13/2021

Útdráttur

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að fjórar dætur A og B skyldu vistaðar tímabundið utan heimilis.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og H-kvk-nf B-kvk-nf, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kærum 11. janúar 2021 en kærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 1. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. desember 2020 í málinu nr. U[…]/2020 þar sem varnaraðila var heimilað að vista dætur sóknaraðila utan heimilis í níu mánuði frá 28. september 2020 að telja. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

2 Sóknaraðilar, A og B, krefjast þess, hvort fyrir sig, að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfum varnaraðila verði hafnað. Til vara gerir sóknaraðilinn B þá kröfu að vistun stúlknanna utan heimilis verði markaður skemmri tími. Þá krefjast þau, hvort fyrir sig, kærumálskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Málsatvik

4 Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram hófust afskipti varnaraðila af málefnum fjögurra dætra sóknaraðila eftir móttöku tilkynningar um að næstelsta dóttir þeirra hefði greint tilkynnanda frá því að hún og systur hennar sættu ofbeldi af hálfu föður síns, sóknaraðilans A. Ræddu starfsmenn varnaraðila við þrjár elstu dæturnar og leiddi það sem fram kom til þess að stúlkurnar voru allar vistaðar utan heimilis, fyrst í einn mánuð með samþykki móður þeirra, sóknaraðilans B, síðan í nokkra daga á grundvelli neyðarráðstöfunar samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga, en svo í allt að tvo mánuði frá 28. september 2020 að telja á grundvelli bliðar 1. mgr. 27. gr. sömu laga samkvæmt úrskurði varnaraðila þann dag. Krafðist varnaraðili þess jafnframt fyrir héraðsdómi, á grundvelli 28. gr. sömu laga, að stúlkurnar yrðu vistaðar utan heimilis í 12 mánuði frá þeim degi. Þar sem krafan barst héraðsdómi innan þess frests sem greinir í 2. mgr. sömu lagagreinar framlengdist vistunartíminn uns úrskurður héraðsdóms lá fyrir.

5 Auk þess sem varnaraðili tók ákvörðun um vistun utan heimilis lagði hann fram kæru og beiðni um lögreglurannsókn 20. ágúst 2020 vegna ætlaðs ofbeldis föður í garð allra dætranna. Tekin var skýrsla af þremur elstu dætrunum í Barnahúsi undir stjórn héraðsdómara 3. september 2020 í tengslum við þá lögreglurannsókn og liggja endurrit af þeim skýrslum fyrir í málinu. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði báru stúlkurnar þrjár allar um að faðir hefði beitt þær og systur þeirra ofbeldi. Er framburður þeirra áþekkur þótt þeim beri ekki saman að öllu leyti um háttsemi föður.

6 Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila, þó þannig að vistunartími utan heimilis var styttur í níu mánuði frá greindu tímamarki. Báðir foreldrar höfðu stöðu varnaraðila í málinu enda hafði hvorugt þeirra samþykkt vistun barnanna utan heimilis. Samkvæmt forsendum hins kærða úrskurðar byggðist niðurstaða héraðsdóms á því að báðir foreldrar hefðu brotið gegn 1. og 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga.

Niðurstaða

7 Sóknaraðilar byggja á því að rannsókn málsins hafi verið áfátt og meðalhófs hafi ekki verið gætt við val á úrræði, auk þess sem vistun utan heimilis stríði gegn meginreglum á sviði barnaréttar um að halda fjölskyldum saman og veita stuðning fremur en að skilja fjölskyldumeðlimi að.

8 Móðir byggir á því að dætrunum sé engin hætta búin á heimili hennar. Henni sé ljóst að börnin eigi rétt á að alast upp án ofbeldis og hafi hún oft reynt að koma í veg fyrir það en þá hafi hún sjálf verið beitt ofbeldi. Hún átti sig nú á því að faðirinn sé vandamálið og hafi vísað honum á dyr. Lögskilnaðarmál þeirra sé nú í ferli. Þá mótmælir hún því að mikil vanræksla hafi verið á heimilinu.

9 Faðir hafnar því alfarið að hafa beitt dætur sínar eða móður þeirra ofbeldi. Hann lýsir því svo að elsta dóttirin sé í uppreisn gegn honum og ljúgi á hann sakir. Yngri systurnar fylgi einfaldlega fordæmi hennar. Hann bendir á að enn liggi ekki fyrir niðurstaða þeirrar lögreglurannsóknar sem hófst 20. ágúst 2020 á hendur honum. Hann hafnar enn fremur sem staðlausum þeim ályktunum varnaraðila að hætt sé við því að hann flytji aftur inn á heimili móður þegar dæturnar snúa aftur þangað og að hann muni flytja með fjölskylduna úr landi. 10 Báðir sóknaraðilar byggja auk þess á því að stúlkunum líði illa á fósturheimilum sínum en þær séu nú vistaðar á þremur aðskildum fósturheimilum. Vísar faðir meðal annars til tungumálaörðugleika og til trúarsannfæringar stúlknanna, sem sé framandi þeim sem þær séu vistaðar hjá. Þá er á því byggt að varnaraðili hafi vanrækt lagaskyldur sínar til að veita móður þann stuðning sem ætlun hafi verið að veita henni á vistunartíma barnanna.

11 Varnaraðili hafnar því að stúlkunum líði illa á núverandi fósturheimilum og kveður ástæðu þess að þær séu ekki lengur allar vistaðar á sama heimili vera hagsmuni þeirra sjálfra. Fyrir réttinn voru lagðar áætlanir um trygga umsjá barnanna samkvæmt 33. gr. barnaverndarlaga 8. október síðastliðinn og áætlanir um meðferð málsins samkvæmt 23. gr. laganna 8. janúar síðastliðinn. Mun hafa staðið til að móðir undirritaði síðarnefndar áætlanir undir lok þess mánaðar en það mun hafa dregist vegna veikinda hennar.

12 Í úrskurði varnaraðila 28. september 2020 var hvergi vikið að því að sóknaraðilar væru skilin að borði og sæng. Af efni úrskurðarins er þó ljóst að þar var gengið út frá því að faðir byggi á heimili móður og barna. Sést það meðal annars af því að þar er haft eftir föður að hann sé tilbúinn „að flytja út“ fái móðir börnin aftur heim. Samkvæmt því sem greinir í hinum kærða úrskurði skildu sóknaraðilar að borði og sæng árið 2019. Mun sá skilnaður hafa átt sér stað í […]mánuði og faðir flutt lögheimili sitt annað í júlímánuði sama ár og frá þeim tíma ekki haft sama lögheimili og móðir og börnin. Í greinargerð móður í héraði kemur fram að faðir hafi flutt af heimilinu við skilnað að borði og sæng en flutt aftur til fjölskyldunnar við atvinnumissi „sumarið 2020“. Í greinargerð föður í héraði er hvergi vikið að atvinnumissinum og búsetu hans eftir skilnaðinn. Fyrir héraðsdómi voru hvorki móðir né faðir spurð um búsetu föður eftir skilnað þeirra hjóna að borði og sæng 2019 en faðir var þó spurður hvort hann hefði dvalið á heimili móður síðustu vikur eða frá því í byrjun nóvember 2020. Svaraði hann því þá til að hann hefði einu sinni komið að heimilinu að sækja dekk að beiðni móður. Meðal gagna málsins er skjal frá starfsmanni varnaraðila sem kveðst þar færa rök fyrir aðild föður að málinu, að beiðni dómara. Er þar meðal annars haft eftir móður að faðir hafi misst vinnuna „í desember 2019“ og þá flutt aftur inn á heimili móður og stúlknanna, eftir að hafa flutt lögheimili sitt til Reykjavíkur í kjölfar skilnaðar að borði og sæng. Þá segir þar meðal annars að „stúlkurnar“ hafi „margsagt við starfsmenn barnaverndar að faðir þeirra hafi búið hjá þeim fyrir utan mjög stuttan tíma sem hann bjó í Reykjavík“.

13 Til þess er að líta að samkvæmt lýsingum allra þriggja dætranna við skýrslutöku í Barnahúsi átti ætlað ofbeldi föður sér stað inni á heimili þeirra og móður og verður ekki annað af þeim lýsingum ráðið en að faðir hafi búið inni á heimilinu í aðdraganda vistunar stúlknanna utan heimilis. Þá er til þess að líta að þótt faðir neiti því alfarið að hafa beitt dætur sínar ofbeldi byggist málatilbúnaður hans í engu á því að þær ásakanir geti ekki verið réttar sökum þess að hann hafi ekki búið á heimilinu. Að öllu framanrituðu virtu verður lagt til grundvallar að faðir hafi, þrátt fyrir skilnað að borði og sæng við móður, búið á heimili móður og dætra í aðdraganda þess að málið kom upp.

14 Um samskipti og sambúð sóknaraðila eftir að málið kom upp er því haldið fram í greinargerð móður í héraði að faðir sé fluttur af heimilinu og að hún hyggist ekki hleypa honum aftur þangað inn. Hún sé fullfær um að sjá ein um dæturnar. Hún kveðst ákveðin í að búa áfram á Íslandi þannig að stúlkurnar búi við góð og þroskavænleg skilyrði. Hún vísar þó til þess að hún eigi ekki vini eða fjölskyldu til að hjálpa sér og hafi því neyðst til að fá aðstoð föður er hún þurfti að flytja og mála íbúð í nóvembermánuði síðastliðnum. Þá kemur þar fram að hún óttist að faðir muni „ræna“ stúlkunum og senda þær til fjölskyldu sinnar í heimalandi hans.

15 Í framburði móður fyrir héraðsdómi kom fram að hún hefði séð föður beita stúlkurnar ofbeldi en hún lýsti því að það væri „eðlilegt“ og „venjulegt“ á […] heimili og til þess gert að byggja upp aga en ekki til þess að meiða þær. Hún kvað það rétt að faðir hefði slegið stúlkurnar með belti og inniskóm en þó ekki með beltissylgjunni. Hún hefði reynt að stöðva föður en hann vildi „rosalega mikið stjórna og stýra heimilinu“. Þá staðfesti hún að faðir hefði verið með henni í för er hún fór að hitta elstu dóttur þeirra í grunnskóla hennar eftir að vistun utan heimilis hófst og skilaboð bárust frá stúlkunni um að hún vildi hitta móður sína.

16 Í framburði elstu dóttur aðila í Barnahúsi 3. september 2020 kom meðal annars fram að hún hefði orðið vitni að því að faðir beitti móður ofbeldi og segði „ljót orð“ við hana. Jafnframt lýsti hún því að faðir hefði neitað að flytja út af heimilinu, þrátt fyrir kröfu móður. Móðir hefði beðið hana að segja ekki neinum frá ofbeldinu.

17 Í viðtali héraðsdómara, sem naut aðstoðar sálfræðings, við þrjár elstu dæturnar 4. desember síðastliðinn kom fram að elsta stúlkan óttaðist mjög föður sinn og treysti ekki móður sinni, sem skrökvaði og hefði neytt hana til samskipta við föður við grunnskóla hennar 8. nóvember síðastliðinn. Næstelsta stúlkan vildi ekki tjá sig en næstyngsta stúlkan svaraði því afdráttarlaust að hún vildi ekki snúa aftur til föður síns þar sem hann meiddi hana en að hún vildi fara til móður sinnar.

18 Að gögnum málsins og framanrituðu virtu verður á það fallist að fullt tilefni hafi verið til þess að varnaraðili gripi inn í málefni fjölskyldunnar í ágústmánuði síðastliðnum og að vægari úrræði en vistun allra stúlknanna utan heimilis, til að tryggja öryggi þeirra, hafi þá ekki verið tæk, enda bjó faðir þá í reynd á heimilinu. Þótt leggja verði til grundvallar staðhæfingar móður um að faðir sé nú fluttur út af heimilinu benda gögn málsins, þau atvik sem hér hafa verið rakin og þau viðhorf til ofbeldishegðunar eða uppeldisaðferða föður sem móðir lýsti fyrir héraðsdómi til þess að hún hafi átt mjög erfitt með að setja föður mörk til verndar dætrum þeirra. Er enn ekkert fram komið sem bendir til þess að aðstæður hennar séu verulega breyttar að því leyti. Leikur því enn verulegur vafi á um að hún sé fær um að veita dætrum sínum þá vernd sem þær þarfnast. Verður ekki annað séð en að það mat varnaraðila að nauðsynlegt sé að veita móður viðeigandi stuðning til að styrkja hana gagnvart föður, áður en börnin fara aftur í hennar umsjá, sé málefnalegt. Þótt viðurkennt sé af hálfu varnaraðila að dregist hafi að hefja slíkan stuðning þykir það ekki eiga að leiða til þess að úrskurður varnaraðila verði felldur úr gildi eða að vistunartími barnanna utan heimilis verði styttur enn frekar en gert var með úrskurði héraðsdóms.

19 Að öllu framangreindu gættu verður úrskurður héraðsdóms staðfestur með þeim hætti sem nánar greinir í úrskurðarorði.

20 Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest.

21 Kærumálskostnaður fellur niður. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Landsrétti fer eins og greinir í úrskurðarorði.

22 Það athugast að varnaraðila hefði verið rétt að miða upphafstímamark kröfugerðar sinnar við þann tíma er tveir mánuðir voru liðnir frá úrskurði hans 28. september 2020, sbr. upphafsmálslið 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga.

Úrskurðarorð:

Varnaraðila, barnaverndarnefnd C, er heimilt að vista dætur sóknaraðila, A og B, þær C, D, E og F, utan heimilis til 28. júní 2021.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað og gjafsóknarkostnað sóknaraðila eru staðfest.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns A, J-kk-ef A-kk-ef J-kk-ef, 475.000 krónur og þóknun lögmanns B, G-kvk-ef P-kvk-ef, 350.000 krónur.