185/2019

Útdráttur

L hf. höfðaði mál til innheimtu skuldar samkvæmt lánssamningi milli forvera hans, LBÍ hf., og HÞ. Umræddur lánssamningur var til kominn vegna kaupa HÞ á hlutabréfum í SB hf. í október 2007. Þá krafðist L hf. þess einnig að honum yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt í eignarhlut GBB í tiltekinni fasteign samkvæmt tveim tryggingarbréfum sem HÞ hafði gefið út, annars vegar í febrúar 2006 að fjárhæð 10.000.000 króna og hins vegar í mars 2007 að fjárhæð 20.000.000 króna. Ágreiningur málsins laut annars vegar að greiðsluskyldu þrotabús HÞ og hins vegar að því hvort tryggingarbréfið sem var gefið út í mars 2007 að fjárhæð 20.000.000 króna stæði til tryggingar skuldinni. Hvað varðaði greiðsluskyldu þá var ekki fallist á að ógilda ætti samninginn með vísan til 31. gr. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í dómi Landsréttar kom fram að þegar litið væri til þess að HÞ væri löggiltur endurskoðandi, að hann hefði áður átt í svipuðum viðskiptum og í tengslum við þau viðskipti fengið leiðbeiningar um áhættu tengda markaðsviðskiptum hefði honum mátt vera kunn sú áhætta sem í viðskiptunum fælist. Þá var ekki fallist á að umrædd krafa væri fyrnd eða að endurreikningur láns, sem hafði verið bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, hefði ekki verið í samræmi við gögn málsins og ákvæði 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Var fjárkrafa L hf. því tekin til greina. Hvað varðaði ágreining um hvort tryggingarbréf að fjárhæð 20.000.000 króna stæði til tryggingar umræddri skuld þá lá fyrir í málinu að í mars 2007 hefði HÞ tekið lán hjá LBÍ hf. vegna kaupa á tilteknum hlutabréfum og til tryggingar greiðslu þess láns gaf hann meðal annars út fyrrgreint tryggingarbréf. HÞ seldi þau hlutabréf og greiddi lánið að fullu 25. maí 2007. Þrotabú HÞ byggði á því að þáverandi útibússtjóri LBÍ hf. hefði lofað því að umræddu tryggingarbréfi yrði aflýst af fasteign GBB þegar nefnd viðskipti væru uppgerð. Í málinu taldist sannað að HÞ hefði verið lofað með bindandi hætti að umræddu tryggingarbréfi yrði aflýst af eign GBB. Voru þrotabú HÞ og GBB því sýknuð af kröfu L hf. um að honum yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt í eignarhluta GBB samkvæmt umræddu tryggingarbréfi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. mars 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2019 í málinu nr. E170/2017.

2 Aðaláfrýjandi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en því að honum verði með dómi heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sem hann á í eignarhlut gagnáfrýjanda, G-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef, í fasteigninni Malarási 11, fastanúmer 2046123, Reykjavík, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 013563354142, útgefnu 9. mars 2007, upphaflega að fjárhæð 20.000.000 króna miðað við grunnvísitölu 266,9 sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Gagnáfrýjendur áfrýjuðu málinu fyrir sitt leyti 20. maí 2019.

4 Gagnáfrýjendur krefjast sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda en til vara krefst gagnáfrýjandi þrotabú H-kk-ef þess að það verði einungis dæmt til þess að greiða aðaláfrýjanda 31.982.551 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá dómsuppsögu til greiðsludags. Þá krefjast gagnáfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

5 Mál þetta var höfðað af aðaláfrýjanda til innheimtu skuldar samkvæmt lánssamningi forvera hans, Landsbanka Íslands hf., við H-kk-þf Þ-kk-þf 17. október 2007, að fjárhæð 32.000.000 króna og síðari viðauka við hann 11. ágúst 2009. Samkvæmt viðaukanum skyldi H-kk-nf endurgreiða lánið 1. janúar 2010, en skyldi þó greiða vexti af því, sem reiknuðust frá 1. október 2007, á þriggja mánaða fresti út lánstímann. Kröfuréttindi samkvæmt lánssamningnum fluttust til aðaláfrýjanda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008.

6 Í málinu er óumdeilt að lánsfjárhæðin hafi með ólögmætum hætti verið bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Aðaláfrýjandi endurreiknaði því lánið í samræmi við lög nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010. Með bréfi 21. september 2011 var H-kk-þgf tilkynnt að við endurútreikning lánsins miðað við 20. sama mánaðar væru eftirstöðvar þess 45.873.892 krónur, sem mynduðu nýjan höfuðstól lánsins. Við endurútreikning á láninu voru áfallnir en ógreiddir vextir af því reiknaðir frá lántökudegi og lagðir við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Með bréfi aðaláfrýjanda 23. maí 2014 var H-kk-þgf send önnur tilkynning um leiðréttan endurútreikning lánsins samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi með tilvísun í dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Í tilkynningunni kom fram að staða lánsins væri miðað við 20. maí 2014 50.035.384 krónur. Leiðréttingin fæli í sér að fram til 1. október 2008 hefði nýr höfuðstóll verið reiknaður í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í framangreindum dómsmálum þar sem reyndi meðal annars á reglur kröfuréttar um réttaráhrif fullnaðarkvittana. Fjárhæð dómkröfu aðaláfrýjanda er í samræmi við síðari endurútreikning lánsins.

7 Krafa aðaláfrýjanda lýtur og að heimild hans til að gera fjárnám inn í veðrétt í eignarhlut gagnáfrýjanda G-kvk-ef B-kvk-ef í fasteigninni Malarási 11, Reykjavík, samkvæmt tveimur tryggingarbréfum sem H-kk-nf gaf út, annars vegar 9. mars 2007 að fjárhæð 20.000.000 króna og hins vegar 16. febrúar 2006 að fjárhæð 10.000.000 króna.

8 Forsaga málsins er sú að H-kk-nf átti í viðskiptum við útibú Landsbanka Íslands hf. í Hafnarfirði. Í tengslum við þau viðskipti gaf hann út fyrrgreint tryggingarbréf 16. febrúar 2006 með veði í fasteigninni Malarási 11, fyrir yfirdrætti og öðrum skuldum allt að 10.000.000 króna með grunnvísitölu 249,5 sem breyttist í samræmi við vísitölu neysluverðs.

9 Í mars 2007 tók H-kk-nf lán hjá Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 32.000.000 króna til kaupa á hlutabréfum og til tryggingar greiðslu þess láns setti hann að handveði hlutabréfin sjálf auk þess sem hann gaf út fyrrgreint tryggingarbréf að fjárhæð 20.000.000 króna miðað við grunnvísitölu 266,9, sem breyttist í samræmi við vísitölu neysluverðs, með veði í fasteigninni Malarási 11. H-kk-nf seldi hlutabréfin og greiddi lánið að fullu 25. maí 2007.

10 Hinn 3. júlí 2007 gerði H-kk-nf síðan framvirkan samning við Landsbanka Íslands hf. um kaup á hlutabréfum í StraumiBurðarási hf. af bankanum. Þegar kom að efndatíma 22. október 2007 hafði markaðsverð hlutabréfanna lækkað og ákvað H-kk-nf þá að kaupa bréfin í stað þess að greiða upp tapið samkvæmt framvirka samningnum sem honum stóð til boða að gera. Gengið var frá kaupunum 17. október 2007 með undirritun lánssamnings sem krafist er greiðslu á í máli þessu.

11 Ágreiningur aðila lýtur annars vegar að því hvort gagnáfrýjandanum þrotabúi H-kk-ef Þ-kk-ef beri greiðsluskylda og ef svo er hvort fyrrgreint tryggingarbréf útgefið 9. mars 2007 að fjárhæð 20.000.000 króna standi til tryggingar láninu. Ekki er ágreiningur um að tryggingarbréfið frá 16. mars 2006 að fjárhæð 10.000.000 króna standi til tryggingar lánssamningnum, verði komist að þeirri niðurstöðu að greiðsluskylda liggi fyrir.

12 Gagnáfrýjandinn þrotabú H-kk-ef Þ-kk-ef byggir sýknukröfu sína af fjárkröfu aðaláfrýjanda á því að starfsmenn Landsbanka Íslands hf. hafi beitt hann blekkingum í viðskiptum sínum um kaup á hlutabréfum í StraumiBurðarási hf. og þeir að öðru leyti staðið svo að málum gagnvart honum að kaupin á hlutabréfunum séu ógild með vísan til 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þetta byggir hann á því að starfsmenn Landsbanka Íslands hf., forvera aðaláfrýjanda, hafi notað sér einfeldni H-kk-ef og fákunnáttu til að fá hann til að gera framvirkan samning um kaup á hlutabréfum og hafi bankinn þar með aflað sér hagsmuna sem hafi bersýnilega verið miklu verðmætari en hin verðlausu hlutabréf. Af sömu ástæðu telur gagnáfrýjandi ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig samninginn, sbr. 36. gr. laganna. Hafi H-kk-nf vegna villandi ráðgjafar starfsmanna forvera aðaláfrýjanda samþykkt lántökuna. Reikningar StraumsBurðaráss hf. hafi ekki, þá er kaupin voru gerð, gefið raunsanna mynd af félaginu og markaðsvirði hlutabréfanna hafi ekki verið nálægt sannvirði þess félags. Starfsmenn forvera aðaláfrýjanda hafi við viðskiptin gengið erinda þáverandi eigenda bankans sem þá hafi nýlega eignast það stóran hlut í félaginu að yfirtökuskylda hafi verið við það að myndast.

13 Eins og fyrr er rakið urðu aðilaskipti að kröfu Landsbanka Íslands hf. samkvæmt lánssamningnum frá 17. október 2007 við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Þær mótbárur sem gagnáfrýjandinn þrotabú H-kk-ef Þ-kk-ef hefur uppi gegn gildi skuldbindingar H-kk-ef vegna lánssamningsins getur þrotabúið, í samræmi við almennar reglur kröfuréttar um aðilaskipti að kröfuréttindum, haft uppi gagnvart aðaláfrýjanda þótt þær lúti að atvikum í starfsemi Landsbanka Íslands hf., sem aðaláfrýjandi leiðir rétt sinn frá.

14 Við mat á því hvort samningi verði vikið til hliðar vegna þess að talið yrði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig skal líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þegar litið er til þess að H-kk-nf var löggiltur endurskoðandi og hafði áður átt í svipuðum viðskiptum og í tengslum við þau verið látnar í té leiðbeiningar til viðskiptamanna um áhættu tengda markaðsviðskiptum, þar á meðal í skráðum félögum, í janúar 2006 hefði honum átt að vera kunn sú áhætta sem í viðskiptunum fólst. Verður því ekki talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig skuldbindinguna. Jafnframt verður ekki talið að H-kk-nf hafi verið fenginn til þess með svikum eða blekkingum að taka á sig skuldbindinguna. Samkvæmt þessu verður skuldbindingunni ekki vikið til hliðar eða hún ógilt á grundvelli 36. gr. eða 31. gr. laga nr. 7/1936.

15 Gagnáfrýjendur byggja einnig á því að krafa aðaláfrýjanda í málinu sé fyrnd. Krafa aðaláfrýjanda er uppgjörskrafa vegna ólögmætrar verðtryggingar í formi gengistryggingar lánssamnings. Samkvæmt ákvæði XIV til bráðabirgða við lög nr. 38/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010 og 1. gr. laga nr. 38/2014, er fyrningarfrestur slíkra krafna átta ár frá 16. júní 2010 að telja. Gildir sú sérregla um kröfu aðaláfrýjanda í heild og breytir engu í því sambandi þótt vextir hafi verið lagðir við höfuðstól fram að uppgjörsdegi krafnanna við endurútreikning, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 22. ágúst 2017 í máli nr. 425/2017. Fyrningu var í síðasta lagi slitið með birtingu stefnu 13. janúar 2017. Verður þeirri málsástæðu gagnáfrýjenda að krafa aðaláfrýjanda sé fyrnd því hafnað.

16 Samkvæmt gögnum málsins endurreiknaði aðaláfrýjandi lán H-kk-ef í samræmi við fyrirmæli 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Sá endurútreikningur miðaðist við 20. september 2011 og í framhaldinu var H-kk-þgf kynnt niðurstaða hans og að nýr höfuðstóll lánsins væri að fjárhæð 45.873.892 krónur. Ekki var gengið til uppgjörs samkvæmt þeim útreikningi. Að gengnum dómi Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, þar sem því var hafnað að kröfuhafi gæti á grundvelli laga nr. 151/2010 átt tilkall til viðbótarvaxta fyrir liðna tíð, bar aðaláfrýjanda að leiðrétta endurútreikninginn með hliðsjón af niðurstöðu dómsins. Samkvæmt gögnum málsins nam leiðréttur höfuðstóll lánsins þann dag miðað við áðurgreindar forsendur 50.035.384 krónum. Ekki verður annað ráðið af framlögðum endurútreikningi aðaláfrýjanda á hinu umdeilda láni en að hann sé í samræmi við gögn málsins og ákvæði 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Gagnáfrýjendur krefjast til vara lækkunar á fjárkröfu aðaláfrýjanda. Byggist sú krafa á því að vextir sem hafa verið lagðir við höfuðstól kröfu aðaláfrýjanda séu að hluta til fyrndir. Með vísan til þess sem fyrr hefur verið rakið um ákvæði XIV til bráðabirgða við lög nr. 38/2001 er þeirri kröfu hafnað. Samkvæmt framangreindu verður fjárkrafa aðaláfrýjanda tekin til greina eins og hún er fram sett.

17 Við mat á því hvort tryggingarbréfið frá 9. mars 2007 að fjárhæð 20.000.000 króna standi til tryggingar skuldinni verður að líta til stöðu málsaðila sem leiðir til þess að vafa sem er uppi um réttindi samkvæmt tryggingarbréfinu að þessu leyti verður að skýra gagnáfrýjendum í hag. Fyrir liggur að fyrri lánssamningur aðila frá því í mars 2007 tilgreindi sérstaklega hið umdeilda bréf sem tryggingu fyrir skuldinni en sams konar tilgreiningu er ekki að finna í síðari lánssamningnum, sem mál þetta lýtur að. Þá sendi forveri aðaláfrýjanda H-kk-þgf skömmu fyrir undirritun síðari lánssamningsins svonefnt „Yfirlit yfir samninga og tryggingar“, þar sem tryggingarbréfsins er ekki getið, en skjalið ber ekki skýrlega með sér að vera sérgreint yfirlit sem taki ekki til allra trygginga H-kk-ef gagnvart bankanum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þar með talið um málskostnað.

18 Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð:

Héraðsdómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.