366/2020

Útdráttur

BB krafðist þess að A yrði svipt forsjá tveggja barna hennar á grundvelli a og dliðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í dómi Landsréttar var rakið að A hefði um nokkurra áratuga skeið glímt við ýmsa erfiðleika, hún hefði ítrekað gengist undir vímuefnameðferðir og lagst inn á geðdeild og börn hennar hefðu margoft verið vistuð utan heimilis. Í málinu lá meðal annars fyrir álitsgerð sálfræðings um forsjárhæfni B, en þar voru veikleikar A sem uppalanda taldir það alvarlegir að hún hefði ekki nægjanlega hæfni til að fara með forsjá barnanna. Einnig lá fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns þar sem var talið að A myndi hafa viðunandi forsjárhæfni ef hún héldi sig frá neyslu, en að erfitt væri að spá fyrir um framvindu varðandi fíkn. Í niðurstöðu Landsréttar kom fram að við mat á forsjárhæfni A yrði ekki litið fram hjá því að A hefði áður átt löng tímabil án vímuefnanotkunar en síðan fallið að nýju, auk þess sem vandamál hennar væru ekki aðeins bundin við fíkn. Þá var rakið að dóttir A hefði ítrekað lýst eindregnum vilja sínum til að búa áfram hjá fósturforeldrum sínum. Auk þess væru frumtengsl sonar A við fósturforeldra hans, en ljóst væri að forsjá A fæli ekki einungis í sér að hróflað yrði við þeim tengslum heldur einnig, í ljósi sögunnar, verulega áhættu á alvarlegum skaða ef A færi í sama far og fyrr. Í ljósi þessa, gagna málsins og hagsmuna barnanna taldi Landsréttur skilyrði a og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga fyrir forsjársviptingu uppfyllt. Þá var ekki fallist á að brotið hefði verið gegn 2. mgr. 29. gr. barnaverndaralaga þegar krafa var sett fram um forsjársviptingu, en aðrar leiðir en forsjársvipting hefðu verið reyndar og börnin ítrekað vistuð utan heimilis. Var krafa BB um forsjársviptingu því tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og E-kk-nf J-kk-nf og A-kk-nf S-kk-nf sálfræðingur.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 16. júní 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. júní 2020 í málinu nr. E[…]/2018.

2 Áfrýjandi krefst sýknu af kröfu stefnda. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms.

4 Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti var tekin skýrsla af áfrýjanda.

Niðurstaða

5 Í málinu krefst stefndi þess að áfrýjandi verði svipt forsjá tveggja barna sinna, C sem fædd er í […] og D sem fæddur er í […]. Krafan byggist áa og dlið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Skilyrði forsjársviptingar samkvæmt fyrrnefnda ákvæðinu eru að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þess og þroska, en samkvæmt síðarnefnda ákvæðinu að fullvíst sé að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar séu augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegna vímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Í 2. mgr. 29. gr. sömu laga er mælt fyrir um að kröfu um sviptingu forsjár skuli aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandi árangurs.

6 Í 4. gr. barnaverndarlaga er að finna þær meginreglur barnaverndarstarfs sem skal leggja til grundvallar við beitingu og túlkun laganna. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skal í barnaverndarstarfi beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrir bestu. Þá skulu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Í 7. mgr. 4. gr. er svo sett fram sú grundvallarregla að gæta skuli meðalhófs við beitingu úrræða. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að barnaverndarlögum segir um 7. mgr. 4. gr. að beiting þvingunarráðstafana sé háð þeim almennu skilyrðum að aðrar leiðir hafi verið reyndar fyrst og að beinar þvingunarráðstafanir séu því aðeins réttlætanlegar að hagsmunir barnsins verði ekki nægjanlega tryggðir með öðrum hætti.

7 Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr. 71. gr. Þá er í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar kveðið á um að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Í dómaframkvæmd hefur verið lagt til grundvallar að vernd 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar verði að meta í samhengi við 3. mgr. 76. gr. hennar, en af því ákvæði leiði að grunnregla barnaréttar um að hagsmunir barna skuli hafðir í fyrirrúmi, eftir því sem velferð þeirra krefst, nýtur verndar stjórnarskrárinnar. Verður þannig friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis að víkja þegar velferð barns er í húfi. Þegar hagsmunir barns eru metnir í þessu tilliti er nauðsynlegt að líta til vilja þess eftir því sem aldur þess og þroski stendur til, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 10. mars 2020 í máli nr. 58/2019.

8 Við mat á því hvort skilyrði forsjársviptingar séu uppfyllt í málinu verður samkvæmt framansögðu að horfa til hagsmuna barnanna og hvaða ráðstafanir megi ætla að séu þeim fyrir bestu. Þá verður að líta til vilja þeirra eftir því sem aldur og þroski stendur til auk þess sem forsjársvipting er háð því skilyrði að aðrar leiðir hafi verið reyndar fyrst og að ekki sé unnt að tryggja hagsmuni barnanna nægjanlega með öðrum hætti.

9 Líkt og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur áfrýjandi um nokkurra áratuga skeið glímt við ýmsa erfiðleika, en hún er greind með […], […] og áfengis og lyfjafíkn. Á hún að baki ítrekaðar innlagnir á geðdeild og hefur farið í margar meðferðir vegna áfengis og lyfjafíknar sinnar. Hafa barnaverndaryfirvöld margoft þurft að grípa inn í líf fjölskyldunnar, meðal annars með því að vista börn hennar ítrekað utan heimilis. Áfrýjandi byggir á því að áður en hún féll á bindindi sínu í byrjun árs 2018, sem leiddi til þess að börnin voru vistuð utan heimilis að nýju, hafi hún verið búin að halda sig frá neyslu áfengis og vímuefna í fjögur ár, það er frá 2014 til 2018. Þrátt fyrir bindindi áfrýjanda á nefndu tímabili bera gögn málsins með sér óviðunandi aðstæður barnanna. Þannig tilkynnti sjúkraflutningamaður til að mynda barnavernd 20. nóvember 2014 um að „útgangur á heimilinu [væri] sláandi, rusl og óhreinindi, allt í niðurníðslu“, en þáverandi unnusti áfrýjanda var þá mjög veikur af ofskammti lyfja sem hann mun hafa sprautað sig með. Þá lýsti áfrýjandi því sjálf í viðtali við starfsmenn stefnda 7. maí 2018 að síðustu fimm ár hefðu verið „svartnætti“ og heimilið verið í gíslingu vegna barnsföður hennar. Hafi ástandið á heimilinu verið orðið virkilega slæmt, börnin hafi verið vanrækt og verið þolendur heimilisofbeldis. Af gögnum málsins er ljóst að í dag búa bæði börnin við góðar aðstæður hjá fósturforeldrum sínum og virðast blómstra þar. Hefur C ítrekað lýst yfir vilja sínum til þess að búa áfram hjá fósturfjölskyldu sinni.

10 Vegna málsins hafa verið unnar tvær matsgerðir um forsjárhæfni áfrýjanda, annars vegar mat E sálfræðings 16. ágúst 2018, sem fjölskyldusvið […] óskaði eftir, og hins vegar matsgerð dómkvadds matsmanns, I sálfræðings 26. apríl 2019. Í mati E segir meðal annars að um sé að ræða margra ára vanrækslu á börnunum þar sem þau hafi verið í óviðunandi aðstæðum inni á heimilinu, bæði þegar áfrýjandi var í neyslu og þegar hún var edrú. Veikleikar áfrýjanda sem uppalanda séu það alvarlegir að hún hafi ekki nægjanlega hæfni til að fara með forsjá barnanna. Í matsgerð I segir að áfrýjandi geti ekki uppfyllt helstu skilyrði forsjárhæfni þegar hún sé í fíkn. Erfiðara sé að segja til um hæfni hennar þegar hún sé edrú og á litlu að byggja í þeim efnum. Haldi hún áfram á sömu braut og verið hafi síðasta árið fyrir matið sé ljóst að staða hennar muni halda áfram að styrkjast og við þær aðstæður eigi hún „að vera með viðunandi góða forsjárhæfni er fram líða stundir, fái hún til þess stuðning og nýti sér hann“. Þó tiltekur I að erfitt sé að spá fyrir um framvindu þegar fíkn sé annars vegar og það trufli að áfrýjandi hafi verið með sömu fyrirheit um úrbætur á sínu lífi árið 2014 sem hafi haldið um tíma, eða þar til hún féll árið 2018, með alvarlegum afleiðingum fyrir börnin. Í niðurlagi matsgerðarinnar segir: „A hefur staðið sig vel í að vinna í sinni edrúmennsku og haldi hún áfram á þessari braut eru framtíðarhorfur góðar. Hún virðist vera á góðum stað í dag og vera að styrkja stöðu sína almennt ásamt því að sinna elsta syni sínum vel. Eins og áður sagði, er samt alltaf einhver óvissa þegar fíkn er annarsvegar. Sé litið til hagsmuna barnanna þá er ljóst að aðstæður þeirra í dag eru mjög góðar og þroskavænlegar. Dóttir A, sem er á […] aldursári, virðist fremur vilja búa hjá fósturmóður sinni heldur en að fara til móður og hlýtur sjónarmið svo gamals barns að vega umtalsvert. D, sem er rétt rúmlega […] ára gamall, er með grunntengsl við núverandi fósturforeldra og er ljóst að verði rof á þeim tengslum mun það valda honum umtalsverðu tilfinningalegu álagi og getur jafnvel leitt til afturhvarfs í þroska.“ Í skýrslu fyrir héraðsdómi lýsti I því meðal annars að hann teldi áfrýjanda vera „á töluvert betri stað í dag og mundi alveg hafa viðunandi góða forsjárhæfni að mínu mati til að annast um börnin“.

11 Samkvæmt öllu framansögðu hefur áfrýjandi lengi glímt við […], […] og áfengis og lyfjafíkn. Hún hefur ítrekað gengist undir vímuefnameðferðir og lagst inn á geðdeild og börn hennar margoft verið vistuð utan heimilis. Fyrrnefndir matsmenn eru sammála um að áfrýjandi hafi ekki forsjárhæfni þegar hún er í neyslu. Sá matsmaður sem var dómkvaddur telur hins vegar að hún muni hafa viðunandi forsjárhæfni haldi hún sig frá neyslu en erfitt sé að spá um framvindu varðandi fíkn. Við mat á forsjárhæfni áfrýjanda að þessu leyti verður ekki litið fram hjá því að hún hefur áður átt löng tímabil án vímuefnanotkunar en síðan fallið að nýju. Þá eru vandamál hennar ekki aðeins bundin við fíkn og gögn málsins bera sem fyrr segir með sér að aðstæður barnanna hafi verið óviðunandi og þau búið við vanrækslu að minnsta kosti hluta tímabilsins frá 2014 til 2018, þegar áfrýjandi hélt bindindi sitt. Börnin virðast hins vegar blómstra þar sem þau búa nú. C hefur ítrekað lýst eindregnum vilja til að vera þar áfram og grunntengsl D eru við fósturforeldra sína. Ljóst er að forsjá áfrýjanda fæli ekki einungis í sér að hróflað yrði við þeim tengslum heldur fæli það í ljósi sögunnar í sér verulega áhættu á alvarlegum skaða sem yrði ef áfrýjandi færi í sama far og fyrr. Verður í ljósi framangreinds, gagna málsins og hagsmuna barnanna að telja skilyrði a og dliða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga fyrir forsjársviptingu uppfyllt í tilviki þeirra beggja og að ekki sé unnt að tryggja hagsmuni þeirra nægjanlega með öðrum hætti. Þótt fallast verði á að athafnir stefnda eftir að áfrýjandi kom úr vímuefnameðferð 2018 hafi verið misvísandi og að nokkru leyti mótsagnakenndar verður ekki talið að brotið hafi verið gegn 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga þegar krafa var sett fram um forsjársviptingu. Aðrar leiðir en forsjársvipting höfðu enda verið reyndar og börn áfrýjanda ítrekað verið vistuð utan heimilis. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.

12 Mál til forsjársviptingar sæta flýtimeðferð fyrir dómi samkvæmt 53. gr. b barnaverndarlaga, sbr. XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málið var höfðað 22. nóvember 2018 og var það dómtekið að lokinni aðalmeðferð 6. janúar 2020. Dómur var síðan ekki kveðinn upp innan tilskilinna tímamarka, sbr. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, og var aðalmeðferð málsins endurtekin 7. maí sama ár eftir að nýr dómsformaður hafði tekið sæti í málinu 17. mars. Leið þannig rúmlega eitt og hálft ár frá því málið var höfðað þar til dómur var kveðinn upp 4. júní 2020. Þessi verulegi dráttur á meðferð málsins fyrir héraðsdómi er aðfinnsluverður.

13 Málskostnaður fyrir Landsrétti verður ekki dæmdur, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, E-kk-ef H-kk-ef B-kk-ef, 1.200.000 krónur.