105/2019

Útdráttur

A var vikið úr starfi starfsmanns við búsetuþjónustu hjá B vegna meints líkamlegs ofbeldis gagnvart skjólstæðingi hennar. A höfðaði mál gegn B og krafðist þess að henni yrðu dæmdar skaða og miskabætur vegna ólögmætrar uppsagnar úr starfi. Landsréttur taldi að málið hefði ekki verið nægilega upplýst áður en ákvörðun um fyrirvaralausa brottvikningu A var tekin og B hefði því brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Jafnframt taldi rétturinn að B hefði ekki gætt þess að leita vægari úrræða gagnvart A vegna þeirra ávirðinga sem á hana voru bornar. Var því ekki gætt þess meðalhófs sem B hefði átt að viðhafa þegar um svo íþyngjandi ákvörðun er að ræða, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Var því litið svo á að brottvikning A hefði verið ólögmæt og ætti A því rétt á skaðabótum úr hendi B sem voru hæfilega metnar 4.000.000 króna, auk miskabóta sem ákveðnar voru 500.000 krónur.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og E-kk-nf Ó-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 13. febrúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vestfjarða 17. janúar 2019 í málinu nr. E[…]/2018.

2 Áfrýjandi krefst þess í áfrýjunarstefnu að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að henni verði dæmdar 13.084.775 krónur í skaðabætur og 3.000.000 króna í miskabætur vegna ólögmætrar uppsagnar úr starfi hjá stefnda 22. desember 2016. Þá verði stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3 Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi áfrýjanda fyrir Landsrétti. Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Áfrýjandi starfaði við búsetuþjónustu hjá stefnda og var upphaflega í 57% starfshlutfalli samkvæmt ráðningarsamningi 14. janúar 2015. Samkvæmt gögnum málsins var starfshlutfall hennar þó breytilegt á starfstíma hennar hjá stefnda.

5 Í starfi áfrýjanda fólst umönnun og aðstoð við fatlaða einstaklinga inni á heimili þeirra, sem þeir eiga rétt á í samræmi við lög nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, áður lög nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks.

6 Áfrýjandi var boðuð til fundar með yfirmönnum stefnda 6. desember 2016. Á þeim fundi var henni afhent bréf dagsett sama dag þar sem henni var tilkynnt að til skoðunar væri hvort tilefni væri til að víkja henni fyrirvaralaust frá störfum vegna grófra brota í starfi, sbr. 4. mgr. greinar 11.1.6.1 í kjarasamningi Verkalýðsfélags Vestfirðinga við Samband íslenskra sveitarfélaga, sem gilti um ráðningarsamband aðila. Áfrýjanda var í bréfi þessu meðal annars gefið að sök að hafa beitt skjólstæðing sinn líkamlegu ofbeldi. Tekið var fram að umræddur einstaklingur hefði greint öðrum starfsmönnum búsetu frá þessu laugardaginn 3. desember 2016 og aftur 4. desember sama ár. Var áfrýjanda gefinn kostur á því að tjá sig um málið á sérstökum fundi sem haldinn yrði 9. desember sama ár með tilgreindum yfirmönnum hjá stefnda. Í niðurlagi bréfsins var tekið fram að ekki væri óskað eftir vinnuframlagi áfrýjanda á meðan málið væri í skoðun en hún héldi óskertum launum á tímabilinu. Á fundinum 9. desember þvertók áfrýjandi fyrir að hafa beitt skjólstæðing sinn líkamlegu ofbeldi.

7 Með bréfi til lögreglunnar á Vestfjörðum 13. desember 2016 óskaði stefndi eftir opinberri rannsókn á meintu líkamlegu ofbeldi áfrýjanda „gagnvart einstaklingi með fötlun“. Í bréfinu var málavöxtum að þessu leyti lýst á þann veg að laugardaginn 3. desember og aftur sunnudaginn 4. desember hefði skjólstæðingur búsetuþjónustu stefnda greint þremur nafngreindum starfsmönnum stefnda frá því að annar starfsmaður, áfrýjandi, hefði beitt hana líkamlegu ofbeldi „með því að slá hana í handlegginn fyrir neðan olnboga“. Skjólstæðingurinn hafi virst vera í miklu uppnámi vegna þessa. Um væri að ræða fatlaða konu sem búi í sjálfstæðri búsetu en njóti sólarhringsþjónustu frá stefnda. Hún væri með þroskahömlun, hreyfihömlun og mikla sjónskerðingu. Hún geti tjáð sig en sé málhölt og því geti stundum reynst erfitt að skilja hana. Tekið er fram í niðurlagi bréfsins að þar sem um væri að ræða grun um líkamlegt ofbeldi hafi starfsmenn stefnda ekki faglegar forsendur til að rannsaka málið og leiti því til lögreglunnar.

8 Með bréfi stefnda 22. desember 2016 var áfrýjanda vikið frá störfum. Þar var vísað til þess að búið væri að fara yfir andmæli hennar, sem sett höfðu verið fram á fundi og í bréfi 9. desember 2016, og málið að öðru leyti og niðurstaðan væri sú að víkja henni úr starfi „vegna grófs brots í starfi þar sem skjólstæðingur hefur greint öðrum starfsmönnum búsetu frá því að þú hafir beitt hann líkamlegu ofbeldi“. Í bréfinu er tekið fram að málið hafi verið kært til lögreglu. Þá segir einnig að stefndi hafi fallist á að greiða áfrýjanda þriggja mánaða uppsagnarfrest. 9 Með bréfi lögreglunnar á Vestfjörðum 16. febrúar 2017 var stefnda tilkynnt að rannsókn málsins væri lokið og það sem fram hefði komið við rannsókn þess teldist ekki líklegt til sakfellis. Væri málið fellt niður með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

10 Að öðru leyti en að framan greinir vísast um atvik máls til hins áfrýjaða dóms.

Málsástæður aðila

11 Áfrýjandi byggir á því að stefndi hafi með ólögmætum hætti sagt upp ráðningarsamningi hennar þar sem engar forsendur hafi verið að lögum til uppsagnar. Þá hafi skilyrði kjarasamnings til fyrirvaralausrar uppsagnar ekki verið uppfyllt. Við þá málsmeðferð hafi heldur ekki verið gætt að meginreglum stjórnsýsluréttar.

12 Stefndi byggir á því að frávikning áfrýjanda og öll málsmeðferð í því sambandi hafi farið fram í samræmi við gildandi lög og reglur og gildandi kjarasamning. Fullnægjandi forsendur fyrir frávikningu áfrýjanda hafi verið fyrir hendi og öllum viðeigandi málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar fylgt.

Niðurstaða

13 Í bréfi því sem áfrýjanda var afhent á fundi með yfirmönnum hjá stefnda 6. desember 2016 voru tilgreind fjögur atriði sem til skoðunar væru vegna mats á því hvort tilefni væri til að víkja henni fyrirvaralaust frá störfum vegna ætlaðra brota í starfi. Var þar í fyrsta lagi um að ræða líkamlegt ofbeldi gagnvart skjólstæðingi, í öðru lagi brot á þagnarskyldu, í þriðja lagi brot á réttindum skjólstæðings og í fjórða lagi myndatöku af trúnaðargögnum. Af gögnum málsins verður þó ráðið að ástæða brottvikningarinnar hafi fyrst og fremst verið sú að talið var að áfrýjandi hefði beitt skjólstæðing sinn líkamlegu ofbeldi.

14 Fram kemur í gögnum málsins að skjólstæðingur áfrýjanda sem hér um ræðir sé kona með fötlun sem búi í sjálfstæðri búsetu en njóti sólarhringsþjónustu frá stefnda. Hún sé með þroskahömlun, hreyfihömlun og mikla sjónskerðingu. Hún geti tjáð sig en sé málhölt og því geti stundum reynst erfitt að skilja hana. Af hálfu stefnda er á því byggt að skjólstæðingur áfrýjanda hafi greint þremur starfsmönnum stefnda frá því að áfrýjandi hafi beitt hana líkamlegu ofbeldi með því að slá hana í handlegginn fyrir neðan olnboga, eins og fyrr greinir. Vitnin K og J báru fyrir héraðsdómi að þegar þær voru við vinnu og staddar heima hjá skjólstæðingnum hafi hún gefið þeim til kynna með látbragði og orðum að áfrýjandi hefði lamið hana í hendina. Vitnið I skýrði frá á sömu lund og kvað hana hafa gefið í skyn með látbragði að áfrýjandi hefði slegið hana í vinstri hendi. Áfrýjandi bar fyrir héraðsdómi að hún hefði aldrei lamið umræddan skjólstæðing. Hún skýrði frá því að það hefði verið einhvern laugardaginn að skjólstæðingur hennar hafi verið að slá sjálfa sig í andlit og háls og áfrýjandi hafi þurft að grípa í hendur hennar og halda þeim til þess að koma í veg fyrir að hún gæti skaðað sjálfa sig. Vitnin J og I báru báðar fyrir héraðsdómi að skjólstæðingurinn ætti það til að slá sjálfa sig í andlitið. 15 Þótt ekki sé fyllilega ljóst hvað átti sér stað milli áfrýjanda og skjólstæðings hennar er ekki ástæða til að draga í efa að skjólstæðingurinn hafi með framangreindum hætti komið upplýsingum á framfæri við stefnda um að eitthvað hafi komið upp í samskiptum við áfrýjanda sem stefndi varð að bregðast við. Hins vegar er það álitaefni í málinu hvort málsmeðferð stefnda og ákvörðun um fyrirvaralausa brottvikningu áfrýjanda úr starfi í kjölfarið hafi samræmst ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum að því er varðar rannsókn máls og hvort gætt hafi verið meðalhófs við ákvörðunina.

16 Um réttarsamband aðila gilti kjarasamningur Sambands íslenskra sveitarfélaga og Starfsgreinasambands Íslands fyrir hönd Verkalýðsfélags Vestfirðinga og fleiri stéttarfélaga, frá 20. nóvember 2015. Er til kjarasamnings þessa vísað í ráðningarsamningi áfrýjanda 14. janúar 2015. Í 11. kafla samningsins er fjallað um réttindi og skyldur starfsmanna sveitarfélaga. Í 1. mgr. greinar 11.1.6.1 segir að óheimilt sé að segja starfsmanni upp án málefnalegra ástæðna. Verði endi bundinn á ráðningu með uppsögn af hálfu sveitarfélags sé sú ráðstöfun háð því skilyrði að starfmanni hafi áður verið gefið færi á að bæta ráð sitt með áminningu ef ástæður uppsagnar eiga rætur að rekja til ávirðinga, sbr. grein 11.1.6.2. Í uppsagnarbréfi 22. desember 2016 var aftur á móti vísað til 4. mgr. greinar 11.1.6.1 í kjarasamningnum. Þar segir að starfsmanni skuli víkja úr starfi fyrirvaralaust verði hann uppvís að grófu broti í starfi enda valdi viðvera hans á vinnustað áframhaldandi skaða fyrir starfsemina, aðra starfsmenn eða viðskiptavini.

17 Fljótlega eftir að grunsemdir vöknuðu um ætlað brot áfrýjanda í starfi gagnvart skjólstæðingi sínum í desember 2016 var gripið til mjög harkalegra aðgerða gagnvart henni. Óskað var opinberrar rannsóknar á meintu líkamlegu ofbeldi hennar með kæru til lögreglu 13. desember 2016 og henni var vikið fyrirvaralaust úr starfi hjá stefnda 22. sama mánaðar, áður en lögreglurannsókn var lokið. Með bréfi lögreglunnar á Vestfjörðum 16. febrúar 2017 var stefnda tilkynnt, eins og fyrr greinir, að rannsókn málsins væri lokið og það sem fram hefði komið við rannsóknina teldist ekki líklegt til sakfellis. Eins og atvikum er háttað í máli þessu verður talið að það hafi ekki verið nægilega upplýst áður en ákvörðun um fyrirvaralausa brottvikningu áfrýjanda var tekin, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá verður talið að stefndi hafi ekki gætt þess að leita vægari úrræða gagnvart áfrýjanda vegna þeirra ávirðinga sem á hana voru bornar, svo sem með að færa hana til í starfi eða eftir atvikum að veita henni áminningu samkvæmt grein 11.1.6.2 í kjarasamningi í stað þeirra harkalegu aðgerða sem gripið var til gagnvart henni. Var því ekki gætt þess meðalhófs sem gera verður kröfu um að stefndi viðhafi þegar um svo íþyngjandi ákvörðun er að ræða, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga.

18 Samkvæmt framansögðu verður litið svo á að fyrirvaralaus brottvikning áfrýjanda úr starfi hjá stefnda 22. desember 2016 hafi verið ólögmæt og stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart áfrýjanda af þeim sökum. 19 Bótakrafa áfrýjanda er tvíþætt. Annars vegar er um að ræða skaðabótakröfu vegna uppsagnar á ráðningarsamningi að fjárhæð 13.084.775 krónur og hins vegar kröfu um miskabætur að fjárhæð 3.000.000 króna eða alls 16.084.775 krónur. Áfrýjandi gerir kröfu um skaðabætur vegna fjártjóns sem miðað er við áætlað árlegt tekjutap hennar í fimm ár.

20 Við ákvörðun bóta ber að líta til þess að áfrýjandi var ráðin til starfa hjá stefnda með gagnkvæmum uppsagnarfresti en hafði ekki ástæðu til að ætla annað en að hún fengi að gegna starfi sínu áfram nema einhverjar sérstakar ástæður kæmu til sem ýmist snertu hana sjálfa eða starf hennar á þann hátt að henni yrði réttilega sagt upp samkvæmt ákvæðum kjarasamnings og að gættum ákvæðum stjórnsýslulaga. Í samræmi við dómaframkvæmd verða bætur henni til handa ákveðnar að álitum, að teknu tilliti til aldurs hennar, menntunar, launatekna, atvinnumöguleika og atvika að öðru leyti.

21 Áfrýjandi var 48 ára að aldri er henni var vikið úr starfi hjá stefnda. Stefndi greiddi áfrýjanda þriggja mánaða laun eftir brottvikninguna. Þá er til þess að líta að áfrýjandi, sem er af erlendu bergi brotin, býr á litlu atvinnusvæði þar sem stefndi er stór atvinnurekandi. Af gögnum málsins verður ráðið að áfrýjandi hafi ekki fengið annað starf með sambærilegum launakjörum og hún hafði í starfi hjá stefnda. Samkvæmt framlögðum skattframtölum áfrýjanda hafa tekjur hennar dregist verulega saman eftir starfslok hennar hjá stefnda. Að öllu framangreindu virtu þykja bætur til áfrýjanda vegna fjártjóns hennar hæfilega ákveðnar 4.000.000 króna.

22 Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að áfrýjanda verði dæmdar 500.000 krónur í miskabætur.

23 Í áfrýjunarstefnu er ekki krafist dráttarvaxta af bótakröfum en samkvæmt dlið 1. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal í áfrýjunarstefnu koma fram í hverju skyni áfrýjað er og hverjar dómkröfur áfrýjandi gerir. Slík krafa kemur hins vegar fram í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar. Aukning á dómkröfum kemst ekki að í málinu nema með samþykki gagnaðila, sbr. 1. mgr. 111. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem slíkt samþykki liggur ekki fyrir verða dráttarvextir ekki dæmdir.

24 Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað er staðfest.

25 Samkvæmt gjafsóknarleyfi útgefnu 22. mars 2019 hefur áfrýjandi gjafsókn í málinu sem takmörkuð er við rekstur málsins fyrir Landsrétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda þar með talin þóknun lögmanns hennar, J-kk-ef J-kk-ef, 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Verður stefnda gert að greiða þá fjárhæð í ríkissjóð eins og nánar greinir í dómsorði.

Dómsorð:

Stefndi, B, greiði áfrýjanda, A, 4.500.000 krónur. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Stefndi greiði áfrýjanda 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti er renni í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda þar með talin þóknun lögmanns hennar, J-kk-ef J-kk-ef, 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.