520/2021

Útdráttur

Á höfðaði mál gegn D ehf. til greiðslu skaðabóta. Kröfur hans byggðu á því að ráðningarsamningsákvæði um samkeppnistakmarkanir hafi verið saknæmt og ólögmætt sem og beiting D ehf. á ákvæðinu eftir starfslok hans. Í dómi Landsréttar voru störf Á fyrir D ehf. rakin. Á hafi gegnt lykilstöðu hjá D ehf., verið einn eigenda móðurfélags þess og gegnt þar stjórnunarstarfi. Þá hafi hann verið í beinu sambandi við viðskiptamenn félagsins og á honum hvílt rík trúnaðarskylda. Staða Á væri verulega önnur en almennra starfsmanna og takmarkanir á atvinnuþátttöku hans eftir starfslok hans hafi ekki einungis leitt af ráðningarsamningi hans heldur hafi sams konar ákvæði verið að finna í samkomulagi annarra eigenda móðurfélags D ehf. Hið umdeilda ráðningarsamningsákvæði hafi verið sett í því skyni að vernda ákveðna og lögmæta samkeppnishagsmuni og auk D ehf. hafi Á sjálfur, sem eigandi, haft ávinning af samkeppnistakmörkunum annarra eigenda og starfsmanna. Þegar litið væri heildstætt til allra atvika hefði Á ekki sýnt fram á að ákvæðið hafi verið víðtækara en nauðsynlegt var til að varna samkeppni né að atvinnufrelsi hans hafi verið skert með ósanngjörnum hætti. Auk þess var Á ekki talinn hafa uppfyllt lágmarksskilyrði til sönnunar á því að hann hafi orðið fyrir því tjóni sem kröfur hans miðuðu við, vegna þeirrar háttsemi sem bóta væri krafist fyrir. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um sýknu D ehf. af öllum kröfum Á.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 9. ágúst 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 14. júlí 2021 í málinu nr. E- 494/2021.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 61.566.975 krónur en til vara 38.582.127 krónur, í báðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. júní 2020 til 26. febrúar 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert að greiða honum lægri fjárhæð að álitum dómsins. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara lækkunar á kröfum áfrýjanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

4

Um málavexti og málatilbúnað aðila vísast til lýsingar í hinum áfrýjaða dómi. Líkt og þar kemur fram krefur áfrýjandi stefnda um skaðabætur vegna tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir sökum þess að stefndi hafi haldið upp á hann ráðningarsamningsákvæði um samkeppnistakmarkanir við starfslok hans. Í samningsákvæðinu segir meðal annars: „Hætti meðeigandi störfum hjá félaginu má hann ekki í 3 ár frá þeim tíma stunda endurskoðunar- eða ráðgjafarstörf, hvorki í eigin nafni né óbeint sem meðlimur eða starfsmaður í öðru samkeppnisfyrirtæki, né fyrir þá sem voru viðskiptavinir Deloitte hf. á þeim tíma sem hann hætti.“

5

Áfrýjandi hefur áður haft uppi kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda vegna framangreinds, sbr. dóm Landsréttar 5. júní 2020 í máli nr. 243/2019, sem laut að lögmæti uppsagnar áfrýjanda og tengdum atriðum. Í dóminum var komist að þeirri niðurstöðu að nánar tilteknar ávirðingar á hendur áfrýjanda hefðu verið lögmætur grundvöllur fyrir uppsögn hans hjá stefnda með skemmri fresti en sex mánuðum. Á hinn bóginn var ekki talið að næg efni hefðu verið til að segja áfrýjanda upp með eins mánaðar fyrirvara og var honum dæmd fjárhæð er svaraði til launatekna í tvo mánuði til viðbótar. Vísað var frá dómi kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu „vegna fjártjóns [...] vegna takmarkana á atvinnufrelsi hans samkvæmt 19. gr. ráðningarsamnings“. Um þetta segir meðal annars í dóminum að fallast verði á að eins og ákvæðið væri orðað virtist það hafa falið í sér allvíðtækar takmarkanir á atvinnufrelsi áfrýjanda. Hvað sem því liði hefði áfrýjandi ekki leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gert grein fyrir því í hverju tjón hans fælist og hver tengsl þess væru við atvik máls. Þar sem hann hafi þannig ekki sýnt fram á að uppfylltur væri áskilnaður um lögvarða hagsmuni samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála bæri að vísa kröfunni frá héraðsdómi.

6

Áfrýjandi höfðaði í kjölfarið mál þetta þar sem krafist er nánar tiltekinnar fjárhæðar í skaðabætur. Aðalkrafa áfrýjanda miðar við að tjón hans svari til mismunar á þeim atvinnutekjum sem hann hefði haft, ef hann hefði í þrjú ár haldið sömu atvinnutekjum og hann hafði á síðasta starfsmánuði sínum hjá stefnda, og þeim tekjum sem hann hafði í reynd á því tímabili. Varakrafan miðar við að tjón áfrýjanda nemi mismuninum á viðmiðunartekjum sérfræðinga samkvæmt viðmiðunarfjárhæðum skattyfirvalda og þeim tekjum sem áfrýjandi naut í reynd fyrstu þrjú árin eftir starfslok hans. Að því frágengnu krefst áfrýjandi bóta að álitum.

7

Samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar verður sá sem krefst bóta meðal annars að sanna tjón sitt, að bótagrundvöllur sé fyrir hendi og að orsakatengsl séu á milli tjónsins og hinnar bótaskyldu háttsemi. Áfrýjandi byggir á því að fyrrnefnt samningsákvæði og beiting stefnda á því hafi verið saknæm og ólögmæt. Því til stuðnings er einkum vísað til 1. mgr. 37. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þótt ekki sé krafist ógildingar í málinu má fallast á að þýðingu geti haft við sakarmat hvort skilyrðin sem ákvæðið setur fyrir ógildingu teljist uppfyllt. Í ákvæðinu segir að hafi maður, í því skyni að varna samkeppni, áskilið sér hjá öðrum manni að sá maður reki eigi verslun eða aðra atvinnu, eða hann ráði sig eigi til starfa við slíkt fyrirtæki, þá sé það loforð eigi bindandi fyrir þann mann ef telja verður, þegar litið er til allra atvika, að skuldbinding þessi sé víðtækari en nauðsynlegt er til þess að varna samkeppni eða hún skerði með ósanngjörnum hætti atvinnufrelsi þess manns sem tókst þessa skyldu á herðar. Við mat á hinu síðastnefnda atriði skal einnig hafa hliðsjón af því hverju það varðar rétthafann að þessi skuldbinding sé haldin.

8

Við úrlausn um hvort sú skuldbinding sem fólst í samningsákvæðinu teljist víðtækari en nauðsynlegt var til þess að varna samkeppni eða hafi skert svo ósanngjarnt sé atvinnufrelsi áfrýjanda verður að líta til þess að hann gegndi lykilstöðu hjá stefnda.

Þannig var hann einn eigenda móðurfélags stefnda, D&T sf., og hafði starfað þar í á þriðja áratug, meðal annars sem sviðsstjóri, og stýrði fjármálaráðgjöf stefnda. Hann var samkvæmt þessu eigandi og stjórnandi, auk þess sem hann var í beinu sambandi við viðskiptamenn og á honum hvíldi rík trúnaðarskylda. Staða hans var því verulega önnur en almennra starfsmanna og takmarkanir á atvinnuþátttöku hans eftir starfslok leiddu ekki einungis af ráðningarsamningi hans heldur var sams konar ákvæði að finna í samkomulagi eigenda, það er svonefndu samkomulagi A- félagsmanna D&T sf. Telja verður ákvæðið sem um ræðir hafa verið sett í því skyni að vernda ákveðna og lögmæta samkeppnishagsmuni og ljóst er að auk hagsmuna stefnda af ákvæðinu hafði áfrýjandi, sem eigandi, ávinning af samkeppnistakmörkunum annarra eigenda og starfsmanna. Í ljósi framangreinds og þegar litið er heildstætt til allra atvika verður hvorki talið að áfrýjandi hafi sýnt fram á að hið umdeilda samningsákvæði hafi verið víðtækara en nauðsynlegt var til þess að varna samkeppni né að atvinnufrelsi hans hafi verið skert með ósanngjörnum hætti, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. nóvember 2014 í máli nr. 269/2014. Þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 fyrir ógildingu hafi verið fullnægt þannig að sök teljist vera fyrir hendi af hálfu stefnda.

9

Þessu til viðbótar verður ekki talið að áfrýjandi hafi uppfyllt lágmarsskilyrði til sönnunar á því að hann hafi orðið fyrir því tjóni sem kröfur hans miða við vegna þeirrar háttsemi sem bóta er krafist fyrir. Þannig miðar aðalkrafa hans til að mynda við að hann hefði haldið sömu launum í þrjú ár og hann hafði á síðasta starfsmánuði sínum hjá stefnda, ef samningsákvæðið og beiting þess hefði ekki komið til. Ótvírætt verður þó að telja að uppsögn áfrýjanda sem slík hafi haft talsvert um það að segja að hann naut í kjölfar hennar ekki sömu launaog áður. Að sama skapi miðar krafan við að samningsákvæðið hafi alls engin áhrif á laun áfrýjanda og það jafnvel þótt hann byggi einkum á því að ákvæðið hafi gengið lengra en heimilt var, svo sem með því að taka til þriggja ára en ekki tveggja og taka til allra samkeppnisaðila fremur en eingöngu þeirra fjögurra stærstu. Þá styður takmarkað í fyrirliggjandi gögnum að stefndi hafi beitt samningsákvæðinu á þann hátt að það hafi valdið áfrýjanda því tjóni sem aðal- og varakrafa hans miðar við. Bera fyrirliggjandi samskipti aðila um hugsanleg störf áfrýjanda eftir starfslok raunar með sér að stefndi hafi að minnsta kosti að nokkru leyti samþykkt þau störf áfrýjanda sem þar komu til umfjöllunar. Þá liggja takmarkaðar upplýsingar fyrir um tekjur áfrýjanda, þar á meðal engar um tekjur hans eftir að þriggja ára tímabili ráðningarsamningsákvæðisins lauk, sem bregða myndu ljósi á stöðu hans eftir uppsögn án samkeppnistakmarkana. Í ljósi alls þessa verður ekki talið að áfrýjandi hafi sannaðað stefndi hafi, með samningsákvæðinu og beitingu þess, valdið áfrýjanda því tjóni sem bóta er krafist fyrir í aðal- og varakröfu, auk þess sem lágmarksskilyrðum til þess að bætur verði dæmdar að álitum, verður ekki talið fullnægt.

10

Samkvæmt framangreindu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að fullnægt sé grunnskilyrðum skaðabótaábyrgðar. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Á-kk-nf H-kk-nf Ó-kk-nf, greiði stefnda, Deloitte ehf., 700.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.