688/2022

Útdráttur

Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að uppfyllt væru skilyrði a- og b-liðar lögræðislaga nr. 71/1997 til að A yrði sviptur sjálfræði tímabundið. Að virtum gögnum málsins og með vísan til 1. mgr. 12. gr. laganna þótti rétt að sjálfræðissvipting A stæði í eitt ár.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir E-kk-nf J-kk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 8. nóvember 2022. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2022 í málinu nr. L- [...]/2022 þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr.71/1997.

2

Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími en kveðið er á um í hinum kærða úrskurði. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti.

3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Niðurstaða

4

Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að uppfyllt séu skilyrði a- og b-liðar 1. mgr. 4. gr. lögræðislaga til að sóknaraðili verði sviptur sjálfræði tímabundið.

5

Svipting sjálfræðis er mikið inngrip í frelsi einstaklingsins og þarf að beita því úrræði af varúð og ganga ekki lengra en nauðsyn krefur. Að virtum gögnum málsins og með vísan til 1. mgr. 12. gr. lögræðislaga, um að svipting lögræðis skuli ekki ganga lengra en þörf sé á hverju sinni, þykir rétt að svipta varnaraðila sjálfræði í eitt ár.

6

Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms er staðfest. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Landsrétti, sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Sóknaraðili, A, er sviptur sjálfræði í eitt ár.

Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms er staðfest.

Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Landsrétti, I-kvk-ef L-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, 198.400 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Héraðsdómur Reykjavíkur

Úrskurður 28. október 2022

Úrskurður

Með beiðni, dagsettri 19. október 2022, sem barst héraðsdómi 20. október 2022, hefur sóknaraðili, Velferðarsvið Reykjavíkurborgar, krafist þess að varnaraðili, A, með lögheimili að [...], Reykjavík, en með dvalarstað á [...], verði sviptur sjálfræði tímabundið í tvö ár á grundvelli a - og b-liðar 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Um aðild sóknaraðila að málinu er vísað til 2. mgr. 7. gr. sömu laga.

Af hálfu varnaraðila er kröfunni mótmælt og þess aðallega krafist að henni verði hafnað en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Skipaður verjandi varnaraðila gerir kröfu um þóknun sér til handa úr ríkissjóði í samræmi við 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga.

Málið var þingfest 28. október 2022 og tekið til úrskurðar samdægurs. Varnaraðili kom sjálfur fyrir dóminn og gaf þar skýrslu. Þá var tekin skýrsla af B, yfirlækni á meðferðargeðdeild geðrofssjúkdóma [...], og C, sérfræðingi í geðlækningum, [...]á deild 33 A, áður en málið var flutt munnlega en dómari og lögmenn aðila voru sammála að því loknu um að frekari gagnaöflunar og vitnaleiðslna væri ekki þörf.

Í kröfu um sjálfræðissviptingu kemur meðal annars fram að sóknaraðili sé [...]ára karlmaður sem greindur er með geðrofssjúkdóm og fíknisjúkdóm. Hann dvelji sem stendur á [...]. Fyrsta innlögn á geðdeild hafi varað frá nóvember 2019 til júní 2020 en hann hafi lagst innvegna tilvísunar- og aðsóknarhugmynda um ungt par sem leiddi til þess að þau óskuðu eftir nálgurnarbanni. Í þeirri innlögn strauk hann í tvígang og fór þá heim til parsins. Hann hafi verið nauðungarvistaður og í kjölfarið var farið fram á sjálfræðissviptingu til eins ár sem fallist var á í Héraðsdómi Reykjavíkur með úrskurði dags. 31. mars 2020. Eftir útskrift af öryggisgeðdeild árið 2020 hafi hann verið í eftirliti hjá D geðlækni og reyndist eftirfylgni erfið. Eiginlegri lyfjameðferð hafi verið hætt í júlí 2020 en varnaraðili fengið staka forðalyfjasprautu annars slagið. Honum hafi ítrekað verið boðið að hefja lyfjameðferð á ný en hann hafnað því. Þá hefur varnaraðili ekki farið að ráðleggingum læknis um að hætta fíkniefnaneyslu. Hann hafi mjög takmarkað innsæi í eigin veikindi og því sé meðferð nauðsynleg.

Í aðdraganda núverandi innlagnar hafði varnaraðili eyðilagt eignir parsins sem hann hefur verið að áreita. Lögregla flutti hann á bráðamóttöku geðsviðs þann [...]september 2022 þar sem hann lagðist sjálfviljugur inn. Hann vildi úrskrifast þann [...] september 2022 og var í kjölfarið nauðungarvistaður í 72 klst. og í framhaldi þess nauðungarvistaður í 21 dag, með beiðni dags. [...]september 2022, sem fallist var áí Héraðsdómi Reykjavíkur með úrskurði þann [...]október 2022. Eftir að úrskurðurinn var kveðinn upp í héraðsdómi strauk varnaraðili þegar hann átti að fara aftur á geðdeild. Varnaraðili fór til [...]og til [...]en kom aftur til Íslands þann [...]október sl. og var fluttur af lögreglu til innlagnar á geðsvið landspítala.

Með beiðni sóknaraðila fylgdi vottorð B, yfirlæknis meðferðargeðdeildar geðrofssjúkdóma, og C, sérfræðings [...], dags. 18. október 2022. Í vottorðinu kemur fram að varnaraðili sé með greindan geðrofssjúkdóm ([...]) og vímuefnavanda ([...]). Fram kemur að geðrofseinkenni stýri hegðun hans og að einkenni ranghugmynda hans séu langvinn og fastmótuð. Hann hafi ekki verið meðferðarheldinn á lyfjameðferð og ekki haft innsæi í eigin hegðun. Hann veigri sér ekki við að hagræða sannleikanum þannig að það henti honum sem best og hefur komist í kast við lögin vegna veikinda sinna. Hegðun hans gagnvart þeim sem hann er að elta hafi orðið aggressífari og fleiri einstaklingar séu að fléttast inn í ranghugmyndakerfi hans. Í veikindum geti hann sýnt af sér ógnandi hegðun og sé sú hegðun að aukast. Hann hafi ekki innsæi í að aðrir upplifi hegðun hans sem ógnandi. Hann telji ákveðna einstaklinga hafa áhrif á líf og stöðu hans til hins verra. Hann hafi ekki beitt líkamlegu ofbeldi en leiti heim til fólksins sem hann eltir, auk þess að skemma eigur þeirra. Hann hafi ítrekað brotið nálgunarbann gagnvart parinu auk þess að fleiri hafi beðið um nálgunarbann gagnvart honum. Fram kemur að varnaraðili sé með skert sjúkdómsinnsæi og að yfirgnæfandi líkur séu á að hann hætti allri geðrofslyfjameðferð eftir að nauðungarvistun lýkur. Fyrri saga sýni að hann sé ekki til samvinnu með lyfjameðferð. Hann hafi ítrekað hætt að mæta í forðalyfjameðferð auk þess sem hann hafi tekið lyfjameðferð um munn stopult. Blóðprufa hafi sýnt fram á að hann hafi ekki tekið lyfin þrátt fyrir að hann segði annað. Varnaraðili neyti vímuefna sem geti aukið á geðrofseinkenni hans og hann hafi ekki sýnt fram á vilja til að hætta notkun þeirra. Það sé samdóma álit læknanna að varnaraðili þurfi að vera sjálfræðissviptur til að koma megi við nauðsynlegri meðferð. Faglegt mat læknanna sé að án viðeigandi meðferðar geti varnaraðili orðið hættulegur öðrum. Því styðji þau eindregið við framkomna beiðni um framleningu á sjálfræðissviptingu í að minnsta kosti tvö ár.

Varnaraðili gaf skýrslu fyrir dómi og mótmælti kröfu sóknaraðila um að vera sviptur sjálfræði til tveggja ára. Í skýrslu sóknaraðila kom fram að hann telji sig eiga við veikindi að stríða og sé fús til að leita sér aðstoðar. Þegar hann hefði strokið eftir þinghald í nauðungarvistunarmáli hans hefði hann m. a. farið til [...]þar sem hann hefði leitað til geðlæknis. Sá læknir hefði ávísað honum öðru lyfi en það sem læknar hér á landi gefa honum. Hann sé ósattur við lyfið sem honum sé gefið hér þar sem hann telji það valda sér þunglyndi. Hann greindi frá því að hann hefði áreitt par sem hann hefði tengt við hluti sem hefðu farið úrskeiðis í lífi sínu og ættingja þeirra. Hann hefði ekki ætlað að valda þeim ótta og vildi ekki vera þeim til ama. Hann hefði þó aldrei beitt neinu ofbeldi. Hann væri að mestu kominn yfir þetta en tilfinningar gagnvart þeim gjósi upp annað slagið. Varnaraðili kvað of mikið gert úr fíknivanda sínum, en honum þætti þó gottað hafa stuðningsaðila og hefði slíkan bæði hér á landi og í [...]. Hann kvaðst mundu vilja dvelja erlendis þar sem hér væri margt sem minnti hann á parið sem hann hefði áreitt og læknar hér hefðu flestir tengsl við þau.

Vitnin B, yfirlæknir meðferðargeðdeildar geðrofssjúkdóma, og C, sérfræðingur [...], gáfu skýrslu fyrir dómi og staðfestu sameiginlegt vottorð sitt frá 18. október síðastliðnum.

Vitnið C, geðlæknir og núverandi meðferðarlæknir varnaraðila, kvaðst hafa haft hann til meðferðar frá því hann hefði lagst inn á geðdeild fyrir nokkrum vikum. Fram kom að varnaraðili sé greindur með viðvarandi hugvilluröskun og hafi einkenni tilvísunarranghugmynda. Greining hans sé þó ekki fastmótuð. Læknirinn greindi frá þeim atvikum sem hefðu leitt til innlagnar varnaraðila á geðdeild. Hann kvað varnaraðila ekki hættulegan sjálfum sér en hann gæti þó reynst hættulegur öðru fólki. Hann hefði sögu um að eltihrella fólk utan spítalans og vísbendingar væru um að hann hefði einnig reynt það á spítalanum, en þetta væru afleiðingar ranghugmyndakerfis hans. Læknirinn kvað sjálfræðissviptingu varnaraðila til tveggja ára vera nauðsynlega. Ekki hefði tekist að reyna rétta meðferð í nógu langan tíma. Engar nýjar hliðarverkanir hefðu kom fram af því lyfi sem verið væri að gefa honum núna. Þunglyndið sem varnaraðili kvartaði yfir hefði verið til staðar áður. Ef ekki yrði fallist á kröfu um sjálfræðissviptingu væru líkur á að varnaraðili muni hætti meðferð og þá muni sjúkdómur hans í besta falli haldast óbreyttur en líklega versna. Þátttaka hans í meðferðum undanfarin ár hafi verið gloppótt. Sjálfræðissvipting hans til eins árs hafi ekki dugað og hann hefði hætt meðferð. Ekki sé því annað úrræði tækt og sé tveggja ára svipting hæfileg.

Vitnið B yfirlæknir kvaðst hafa farið yfir sjúkrasögu varnaraðila og metið hann ásamt meðferðarlækni hans. Hún staðfesti greiningu varnaraðila en kvað nánara greiningarferli standa yfir og vinnugreiningin væri geðklofasjúkdómur. Hann hefði misnotað lyfseðilsskyld lyf og vímuefni sem gæti haft áhrif. Hann hefði nokkurt innsæi en það væri þó sveiflukennt. Hann hefði ranghugmyndir gagnvart fólki sem hann hefði áreitt og hegðun hans virðist færast í aukana, m. a. hefði hann á síðustu dögum verið að setja sig í samband við mann sem hann sætti nálgunarbanni gagnvart. Hann gæti því reynst hættulegur öðrum. Læknirinn kvað engin önnur úrræði tæk nú en sjálfræðissviptingu. Framlenging nauðungarvistunar um 12 vikur dugi ekki til. Meðferðarheldni hans sé ekki nægjanlega góð en það þurfi langan tíma til að hann svari meðferðinni nægjanlega vel. Fái hann ekki viðeigandi meðferð muni geðrofseinkenni hans versna ef eitthvað er. Það lyf sem varnaraðili hafi fengið ávísað frá lækni í [...]komi vel til greina síðar í meðferðinni, en það sé ekki til í forðalyfjaformi og dugi ekki núna þar sem tryggja þurfi samfellda meðferð.

Niðurstaða

Samkvæmt a-lið 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 er heimilt með úrskurði dómara að svipta mann tímabundið sjálfræði, fjárræði eða hvoru tveggja, ef hann er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eða vegna annars konar alvarlegs heilsubrests, enda standi brýn þörf til og önnur og vægari úrræði í formi aðstoðar hafa verið fullreynd.

Með hliðsjón af fyrirliggjandi upplýsingum sem eru í samræmi við gögn málsins, og einkum í ljósi framangreinds vottorðs læknanna B og C, og vætti þeirra fyrir dómi, er að mati dómsins nægilega sýnt fram á það að varnaraðili sé vegna alvarlegas geðsjúkdóms, hugvilluröskunar, ófær um að ráða persónulegum högum sínum eins og ástandi hans er nú farið. Hann sé í brýnni þörf fyrir meðferð vegna þess en skorti nægjanlega innsýn í ástand sitt og sé veruleg hætta á að hann hætti meðferð sem honum sé nauðsynleg. Samkvæmt framanrituðu eru uppfyllt skilyrði a- og b-liða 1. mgr. 4. gr. og 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 til að verða við kröfu sóknaraðila um að varnaraðili verði sviptur sjálfræði tímabundið. Í ljósi þess sem fram kom í vitnisburði lækna fyrir dómi og sögu varnaraðila eins og hún kemur fram í gögnum málsins verður að líta svo á að tveggja ára sviptingartími sé hæfilegur til að koma megi við nauðsynlegri meðferð og ekki sé annarra úrræða kostur. Að því virtu og með hliðsjón af atvikum öllum verður fallist á að varnaraðili verði sviptur sjálfræði tímabundið í tvö ár. Varnaraðili á þess kost, að sex mánuðum liðnum, telji hann ástand sitt breytt og að ástæður sjálfræðissviptingar séu ekki lengur fyrir hendi, að bera kröfu um niðurfellingu sjálfræðissviptingar fyrir dóm, sbr. 15. gr. laga nr. 71/1997.

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað af rekstri málsins, þar með talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, I-kvk-ef L-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 186.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

B-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Varnaraðili, A, kt. [...], er sviptur sjálfræði tímabundið í tvö ár.

Allur kostnaður af málinu, þar með talin þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, I-kvk-ef L-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

B-kvk-nf B-kvk-nf