620/2018

Útdráttur

Við opinber skipti á dánarbúi X deildu sóknaraðilar og varnaraðili um gildi erfðaskrár hans frá 25. október 2004 og hvort fasteignin að […] skyldi teljast meðal eigna dánarbúsins. Samkvæmt erfðaskránni skyldu sóknaraðilar, sem eru systur X, uppeldissystur og annað fólk sem honum var nákomið í lifanda lífi taka allan arf eftir hann. Skyldi fyrrnefnd fasteign koma í hlut A að X látnum en aðrar eignir skiptast að jöfnu með öðrum bréferfingjum. Í erfðaskránni kom fram að við undirritun hennar ætti X enga skylduerfingja. Tæpum þremur mánuðum fyrir andlát X ráðstafaði hann fasteigninni að […] til A sem fyrirframgreiddum arfi. Eftir andlát X var staðreynt með mannerfðafræðilegri rannsókn að hann átti son, K. Fram kom í málinu að X hafði verið kunnugt um að hann ætti son, K, sem annar maður hefði feðrað. Í faðernismáli sem K höfðaði á hendur systrum X var gerð dómsátt þar sem fallist var á að X væri faðir K. Í úrskurði Landsréttar sagði að K væri lögerfingi X samkvæmt 1. tölulið 1. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og því hefði X verið óheimilt samkvæmt 35. gr. laganna að ráðstafa meira en 1/3 hluta eigna sinna með erfðaskrá. Ekki var fallist á með K að erfðaskráin væri ógild með vísan til 38. gr. erfðalaga á þeim grundvelli að X hefði verið í villu um þá staðreynd að hann væri líffræðilegur faðir K og að sú ranga hugmynd hafði ráðið úrslitum um gerð erfðaskrárinnar. Erfðaskráin héldi því gildi við skipti á dánarbúinu að því marki sem X hefði verið heimilt að ráðstafa eignum sínum með þeim hætti, sbr. 35. gr. erfðalaga. Samkvæmt framangreindu skyldi við opinber skipti á búinu 1/3 hluti eigna X renna til sóknaraðila í samræmi við ákvæði erfðaskrárinnar en 2/3 hlutar eignanna koma í hlut K. Þá voru ekki talin standa rök til þess að halda fyrrnefndri fasteign utan skipta.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir R-kvk-nf B-kvk-nf, S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf og V-kk-nf H. V-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með tveimur kærum 19. júlí 2018 sem bárust Landsrétti ásamt kærumálsgögnum 25. júlí 2018. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 10. júlí 2018 í málinu nr. Q2/2017 þar sem kveðið var á um að erfðaskrá X frá 25. október 2004 hefði ekki gildi við skipti á dánarbúi hans og að varnaraðili, K, skyldi einn taka allan arf. Jafnframt var viðurkennt að fasteignin […], […], væri meðal eigna búsins. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

2 Sóknaraðilar, A, B, C, D, E og F krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og að fallist verði á aðalkröfu þeirra um að bréferfingjar taki allan arf eftir X samkvæmt erfðaskrá hans frá 25. október 2004. Til vara krefjast sóknaraðilar þess að erfðaskráin hafi gildi við skipti á dánarbúinu með þeim hætti að bréferfingjar erfi 1/3 hluta eigna X eins og þær voru á dánardegi hans þannig að fasteignin að […] í […] tilheyri ekki búinu, en að því frágengnu að erfðaskráin taki til 1/3 hluta allra eigna X. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar.

3 Sóknaraðilar G, H, I og J krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og að fallist verði á aðalkröfu þeirra um að bréferfingjar taki allan arf eftir X þannig að erfðaskrá hans frá 25. október 2004 gildi að öllu leyti. Til vara krefjast sóknaraðilar þess að erfðaskráin taki til 1/3 hluta eigna X eins og þær voru á dánardegi hans. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar.

4 Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Til vara krefst hann þess að viðurkennt verði að við skipti á dánarbúi X komi, auk allra eigna hins látna á dánardegi, fasteignin að […], og að í hlut varnaraðila komi 2/3 hlutar allra eigna dánarbúsins. Til þrautavara krefst varnaraðili þess að við skipti á dánarbúinu skuli 1/3 hluti eigna X renna til sóknaraðila í samræmi við erfðaskrá, þó þannig að heildararfur sóknaraðila að meðtöldum fyrirframgreiddum arfi sóknaraðilans, A, fari ekki fram úr þeim 1/3 hluta sem hinum látna var heimilt að ráðstafa með erfðaskrá. Að því frágengnu krefst varnaraðili þess að við skipti á dánarbúinu taki varnaraðili í arf 2/3 hluta allra eigna búsins eins og þær voru á dánardegi. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

5 Málsatvik eru rakin í hinum kærða úrskurði. Þar kemur fram að varnaraðili aflaði álitsgerðar um mannerfðafræðilega rannsókn á faðerni sínu og var niðurstaða hennar sú að yfirgnæfandi líkur, meiri en 99%, væru fyrir því að X væri faðir hans. Í faðernismáli sem varnaraðili höfðaði á hendur systrum X var gerð dómsátt 1. mars 2017 þar sem fallist var á að X væri faðir varnaraðila. Með vísan til framangreinds og 1. töluliðar 1. gr. erfðalaga nr. 8/1962 er varnaraðili því lögerfingi X. Samkvæmt því var X óheimilt samkvæmt 35. gr. erfðalaga að ráðstafa meira en 1/3 hluta eigna sinna með erfðaskrá.

6 Í stefnu í máli því sem varnaraðili höfðaði til viðurkenningar á faðerni sínu kemur fram að honum hafi verið tjáð sem barni að X væri líffræðilegur faðir hans. Þegar hann hafi komist á fullorðinsár hafi vaknað hjá honum áhugi á því að kynnast blóðföður sínum og hafi hann tvívegis hitt X á heimili hans og kynnt sig sem son hans, fyrst fyrir um þremur áratugum og í síðara skiptið fyrir um 1011 árum. Nokkrum árum síðar hafi nafngreindur maður reynt að fá X til að hitta varnaraðila og hafi X í fyrstu fallist á það en hætt við daginn fyrir fyrirhugaðan fund þeirra. Í málinu lagði varnaraðili jafnframt fram skriflegar yfirlýsingar tveggja […]félaga X, þeirra Y og Z, sem dagsettar eru í september og október 2016. Þar staðfesta þeir báðir að X hafi tjáð þeim, Y fyrir um 10 árum og Z sumarið 1983, að hann ætti son. Í yfirlýsingu Y kemur einnig fram að X hafi tjáð honum að soninn hefði hann eignast með konu […] og að hún hefði látið hann vita af drengnum þegar hann var á barns eða unglingsaldri. Jafnframt að sonurinn hefði sett sig í samband við hann og viljað hitta hann en X hefði fundist málið óþægilegt og ekki viljað hitta son sinn.

7 Samkvæmt framangreindu verður við það að miða að X hafi verið um það kunnugt þegar hann undirritaði erfðaskrá sína í október 2004 að hann kynni að vera líffræðilegur faðir manns sem annar maður hefði ranglega feðrað. Þar sem faðerni þess manns hafði ekki verið vefengt með dómi átti X að lögum enga skylduerfingja þegar erfðaskráin var gerð eins og tekið var fram í henni. Með hliðsjón af framangreindu verður ekki fallist á með varnaraðila að erfðaskráin teljist ógild með vísan til 38. gr. erfðalaga á þeim grundvelli að X hafi verið í villu um þá staðreynd að hann væri líffræðilegur faðir varnaraðila og að sú ranga hugmynd hafi ráðið úrslitum um gerð erfðaskrárinnar. Ekkert er komið fram í málinu sem bendir til annars en að vilji X hafi staðið til þess að ráðstafa eigum sínum með þeim hætti sem greinir í erfðaskránni þrátt fyrir vitneskju um framangreint. Er þá litið til þess að arfþegar samkvæmt erfðaskránni voru, eftir því sem fram hefur komið í málinu, allir nákomnir X í lifanda lífi en samkvæmt því sem varnaraðili hefur sjálfur upplýst stóð vilji X ekki til þess að taka upp samband við hann.

8 Samkvæmt framangreindu verður lagt til grundvallar í málinu að erfðaskráin gildi við skipti á dánarbúi X að því marki sem honum var heimilt að ráðstafa eigum sínum með þeim hætti, sbr. 35. gr. erfðalaga eða hvað varðar 1/3 hluta eigna hans. Samkvæmt erfðaskránni skyldi fasteignin að […] renna til bréferfingjans A og var henni ráðstafað til hans sem fyrirframgreiddum arfi […] eða tæpum þremur mánuðum fyrir andlát X. Engin rök standa til þess að halda fasteigninni utan skipta. Þá þykir 32. gr. erfðalaga ekki eiga við í málinu en samkvæmt orðanna hljóðan á hún aðeins við um skylduerfingja.

9 Á skiptafundi í dánarbúinu 23. júní 2017 gerði skiptastjóri grein fyrir eignum búsins og kvað þær vera fasteignina að […] í […], bifreiðina […], verðbréfaeign að fjárhæð 12.042.408 krónur og innstæður á bankareikningum sem næmu 34.407.678 krónum. Á fundinum var samþykkt að skiptastjóri aflaði verðmats á fasteign og bifreið. Á skiptafundi 29. september 2017 lagði skiptastjóri fram verðmat á fasteigninni að […] og má ráða af gögnum málsins að það hafi verið að fjárhæð 27.000.000 króna. Þá gerði skiptastjóri grein fyrir því að hann hefði látið gera sölumat á bifreiðinni og væri verðmæti hennar talið nema 3.000.000 króna en gæti hugsanlega farið í 3.200.000 krónur. Einnig kemur fram í fundargerðinni að engin kröfulýsing hafi borist í búið þrátt fyrir innköllun. Skiptastjóri hafi hins vegar greitt opinber gjöld og annan kostnað dánarbúsins að fjárhæð 398.929 krónur en fengið endurgreitt frá innheimtumanni ríkissjóðs 96.910 krónur vegna opinberra gjalda.

10 Á síðari skiptafundinum var lagt fram sáttatilboð varnaraðila, dagsett 22. ágúst 2017, þar sem út frá því var gengið að heildareignir dánarbúsins væru að verðmæti 97.450.086 krónur. Þar af var gert ráð fyrir að verðmæti fasteignarinnar að […] væri 20.000.000 króna, verðmæti fasteignarinnar að […] væri 27.000.000 króna og verðmæti bifreiðarinnar […] væri 4.000.000 króna. Í málinu nýtur ekki við annarra gagna um verðmæti fasteignarinnar að […] en útprentunar úr þjóðskrá frá 10. apríl 2017 þar sem fram kemur að fasteignamat hennar var 13.100.000 krónur og brunabótamat 19.900.000 krónur. Með hliðsjón af framangreindu og með sérstakri skírskotun til áðurgreinds sáttatilboðs varnaraðila þar sem gert var ráð fyrir að verðmæti fasteignarinnar að […] væri 20.000.000 króna þykir ekki óvarlegt að leggja til grundvallar að verðmæti fasteignarinnar rúmist innan 1/3 hlutar af áðurgreindum heildareignum hins látna.

11 Samkvæmt framangreindu er niðurstaða málsins sú að erfðaskrá X frá 25. október 2004 verður ekki lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi hans nema að því marki sem honum var heimilt að ráðstafa eigum sínum með þeim hætti, sbr. 35. gr. erfðalaga. Því skal 1/3 hluti eigna hans renna til sóknaraðila í samræmi við ákvæði erfðaskárinnar en 2/3 hlutar eignanna skulu koma í hlut varnaraðila.

12 Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti falli niður.

Úrskurðarorð:

Við opinber skipti á dánarbúi X skal, auk allra eigna hins látna á dánardegi […], koma til skipta fasteignin að […]. Erfðaskrá hins látna frá 25. október 2004 skal ekki lögð til grundvallar við opinber skipti á dánarbúi hans að öðru leyti en því að 1/3 hluti eigna hans skal renna til sóknaraðila, H, G, J, I, E, F, A, B, C og D, en 2/3 hlutar eignanna skulu koma í hlut varnaraðila, K.

Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.