465/2019

Útdráttur

A hf. krafði H um greiðslu skuldar samkvæmt skuldabréfi sem hann hafði gefið út til S og D hf. tók síðar yfir og framseldi til A hf. Þá krafðist A hf. þess að L ehf. yrði gert að þola að fjárnám yrði gert í fasteign hans samkvæmt tveimur tilgreindum tryggingarbréfum sem H hafði gefið út. Landsréttur leit fyrst til þess að skuldabréfið væri ekki um stofnfjárbréfakaup í S og væru viðskiptin að baki þeim bréfinu sem slíku óviðkomandi. H, sem löggiltum endurskoðanda, hafi mátt vera kunn sú áhætta sem hafi falist í kaupum á stofnfjárbréfunum og væri ósannað að hann hafi verið fenginn til þess með svikum eða blekkingum. Yrði skuldbindingunni því ekki vikið til hliðar eða hún ógilt á grundvelli 36. gr. eða 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá var ekki á það fallist að greiðsla sem H innti af hendi til S hefði öll átt að renna inn á skuld samkvæmt skuldabréfinu. Ekkert lægi fyrir um að H hefði innt greiðsluna af hendi gegn loforði útibússtjóra S um að tryggingarbréfum yrði aflétt af fasteign L ehf. Þá yrði ekki annað ráðið af endurútreikningi A hf. á láninu en að hann væri í samræmi við tilgreind ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Loks var ekki fallist á það með H að vextir sem hefðu verið lagðir við höfuðstól kröfunnar væru að hluta til fyrndir. Voru kröfur A hf. því teknar til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf og B-kvk-nf T-kvk-nf prófessor.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 24. júní 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 31. maí 2019 í málinu nr. E116/2017.

2 Áfrýjandinn, H-kk-nf Þ-kk-nf, krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda en til vara að hann verði dæmdur til að greiða stefnda 4.748.352 krónur og að vextir leggist ekki við þá fjárhæð fyrr en eftir dómsuppsögu Landsréttar. Áfrýjandinn, Litli Moshvoll ehf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda en til vara að hann verði einungis dæmdur til að þola að fjárnám verði gert í fasteign hans, Litla Moshvoli, Rangárþingi eystra, landnúmer 164178, samkvæmt tveimur tryggingarbréfum útgefnum af áfrýjandanum H-kk-þgf Þ-kk-þgf, annars vegar tryggingarbréfi nr. 5250 sem útgefið var 15. desember 2006 að upphaflegri fjárhæð 10.000.000 króna, verðtryggt miðað við grunnvísitölu 266,1 stig, sem nú hvílir á 4. veðrétti fasteignarinnar og hins vegar tryggingarbréfi nr. 800545 sem útgefið var 6. ágúst 2008 að upphaflegri fjárhæð 200.000 evrur, sem nú hvílir á 5. veðrétti fasteignarinnar, fyrir kröfu að fjárhæð 4.748.352 krónur, ásamt vöxtum frá dómsuppsögu Landsréttar til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur hvor um sig málskostnaðar fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4 Bú áfrýjanda H-kk-ef var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 15. júlí 2019 eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp og lauk skiptum á búinu 22. janúar 2020 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. Í yfirlýsingu skiptastjóra 21. janúar 2020 kom fram að skiptastjóri hygðist ekki halda uppi þeim hagsmunum sem þrotabúið kynni að njóta í málinu samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 en ekki voru gerðar athugasemdir við fyrirætlun áfrýjanda í því tilliti, sbr. 2. mgr. 130. gr. sömu laga.

Málsatvik og málsástæður

5 Mál þetta er höfðað af stefnda til innheimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi útgefnu 22. janúar 2008 þar sem áfrýjandi H-kk-nf viðurkenndi að skulda Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf. (SPRON) jafnvirði 22.150.000 króna til helminga í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Lánstími samkvæmt skuldabréfinu var þrjú ár, fyrsti gjalddagi samkvæmt því var 1. febrúar 2009 og skyldu vera 12 mánuðir milli gjalddaga. Samkvæmt málatilbúnaði stefnda greiddi áfrýjandi 2. febrúar 2009 upp þann hluta skuldarinnar sem var tengdur við svissneskan franka en framlengdi þann hluta sem var tengdur við japönsk jen og frestaði afborgun um eitt ár. Stefndi byggir á því að áfrýjandi hafi þá greitt samtals 1.201.470 krónur inn á áfallna vexti á þann hluta skuldarinnar sem var tengdur svissneskum frönkum og 18.494.031 krónu af höfuðstól hennar. Áfrýjandi H-kk-nf heldur því á hinn bóginn fram að 2. febrúar 2009 hafi hann greitt 25.359.213 krónur inn á lánið en stefndi ákveðið að verja 5.663.712 krónum af þeirri fjárhæð til greiðslu annars láns sem áfrýjandi hafi tekið hjá stefnda. Því hafi einungis 19.695.501 króna skilað sér inn á skuldina. Greiðslan hafi auk þess verið innt af hendi gegn loforði útibússtjóra SPRON um að tryggingarbréfum yrði aflétt af fasteigninni Litla Moshvoli.

6 Áfrýjandi, Litli Moshvoll ehf., er aðili að máli þessu sem eigandi fasteignarinnar Litla Moshvols í Rangárþingi. Hún var áður í eigu áfrýjandans H-kk-ef og á þeim tíma gaf hann út fyrrgreind tvö tryggingarbréf, til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis 15. desember 2006 og til SPRON hf. 6. ágúst 2008. Samkvæmt fyrra bréfinu var fasteignin Litli Moshvoll sett að veði á 4. veðrétti til tryggingar öllum skuldum áfrýjandans H-kk-ef við sparisjóðinn hvenær sem þær hefðu stofnast eða myndu stofnast og í hvaða formi og gjaldmiðli sem er, en þó að hámarki að fjárhæð 10.000.000 króna. Var síðara bréfið með sama hætti gefið út til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum áfrýjandans H-kk-ef við SPRON hf. og með veði á 5. veðrétti að hámarki að fjárhæð 200.000 evrur. Umrædd tryggingarbréf hvíla enn á 4. og 5. veðrétti fasteignarinnar Litla Moshvoli. Áfrýjandinn H-kk-nf afsalaði eigninni til áfrýjandans Litla Moshvols ehf. 26. mars 2009. Krefst stefndi dóms gagnvart Litla Moshvoli ehf. um rétt til að fá gert fjárnám fyrir peningakröfu sinni í veðinu.

7 Fyrir liggur að áfrýjandi H-kk-nf og SPRON sömdu um þær breytingar á þeim hluta skuldabréfsins sem var tengdur við gengi japanskra jena, að áfallnir vextir af þeim hluta lánsins til 2. febrúar 2009 skyldu bætast við höfuðstól þess, og að áfrýjandi skyldi endurgreiða skuldina að fullu 1. febrúar 2010 ásamt áföllnum vöxtum frá 2. febrúar 2009. Aftur var gerð breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfsins og samið um að fresta lokagjalddaga til 1. maí 2010. Ekki komu frekari greiðslur frá áfrýjanda inn á skuldina.

8 Í málinu er ágreiningslaust að lánsfjárhæðin hafi með ólögmætum hætti verið bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefndi endurreiknaði því lánið í samræmi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og tilkynnti áfrýjanda H-kk-þgf um endurútreikning lánsins með bréfi 7. maí 2014. Stefndi endurútreiknaði lánið að nýju. 5. febrúar 2016. Eftirstöðvar þess námu samkvæmt þeim útreikningi 7.582.019 krónum sem er sú fjárhæð sem dómkrafa stefnda í máli þessu byggist á.

9 Forsaga þess að áfrýjandinn H-kk-nf gaf út skuldabréf það sem mál þetta lýtur að eru kaup hans á stofnfjárbréfum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis 19. júlí 2007, skömmu áður en samþykkt var á fundi stofnfjáreigenda 21. ágúst 2007 að breyta sparisjóðnum í hlutafélag, SPRON hf. Áfrýjendur byggja sýknukröfu sína af fjárkröfu stefnda á því að starfsmenn sparisjóðsins hafi beitt blekkingum í viðskiptunum og að kaup áfrýjandans H-kk-ef á stofnfjárbréfunum séu ógild. Hafi hlutabréf þau sem áfrýjandinn H-kk-nf hafi síðan fengið í skiptum fyrir stofnfjárbréfin reynst verðlaus við fall SPRON hf. og hafi þau einnig verið það við kaupin og lánveitinguna. Áfrýjendur vísa til ógildingarreglna laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936 einkum 31. gr. og 36. gr., auk óskráðra reglna kröfuréttar um brostnar forsendur. Einnig byggja áfrýjendur á því að víkja eigi samningnum til hliðar í heild eða að hluta, þar sem ósanngjarnt sé af stefnda eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig með því að innheimta skuldabréfið að fullu. Jafnframt sé vísað til þess að áfrýjandi H-kk-nf hafi þegar greitt stærstan hluta kröfunnar.

10 Verði ekki fallist á að ógilda beri viðskiptin á þessum grundvelli beri að líta til þess að tryggingarbréfið frá 15. desember 2006 hafi áfrýjandinn H-kk-nf gefið út vegna annarra viðskipta en þeirra sem mál þetta snertir. Þá beri að ógilda útgáfu áfrýjanda H-kk-ef á seinna tryggingarbréfinu frá 6. ágúst 2008, en á þeim tíma hafi aðilar staðið í þeirri trú að skuld hans hefði hækkað verulega vegna gengisbreytinga. Ekki hefði hins vegar legið fyrir að skuldin hafi ólöglega verið tengd gengi erlendra gjaldmiðla. Því beri að beita heimild 36. gr. laga nr. 7/1936 til að ógilda tryggingarbréfið vegna atvika sem voru fyrir hendi við samningsgerðina og aðilar gerðu sér ekki grein fyrir þá, sbr. 2. mgr. sömu greinar.

11 Varakröfu sína um lækkun á kröfu stefnda byggir áfrýjandinn H-kk-nf á því að útreikningur stefnda á kröfunni sé rangur. Í umræddu skuldabréfi viðurkenni hann að hann skuldi 22.150.000 krónur. Það sé höfuðstóll skuldarinnar sem geti ekki breyst enda viðurkennt af hálfu stefnda að umsamdar breytingar á honum í takt við breytingar á erlendum gjaldmiðlum hafi verið ólögmætar og séu þær því marklausar. Verði byggt á því að 19.695.501 króna hafi verið greidd inn á skuldina og frá því dragist vextir af höfuðstólnum frá útgáfudegi til greiðsludags, samtals 2.293.853 krónur hafi staðið eftir 17.401.648 krónur sem hafi átt að renna inn á höfuðstólinn. Þess vegna eigi höfuðstóllinn að lækka í 4.748.352 krónur. Þá standist ekki að vextir hafi bæst ofan á höfuðstól og séu innifaldir í stefnufjárhæðinni, enda séu vextir af kröfunni fyrndir samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.

Niðurstaða

12 Við mat á því hvort að víkja skuli umræddu skuldabréfi til hliðar vegna þess að talið verði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig, skal líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Er þó fyrst til þess að líta að skuldabréfið sem áfrýjandi H-kk-nf gaf út er ekki um stofnfjárbréfakaup og eru viðskiptin að baki bréfinu sem slíku óviðkomandi. Þá mátti honum sem löggiltum endurskoðanda vera kunn sú áhætta sem fólst í kaupum á stofnfjárbréfunum og er ósannað að hann hafi verið fenginn til þess með svikum eða blekkingum að taka á sig skuldbindinguna. Verður því tekið undir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að skuldbindingunni verði ekki vikið til hliðar eða hún ógilt á grundvelli 36. gr. eða 31. gr. laga nr. 7/1936.

13 Ekki verður fallist á þær málsástæður áfrýjanda H-kk-ef að greiðsla sem hann innti af hendi til SPRON hf. 2. febrúar 2009, 25.359.213 krónur, hafi öll átt að renna inn á skuld samkvæmt umræddu skuldabréfi. Bera kvittanir til hans fyrir greiðslunni skýrlega með sér að hluti hennar, 5.663.712 krónur, hafi runnið til greiðslu annars láns hans hjá SPRON hf. án þess að hann hafi gert athugasemdir við það. Þá liggur ekkert fyrir í gögnum málsins um að hann hafi innt greiðsluna af hendi gegn loforði útibússtjóra SPRON hf. um að tryggingarbréfum verði aflétt af Litla Moshvoli. Teljast staðhæfingar áfrýjenda um það því ósannaðar.

14 Fyrir liggur að við endurútreikning á skuld áfrýjanda H-kk-ef við stefnda var höfð hliðsjón af dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 600/2011 og 464/2012 og fylgt fyrirmælum laga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Þannig var afborgunarhluti hverrar greiðslu sem innt var af hendi vegna lánsins á tilgreindu tímabili færður til frádráttar upphaflegum höfuðstól lánsins í íslenskum krónum, sem bar ekki verðbætur af neinum toga. Eftir endurútreikning lánsins, sem fór fram 5. febrúar 2016, voru eftirstöðvar þess 7.582.019 krónur sem er sú fjárhæð sem dómkrafa stefnda í máli þessu byggist á. Ekki verður fallist á málatilbúnað áfrýjanda H-kk-ef um að hann hafi fengið fullnaðarkvittun fyrir greiðslu vaxta til 2. febrúar 2009 enda samdi hann um að sá hluti vaxta af láninu sem var tengt gengi japansks jens legðist við höfuðstól þess. Þá var engin festa komin á framkvæmd lánasamningsins enda greiddi áfrýjandi aldrei af skuldinni í samræmi við upphaflega lánaskilmála.

15 Af framlögðum endurútreikningi stefnda á hinu umdeilda láni verður ekki annað ráðið en að hann sé í samræmi við ákvæði 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Þá er hafnað varakröfu áfrýjenda um lækkun á fjárkröfu stefnda vegna þess að vextir sem hafa verið lagðir við höfuðstól kröfu aðaláfrýjanda séu að hluta til fyrndir. Samkvæmt ákvæði XIV til bráðabirgða við lög nr. 38/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010 og 1. gr. laga nr. 38/2014, er fyrningarfrestur slíkra krafna átta ár frá 16. júní 2010 að telja. Gildir sú sérregla um kröfu stefnda um þá vexti sem hér um ræðir. Samkvæmt framangreindu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að taka fjárkröfu stefnda til greina eins og hún er fram sett. Þá er ljóst að umrædd tryggingarbréf, sem áfrýjandi H-kk-nf gaf út með veði í fasteigninni Litla Moshvoli, voru jafnt til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum hans án frekari tilgreiningar. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að áfrýjanda, Litla Moshvoli ehf., verði gert að þola að fjárnám verði gert í nefndri fasteign.

16 Ekki verður séð að uppfyllt séu skilyrði 7. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 fyrir því að upphafsdagur dráttarvaxta miðist við uppsögu dóms Landsréttar svo sem áfrýjendur krefjast. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um upphafsdag dráttarvaxta.

17 Í samræmi við niðurstöðu málsins verður áfrýjendum gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, H-kk-nf Þ-kk-nf og Litli Moshvoll ehf., greiði óskipt stefnda, Arion banka hf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.