118/2019

Útdráttur

L hf. krafði J um greiðslu tveggja lána sem hann hafði tekið á árunum 2007 og 2008. Framangreind lán voru gengistryggð en höfðu bæði verið endurútreiknuð tvisvar, á grundvelli dóma Hæstaréttar og eftirstöðvarnar tekið breytingum í kjölfarið. J hafði selt fasteign árið 2008 og var söluandvirðinu varið til kaupa á peningabréfum sem handveðsett voru L hf. Skyldi andvirði seldra fjármálagerninga ganga til lækkunar á skuld þeirri sem handveðið ætti að tryggja. Þegar peningamarkaðssjóðum L hf. var slitið var andvirði hlutar J, 52.535.103 krónur, greitt inn á óbundinn innlánsreikning í hans nafni. Um hálfu ári eftir þingfestingu málsins í héraði, árið 2017, gekk L hf. að fyrrnefndri innstæðu og ráðstafaði sem innborgun inn á fyrra lánið miðað við 1. mars 2017. Fyrir Landsrétti byggði J meðal annars á því að lánasamningarnir væru hluti af vaxtaskiptasamningi hans og L hf. sem líti yrði á sem eina heild og L hf. gæti ekki slitið einhliða í sundur. Í dómi Landsréttar kom fram að meðal annars með hliðsjón af þeim mikla mun sem væri á dráttarvöxtum og innlánsvöxtum sem J naut hjá L hf. hefði hvílt sú tillitsskylda á L hf. gagnvart J að ganga fyrr að innstæðunni og ráðstafa henni til lækkunar á skuld hans. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur að öðru leyti en því að til skuldajafnaðar kröfum L hf. kom, miðað við 9. desember 2013 þegar leiðréttur endurútreikningur á fyrra láninu lá fyrir, innstæða áfrýjanda að fjárhæð 52.535.103 krónur, með vöxtum frá því að reikningurinn var stofnaður á árinu 2008 og fram til 9. desember 2013.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 21. febrúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2019 í málinu nr. E2239/2016. 2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að hann verði sýknaður af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og málsástæður

4 Kröfur stefnda á hendur áfrýjanda eru byggðar á tveimur lánasamningum sem áfrýjandi og Landsbanki Íslands hf., sem stefndi leiðir rétt sinn frá, gerðu með sér. Annars vegar lánasamningi nr. 8020, 23. maí 2007, að fjárhæð 75.000.000 króna og hins vegar nr. 11605, 14. mars 2008, að fjárhæð 10.000.000 króna. Í kjölfar dóma Hæstaréttar um ólögmæti gengistryggðra lána endurreiknaði stefndi eftirstöðvar lánanna og aftur í kjölfar dóma réttarins þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að greiðslukvittanir hefðu jafngilt fullnaðarkvittunum og að við endurútreikning ætti að taka mið af því. Eftir leiðréttan endurútreikning fyrra lánsins 9. desember 2013 taldi stefndi að ógreiddar eftirstöðvar þess væru 113.713.361 króna og var áfrýjanda sent bréf þann dag þess efnis. Eftir leiðréttan endurútreikning síðara lánsins 14. maí 2014 taldi stefndi að ógreiddar eftirstöðvar þess væru 14.726.443 krónur og var áfrýjanda sent bréf 19. sama mánaðar þess efnis.

5 Sýknukrafa áfrýjanda er aðallega reist á því að umræddir tveir lánasamningar séu hluti af vaxtaskiptaviðskiptum hans og Landsbanka Íslands hf. sem líta verði á sem eina heild og stefndi geti ekki slitið einhliða í sundur. Áfrýjandi telur kröfur stefnda á grundvelli lánasamninganna ekki vera skuldbindandi fyrir hann, víkja skuli þeim til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og að jafnframt sé óheiðarlegt af hálfu stefnda að bera þá fyrir sig, sbr. 33. gr. sömu laga. Áfrýjandi gerði í héraði þá varakröfu að skuld hans samkvæmt lánasamningunum yrði lækkuð og takmörkuð við andvirði peningabréfa Landsbankans sem hann átti en andvirði þeirra væri geymt á bankareikningi nr. [...] hjá stefnda og væri innstæðan handveðsett bankanum.

6 Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var söluandvirði fasteignar áfrýjanda við Sólvallagötu greitt inn á reikning hans hjá Landsbanka Íslands hf. 5. september 2007. Söluandvirðinu var í framhaldinu varið til kaupa á svokölluðum peningabréfum. Þessi peningabréf handveðsetti áfrýjandi Landsbanka Íslands hf. með handveðsyfirlýsingu 12. febrúar 2008 til tryggingar skaðlausri greiðslu á skuldum þeim sem hann þá eða síðar stæði í við veðhafa. Í handveðsyfirlýsingunni kom meðal annars fram í 10. tölulið að andvirði seldra fjármálagerninga skyldi ganga til lækkunar á skuld þeirri sem handveðið ætti að tryggja. Að öðrum kosti skyldu afhentir fjármálagerningar í stað þeirra sem seldir væru. Skyldu allir fjármálagerningar sem þannig kæmu í stað þeirra upphaflegu vera handveðsettir veðhafa með sama hætti og með sömu skilmálum og greindi í handveðssamningnum. 7 Með bréfi stefnda til áfrýjanda 28. október 2008 var honum tilkynnt að tekin hefði verið ákvörðum um að öllum peningamarkaðssjóðum í rekstri félagsins yrði slitið og að fyrir lægi að útgreiðsluhlutfall fyrir peningabréf Landsbankans væri 68,8%. Virði hlutar áfrýjanda væri því 52.535.103 krónur og myndi greiðsla berast honum 29. þess mánaðar inn á innlánsreikning nr. [...] í hans nafni, sem stofnaður hefði verið hjá Landsbankanum. Innlánsreikningurinn væri óbundinn og óverðtryggður sparireikningur með hálfu prósentustigi hærri innlánsvöxtum en Landsbankinn byði almennt á óverðtryggðum innlánsreikningum.

Niðurstaða

8 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en tímamark skuldajöfnunar inneignar áfrýjanda á hinum handveðsetta bankareikningi á móti kröfu stefnda á hendur áfrýjanda.

9 Mál þetta var þingfest í héraði 1. september 2016. Við fyrirtöku málsins 2. mars 2017 lagði stefndi fram bókun sem fól í sér þá breytingu á kröfugerð að frá upphaflegum dómkröfum var dregin 72.129.786 króna innborgun 1. mars 2017 miðað við stöðu skuldar áfrýjanda á innborgunardegi. Tilefni breyttrar kröfugerðar var að stefndi hafði 1. mars 2017 gengið að innstæðu á hinum handveðsetta bankareikningi áfrýjanda sem þá nam framangreindri fjárhæð og ráðstafað henni sem innborgun inn á dráttarvexti og hluta af höfuðstól kröfu stefnda samkvæmt lánasamningi nr. 8020, 23. maí 2007.

10 Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á endanlegar dómkröfur stefnda og meðal annars tekið fram í forsendum dómsins að ekki hefði verið sýnt fram á að forsendur hefðu verið til þess á fyrra tímamarki en í mars 2017 að greiða andvirði peningabréfanna inn á kröfu stefnda.

11 Af forsendum hins áfrýjaða dóms verða dregnar þær ályktanir að varnir hafi komið fram af hálfu áfrýjanda fyrir héraðsdómi um að miða bæri skuldajöfnuðinn við fyrra tímamark en 1. mars 2017.

12 Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar var því haldið fram að sú forsenda héraðsdóms fengi ekki staðist að ekki hefðu verið forsendur til þess að greiða andvirði peningabréfanna inn á kröfu stefnda fyrr en í mars 2017 og því til stuðnings vísað til þess að samkvæmt handveðssamningnum hafi stefnda, sem veðhafa, borið að ráðstafa andvirði hinna seldu fjármálagerninga til lækkunar á skuld þeirri sem handveðið átti að tryggja, sbr. 10. tölulið samningsins.

13 Líta verður svo á að með því að stefndi ákvað að ráðstafa innstæðu áfrýjanda á bankareikningi áfrýjanda hjá stefnda inn á kröfu sína og féllst þar með á að innstæðan kæmi til skuldajafnaðar á móti kröfum hans á hendur áfrýjanda hafi hann hleypt að í málinu vörnum áfrýjanda varðandi skuldajöfnuðinn, þar með talið um það hvenær kröfur málsaðila ættu að mætast. 14 Í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 9. apríl 2014 í máli nr. X648/2012, sem lagður var fram af hálfu áfrýjanda fyrir Landsrétti, var tekin afstaða til ágreinings um kröfur sem áfrýjandi lýsti við slit á LBI hf., áður Landsbanka Íslands hf., en málinu var beint til dómsins 17. desember 2012. Í úrskurðinum kemur fram að áfrýjandi hefði lýst kröfum samtals að fjárhæð 82.500.000 krónur og krafist þess í málinu að þær yrðu viðurkenndar sem almennar kröfur við slitameðferð varnaraðila. Þá krefðist áfrýjandi þess að viðurkenndur yrði réttur hans til skuldajöfnunar allra krafna hans á hendur varnaraðila gagnvart hverjum þeim kröfum sem varnaraðili kynni að gera á hendur áfrýjanda og jafnframt hverjum þeim kröfum sem Landsbankinn hf. kynni að eiga á hendur honum með vísan til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun skulda og eigna Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. 9. október 2008. Í úrskurðinum kemur fram að til vara hafi áfrýjandi krafist þess að varnaraðili „axli húsbóndaábyrgð á ráðgjöfum sínum og ljúki málinu á þann hátt að umræddur vaxtamunasamningur verði gerður upp með þeim hætti að LÍ taki eftirstöðvar peningamarkaðsbréfanna sem fullnaðargreiðslu á móti láni nr. 8020“. Umræddu máli lauk með því að kröfum áfrýjanda var vísað frá dómi.

15 Óumdeilt er að umræddir lánasamningar áfrýjanda og Landsbanka Íslands hf. og andvirði peningabréfanna var meðal þeirra eigna og skulda bankans sem ráðstafað var til stefnda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Málatilbúnaður áfrýjanda í fyrrnefndu ágreiningsmáli sem hann rak á hendur LBI hf. sýnir að hann hefur að minnsta kosti frá árinu 2012 haft uppi kröfur um að hinni handveðsettu innstæðu yrði skuldajafnað á móti kröfum stefnda á hendur honum. Þótt stefndi hafi ekki verið aðili að því máli laut málatilbúnaður áfrýjanda að þeim kröfum sem stefndi hefur uppi í þessu máli og innstæðu áfrýjanda hjá stefnda. Áfrýjandi hefur þannig að minnsta kosti frá árinu 2012 óskað eftir því að þessar kröfur mættust með skuldajöfnuði og vegna tengsla stefnda og LBÍ hf. er rétt að líta til þess við úrlausn þessa máls.

16 Eins og rakið hefur verið er að finna í handveðsyfirlýsingu stefnda 12. febrúar 2008 skýra heimild fyrir veðhafa til að ráðstafa andvirði fjármálagerninga áfrýjanda til greiðslu á skuldum hans. Þessa heimild nýtti stefndi ekki fyrr en 1. mars 2017.

17 Enda þótt stefndi hafi lagt fram gögn um ráðstöfun innstæðunnar til lækkunar á kröfum sínum samkvæmt lánasamningunum hefur hann ekki lagt fram upplýsingar um annað en að fjárhæð hennar hafi verið 52.535.103 krónur 29. október 2008 þegar til hennar var stofnað, að vextir hafi verið hálfu prósentustigi hærri en innlánsvextir sem stefndi bjóði almennt af óverðtryggðum innlánsreikningum og að innstæðan hafi ásamt vöxtum verið 72.129.786 krónur þegar henni var ráðstafað til greiðslu á skuldum áfrýjanda 1. mars 2017.

18 Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að mikil óvissa var um stöðu skuldar áfrýjanda við stefnda samkvæmt lánasamningunum allt þar til dómar gengu í Hæstarétti 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 og 18. október 2012 í máli nr. 464/2012. Í fyrstnefnda dóminum komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að þegar um ólögmæt gengistryggð lán væri að ræða skyldu vextir reiknast samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 og þannig á hverjum tíma vera jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Leiðréttur endurútreikningur stefnda á láni samkvæmt lánasamningi nr. 8020, 23. maí 2007, lá fyrir 9. desember 2013 og samkvæmt gögnum málsins miðaðist sá útreikningur við vexti samkvæmt fyrrgreindum dómum fram að endurútreikningsdegi.

19 Stefndi krefst í máli þessu dráttarvaxta af fjárhæð sem svarar til niðurstöðu leiðrétts endurútreiknings 9. desember 2013 á skuld samkvæmt lánasamningi nr. 8020, 23. maí 2007, frá því er mánuður var liðinn frá þeim útreikningi en dráttarvaxta af fjárhæð sem svarar til niðurstöðu leiðrétts endurútreiknings 14. maí 2014 á skuld samkvæmt lánasamningi nr. 11605, 14. mars 2008, frá því er mánuður var liðinn frá tilkynningu til áfrýjanda um þann útreikning.

20 Ljóst er að mikill munur er á dráttarvöxtum þeim sem stefndi krefur áfrýjanda um af eftirstöðvum kröfu sinnar samkvæmt lánasamningunum og þeim innlánsvöxtum sem áfrýjandi naut af innstæðu sinni. Með hliðsjón af þeim heimildum sem stefndi hafði til að ganga að innstæðunni og ráðstafa henni til lækkunar á kröfu sinni, þeim mikla mun sem var á dráttarvöxtum og innlánsvöxtum sem áfrýjandi naut hjá stefnda og öðru framangreindu verður að líta svo á að á stefnda hafi hvílt sú tillitsskylda gagnvart áfrýjanda að ganga fyrr að innstæðunni en hann gerði og ráðstafa henni til lækkunar á skuld áfrýjanda.

21 Í ljósi framangreindra leiðréttra endurútreikninga á kröfum stefnda samkvæmt lánasamningunum og annars sem rakið er hér að framan verður skuldajöfnuður miðaður við 9. desember 2013 þegar leiðréttur endurútreikningur fyrra lánsins lá fyrir.

22 Þrátt fyrir að ekki liggi fyrir í málinu nákvæmar upplýsingar um þá vexti sem féllu á innstæðu áfrýjanda frá 28. október 2008 til 9. desember 2013 eða vaxtafót á því tímabili þykir engu að síður, með hliðsjón af málatilbúnaði aðila og dómum Hæstaréttar Íslands 18. október 2011 í máli nr. 415/2011 og 7. maí 2013 í máli nr. 229/2013, unnt að miða við að innstæðan komi til skuldajafnaðar á móti kröfum stefnda vegna eftirstöðva lánasamninganna með þeim hætti sem í dómsorði greinir.

23 Samkvæmt því verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur að öðru leyti en því að til skuldajafnaðar kröfum stefnda vegna eftirstöðva skuldar áfrýjanda samkvæmt lánasamningunum komi 52.535.103 krónur ásamt þeim innlánsvöxtum sem stefndi reiknaði á þá innstæðu frá 29. október 2008 til 9. desember 2013, eins og nánar greinir í dómsorði.

24 Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

Dómsorð:

Áfrýjandi, J-kk-nf R-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 128.439.804 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 113.713.361 krónu frá 9. janúar 2014 til 19. júní sama ár, en af 128.439.804 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Til skuldajafnaðar við framangreinda kröfu stefnda, kemur miðað við 9. desember 2013, innstæða áfrýjanda á reikningi nr. [...] hjá stefnda að fjárhæð 52.535.103 krónur ásamt innlánsvöxtum sem stefndi reiknaði á þá innstæðu frá 29. október 2008 til 9. desember 2013.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað er staðfest.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.