404/2019

Útdráttur

A krafði Í um miskabætur og bætur vegna tekjutaps vegna frelsissviptingar sem hann sætti í tengslum við ætlaða líkamsárás og frelsissviptingu. A var sýknaður af sakargiftum með endanlegum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur. Frelsissvipting A var tvíþætt, annars vegar í formi handtöku og gæsluvarðhalds og hins vegar í formi afplánunar eftirstöðva fangelsisdóms. Í dómi Landsréttar kom fram að A hefði ekki sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tekjutapi vegna frelsissviptingarinnar. Á hinn bóginn taldi Landsréttur að A ætti rétt til miskabóta samkvæmt hinni hlutlægu bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála vegna handtöku hans og gæsluvarðhalds frá 6. til 18. júlí 2014. Þann dag var A með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur gert að afplána 600 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar. Landsréttur taldi þá frelsissviptingu ekki hafa verið að ósekju. Gæti A því hvorki byggt bótarétt sinn vegna hennar á 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Aftur á móti hefði orðið óhæfilegur dráttur á útgáfu ákæru hjá ríkissaksóknara en frá því að embættið fékk rannsóknargögnin send og þar til ákæra var gefin út liðu um 15 mánuðir. Ekki var að neinu leyti við A að sakast um þann drátt. Var talið að eins og á stóð hefðu tafir umfram 120 daga á útgáfu ákæru verið svo úr hófi að í því hafi falist saknæmt og ólögmætt brot gegn frelsi A, sbr. blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við mat á því hvort orsakatengsl væru á milli framangreinds dráttar á útgáfu ákæru og þess að A var gert að afplána eftirstöðvar refsingar samkvæmt eldri dómi var litið til þess að afplánun A meðan á lögreglurannsókn stóð og sá tími sem meðferð málsins tók fyrir dómi væru ekki afleiðing framangreinds dráttar. Jafnframt hefði A afþakkað reynslulausn einum mánuði áður en afplánun átti að ljúka. Samkvæmt öllu framangreindu var Í gert að greiða A 1.800.000 krónur í miskabætur vegna handtöku, gæsluvarðhalds og óhæfilegra tafa á útgáfu ákæru.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Aðaláfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 4. júní 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2019 í málinu nr. E[…]/2017.

2 Aðaláfrýjandi krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Gagnáfrýjandi skaut málinu til Landsréttar fyrir sitt leyti 21. ágúst 2019. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum 61.200.000 krónur í miskabætur, en til vara 50.600.000 krónur, í báðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. júlí 2014 til 18. apríl 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjandi verði aðallega dæmdur til að greiða honum 15.552.000 krónur vegna fjártjóns, til vara 10.886.400 krónur, að því frágengnu 9.537.112 krónur en að því frágengnu 6.931.652 krónur, í öllum tilvikum með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. júlí 2014 til 27. september 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Verði ekki fallist á framangreindar kröfur krefst gagnáfrýjandi þess að honum verði dæmdar skaðabætur að álitum. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi bóta vegna frelsissviptingar sem hann sætti í tengslum við ætlaða líkamsárás og frelsissviptingu 6. júlí 2014. Gagnáfrýjandi var sýknaður af sakargiftum í því máli með endanlegum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2016. Tveir aðrir menn voru jafnframt ákærðir í málinu en þeir voru einnig sýknaðir að öðru leyti en því að annar þeirra var sakfelldur fyrir brot gegn umferðarlögum nr. 50/1987.

5 Ákærði var handtekinn vegna rannsóknar sakamálsins 6. júlí 2014. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann dag var hann hnepptur í gæsluvarðhald til 18. sama mánaðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann dag var honum síðan gert að afplána 600 daga eftirstöðvar refsingar samkvæmt eldri dómi og var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar 5. ágúst 2014 í máli nr. […]/2014.

6 Við rannsókn málsins voru teknar lögregluskýrslur af gagnáfrýjanda 6. júlí 2014, 17. sama mánaðar og 15. janúar 2015. Í öllum tilvikum kaus hann að tjá sig ekki um sakarefnið.

7 Annar hinna ætluðu brotaþola í framangreindu máli, C, setti fram einkaréttarkröfu í málinu 17. október 2014. Var henni ekki beint að gagnáfrýjanda heldur að öðrum hinna meðákærðu.

8 Verjandi gagnáfrýjanda óskaði eftir upplýsingum um stöðu og framvindu rannsóknarinnar með tölvubréfum til lögreglu í nóvember 2014 og í janúar og febrúar 2015.

9 Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu sendi rannsóknargögn málsins til embættis ríkissaksóknara 12. febrúar 2015.

10 Í mars 2015 átti verjandi gagnáfrýjanda í samskiptum við embætti ríkissaksóknara og upplýsti um að gagnáfrýjandi hefði brýna hagsmuni af skjótri úrlausn málsins þar sem hann væri að afplána eftirstöðvar refsidóms og málið hefði áhrif á möguleika hans á að hljóta reynslulausn. Í svari embættisins var verjandinn upplýstur um hvaða saksóknari færi með málið og að stefnt væri að því að taka afstöðu til útgáfu ákæru á fyrri helmingi árs 2015. Með tölvubréfi í apríl 2015 upplýsti verjandi gagnáfrýjanda saksóknarann um að gagnáfrýjanda hefði verið synjað um vistun á Vernd þar sem hann ætti mál til meðferðar í refsivörslukerfinu. Áréttaði verjandinn hagsmuni gagnáfrýjanda af skjótri ákvörðun um framhald málsins.

11 Með bréfi Fangelsismálastofnunar 18. maí 2015 var gagnáfrýjanda synjað um reynslulausn vegna þess að hann ætti mál til meðferðar í refsivörslukerfinu, sbr. 3. mgr. 63. gr. þágildandi laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Með tölvubréfum í maí, júní og ágúst 2015 til saksóknarans innti verjandinn eftir ákvörðun um framhald málsins og áréttaði hagsmuni gagnáfrýjanda af skjótri úrlausn þess. Í ágúst sama ár var verjandinn upplýstur um að ákvörðun yrði væntanlega ekki tekin fyrr en í september eða október. Um miðjan október 2015 innti verjandinn enn eftir ákvörðun um framhald málsins.

12 Gagnáfrýjandi mun hafa lokið afplánun framangreindra 600 daga eftirstöðva refsingar 9. mars 2016.

13 Ákæra í málinu var gefin út 6. maí 2016. Var gagnáfrýjandi ákærður fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás gagnvart C og frelsissviptingu gagnvart C og B. Voru brot hans talin varða við 2. mgr. 218. gr. og 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

14 Sem fyrr greinir var gagnáfrýjandi sýknaður af sakargiftum með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2016. Dómnum var ekki áfrýjað. Við aðalmeðferð málsins tjáði gagnáfrýjandi sig í fyrsta sinn um sakarefnið auk þess sem báðir hinna ætluðu brotaþola og tvö vitni báru á annan veg en þau höfðu áður gert hjá lögreglu.

15 Mál þetta var upphaflega höfðað af gagnáfrýjanda með stefnu 12. apríl 2017 til heimtu miskabóta. Með stefnu 27. september 2018 krafðist gagnáfrýjandi einnig bóta vegna fjártjóns. Í þinghaldi héraðsdóms 14. janúar 2019 voru málin sameinuð.

16 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gaf vitnið H-kk-nf M-kk-nf G-kk-nf vararíkissaksóknari skýrslu en hann fór með framangreint mál hjá embætti ríkissaksóknara. Kvað hann útgáfu ákæru hafa tafist vegna mikilla anna hjá embættinu.

Málsástæður aðila

Málsástæður aðaláfrýjanda

17 Aðaláfrýjandi byggir á því að bótaskilyrði þágildandi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem nú er að finna í 1. mgr. 246. gr. sömu laga, séu uppfyllt hvað varðar handtöku gagnáfrýjanda og gæsluvarðhaldsvist. Aftur á móti beri samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis að fella niður bætur þar sem gagnáfrýjandi hafi valdið eða stuðlað að aðgerðum gegn sér með því að neita að tjá sig um sakargiftir hjá lögreglu. Auk þess hafi verið fullt tilefni til þess að handtaka gagnáfrýjanda og hneppa hann í gæsluvarðhald.

18 Þá eigi gagnáfrýjandi ekki bótarétt á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna þess að honum hafi verið gert að afplána 600 daga eftirstöðvar eldri fangelsisdóms þar sem bótaréttur samkvæmt ákvæðinu sé takmarkaður við aðgerðir samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna. Afplánun refsidóms heyri ekki þar undir. Jafnframt hafi verið fullt tilefni til að gera honum að afplána eftirstöðvar eldri refsidóms enda hafi skilyrðum 2. mgr. 65. gr. þágildandi laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga verið fullnægt, sbr. dóm Hæstaréttar 5. ágúst 2014 í máli nr. […]/2014. Hann hafi því ekki tekið út þá refsingu sína að ósekju. Auk þess sé ekki um saknæma og ólögmæta háttsemi starfsmanna stefndu að ræða í þessu sambandi. Þá byggi bótakrafa gagnáfrýjanda að þessu leyti á því að framangreindur dómur Hæstaréttar sé rangur. Sá dómur verði ekki endurskoðaður í máli þessu og beri því að vísa kröfu gagnáfrýjanda vegna afplánunar eftirstöðva refsingar frá dómi, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

19 Aðaláfrýjandi byggir einnig á því að dráttur á máli gagnáfrýjanda falli ekki undir bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008. Í því sambandi hafi gagnáfrýjandi heldur ekki sýnt fram á saknæma og ólögmæta háttsemi starfsmanna stefnda í tengslum við rannsókn og saksókn málsins. Fyrir Landsrétti vísar aðaláfrýjandi í þessu sambandi jafnframt til þess að dráttur á útgáfu ákæru hafi helgast af önnum hjá embætti ríkissaksóknara og fordæmalausu neyðarástandi í ríkisfjármálum í kjölfar hruns íslensku bankanna. Séu bótaskilyrði bliðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 því ekki uppfyllt.

20 Loks er fjárhæð miskabótakröfu gagnáfrýjanda mótmælt enda sé hún í engu samræmi við dómafordæmi auk þess sem vaxtakröfu er mótmælt. Þá er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að einkaréttarkrafa ætlaðs brotaþola í málinu feli í sér sanna lýsingu á atburðum enda sé hún í ósamræmi við rannsóknargögn.

21 Hvað kröfu gagnáfrýjanda vegna missis atvinnutekna varðar byggir aðaláfrýjandi á því að ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi ekki við um slíka bótakröfu. Þá verði ætlað tjón rakið til eigin sakar gagnáfrýjanda þar sem hann hafi kosið að tjá sig ekki hjá lögreglu og þannig stuðlað að aðgerðum gegn sér. Jafnframt sé ekki um saknæma og ólögmæta háttsemi starfsmanna stefnda að ræða auk þess sem orsakatengsl og tjón gagnáfrýjanda sé ósannað. Loks sé aðferð gagnáfrýjanda við útreikning á ætluðu fjártjóni vegna missis atvinnutekna mótmælt sem og vaxtakröfu hans af því tilefni.

22 Í öllum tilvikum byggir aðaláfrýjandi jafnframt á því að 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sé lagaáskilnaðarregla sem veiti ekki sjálfstæðan rétt til bóta. Í öllu falli verði að túlka ákvæðið, og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, meðal annars um eigin sök. Ákvæði stjórnarskrár veiti gagnáfrýjanda ekki rýmri bótarétt en kveðið sé á um í 246. gr. laga nr. 88/2008.

23 Loks byggir aðaláfrýjandi á því að í greinargerð gagnáfrýjanda fyrir Landsrétti komi fram ný krafa um að bætur verði dæmdar að álitum. Sé þeirri kröfu mótmælt sem of seint fram kominni, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt sé mótmælt sem of seint fram komnum ýmsum málsástæðum gagnáfrýjanda sem fram komi í greinargerðinni.

Málsástæður gagnáfrýjanda

24 Gagnáfrýjandi gerir miskabótakröfu að fjárhæð 61.200.000 krónur, til vara að fjárhæð 50.600.000 krónur og að því frágengnu að mati dómsins, vegna frelsisskerðingar að ósekju þar sem hann hafi verið sýknaður af sakargiftum með endanlegum dómi. Nær krafan allt í senn til bóta vegna handtöku og gæsluvarðhaldsvistar frá 6. til 18. júlí 2014, afplánunar 600 daga eftirstöðva fangelsisrefsingar og verulegs og óútskýrðs dráttar á máli hans. Gagnáfrýjandi krefst aðallega greiðslu 100.000 króna fyrir hvern þeirra 612 daga sem hann var frelsissviptur að ósekju en til vara miðist krafa hans við 506 daga. Varakrafan byggist á því að ætlaður brotaþoli í málinu hafi sett fram einkaréttarkröfu 17. október 2014 þar sem gagnáfrýjandi var ekki nefndur sem gerandi. Í öllu falli beri að greiða miskabætur vegna frelsissviptingar hans eftir þann tíma.

25 Gagnáfrýjandi byggir á því að hann eigi rétt til bóta vegna handtöku og gæsluvarðhaldsvistar samkvæmt hlutlægri bótareglu þágildandi ákvæðis 228. gr. laga nr. 88/2008, sem nú er að finna í 246. gr. sömu laga, sbr. einnig 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt vísar gagnáfrýjandi í þessu sambandi til 26. gr. skaðabótalaga.

26 Þá byggir gagnáfrýjandi á því að þótt afplánun 600 daga eftirstöðva fangelsisrefsingar heyri ekki undir ákvæði IX. til XIV. kafla laga nr. 88/2008 verði hlutlæg ábyrgð vegna hennar leidd af 246. gr. laganna enda sé um sambærilegt úrræði og gæsluvarðhald að ræða. Enn fremur vísar áfrýjandi í þessu sambandi til 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá byggir hann jafnframt á 26. gr. skaðabótalaga enda hafi frá upphafi mátt vera ljóst að skilyrði hafi skort fyrir því að gera gagnáfrýjanda að afplána eftirstöðvar refsingarinnar. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefði því ekki átt að krefjast þess. Skilyrði þeirrar frelsissviptingar hefðu í öllu falli ekki verið uppfyllt frá og með 17. október 2014, þegar ætlaður brotaþoli í málinu hafi sett fram einkaréttarkröfu þar sem gagnáfrýjandi var hvergi nefndur sem gerandi.

27 Gagnáfrýjandi byggir enn fremur á því að verulegar og óútskýrðar tafir hafi verið á rannsókn málsins og útgáfu ákæru. Hefði málið þó átt að vera í forgangi hjá embætti ríkissaksóknara þar sem gagnáfrýjandi sætti frelsissviptingu og gat ekki fengið reynslulausn vegna þess að málinu var ólokið. Beri aðaláfrýjandi bótaskyldu vegna þess á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga.

28 Gagnáfrýjandi gerir í málinu einnig kröfu um bætur vegna missis vinnutekna þann tíma er hann sætti frelsissviptingu að ósekju en hann kveðst hafa undirritað ráðningarsamning við […] skömmu áður en hann var handtekinn. Í tengslum við framangreinda kröfu sína um bætur fyrir fjártjón byggir gagnáfrýjandi á því að brotið hafi verið gegn réttindum hans samkvæmt 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þá hafi starfsmenn stefnda valdið honum tjóni með saknæmri og ólögmætri háttsemi með því að krefjast þess í málinu að hann afplánaði 600 daga eftirstöðvar eldri dóms. Eigi gagnáfrýjandi af þessu tilefni rétt til bóta vegna missis vinnutekna með vísan til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sbr. einnig 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Jafnframt byggir hann á meginreglum skaðabótaréttar. Gagnáfrýjandi byggir aðalkröfu sína vegna þessa á tekjumissi samkvæmt ráðningarsamningi og krefst að auki 8% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð allt til þess tíma er gagnáfrýjandi var sýknaður 2. desember 2016. Varakrafan er aftur á móti miðuð við tímann til 9. mars 2016 er gagnáfrýjandi lauk afplánun eldri dóms. Að þeim kröfum frágengnum miðast kröfugerð gagnáfrýjanda við sömu tímamörk og fjárhæðir en frádrátt tekjuskatts af launum. Um vinnufærni sína byggir gagnáfrýjandi á því að hann reki í dag félag sem sérhæfi sig í því að […]. Því sé það rangt sem greinir í héraðsdómi að í ljósi gagna málsins sé ólíklegt að hann hefði heilsu sinnar vegna getað sinnt framangreindu starfi hjá […].

29 Loks hafnar gagnáfrýjandi því að hann hafi fyrirgert bótarétti sínum með því að hafa nýtt sér rétt sinn til að neita að tjá sig um sakarefnið við yfirheyrslur hjá lögreglu, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008, 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Slíku verði ekki jafnað til þess að sakborningur hafi valdið eða stuðlað að aðgerðum gegn sér með röngum eða villandi framburði.

Niðurstaða

30 Gagnáfrýjandi hefur ekki lagt fram nein gögn um þátttöku sína á vinnumarkaði frá því að hann var látinn laus úr fangelsi á árinu 2016. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að sýkna aðaláfrýjanda af kröfu gagnáfrýjanda um bætur vegna missis launatekna.

31 Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. sömu greinar er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinarinnar eru fyrir hendi. Þar er þó einnig tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á. Samkvæmt 5. mgr. 246. gr. verður bæði fjártjón og miski bættur.

32 Í málinu liggur fyrir að gagnáfrýjandi sætti handtöku og gæsluvarðhaldi, sem eru aðgerðir samkvæmt IX. til XIV. kafla laga nr. 88/2008, í þágu rannsóknar á sakamáli. Með endanlegum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2016 var hann sýknaður af sakargiftum í því máli. Hann á því rétt til skaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda vegna framangreindra aðgerða nema því aðeins að telja megi hann sjálfan hafa valdið eða stuðlað að þeim. Breytir engu í því sambandi hvort skilyrði hafi verið til aðgerðanna á þeim tíma sem gripið var til þeirra eða ekki.

33 Eins og að framan greinir neitaði gagnáfrýjandi að tjá sig um sakargiftir í skýrslutökum hjá lögreglu við rannsókn framangreinds sakamáls. Með því neytti hann ótvíræðs réttar síns samkvæmt 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008, en réttur sakbornings til að neita að svara spurningum um refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök er mikilvægur hluti réttarins til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi sem tryggður er í 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Verður gagnáfrýjandi ekki talinn hafa valdið eða stuðlað að aðgerðum gegn sér samkvæmt IX. til XIV. kafla laga nr. 88/2008 í skilningi 2. mgr. 246. gr. laganna með því einu að neyta þess réttar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. maí 2020 í máli nr. 52/2019.

34 Samkvæmt framangreindu verður fallist á það með gagnáfrýjanda að vegna handtöku hans 6. júlí 2014 og eftirfarandi gæsluvarðhalds til 18. sama mánaðar eigi hann rétt á miskabótum samkvæmt hinni hlutlægu bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008.

35 Gagnáfrýjandi krefst einnig bóta vegna þess að honum var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2014 gert að afplána 600 daga eftirstöðvar refsingar samkvæmt eldri dómi en sá úrskurður var staðfestur með dómi Hæstaréttar 5. ágúst 2014 í máli nr. […]/2014.

36 Bótaregla 246. gr. laga nr. 88/2008 hefur verið skýrð svo að þeir einir eigi rétt til bóta á grundvelli ákvæðisins sem sætt hafa rannsóknaraðgerðum samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna, sbr. dóm Hæstaréttar 6. mars 2019 í máli nr. 27/2018. Verður því ekki fallist á það með gagnáfrýjanda að ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi við um þá frelsisskerðingu sem framangreindur úrskurður leiddi til, enda er ekki um aðgerð samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna að ræða.

37 Samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar skal hver sá sem sviptur hefur verið frelsi að ósekju eiga rétt til skaðabóta. Í lögskýringargögnum með stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995, sem breyttu ákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar, segir um 5. mgr. ákvæðisins: „Í lokamálsgrein 5. gr. frumvarpsins er gerð tillaga um reglu um bætur fyrir frelsissviptingu að ósekju. Reglan á sér ekki hliðstæðu í núgildandi ákvæðum stjórnarskrárinnar, en á sér hins vegar langa sögu á sviði opinbers réttarfars þar sem fyrirmæli eru nú um þetta efni í XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Þá eru reglur um þetta efni í 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 5. mgr. 9. gr. alþjóðasamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Reglunni í 5. mgr. 5. gr. frumvarpsins er ætlað að gilda jöfnum höndum um bótarétt vegna frelsissviptingar í tengslum við opinbert mál og frelsissviptingu af öðrum ástæðum. Mikilvægasta skýringaratriðið í reglunni lýtur væntanlega að því að mælt er fyrir um bótarétt þess sem hefur verið sviptur frelsi að ósekju. Í síðastnefndu orðin er unnt að leggja þann almenna skilning að þau vísa til þess að maður hafi verið sviptur frelsi saklaus eða að ástæðulausu. Með orðalagi ákvæðisins er ætlunin að mönnum verði tryggður bótaréttur ef þeim hefur verið gert að sæta frelsissviptingu án þess að hafa til þess unnið. Ræðst þá bótarétturinn af því sem komið er fram þegar unnt er orðið að meta öll atvik máls. Bótaréttur getur þó fallið brott ef maður telst sjálfur hafa átt sök á því að gripið hafi verið til sviptingar frelsis hans eða frelsissvipting hafi orðið svo löng sem raun ber vitni. Í 5. mgr. 5. gr. frumvarpsins er ætlast til að nánari reglur um bótarétt manns vegna frelsissviptingar komi fram í almennum lögum, en þar yrði að taka öllu nánari afstöðu til atriða varðandi m.a. skilyrði fyrir bótaréttinum. Slíkar reglur yrðu þó að sjálfsögðu að samrýmast grunnreglunum sem tillögur eru gerðar um í 5. mgr. 5. gr. frumvarpsins.“

38 Með vísan til lokamálsliðar framangreindra skýringa með ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem fram kemur með skýrum hætti að ákvæði almennra laga verði að samræmast þeirri grunnreglu um bótarétt sem þar er kveðið á um, verður hafnað þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að ákvæðið feli einungis í sér lagaáskilnaðarreglu. Samkvæmt ákvæðinu getur maður því átt rétt til bóta ef hann hefur verið sviptur frelsi sínu án þess að hafa til þess unnið. Ákvæði XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 hafa í réttarframkvæmd verið talin tryggja þennan bótarétt með fullnægjandi hætti hvað varðar þær aðgerðir sem kveðið er á um í IX. til XIV. kafla laganna. Í þeim tilvikum veitir ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar ekki ríkari bótarétt. Ákvæðið getur samkvæmt framangreindu aftur á móti verið grundvöllur bótaábyrgðar í ólögfestum tilvikum og tilvikum þegar almenn lög samrýmast ekki þeim grundvallarrétti sem þar er kveðið á um.

39 Ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar verður aftur á móti ekki túlkað svo að það teljist frelsissvipting að ósekju í skilningi ákvæðisins ef manni er samkvæmt lögum gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar á þeim grundvelli að hann hafi brotið gegn skilyrðum reynslulausnar, enda hefur viðkomandi þá áður verið dæmdur sekur og gerð refsing. Er sú túlkun einnig í samræmi við ákvæði 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, enda er það ekki gagnstætt ákvæðum 5. gr. að svipta mann frelsi sem hefur verið dæmdur sekur af þar til bærum dómstóli, sbr. alið 1. mgr. 5. gr. sáttmálans. Verður því hafnað þeirri málsástæðu gagnáfrýjanda að hann geti byggt kröfu sína um miskabætur vegna þess að honum var gert að afplána eftirstöðvar refsingar á ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.

40 Gagnáfrýjandi byggir einnig á því að hann eigi rétt til miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga enda hafi starfsmenn stefnda brotið gegn sér með saknæmum og ólögmætum hætti. Hafi frá upphafi mátt vera ljóst að skilyrði hafi skort fyrir því að gera honum að afplána 600 daga eftirstöðvar refsingar samkvæmt eldri dómi og rangt af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu að krefjast þess. Í síðasta lagi hafi það mátt vera ljóst frá og með 17. október 2014 þegar ætlaður brotaþoli í málinu hafi sett fram einkaréttarkröfu þar sem gagnáfrýjandi var hvergi nefndur sem gerandi. Jafnframt hafi orðið verulegar og óútskýrðar tafir á rannsókn málsins og útgáfu ákæru.

41 Samkvæmt 2. mgr. 65. gr. þágildandi laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga gat dómstóll að kröfu ákæranda úrskurðað að maður sem hlotið hefði reynslulausn skyldi afplána eftirstöðvar refsingar ef hann á reynslutíma ryfi gróflega almennt skilyrði reynslulausnar, enda lægi fyrir sterkur grunur um að hann hefði framið nýtt brot sem varðað gæti sex ára fangelsi eða að brotið varðaði við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Samsvarandi ákvæði er nú í 2. mgr. 82. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga. Í dómi sínum 5. ágúst 2014 í máli nr. […]/2014 mat Hæstiréttur það svo að vegna sakamálarannsóknar þeirrar sem mál þetta varðar hefði verið fullnægt framangreindum skilyrðum fyrir því að gagnáfrýjanda yrði gert að afplána 600 daga eftirstöðvar refsingar sem honum hafði áður verið gerð með dómi. Felur dómur Hæstaréttar í sér bindandi úrslit þess sakarefnis hvort framangreind lagaskilyrði hafi á þeim tíma verið uppfyllt, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Verður það mat réttarins ekki endurskoðað í máli þessu. Þegar af þeirri ástæðu verður hafnað þeirri málsástæðu gagnáfrýjanda að skilyrði hafi frá upphafi skort fyrir því að gera honum að afplána eftirstöðvar refsingarinnar.

42 Maður sem hefur verið sýknaður eftir að hafa verið sakaður um refsiverða háttsemi á ekki einvörðungu rétt á bótum á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu í 246. gr. laga nr. 88/2008, heldur getur hann einnig átt slíkan rétt eftir almennu sakarreglunni. Skilyrði þess að slíkri ábyrgð verði komið fram gagnvart aðaláfrýjanda vegna háttsemi lögreglumanna eða handhafa ákæruvalds er þó að þeir hafi valdið hinum sýknaða tjóni sem rakið verður til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem aðaláfrýjandi ber ábyrgð á og fellur ekki undir gildissvið XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 um bætur vegna sakamáls. Í þessu sambandi verður jafnframt að líta til þess að lögregla og handhafar ákæruvalds njóta að lögum verulegs sjálfstæðis við ákvörðun um rannsókn og höfðun refsimáls, sbr. III. og VII. kafla laga nr. 88/2008. Hið sama gildir um ákvörðun ákæranda að krefjast þess á grundvelli ákvæða laga um fullnustu refsingar, sbr. nú lög nr. 15/2016, að maður sem hlotið hafi reynslulausn skuli afplána eftirstöðvar refsingar. Sú ákvörðun sætir ekki sem slík endurskoðun dómstóla, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 207/2008 og 20. desember 2018 í máli nr. 30/2018.

43 Ekkert er fram komið í málinu sem styður þá málsástæðu gagnáfrýjanda að það hafi verið saknæmt af hálfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að krefjast þess að gagnáfrýjandi afplánaði 600 daga eftirstöðvar refsingar sem honum hafði áður verið gerð. Gagnáfrýjandi heldur því einnig fram að aðstæður hafi breyst þegar annar ætlaðra brotaþola setti fram bótakröfu 17. október 2014 og nefndi þar annan mann en gagnáfrýjanda sem geranda. Sú frásögn af atvikum sem þar kom fram var aftur á móti ekki í samræmi við rannsóknargögn málsins og verður þegar af þeirri ástæðu ekki talið saknæmt að ekki var brugðist sérstaklega við henni.

44 Rannsókn sakamálsins sem mál þetta varðar hófst 6. júlí 2014 en rannsóknargögn voru send til embættis ríkissaksóknara 12. febrúar 2015. Rannsóknin tók þannig um sjö mánuði. Meðal annars voru lífsýni send til DNArannsóknar í Svíþjóð 10. september 2014. Niðurstöður bárust 19. nóvember sama ár og var unnið úr þeim í skýrslu tæknideildar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 2. desember það ár. Framangreind DNArannsókn sýndi meðal annars að blóð á fatnaði gagnáfrýjanda hafði sama DNAsnið og blóð ætlaðs brotaþola C og voru niðurstöður rannsóknarinnar bornar undir gagnáfrýjanda í skýrslutöku 15. janúar 2015. Á grundvelli rannsóknargagna var loks unnin ítarleg greinargerð um rannsóknina og var hún send til embættis ríkissaksóknara 12. febrúar 2015. Af gögnum málsins verður því ekki annað ráðið en að rannsókninni hafi verið haldið fram með eðlilegum hraða.

45 Frá því að embætti ríkissaksóknara fékk rannsóknargögnin send og þar til ákæra var gefin út 6. maí 2016 liðu aftur á móti um 15 mánuðir. Ekki er að neinu leyti við gagnáfrýjanda að sakast um þann drátt. Aðaláfrýjandi hefur til skýringar á þessum töfum vísað til fjárskorts og anna hjá embætti ríkissaksóknara. Á það verður ekki fallist að með því séu fram komnar fullnægjandi skýringar sem leysi starfsmenn embættisins undan sök en í því sambandi verður ekki fram hjá því litið að saksóknara var fullkunnugt um að málið hafði áhrif á möguleika gagnáfrýjanda á reynslulausn og að hann hafði þannig ríka hagsmuni af því að málinu væri fram haldið með eðlilegum hraða. Þá athugast að samkvæmt 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 ber ákærendum að hraða meðferð mála eftir því sem kostur er, sbr. einnig 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Sakamálið gegn gagnáfrýjanda var hvorki sérstaklega umfangsmikið né flókið. Þótt ætla verði embætti ríkissaksóknara nokkurn tíma til að yfirfara rannsóknargögn og taka ákvörðum um útgáfu ákæru verður eins og hér stendur á talið að tafir umfram 120 daga á útgáfu ákæru séu svo úr hófi að í því hafi falist saknæmt og ólögmætt brot gegn frelsi gagnáfrýjanda, sbr. blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.

46 Þegar metið er hvort orsakatengsl séu á milli framangreinds dráttar á útgáfu ákæru og þess að gagnáfrýjanda var gert að afplána 600 daga eftirstöðvar refsingar samkvæmt eldri dómi verður aftur á móti litið til þess að afplánun gagnáfrýjanda í 209 daga, frá 18. júlí 2014 til þess tíma er lögreglurannsókn lauk 12. febrúar 2015, verður ekki talin afleiðing framangreinds dráttar á útgáfu ákæru. Jafnframt er ljóst að sá tími sem meðferð sakamálsins tók fyrir dómi er ekki afleiðing þess dráttar. Ákæra var sem fyrr greinir gefin út 6. maí 2016 en dómur gekk 2. desember 2016 og tók málsmeðferð fyrir dómi því 210 daga. Loks staðfesti gagnáfrýjandi fyrir héraðsdómi að honum hefði boðist reynslulausn einum mánuði áður en afplánun átti að ljúka en að hann hefði hafnað því boði. Samkvæmt því verður frelsissvipting í 30 daga ekki heldur talin afleiðing tafa á útgáfu ákæru. Samkvæmt öllu framangreindu ber vegna óhæfilegra tafa á útgáfu ákæru að dæma gagnáfrýjanda miskabætur vegna frelsissviptingar í samtals 31 dag.

47 Miskabætur vegna frelsissviptingar vegna handtöku, gæsluvarðhalds og tafa á útgáfu ákæru verða dæmdar að álitum sem rúmast innan kröfugerðar gagnáfrýjanda í héraði. Við ákvörðun bótafjárhæðar er litið til þess að um röskun á mikilvægum hagsmunum gagnáfrýjanda var að ræða. Þykja bætur hæfilega ákveðnar 1.800.000 krónur.

48 Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 skulu kröfur um skaðabætur bera vexti frá og með þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað. Með vísan til þess er að framan greinir verður hið bótaskylda atvik talið hafa átt sér stað 6. júlí 2014 að því er varðar handtöku gagnáfrýjanda og eftirfarandi gæsluvarðhald hans í 12 daga. Hvað varðar drátt á útgáfu ákæru verður hið bótaskylda atvik aftur á móti ekki talið hafa átt sér stað fyrr en 11. júní 2015, þegar liðnir voru 120 dagar frá því að embætti ríkissaksóknara bárust rannsóknargögn frá lögreglu. Með vísan til þess verða vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 dæmdir eins og greinir í dómsorði en dráttarvextir frá því að mánuður var liðinn frá höfðun máls þessa, sbr. 9. gr. sömu laga.

49 Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

50 Rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður.

51 Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fyrir Landsrétti fer eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, A, 1.800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.000.000 króna frá 6. júlí 2014 til 11. júní 2015, en af 1.800.000 krónum frá þeim degi til 12. maí 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, B-kk-ef D-kk-ef H-kk-ef, 1.000.000 króna.