406/2022

Útdráttur

Þ og B höfðuðu mál gegn Í ehf. og tveimur öðrum og kröfðust greiðslu skaðabóta að fjárhæð 48.000.000 króna „vegna óheimilla afnota þeirra á landi“ í eigu Þ og B. Með hinum áfrýjaða dómi var Í ehf. gert að greiða Þ og B 9.400.000 krónur í skaðabætur að álitum með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Í dómi Landsréttar kom fram að málatilbúnaður Þ og B væri svo óglöggur og ruglingslegur að vísa bæri málinu frá héraðsdómi án kröfu vegna vanreifunar, sbr. e-, f- og g-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Væri þá einkum horft til þess að málatilbúnaður Þ og B virtist fyrst og fremst byggjast á því að þau ættu kröfu á hendur Í ehf. um endurgjald fyrir afnot hans á umræddri lóð. Þrátt fyrir það hefðu þau kosið aðbyggja kröfu sína alfarið á reglum skaðabótaréttar en verulega skorti á að unnt væri að leggja dóm á kröfu þeirra á þeim grundvelli vegna vanreifunar og skorts á sönnunargögnum.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf settur landsréttardómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 28. júní 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Austurlands 1. júní 2022 í málinu nr. E- 31/2020.

2

Áfrýjandi krefst sýknu af kröfum stefndu en til vara að skaðabætur verði lækkaðar.

Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik

4

Mál þetta var höfðað af hálfu stefndu gegn áfrýjanda og tveimur öðrum „til greiðslu skaðabóta vegna óheimilla afnota þeirra á landi“ í þeirra eigu. Varða hin ætluðu óheimilu afnot 12,25 hektara lóð í landi Kálfafellsstaðar í Sveitarfélaginu Hornafirði sem stefndu eignuðust 12. maí 2015. Jöklaferðir hf. tóku lóðina á leigu samkvæmt lóðarleigusamningi 26. apríl 1992 en upphaf leigu tók mið af 1. janúar 1991. Var lóðarleigusamningurinn gerður til 25 ára eða til 31. desember 2015 og naut leigutaki forleiguréttar að leigutíma loknum. Á lóðinni var reistur veitinga- og þjónustuskáli sem komst í eigu áfrýjanda 19. febrúar 2001 og tók hann þá samhliða yfir réttindi og skyldur leigutaka samkvæmt lóðarleigusamningnum. Fyrir liggur að áfrýjandi gerði út ferðir á Vatnajökul frá skálanum, meðal annars á vélsleðum.

5

Samkvæmt bréfi lögmanns stefndu til áfrýjanda 1. mars 2016 höfðu árangurslausar viðræður um áframhaldandi leigu lóðarinnar átt sér stað milli málsaðila í aðdraganda þess að lóðarleigusamningurinn rann út í árslok 2015. Stefndu buðu áfrýjanda í síðastnefndu bréfi að gerður yrði nýr lóðarleigusamningur til tíu ára með þeim skilmálum að leiga yrði hækkuð í 3.000.000 króna á ári og stærð lóðar minnkuð í þrjá hektara. Með bréfinu fylgdu drög að nýjum lóðarleigusamningi sem tóku meðal annars mið af þessum breytingum. Bréfi stefndu var svarað með tölvupósti lögmanns áfrýjanda 5. apríl 2016 þar sem fram kom að áfrýjandi teldi lóðina sem verið væri að bjóða til leigu mögulega tilheyra annarri jörð en væri í eigu stefndu. Af hálfu stefndu var því mótmælt og vísað til þess að með þessum málatilbúnaði væri áfrýjandi eingöngu að reyna komast undan réttmætri kröfu þeirra um gerð nýs lóðarleigusamnings vegna starfsemi sem áfrýjandi ræki í leyfisleysi á lóðinni eftir að leigutíminn rann út. Ágreiningsmál um landamerkin sem vísað var til í þessum samskiptum milli málsaðila mun nú vera rekið fyrir Héraðsdómi Austurlands en ekki hefur verið upplýst um að dómur hafi verið kveðinn upp.

6

Með bréfi lögmanns stefndu 16. júní 2016 var áfrýjanda tilkynnt um að gerðir hefðu verið fimm nýir lóðarleigusamningar við Völu ferðaþjónustu ehf. sem lögmaður stefndu staðfesti við aðalmeðferð máls hér fyrir dómi að væri alfarið í eigu stefndu.

Náðu nýju leigusamningarnir til lóðarinnar eins og hún hafði verið afmörkuð í eldri lóðarleigusamningi en lóðinni hafði þá verið skipt upp í fimm hluta. Í bréfinu kom fram að einn af leigusamningunum næði til þess hluta lóðarinnar sem þjónustu- og veitingaskálinn stæði á og væri efnislega samhljóða þeim drögum að lóðarleigusamningi sem fylgdi með bréfi stefndu 1. mars sama ár og áður hefur verið fjallað um. Kom fram að leigugreiðslur á ári samkvæmt þessum fimm lóðarleigusamningnum næmu samtals 12.000.000 króna en þar af væru 3.000.000 króna vegna þeirrar lóðar sem skálinn stóð á. Með vísan til 3. gr. lóðarleigusamningsins 26. apríl 1992 gáfu stefndu áfrýjanda kost á að nýta forleigurétt sinn að lóðinni. Fyrir liggur að áfrýjandi kaus að nýta ekki þann rétt en um ástæðu þess segir í málatilbúnaði hans að hann hafi ekki viljað una því að leigugreiðslur yrðu hækkaðar úr 90.000 krónum á ári í 3.000.000 króna fyrir umtalsvert minni lóð en fyrri lóðarleigusamningur tók til. Jafnframt er vísað til fyrrgreinds ágreinings um landamerki.

7

Árið 2016 höfðuðu stefndu mál meðal annars á hendur áfrýjanda og kröfðust þess að honum yrði gert að fjarlægja skálann af lóðinni að viðlögðum dagsektum. Þá kröfðust þau greiðslu á óuppgerðri eldri lóðarleigu fyrir árið 2015 og greiðslu skaðabóta að fjárhæð 3.000.000 króna. Héraðsdómur vísaði skaðabótakröfunni frá dómi en féllst á aðrar kröfur stefndu. Með dómi Landsréttar 8. nóvember 2019 í máli nr. 691/2018 var niðurstaða héraðsdóms um skyldu áfrýjanda til að fjarlægja skálann staðfest. Var áfrýjanda gert með dóminum að fjarlægja skálann innan 90 daga frá dómsuppsögu Landsréttar að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 30.000 krónur á dag. Áfrýjandi var hins vegar sýknaður af kröfu um vangoldna leigu. Stefndu skutu niðurstöðu héraðsdóms um frávísun á skaðabótakröfu ekki til Landsréttar og kom hún því ekki þar til umfjöllunar. Hæstiréttur féllst ekki á beiðni áfrýjanda um áfrýjunarleyfi, sbr. ákvörðun réttarins nr. 2019- 337.

8

Skálinn var fjarlægður af lóðinni 7. júlí 2020 en áfrýjandi byggir á því að vegna veðuraðstæðna, einkum snjóþyngsla og ófærðar, hefði ekki verið unnt að fjarlægja hann fyrr.

9

Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi var að beiðni stefndu dómkvaddur matsmaður til að „meta sanngjarnt endurgjald fyrir árs lóðarleigu á lóðinni“. Í fyrsta lagi var spurt hvert væri sanngjarnt og eðlilegt árs endurgjald fyrir lóðarleigu undir 218 fermetra gisti- og veitingahús, líkt og húsið sem stæði á 12,3 hektara leigulóð á umræddum stað. Í öðru lagi var óskað eftir mati á því hvort lóðin hefði sérstöðu sem leiddi til hækkunar lóðarleigu umfram lóðir af sömu stærð sem nýttar væru í þágu ferðaþjónustu í atvinnuskyni. Í þriðja lagi var óskað eftir mati á því hvort á Íslandi væru til margar sambærilegar lóðir. Í fjórða lagi hvert væri sanngjarnt og eðlilegt árs endurgjald fyrir veltutengda lóðarleigu fyrir lóðina miðað við nánar tilgreindar forsendur. Loks hvert væri sanngjarnt og eðlilegt árs endurgjald fyrir 3 hektara lóð, með og án veltutengingar, að teknu tilliti til þess að lóðinni hefði verið skipt í fimm jafnstórar lóðir.

10

Um fyrstu spurningu segir í niðurstöðu matsgerðar að sanngjarnt og eðlilegt lóðarleigugjald fyrir lóðina væri 2.000.000 króna fyrir árið 2016 og eðlilegt væri að leigugjaldið tæki breytingum miðað við vísitölu neysluverðs og yrði þannig 2.038.290 krónur fyrir árið 2017, 2.086.388 krónur fyrir árið 2018 og 2.157.366 krónur fyrir árið 2019. Um fjórðu spurningu segir í niðurstöðu matsgerðar að sanngjörn og eðlileg veltutengd lóðarleiga á ári væri 5% fyrir áfrýjanda. Um fimmtu spurningu sagði að sanngjarnt og eðlilegt lóðarleigugjald fyrir þrjá hektara af lóðinni væri 800.000 krónur á ári eða 4.000.000 króna fyrir fimm slíkar lóðir á ári.

11

Í hinum áfrýjaða dómi var áfrýjanda gert að greiða stefndu 9.400.000 krónur í skaðabætur að álitum með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Var málinu ekki gagnáfrýjað af hálfu stefndu.

Niðurstaða

12

Í e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er kveðið á um að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Þá gildir sú meginregla í einkamálaréttarfari að sé málatilbúnaður stefnanda svo óljós að ekki verði lagður dómur á mál beri að vísa því sjálfkrafa frá dómi.

13

Fyrir héraðsdómi kröfðust stefndu greiðslu skaðabóta að fjárhæð 48.000.000 króna auk dráttarvaxta. Er skaðabótakrafan útskýrð með þeim hætti í héraðsdómsstefnu að um sé að ræða „það gjald sem [stefndu] telja eðlilegt að [áfrýjandi] greiði fyrir árleg afnot af 12,3 ha. lóð [stefndu] í 4 ár“. Fjárhæð kröfunnar tekur samkvæmt þessu mið af árlegri greiðslu leigugjalds að fjárhæð 12.000.000 króna fyrir árin 2016, 2017, 2018 og 2019 en þar er um að ræða sömu fjárhæð og fyrrgreindir fimm lóðarleigusamningar stefndu við Völu ferðaþjónustu ehf. kváðu samtals á um í lóðarleigu, sbr. nánari umfjöllun í málsgrein 6. Nánar segir meðal annars um ætlað fjártjón stefndu í héraðsdómsstefnu að það felist í því að þau hafi „orðið af tekjum s. s. vegna leigugreiðslna sem bar að greiða þeim vegna nýtingar á fasteign þeirra.“ Þá segir þar til nánari skýringar á þessu að eign þeirra hafi verið „nýtt, án heimildar og án greiðslu fyrir nýtinguna“. Áfrýjandi og aðrir stefndu í héraði geti ekki „nýtt sér þinglýstar eigur annarra án endurgjalds nema fyrir því liggi skýr heimild“ sem ekki hafi verið fyrir hendi. Loks segir að einnig beri að „miða kröfu um skaðabætur vegna fjártjóns við veltutölur úr rekstri [áfrýjanda] og þann ávinning sem [áfrýjandi] hafi haft af ólögmætri nýtingu eignar [stefndu].“

14

Samkvæmt framangreindu virðist málatilbúnaður stefndu fyrst og fremst byggjast á því að þau eigi lögmæta kröfu á hendur áfrýjanda um endurgjald fyrir afnot hans á umræddri lóð eftir að lóðarleigusamningurinn rann út í árslok 2015. Hefur sönnunarfærsla þeirra fyrir dómi jafnframt tekið mið af þessu, sbr. fyrrgreinda umfjöllun um matsgerð sem aflað var við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Þrátt fyrir þetta kom fram við munnlegan flutning málsins hér fyrir dómi af hálfu stefndu að krafa þeirra væri skaðabótakrafa en ekki krafa um endurgjald fyrir afnot lands. Kom þar fram að ákveðið hefði verið að setja kröfuna fram með þessum hætti þar sem stefndu telji að áfrýjandi hafi bakað þeim tjón með saknæmum og ólögmætum hætti.

Hin saknæma og ólögmæta háttsemi hafi falist í því að nýta lóðina án heimildar eftir að lóðarleigusamningurinn rann út í árslok 2015.

15

Um framangreint er þess að gæta að krafa um endurgjald fyrir afnot lands getur staðið sjálfstæð óháð reglum skaðabótaréttar um sönnun tjóns. Kjósi aðili hins vegar að setja fram kröfu um endurgjald fyrir afnot lands eingöngu á grundvelli reglna skaðabótaréttar gilda almennar reglur, meðal annars um að tjónþoli þurfi að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni sem sé að rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi tjónvalds. Sá sem setur slíka kröfu fram ber þá í samræmi við almennar reglur sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem sé að rekja til hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi. Þarf hann þá eðli máls samkvæmt að leggja fram fullnægjandi sönnunargögn því til stuðnings. Leiðir þá jafnframt af e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að tjónþoli þarf að lýsa því í stefnu sem að hans mati veldur því að fullnægt sé því skilyrði skaðabótaábyrgðar að tjón hafi hlotist af háttsemi tjónvalds.

16

Svo sem fyrr hefur verið rakið bera gögn málsins ekki annað með sér en að stefndu hafi ákveðið fyrri hluta árs 2016 að skipta umræddri lóðí fimm hluta og leigja til Völu ferðaþjónustu ehf., sem mun vera í þeirra eigu. Kemur þannig beinlínis fram í fyrrgreindu bréfi stefndu 16. júní 2016 til áfrýjanda að slíkir leigusamningar hefðu verið gerðir og að umsamið leigugjald fyrir alla lóðarhlutana væri samtals 12.000.000 króna á ári. Var áfrýjanda gefinn kostur á að nýta umsaminn forleigurétt til lóðarinnar en fram kom í bréfinu að ef hann kysi að gera það ekki myndu stefndu líta svo á að allur réttur hans til lóðarinnar væri niðurfallinn. Þá var skorað á áfrýjanda að fjarlægja skálann sem var á lóðinni og var í hans eigu. Af hálfu stefndu hafa hins vegar engin gögn verið lögð fram í málinu um afdrif framangreindra fimm leigusamninga og hvort og þá að hvaða marki þeir voru efndir árin 2016, 2017, 2018 og 2019. Þannig hafa hvorki ársreikningar Völu ferðaþjónustu ehf. fyrir þessi rekstrarár verið lagðir fram né önnur gögn um rekstrartekjur þess á þessu tímabili. Var þó fullt tilefni til að leggja slík gögn fram þar sem áfrýjandi byggði meðal annars á því þegar í greinargerð í héraði að lóðin hefði verið leigð út frá árinu 2016 og stefndu þannig notið tekna af henni á tímabilinu sem eigi að koma til frádráttar skaðabótakröfu þeirra. Almenn yfirlýsing í málatilbúnaði stefndu um að greiðslur samkvæmt leigusamningunum hafi ekki gengið eftir, eða kröfur samkvæmt þeim felldar niður, getur í ljósi mótmæla áfrýjanda ekki haft þýðingu í þessu sambandi. Þá er á engan hátt gerð grein fyrir því í málatilbúnaði stefndu hvernig tilvist skálans á lóðinni stóð í vegi fyrir nýtingu þeirra á lóðinni að öðru leyti umrætt tímabil en sem fyrr segir hafði henni verið skipt upp í fimm lóðarhluta af þeirra hálfu og stóð skálinn einungis á einum þeirra. Var þetta sérstaklega brýnt í ljósi þess að áfrýjandi byggði á því þegar í greinargerð fyrir héraðsdómi að ekkert hefði átt að standa í vegi fyrir slíkri nýtingu stefndu á lóðinni en áfrýjandi hefur einungis gengist við því að hafa nýtt skálann á umræddum tíma og lóðina í kringum hann. Mótmælir hann því að hafa nýtt lóðina að öðru leyti.

17

Samkvæmt öllu framangreindu er málatilbúnaður stefndu svo óglöggur og ruglingslegur að vísa ber málinu frá héraðsdómi án kröfu vegna vanreifunar, sbr. e -, f - og g-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Er þá einkum horft til þess sem fyrr segir umað málatilbúnaður þeirra virðist fyrst og fremst byggjast á því að þau eigi kröfu á hendur áfrýjanda um endurgjald fyrir afnot hans á umræddri lóð. Þrátt fyrir það hafa þau kosið að byggja kröfu sína alfarið á reglum skaðabótaréttar en verulega skortir á að unnt sé að leggja dóm á kröfu þeirra á þeim grundvelli vegna vanreifunar og skorts á sönnunargögnum.

18

Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndu gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Stefndu, Þ-kvk-nf G-kvk-nf I-kvk-nf og B-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf, greiði áfrýjanda, Ís og ævintýri ehf., óskipt 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.