67/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem beiðni F ehf. um dómkvaðningu matsmanns var hafnað. Í úrskurði Landsréttar kom fram að aðili að einkamáli ætti að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann teldi þörf á, sbr. 1. mgr. 46. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í samræmi við það hefði aðilum að slíkum málum verið játaður víðtækur réttur til að afla matsgerða til að færa sönnur á staðhæfingar sínar og almennt ættu hvorki gagnaðili né dómstólar að standa þeirri gagnaöflun í vegi nema til þess væri heimild í lögum. Landsréttur féllst ekki á niðurstöðu héraðsdóms um að matsspurningar í hinni umbeðnu matsbeiðni væru bersýnilega þýðingarlausar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/991 og tók fram að þeir aðilar sem óskuðu mats bæru áhættu af sönnunargildi matsgerðar og stæðu straum af kostnaði við öflun hennar. Þá var ekki talið að matsspurningarnar væru svo óskýrar að matsmaður gæti ekki tekið afstöðu til þeirra eða að matsbeiðnin væri of seint fram komin. Samkvæmt því var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann til að svara spurningum samkvæmt matsbeiðni F ehf.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 20. janúar 2023. Greinargerð varnaraðila, RA 5 ehf., barst réttinum 8. febrúar sama ár og greinargerð varnaraðila, Drífu ehf., degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. janúar 2023 í málinu nr. E- 552/2022 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fallist verði á beiðni hans um dómkvaðningu matsmanns. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar.

Málsatvik og málsástæður aðila

4

Málsatvikum og málsástæðum aðila er skilmerkilega lýst í hinum kærða úrskurði.

Eins og þar greinir hefur sóknaraðili óskað eftir því að dómkvaddur verði óvilhallur matsmaður til að meta eldsupptök og orsök bruna að Miðhrauni 4 í Garðabæ 5. apríl 2018. Með umbeðnu mati hyggst sóknaraðili færa sönnur á saknæma háttsemi matsþola og sanna atvik að baki skaðabótakröfu sem sóknaraðili telur sig eiga á hendur varnaraðilum.

5

Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns synjað á þeim grundvelli að matsbeiðnin væri bersýnilega tilgangslaus í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Byggði niðurstaða héraðsdóms meðal annars á því að enginn vettvangur væri til staðar til að skoða eða meta þar sem fasteignin að Miðhrauni 4 hefði verið rifin og nýtt hús byggt á staðnum. Af þeim sökum hefði matsmaður ekki úr neinu að vinna nema þegar framlögðum gögnum sem unnin væru af lögregluyfirvöldum og öðrum opinberum stofnunum sem matsmaður gæti ekki breytt með skoðun. Því til viðbótar gæti álit matsmanns ekki breytt því að dóminum bæri ávallt sjálfum að leggja mat á sönnunargildi þeirra gagna sem byggt væri á í dómsmáli, sbr. 44. gr., 1. mgr. 59. gr. og 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Þá taldi dómurinn það enga þýðingu hafa fyrir dómi þó matsmaður ræddi við þá sem að rannsókn brunans komu eða aðra sem tengjast honum enda skyldu vitnaleiðslur fara fram fyrir dómi auk þess sem álit matsmanns á því hverjar hann teldi líklegustu orsakir brunans vera myndi ekki hafa neitt sönnunargildi fyrir dómi.

Niðurstaða

6

Aðili að einkamáli á að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á, sbr. 1. mgr. 46. laga nr. 91/1991. Í samræmi við það hefur aðilum að slíkum málum verið játaður víðtækur réttur til að afla matsgerða til að færa sönnur á staðhæfingar sínar og almennt eiga hvorki gagnaðili né dómstólar að standa þeirri gagnaöflun í vegi nema til þess sé heimild í lögum. Samkvæmt þessu ber dómara jafnan að verða við beiðni aðila um að dómkveðja matsmann eftir ákvæðum laganna nema formskilyrði laganna séu ekki fyrir hendi, sbr. 1. mgr. 61. gr., matsbeiðnin lúti að atriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat á, sbr. 2. mgr. 60. gr., eða leitað sé mats um atriði sem dómari telur bersýnilegt að skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna. Þá getur réttur aðila í einkamáli til að afla mats jafnframt takmarkast af öðrum meginreglum einkamálaréttarfars, svo sem málshraðareglunni.

7

Varnaraðilinn RA 5 ehf. byggir meðal annars á því að hafna beri matsbeiðni sóknaraðila á þeim grundvelli að matsbeiðnin hafi verið of seint fram komin þegar hún var lögð fram í héraði 10. nóvember 2022. Sóknaraðili hafi haft fullt tilefni til þess að tryggja sér fullnægjandi sönnun til stuðnings kröfum sínum áður en mál þetta var höfðað og verði dómkvaðning matsmanns á grundvelli matsbeiðni hans ekki til annars en að seinka meðferð málsins úr hófi.

8

Svo sem að framan er rakið getur réttur aðila til að afla mats í einkamáli takmarkast af meginreglunni um hraða málsmeðferð. Mál þetta var þingfest í héraði 16. mars 2022 og skiluðu varnaraðilar greinargerðum sínum 11. og 25. maí sama ár. Af þingbók málsins í héraði má ráða að í fyrstu fyrirtöku eftir framlagningu greinargerða 16. september 2022 hafi sóknaraðili upplýst um að hann hygðist óska eftir dómkvaðningu matsmanna og var sú matsbeiðni sem deilt er um lögð fram í næstu fyrirtöku þar á eftir 10. nóvember sama ár. Verður þessi málsmeðferðartími ekki talinn úr slíku hófi að hann verði talinn brjóta gegn framangreindri meginreglu þannig að efni séu til að synja varnaraðila um öflun matsgerðarinnar á þeim grundvelli. Í því sambandi athugast að sóknaraðili gerði þegar í héraðsdómsstefnu sinni áskilnað um öflun matsgerðar vegna þeirra atriða sem hann byggir málsástæður sínar á. Af þingbók málsins má ráða að í fyrirtöku málsins 16. september 2022 hafi varnaraðilar ekki mótmælt því að sóknaraðila væri veittur frestur í þeim tilgangi, heldur hafi þeir fyrst mótmælt framlagningu matsbeiðninnar í fyrirtöku málsins 10. nóvember sama ár.

9

Varðandi þá málsástæðu varnaraðila að matsmanni sé ómögulegt að leggja sjálfstætt mat á atriði á borð við orsök og upptök brunans og áhrif brunavarna á umfang tjóns þar sem andlag matsbeiðninnar, fasteignin að Miðhrauni 4, hafi verið rifin og annað hús byggt á staðnum, er til þess að líta að matsmaður kann í einhverjum tilvikum að geta lagt mat á framangreinda þætti með skoðun á gögnum, til dæmis ljósmyndum.

Verður því þannig ekki slegið föstu fyrir fram að útilokað sé fyrir dómkvaddan matsmann að taka saman matsgerð um matsspurningar sem lúta að framangreindu en matsbeiðni verður ekki hafnað af þeirri ástæðu að torvelt kunni að vera fyrir matsmann að svara einstökum spurningum, heldur er það matsmanns að taka afstöðu til þess hvort svo hátti til, sbr. dóm Hæstaréttar 18. mars 2016 í máli nr. 163/2016.

10

Samkvæmt 2. mgr. 62. laga nr. 91/1 991 leysa matsmenn almennt úr matsspurningum á grundvelli gagna sem aðilar leggja fram eða matsmenn kunna að ákveða að afla sjálfir. Að því leyti sem dómkvaðning matsmanns leiðir ekki til annars hefur hann því í reynd frjálsar hendur um það hvaða sjónarmið hann leggur til grundvallar og eftir atvikum hvaða gagna hann aflar sér til afnota við matið en matsþoli á þess kost á matsfundi að koma að athugasemdum sínum og ábendingum um framkvæmd mats samkvæmt ákvæðinu, sbr. dóm Landsréttar 29. júní 2022 í máli nr. 296/2022. Í þessu sambandi skal tekið fram að samkvæmt lokamálslið ákvæðisins er dómara rétt að láta vitnaleiðslu fara fram til skýringar á matsatriði reynist hún nauðsynleg, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 23. maí 2014 í máli nr. 281/2014. Eðli máls samkvæmt takmarkast matsgerð þannig við þau svör sem unnt er að veita við matsspurningum á grundvelli þeirra gagna sem tiltæk eru matsmönnum og verður engin skylda lögð á matsmenn að afla sjálfir gagna umfram það sem þeir telja þörf á. Telji matsmaður aftur á móti ekki unnt að svara einstökum spurningum þá verður þess getið með rökstuddum hætti í matsgerðinni.

11

Samkvæmt framangreindu getur það því ekki staðið í vegi fyrir dómkvaðningu þótt sumar matsspurningar séu þess eðlis að upplýsingar kunni að skorta til að taka afdráttarlausa afstöðu til þeirra. Sóknaraðila er jafnframt heimilt að óska eftir því að matsmaður skýri frá ákveðnum atriðum í matsgerð jafnvel þótt upplýsingar um þessi atriði kunni einnig að koma fram í gögnum sem lögð eru fram sem slík fyrir dómi, sbr. dóm Hæstaréttar 29. apríl 2014 í máli nr. 242/2014. Verður því ekki fallist á það að með matsbeiðni sóknaraðaðila sé hann að óska eftir mati á sönnunargildi þegar framlagðra gagna eða breytinga á niðurstöðu þeirra og verður matsbeiðni ekki hafnað af þeim sökum.

12

Áður er fram komið að til þess að fallist verði á mat verða matsspurningar að vera um annað en það sem kemur í hlut dómara að meta samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Það hindrar þó ekki framgang matsbeiðni að matsspurning varði öðrum þræði lagaleg atriði, svo fremi sem önnur sérfræðileg álitaefni en lögfræðileg eru þar í forgrunni, sem ekki verður slegið föstu að dómara sé fært að meta sjálfur, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 30. ágúst 2012 í máli nr. 487/2012 og úrskurð Landsréttar 10. desember 2020 í máli nr. 556/2020. Á hinn bóginn verður matsspurningu hafnað ef ekki verður séð að verið sé að leita eftir mati á öðrum sérfræðilegum álitaefnum en lögfræðilegum eða ef spurningarnar teljast á annan hátt þrungnar lagalegum álitaefnum.

13

Á það

verður

fallist með varnaraðilum að með þriðju matsspurningu sé meðal annars óskað eftir mati á því hvort brunavarnir hafi verið í samræmi við réttarreglur á viðkomandi sviði auk þess sem sóknaraðili óskar með spurningunni mat sá því hvort brunavarnir hafi verið fullnægjandi miðað við kröfur samkvæmt „venjum, viðurkenndum aðferðum og/eða öðrum viðurkenndum viðmiðum á viðkomandi sviði“.

14

Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 verður sá sem ber fyrir sig venju að leiða tilvist og efni hennar í ljós. Með þessari spurningu reynir varnaraðili að upplýsa hvort þessar ráðstafanir eða háttsemi hafi samrýmst viðurkenndum aðferðum eða venjum á viðkomandi sviði. Dómendur búa almennt ekki yfir sérþekkingu á þeim aðferðum eða venjum sem kunna að hafa gilt á sviði brunavarna og verður ekki séð að það sé bersýnilega óþarft að leiða í ljós venjur á þessu sviði, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 16. janúar 2015 í máli nr. 13/2015. Þegar matsspurningin er metin heildstætt verður heldur ekki talið að sóknaraðila sé óheimilt að óska eftir mati á því hvort brunavarnir í húsinu hafi verið í samræmi við réttarreglur á sviðinu enda verður talið að önnur sérfræðileg álitaefni en lögfræðileg séu þar í forgrunni. Þá gæti það ekki bundið hendur dómara ef matsmenn leggja rangan skilning á slíkum reglum til grundvallar mati sínu á slíkum gögnum, sbr. dóm Hæstaréttar 29. apríl 2014 í máli nr. 242/2014.

15

Loks verður ekki fallist á það með varnaraðilum að spurningar í matsbeiðni sóknaraðila séu svo óskýrar að matsmaður geti ekki tekið afstöðu til þeirra.

16

Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á að matspurningar í hinni umbeðnu matsbeiðni séu bersýnilega þýðingarlausar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 en þeir aðilar sem óska mats bera áhættu af sönnunargildi matsgerðar og standa straum af kostnaði við öflun hennar.

17

Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann í samræmi við beiðni sóknaraðila.

18

Samkvæmt þessari niðurstöðu málsins verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila óskipt kærumálskostnað eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann til að svara spurningum samkvæmt matsbeiðni sóknaraðila, FF 11 ehf., 10. nóvember 2022.

Varnaraðilar, RA 5 ehf. og Drífa ehf., greiði sóknaraðila óskipt 600.000 krónur í kærumálskostnað .