156/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt fjárræði í 18 mánuði. Í úrskurði Landsréttar kom fram að meðferð málsins í héraði hafi verið í slíkri andstöðu við reglur 11. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 að ekki yrði hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 28. febrúar 2023. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 9. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2023 í málinu nr. L- [...]/2023 þar sem sóknaraðili var svipt fjárræði í 18 mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

2

Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að fjárræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Þá krefst sóknaraðili þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum fyrir Landsrétti.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þóknunar til handa skipuðum talsmanni sínum fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Í 2. mgr. 11. gr. lögræðislaga er kveðið á um að dómari skuli, í því skyni að leggja sjálfstætt mat á hæfi þess sem svipting lýtur að, kalla hann fyrir dóm, kynna honum kröfuna og gefa honum kost á að tjá sig um hana nema ástandi hans sé svo háttað samkvæmt vottorði læknis að það sé ekki mögulegt. Í 4. mgr. sömu greinar kemur síðan fram að ef ekki er unnt að kveðja þann sem svipting lýtur að fyrir dóm skuli dómari fara á þann stað þar sem hann dvelst og kynna sér ástand hans af eigin raun.

5

Í þingbók málsins í héraði er tekið fram að sóknaraðili hafi ekki mætt við fyrirtökur málsins vegna veikinda sinna. Kemur þar fram að héraðsdómari hafi af þeim sökum hitt sóknaraðila á heimili hennar 10. febrúar 2023. Þar sem sóknaraðili var ekki kölluð fyrir dóm liggur hvorki fyrir Landsrétti endurrit né upptaka af framburði hennar en í kæru hennar til Landsréttar er því meðal annars borið við að hnökrar séu á fyrirliggjandi vottorði læknis sem hún segist ekki hafa hitt „í langan tíma“. Hafi læknirinn því verið ófær um að meta færni hennar til að fara með eigin fjárráð en læknirinn hafi við mat sitt byggt á upplýsingum um hagi hennar frá varnaraðila.

6

Í fyrirliggjandi læknisvottorði C 23. janúar 2023 og skýrslu hans fyrir héraðsdómi er ekkert að því vikið að ekki sé mögulegt að kalla sóknaraðila fyrir dóm og gefa henni þar kost á að tjá sig. Samkvæmt því liggur ekki fyrir að ástandi sóknaraðila sé svo háttað samkvæmt vottorði læknis að ekki sé mögulegt að kveðja hana fyrir dóm, sbr. fyrrgreindan áskilnað 2. mgr. 11. gr. lögræðislaga en það er skilyrði fyrir því að ákvæði 4. mgr. sömu greinar sé beitt.

7

Í ljósi framangreinds verður að telja meðferð málsins í slíkri andstöðu við reglur 11. gr. lögræðislaga að ekki verði hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný, sbr. til hliðsjónar meðal annars úrskurði Landsréttar 5. ágúst 2022 í máli nr. 490/2022 og 27. og 31. janúar 2022 í málum nr. 45/2022 og 56/2022.

8

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og skipaðs talsmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti og er hún ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný.

Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Landsrétti, I-kvk-ef L-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, 150.66 0 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Þóknun skipaðs talsmanns varnaraðila fyrir Landsrétti, V-kvk-ef V-kvk-ef lögmanns, 150.66 0 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

ÚRSKURÐUR

Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2023 í máli nr. L- [...]/2023:

B (V-kvk-nf V-kvk-nf) gegn

A (I-kvk-nf L-kvk-nf B-kvk-nf lögmaður)

Með beiðni, dags. 30. janúar 2023, sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 31. sama mánaðar, hefur sóknaraðili, B, [...] Reykjavík, krafist þess að varnaraðili, A, kt. [...], [...]

Reykjavík, verði svipt fjárræði tímabundið í tvö ár. Þá er krafist þóknunar til handa skipuðum talsmanni sóknaraðila úr ríkissjóði.

Af hálfu varnaraðila er kröfu sóknaraðila mótmæltog þess aðallega krafist að kröfunni verði alfarið hafnað en til vara að sviptingu fjárræðis verði markaður skemmri tími. Þá er krafist þóknunar til handa verjanda varnaraðila úr ríkissjóði.

Málið var tekið til úrskurðar 17. febrúar 2023.

I Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2022 var varnaraðili svipt fjárræði í sex mánuði. Áður hafði hún verið svipt fjárræði í sex mánuði með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 29. desember 2021. Þar áður hafði hún verið svipt fjárræði í tvö ár með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2018. Sóknaraðili byggir á því að í kjölfar þess að síðasta fjárræðissvipting rann út þann 29. desember sl. hafi varnaraðili komið sér í fjárhagsleg vandræði og kveður sóknaraðili aðstæður með þeim hætti að nauðsynlegt sé að fara fram á tveggja ára fjárræðissviptingu. Á grundvelli vottorðs C, sérfræðilæknis í fötlunum barna, dags. 23. janúar 2023, standi nauðsyn til þess að varnaraðili verði áfram svipt fjárræði. Álykta verði sem svo að varnaraðili sé ófær um að sinna fjármálum sínum. Um lagarök sé vísað til a-liðar 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Varðandi tímalengd sviptingar fjárræðis sé litið til fyrrgreinds læknisvottorðs. Sóknaraðili, sem er móðir varnaraðila, vísar um aðild sína að málinu til a-liðar 2. mgr. 7. gr. laga nr. 71/1997.

IIÍ málinu liggur fyrir vottorð C sérfræðilæknis í fötlunum barna, dags. 23. janúar 2023, þar sem rakið er að varnaraðili sé með [...]sem hafi fylgt henni frá fyrstu aldursárum en hafi aukist eftir því sem hún hafi orðið eldri og gerðar hafi verið auknar kröfur til hennar. Þá hafi hún einnig þróað með sér alvarlegar fylgiraskanir af geðrænum toga. Hún hafi sem barn verið með afgerandi einkenni [...]. Þá hafi hún verið með mjög afgerandi [...]. Stutt sé í áráttu- og þráhyggjuröskun hennar. Hún hafi komið víða við í heilbrigðis- og félagsþjónustunni á uppvaxtar- og fullorðinsárum sínum og erfitt hafi reynst að finna úrræði sem henti henni vegna flókinnar fötlunar hennar. Hún hafi verið metin til hæsta örorkustigs vegna heilsufars síns. Undanfarin 6 ár hafi hún búið í sjálfstæðri búsetu með stuðningi félagsþjónustunnar en hún hafi ekki þegið aðstoð og hjálp og læsi að sér og stjórni aðgangi að heimili sínu. Hún hafi lítinn skilning á eyðslu, verðmætum og félagslegri þátttöku og hafi margoft steypt sér í ótæpilegar skuldir sem hún hafi engan veginn ráðið við að greiða. Þáverandi fjárhaldsmaður hennar hafi gert samning við embætti umboðsmanns skuldara um greiðsluaðlögun fyrir hennar hönd sem mikilvægt sé að verði efndur, en enn séu 18 mánuðir eftir af þeim samningi. Varnaraðili sé [...] ára gömul kona með fjölþætta og flókna fötlun, sem hafi haft rík áhrif á stöðu hennar og versnað með auknum aldri. Hún sé þannig öðrum háð í fjölmörgum aðstæðum sem krefjist innsæis og skilnings og reyni á vitsmunagetu og félagsleg innsæi. Þrátt fyrir öflugan stuðning og meðferðartilraunir hafi ástand hennar versnað og væntanlegur bati sé ósennilegur. Þegar fjárræðissvipting hafi runnið út í lok desember sl. hafi hún samstundis eytt fjármunum ótæpilega og hafi vikurnar tvær fyrir ritun vottorðsins ekki átt fyrir mat eða öðrum nauðsynjum. Að mati læknisins ráði hún ekki við stjórn á fjármálum sínum og hafi lítið innsæi í líf sitt og velferð. Því telji læknirinn fjárræðissviptingu til tveggja ára nauðsynlega með tilliti til hagsmuna hennar.

Við aðalmeðferð málsins gaf læknirinn símaskýrslu. Svaraði hann spurningum um efni vottorðs síns og um heilsufar varnaraðila og staðfesti efni vottorðsins. Staðfesti læknirinn að hann þekkti vel til málefna varnaraðila, en hún hefði verið sjúklingur hans frá um [...] ára aldri. Hún hefði ekki ráðið við sín fjármál. Hún hafi verið greind með [...]. Síðar hafi komið til sögunnar vaxandi einangrun. Hana skorti alfarið innsæi og hafi ekki tilfinningu fyrir verðlagi. Læknirinn hefði hitt varnaraðila fjórum sinnum frá síðasta hausti, en þekki sögu varnaraðila „út og inn“ til lengri tíma. Óhjákvæmilegt væri að svipta varnaraðila fjárræði og kæmu vægari úrræði ekki til greina að mati læknisins.

III

Samkvæmt a-lið 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 er heimilt með úrskurði dómara að svipta mann tímabundið sjálfræði, fjárræði eða hvoru tveggja, ef hann er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eða vegna annars konar alvarlegs heilsubrests, enda standi brýn þörf til og önnur og vægari úrræði í formi aðstoðar hafa verið fullreynd.

Með vísan til fyrrgreinds læknisvottorðs C, dags. 23. janúar 2023, og framburðar læknisins fyrir dómi, þykir mega slá því föstu að heilsufari varnaraðila sé þannig fyrir komið að hún sé ekki fær um að ráða fé sínu vegna alvarlegs heilsubrests. Að þessu virtu og í samræmi við mat læknisins munu vægari úrræði ekki duga til, sbr. einnig fyrri sögu varnaraðila, og þykir brýn þörf standa til þess að svipta varnaraðila fjárræði tímabundið. Varnaraðili hefur nú tvívegis verið svipt fjárræði til sex mánaða en samkvæmt vætti fyrrnefnds læknis dugir ekki til skemmri svipting en til tveggja ára.

Að þessu virtu og með vísan til a-liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 teljast uppfyllt lagaskilyrði til þess að varnaraðili verði svipt fjárræði, en í ljósi þess að svipting fjárræðis er mikið inngrip í frelsi einstaklingsins, sem því þarf að beita af varúð þannig að ekki sé gengið lengra en nauðsyn krefur, telur dómurinn rétt að svipta varnaraðila fjárræði í 18 mánuði.

Þess skal loks getið að samkvæmt 2. mgr. 15. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 getur varnaraðili, þegar liðnir eru sex mánuðir frá upphafi sviptingar, borið fram kröfu við héraðsdómara um að lögræðissvipting þessi verði felld úr gildi að nokkru eða öllu leyti telji hún skilyrði hennar ekki lengur fyrir hendi.

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað af rekstri málsins, þar með talda þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila og þóknun verjanda varnaraðila, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti.

A-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Varnaraðili, A, kt. [...], er svipt fjárræði í 18 mánuði frá deginum í dag að telja.

Kostnaður af málinu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, V-kvk-ef V-kvk-ef lögmanns, 265.000 krónur, og þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, I-kvk-ef L-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, 265.000 krónur.

A-kk-nf H-kk-nf