527/2022

Útdráttur

A ehf. höfðaði mál á hendur B, C, D, E, F, G, H, dánarbúi I, J og K, og krafðist þess að verða leyfð meðalganga inn í mál sem er til meðferðar hjá héraðsdómi á grundvelli 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. og varðar ágreining B, C, D, E, F, G, H, J og K vegna opinberra skipta á dánarbúi I. Þá krafðist A ehf. annars vegar þess að dánarbúi I yrði gert að afsala til A ehf. tilteknum fasteignum og fleiri eignum gegn greiðslu umsamins kaupverðs á grundvelli samnings 9. apríl 2021 og hins vegar viðurkenningar á því að J ætti ekki forkaupsrétt á fyrrgreindum eignum. Í úrskurði héraðsdóms var litið til þess að samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 verði mál ekki höfðað gegn dánarbúi nema að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum sem væru ekki fyrir hendi. Þá hefði A ehf. þegar höfðað mál á hendur hluta varnaraðila í einkamáli, þar sem kröfugerð væri harla sambærileg, og bæri því að vísa málinu frá, sbr. 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 og dóm Hæstaréttar nr. 128/2014. Var málinu vísað frá héraðsdómi með hliðsjón af framangreindu. Í úrskurði Landsréttar var rakið að með hliðsjón af dómi Hæstaréttar nr. 196/2004 yrði ekki leyst úr ágreiningi um forkaupsrétt nema kaupandi, seljandi og forkaupsréttarhafi ættu allir aðild að máli.

Þannig hefði héraðsdómara verið rétt á grundvelli 3. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991 að kveða á um aðild A ehf. að málinu sem er rekið fyrir héraðsdómi. Að öðru leyti var staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun krafna A ehf. frá dómi.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 12. ágúst 2022. Greinargerðir varnaraðila bárust réttinum á bilinu 31. ágúst til 1. september 2022. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 29. júlí 2022 í málinu nr. Q- [...] /2021 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2

Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.

3

Varnaraðilar, B, C, D, E, F, G, H og J krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar auk málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

4

Varnaraðili, dánarbú I, krefst þess að staðfest verði niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi kröfum sóknaraðila um meðalgöngu í máli Q- [...] /2021 og málskostnaðar að skaðlausu úr hendi sóknaraðila en til vara að hann verði látinn niður falla.

5

Varnaraðili, K, hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Landsrétti.

6

Samhliða máli þessu rekur sóknaraðili mál nr. 528/2022 fyrir Landsrétti gegn varnaraðilunum dánarbúi I og J og er sakarefnið í grunninn það sama og í máli þessu.

Í landsréttarmálinu nr. 528/2022 er kærður úrskurður Héraðsdóms Austurlands 29. júlí 2022 í héraðsdómsmálinu nr. E- [...] /2021. Með úrskurðinum var því máli vísað frá héraðsdómi með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum. Í landsréttarmálinu nr. 528/2022, rétt eins og í þessu máli, krefst sóknaraðili þess að úrskurður um frávísun héraðsdómsmálsins nr. E- [...] /2021 verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka það mál til efnismeðferðar.

Niðurstaða

7

Málsatvikum, málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði og vísast til þess. Í greinargerð sinni til Landsréttar vísar sóknaraðili sérstaklega til þess að máli nr. E- [...] /2021 hafi verið vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Austurlands 29. júlí 2022, en sem fyrr greinir hefur sóknaraðili einnig kært þann úrskurð til Landsréttar, sbr. mál nr. 528/2022.

8

Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði vísaði skiptastjóri dánarbús I ágreiningi erfingja um ætlaðan forkaupsrétt erfingjans J til úrskurðar Héraðsdóms Austurlands á grundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 71. gr. laga nr. 20/1991. Í bréfinu lýsti skiptastjórinn jafnframt þeirri afstöðu sinni að hann teldi að varnaraðilinn J ætti forkaupsrétt að jörðinni [...] vegna gagntilboðs dánarbúsins til sóknaraðila 9. apríl 2021 og væri dánarbúið bundið af því. Mál vegna þessa ágreinings var þingfest fyrir Héraðsdómi Austurlands sem mál nr. Q- [...] /2021.

9

Með beiðni til skiptastjóra 23. september 2021 óskaði sóknaraðili eftir því, með vísan til 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991, að hann fengi aðild að málinu að því marki sem varðaði ágreining um hinn ætlaða forkaupsrétt varnaraðilans J. Skipastjóri hafnaði þessu erindi 30. september 2021 og taldi að „þriðji maður“ ætti ekki aðkomu að þeim ágreiningi þótt ráðgerð kaup hans kynnu að hafa virkjað forkaupsréttinn.

10

Hinn 26. október 2021 sendi sóknarðaðili kröfulýsingu til skiptastjóra og gerði kröfu um að dánarbúinu yrði, gegn greiðslu umsamins kaupverðs, gert að afsala jörðunum [...] og [...] ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber til sóknaraðila, auk kröfu „um skaðabótaskyldu“ vegna afhendingardráttar. Sama dag sendi sóknaraðili Héraðsdómi Austurlands aðfinnslur við störf skiptastjóra, sbr. 1. mgr. 47. gr. laga nr. 20/1991, á þeim grundvelli að hann hefði synjað sóknaraðila um aðild að ágreiningsmáli um forkaupsrétt J. Með vísan til 2. mgr. 47. gr. laganna var þess jafnframt krafist að héraðsdómur veitti sóknaraðila „eðlilegan aðgang að úrlausn deilumáls sem varðar beina og verulega hagsmuni hans“. Í hinum kærða úrskurði er greint frá fundi hjá héraðsdómi 23. nóvember 2021 þar sem meðal annars mun hafa verið fjallað um framangreindar aðfinnslur og sóknaraðili mun að auki hafa kynnt kröfulýsingu sína og áform um að höfða einnig almennt einkamál gegn dánarbúinu og J vegna jarðakaupanna. Það mál var höfðað 26. nóvember 2021 og þingfest 2. desember sama ár, sbr. mál nr. E- [...] /2021, en í því eru að hluta gerðar sömu kröfur og í máli þessu.

11

Máltilbúnaður sóknaraðila í þessu máli felst í því að hann hefur með meðalgöngustefnu stefnt sér inn í mál nr. Q- [...] /2021 sem, eins og fyrr greinir, er rekið á grundvelli 122. gr. laga nr. 20/1991. Í meðalgöngusökinni krefst sóknaraðili þess að dánarbúinu verði gert að afsala til sóknaraðila nefndum jörðum ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber, þar með talið tilheyrandi lóðarréttindum, búmarki fyrrnefndu jarðarinnar, ærgildum hennar og greiðslumarki í mjólk, allt gegn greiðslu hins umsamda kaupverðs. Þá er gerð krafa um að viðurkennt verði að varnaraðilinn J eigi ekki forkaupsrétt að nefndum jörðum.

12

Í 3. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991 kemur fram að héraðsdómari fari með ágreiningsatriði samkvæmt 1. mgr. eftir ákvæðum XVII. kafla laganna. Ef ágreiningsefni málsins varðar hvort krafa erfingja eða kröfuhafa verði viðurkennd við opinber skipti skuli sá sem hefur kröfuna uppi að öðru jöfnu verða sóknaraðili málsins en búið eða sá sem andmælir kröfunni verður varnaraðili. Ef ágreiningsefni málsins er annað skal héraðsdómari ákveða eftir eðli þess hvernig aðild verði háttað. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 20/1991 segir um 3. mgr. 122. gr. að þar komi fram leiðbeiningar um hvernig héraðsdómari eigi að ákveða hver verði talinn sóknaraðili að máli sem ber að með þessum hætti og hver verði varnaraðili, en ógerningur sé að kveða á um þetta með tæmandi hætti í ákvæðinu í ljósi þess hve margvísleg ágreiningsmál gætu komið til kasta dómara eftir 122. gr. Að slepptum þeim leiðbeiningum, sem settar séu fram í 3. mgr., verði héraðsdómari að ákveða þetta eftir eðli ágreiningsmálsins, en í framkvæmd hafi mótast nokkuð föst viðhorf um hver atriði geti ráðið niðurstöðu í þessum efnum.

13

Í forkaupsrétti að eign felst heimild rétthafa til að ganga inn í kaupsamning um eignina, þannig að rétthafinn komi í stað kaupanda í tvíhliða réttarsambandi hans við seljanda. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 í máli nr. 196/2004 verður talið að ekki verði leyst úr ágreiningi um forkaupsrétt fyrir dómi nema kaupandi, seljandi og forkaupsréttarhafi eigi allir aðild að máli. Samkvæmt framangreindu hefði héraðsdómara verið rétt á grundvelli 3. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991 að kveða á um aðild sóknaraðila að ágreiningi þeim sem fjallað er um í málinu og gefa honum þannig tækifæri til að koma að sjónarmiðum sínum og kröfum varðandi hinn umdeilda forkaupsrétt, sbr. til hliðsjónar úrskurð Landsréttar 1. desember 2021 í máli nr. 623/2021 og dóm Hæstaréttar 4. febrúar 2013 í máli nr. 807/2013.

14

Í þessu máli eins og það liggur fyrir Landsrétti er á hinn bóginn deilt um hvort aðild sóknaraðila að nefndum ágreiningi verði komið við með meðalgöngustefnu á grundvelli 20. gr. laga nr. 91/1991. Með hinum kærða úrskurði vísaði héraðsdómur meðalgöngusökinni frá dómi og með öðrum úrskurði þann sama dag einnig máli nr.

E - [...] /2021. Sóknaraðili hefur nú kært báða þessa úrskurði til Landsréttar sem fyrr greinir og rekur nú fyrir dóminum tvö mál þar sem í báðum tilvikum sú krafa er gerð að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka kröfur hans til efnismeðferðar, þótt þær séu að verulegu leyti efnislega þær sömu.

15

Í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 er mælt svo fyrir að dómsmál verði ekki höfðað í héraði gegn dánarbúi nema svo sé fyrir mælt í lögum eða um sakamál sé að ræða og krafist sé refsiviðurlaga sem megi ákvarða á hendur dánarbúi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 23. september 1999 í máli nr. 24/1999. Fallist er á með héraðsdómara að tilgreind skilyrði fyrir málsókn gegn dánarbúinu, þar að með talið með höfðun meðalgöngusakar, eins og sóknaraðili viðhefur í þessu máli, séu ekki uppfyllt. Af þeim sökum getur sóknaraðili heldur ekki komið að kröfum sínum á hendur erfingjanum J einum með meðalgöngustefnu í máli sem rekið er samkvæmt 122. gr. laga nr. 20/1991.

16

Að framangreindu gættu eru ekki efni til að taka afstöðu til annarra málsástæðna sóknaraðila í máli þessu og verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt sem í úrskurðarorði greinir. Rétt þykir að staðfesta ákvæði úrskurðar héraðsdóms um að málskostnaður í héraði falli niður. Þá þykir að rétt að málskostnaður milli aðila fyrir Landsrétti falli niður.

Úrskurðarorð :

Öllum kröfum meðalgöngustefnanda í máli Héraðsdóms Austurlands nr. Q-

[...] /2021, öðrum en málskostnaðarkröfu, er vísað frá dómi.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað í héraði skal vera óraskað.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.