675/2020

Útdráttur

A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að felldur yrði úr gildi úrskurður BH um að vista dóttur A utan heimilis í tvo mánuði frá dagsetningu úrskurðarins að telja og jafnframt fallist á kröfu BH um að vista stúlkuna áfram utan heimilis sóknaraðila til 1. júní 2021. Í úrskurði Landsréttar kom meðal annars fram að þegar litið væri sérstaklega til þess hvaða ráðstafanir væru barninu fyrir bestu og meðalhófsreglu í barnaverndarstarfi væri ekki séð að brýnir hagsmunir barnsins krefðust slíkrar íhlutunar sem BH krefðist í málinu og að ekki mætti ná sama markmiði með minna íþyngjandi ráðstöfun. Hinn kærði úrskurður var því felldur úr gildi að því leyti sem hann var til endurskoðunar fyrir Landsrétti.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf S-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 27. nóvember 2020 sem barst réttinum 30. sama mánaðar. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 17. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2020 í málinu nr. U[…]/2020 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felldur yrði úr gildi úrskurður varnaraðila 1. október 2020 um að vista dóttur sóknaraðila utan heimilis í tvo mánuði frá dagsetningu úrskurðarins að telja og jafnframt fallist á kröfu varnaraðila um að vista stúlkuna áfram utan heimilis sóknaraðila til 1. júní 2021. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

2 Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að vistun stúlkunnar verði markaður skemmri tími. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Niðurstaða

4 Hinn 1. desember síðastliðinn rann út sá tveggja mánaða tími sem kveðið var á um í úrskurði varnaraðila 1. október 2020 að gilda skyldi um vistun dóttur sóknaraðila utan heimilis. Hefur sóknaraðili ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðinn felldan úr gildi og verður þeirri kröfu því sjálfkrafa vísað frá Landsrétti.

5 Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hafa málefni barnsins verið til umfjöllunar hjá varnaraðila frá byrjun janúar 2019 þegar tilkynning barst frá heimilislækni um áhyggjur af velferð þess vegna vanlíðunar, kvíða og slakrar skólasóknar. Sóknaraðili bjó þá í útlöndum og var barnið, sem nú er […] ára, búsett hjá móðurforeldrum sínum í […].

6 Fallist er á það með varnaraðila að barnið glími við alvarlega erfiðleika í hegðun og líðan sem hafi leitt til þess að það hafi ekki mætt í skóla og ekki átt félagsleg samskipti við jafnaldra nema að litlu leyti þann tíma sem varnaraðili hefur haft með málefni barnsins að gera.

7 Í áliti C barnasálfræðings 10. janúar 2020 segir að barnið glími við erfiðleika á sviði félagslegra samskipta, […], ósveigjanleika og mótþróa sem bendi til alvarlegra erfiðleika í líðan og hegðun barnsins. Þá bendi lýsing sóknaraðila til […]. Segir í álitinu að barnið sýni margvísleg einkenni […] og að mælt sé með markvissum stuðningi í skóla fyrir barnið vegna þeirra fjölþættu og alvarlegu erfiðleika sem það eigi við að stríða. Mælir sálfræðingurinn með stuðningi sem taki mið af erfiðleikum vegna […] þrátt fyrir að slík greining liggi ekki fyrir og að barnið fái tilvísun til Þroska og hegðunarstöðvar til frekari athugunar. Loks er mælt með ráðgjöf og hagnýtum stuðningi við sóknaraðila vegna krefjandi hegðunar barnsins.

8 Varnaraðili gerði áætlun 11. ágúst 2020 um meðferð málsins samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga. Var markmið hennar að tryggja öryggi barnsins, skólagöngu og daglega virkni og að bæta líðan þess. Einnig var tilgangur áætlunar að styrkja sóknaraðila í foreldrahlutverkinu til að hún geti búið barninu viðunandi heimilisaðstæður. Jafnframt að hún sinnti sálfræðimeðferð og lifði vímuefnalausu lífi. Þá segir að árangur skuli meta út frá upplýsingum frá fósturforeldrum, starfsmönnum skóla barnsins, persónulegum ráðgjafa, barninu sjálfu og sóknaraðila svo og skýrslum frá sálfræðingi sóknaraðila. Sóknaraðili undirritaði ekki áætlunina, sem skyldi gilda frá 11. ágúst 2020 til 1. júní 2021.

9 Varnaraðili fjallaði um málefni barnsins á fundi 18. ágúst 2020 og sendi sóknaraðila bréf degi síðar þar sem fram kemur það álit varnaraðila að nauðsynlegt sé að barnið verði vistað utan heimilis „fjölskyldunnar“ um tíma eða skólaárið 20202021. Í tölvubréfi lögmanns sóknaraðila til starfsmanns varnaraðila 19. ágúst 2020 segir að sóknaraðili samþykki vistun barnsins utan heimilis með því ófrávíkjanlega skilyrði að barnið verði vistað á heimili móðurforeldra þess þar sem það hefði dvalið.

10 Svo sem fram er komið kvað varnaraðili upp úrskurð 1. október 2020 um vistun barnsins utan heimilis í tvo mánuði. Fyrir liggur að varnaraðili tók barnið ekki af heimili þess og svo fór að móðurforeldrar barnsins fluttu með það í […] þar sem barnið hóf skólagöngu á liðnu hausti. Kom þetta fram í framburði sóknaraðila fyrir héraðsdómi og fær stoð í gögnum málsins. Býr barnið nú í […] í leiguhúsnæði með móðurforeldrum sínum á virkum dögum vegna skólasóknar en dvelur á heimili þeirra í […] um helgar. Samkvæmt upplýsingum sem varnaraðili lagði fyrir Landsrétt gengur barnið í skóla í […] og er í […]. Fer barnið með skólabíl í skólann og er haft eftir skólastjóra að það sinni náminu vel og að því gangi vel að læra. Þá er tekið fram að samstarf við ömmu barnsins sé gott. Starfsmönnum varnaraðila hafi á hinn bóginn ekki enn tekist að koma á samstarfi við móðurforeldra barnsins sem séu enn mjög reið út í starfsmenn varnaraðila.

11 Krafa varnaraðila um vistun barnsins utan heimilis er byggð á því að skilyrði 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt fyrir vistun barnsins utan heimilis, sbr. 28. gr. laganna, þar sem nauðsynlegt sé að tryggja að barnið sinni skólagöngu sem ekki sé tryggt í umsjá sóknaraðila eða foreldra hennar við núverandi aðstæður. Þau setji barninu ekki nauðsynleg og skýr mörk um að barnið stjórni því ekki hvort það mæti í skóla eða ekki. Menntun barns sé hluti af forsjárskyldu foreldris samkvæmt barnalögum nr. 76/2003 og skólaskylda lögbundin á Íslandi.

12 Í 1. mgr. 2. gr. barnaverndarlaga kemur fram það markmið laganna að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofna heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð. Skal leitast við að ná markmiðum laganna með því að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu og beita úrræðum til verndar einstökum börnum þegar það á við. Við úrlausn málsins ber að líta til þessa markmiðs laganna og einnig þeirrar meginreglu barnaverndarstarfs sem fram kemur í 1. mgr. 4. gr. þeirra að beita eigi þeim ráðstöfunum sem ætla megi að séu barni fyrir bestu og að hagsmunir barna skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Þá kemur sú meginregla fram í 2. mgr. greinarinnar að í störfum sínum skuli barnaverndaryfirvöld taka tillit til sjónarmiða og óska barna eftir því sem aldur þeirra og þroski gefur tilefni til. Þá er í 7. mgr. sömu greinar lögfest sú meginregla um meðalhóf að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Því aðeins skuli gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Á grundvelli þessara meginreglna verður að gera þá kröfu að fullreynd séu vægari úrræði, sbr. 24. og 26. gr. barnaverndarlaga eða sýnt að þau komi ekki að gagni áður en gripið er til þeirra ráðstafana sem um er fjallað í máli þessu.

13 Þrátt fyrir þann vanda sem barnið glímir við og takmarkaða skólagöngu þess á skólaárinu 20192020 verður við mat á því hvort nauðsyn beri til að vista barnið utan heimilis þess á vegum varnaraðila til 1. júní 2021 að líta til þeirra breytinga sem orðið hafa á aðstæðum barnsins frá upphafi yfirstandandi skólaárs. Barnið hóf skólagöngu í […] á liðnu hausti og býr í sveitarfélaginu hjá móðurforeldrum þá daga sem það sækir skóla. Er þörfum barnsins eins og áður er fram komið sinnt af móðurforeldrum þess. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að barninu gangi vel í skólanum og að samstarf skólans við móðurforeldrana sé gott. Gögn málsins frá því að barnið hóf skólagöngu í […] gefa ekki til kynna að aðbúnaður barnsins og aðstæður séu með þeim hætti að ekki megi beita vægari úrræðum til að tryggja velferð þess en vistun utan heimilis. Þá liggur fyrir eindreginn vilji barnsins til að búa á heimili móðurforeldra þess. Kemur það meðal annars fram í skýrslu talsmanns barnsins sem ræddi við það að beiðni varnaraðila 13. ágúst 2020. Með þessu er þó ekki dregið úr því að aðstæður barnsins eru viðkvæmar og mun það þarfnast bæði eftirlits og stuðnings frá barnaverndaryfirvöldum til að gætt sé velferðar þess.

14 Að öllu því virtu sem að framan er rakið og þegar litið er sérstaklega til þess hvaða ráðstafanir eru barninu fyrir bestu og meðalhófsreglu í barnaverndarstarfi verður ekki séð að brýnir hagsmunir barnsins krefjist slíkrar íhlutunar sem varnaraðili krefst í málinu og að ekki megi ná sama markmiði með minna íþyngjandi ráðstöfun. Ber því að fella úr gildi hinn kærða úrskurð að því leyti sem hann er til endurskoðunar fyrir Landsrétti, það er um annað en gjafsóknarkostnað.

15 Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður.

16 Með bréfi dómsmálaráðuneytisins 30. nóvember 2020 var sóknaraðila veitt gjafsókn vegna reksturs málsins fyrir Landsrétti. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Landsrétti fer eins og greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð:

Vísað er frá Landsrétti þeirri kröfu sóknaraðila, A, að úrskurður varnaraðila, barnaverndarnefndar Hafnarfjarðar, 1. október 2020 verði felldur úr gildi.

Fellt er úr gildi ákvæði hins kærða úrskurðar um að dóttir sóknaraðila, B, verði vistuð utan heimilis sóknaraðila til 1. júní 2021.

Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, G-kk-ef S-x-x R-kk-ef, 450.000 krónur.