228/2021

Útdráttur

Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að heimilt hefði verið með kaupsamningi árið 1996 að skilja veiðirétt í Eystri- Rangá frá jörðinni Hjarðartúni. Í dómi Landsréttar var vísað til þess að þegar Ú ehf. seldi jörðina Hjarðartún í umrætt sinn og undanskildi við söluna hluta hennar ásamt veiðirétt í Eystri- Rangá var búskapur aflagður á jörðinni og enginn átti þar fasta búsetu. Taldist jörðin því ekki landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði þar sem þeir hagsmunir sem ákvæðinu var ætlað að tryggja voru ekki fyrir hendi. Samkvæmt því var ekkert í lögum sem stóð í vegi þess að með kaupsamningi um jörðina væri undanskilinn veiðiréttur í Eystri- Rangá fyrir því landi sem einnig var undanskilið við söluna og liggur að bökkum árinnar. Var sú ráðstöfun einnig í samræmi við reglu 1. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 sem aftur byggði á þeirri fornu reglu í íslenskum rétti að hver maður eigi vatn og veiði fyrir landareign sinni. Var Ú ehf. sýknað af kröfum E ehf. í málinu.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 6. apríl 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 23. mars 2021 í málinu nr. E- 301/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að framsal veiðiréttinda í ánni Eystri- Rangá, sem skilin voru frá jörðinni Hjarðartúni samkvæmt afsali 2. mars 1999, hafi verið óheimilt og að áfrýjandi, sem eigandi jarðarinnar, sé eigandi veiðiréttindanna.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var ⅔ hlutum jarðarinnar Miðhúsa í Hvolhreppi skipt út úr jörðinni og afsalað til nýbýlastjórnar ríkisins á árinu 1948. Hið útskipta land liggur að Eystri- Rangá en sá hluti jarðarinnar sem haldið var eftir á ekki land að ánni. Tekið var fram í afsali fyrir landinu að því fylgdi veiðiréttur jarðarinnar í Rangá.

Í kjölfarið voru stofnuð fjögur nýbýli á hinu útskipta landi, Hjarðartún, Lynghagi, Miðtún og Akur, og þau byggð ábúendum í erfðaábúð með byggingarbréfum sem gefin voru út á árunum 1949 til 1953. Stærð þess lands sem hverju býli var úthlutað var frá 30,5 hekturum til 37,1 hektari. Í byggingarbréfunum voru einnig samhljóða ákvæði um sameiginlegan beitarrétt jarðanna í landi meðfram Eystri- Rangá og veiðirétt þeirra í ánni sem skyldi vera

⅕ að tiltölu. Á árinu 1965 var jörðunum lagt til viðbótarland og komu á bilinu 7 til 8 hektarar í hlut hverrar jarðar. Þá var sú breyting gerð að beitar- og veiðiréttur hverrar jarðar varð ¼ að tiltölu í stað

⅕ áður.

5

Með dómi Landsréttar 22. nóvember 2019 í máli nr. 76/2019 var komist að þeirri niðurstöðu að við áðurgreinda skiptingu jarðarinnar Miðhúsa og sölu á hluta hennar til nýbýlastjórnar ríkisins hefðu ákvæði þágildandi laga um lax- og silungsveiði ekki staðið í vegi þess að veiðirétturinn fylgdi með í kaupunum á hinu útskipta landi.

6

Á árinu 1986 afsalaði íslenska ríkið jörðinni Hjarðartúni til ábúandans Ó-kk-ef S-kk-ef sem setið hafði jörðina frá upphafi. Í kaupsamningi var sérstaklega tekið fram að jörðinni fylgdi réttur til beitar á óskiptu landi meðfram Rangá og veiðiréttur í ánni, hvort tveggja að ¼ á móti jörðunum Akri, Lynghaga og Miðtúni. Fjórum árum síðar eða árið 1990 afsalaði Ó-kk-nf jörðinni til stefnda með öllum gögnum og gæðum, þar á meðal ¼ hluta af sameiginlegu beitarlandi meðfram Rangá og samsvarandi veiðirétti í ánni á móti fyrrgreindum jörðum.

7

Á árinu 1996 afsalaði stefndi þeim S-kk-þgf J-kk-þgf og G-kvk-þgf Ó-kvk-þgf hluta jarðarinnar Hjarðartúns. Um var að ræða um það bil 30 hektara spildu innan girðingar ásamt öllum mannvirkjum sem þar voru. Samkvæmt kaupsamningi og afsali fylgdi ekki með kaupunum 7,62 hektara spilda og hvorki beitarréttur á óskiptu landi meðfram Rangá né veiðiréttur í ánni, hvort tveggja að ¼ hluta á móti jörðunum Akri, Lynghaga og Miðtúni. Áðurgreind 7,62 hektara spilda er það viðbótarland sem jörðinni var lagt til á árinu 1965 og liggur hún utan hins afsalaða lands. Átta árum síðar, eða árið 2004, afsöluðu S-kk-nf og G-kvk-nf jörðinni til Hjarðartúns ehf. sem aftur seldi áfrýjanda jörðina á árinu 2015. Í kaupsamningum og afsölum vegna sölu á jörðinni á árunum 2004 og 2015 er hvorki getið um veiðirétt í Eystri- Rangá né beitarrétt á landinu meðfram ánni. Eign áfrýjanda er skráð í fasteignaskrá sem Hjarðartún, jörð, en það land sem stefndi undanskildi við söluna árið 1996 er skráð sem Hjarðartún, lóð. Um málavexti er að öðru leyti vísað til hins áfrýjaða dóms.

8

Aðila greinir á um hvort heimilt hafi verið að skilja veiðirétt í Eystri- Rangá frá jörðinni Hjarðartúni við sölu á henni á árinu 1996. Byggir áfrýjandi á því að það hafi verið óheimilt og því tilheyri veiðirétturinn áfrýjanda sem eiganda jarðarinnar Hjarðartúns. Stefndi byggir á hinn bóginn á því að heimilt hafi verið að undanskilja veiðiréttinn við sölu á jörðinni og því tilheyri hann stefnda sem eiganda þess lands sem undan var skilið við söluna og liggur að Eystri- Rangá. Að öðru leyti er vísað til umfjöllunar um málsástæður aðila í hinum áfrýjaða dómi.

9

Áfrýjandi hefur lagt fram ný gögn fyrir Landsrétt, meðal annars upplýsingar úr jarðaskrá 1959- 1972 og 1992- 1994, upplýsingar úr lögbýlaskrá 2020, umfjöllun um jörðina Hjarðartún í ritinu Sunnlenskum byggðum, fundargerðir hreppsnefndar Hvolhrepps 25. apríl og 6. júní 1990 og 1. apríl 1996, tölvupóst frá atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu 17. maí 2021 varðandi gerð jarðaskráa og upplýsingar úr fyrirtækjaskrá varðandi stefnda. Stefndi hefur einnig lagt fram ný gögn fyrir Landsrétt, annars vegar minningargreinar um Þ-kk-þf Þ-kk-þf, fyrrum fyrirsvarsmann stefnda, sem birtust í Morgunblaðinu 1. október 1994 og hins vegar útprentun 15. júní 2021 úr Creditinfo vegna stefnda.

Niðurstaða

10

Eins og fram hefur komið seldi stefndi jörðina Hjarðartún á árinu 1996 og undanskildi við söluna ákveðinn hluta hennar ásamt veiðirétti í Eystri- Rangá. Á þeim tíma voru í gildi lög nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði. Í 4. mgr. 2. gr. þeirra var mælt fyrir um að ekki mætti skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti við landareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma. Ekki var að finna skýringu á hugtakinu „landareign“ í lögum nr. 76/1970 en í dómaframkvæmd hefur verið lagt til grundvallar að skýra beri hugtakið á sama hátt og gert var í vatnalögum nr. 15/1923 áður en þeim var breytt með lögum nr. 132/2011, samanber til dæmis dóm Hæstaréttar 28. apríl 1994 í máli nr. 169/1990, sem birtur er á blaðsíðu 924 í dómasafni réttarins það ár, og 3. mars 2016 í máli nr. 471/2015. Í vatnalögum var hugtakið skilgreint sem „[l]and lögbýlis og lóð og lönd innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða.“

11

Tilgangurinn með banni við aðskilnaði lands og veiðiréttar hefur frá upphafi verið sá að sporna við því að landkostir jarða sem væru í landbúnaðarnotum skertust. Hefur vilji löggjafans verið skýr um að heppilegast væri að veiðin fylgdi öðrum landsnytjum og að sá, sem stundaði búskap á jörðinni og hefði önnur landnot hennar, nyti veiðinnar einnig.

12

Við skýringu á því hvort um sé að ræða „landareign“ í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, eins og það hugtak hefur verið skýrt í samræmi við orðskýringu í 1. gr. vatnalaga, hefur í dómaframkvæmd haft afgerandi þýðingu að leggja mat á hvort búskapur hafi verið stundaður á jörðinni þegar aðskilnaður veiðiréttinda frá henni átti sér stað. Hafi jarðir verið í búrekstri hefur í dómaframkvæmd verið litið svo á að um væri að ræða ólögmætan aðskilnað sem ekkert gildi hefði. Í þeim tilvikum færðist veiðirétturinn ekki til afsalshafa þrátt fyrir að svo hefði verið um mælt í afsali, samanber dóm Hæstaréttar 3. mars 2016 í máli nr. 530/2015. Öðru máli hefur gegnt um jarðir sem farnar voru í eyði þegar aðskilnaðurinn átti sér stað og búskapur aflagður en í þeim tilvikum hefur ekki verið litið svo á að um landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 væri að ræða, enda þeir hagsmunir sem ákvæðinu væri ætlað að tryggja ekki lengur fyrir hendi. Bannregla ákvæðisins ætti því ekki við um jarðir sem ekki væru nýttar til landbúnaðar. Sjá til dæmis áðurgreindan dóm Hæstaréttar 28. apríl 1994 í máli nr. 169/1990 og dóma réttarins 15. október 2009 í málum nr. 552 og 553/2008 og 20. apríl 2018 í máli nr. 169/2017.

13

Gögn málsins bera með sér að hefðbundinn búskapur hafi lagst af í Hjarðartúni á árinu 1963. Engu breytir í þeim efnum þótt aðrir kunni að hafa nýtt tún jarðarinnar áfram.

Eftir að búskapur lagðist af munu upphaflegir ábúendur og síðar eigendur jarðarinnar hafa búið áfram í Hjarðartúni en stundað vinnu annars staðar. Upplýst er í málinu að eftir að stefndi keypti jörðina og á meðan hún var í hans eigu, eða á árunum 1990-1995, var enginn skráður til lögheimils í Hjarðartúni. Fram hefur komið að þáverandi fyrirsvarsmaður stefnda og fjölskylda hans keyptu jörðina í nafni félagsins til að stunda þar áhugamál sitt, hestamennsku. Fjölskyldan bjó áfram á Eyrarbakka en nýtti Hjarðartún sem orlofsstað og hélt þar reiðhross sín fyrstu árin. Þá liggur fyrir í málinu að í apríl 1992 keypti stefndi hús og mannvirki jarðarinnar Lynghaga af þáverandi ábúanda hennar og tók jörðina jafnframt á leigu af íslenska ríkinu í lok sama árs. Þar sem betri og stærri útihús voru í Lynghaga en í Hjarðartúni mun fjölskyldan fljótlega hafa flutt hrossin í Lynghaga og eftirleiðis haft aðstöðu fyrir þau þar og kennt ræktun hrossa sinna við þá jörð.

14

Með hliðsjón af öllu framangreindu er ljóst að enginn eiginlegur búrekstur fór fram á jörðinni Hjarðartúni eftir að stefndi keypti jörðina á árinu 1990 og þar til hún var seld á árinu 1996. Einnig liggur fyrir að enginn átti þar fasta búsetu. Þá er á meðal gagna málsins staðfesting Matvælastofnunar á því að á árunum 1995 og 1996 hafi hvorki verið til staðar greiðslumark né bústofn á jörðinni Hjarðartúni. Er ljóst af gögnum málsins að nýting jarðarinnar Hjarðartúns var eingöngu í þágu áhugamáls fjölskyldu þáverandi fyrirsvarsmanns stefnda, reiðmennsku og hestahalds, sem ekki verður jafnað til eiginlegs búreksturs í atvinnuskyni. Þegar stefndi seldi jörðina Hjarðartún á árinu 1996 og undanskildi við söluna veiðirétt í Eystri- Rangá taldist jörðin því ekki landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 enda voru hagsmunir þeir sem ákvæðinu var ætlað að tryggja ekki fyrir hendi. Samkvæmt því stóð ekkert í lögum í vegi þess að með kaupsamningi um jörðina á árinu 1996 væri undanskilinn veiðiréttur í Eystri- Rangá fyrir því landi sem einnig var undanskilið við söluna og liggur að bökkum árinnar. Var sú ráðstöfun jafnframt í samræmi við þá reglu sem fram kom í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um að landeiganda sé einum heimil veiði í vatni á landi sínu, en sú regla byggir á þeirri fornu reglu í íslenskum rétti að hver maður eigi vatn og veiði fyrir landareign sinni.

15

Með vísan til framangreinds verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

16

Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Einhyrningur ehf., greiði stefnda, Útgerðarfélaginu Hvoli, 900.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.