809/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningi málsaðila sem reis við opinber skipti á dánarbúi G og H. Í úrskurði Landsréttar kom fram að sá ágreiningur sem skiptastjóri vísaði til héraðsdóms hefði lotið að greiðsluskyldu tiltekinna erfingja gagnvart dánarbúinu. Yrði ráðið af ákvæði 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl., lögskýringargögnum með því og samanburði við ákvæði 124. gr., 125. gr. og 126. gr. að ágreiningi sem risi við dánarbússkipti yrði eingöngu vísað til héraðsdóms á grundvelli 122. gr. að hann varðaði viðurkenningu réttinda á hendur dánarbúinu eða framkvæmd skiptanna á því.

Varðaði ágreiningur greiðsluskyldu maka, erfingja eða annarra gagnvart dánarbúi bæri að vísa máli til héraðsdóms á grundvelli 124. gr. eða 125. gr. laga nr. 20/1991.

Samkvæmt því lægi fyrir að máli þessu hefði verið vísað til úrlausnar héraðsdóms á röngum grundvelli. Var málinu því þegar af þeirri ástæðu vísað frá héraðsdómi án kröfu.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, Á-kvk-nf R-kvk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 21. nóvember 2023. Greinargerðir varnaraðila bárust réttinum 11. og 12. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. nóvember 2023 í málinu nr. Q- [...]/2023 þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningi málsaðila sem reis við opinber skipti á dánarbúi G og H. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr.20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

2. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfum varnaraðila hafnað. Þá krefjast þau málskostnaðar.

3. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4. Sakarefni málsins varðar skipti á dánarbúi G og H en sóknaraðilar eru öll sameiginleg börn þeirra. H lést [...]2017 og fékk G í kjölfarið leyfi til setu í óskiptu búi. Fimmta barn þeirra, K, lést [...]2019 og eru varnaraðilar börn hans.

5. Í kjölfar þess að G lést [...]2020 óskuðu varnaraðilar eftir opinberum skiptum á búinu.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 12. apríl 2021 var búið tekið til opinberra skipta. Undir skiptunum reis ágreiningur milli erfingja um það hvort jafnræðis hefði verið gætt við útgreiðslu fyrirframgreidds arfs. Lá fyrir að frá 18. október 2010 til 30. júlí 2019 var í alls sjö skipti greiddur arfur fyrirfram til barna G og H. Nánar tiltekið voru alls greiddar á þessu tímabili 365.300.000 krónur til sóknaraðilans D, 364.200.000 krónur til annarra sóknaraðila og 112.300.000 krónur til K, föður varnaraðila. Samkvæmt gögnum málsins var sóknaraðilum í þrígang greiddur arfur fyrirfram án þess að nein greiðsla væri innt af hendi til föður varnaraðila. Nánar tiltekið fengu sóknaraðilar þannig hvert um sig greiddar 100.000.000 króna annars vegar 2. nóvember 2016 og hins vegar 1. nóvember 2017, eða samtals 800.000.000 króna. Þá fengu sóknaraðilar greiddar hvert um sig 54.200.000 krónur 30. júlí 2019 eða samtals 216.800.000 krónur. Greiðslurnar sem inntar voru af hendi 1. nóvember 2017 og 30. júlí 2019 áttu sér stað eftir að leyfi var gefið út til G til setu í óskiptu búi.

Þá liggur fyrir að sóknaraðilarnir A og B fengu 23. september 2015 fullt og ótakmarkað umboð til að annast öll fjármál foreldra sinna.

6. Málinu var upprunalega vísað til héraðsdóms með bréfi skiptastjóra 8. júní 2022. Í því bréfi segir að undir skiptum á dánarbúinu hafi risið ágreiningur milli erfingja um hvort jafnræðis hafi verið gætt við útgreiðslu arfs og eftir atvikum „hvernig fara skuli með innbyrðis uppgjör milli erfingja“. Segir þar að við uppkvaðningu úrskurðar hafi dánarbúið verið „h. u. b. eignalaust“. Þá segir þar að varnaraðilar hafi gert kröfu um að sóknaraðilum yrði gert að „rétta erfðahlut db. K, þ. a. til erfingja hans eigi að koma greiðslur sem geri arfshluta föður þeirra jafnan öðrum arfshlutum barna G og H “. Þá kemur þar fram að reynt hafi verið að sætta ágreining erfingja en það ekki tekist. Var málinu vísað til héraðsdóms með skírskotun til 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 112. gr. og 1. mgr. 105. gr. sömu laga. Með úrskurði héraðsdóms 11. maí 2023 var málinu vísað frá héraðsdómi á þeim grundvelli að málsaðilar hefðu í kröfugerð sinni fyrir dóminum farið út fyrir það ágreiningsefni sem skiptastjóri lagði fyrir dóminn. Þá hefðu varnaraðilar ekki haft málshöfðunarheimild til hagsbóta fyrir búið á grundvelli 7. Málinu var í annað sinn vísað til héraðsdóms með bréfi skiptastjóra 8. júní 2023. Í bréfinu var vísað til ágreinings sóknar- og varnaraðila með sambærilegum hætti og í fyrrgreindu bréfi hans 8. júní 2022. Því til viðbótar var kröfugerð hvors varnaraðila um sig gagnvart hverjum sóknaraðila tekin orðrétt upp í bréfið. Segir þar almennt um kröfugerð þeirra að þess væri krafist af þeirra hálfu að sóknaraðilar „endurgreiði dánarbúinu ofgreiddan fyrirframgreiddan arf, framreiknaðan til þess dags sem dánarbú G var tekið til opinberra skipta“. Í bréfinu kemur fram að varnaraðilar krefjist þess hvort í sínu lagi að sóknaraðilanum A verði gert að greiða dánarbúinu 54.615.214 krónur, B 55.029.458 krónur, C 55.029.458 krónur og D 56.532.962 krónur eða samtals 221.207.092 krónur auk dráttarvaxta frá 12. apríl 2021 og málskostnaðar. Þá kom fram í bréfinu að varnaraðilum hefði verið veitt málshöfðunarheimild í þágu dánarbúsins á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Um grundvöll þess að málinu var vísað til héraðsdóms segir að fyrir liggi að samkvæmt 112. gr. laga nr. 20/1991 skuli skiptastjóri leitast við að jafna ágreining sem ekki hefði tekist. Væri málinu því á ný vísað til héraðsdóms á grundvelli 122. gr. laganna. Það athugast að í kröfugerð varnaraðila í greinargerð sem lögð var fram í héraðsdómi höfðu framangreindar fjárhæðir í kröfugerð þeirra tekið breytingum til hækkunar.

8. Í 122. gr. laga nr. 20/1991 er að finna almenna reglu laganna um hvernig leitað verði lausnar um ágreiningsatriði sem rísa við framkvæmd opinberra skipta. Segir þar í 1. mgr. að skiptastjóra sé skylt að hlutast til um að leita úrlausnar héraðsdómara ýmist þegar ágreiningur hefur risið sem einstök ákvæði laganna bjóða að verði farið með eftir 122. gr. eða þegar önnur ágreiningsefni hafa komið upp sem skiptastjóri telur þörf á að fá leyst úr eftir þessari leið. Þau ákvæði laganna sem beinlínis kveða á um að þessi leið verði farin eru 3. mgr. 53. gr. varðandi ágreining um tilkall til arfs, 5. mgr. 54. gr. þar sem fjallað er um ágreining um réttindi maka til að leysa eignir til sín og um rétt erfingja til að fá eignir útlagðar, 2. mgr. 60. gr. og 2. mgr. 64. gr. sem varða ágreining um lýstar kröfur á hendur búi, 4. mgr. 62. gr. varðandi ágreining um ákvörðun skiptastjóra um hvort farið verði með dánarbú eftir reglum um gjaldþrotaskipti eða ekki, 3. mgr. 71. gr. þar sem fjallað er um ágreining um ráðstöfun á hagsmunum bús, 3. mgr. 72. gr. og 3. mgr. 79. gr. sem varða ágreining sem rí sí tengslum við lok skipta eða frumvarp til úthlutunar og loks 112. gr. sem snýr að ágreiningsefnum við skipti til fjárslita milli hjóna og fólks í óvígðri sambúð. Í athugasemdum við ákvæði 122. gr. í frumvarpi sem varð að lögum nr. 20/1991 er fjallað um það við hvaða aðstæður skiptastjóri geti vísað öðrum ágreiningsefnum til héraðsdóms á grundvelli þessa ákvæðis. Um það segir:

Þótt [...] ákvæði um skyldu til að leita úrlausnar um ágreiningsefni hljóti að taka til flestra aðstæðna þar sem ágreiningur gæti verið uppi er ekki útilokað að einhver óvenjuleg og ófyrirséð tilefni verði til þess að nauðsynlegt þyki að fá leyst úr öðrum atriðum, en sá möguleiki er einmitt tilefnið fyrir því að skiptastjóra sé boðið í 1. mgr. einstökum ákvæðum frumvarpsins. Ágreiningsefni, sem gætu átt hér undir, væru væntanlega jafnan þess eðlis að þau gætu í fyllingu tímans orðið tilefni til mótmæla gegn frumvarpi til úthlutunar sem væri beinlínis skylt að bera undir héraðsdóm skv. 3. mgr. 79. gr., en það hlyti þá að vera eðlilegra og hagfelldara að fá leyst úr um slíkt atriði þegar í stað eftir umræddri leið 1. mgr. 122. gr. en að hafa það óútkljáð þar til komið væri að því að ljúka skiptum.

9. Í 1. mgr. 124. gr. laga nr. 20/1991 er mælt fyrir um heimild skiptastjóra til að halda uppi kröfum dánarbús, sem er til opinberra skipta, ef kröfurnar beinast að maka þess látna eða öðrum erfingja þegar úrlausn um þau hefur þýðingu fyrir skiptin, þeim verður ekki fylgt eftir í máli sem ber að eftir 122. gr. laganna og hægt yrði að höfða mál til að sækja þau eftir almennum reglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Mál sem eru rekin á þessum grundvelli eru frábrugðin þeim sem vísað er til héraðsdóms samkvæmt 122. gr. á þann hátt að útbúa þarf stefnu og önnur sóknargögn með sama hætti og ef almennt einkamál er höfðað á grundvelli laga nr. 91/1991.

Samskonar ákvæði er að finna í 2. mgr. 124. gr. laga nr. 20/1991 um heimild annars hjóna eða sambýlismanns til að halda uppi réttindum sínum í máli að hætti XVII. kafla á hendur maka sínum eða sambýlismanni ef yfir standa skipti samkvæmt XIV. kafla laganna um fjárslit milli hjóna o. fl. Í athugasemdum með ákvæði 112. gr. frumvarps er varð að lögum nr. 20/1991 segir að 2. mgr. 124. gr. eigi til að mynda við um þær kringumstæður þegar annar aðilinn í hjúskap hefur ráðstafað eignum sínum, sem taka ætti tillit til við fjárslit í þeim mæli að það sem eftir stæði nægði ekki til að fullnægja réttindum gagnaðila hans. Undir þeim kringumstæðum kynni gagnaðili hans að eiga greiðslukröfu á hendur honum en regla 112. gr. næði þá ekki til að fá leyst úr henni á grundvelli 122. gr. Við þær aðstæður þyrfti að nýta úrræði 2. mgr. 124. gr. Í 125. gr. laganna er loks að finna sérákvæði þegar dánarbú telur til réttinda á hendur öðrum en maka og erfingjum samkvæmt 1. mgr. 124. gr. Samkvæmt 126. gr. laganna verður ekki leyst úr um skyldur þriðja manns í málum sem fara eftir ákvæðum XVII. kafla nema um skyldur sem þar eru sérstaklega afmarkaðar, leiði ekki annað af ákvæðum

XVI. kafla þeirra.

10. Svo sem rakið hefur verið lýtur sá ágreiningur sem skiptastjóri vísaði til héraðsdóms að greiðsluskyldu tiltekinna erfingja gagnvart dánarbúinu. Verður ráðið af framangreindu ákvæði 122. gr. laga nr. 20/1991, lögskýringargögnum með því og samanburði við 124. gr., 125. gr. og 126. gr. að ágreiningi sem rís við dánarbússkipti verður eingöngu vísað til héraðsdóms á grundvelli 122. gr. að hann varði viðurkenningu réttinda á hendur dánarbúinu eða framkvæmd skiptanna á því, sbr. dóm Hæstaréttar 11. desember 1995 í máli nr. 386/1995 sem birtur er í dómasafni réttarins sama ár á blaðsíðu 3098. Varði ágreiningur greiðsluskyldu maka, erfingja eða annarra gagnvart dánarbúi beri að vísa máli til héraðsdóms á grundvelli 124. gr. eða 125. gr., sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 29. apríl 1993 í máli nr. 147/1993 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 831, 27. ágúst 2001 í máli nr. 262/2001, 1. júní 11. Samkvæmt framangreindu liggur fyrir að máli þessu var vísað til úrlausnar héraðsdóms á röngum grundvelli. Verður þegar af þeirri ástæðu að vísa því frá héraðsdómi án kröfu.

12. Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.

Úrskurðarorð :

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.