644/2018

Útdráttur

A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum hennar er meðal annars lutu að því að verðmat 9. október 2015 skyldi ekki lagt til grundvallar við innlausn B á eignarhluta dánarbús móður hennar C í tilgreindri fasteign, að B skyldi gert að greiða dánarbúinu húsaleigu fyrir afnot af fasteigninni og að erfðaskrá B og C, og samhliða niðurfelling kaupmála þeirra á milli, 8. júlí 1997 skyldi ekki lögð til grundvallar við skipti á dánarbúinu. Í úrskurði Landsréttar kom meðal annars fram að mótmæli A gegn verðmatinu og gildi erfðaskrárinnar væru of seint fram komin. Var öllum kröfum A hafnað og niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir I-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf F-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 31. júlí 2018 en kærumálsgögn bárust réttinum 3. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. júlí 2018 í málinu nr. Q[…]/2017 þar sem leyst var úr ágreiningi aðila við opinber skipti á dánarbúi C. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

2 Kröfugerð sóknaraðila fyrir Landsrétti er í sex liðum auk málskostnaðarkröfu.

3 Sóknaraðili krefst þess í fyrsta lagi að kröfu varnaraðila, um að honum verði heimiluð innlausn á hluta dánarbúsins í fasteigninni […] samkvæmt verðmati frá 9. október 2015, að teknu tilliti til hækkunar samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991, verði hafnað. Í öðru lagi krefst sóknaraðili þess að ofangreint verðmat verði ekki lagt til grundvallar við skiptin. Í þriðja lagi krefst sóknaraðili þess að aflað verði bindandi verðmats á fasteigninni á kostnað dánarbúsins, þar sem miðað verði við það tímamark 4 Í fjórða lagi krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði að varnaraðila beri að greiða dánarbúinu leigu fyrir afnot af eignarhluta þess í fasteigninni, 125.000 krónur á mánuði, að viðbættri vísitölu leiguverðs, frá 18. ágúst 2015 til útlagningardags, eða lægri fjárhæð að mati dómsins, en til vara að leiga sömu fjárhæðar komi til frádráttar arfshluta varnaraðila.

5 Í fimmta lagi krefst sóknaraðili þess að erfðaskrár varnaraðila og hinnar látnu 14. nóvember 1989 og 8. júlí 1997 verði dæmdar ógildar og ekki lagðar til grundvallar við skipti á dánarbúinu.

6 Í sjötta lagi krefst sóknaraðili þess að kaupmáli varnaraðila og hinnar látnu 14. nóvember 1989 verði lagður til grundvallar við dánarbússkiptin.

7 Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

8 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

9 Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gerðu C og varnaraðili með sér kaupmála og erfðaskrá í sama skjali 14. nóvember 1989. Í skjalinu voru allar eignir þeirra gerðar að séreign, 65% eignanna skyldi vera séreign C, 35% séreign varnaraðila. Þá var kveðið á um heimild langlífari maka til setu í óskiptu búi, en ef búinu yrði skipt að ósk hins langlífari skyldi hann taka í arf 1/3 hluta eigna hins, að viðbættum lögerfðahlut. Skyldi þá fara með séreign viðkomandi eins og hjúskapareign væri. Var skjalið vottað um „undirritun dagsetningu og hæfi“ af lögmanni og nafngreindum aðila. Skjalið var skráð í kaupmálabók 16. nóvember 1989.

10 Hinn 8. júlí 1997 undirrituðu C og varnaraðili skjal um niðurfellingu kaupmála þeirra og breytingu á erfðaskránni sem áður er getið. Líkt og í fyrri erfðaskrá var kveðið á um heimild langlífari maka til setu í óskiptu búi. Yrði búinu hins vegar skipt að ósk hins langlífari skyldi hann auk lögerfðahlutar taka í arf 1/3 hluta eigna hins. Skjalið var vottað af tveimur lögmönnum með yfirskriftinni „Vottar að undirritun erfðaskrár þessarar og afturköllunar kaupmála“. Ber skjalið með sér áritun um móttöku þess hjá lögbókanda sama dag.

11 C lést […] 2013 og fékk varnaraðili 23. júlí sama ár leyfi til setu í óskiptu búi með syni þeirra og þremur börnum hennar af fyrra hjónabandi, þar á meðal sóknaraðila í máli þessu. Að beiðni varnaraðila var dánarbúið tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 18. ágúst 2015. Í beiðni varnaraðila var tekið fram að hann vildi leysa til sín allar eignir búsins og greiða öðrum erfingjum út arfshluta þeirra í samræmi við lög og erfðaskrá. var leyst úr þeim með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars 2017 í málinu nr. Q[…]/2016. Með bréfi skiptastjóra 6. október 2017 var öðrum ágreiningsefnum vísað til úrlausnar héraðsdóms samkvæmt 122. gr. laga nr. 20/1991. Með hinum kærða úrskurði var leyst úr þessum ágreiningsefnum, en sóknaraðili hefur með kæru sinni skotið til Landsréttar ágreiningi um innlausnarverð varnaraðila á eignarhluta dánarbúsins í fasteign að […] í Reykjavík, skyldu varnaraðila til leigugreiðslna vegna afnota af sömu fasteign og hvort leggja skuli kaupmála og erfðaskrár, sem fyrr er getið, til grundvallar við skipti á dánarbúinu. Önnur atriði sem fjallað er um í hinum kærða úrskurði koma ekki til endurskoðunar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

13 Fyrstu þrír liðir kröfugerðar sóknaraðila lúta allir að innlausn varnaraðila á eignarhluta dánarbúsins í fasteigninni að […] í Reykjavík. Í beiðni um opinber skipti og á skiptafundi 17. september 2015 var lýst vilja varnaraðila til að að leysa til sín eignir búsins og greiða öðrum erfingjum út erfðahlut þeirra í peningum. Var ákveðið á fundinum að skiptastjóri aflaði verðmats á fasteigninni. Verðmat N, löggilts fasteignasala, 9. október 2015, var lagt fram á skiptafundi 24. nóvember sama ár. Var eignin metin á 28.500.000 krónur. Lögmaður sóknaraðila sótti ofangreinda skiptafundi og komu engin andmæli fram við verðmat fasteignarinnar.

14 Í gögnum málsins kemur fram að 9. desember 2015 sendi skiptastjóri lögmanni sóknaraðila fundargerð skiptafundarins 24. nóvember til staðfestingar á því sem þar kæmi fram. Tölvubréf sóknaraðila til lögmanns hennar 14. sama mánaðar, þar sem sóknaraðili þakkar fyrir „síðustu fundargerð“, ber með sér að sóknaraðili hafi þá haft fundargerðina undir höndum. Í bréfi lögmannsins til skiptastjóra 19. febrúar 2016 kemur fram, um afstöðu sóknaraðila til fasteignarinnar að […], að „Fallist [sé] á fyrirliggjandi verðmat eignarinnar, 28,5 millj.“. Bera tölvubréf í málinu með sér að bréfið sé ritað eftir samskipti og fundi lögmannsins og sóknaraðila, meðal annars degi fyrir sendingu þess. Þá hafi sóknaraðili fengið afrit af bréfinu frá lögmanni sínum samdægurs.

15 Eins og að framan er rakið sótti lögmaður sóknaraðila fund er skiptastjóri tók ákvörðun um að afla verðmats á íbúðinni. Öflunar matsins og því verðmati sem lagt var fram á skiptafundi 24. nóvember 2015 var ekki mótmælt fyrr en á skiptafundi 8. júní 2017. Samkvæmt framangreindu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða hans að mótmæli sóknaraðila við verðmati fasteignarinnar séu of seint fram komin og að sóknaraðili sé bundin af ákvörðun skiptastjóra um verðmat fasteignarinnar. Verður því hafnað þremur fyrstu liðunum í kröfugerð sóknaraðila.

16 Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður enn fremur hafnað kröfu og varakröfu sóknaraðila um að varnaraðila verði gert að greiða dánarbúinu húsaleigu fyrir afnot af sömu fasteign. 8. júlí 1997, sem eins og áður segir var í senn niðurfelling kaupmála og breyting á eldri erfðaskrá, var undirrituð fyrir tveimur vottum eins og áskilið er í 1. mgr. 40. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Arfleiðsluvottorðið er aftur á móti ekki í samræmi við fyrirmæli 42. gr. sömu laga.

18 Samkvæmt 47. gr. erfðalaga skulu andmæli gegn gildi erfðaskrár höfð uppi jafnskjótt og tilefni verður til. Á fyrsta skiptafundi 17. september 2015 vakti skiptastjóri athygli fundarmanna á því að vottun síðari erfðaskrárinnar væri ekki í samræmi við ákvæði erfðalaga. Lögmaður sóknaraðila kvaðst mundu kynna umbjóðanda sínum það sem fram kom á fundinum og skila skriflegum athugasemdum ef til þess kæmi. Það gerði lögmaðurinn með bréfi 2. október sama ár. Þar segir að sóknaraðili geti ekki litið svo á að skjalið geti talist gild erfðaskrá þar sem vottun sé ekki í samræmi við lágmarkskröfur erfðalaga.

19 Á næsta skiptafundi, 24. nóvember sama ár, var bréfið frá 2. október lagt fram. Í fundargerð var allt að einu bókað eftir lögmanni sóknaraðila að hún lýsi „því yfir að umbj. hennar samþykki að farið verði eftir erfðaskránni og arfleiðsluvilji virtur, þ.e. að 1/3 hluti eigna C erfist til eftirlifandi maka“. Eins og áður er rakið hafði sóknaraðili umrædda fundargerð undir höndum 14. desember sama ár og mátti henni þá í síðasta lagi vera kunnugt um yfirlýsingu lögmannsins á skiptafundinum. Í bréfi lögmanns sóknaraðila til skiptastjóra dánarbúsins 19. febrúar 2016 kemur fram að sóknaraðili hafi „fallist á gildi erfðaskrár milli hjónanna“. Eins og áður segir fékk sóknaraðili afhent afrit af bréfi þessu samdægurs.

20 Andmæli sóknaraðila gegn gildi erfðaskrárinnar komu ekki fram á ný fyrr en á skiptafundi 8. júní 2017. Þar var sóknaraðili mætt og með henni lögmaður sem hafði tekið við málinu. Var þá bókuð sú afstaða sóknaraðila að formgalli væri á erfðaskránni þar sem vottun hennar væri ábótavant. Á næsta skiptafundi, 17. ágúst sama ár, var bókuð formleg krafa sóknaraðila um að erfðaskráin yrði ekki lögð til grundvallar við skiptin þar sem vottun hennar væri ekki í samræmi við ákvæði erfðalaga.

21 Eins og að framan er rakið lýsti lögmaður sóknaraðila því yfir á skiptafundi 24. nóvember 2015, og ítrekaði í bréfi 19. febrúar 2016, að umbjóðandi hennar samþykkti að eftirlifandi maki erfði 1/3 hluta eigna C í samræmi við erfðaskrá frá 8. júlí 1997. Við þá afstöðu er hún bundin, sbr. 3. mgr. 71. gr. laga nr. 20/1991. Er staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar, með vísan til forsendna hans um það atriði, að ekkert sé fram komið sem styðji fullyrðingar sóknaraðila um að lögmaður hennar hafi farið út fyrir umboð sitt og að hún sé af þeim sökum ekki bundin við afstöðu lögmanns síns til erfðaskrárinnar. Verður því staðfest að ákvæði erfðaskrár frá 8. júlí 1997 skuli lögð til grundvallar við skipti á dánarbúinu.

22 Kaupmálinn sem gerður var 14. nóvember 1989 var felldur úr gildi 8. júlí 1997. Ágreiningslaust er að afturköllun kaupmálans var skráð í kaupmálabók. Sóknaraðili reisir kröfu sína um að fyrri kaupmálinn sé enn í gildi á því að vottun þess efnis að vottarnir hafi verið viðstaddir undirritun skjalsins.

23 Neðan við meginmál skjalsins og til hliðar við undirritun varnaraðila og C var að finna svofelldan texta: „Vottar að undirritun erfðaskrár þessarar og afturköllunar kaupmála“. Undir textann rituðu nöfn sín og kennitölur tveir lögmenn. Er vottun þessi í samræmi við ákvæði 88. gr., sbr. 80. gr., hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þá verður, með vísan til þess sem áður er rakið, talið að sóknaraðili hafi glatað rétti til að véfengja gildi afturköllunar kaupmálans.

24 Samkvæmt framansögðu er öllum kröfum sóknaraðila hafnað og hinn kærði úrskurður staðfestur á þann veg sem í úrskurðarorði greinir. Verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað sem ákveðinn er í einu lagi fyrir málsmeðferð í héraði og fyrir Landsrétti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Varnaraðila, B, er heimilt að leysa til sín eignarhluta dánarbúsins í […], Reykjavík, miðað við verðmat N 9. október 2015, að teknu tilliti til hækkunar samkvæmt 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991.

Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um að varnaraðila verði ekki gert að greiða dánarbúinu húsaleigu fyrir afnot af eignarhluta þess í fasteigninni að […].

Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um að erfðaskrá varnaraðila og C 8. júlí 1997 skuli lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi C. Hafnað er kröfu sóknaraðila um að kaupmáli þeirra 14. nóvember 1989 verði lagður til grundvallar við skiptin.

Sóknaraðili, B, greiði varnaraðila samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.