögmannsstofu, sem stílaður er á aðaláfrýjanda, að fjárhæð 167.400 krónur. Fyrir Landsrétti hefur aðaláfrýjandi enn fremur lagt fram sama heildaryfirlit yfir skráningu vinnustunda og að framan greinir en nú með merkingum sem gefa til kynna sundurliðun vinnustunda eftir verkþáttum.

22

Að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefndi beri skaðabótaábyrgð á grundvelli almennra skaðabótareglna á því fjártjóni sem sannanlega hefur hlotist af þinglýsingu veðskuldabréfsins og aðgerðum tengdum nauðungarsölu fasteignar aðaláfrýjanda á grundvelli þess en að þeir atburðir verði ekki metnir gagnáfrýjanda til sakar. Með úrskurði Landsréttar [...] júní 2018 í máli nr. [...]/2018 var kveðið á um hvað teldist hæfilegur málskostnaður aðaláfrýjanda úr hendi gagnáfrýjanda vegna leiðréttingar á þinglýsingu veðskuldabréfsins en í málinu var málskostnaður felldur niður bæði í héraði og fyrir Landsrétti. Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 er sá úrskurður bindandi um úrslit þess sakarefnis milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda en hann bindur aftur á móti ekki aðaláfrýjanda hvað varðar skaðabótaábyrgð stefnda. Verður því fallist á að aðaláfrýjandi eigi rétt á bótum úr hendi stefnda vegna kostnaðar við rekstur framangreinds dómsmáls, sbr. 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Í íslenskum rétti gildir á hinn bóginn sú meginregla að borgararnir verða sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafa af erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Hafi þeir kostnað af aðstoð sérfræðinga í því sambandi geti þeir ekki krafist þess að sá kostnaður verði bættur þeim nema sérstök lagaheimild standi til þess, sbr. dóm Hæstaréttar 4. maí 2016 í máli nr. 585/2015. Á aðaláfrýjandi því ekki bótakröfu á hendur stefnda vegna þess kostnaðar sem rakinn verður til samskipta lögmanns hans við embætti sýslumanns vegna framangreindra atburða. Að þessu gættu og að virtum reikningum og sundurliðuðum tímaskýrslum frá lögmanni aðaláfrýjanda þykja skaðabætur úr hendi stefnda vegna þessa þáttar málsins hæfilega ákveðnar 1.100.000 krónurog skulu þær bera dráttarvexti eins og krafist er.

23

Gagnáfrýjandi ber sem fyrr greinir skaðabótaábyrgð gagnvart aðaláfrýjanda á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 vegna fjártjóns af völdum aðfarargerðarinnar 12. september 2018 en hún skapaði gagnáfrýjanda heimild til að krefjast gjaldþrotaskipta á búi aðaláfrýjanda. Samkvæmt ákvæðinu ber gerðarbeiðanda að bæta allt tjón sem aðrir hafa orðið fyrir af þeim sökum að hann hefur krafist aðfarargerðar sem síðar kemur í ljós að skilyrði skorti til. Um framangreind atvik var fjallað í úrskurði Landsréttar 22. mars 2019 í máli nr. 146/2019. Fyrir Landsrétti hefur sem fyrr greinir verið lögð fram greiðslukvittun frá 29. júní 2020 þar sem fram kemur að gagnáfrýjandi hafi greitt 684.000 krónur til lögmanns aðaláfrýjanda. Kveður aðaláfrýjandi greiðsluna nema málskostnaði samkvæmt framangreindum úrskurði Landsréttar ásamt dráttarvöxtum. Með vísan til aðaláfrýjanda frekari bætur vegna vegna þess málarekstrar. Ákvæði 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 hefur aftur á móti verið skýrt þannig að tjónþoli geti krafist bóta vegna erindisrekstrar fyrir stjórnvöldum, sbr. dóm Landsréttar 18. júní 2021 í máli nr. 181/2020. Verður gagnáfrýjanda því gert að greiða aðaláfrýjanda bætur vegna kostnaðar hans af erindisrekstri fyrir sýslumanni vegna aðfarargerðarinnar.

Aðaláfrýjandi kveður sér fyrst hafa orðið kunnugt um aðfarargerðina 14. september 2018. Lögmaður hans fór fram á endurupptöku hennarí fyrirtöku 15. nóvember sama ár en endurupptöku var þá þegar hafnað. Að þessu gættu og að virtum reikningum og sundurliðuðum tímaskýrslum frá lögmanni aðaláfrýjanda þykja skaðabætur úr hendi gagnáfrýjanda vegna þessa þáttar málsins hæfilega ákveðnar 350.000 krónur og skulu þær bera dráttarvexti eins og krafist er.

24

Auk bóta fyrir fjártjón krefst aðaláfrýjandi 8.000.000 króna í miskabætur úr hendi stefnda og gagnáfrýjanda vegna atvika máls þessa.

25

Í 3. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 er kveðið á um að ef svo stendur á sem í 1. eða 2. mgr. ákvæðisins segir, og gerðarþoli hefur sætt frelsisskerðingu, húsleit verið gerð hjá honum eða leit verið gerð á honum, eigi hann rétt til miskabóta úr hendi gerðarbeiðanda. Skýra verður 1. og 3. mgr. 96. gr. laganna saman þannig að í hinni almennu reglu 1. mgr. 96. gr. felist þá ekki heimild til að gera gerðarbeiðanda að greiða gerðarþola miskabætur. Stefndi og gagnáfrýjandi kunna aftur á móti að vera skaðabótaábyrgir gagnvart aðaláfrýjanda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þar sem segir að heimilt sé að gera þeim sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns að greiða honum miskabætur. Í skilyrði 26. gr. um ólögmæta meingerð felst að um saknæma hegðun sé að ræða en samkvæmt skýringum í frumvarpi til laganna myndi gáleysi þó þurfa að vera verulegt til þess tjónsatvik yrði talið ólögmæt meingerð. Í skýringum með 13. gr. frumvarps til laga nr. 37/1999, sem breyttu 26. gr. skaðabótalaga, kemur fram að bótaskilyrði samkvæmt ákvæðinu séu óbreytt frá því sem áður var.

26

Sú háttsemi að líta fram hjá skráðu lögheimili maka aðaláfrýjanda þegar veðskuldabréfinu sem mál þetta varðar var þinglýst verður metin þinglýsingarstjóra til verulegs gáleysis. Hið sama er að segja um auglýsingu framhaldsuppboðs á eign þegar fyrir lá vitneskja um úrskurð Landsréttar þess efnis að skuldabréfinu hefði átt að vísa frá þinglýsingu. Því hefur aftur á móti verið hafnað hér að framan að um aðra saknæma háttsemi hafi verið að ræða af hálfu starfsmanna sýslumanns. Ekki hefur reynt á gildi framangreinds veðskuldabréfs fyrir dómi. Hefur aðaláfrýjandi ekki fært fram fullnægjandi rök eða gögn því til stuðnings að hann hafi hlotið af því miska að verjast kröfum á grundvelli þess. Verður stefndi því sýknaður af miskabótakröfu aðaláfrýjanda.

27

Að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að ósannað sé að gagnáfrýjandi hafi haft aðkomu að því að veðskuldabréfinu var þinglýst á fasteign aðaláfrýjanda eða verið grandsamur um annmarka á skuldabréfinu er krafist var nauðungarsölu á grundvelli þess. Þegar metið er hvort gagnáfrýjandi hafi gerst sekur um verulegt gáleysi með því að hafa með beiðni sinni 27. júní 2018 leitað aðfarar hjá aðaláfrýjanda á grundvelli skuldabréfsins, þrátt fyrir að þá hafi legið fyrir úrskurður Landsréttar [...] sama mánaðar í máli nr. [...]/2018, er til þess að líta að samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 er það ekki skilyrði þess að leita aðfarar á grundvelli skuldabréfs að því sé þinglýst. Þá hefur ekki reynt á gildi skuldabréfsins fyrir dómi.

Verður það því ekki metið gagnáfrýjanda til sakar að hafa leitað fullnustu þess með aðfarargerð. Þá verður það ekki metið gagnáfrýjanda til sakar að hafa ekki afturkallað nauðungarsölubeiðni sína þegar í kjölfar uppkvaðningar úrskurðar Landsréttar [...] júní 2018 í máli nr. [...]/2018, enda mátti gagnáfrýjandi gera ráð fyrir því að sýslumaður sinnti þeirri lagaskyldu sinni að gæta að því að nauðungarsölubeiðni fullnægði skilyrðum 1. mgr. 13. gr. laga nr. 90/1991. Aðaláfrýjandi styður miskabótakröfu sína á hendur gagnáfrýjanda lok svið þá málsástæðu að gagnáfrýjandi hafi sent dómstólum í Bretlandi bréf 26. mars 2019 um að aðaláfrýjandi hefði verið lýstur gjaldþrota, þrátt fyrir að gjaldþrotaskiptabeiðni félagsins hefði verið hafnað með úrskurði Landsréttar 22. mars 2019 í máli nr. 146/2019. Sú háttsemi verður metin gagnáfrýjanda til sakar. Aftur á móti hefur aðaláfrýjandi ekki fært fram fullnægjandi rök eða gögn því til stuðnings að hann hafi hlotið af því miska. Verður gagnáfrýjandi því sýknaður af miskabótakröfu aðaláfrýjanda.

28

Aðaláfrýjandi hefur krafist þess í málinu að stefnda og gagnáfrýjanda verði óskipt gert að greiða aðaláfrýjanda skaðabætur. Stefnda og gagnáfrýjanda verður aftur á móti samkvæmt framangreindu, hvorum í sínu lagi, gert að greiða aðaláfrýjanda skaðabætur, annars vegar að fjárhæð 1.100.000 krónur og hins vegar að fjárhæð 350.000 krónur, vegna aðskildra tjónsatburða sem þó eiga rætur að rekja til sama löggernings. Öðrum bótakröfum aðaláfrýjanda hefur verið hafnað. Í því sambandi athugast að þar sem kröfu aðaláfrýjanda vegna málskostnaðar samkvæmt úrskurði Landsréttar 22. mars 2019 í máli nr. 146/2019 hefur verið hafnað kemur greiðsla gagnáfrýjanda á 684.000 krónum 29. júní 2020 vegna þess kostnaðar ekki til frádráttar dæmdum bótum.

29

Í 2. málslið 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið á um að séu fleiri en einn aðili til sóknar eða varnar í máli og eigi að dæma þá til greiðslu málskostnaðar skuli það að jafnaði gert í einu lagi þannig að þeir ábyrgist greiðslu einn fyrir alla og allir fyrir einn. Að því gættu verður stefnda og gagnáfrýjanda óskipt gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, A, 1.100.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2019 til greiðsludags.

Gagnáfrýjandi, B ehf., greiði aðaláfrýjanda 350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2019 til greiðsludags.

Stefndi og gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda óskipt 2.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 23. júní 2020

Mál þetta, sem dómtekið var 15. maí 2020, er höfðað af stefnanda, A, [...]á hendur stefndu, B hf., [...], Reykjavík, með stefnu birtri 17. maí 2019, og íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu birtri 20. maí 2019.

Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði dæmdir til að greiða honum „saman (insolidum)“ 13.136.800 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndu verði dæmdir til að greiða honum „saman (insolidum)“ skaðabætur að álitum, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann þess að stefndu verði „saman (insolidum)“ dæmdir til greiðslu alls málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi.

Stefndi, B ehf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og til vara að þær verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að teknu tilliti til virðisaukaskatts „en stefndi sé virðisaukaskattskyldur“.

Stefndi, íslenska ríkið, krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að mati dómsins.

I

Málsatvik

Forsaga máls þessa er sú að 18. september 2015 gaf stefnandi út umboð á ensku til C. Samkvæmt löggiltri þýðingu umboðsins var umboðsmanninum m. a. veitt heimild til að veðsetja, selja, leigja eða meðhöndla á annan hátt „sjálfs réttar eignir“ (e. freehold property) og „leigueignir“ (e. leashold property) í eigu stefnanda. Samkvæmt 4. gr. umboðsins skyldi það gilda um „allar eignir og rétt sem nú er í gildi og verður í gildi í framtíðinni“.

Með vísan til umboðsins gaf C út veðskuldabréf 2. ágúst 2016 að nafnvirði 45.000.000 króna til handhafa. Skuldabréfið var gefið út til 25 ára og átti að endurgreiðast með jafnmörgum afborgunum 1. júní ár hvert, í fyrsta sinn 1. júní 2017. Þá var það verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs og bar 6% fasta vexti sem áttuað greiðast á sama tíma og afborganir. Bréfið var tryggt með 1. veðrétti í fasteign stefnanda að [...], sem hann var einn þinglýstur eigandi að.

Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi í júní 2017 komist að því að á fasteigninni hvíldi veðband en hann hafi talið eignina veðbandslausa. Við skoðun á þinglýstum gögnum hafi komið í ljóst að fyrrgreint veðskuldabréf hvíldi á eigninni. Stefnandi mun hafa kært meint umboðssvik C til embættis héraðssaksóknara 24. janúar 2018 en 13. febrúar sama ár var rannsókn þar aðlútandi felld niður.

Samkvæmt gögnum málsins var umrætt veðskuldabréf fært inn í þinglýsingabækur 22. ágúst 2016. Staðfestingu á afturköllun umboðs var þinglýst 22. júní 2017. Stefnandi sendi kröfu til sýslumanns 21. júlí 2017 um leiðréttingu á þinglýsingu veðskuldabréfsins. Stefnandi og eiginkona hans höfðuðu mál til ógildingar á veðskuldabréfinu 1. ágúst 2017 á grundvelli 120. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur var því vísað frá dómi. Var lagt til grundvallar að skuld samkvæmt veðskuldabréfinu væri ekki enn greidd og ekki yrði séð að stefnendur ættu rétt á að fá frumrit bréfsins afhent. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísan til forsendna í dómi Hæstaréttar í máli nr. [...]/2017.

Stefnanda mun hafa verið send greiðsluáskorun 25. september 2017 þar sem skorað var á hann að greiða skuldina innan 15 daga frá móttöku hennar en að öðrum kosti yrði krafist nauðungarsölu á hinni veðsettu eign að [...]. Mun kröfuhafi þar hafa verið tilgreindur D lögmaður og skyldi stefnandi greiða féð inn á reikning í eigu félagsins E ehf. Mun stefndi þá skömmu áður hafa tekið við handhöfn bréfsins. Stefnandi mun ekki hafa brugðist við greiðsluáskoruninni. Með beiðni til sýslumanns 30. október 2017 fór stefndi fram á nauðungarsölu á fasteigninni með vísan til þess að nauðungarsöluandlagið hefði verið sett að veði til tryggingar skuld samkvæmt skuldabréfinu og vísaði til skilmála bréfsins um beina nauðungarsöluheimild. Stefndi, B ehf., var þar tilgreindur kröfuhafi.

Sýslumaður hafnaði kröfu stefnanda um leiðréttingu á þinglýsingu veðskuldabréfsins 20. desember 2017 þar sem ekki hefði legið fyrir að umboðið væri afturkallað fyrr en eftir þinglýsingu bréfsins, þ. e. með yfirlýsingu stefnanda 14. júní 2017 sem færð var þann sama dag inn í dagbók sýslumanns og í þinglýsingabók 22. sama mánaðar. Þá vísaði sýslumaður til þess að veðskuldabréfið hefði fullnægt skilyrðum 22. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 um vottun, umboðið hefði ekki borið með sér að vera takmarkað við fasteignir stefnanda á Englandi og hann hefði ekki mótmælt undirritun sinni á það. Hefði því ekki verið tilefni til að vísa skjalinu frá þinglýsingu. Þá taldi sýslumaður að ekki hefði verið tilefni til að vísa skjalinu frá vegna skorts á samþykki maka stefnanda sem þinglýsts eiganda fasteignarinnar þar sem hún hefði talist búsett í [...] frá maí 2014 samkvæmt úrskurði ríkisskattstjóra frá 5. júní 2015. Þá kemur fram að með bréfi Þjóðskrár 29. september 2016 hafi maka stefnanda verið tilkynnt að lögheimili hennar hefði verið „skráð úr landi“ frá og með 31. maí 2014. Með bréfi Þjóðskrár 12. október sama ár hefði henni verið tilkynnt að lögheimilisskráning hennar að [...] hefði verið leiðrétt afturvirkt. Á því tímamarki sem handhafabréfinu hafi verið þinglýst í ágúst 2016 hafi því verið óljóst um búsetu maka stefnanda. Taldi þinglýsingastjóri að ekki væri um augljós mistök við þinglýsingu að ræða.

Stefnandi skaut synjun sýslumanns til héraðsdóms, sem staðfesti hana með úrskurði 12. apríl 2018, og kröfu um leiðréttingu á grundvelli 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978. Stefnandi kærði þann úrskurð til Landsréttar, sem komst að þeirri niðurstöðu [...] júní 2018 í máli nr. [...]/2018 að færsla skjalsins í þinglýsingabók hefði verið röng og hana bæri að leiðrétta. Felldi Landsréttur ákvörðun sýslumanns um að hafna kröfu stefnanda um leiðréttingu úr gildi með úrskurði sínum í máli nr. [...]/2018 og lagði fyrir hann að skrá athugasemd í fasteignabók um að skort hefði samþykki maka stefnanda sem maka þinglýsts eiganda samkvæmt 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 fyrir veðsetningu skuldabréfsins. Kom fram í úrskurði Landsréttar að samkvæmt vottorðum Þjóðskrár sem lægju fyrir í málinu hefðu stefnandi og eiginkona hans átt skráð lögheimili í íbúðinni að [...]þegar veðskuldabréfið var móttekið til þinglýsingar 5. ágúst 2016 og fært inn í fasteignabók 22. sama mánaðar. Í veðskuldabréfinu hefði ekki verið að finna yfirlýsingu samkvæmt 1. mgr. 64. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 en þar hefði verið gert ráð fyrir samþykki maka þinglýsts eiganda sem ekki hefði legið fyrir. Var talið að sýslumanni hefði borið að fyrra bragði að ganga út frá því að fullnægja þyrfti skilyrði 1. mgr. 60. gr. laga nr. 31/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 21/1990 um lögheimili. Þá kom fram að leiðrétting á grundvelli 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 gæti eingöngu tekið til formlegra réttinda en ekki efnisatvika sem lægju að baki viðkomandi skjali. Hafi því sýslumaður ekki getað tekið efnislega afstöðu til meints vafa um gildissvið umboðsins.

Lögmaður stefnanda krafðist þess sama dag og úrskurður Landsréttar var kveðinn upp að fram færi nauðungarsala á fasteign stefnanda. Þann [...]júní 2018 auglýsti sýslumaður framhaldsuppboð á eign stefnanda sem fram átti að fara [...]júní 2018. Veðskuldabréfið var afmáð af eigninni [...]júní 2018 og var lögmaður stefnda B ehf. upplýstur um það í tölvupósti [...]sama mánaðar. Kom þar fram að ekki lægi því annað fyrir en að stöðva gerðina við framhald uppboðs sama dag kl. 10:45 nema gerðarbeiðandi hefði afturkallað beiðni sína fyrir þann tíma. Stefndi B ehf. afturkallaði þá beiðni um nauðungarsölu um hæl.

Stefndi B ehf. lagði fram beiðni um fjárnám hjá stefnanda 27. júní 2018 og fór fram árangurslaust fjárnám hjá honum 12. september 2018. Stefndi B ehf. sendi beiðni um gjaldþrotaskipti á búi stefnanda til héraðsdóms 14. september 2018 og var hún tekin fyrir í dóminum 31. október 2018. Með úrskurði héraðsdóms 20. febrúar 2019 var fallist á kröfu stefnda B um að bú stefnanda yrði tekið til gjaldþrotaskipta þar sem fyrir lægi árangurslaust fjárnám sem ekki hefði verið hnekkt og nægilega væri í ljós leitt að stefndi B ehf. ætti lögvarða kröfu á hendur stefnanda. Stefnandi kærði úrskurðinn til Landsréttar sem sneri niðurstöðu héraðsdóms og hafnaði kröfu um gjaldþrotaskipti með úrskurði 22. mars 2019 í máli nr. L-146/2019. Taldi rétturinn undirskrift umboðsmannsins á veðskuldabréfið hafa verið í samræmi við 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför en þar sem undirskrift stefnanda á umboðið, sem fylgt hefði aðfararbeiðninni, hefði aðeins verið vottuð af einum vitundarvotti hefði sýslumann brostið heimild til að ljúka aðfarargerðinni án árangurs og skilyrðum 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti hefði því ekki verið fullnægt. Var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og hafnað kröfu stefnda B ehf. um að bú stefnanda yrði tekið til gjaldþrotaskipta.

Stefnandi greinir svo frá í stefnu að hann hafi komið frá Bretlandi 14. september 2018 og þá frétt af því að hið árangurlausa fjárnám hefði farið fram. Hann hefði óskað eftir endurupptöku fjárnámsins 27. sama mánaðar en sýslumaður synjað beiðninni 15. nóvember 2018. Gjaldþrotabeiðnin hefði verið tekin fyrir í héraðsdómi 31. október 2018. Úrskurður héraðsdóms um töku bús hans til gjaldþrotaskipta hefði gengið 20. febrúar 2019 og úrskurður Landsréttar þar sem kröfu um gjaldþrotaskipti var hafnað verið kveðinn upp 22. mars 2019. Þrátt fyrir það hefði fyrirsvarsmaður stefnda B ehf. sent fasteignadómstól í Bretlandi tilkynningu um gjaldþrot stefnanda 26. mars 2019.

Mál þetta hefur stefnandi höfðað til heimtu skaðabóta úr hendi beggja stefndu og var það þingfest fyrir dóminum 23. maí 2019.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á hendur stefnda, íslenska ríkinu, á 49. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 vegna mistaka sem átt hafi sér stað við þinglýsingu veðskuldabréfsins. Gegn báðum stefndu sé á því byggt að skilyrði nauðungarsölu fasteignar hans á grundvelli veðskuldabréfsins hafi ekki verið uppfyllt og stefndu beri því ábyrgð á því fjártjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna aðgerða varðandi nauðungarsölu, sbr. 3. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Auk þess kveðst stefnandi byggja á 1. og 2. mgr. 86. gr. sömu laga, sbr. 1. mgr. 87. gr. þeirra gagnvart báðum stefndu. Þá byggi hann jafnframt á því að skilyrði árangurslauss fjárnáms þann 12. september 2018, sem leitt hafi til gjaldþrotameðferðar fyrir dómstólum, hafi ekki verið fyrir hendi og stefndu beri ábyrgð á því fjártjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna þess, sbr. 1. og 2. mgr. 96. gr., sbr. 97. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Stefnandi kveðst jafnframt gera kröfu um að stefndu greiði honum sameiginlega miskabætur vegna ófjárhagslegs tjóns sem hann hafi orðið fyrir sökum aðgerða stefndu, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína aðallega á því að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna kostnaðar sem hann hafi haft af því að gæta réttinda sinna. Stefnandi hafi þurft að leggja út í gríðarlegan lögmannskostnað vegna þessa, sbr. framlagt yfirlit yfir vinnu lögmanna vegna málsins og afrit reikninga sem stefnandi hafi greitt.

Stefnandi byggir á því að samkvæmt 1. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1991 beri gerðarbeiðanda að bæta allt tjón sem orðið hafi af því að hann hafi krafist nauðungarsölu sem síðar sé leitt í ljós að skilyrði hafi skort til. Stefnandi byggir jafnframt á því að samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 beri gerðarbeiðanda að bæta allt tjón sem orðið hafi af því að hann hafi krafist fullnustu réttinda með aðfarargerð sem síðar sé leitt í ljós að skilyrði hafi skort til. Stefnandi byggir á því að í þessum ákvæðum felist hlutlæg ábyrgð þess sem krefst nauðungarsölu og/eða aðfarar vegna tjóns sem hlýst af aðgerðum hans.

Stefnandi byggir jafnframt á því að með úrskurðum Landsréttar í málum nr. [...]/2018 og 146/2019 hafi æðri dómstóll komist að þeirri niðurstöðu að hvorki hafi verið heimild til upphafsaðgerða við nauðungarsölu 30. maí 2018 né heimild til hins árangurslausa fjárnáms 12. september 2018 sem svo hafi leitt til gjaldþrotameðferðar fyrir dómstólum. Þegar af þessum ástæðum eigi stefnandi lögvarinn rétt á að fá tjón sitt bætt úr hendi stefndu.

Verði ekki fallist á að hinar hlutlægu bótareglur eigi við byggir stefnandi á því að samkvæmt 2. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1991 skuli tjón vegna nauðungarsölu bætt úr hendi gerðarbeiðanda eftir almennum skaðabótareglum hafi nauðungarsala annars farið fram með þeim hætti að hún hafi eða gæti sætt ógildingu.

Stefnandi byggir jafnframt á því að samkvæmt 2. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 beri gerðarbeiðanda að greiða bætur eftir almennum reglum skaðabótaréttarins hafi aðfarargerð farið fram með ólögmætum hætti og verið felld úr gildi af þeim sökum að einhverju leyti eða öllu með dómsúrlausn.

Stefnandi byggir annars vegar á því að hið stefnda félag hafi af ásetningi og/eða af stórkostlegu gáleysi tekið við veðskuldabréfinu, dags. 2. ágúst 2016, úr hendi C þrátt fyrir að hafa vitað eða mátt vita að umboð hans væri ekki gilt. Í þessu sambandi byggir stefnandi á því að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum um skráningu hins stefnda félags megi sjá að mjög sterk tengsl séu milli þess og C, en í stjórn og varastjórn þess séu nær eingöngu frændur hans og lögmenn sem starfað hafi fyrir hann er veðskuldabréfið var gefið út til handa hinu stefnda félagi. Þá liggi og fyrir að fyrirsvarsmenn hins stefnda félags hafi ýmist verið lögmenn eða aðilar sem félagið naut lögmannsaðstoðar hjá en allt að einu hafi þeir ekki reynt eða hlutast til um að fá undirskrift eiginkonu stefnanda á veðskuldabréfið þrátt fyrir að þeim hafi verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að eignin sem taka átti veð í hefði verið hjúskapareign stefnanda og konu hans. Þrátt fyrir þetta hafi hið stefnda félag þinglýst veðskuldabréfinu á eign stefnanda og krafist nauðungarsölu á eigninni í kjölfarið. Með úrskurði Landsréttar í máli nr. [...]/2018, sem kveðinn var upp [...]júní 2018, hafi hinu stefnda félagi mátt vera umboðsleysi C til útgáfu veðskuldabréfsins endanlega ljóst. Þrátt fyrir það, og að því er virðist af fullum ásetningi eða í það minnsta af stórkostlegu gáleysi, hafi félagið krafist árangurslauss fjárnáms hjá stefnanda á grundvelli veðskuldabréfsins og strax í kjölfarið farið fram með beiðni um gjaldþrotaskipti á búi stefnanda.

Stefnandi byggir á því að hið stefnda félag hafi lagt fram veðskuldabréf hjá sýslumanni til þinglýsingar sem ekki hafi uppfyllt áskilnað laga. Í því hafi ekki verið að finna yfirlýsingu í samræmi við 1. mgr. 64. gr. hjúskaparlaga um samþykki maka þinglýsts eiganda. Í ljósi þess að stefnandi og eiginkona hans hafi átt skráð lögheimili í umræddri íbúð hafi hinu stefnda félagi borið að afla slíks samþykkis, til að uppfylla skilyrði 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 21/1990, um lögheimili, áður en það fór fram með veðskuldabréfið og óskaði eftir að því yrði þinglýst á fasteign stefnanda. Þrátt fyrir þetta hafi hið stefnda félag í kjölfarið krafist nauðungarsölu á fasteign stefnanda á grundvelli bréfsins. Stefnandi kveðst byggja á því að beiðnin um nauðungarsölu hafi verið ólögmæt enda hafi fyrrnefnt veðskuldabréf ekki verið lögmæt heimild fyrir kröfunni þar sem bréfið uppfyllti ekki kröfur 6. gr. laga nr. 90/1991. Þá byggir stefnandi á því að umboð C, og þar með umrætt veðskuldabréf, hafi ekki uppfyllt áskilnað 7. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 þar sem segi að undirskrift skuldara skuli vottuð af lögbókanda, lögmanni, löggiltum fasteignasala eða tveimur vitundarvottum. Umboð C hafi einungis verið vottað af einum aðila. Þrátt fyrir augljósa ágalla bréfsins og þá staðreynd að Landsréttur hafði áður úrskurðað um gildi þess þann [...]júní 2018 í máli nr. [...]/2018 hafi hið stefnda félag allt að einu farið með hið ólögmæta veðskuldabréf og krafist fjárnáms á grundvelli þess hjá sýslumanni og hafi sú beiðni verið tekin fyrir þann 12. september 2018. Stefnandi byggir á því að hið stefnda félag hafi beitt ólögmætum aðferðum sem valdið hafi stefnanda tjóni.

Verði ekki fallist á að hið stefnda félag hafi þannig með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni á grundvelli 2. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1991 og 2. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 byggir stefnandi allt að einu á því að starfsmenn Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu hafi með þinglýsingu veðskuldabréfsins á fasteign stefnanda, án heimildar eiginkonu hans og fullnægjandi umboðs frá stefnanda, með málsmeðferð nauðungarsölu á fasteign stefnanda í maí og júní 2018 og með afgreiðslu fjárnámsbeiðni hins stefnda félags 12. september 2018, sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Stefnandi bendir á að 2. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1991 og 2. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 áskilji ekki að bótaábyrgðin taki eingöngu til athafna eða athafnaleysis gerðarbeiðanda heldur nái hún einnig yfir mistök sem sýslumaður geri. Þá byggir stefnandi sérstaklega á 49. gr. þinglýsingalaga vegna augljósra mistaka starfsmanna sýslumanns við þinglýsingu veðskuldabréfsins, sbr. úrskurð Landsréttar í máli nr. [...]/2018. Samkvæmt 49. gr. þinglýsingalaga geti sá sem hlýtur tjón, sem telja verði sennilega afleiðingu af mistökum þinglýsingarstjóra, átt rétt til bóta úr ríkissjóði.

Stefnandi byggir á því að sýslumanni hafi að fyrra bragði borið að ganga úr skugga um að fullnægt væri skilyrði 1. mgr. 60. gr. laga nr. 31/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 21/1990, um lögheimili. Hefði starfsmaður sýslumanns sinnt lagaskyldu sinni hefði honum þá þegar borið að vísa veðskuldabréfinu frá þinglýsingu, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 39/1978. Stefnandi byggir einnig á því að starfsmönnum sýslumanns hafi borið að kanna sjálfstætt hvort nauðungarsölubeiðnin og grundvöllur hennar hefði verið í lögmætu formi, sbr. 13. gr. laga nr. 90/1991. Hefði starfsmaður sýslumanns sinnt lagaskyldu sinni hefði honum borið að hafna nauðungarsölunni og endursenda beiðnina ásamt rökstuðningi, sbr. 2. mgr. greinarinnar, enda hefði veðskuldabréfið ekki getað talist gild heimild til nauðungarsölu þar sem það uppfyllti ekki áskilnað 6. gr. laganna. Þá byggir stefnandi jafnframt á því að umboð C og þar með umrætt veðskuldabréf hafi ekki uppfyllt áskilnað 7. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laganr. 90/1989 þar sem segi að undirskrift skuldara skuli vottuð af lögbókanda, lögmanni, löggiltum fasteignasala eða tveimur vitundarvottum. Stefnandi byggir á því að starfsmönnum Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu hafi borið að kanna af sjálfsdáðum hvort beiðni um aðför og aðfararheimild væri í lögmæltu formi, sbr. 1. mgr. 17. gr. aðfararlaga. Séu ágallar á beiðni gerðarbeiðanda eða ef gild aðfararheimild liggur ekki fyrir beri sýslumanni að endursenda beiðnina þegar í stað ásamt rökstuðningi fyrir ákvörðun sinni, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Sé það ekki gert og aðfararbeiðni tekin fyrir skuli sýslumaður þá jafnframt gæta þess af sjálfsdáðum að gerðin brjóti ekki gegn þeim réttindum sem gerðarþola séu tryggð með lögunum þegar hann, eða einhver sem málstað hans getur tekið, er ekki viðstaddur gerðina, sbr. lokamálslið 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989. Stefnandi byggir á því að hið stefnda félag hafi lagt fram umboð og skuldabréf sem ekki hafi verið í lögmæltu formi og því hafi ekki verið heimild til að ljúka aðfarargerðinni 12. september 2018 án árangurs, en þessu beri sýslumönnum og dómstólum að gæta að af sjálfsdáðum samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 71. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Stefnandi byggir á því að starfsmenn Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu hafi ítrekað valdið honum tjóni með ólögmætum aðferðum og gögnum, sbr. niðurstöðukafla Landsréttar í málum nr. [...]/2018 og 146/2019.

Stefnandi kveðst stefna íslenska ríkinu til greiðslu ásamt hinu stefnda félagi samkvæmt heimild í 87. gr. laga nr. 90/1991 og 97. gr. laga nr. 90/1989. Stefnandi byggir á því að starfsmenn Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu hafi í það minnsta sýnt af sér gáleysi er þeir þinglýstu veðskuldabréfinu, dags, 2. ágúst 2016, á fasteign stefnanda og hófu í framhaldinu nauðungarsöluferli á fasteigninni á grundvelli bréfsins þrátt fyrir að það uppfyllti ekki áskilnað laga um form. Þá liggi og fyrir að starfsmenn Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu hafi í það minnsta sýnt af sér gáleysi við framkvæmd árangurslauss fjárnáms hjá stefnanda þann 12. september 2018, sem leitt hafi til gjaldþrotameðferðar, enda hafi starfsmönnunum mátt vera ljóst að veðskuldabréfið uppfyllti ekki lagaáskilnað um að vera gild aðfararheimild í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Stefnandi vísar að öðru leyti til niðurstöðukafla í úrskurðum Landsréttar í málum nr. [...]/2018 og 146/2019 máli sínu til stuðnings.

Stefnandi gerir að lokum kröfu um að stefndu greiði honum sameiginlega 8.000.000 króna í miskabætur vegna ófjárhagslegs tjóns sem hann hafi þurft að þola vegna framgöngu hins stefnda félags og mistaka starfsmanna Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefnandi byggir á því að með aðgerðum sínum hafi hið stefnda félag og embætti sýslumanns vegið verulega að æru hans. Stefnandi hafi gengið í gegnum mikil vandræði bæði hér á Íslandi og eins í Bretlandi þar sem hann m. a. stundi viðskipti. Þannig hafi beiðnin um gjaldþrotaskipti á búi hans haft veruleg áhrif á viðskiptin enda sé eðli málsins samkvæmt ekki auðvelt að stunda viðskipti þegar aðili hafi verið lýstur gjaldþrota. Upplýsingar um gjaldþrotameðferðina hafi borist til Bretlands og orðið til þess að bæði stefnandi og lögmaður hans hafi ítrekað orðið að leiðrétta rangfærslur og leysa vandamál sem upp komu vegna alls þessa. Jafnvel þrátt fyrir úrskurð Landsréttar frá 12. mars sl. þar sem gjaldþrotabeiðni hafi verið hafnað hafi hið stefnda félag haldið áfram að vega að orðspori stefnanda í Bretlandi með því, m. a. gagnvart opinberum aðilum, að halda því fram að stefnandi hefði verið úrskurðaður gjaldþrota, sbr. bréf hins stefnda félags til Property Chamber Land Registration dags. 26. mars sl. Hafi þessar aðgerðir hins stefnda félags gegn mannorði stefnanda í Bretlandi orðið til þess að hann hafi orðið að ráða sér lögmenn þar í landi til að gæta hagsmuna sinna þar. Stefnandi byggir á því að til þess verði að líta að orðspor aðila í viðskiptum sé með þeirra mestu verðmætum og með aðgerðum sínum hafi hið stefnda félag og embætti sýslumanns stórlega skaðað orðspor hans bæði hér heima og erlendis.

Stefnandi byggir einnig á því að allt þetta mál hafi verið mikil þrautaganga fyrir hann andlega enda sé ljóst að það að sitja undir því að heimili manns hafi verið sett á nauðungarsölu með þeim afleiðingum að hann geti hugsanlega misst það og að hann hafi verið úrskurðaður gjaldþrota, allt að ósekju, reyni verulega á andlegan styrk. Stefnandi sé í dag að reyna að vinna úr sínum málum og endurheimta orðspor sitt en ekki sjái fyrir endann á því, og þá hvort það endurheimtist nokkurn tíma að fullu.

Með vísan til alls þessa sé fjárhæð miskabóta stillt í hóf að mati stefnanda. Aðalkrafa hans sé sundurliðuð með eftirfarandi hætti:

Samkvæmt framlagðri tímaskráningu lögmanna hafi vinna vegna málsins verið samtals 197,25 klukkustundir. Þá séu ekki talin með viðtöl og aðstoð vegna annarra mála sem lögmannsstofan hafi sinnt fyrir stefnanda. Tímagjald lögmanns sé samkvæmt gildandi gjaldskrá lögmanns stefnanda að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefnandi byggir varakröfu sína um skaðabætur að álitum á öllum þeim sömu málsástæðum og rökum og fjallað er um varðandi aðalkröfu. Verði ekki fallist á að fjárhæð tjóns stefnanda sé sannað krefst stefnandi þess að stefndu verði saman (insolidum) dæmdir til að greiða stefnanda skaðabætur eftir álitum. Varakrafa að þessu leyti vegna nauðungarsölubeiðni hins stefnda félags byggist sérstaklega á heimild í 3. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1991. Þrátt fyrir að ekkert jákvætt lagaákvæði sé að finna í aðfararlögum nr. 90/1989 um bætur að álitum byggir stefnandi allt að einu á því að með lögjöfnun frá fyrrnefndu ákvæði laga nr. 90/1991 sé einnig unnt að dæma bætur eftir álitum vegna ólögmætrar fjárnámsgerðar og gjaldþrotameðferðar sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þeirra aðgerða.

Stefnandi krefst dráttarvaxta með vísan til 1. mgr. 5. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og að þeir reiknist frá þingfestingardegi.

Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati réttarins og byggist málskostnaðarkrafa hans á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er krafist virðisaukaskatts á málflutningsþóknun með vísan til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili. Þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni beri stefnanda nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu.

Um lagarök vísar stefnandi til laga um nauðungarsölu nr. 90/1991, einkum 80., 86. og 87. gr., laga um aðför nr. 90/1989, einkum 96. og 97. gr., skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr., þinglýsingalaga nr. 39/1978 og hjúskaparlaga nr. 31/1993. Varðandi aðild vísar stefnandi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, 87. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 og 97. gr. laga um aðför nr. 90/1989.

III

Málsástæður og lagarök stefnda íslenska ríkisins Stefndi, íslenska ríkið, kveður málið horfa svo við sér að stefnandi reisi málatilbúnað sinn á því að starfsmenn sýslumanns hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni, annars vegar í formi fjártjóns sem nemi 5.136.800 krónum og hins vegar í formi miska sem nemi 8.000.000 króna.

Að mati stefnanda hafi sýslumanni í fyrsta lagi orðið á mistök við þinglýsingu skuldabréfsins 22. ágúst 2016 þar sem samþykki maka hafi ekki legið fyrir við þinglýsinguna, sbr. 64. gr. laga nr. 31/1993 og 1. Miskabæturskv. b.- lið 1. mgr. 26. gr. nr. 50/1993 kr. 8.000.000,-2. Lögmannskostnaður v/fyrri lögmanns kr. 167.400,-5 klst. * 27.000 kr./klst. + vsk.

3. Kostnaður vegna lögmannsþjónustu LL3 ehf. kr. 4.969.400,-197,25 klst. * tímagj. skv. gjaldskrá kr. 3.773.375,-

Útlagður kostnaður kr. 287.833,- vsk. kr. 908.192,-

Samtals kr. 13.136.800,-úrskurð Landsréttar [...]júní í máli nr. [...]/2018. Þá hafi þinglýsingin einnig verið andstæð 22. gr. laga nr. 39/1978, sbr. 2. mgr. 7. gr. sömu laga. Stefnandi telji að sýslumanni hafi í öðru lagi orðið á mistök við meðferð nauðungarsölubeiðni meðstefnda 30. október 2017 þar sem veðskuldabréfið hafi ekki talist gild heimild til nauðungarsölu, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991, sbr. 2. mgr. 13. gr. sömu laga. Í þriðja lagi hafi sýslumanni orðið á mistök við meðferð aðfararbeiðni meðstefnda 27. júní 2018 þar sem veðskuldabréfið hafi ekki verið gild aðfararheimild, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga um aðför nr. 90/1989, sbr. 1. mgr. 17. gr. sömu laga og úrskurð Landsréttar 22. mars 2019 í máli nr. 146/2019. Af hálfu stefnda er ekki fallist á að sýslumaður hafi með framangreindum athöfnum bakað íslenska ríkinu bótaskyldu og hafnar stefndi öllum sjónarmiðum stefnanda þar að lútandi.

Í stefnu komi fram að stefnandi byggi kröfur sínar á hendur íslenska ríkinu vegna mistaka við þinglýsingu veðskuldabréfsins á 49. gr. laga nr. 39/1978. Stefndi bendir á að í stefnu séu þó engin rök færð fyrir því hvernig stefnandi leiði ætlað tjón sitt af þeim atvikum sem ákvæðið tekur til og nánar greinir í stafliðum a– e. Stefndi hafnar því að ætluð bótaskylda ríkisins verði reist á þessum grunni og telur málatilbúnað í stefnu vanreifaðan að þessu leyti.

Stefndi fær ekki annað ráðið af málatilbúnaði í stefnu en að þar sé því haldið fram að með útgáfu skuldabréfsins og afhendingu þess til þinglýsingar 22. ágúst 2016 hafi umboðsmaðurinn, C, misnotað aðstöðu sína gróflega og gerst sekur um umboðsskort. Í stefnu sé einnig látið að því liggja að tengsl séu á milli umboðsmannsins og meðstefnda, B ehf., sem sé handhafi skuldabréfsins. Af þeim sökum getur stefndi ekki undir neinum kringumstæðum fallist á að uppfyllt sé meginskilyrði sakarreglunnar um sennilega afleiðingu, nánar tiltekið að ætlað tjón stefnanda vegna þinglýsingarinnar sé sennileg afleiðing af mistökum þinglýsingarstjóra, sem fjallað hafi verið um í úrskurði Landsréttar í máli nr. [...]/2018, eða aðgerða sýslumanns sem fram fóru á grundvelli nauðungarsölubeiðninnar 30. október 2017 og aðfararbeiðninnar frá 27. júní 2018, sbr. úrskurð Landsréttar í máli nr. 146/2019. Raunar gæti slíkur annmarki á málatilbúnaði í stefnu einnig leitt til frávísunar málsins gagnvart ríkinu án kröfu vegna óvissu um það í hverju ætlað tjón felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk.

Að mati stefnda sé stefnukrafa vegna ætlaðs fjártjóns verulega vanreifuð. Í stefnu sé það tjón talið tilkomið vegna lögmannskostnaðar en ekki sé gerð nánari grein fyrir því hvaða athöfnum sýslumanns sá kostnaður tengist, s. s. málsmeðferð í tengslum við leiðréttingu á þinglýsingu, nauðungarsölubeiðni eða aðfararbeiðni. Stefndi bendir á að almennt verði borgararnir sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafi af erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Þá skuli á það bent að við rekstur fyrrgreindra mála fyrir Landsrétti, sbr. úrskurði í málum nr. [...]/2018 og 146/2019, hafi verið hafðar uppi kröfur um málskostnað. Stefndi fallist ekki á að stefnandi eigi rétt til frekari bóta vegna lögmannsaðstoðar í tengslum við þau mál, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 495/2011. Þá skuli á það bent að málsókn á hendur íslenska ríkinu til heimtu bóta vegna tjóns sem stafar af framkvæmd nauðungarsölu, sbr. 1. mgr. 87. gr. laga nr. 90/1991, beri að höfða innan tilskilins málshöfðunarfrests en af því leiði að sé mál ekki höfðað innan þeirra tímamarka séu ekki lagaskilyrði til að taka tillit til kostnaðar sem af því stafi. Þar sem óskýrleika gæti í kröfugerð stefnanda að þessu leyti telji stefndi að vísa eigi frá kröfu um bætur vegna fjártjóns af sjálfsdáðum, a. m. k. ef ekki verður bætt úr þeim annmörkum undir rekstri málsins. Að mati stefnda hefði þó átt að gera grein fyrir sundurliðun slíks kostnaðar í stefnu.

Stefndi kveðst skilja málatilbúnað í stefnu á þá leið að með úrskurði Landsréttar [...]júní 2018 í máli nr. [...]/2018 hafi því verið slegið föstu að þinglýsing skuldabréfsins hafi verið mistök og að stefnandi telji að þau mistök hafi valdið því að beiðni meðstefnda B ehf. um nauðungarsölu frá 30. október 2017 hafi verið tekin til meðferðar. Á þeim grunni hafi stefnandi öðlast bótarétt samkvæmt 1. mgr. 87. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991, sbr. 86. gr. sömu laga. Stefndi hafnar hins vegar bótaskyldu á þessum lagagrundvelli og áréttar að samkvæmt 88. gr. laganna sé það skilyrði slíkra bóta að mál sé höfðað innan sex mánaða frá því að sá sem hafi orðið fyrir tjóni hafi fyrst átt þess kost að hafa uppi kröfu sína. Stefna málsins hafi verið birt 20. maí 2019 og því meira en sex mánuðum eftir að sýslumaður hafi fallist á beiðni stefnanda um að afmá veðskuldabréfið úr þinglýsingabók. Af þeim sökum sé slíkur bótaréttur fallinn niður hafi hann þá verið fyrir hendi.

Stefndi bendir á að samkvæmt 1. mgr. 87. gr. laga nr. 90/1991 sé það skilyrði bótaskyldu að sá sem hafi haft framkvæmd nauðungarsölunnar með höndum hafi sýnt af sér gáleysi við þá athöfn sem leitt hafi til tjóns. Ætla megi að slíkur áskilnaður kunni að vega enn þyngra í tilviki miskatjóns með hliðsjón af því almenna skilyrði til greiðslu miskabóta að gáleysi sé verulegt, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 843/2017. Hvort sem við eigi hafnar stefndi því að þinglýsing skuldabréfsins verði rakin til saknæmrar háttsemi en um það vísist m. a. til ákvörðunar sýslumanns 20. desember 2017 sem og úrskurðar Landsréttar [...]júní 2018 í máli nr. [...]/2018.

Í ákvörðun sýslumanns hafi kröfu stefnanda og eiginkonu hans, um að skráð yrði athugasemd í þinglýsingabók vegna ófullnægjandi umboðs og skorts á samþykki maka þinglýsts eiganda, verið hafnað með rökstuddum hætti og hafi sú niðurstaða verið staðfest af héraðsdómi. Í Landsrétti hafi synjun sýslumanns á hinn bóginn verið felld úr gildi og hafi sú niðurstaða að meginstefnu til verið reist á þeim grundvelli að þinglýsing veðskuldabréfsins uppfyllti ekki skilyrði 64. gr. hjúskaparlaga vegna skorts á samþykki maka þinglýsts eiganda. Taldi Landsréttur, í ljósi þess að stefnandi og maki hans höfðu samkvæmt vottorði Þjóðskrár Íslands átt skráð lögheimili í íbúðinni að [...] þegar veðskuldabréfið var móttekið til þinglýsingar og það fært inn í fasteignabók, að vísa hefði átt skjalinu frá þinglýsingu þar sem samþykki maka lá ekki fyrir. Í héraðsdómi hafði hins vegar verið fallist á með sýslumanni að á tímamarki þinglýsingar hefði verið uppi vafi um lögheimili maka stefnanda og að gögn sem sýslumanni voru tiltæk, m. a. tiltekinn úrskurður ríkisskattstjóra, hefðu gefið til kynna að makinn væri búsettur erlendis.

Í úrskurði Landsréttar hafi einnig komið fram að aðili sem setti fram kröfu um leiðréttingu á grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga gæti ekki í dómsmáli sem rekið væri á grundvelli 3. gr. sömu laga sett fram annars konar leiðréttingarkröfu en sýslumaður tók afstöðu til. Af þeim sökum tók Landsréttur enga afstöðu til þeirrar málsástæðu að skilyrði þinglýsingar hefði brostið vegna þess að umboðið að baki skuldabréfinu hefði einungis verið vottað af einum aðila.

Stefndi áréttar að þótt úrlausn sýslumanns og héraðsdóms hafi verið hnekkt með umræddum úrskurði Landsréttar leiði það ekki sjálfkrafa til bótaskyldu íslenska ríkisins á grundvelli sakarábyrgðar. Engu breyti þótt Landsréttur hafi litið svo á að um væri að ræða augljós mistök við þinglýsingu, sbr. 27. gr. þinglýsingalaga. Stefndi hafnar því sömuleiðis að úrlausn um að taka nauðungarsölubeiðni meðstefnda frá 30. október 2017 til meðferðar verði metin starfsmönnum sýslumanns til sakar. Vísar hann m. a. til umsagnar sýslumanns frá 13. ágúst 2019, sem aflað hafi verið ítengslum við málsókn þessa, en þar komi m. a. fram: „Ljósrit af skuldabréfinu fylgdi með nauðungarsölubeiðninni eins og venja er en að jafnaði er ekki farið fram á að frumrit skuldabréfs sé lagt fram fyrr en við framhaldssölu ef til hennar kemur. Ljósritið bar með sér að skuldabréfið hafði verið undirritað skv. umboði en umboðið sjálft fylgdi ekki með. Við könnun á nauðungarsölubeiðni skv. 13. gr. 90/1991 um nauðungarsölur er heimildarskjalið skoðað og hvort það sé þinglýst. Að jafnaði eru skilyrði þinglýsingar þó ekki skoðuð en því treyst að þau hafi verið uppfyllt við þinglýsingu heimildarskjalsins. Greiðsluáskorunin til gerðarþola ásamt birtingarvottorði fylgdi með nauðungarsölubeiðninni.“

Með vísan til framangreinds telur stefndi engar lagalegar forsendur til að líta svo á að umrædd þinglýsingarmistök og aðgerðir sýslumanns á grundvelli nauðungarsölubeiðninnar hafi falið í sér ólögmæta meingerð í garð stefnanda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. Stefndi bendir auk þess á að stefnandi reisi málatilbúnað sinn á því að frumorsök ætlaðs tjóns verði rakin til ólögmæts atferlis umboðsmannsins. Þá telur stefndi, eins og áður greinir, að ætlað fjártjón sé vanreifað.

Eins og málatilbúnaður í stefnu horfi við stefnda reisi stefnandi ætlaðan bótarétt sinn gagnvart stefnda íslenska ríkinu jafnframt á 97. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt því ákvæði sé bótaskylda ríkisins komin undir því að stefnandi eigi tilkall til bóta samkvæmt 96. gr. sömu laga og „að sýslumaður eða fulltrúi hans hafi sýnt af sér gáleysi við framkvæmd þeirrar athafnar, sem leitt hefur til tjóns“. Af tilvitnuðu orðalagi megi ráða að almenn skilyrði sakarreglunnar eigi hér við, s. s. hvað snertir saknæmi, orsakatengsl, sennilega afleiðingu og tjón.

Fyrir liggi að með úrskurði Landsréttar 22. mars 2019 í máli nr. 146/2019 hafi verið fallist á sjónarmið stefnanda um að umrætt skuldabréf teldist ekki gild aðfararheimild þar sem ekki yrðu gerðar minni kröfur til vottunar skuldara á umboð en gerðar væru til undirskriftar umboðsmanns á skuldabréf, sbr. 7. tölul. 1. mgr.1. gr. aðfararlaga. Sakarefnið í málinu hafi því lotið að því hvort skilyrði hefðu verið til að taka bú stefnanda til gjaldþrotaskipta að kröfu meðstefnda B ehf. á grundvelli hins árangurslausa fjárnáms sem gert hafði verið hjá stefnanda 12. september 2018. Þeirri kröfu hafnaði Landsréttur á þeim grunni að þar sem bréfið væri ekki gild aðfararheimild hefði sýslumann brostið heimild til að ljúka aðfarargerðinni án árangurs. Héraðsdómur hafði hins vegar litið svo á að hin árangurslausa aðfarargerð væri gild með hliðsjón af því að stefnandi hafði ekki látið reyna á synjun við því að endurupptaka aðfarargerðina með málskoti samkvæmt 4. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1989 og ekki látið reyna á gildi hennar með málskoti samkvæmt 92. gr. laganna.

Að gættum úrskurði Landsréttar voru það mistök af hálfu sýslumanns að synja ekki um aðför í ljósi þess að umboðið sem lá til grundvallar skuldabréfinu var ekki vottað með þeim hætti sem áskilið sé í 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Stefndi byggir á því að þau mistök verði þó ekki virt sýslumanni til sakar við meðferð málsins, hvorki við upphafsathugun á aðfararbeiðninni, sbr. 1. mgr. 17. gr. laganna, né við framkvæmd gerðarinnar, sbr. 1. mgr. 24. gr. sömu laga. Stefndi bendir á í þessu samhengi að í málum af þessum toga kunni ákveðin sérsjónarmið að eiga við um sakarmat hins opinbera. Í öllu falli telur stefndi að umræddum mistökum verði ekki jafnað til ólögmætrar meingerðar í garð stefnanda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993.

Ef talið yrði að sýslumaður hefði sýnt af sér gáleysi við framkvæmd gerðarinnar telur stefndi ósannað að það gáleysi hafi orðið stefnanda til tjóns þannig að bótaskyldu varði. Þannig telur stefndi m. a. að skilyrðið um sennilega afleiðingu sé ekki uppfyllt með hliðsjón af því að ætlað gáleysi sýslumanns sé svo hverfandi í samanburði við það saknæma atferli umboðsmanns sem stefnandi telur að hafi leitt til útgáfu þess skjals sem lá til grundvallar aðfararbeiðninni. Í því ljósi sé óeðlilegt að fella bótaábyrgð á íslenska ríkið óskipt með meðstefnda B ehf., sem stefnandi heldur fram að sé grandsamt um tilurð bréfsins vegna tengsla við umboðsmann. Þá veki nokkra furðu hvers vegna stefnandi hafi ekki aðhafst fyrr til að losna undan umræddri skuldbindingu, s. s. með höfðun máls gagnvart umboðsmanninum og B ehf. Í því ljósi fær stefndi ekki séð að stefnandi hafi beðið miskatjón vegna ætlaðs gáleysis sýslumanns.

Stefnandi haldi því fram að hann hafi ekki verið viðstaddur aðfarargerðina sem lauk með árangurslausu fjárnámi þar sem honum hafi ekki borist boðun um hana. Stefndi bendir á að boðun aðfarargerðarinnar hafi verið lögum samkvæmt og farið fram með stefnuvotti á lögheimili stefnanda fyrir þeim sem hittist þar fyrir, sbr. 21. gr. laga nr. 90/1989. Stefndi bendir einnig á að hafi stefnandi af framangreindum ástæðum ekki átt þess kost að vera viðstaddur gerðina hafi honum verið ýmsar leiðir færar til endurskoðunar. Fyrir liggi að stefnandi óskaði eftir endurupptöku gerðarinnar en þeirri kröfu hafnaði sýslumaður þar sem stefnandi benti ekki á eignir til tryggingar kröfunni. Stefnandi hefði einnig getað krafist úrlausnar héraðsdómara um þá synjun, sbr. 4. mgr. 85. gr. laganna, og einnig úrlausnar héraðsdómara um aðfarargerðina, sbr. 92. gr. þeirra Með því móti telur stefndi að stefnandi hefði á fyrri stigum getað takmarkað verulega ætlað tjón sitt.

Að öllu framangreindu virtu telur stefndi að sýkna eigi hann af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á sýknukröfu er þess krafist að dómkröfur verði lækkaðar verulega.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Málsástæður og lagarök stefnda B ehf.

Samkvæmt greinargerð byggir stefndi, B ehf., aðalkröfu sína um sýknu aðallega á meginreglum kröfuréttarins, skuldabréfareglum samningaréttarins sem og reglum er varða umboð. Þá kveðst hann vísa til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þ. m. t. er varðar vottun og gildi umboða. Stefndi byggir á því að hann hafi verið í góðri trú vegna umrædds veðskuldabréfs. Ekki hafi verið krafist ógildingar á umboðinu eða ógildi þess haldið fram heldur hafi umboðið verið afturkallað löngu eftir að löggerningarnir sem um ræðir hafi verið að baki. Stefndi hafnar öllum málsástæðum stefnanda.

Sýknukröfu sína reisir stefndi á því að hann hafi verið í góðri trú um hið téða skuldabréf, ásamt umboðinu, enda um eðlilega löggerninga að ræða sem séu að baki. Byggir stefndi á því að hin meinta saknæma háttsemi hans sé með öllu ósönnuð og ekkert nema dylgjur af hálfu stefnanda. Stefndi bendir á að dylgjurnar sem séu á hann bornar séu í raun samsömun við C, en engin lagaleg tengsl séu á milli stefnda og C. Jafnframt reisir stefndi kröfur sínar um sýknu á því að tjón stefnanda sé ósannað og hafni hann þar með bótaskyldu af þeirri ástæðu.

Sýknukröfu sína reisir stefndi einnig á því að stefnandi hafi ekki vefengt eða andmælt greiðsluskyldu sinni á skuldabréfinu þrátt fyrir að hann hafi haft til þess ótal tækifæri í þeim fjölmörgu málaferlum sem hann hafi stofnað til.

Þá reisir stefndi sýknukröfu sína á því að í úrskurðum dómstóla hafi þegar verið úrskurðað um málskostnað. Málskostnaður sé í eðli sínu bætur fyrir málsaðila og ekki standi lagaskilyrði til að bera upp sömu dómkröfu á ný. Þá hafi stefndi þegar borið mikinn kostnað af málaferlunum eins og sjáist á umfangi málsins.

Varakrafa um lækkun á kröfum stefnanda er byggð á sömu sjónarmiðum og aðalkröfur stefnda.

Loks byggir stefndi kröfu sína um málskostnað á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun varðar vísar stefndi til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

V

Niðurstaða

Hér framar hefur atvikum, málsmeðferð fyrir sýslumanni og úrlausnum dómstóla, þar sem fjallað hefur verið um afmarkaða þætti ágreinings aðila, verið ítarlega lýst. Í málinu gerir stefnandi kröfu á hendur báðum stefndu vegna fjártjóns sem nemur 5.136.800 krónum og miska sem nemur 8.000.000 króna vegna atvika sem þeir beri bótaábyrgð á. Þannig hafi sýslumaður gert mistök við þinglýsingu veðskuldabréfs á fasteign stefnanda, við meðferð á nauðungarsölubeiðni hins stefnda félags á fasteign stefnanda og við meðferð á fjárnámsbeiðni félagsins á hendur stefnanda, sem leitt hafi til gjaldþrotameðferðar á búi hans. Stefndi, B ehf., hafi tekið við handhöfn veðskuldabréfsins og knúið fram efndir gagnvart stefnanda þrátt fyrir það að félagið hefði, vegna tengsla sinna við umboðsmanninn, mátt vita um umboðsleysi hans og þá vankanta sem voru á veðskuldabréfinu.

Stefnandi telur engan vafa leika á ábyrgð stefndu í málinu. Landsréttur hafi með bindandi hætti kveðið upp úr með það í úrskurði sínum [...]júní 2018 í máli nr. [...]/2018 að færsla veðskuldabréfsins, sem gefið hafi verið út til handhafa í nafni stefnanda á grundvelli umboðs og með veði í íbúð hans, í þinglýsingabók hafi verið röng þar sem skort hefði samþykki maka þinglýsts eiganda fyrir veðsetningu eignarinnar samkvæmt ákvæðum hjúskaparlaga. Með úrskurðinum hafi verið lagt fyrir sýslumann að skrá athugasemd þar að lútandi í fasteignabók. Þrátt fyrir það hafi sýslumaður ekki brugðist við niðurstöðu Landsréttar fyrr en [...] júní 2018 og einnig auglýst framhaldsuppboð á eign stefnanda [...] júní 2018. Stefndi, B ehf., hafi ekki afturkallað beiðni sína um nauðungarsölu á eigninni fyrr en þann sama dag. Þá hafi Landsréttur einnig með bindandi hætti í úrskurði sínum frá 22. mars 2019 í máli nr. 146/2019 kveðið upp úr með að umrætt veðskuldabréf hefði ekki verið gild aðfararheimild, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga n r. 90/1989 um aðför, þar sem vottun undirskriftar hans á umboð útgefanda hefði verið ófullnægjandi og sýslumann því brostið heimild til að ljúka aðfarargerðinni án árangurs. Skilyrði 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti hafi því ekki verið fullnægt og kröfu stefnda B ehf. um að bú stefnanda yrði tekið til gjaldþrotaskipta hafi því verið hafnað. Þrátt fyrir það hafi stefndi, B ehf., sent fasteignadómstól í Bretlandi tilkynningu 26. mars 2019 um gjaldþrot stefnanda.

Hvað varðar stefnda, íslenska ríkið, byggir stefnandi á því að það beri ábyrgð á þinglýsingarmistökum sýslumanns á grundvelli 49. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þá byggir stefnandi á því að íslenska ríkið beri bótaábyrgð gagnvart honum á grundvelli 87. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu og 97. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Verði ekki á það fallist beri íslenska ríkið ábyrgð á grundvelli almennra skaðabótareglna. Hvað varðar stefnda B ehf. byggir stefnandi á því að hann beri, sem gerðarbeiðandi, bótaábyrgð án sakar samkvæmt 1. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1991 og 1. og 2. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989. Verði ekki á það fallist beri félagið ábyrgð á grundvelli almennra skaðabótareglna.

Samkvæmt 49. gr. laga nr. 39/1978 ber ríkissjóður bótaábyrgð þegar tjón verður rakið til þeirra atvika sem í greininni eru nefnd og fram koma í stafliðum a– e. Er annars vegar um það að ræða að bótaskylda geti skapast vegna tjóns sem er að rekja til mistaka þinglýsingarstjóra í þeim tilvikum sem greinir í stafliðum a– c og hins vegar vegna atvika er greinir í liðum c og d án þess að mistökum þinglýsingarstjóra sé um að kenna. Stefnandi hefur ekki vísað til sérstaks töluliðar ákvæðisins í málatilbúnaði sínum enda sé það óþarft og unnt að vísa til þess í heild í málum er varða þinglýsingamistök. Dómurinn tekur fram að ákvæði 49. gr. hefur að geyma sérreglu um bótaábyrgð ríkissjóðs sem hefur verið skýrð svo að hún geri ekki ráð fyrir því að til þurfi að koma saknæm háttsemi þeirra sem sinna þinglýsingum til þess að til bótaábyrgðar ríkisins geti stofnast. Þá hefur einnig verið litið svo á að þau tilvik sem undir regluna geta fallið séu tæmandi talin í stafliðum a– e. Ljóst er að atvik þessa máls falla ekki undir neitt þeirra tilvika sem þar eru talin og getur bótaábyrgð stefnda íslenska ríkisins því ekki grundvallast á þessu ákvæði. Verður að hafna sjónarmiðum stefnanda þar að lútandi. Kemur efni ákvæðisins samkvæmt framansögðu ekki til frekari skoðunar af hálfu dómsins. Þá áréttar dómurinn að ekki hefur verið talið heimilt að dæma bætur fyrir ófjárhagslegt tjón á grundvelli þessa ákvæðis.

Stefnandi hefur í máli þessu einnig byggt ábyrgð stefndu á ákvæðum laga nr. 90/1991 þar sem veðskuldabréfið hafi ekki verið gild nauðungarsöluheimild. Í XV. kafla laga nr. 90/1991 er að finna ákvæði um bótaábyrgð vegna nauðungarsölu. Í 1. mgr. 86. gr. er fjallað um bótaábyrgð gerðarbeiðanda sem krafist hefur nauðungarsölu sem síðar hefur verið leitt í ljós að skilyrði hafi skort til og hefur stefnandi í málinu byggt á þessu ákvæði gagnvart stefnda B ehf. og gagnvart stefnda íslenska ríkinu með vísan til 87. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 86. gr. er bótaábyrgð gerðarbeiðanda hlutlæg. Í 88. gr. kemur fram að mál til heimtu bóta samkvæmt 86. gr., sbr. 1. mgr. 87. gr., beri að höfða fyrir héraðsdómi áður en sex mánuðir eru liðnir frá því að sá sem hefur orðið fyrir tjóni átti þess fyrst kost að hafa uppi kröfu sína. Dómurinn telur að líta verði svo á að þetta tímamark miðist við [...] júní 2018, er niðurstaða Landsréttar í máli nr. [...]/2018 lá fyrir. Var mál þetta því höfðað að liðnum fyrrnefndum málshöfðunarfresti ákvæðisins. Getur stefnandi því ekki byggt málatilbúnað sinn á hendur stefndu á þessum ákvæðum laga nr. 90/1991.

Á hinn bóginn hefur stefnandi í máli þessu enn fremur byggt ábyrgð stefndu á ákvæðum laga nr. 90/1989 þar sem farið hafi verið fram á gjaldþrotaskipti á búi hans á grundvelli árangurslauss fjárnáms sem síðar hafi komið í ljós að byggðist á ófullnægjandi aðfararheimild, þ. e. hinu umdeilda veðskuldabréfi. Í 16. kafla laganna er að finna ákvæði um bótaábyrgð vegna aðfarargerða. Í 1. mgr. 96. gr. laganna er kveðið á um að hafi gerðarbeiðandi krafist fullnustu kröfu eða réttinda með aðfarargerð, sem síðar er leitt í ljós að skilyrði skorti til, beri honum að bæta allt tjón, sem aðrir hafa orðið fyrir af þeim sökum. Samkvæmt athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum nr. 90/1989 felur reglan í sér að gerðarbeiðandi ábyrgist að almennum skilyrðum I. þáttar laganna sé fullnægt fyrir aðför, t. d. að aðfararheimild sé fyrir hendi. Í málinu hefur stefnandi byggt á þessu ákvæði gagnvart stefnda B ehf. og gagnvart stefnda íslenska ríkinu með vísan til 1. mgr. 97. gr. laganna. Í 98. gr. kemur fram að mál til heimtu bóta samkvæmt 96. gr., sbr. 1. mgr. 97. gr., beri að höfða fyrir héraðsdómi áður en sex mánuði reru liðnir frá því að sá sem fyrir tjóni hefur orðið átti þess fyrst kost að hafa uppi kröfu sína. Þótt atvik máls þessa séu mjög samþætt telur dómurinn að líta verði svo að hvað þennan þátt málsins varðar miðist þetta tímamark við 22. mars 2019 er niðurstaða Landsréttar lá fyrir í máli nr. 146/2019. Mál þetta var því höfðað innan þess frests er ákvæðið áskilur og ber dóminum því að taka umrædd ákvæði til frekari skoðunar.

Í áðurnefndum lögskýringargögnum með ákvæðum aðfararlaga er tekið fram að það sé ekki sett sem skilyrði fyrir bótaskyldu samkvæmt 1. mgr. 96. gr. að aðfararbeiðni eða aðfarargerð hafi verið hrundið með tilteknum hætti, t. d. í máli samkvæmt 13., 14. eða 15. kafla laga nr. 90/1989, heldur nægi að síðar sé leitt í ljóst að skilyrði hafi skort fyrir kröfu gerðarbeiðanda, eins og kveðið hefur verið upp úr með í úrskurði Landsréttar frá 22. mars 2019 í máli nr. 2019. Bótaábyrgð samkvæmt þessu ákvæði er ekki háð sök gerðarbeiðanda og felur ákvæðið því í sér hlutlæga bótareglu. Samkvæmt þessu er því ljóst að stefndi, Behf., sem gerðarbeiðandi í skilningi fyrrnefndra ákvæða ber bótaábyrgð gagnvart stefnanda á þessum grundvelli. Á hinn bóginn gerir 1. mgr. 97. gr. ráð fyrir að aðild ríkisins að málinu sé háð því að sýslumaður eða fulltrúi hans hafi sýnt af sér gáleysi við framkvæmd þeirrar athafnar sem leitt hafi til tjóns. Sýslumaður eða fulltrúi hans verður samkvæmt reglu þessari að hafa gert mistök við framkvæmd gerðarinnar, sem verða metin honum til sakar. Dómurinn áréttar að þegar hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að 49. gr. laga nr. 39/1978, og þau sérsjónarmið sem það ákvæði gerir ráð fyrir varðandi sök, kemur stefnanda ekki að haldi í málinu.

Í málinu liggur fyrir að aðfarargerðin byggðist á veðskuldabréfi þar sem stefnandi var tilgreindur skuldari og var bréfið gefið út til handhafa. Bréfið bar það með sér að umboðsmaðurinn C hafði skrifað undir það eftir umboði stefnanda. Undirskrift C var vottuð af tveimur vitundarvottum í samræmi við 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 en undirskrift stefnanda á umboðið, sem fylgdi aðfararbeiðninni og sýslumaður hafði því undir höndum, var aðeins vottuð af einum vitundarvotti. Taldi Landsréttur veðskuldabréfið því ekki hafa verið gilda aðfararheimild og sýslumann hefði því brostið heimild til að ljúka aðfarargerðinni án árangurs. Þrátt fyrir að hið árangurslausa fjárnám hafi því farið fram á gildi veðskuldabréfs sem ekki var gilt heimildarskjal samkvæmt formreglum 1. gr. áðurnefndra laga felur það ekki sjálfkrafa í sér að þessi framkvæmd verði talin sýslumanni til sakar sem leiði til bótaábyrgðar ríkissjóðs. Þá kann að vera að vafi um túlkun á lagaákvæðum sé slíkur að það verði ekki talið viðkomandi stjórnvaldi til sakar þótt þeirri túlkun sé síðar hnekkt fyrir dómstólum. Þrátt fyrir að þetta tvennt sé haft í huga verður að líta svo á að framkvæmd sýslumanns að þessu leyti hafa falið í sér gáleysi sem leitt hafi til tjóns stefnanda. Verður ekki talið að slíkur vafi hafi verið uppi um túlkun ákvæðisins að það leysi stefnda undan ábyrgð í þessu tilviki. Hafa ber í huga að hér var ekki um að ræða matskennda ákvörðun heldur ákvörðun er laut að formskilyrðum laga. Dómurinn telur því að skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/1989 séu uppfyllt til þess að kröfu verði einnig beint að stefnda íslenska ríkinu hvað þetta varðar. Er þá ekki tekin sérstök afstaða til efnislegs gildis umrædds umboðs og þess hvort umboðsmaður hafi með umboðsmennsku sinni farið út fyrir mörk umboðsins. Þá tekur dómurinn fram að ekkert var við birtingu fjárnámsbeiðninnar að athuga, eins og stefnandi hefur haldið fram. Er það því niðurstaða dómsins að báðir stefndu beri hvað þennan þátt málsins varðar ábyrgð gagnvart stefnda á grundvelli áðurnefndra ákvæða laga nr. 90/1989.

Litið hefur verið svo á að bótaábyrgð gerðarbeiðanda samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/1989 taki til alls tjóns er aðrir kunna að bíða vegna aðgerða hans, hvort sem tjón hefur orðið af því einu að hann hefur krafist aðfarar eða vegna þess að gerðin sjálf hefur verið tekin fyrir eða náð fram að ganga. Sérstaklega ertekið fram í 3. mgr. 96. gr. að sá sem hafi sætt frelsisskerðingu, húsleit verið gerð hjá honum eða leit verið gerð á honum, sbr. 29.– 31. gr., eigi rétt til miskabóta úr hendi gerðarbeiðanda, en hafi hann orðið fyrir fjártjóni verði bótaréttur að styðjast við 1. eða 2. mgr. greinarinnar. Af þessu verður dregin sú ályktun að stefnandi í máli þessu geti ekki byggt kröfu um miskabætur á ákvæðinu og verður sjónarmiðum hans hvað það varðar því hafnað.

Dómurinn hefur hér að framan komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi geti ekki byggt rétt sinn gagnvart stefnda, íslenska ríkinu, á sérreglu 49. gr. laga nr. 39/1978. Á hinn bóginn verður að líta svo á að í ólögfestum tilvikum geti komið til álita að ríkið beri skaðabótaábyrgð þegar tjón verður vegna þinglýsinga mistaka. Þótt óljóst sé af málatilbúnaði stefnanda að hann telji að sýslumaður hafi brotið í bága við 22. gr. laga nr. 39/1978 verður að telja að sú framkvæmd sem lýst er að framan hafi ekki verið í samræmi við það ákvæði og á grundvelli þeirra sömu sjónarmiða og þar koma fram. Á hinn bóginn verður að huga að því hvaða áhrif það eigi að hafa á ábyrgð stefnda á grundvelli sakar.

Í málinu liggur fyrir að Landsréttur hefur kveðið upp úr með það í fyrri úrskurði sínum að umrætt veðskuldabréf hafi ekki uppfyllt skilyrði laga nr. 90/1991 til að teljast gild nauðungarsöluheimild þar sem samþykki maka hafi skort fyrir veðsetningunni. Bréfinu hafi því átt að vísa frá þinglýsingu. Þá hefur Landsréttur einnig kveðið upp úr með það í síðari úrskurði sínum að veðskuldabréfið uppfyllti heldur ekki skilyrði laga til þess að teljast gild aðfararheimild. Þegar metið er á hinn bóginn hvaða áhrif þetta hafi á mat á saknæmi í máli þessu lítur dómurinn til þess að ákveðinn vafi virðist hafa verið fyrir hendi varðandi lögheimilisskráningu maka stefnanda á því tímamarki er veðskuldabréfinu var þinglýst. Verður því ekki séð að starfsmenn sýslumannsembættisins hafi á grundvelli sakar valdið stefnanda tjóni af ásetningi eða gáleysi. Er skilyrði um saknæmi hvað þennan þátt málsins varðar því ekki uppfyllt.

Dómurinn tekur þó fram að við úrlausn þessa máls verði að horfa heildstætt á atvik þess. Verður þá ekki fram hjá því litið að við meðferð mála hjá sýslumanni hafa ítrekað verið teknar ákvarðanir sem höfðu afleiðingar fyrir stefnanda. Óháð því hver verður talin frumorsök tjóns stefnanda tekur dómurinn fram að hugsanleg saknæm háttsemi þriðja manns hefur ekki áhrif á rétt tjónþola til skaðabóta og slíkt leiðir ekki sjálfkrafa til þess að ábyrgð stefnda, íslenska ríkisins, falli niður eða sæti takmörkunum, eins og atvikum er háttað í máli þessu. Verður því að líta svo á að hefðu ákvarðanir sýslumanns verið á annan veg en raun ber vitni hefði mátt koma í veg fyrir eða sveigja af leið þá atburðarás sem var hafin eða fór í gang í kjölfarið. Þarsem það var ekki gert urðu athafnir sýslumanns, ásamt athöfnum stefnda B ehf., hluti af langri orsakakeðju sem leiddi til tjóns stefnanda.

Í málinu hefur stefnandi byggt kröfu sína um fjártjón á því að hann hafi þurft að leggja út í mikinn lögmannskostnað til að halda fram rétti sínum. Hefur hann í málinu lagt fram reikninga frá lögmönnum sem sinnt hafa hagsmunagæslu fyrir hann og taka þeir, að því er virðist, til tímabilsins frá 11. júní 2017 til 27. mars 2019 og byggjast á tímaskráningum að baki þeim. Gögn þessi eru því marki brennd að ekki er með góðu móti unnt að greina hvaða vinnu er um að ræða og þá vegna hvaða álitaefna sem uppi voru hverju sinni þar sem þau eru ekki nægilega skilgreind eða sundurliðuð. Þrátt fyrir það verður að telja ljóst að stefnandi hefur þurft að leggja út í kostnað til að gæta hagsmuna sinna á ýmsum stigum. Með dómum Landsréttar í málum nr. [...]/2018 og 146/2019, sem eins og áður hefur komið fram lutu að afmörkuðum þáttum þessa máls, hefur á hinn bóginn verið kveðið á um það hvað teljist hæfilegur málskostnaður vegna þeirra ágreiningsmála sem þar var fjallað um, en stefndi B ehf. var til varnar í báðum þessum málum. Verður því ekki betur séð en að stór hluti kröfu stefnanda hér fyrir dóminum taki til kostnaðar sem stefnandi hafði af rekstri framangreindra dómsmála. Verður ekki talið að stefnandi geti í máli þessu krafist frekari greiðslna úr hans hendi vegna þessa málareksturs án þess að það sé nánar rökstutt um hvaða kostnað er að ræða. Þá bendir dómurinn á að almennt verði aðilar að bera sjálfir þann kostnað sem hlýst af því að reka mál fyrir stjórnvöldum nema sérstök heimild standi til annars. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að hann hafi haft af málunum annan kostnað sem talinn yrði til fjártjóns hans vegna athafna stefndu. Er þvíekki annað unnt en að hafna þeim þætti aðalkröfu stefnanda er lýtur að fjártjóni hans.

Þegar tekin er afstaða til miskabótakröfu stefnanda áréttar dómurinn að hún verður ekki studd við ákvæði laga um þinglýsingar, nauðungarsölu eða aðför. Getur einungis komið til álita hvort stefnandi getur byggt kröfu sína um bætur úr hendi stefndu að þessu leyti á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en samkvæmt ákvæðinu er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Kemur fram í athugasemdum með frumvarpi til laganna að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða og þurfi gáleysi að vera verulegt til þess að tjónsatvik verði talin ólögmæt. Hefur í dómaframkvæmd verið við það miðað að lægsta stig gáleysis fullnægi ekki kröfum ákvæðisins.

Í málinu liggur fyrir að hið stefnda félag tók við umræddu veðskuldabréfi í september/október 2017 úr hendi C og, að því er virðist, vegna viðskipta þeirra í milli. Er þetta nokkru eftir þinglýsingu bréfsins 2. ágúst 2016. Ekkert liggur fyrir í málinu um að B ehf. hafi látið þinglýsa bréfinu á eign stefnanda og virðist ekki heldur á því byggt af hálfu stefnanda, en hann hefur haldið því fram að félaginu hafi verið kunnugt um hvernig í pottinn var búið. Telja verður að ráðstafanir hins stefnda félags eftir að það tók við handhöfn bréfsins og fólust í aðgerðum varðandi nauðungarsöluferli hafi ekki verið þess eðlis að þær hafi falið í sér háttsemi sem leitt geti til þess að stefnandi hafi orðið fyrir miska sem stefndi beri ábyrgð á. Hið sama verður sagt um ráðstafanir er lutu að fjárnámsbeiðni og síðar gjaldþrotameðferð á búi stefnanda, en dómurinn áréttar að ábyrgð stefnda B ehf. vegna þessa á fjártjóni stefnanda er hlutlæg á grundvelli 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/1989, eins og fyrr var rakið, en miskabótakrafa verður ekki reist á ákvæðinu. Tekur dómurinn fram að ekkert er fram komið með óyggjandi hætti um að slík tengsl hafi verið með umboðsmanninum og stefnda eða fyrirsvarsmönnum hans að leitt geti til þess að dregin verði sú ályktun að stefndi hafi haft vitneskju um annmarka á umboði umboðsmannsins eða annmarka á veðskuldabréfinu sjálfu. Á hinn bóginn er unnt að fallast á það með stefnanda að aðgerðir hins stefnda félags eftir að fyrri úrskurður Landsréttar gekk [...]júní 2018 og fólust í aðgerðaleysi félagsins á því að afturkalla beiðni um nauðungarsölu, en það var ekki gert fyrr en [...]sama mánaðar, hafi verið til þess fallnar að valda stefnanda miska. Kemur þá einnig til aðgerðaleysi sýslumanns af sama tilefni, en auglýsing um framhaldsuppboð á fasteign stefnanda og heimili var birt í dagblöðum [...] júní 2018 og veðskuldabréfið ekki afmáð af eigninni fyrr en [...]sama mánaðar þrátt fyrir að úrskurður Landsréttar hefði verið kveðinn upp um þremur vikum fyrr. Þá verður einnig að horfa til aðgerða stefnda, B ehf., eftir að síðari úrskurður Landsréttar gekk 22. mars 2019 og fólust í tilkynningu til yfirvalda í Bretlandi vegna málaferla sem þar stóðu yfir um að stefnandi hefði verið lýstur gjaldþrota. Getur fyrirsvarsmaður stefnda ekki skýlt sér á bak við það að hann hafiekki haft vitneskju um dóm Landsréttar í málinu sem gengið hafði nokkrum dögum áður en félagið átti þó sjálft aðild að. Verður að telja að gáleysi stefndu að þessu leyti hafi verið verulegt og til þess fallið að valda stefnanda miska sem þeir beri sameiginlega ábyrgð á gagnvart honum. Er þó ekki unnt að fallast á þá fjárhæð miskabóta sem stefnandi setur fram í aðalkröfu sinni.

Í samræmi við allt framangreint er ekki unnt að fallast á kröfu stefnanda hvað varðar fjártjón, hvorki í aðal- né varakröfu, en þess í stað verður fallist á varakröfu hans um miskabætur að álitum og stefndu dæmdir til að greiða honum sameiginlega 500.000 krónur sem beri dráttarvexti frá þingfestingardegi máls þessa, 23. maí 2019, eins og nánar greinir í dómsorði.

Með vísan til niðurstöðu málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 4. febrúar sl. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en hvorki dómari né lögmenn töldu þörf á endurflutningi málsins.

D Ó M S O R Ð:

Stefndu, íslenska ríkið og B ehf., greiði stefnanda, A, sameiginlega, 500.000 krónur með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2019 til greiðsludags.

Stefndu greiði stefnanda sameiginlega 750.000 krónur í málskostnað.