17/2020

Útdráttur

A krafði D um greiðslu fjárhæðar vegna ætlaðs tjóns á fasteign í sinni eigu sem hann taldi að hefði hlotist af leka frá heimæð. Ágreiningur aðila laut meðal annars að því hvor þeirra færi með eignarhald heimæðarinnar og hefði þar með borið ábyrgð á viðhaldi hennar. Í héraðsdómsstefnu var ekki nánar rökstutt á hvaða grundvelli D væri eigandi heimæðarinnar. Í greinargerð sinni í héraði mótmælti D því að hann væri eigandi heimæðarinnar og vísaði meðal annars til þess að hún hefði frá upphafi verið í einkaeigu og ekki verið endurnýjuð. Við aðalmeðferð málsins í héraði hélt A því fram að með ætlaðri endurnýjun heimæðarinnar hefði D orðið eigandi hennar.

Með hinum áfrýjaða dómi var því hafnað að þessar röksemdir kæmust að í málinu þar sem A hefði borið að gera grein fyrir þeim í héraðsdómsstefnu. Í dómi Landsréttar var rakið að A hefði fyrst haft tilefni til að gera nánar grein fyrir því með hvaða hætti D hefði orðið eigandi heimæðarinnar þegar varnir D í héraði lágu fyrir. Skortur á rökstuðningi í héraðsdómsstefnu í þessum efnum yrði því ekki virtur A til vanrækslu.

Þá kom fram að A hefði verið heimilt að bregðast við vörnum D tengdum eignarhaldi heimæðarinnar með frekari sönnunarfærslu af sinni hálfu og röksemdum þar að lútandi við meðferð málsins í héraði. Þar sem héraðsdómari hefði ekki tekið efnislega afstöðu til málsástæðu A um eignarhald D á heimæðinni, eins og hún hefði verið nánar rökstudd við dómtöku málsins, var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað með vísan til f-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf og S-kk-nf M-kk-nf, settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 8. janúar 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. desember 2019 í málinu nr. E- 195/2017.

2

Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 4.597.510 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. október 2017 til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til efnismeðferðar.

Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4

Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

5

Ágreiningur aðila lýtur að því hvort áfrýjandi eigi kröfu á hendur stefnda vegna tjóns á fasteigninni að Skíðabraut 18 á Dalvík sem hann telur að hafi hlotist af leka frá heimæð. Í málinu er deilt um eignarhald á heimæðinni og þar með hver hafi borið ábyrgð á viðhaldi hennar. Áfrýjandi byggði á því í héraðsdómsstefnu að stefndi færi með eignarhald heimæðarinnar og hefði þar með borið ábyrgð á viðhaldi hennar eftir ákvæðum laga nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga. Stefndi bar því hins vegar við í greinargerð sinni í héraði að eignarhald heimæðarinnar væri hjá áfrýjanda.

Heimæðin hefði frá upphafi verið í einkaeigu og eignarhald hennar hefði hvorki færst yfir til stefnda á grundvelli skriflegrar beiðni eiganda né með endurnýjun hennar samkvæmt 5. gr. laga nr. 32/2004.

6

Af gögnum málsins má ráða að áfrýjandi hafi undir rekstri málsins í héraði leitast við að bregðast við framangreindum vörnum stefnda með frekari sönnunarfærslu. Í þinghaldi 19. júní 2018 óskaði áfrýjandi þannig eftir því að fá að bæta tveimur spurningum við framlagða matsbeiðni sem lutu meðal annars að því að fá álit matsmanns á því hvort viðgerð eða endurnýjun hefðiátt sér stað á heimæðinni eftir 1. janúar 1992. Þá lagði áfrýjandi fram yfirlýsingar nafngreindra manna til sönnunar um að heimæðin hefði frá upphafi verið í eigu stefnda og viðgerðir hefðu farið fram á henni fyrir tilstuðlan hans. Loks leiddi áfrýjandi vitni til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins til að sýna fram á að eignarhald hefði færst til stefnda með síðari viðgerðum eða endurnýjunheimæðari nnar.

7

Í samræmi við þetta kemur fram í hinum áfrýjaða dómi að áfrýjandi hafi við munnlegan flutning málsins byggt á því að nánar tilgreind viðgerð hefði falið í sér endurnýjun heimæðarinnar og eignarhald hennar hefði þar með færst til stefnda.

Stefndi hafi mótmælt þessum röksemdum sem of seint fram komnum. Með hinum áfrýjaða dómi var litið á þessar röksemdir áfrýjanda sem nýja málsástæðu og því hafnað að hún kæmist að í málinu með vísan til e-liðar 1. mgr. 80. gr. og 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála enda hefði áfrýjanda borið „að gera grein fyrir því í stefnu með hvaða hætti eignarhald lagnarinnar færðist frá eiganda fasteignarinnar til stefnda hygðist hann bera fyrir sig að stefndi væri eigandi lagnarinnar“.

8

Eins og málið lá fyrir var fyrst tilefni fyrir áfrýjanda til að gera nánari grein fyrir því með hvaða hætti stefndi hefði orðið eigandi áðurnefndrar heimæðar þegar varnir hans að þessu leyti lágu fyrir í greinargerð í héraði. Verður það því ekki virt áfrýjanda til vanrækslu að hafa ekki rökstutt nánar, þegar í héraðsdómsstefnu, á hvaða grundvelli stefndi væri eigandi heimæðarinnar.

9

Samkvæmt framangreindu verður að leggja til grundvallar að áfrýjanda hafi verið heimilt að bregðast við fram komum vörnum stefnda með frekari sönnunarfærslu um ætlaða endurnýjun heimæðarinnar og röksemdum þar að lútandi. Útilokuðu reglur um meðferð einkamála því ekki að áfrýjandi hefði uppi nánari röksemdir að þessu leyti við meðferð málsins í héraði. Þar sem héraðsdómari tók ekki efnislega afstöðu til málsástæðu áfrýjanda um eignarhald stefnda á heimæðinni, eins og hún hafði verið nánar rökstudd við dómtöku málsins, verður með hliðsjón af f-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað.

10

Þá athugast að í greinargerð réttargæslustefnda til héraðsdóms var ekki gerð krafa um málskostnað og er ekki að finna bókun um breytta kröfugerð hans í málinu. Með því að dæma réttargæslustefnda engu að síður málskostnað fór héraðsdómur út fyrir kröfur réttargæslustefnda í andstöðu við 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991.

11

Rétt þykir að stefndi Dalvíkurbyggð greiði áfrýjanda málskostnað fyrir Landsrétti eins og nánar greinir í dómsorði, en réttargæslustefndi beri sinn kostnað af málinu.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heimí hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.

Stefndi, Dalvíkurbyggð, greiði áfrýjanda, Aurora Leisure ehf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður.

Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. desember 2019

Mál þetta, sem tekið var til dóms 29. október var höfðað 13. október 2017.

Stefnandi er Aurora Leisure ehf., Hlíðarhjalla 26, Kópavogi.

Stefndi er Dalvíkurbyggð, Ráðhúsi, Dalvík.

Réttargæslustefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík.

Dómkröfur

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 4.597.510 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. október 2017 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til útlagðs kostnaðar stefnanda við að staðreyna tjón sitt. Stefnandi gerir ekki kröfur á hendur réttargæslustefnda.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, úr hendi stefnanda.

Réttargæslustefndi gerir ekki aðrar kröfur en að stefnandi greiði honum málskostnað.

II

Atvik máls

Með kaupsamningi dagsettum 11. maí 2017 keypti stefnandi fasteignina nr. 18 við Skíðabraut á Dalvík af Skíðabraut 18 ehf. Í húsnæðinu hafði verið rekið hótel og hugðist stefnandi halda slíkri starfsemi áfram. Samkvæmt upplýsingum úr fasteignamati var húsið byggt 1973 en á árinu 1972 er það skráð fokhelt. Á árinu þar á undan er skráð hjá stefnda að lögð hafi verið heimæð að húsinu. Húsið mun upphaflega hafa verið byggt af íslenska ríkinu og stefnda sem heimavist fyrir skóla.

Fljótlega eftir að stefnandi tók við húsinu varð vart við vatnsnið í kjallara og þá komu í ljós rakaskemmdir. Við skoðun kom í ljós að lögn fyrir kalt vatn við húsið lak. Gert var við lögnina í júní 2017 og mun stefndi hafa komið að þeirri viðgerð. Lekinn varð þess valdandi að allnokkrar rakaskemmdir urðu á kjallara hússins en í honum er aðstaða fyrir starfmenn auk þess sem lín sem notað er við rekstur hótelsins er geymt þar. Eftir að stefnandi eignaðist húsið leitaði hann eftir kaupum á tryggingum fyrir eignina hjá réttargæslustefnda. Réttargæslustefndi synjaði stefnanda um húseigendatryggingu 2. júní 2017 og vísaði til ástandsskoðunar sem fram hafði farið. Í henni eru gerðar athugasemdir við ástand hússins, einkum skemmdum í kjallara og því lýst að los og skemmdir séu á gólfefnum, rakaskemmdir og rakaútfellingar miðsvæðis og í útveggjum kjallara. Þá er tekið fram að stöðugt rennslishljóð heyrist í suð-austur hluta kjallarans og í sama hluta á fyrstu hæð hússins. Tæpum tveimur vikum síðar hafnaði Sjóvá hf. stefnanda einnig um tryggingu.

Stefnandi aflaði álits M-kk-ef M-kk-ef pípulagningameistara á ástandi lagna í kjallara hússins. Í áliti M-kk-ef kemur fram áþekk lýsing á raka í kjallara og áður er rakin. Ekki fann hann skemmd á lögn frá salerni en við kjarnaborun í gólfplötu kjallarans kom í ljós mikill raki. Kaldavatnslögn hússins var í lagi.

Stefnandi krafði í framhaldi af þessu réttargæslustefnda um greiðslu bóta en þeirri kröfu var hafnað á þeim grunni að starfsmenn stefnda hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi.

Undir rekstri málsins var að frumkvæði stefnanda dómkvaddur matsmaður til að meta umfang tjónsins og er matsgerð hans dagsett 14. september 2018.

III

Málsástæður og lagarök

Stefnandi byggir á því að starfsmenn stefnda hafi með athafnaleysi og vanrækslu við viðhald á vatnslögn í eigu stefnda bakað stefnanda tjón.

Stefnandi vísar til 1. mgr. 1. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga en þar komi fram að sveitarfélög skuli starfrækja vatnsveitur í þeim tilgangi að fullnægja vatnsþörf almennings, heimila og atvinnufyrirtækja. Í 5. gr. laganna komi fram að eigandi vatnsveitu eigi að sjá um og halda við öllum vatnsæðum veitunnar, þ. e. aðalæðum, dreifiæðum og heimæðum. Þá vísar stefnandi einnig til 26. gr. reglugerðar nr. 401/2005 um vatnsveitur sveitarfélaga en þar sé vikið að því hvernig eftirliti og viðhaldi heimæða skuli háttað. Ákvæði mæli fyrir um að starfsmenn vatnsveitna í eigu sveitarfélaga skuli hafa góðan og óhindraðan aðgang til starfa sinna við viðhald og eftirlit. Ákvæðið mæli því fyrir um að starfsmenn sveitarfélaga eigi að sinna eftirliti og nauðsynlegu viðhaldi á heimæðum og þeim tryggður ríkur réttur til þeirra starfa. Óumdeilt sé í málinu að heimæðin sem rofnaði og olli tjóninu hafi verið í eigu stefnda enda hafi hann brugðist við og gripið til viðeigandi ráðstafnana eftir að lekans varð vart. Þá sé ljóst að stefnda beri að sinna viðhaldi á heimæðum í sinni eigu og jafnframt beri hann áhættuna af því ef skortur eða vanræksla á viðhaldi leiði til tjóns.

Stefnandi heldur því fram að ganga megi út frá því að heimæðar að Skíðabraut 18 séu jafngamlar húsinu sjálfu sem byggt var 1973. Því hafi stefnda mátt vera ljóst að tími var kominn til eðlilegs eftirlits og viðhalds á vatnsæðum. Um málefni vatnsæða innan sveitarfélags stefnda sé rekið sérstakt veitu- og hafnasvið, sem almennt megi ganga út frá að sinni eftirliti og viðhaldi með vatnsæðum í eigu og á áhættu stefnda. Að mati stefnanda bendir umfang tjónsins til þess að lekið hafi úr heimæðinni um nokkurt skeið, jafnvel einhver ár. Því verði að leggja til grundvallar að stefndi hafi vitað eða mátt gera sér grein fyrir því að vatn streymdi óhindrað úr kerfinu.

Af hálfu stefnanda er einnig á því byggt að stefndi, eða starfsmenn á hans vegum, séu sérfræðingar á því sviði sem mál þetta snýst um og því beri stefndi ábyrgð á grundvelli sakarreglu skaðabótaréttarins. Beiting skaðabótaréttar á sviði sérfræðiábyrgðar sé sérstök að því leyti að hún leiði almennt til strangri ábyrgðar en ella þannig að reglum um sönnun sé hliðrað til tjónþola í hag. Dómstólar hafi þannig ítrekað staðfest að gera megi ríkari kröfur til sérfræðinga um hvað þeir sáu eða máttu sjá varðandi afleiðingar athafna sinna eða athafnaleysis.

Stefnandi reisir dómkröfur sínar einnig á því að tjón hefði ekki orðið á fasteign hans vegna leka frá heimæð ef stefndi hefði sinnt eðlilegu eftirliti og viðhaldi en honum hafi verið kunnugt um aldur lagnanna. Með skeytingarleysi sínu hvað þetta varðar hafi stefndi, eða starfsmenn sem hann ber ábyrgð á, sýnt af sér saknæmt athafnaleysi sem leiði til bótaskyldu. Stefndi beri ábyrgð á athöfnum og athafnaleysi starfsmanna sinna á grundvelli reglna skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð en stefnandi telur tjón sitt tilkomið vegna afhanaleysis og vanrækslu viðhalds á lögnum sem stefndi ber ábyrgð á. Leggur stefnandi áherslu á að notendur vatnsveitna greiði gjald fyrir veitta þjónustu sem sé meðal lögbundinna hlutverka sveitarfélaga.

Að mati stefnanda getur stefndi einnig borið bótaskyldu í málinu á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar. Rétt sé að leggja hlutlæga ábyrgð á stefnda með lögjöfnun frá 3. tl. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús en þar sé mælt fyrir um hlutlæga ábyrgð eigenda séreignar gagnvart öðrum eigendum vegna fjártjóns sem stafar af bilun á búnaði og lögnum. Atvikum máls þessa verði fyllilega jafnað til þeirrar aðstöðu sem ákvæðið víkur að. Því telur stefnandi að við beitingu á sakarreglunni og reglum um vinnuveitendaábyrgð með þeim hætti að ábyrgðin sé nánast hlutlæg. Þessu til frekari stuðnings vísar stefnandi til þess að kveðið er á um hlutlæga bótaábyrgð vegna tjóns á fráveitukerfum í 20. gr. laga nr. 9/2009 um uppbyggingu og rekstur fráveitna.

Stefnandi byggir á því að tjón hans verið rekið til leka á kaldavatnsstofni í eigu og á ábyrgð stefnda og orsakasamband sé á milli lekans og afleiðinga hans. Í fræðiritum á þessu sviði hafi verið vísað til þess að beiting hlutlægrar bótaskyldu komi m. a. til greina vegna starfrækslu sem telja megi umfangsmikla eða hættulega, s. s. rekstur mannvirkja er valdið geta umfangsmiklu eignatjóni. Sambærileg sjónarmið eigi við hér og hafa verði í huga að hlutlæg bótaábyrgð verði ekki eingöngu lögð á einstaklinga og lögaðila með settum lögum. Stefnandi kveðst því byggja á meginreglu skaðabótaréttar og almennu skaðabótareglunni, sérstakri beitingu sakarreglunnar í ljósi sérfræðiábyrgðar sem leiði til þess að hann eigi lögvarða kröfu á hendur stefnda vegna athafnaleysis hans og eftir atvikum á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar. Aðild réttargæslustefnda að málinu byggir á lögum nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Stefndi hafi frjálsa ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda og því sé honum stefnt.

Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til nefndra laga um vatnsveitur sveitarfélaga og reglugerðar nr. 401/2005 um sama efni. Með lögjöfnun til 3. tl. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og lögfestra og ólögfestra reglna og sjónarmiða um ábyrgð án sakar. Einni vísar hann til 20. gr. laga nr. 9/2009 um uppbyggingu og rekstur fráveitna. Varðandi sök vísar stefnandi til meginreglna skaðabótaréttar og almennu skaðabótareglunnar, sérstakrar beitingar sakarreglunnar í ljósi sérfræðiábyrgðar sem og reglna skaðabótaréttar um ábyrgð vinnuveitenda á athöfnum eða athafnaleysi starfsmanna sinna.

Stefndi vísar í málatilbúnaði sínum til þess að í lögum um uppbyggingu og rekstur fráveitna nr. 9/2009 sé að finna skilgreiningu á heimæð en slík lögn sé skilgreind sem „fráveitulögn sem flytur frárennsli að tengingu frá mannvirkjum og lóðum, þ. m. t. leigulóðum sveitarfélaga.“ sbr. 5. tl. 1. mgr. 3. gr. laganna. Einnig sé að finna skilgreiningu á heimæð í e. lið 3. gr. reglugerðar nr. 401/2005 með þessum hætti; „Vatnsæð sem liggur frá aðveituæð, stofnæð eða dreifiæð til einstakra notenda.“ Í l-lið sömu greinar sé að finna skilgreiningu á stofnloka með þeim hætti að þar sé um að ræða þann hluta heimæðar sem vatnslagnir innanhúss eru tengdar við. Einnig sé tengiloki í n-lið sömu greinar skilgreindur þannig að það sé loki sem settur er á enda heimæðar við lóðarmörk. Stefndi telur að af þessu megi ráða að heimæð sé sá hluti vatnsveitukerfis sveitarfélaga sem tengir einstakar fasteignir við vatnsveitu þeirra og þær séu innan lóðarmarka viðkomandi fasteigna. Stefndi heldur því fram að með lögum nr. 81/1991 hafi fyrst verið fjallað um eignarhald á heimæðum. En í þeim lögum komi fram að þær heimæðar sem voru í eigu fasteignaeigenda við gildistöku laganna skyldu vera það áfram nema samkomulag yrði um að sveitarstjórn yfirtæki þær. Í 5. gr. gildandi laga um vatnsveitur sveitarfélaga sé mælt fyrir um að heimæðar í einkaeigu sem lagðar voru fyrir 1. janúar 1992 verði eign vatnsveitu í framhaldi af endurnýjun þeirra og að vatnsveitu sé skylt að yfirtaka heimæðar að framkominni skriflegri beiðni eiganda.

Stefnandi byggir á því að framangreint og gögn málsins sýni að heimæðin við Skíðabraut 18 hafi alla tíð verið í einkaeigu.

Stefndi reisir sýknukröfu sína einnig á því að hann geti ekki borið ábyrgð á leka í heimæðinni og enn síður á því tjóni sem stefnandi haldi fram að lekinn hafi valdið. Um skyldu til viðhalds heimæða sé fjallað í 5. gr. laga um vatnsveitur sveitarfélaga. Þar komi fram að eigandi vatnsveitu beri ábyrgð á viðhaldi en einnig að heimæðar sem lagðar voru fyrir 1. janúar 1992 verði eign vatnsveitu í framhaldi af endurnýjun þeirra.

Hér hátti svo til að heimæðin hafi ekki verið endurnýjuð og þá hafi eigendur Skíðabrautar 18 ekki óskað eftir því við stefnda að hann yfirtaki heimæðina. Því hafi yfirfærsla á eignarhaldi heimæðarinnar aldrei farið fram. Áður nefnd lög og lögskýringargögn séu skýr hvað það varðar að stefnt var að því að vatnsveitur yrðu á endanum eigendur heimæða en á sama tíma var gengið út frá því að svo yrði ekki nema eftir þær hefðu verið endurnýjaðar eða að framkominni skriflegri beiðni eiganda. Í þessu sambandi vísar stefndi til þess að í athugasemdum við 5. gr. laganna kemur fram að ekki þyki lengur þörf á að hlífa vatnsveitum við skyldu til að endurnýja illa frágengnar heimæðar og eðlilegt að húseigendum verði gert mögulegt að losna undan þeirri kvöð að eiga heimæðar og bera ábyrgð á þeim. Sambærilegt ákvæði sé síðan að finna í 19. gr. reglugerðar um vatnsveitur sveitarfélaga.

Stefndi heldur því fram að annað verði ekki ráðið en að stefnandi, sem eigandi fasteignarinnar, hafi sjálfur átt heimæðina og hann um leið borið ábyrgð á því að nauðsynlegu viðhaldi lagnarinnar væri sinnt, slík skylda hafi ekki hvílt á stefnda.

Stefndi andmælir því sérstaklega að óumdeilt sé að heimæðin hafi verið í hans eigu líkt og stefnandi heldur fram. Hins vegar sé það rétt hjá stefnanda að stefndi hafi brugðist skjótt við þegar hann fékk tilkynningu um lekann og greip til þeirra úrræða sem hann haldi nauðsynleg til að stöðva lekann og koma í veg fyrir frekara tjón.

Stefndi vísar til þess að hann telji það skyldu sína að bregðast við í tilfellum sem þessum í þeim tilgangi að tryggja heildarhagsmuni veitukerfisins. Hér hafi legið fyrir að töluvert vatn flæddi úr kerfinu og því hafi stefndi metið það svo að honum bæri að grípa til nauðsynlegra ráðstafana og stöðva lekann. Í því hafi ekki falist viðurkenning á skyldu og enn síður viðurkenning á því að stefndi liti svo á að hann ætti og bæri ábyrgð á heimæðinni. Í besta falli sé unnt að líta svo á að á þessum tímapunkti hafi eignarhald heimæðarinnar færst yfir til stefnda.

Auk þess sem að framan er rakið bendir stefndi á að málatilbúnaður stefnanda sé um margt sérkennilegur. Þannig viðurkenni stefnandi í stefnu að líklegt sé að lekinn hafi verið til staðar í langan tíma án þess þóað geta þess hvort honum hafi verið þetta ljóst við skoðun fasteignarinnar eða hvort hann hafi reynt að fá tjón sitt bætt hjá seljanda eignarinnar. Telur stefndi að stefnanda hafi verið nær að beina kröfum sínum að seljanda hússins í stað þess að beina kröfum sínum strax að stefnda. Vekur stefndi athygli á því að samkvæmt lýsingum stefnanda sjálfs á málavöxtum verði ekki annað ráðið en að lausleg skoðun á kjallara hússins hefði leitt í ljós að eitthvað var að og eftir atvikum ástæða til að gaumgæfa ástandið nánar. Hafa verði í huga að seljandi fasteignar ber hlutlæga ábyrgð á göllum sem eru til staðar við sölu og því eðlilegra af stefnanda að snúa sér þangað á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar seljanda.

Stefndi mótmælir því einnig að hann geti borið ábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar líkt og stefnandi byggir á með lögjöfnun frá tilgreindu ákvæði laga um fjöleignarhús. Í fyrsta lagi telur stefndi að stefnandi hafi sjálfur átt heimæðina. Í öðru lagi sé það skilyrði fyrir ábyrgð á tjóni á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar að sýnt hafi verið fram á orsakasamhengi á milli þeirrar háttsemi sem talin er eiga þátt í tjóni og tjónsins sjálfs. Stefndi heldur því fram að engin efni séu til þess að fallast á kröfu stefnanda með vísan til reglna og sjónarmiða um hlutlæga ábyrgð. Auk þess sé ekki unnt að lögjafna milli laga um fjöleignarhús og laga um vatnsveitur sveitarfélaga enda sé verulegur eðlismunur á milli nefndra laga.

Hvað lagarök varðar vísar stefndi til laga um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 32/2004, einkum 5. gr. laganna og reglugerðar nr. 401/2005 um vatnsveitur sveitarfélaga. Krafa um málskostnað úr hendi stefnanda er reist á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála.

Réttargæslustefndi bendir í máltilbúnaði sínum á að stefnandi sé ekki eigandi þeirrar kröfu sem hann krefst viðurkenningar á enda hafi hann ekki orðið fyrir tjóni vegna lekans. Takmörkuð gögn málsins bendi til þess að vitað hafi verið um lekann áður en stefnandi eignaðist fasteignina. Ljóst sé að tjónið sem lekinn olli hafi verið sýnilegt fyrir áhættuskiptatímamark 12. gr. laga um fasteignakaup. Ekki hafi þurft ítarlega skoðun til að koma auga á ástand hússins en stefnandi hafi látið skoða húsið fyrir kaupin líkt og fram kemur í fyrirvara í kauptilboði. Ætla verði að kaupverð hafi tekið mið af raunverulegu ástandi hússins. Því hafi það verið seljandi hússins sem í raun varð fyrir fjártjóni vegna lekans en ekki stefnandi og því sé seljandinn eigandi kröfunnar. Með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála beri því að sýkna stefnda.

Réttargæslustefndi vísar til sömu sjónarmiða og stefndi varðandi þá málsástæðu stefnda að stefnandi hafi verið eigandi heimæðarinnar. Bendir hann á að heimæðin sem lak hafi ekki verið á skrá hjá stefnanda og virðist sem breytingar hafi verið gerðará legu æðarinnar án samráðs við stefnda. Á slíkri breytingu geti stefndi ekki borið ábyrgð. Einnig liggi fyrir að eignarhald á heimæðinni hafði ekki færst yfir til stefnanda eða fyrri eigenda hússins. Stefndi beri því ekki ábyrgð á viðhaldi heimæðarinnar.

Af hálfu réttargæslustefnda er því hafnað að réttarreglur um hlutlæga ábyrgð geti gilt um tjón stefnanda. Lögjöfnun sú sem stefnandi leggur til sé ótæk enda gildi sérlög um vatnsveitur og því gildi almenn sakarregla á þessu sviði. Stefnandi verði því að sanna að öll skilyrði hinnar almennu sakarreglu séu uppfyllt en ábyrgð verði ekki felld á stefnda á þeim grundvelli einum að heimæð hafi lekið. Stefnanda hafi ekki tekist að sanna að lögnin væri komin á þann aldur að stefnda hafi borið að endurnýja hana eða að stefnda hafi verið kunnugt um að lélegt ástand hennar og honum af þeim sökum borið að leggja nýja lögn. Sök verði ekki felld á stefnda með þeim rökum einum að honum hafi borið að viðhalda lögninni. Stefndi geti ekki haft stanslaust eftirlit með öllum vatnslögnum. Heimæðar liggi í jörðu og til að skoða þær þurfi að grafa niður að þeim með tilheyrandi raski fyrir húseigendur. Því sé treyst á almennar upplýsingar um líftíma lagna og viðhald í samræmi við þær. Stefnandi hafi ekki sannað að svo hafi ekki verið í þessu tilfelli. Jafnframt verði stefndi að treysta því að eigendur fasteigna fylgist sjálfir með því hvort lagnir við hús þeirra leki enda séu þeir í bestri aðstöðu til þess. Komi fram upplýsingar um mögulegan leka bregðist stefnandi skjótt við líkt og gögn málsins bera með sér.

IV

Niðurstaða

Mál þetta var upphaflega höfðað sem viðurkenningarmál en undir rekstri málsins aflaði stefnandi matsgerðar dómkvadds matsmanns og breytti hann, að fengnu samþykki stefnda, dómkröfum sínum í fjárkröfu í samræmi við niðurstöðu matsmannsins. Stefndi krafðist frávísunar málsins en þeirri kröfu hans var hafnað með úrskurði dómsins 2. maí 2018.

Að teknu tilliti til matsgerðar hins dómkvadda matsmanns, sem ekki hefur verið hnekkt, verður lagt til grundvallar að tjón á fasteign stefnanda verði rakið til leka úr vatnslögn við húsið.

Kemur þá til skoðunar hvort ábyrgð á því tjóni verði lögð á stefnda. Fyrir liggur að húsið var byggt laust eftir 1970 og ekki verður séð að skipt hafi verið um vatnslögn að húsinu frá því að það var byggt. Samkvæmt teikningu af heimæð að húsinu var ráð fyrir því get að lögnin tengdist húsinu í stofnloka á austurhlið norður-álmu hússins. Þaðan liggur síðan önnur lögn að stofnloka í austurenda suður-álmu en sú lögn er ekki á teikningu. Ekkert liggur fyrir um það hvenær sú lögn var lögð eða hver ákvað og annaðist lagningu hennar en það var leki úr þessari lögn sem olli rakaskemmdunum.

Í reglugerð nr. 401/2005 um vatnsveitur sveitarfélaga sem sett var með stoð í lögum um sama efni nr. 32/2004 er að finna skilgreiningu á heimæð en hún er skilgreind svo: „Vatnsæð sem liggur frá aðveituæð, stofnæð eða dreifiæð til einstakra notenda.“ Er því um að ræða vatnslögn sem liggur innan lóðarmarka viðkomandi fasteignar sem tengir fasteignina við vatnsveitu sveitarfélagsins. Í 14. gr. laga nr. 81/1991, um vatnsveitur sveitarfélaga, kemur fram að heimæðar sem fasteignaeigendur áttu við gildistöku laganna, sbr. ákvæði vatnalaga nr. 15/1923 skuli eiga þær áfram nema samkomulag verði um að sveitarstjórn yfirtaki þær. Þáer mælt svo fyrir að næstu fimm ár frá gildistöku laganna skuli sveitarstjórn annast viðhald heimæða á sinn kostnað en að þeim tíma liðnum sé sveitarstjórn skylt að yfirtaka heimæðar sé þess óskað. Í athugasemdum um 5. gr. með frumvarpi sem varð að núgildandi lögum um vatnsveitur sveitarfélaga nr. 32/2004 er tekið fram að lögð sé til sú breyting að því er varðar eignarhald og viðhaldsskyldu á heimæðum, að vatnsveitu verði skylt að yfirtaka heimæðar komi fram skrifleg beiðni í þá veru frá eiganda hennar. Ástæða þessarar breytingar er skýrð með þeim hætti að liðin séu 12 ár frá gildistöku laga nr. 81/1991, þar sem m. a. var gert ráð fyrir að vatnsveitur sæju um og eignuðust heimæðar fasteigna í framhaldi af endurnýjun þeirra. Ekki sé lengur þörf á að hlífa vatnsveitum við skyldunni til að endurnýja illa frágengnar heimæðar og eðlilegt að gera húseigendum kleift að losna undan þeirri kvöð að eiga og bera ábyrgð á heimæðum. Ákvæði vatnalaga nr. 15/1923 sem vikið var að í 14. gr. laga nr. 81/1991 var að finna í 23. gr. laganna eins og þau þá hljóðuðu. Þar kom fram að bæjarstjórn leggi vatnsæðar svo, að hver húseigandi nái til þeirra í götu, vegi eða opnu svæði. Þá sagði að frá vatnsæðum þeim sem bæjarstjórn leggi í götur, vegi eða opin svæði, leggi húseigandi vatnsæðar til sín á sinn kostnað.

Líkt og áður er rakið var fasteignin sem um ræðir í þessum máli reist laust eftir 1970 og á þeim tíma var í gildi ákvæði vatnalaga sem áður er vikið að. Gilti það allt fram til þess að lög voru sett um vatnsveitur sveitarfélaga 1991. Þau lög voru síðan fell úr gildi með núgildandi lögum. Þar sem húsið var reist í gildistíð laga nr. 15/1923 verður að ætla að heimæðin hafi verið kostuð af þeim sem byggði húsið. Ákvæði laga um vatnsveitur sveitarfélaga þar sem að því er vikið að eignarhald heimæða flytjist til sveitarfélaga með ákveðnum hætti og ákvæði laga nr. 15/1923 verða ekki skilin á annan hátt en heimæðar hafi verið í eigu húseigenda en ekki sveitarfélaga. Með setningu laga um vatnsveitur sveitarfélaga var m. a. að því stefnt að færa eignarhald heimæða til sveitarfélaga og þá um leið ábyrgð á viðhaldi og rekstri þeirra.

Í málinu hafa ekki verið lögð fram nein göng sem benda til þess að eigandi fasteignarinnar hafi nokkru sinni óskað eftir því að stefndi yfirtæki heimæðina. Verður því að leggja til grundvallar að stefnandi hafi átt títtnefnda heimæð frá þeim tíma er hann eignaðist húsið. Samkvæmt framanrituðu verður ábyrgð á tjóni stefnanda ekki lögð á stefnda.

Undir rekstri málsins var lögð fram bókun stefnanda í þá veru að hann áskildi sér rétt til að koma að frekari málsástæðum vegna þess að vatnsæðin sem rofnaði væri ekki eingöngu tengd við Skíðabraut 18. Síðar voru lagðar fram yfirlýsingar, sem staðfestar voru með vætti vitna, þess efnis að ákveðin viðgerð hafi átt sér stað á lögninni, líklega árið 2006. Við munnlegan flutning málsins byggði stefnandi síðan m. a. á því að í viðgerðinni hafi falist endurnýjun heimæðarinnar og þar með hafi eignarhald hennar flust til stefnda. Þessari málsástæðu var mótmælt af stefnda sem of seint fram kominni. Í e-lið 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála er mælt fyrir um að málsástæður sem stefnandi byggir málssókn sína á skuli koma fram í stefnu. Frá þessari reglu eru þó undantekningar sbr. 5. mgr. 101. gr. laganna. Að mati dómsins lá fyrir í upphafi málssóknar stefnanda að eignarhald heimæðarinnar skipti miklu og bar honum því að gera grein fyrir því í stefnu með hvaða hætti eignarhald lagnarinnar færðist frá eiganda fasteignarinnar til stefnda hygðist hann bera fyrir sig að stefndi væri eigandi lagnarinnar. Kemst málsástæða stefnanda þess efnis að eignarhaldið hafi færst yfir til stefnda við lagfæringu lagnarinnar á árinu 2006 því ekki að í málinu.

Með hliðsjón af því sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að stefndi hafi aldrei verið eigandi heimæðarinnar og hún og ástand hennar ekki á hans ábyrgð heldur eiganda fasteignarinnar á hverjum tíma. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda og réttargæslustefnda málskostnað sem þykir, að teknu tilliti til umfangs málsins, hæfilega ákveðinn eins og í dómsorði greinir.

H-kk-nf M-kk-nf H-kk-nf lögmaður flutti málið fyrir hönd stefnanda. Á-kk-nf Ö-kk-nf B-kk-nf lögmaður fyrir stefnda og Ó-kk-nf E-kk-nf lögmaður fyrir réttargæslustefnda.

H-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari, sem tók við rekstri málsins 21. febrúar sl., kveður upp dóm þennan að gættum ákvæðum 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Stefndi, Dalvíkurbyggð er sýkn af kröfum stefnanda, Aurora Leisure ehf.

Stefnandi greiði stefnda Dalvíkurbyggð 1.000.000 króna í málskostnað og réttargæslustefnda, Vátryggingarfélagi Íslands hf. 500.000 krónur.