299/2019

Útdráttur

Hafnað var kröfum A, í máli þar sem leyst var úr ágreiningi í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli A og B vegna hjónaskilnaðar, um að hluti eigna skyldi teljast séreign A og að vikið skyldi frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 með tilteknum hætti. Loks var hafnað kröfu A um að lán B við Lánasjóð íslenskra námsmanna kæmi ekki til frádráttar hjúskapareignum hans.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 23. apríl 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 7. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. apríl 2019 í málinu nr. Q[…]/2018 þar sem leyst var úr tilteknum ágreiningi í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

2 Sóknaraðili krefst þess aðallega að við fjárslitin skuli teljast sem séreign hennar 52,36% fasteignarinnar að […] og allt sem hefur komið í stað þess, þar með talin öll fasteignin að […]. Til vara krefst sóknaraðili þess aðallega að við fjárslit aðila verði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og henni heimilað að taka að óskiptu 52,36% fasteignarinnar að […] og alla fasteignina að […] en að því frágengnu síðarnefndu fasteignina. Til þrautavara krefst sóknaraðili þess að við fjárslitin komi ekki til frádráttar hjá varnaraðila skuld hans við Lánasjóð íslenskra námsmanna eins og hún var 4. mars 2013 eða önnur og lægri fjárhæð. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila í héraði og kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Málsatvik og málsástæður

4 Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilar þess í hjúskap […] 1994 en höfðu þá búið saman í um það bil eitt ár. Þau eiga saman tvö börn fædd […] og […]. Aðilar slitu samvistum í júní 2010. Hinn 4. mars 2013 tók sýslumaðurinn í Kópavogi fyrir sameiginlega beiðni þeirra um að þeim yrði veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng og er það viðmiðunardagur skipta, sbr. 1. mgr. 101. gr. hjúskaparlaga og 1. mgr. 104. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. Við fjárskiptin kom upp ágreiningur á milli aðila sem leiddi til þess að varnaraðili beindi 22. febrúar 2016 kröfu til Héraðsdóms Reykjaness um að opinber skipti færu fram til fjárslita milli þeirra. Þeirri kröfu var ekki mótmælt af hálfu sóknaraðila og var á hana fallist með úrskurði 23. mars 2016.

5 Á skiptafundi vegna fjárslitanna, sem skiptastjóri hélt 18. apríl 2016, kom fram að ágreiningur stæði um alla þætti skiptanna. Þá var á fundi 21. febrúar 2017, þar sem tekin skyldi afstaða til tillögu skiptastjóra að skiptalokum, bókuð í fundargerð krafa sóknaraðila um að við skiptin yrði tekið tillit til erfðaskrár og vilja móður hennar „um að allt fé sem hún hafi arfleitt dóttur sína að skuli vera hennar séreign í hjúskap“. Væri það afstaða sóknaraðila að þar sem hún hafi lagt fram 52,4% af kaupverði einbýlishússins að […] með peningum sem henni hafi verið greiddir sem fyrirframgreiddur arfur eftir móður sína ætti samsvarandi hlutfall að vera séreign hennar við skiptin. Þá var þess jafnframt krafist að hluti fasteignarinnar að […], sem sóknaraðili festi kaup á við samvistarslit aðila, yrði talin séreign sóknaraðila enda hefði allt það fé sem hún hefði „lagt fram til fasteignakaupanna og til endurbóta … verið fyrirframgreiddur arfur eftir móður en einnig hafi hún lækkað áhvílandi lán með séreignarsparnaði sínum“. Af hálfu varnaraðila var þessum og öðrum kröfum sóknaraðila hafnað. Var um andmæli gegn séreignarkröfum vísað til þess að erfðaskrá móður, þar sem mælt var fyrir um að allur arfur til skylduerfingja hennar yrði séreign þeirra, hafi ekki legið fyrir þegar kaupverð fasteignarinnar við […] var innt af hendi. Var á fundinum lýst þeirri afstöðu varnaraðila að leggja ætti tillögu skiptastjóra til grundvallar við skiptin.

6 Skiptastjóri vísaði ágreiningi málsaðila til héraðsdóms með bréfi 19. september 2018. Var tekið fram í því að varnaraðili hefði mótmælt framangreindum kröfum sóknaraðila um séreign og teldi að allar eigur þeirra væru hjúskapareignir og helmingaskiptaregla 103. gr. hjúskaparlaga ætti að gilda um fjárskiptin. Þá var einnig í bréfinu gerð grein fyrir fjórum öðrum kröfum sóknaraðila, þar á meðal þeirri kröfu hennar að við skiptin skyldi ekki tekið tillit til námslána varnaraðila.

7 Með bréfi skiptastjóra til héraðsdóms 9. febrúar 2019 var vísað til dómsins ágreiningi um kröfu sem sóknaraðili hafði sett fram á skiptafundi þann sama dag og er varakrafa hennar fyrir Landsrétti.

8 Með kæru sinni til Landsréttar leitar sóknaraðili endurskoðunar á úrskurði héraðsdóms um hluta þeirra krafna sem þar voru gerðar og svo sem áður greinir. 9 Málsatvikum og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í úrskurði héraðsdóms.

Niðurstaða

10 Samkvæmt gögnum málsins var samningur um kaup málsaðila á fasteigninni […] undirritaður 20. október 2000. Kaupverð var 23.300.000 krónur. Heldur sóknaraðili því fram að hún hafi að lágmarki lagt 12.200.000 krónur til kaupanna, eða 52,36%, en þá fjármuni hafi hún fengið í hendur við sölu á tilgreindum eignarhlut úr […] í ársbyrjun 1999 sem hún hafi eignast árið 1996 og hafi verið fyrirframgreiddur arfur frá móður hennar sem þá sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn og föður sóknaraðila.

11 Samkvæmt 77. gr. hjúskaparlaga getur arfleiðandi ákveðið að arfur skuli vera séreign í hjúskap erfingja. Óumdeilt er að í tengslum við þann arf sem sóknaraðila tæmdist með framangreindum hætti var ekki stofnað til séreignar henni til handa með þeim hætti sem mælt er fyrir um í ákvæðinu en samkvæmt því er áskilið að ákvörðun arfleiðanda sé í erfðaskrá sem hlíti form og efnisreglum erfðalaga nr. 8/1962. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til álita að horfa til 2. mgr. 37. gr. þeirra laga þegar leyst er úr aðalkröfu sóknaraðila. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að hafna henni.

12 Með varakröfu sinni leitar sóknaraðili eftir því að við fjárskipti aðila verði með stoð í 104. gr. hjúskaparlaga vikið með tilteknum hætti frá helmingaskiptareglu 103. gr. sömu laga.

13 Samkvæmt 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga má víkja frá meginreglu þeirra um helmingaskipti ef skipti yrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna. Á þetta einkum við þegar tekið er tillit til fjárhags hjónanna og lengdar hjúskapar, svo og ef annað hjóna hefur flutt í búið verulega miklu meira en hitt við hjúskaparstofnun eða hefur síðar erft fé eða fengið það að gjöf frá öðrum en maka sínum. Reisir sóknaraðili framangreinda kröfu sína á því að í ljósi atvika og einkum þess sem áður er rakið um fyrirframgreiddan arf eigi sú aðstaða, sem lýst er í 104. gr., við í tilviki hennar og því beri að taka kröfuna til greina. Varnaraðili andmælir því að svo sé, en málsástæðum aðilanna er nánar lýst í úrskurði héraðsdóms þar sem niðurstaðan varð sú að kröfu sóknaraðila var hafnað.

14 Í athugasemdum við greinina í frumvarpi því er varð að lögum nr. 31/1993 er tekið fram að með henni sé valin sú leið að greina það sem frumforsendu og allsherjarforsendu fyrir fráviki frá helmingaskiptareglu að skiptin yrðu bersýnilega ósanngjörn að öðrum kosti fyrir annað hjóna. Þyki eðlilegt að reglan, sem raunar sé svonefnd vísiregla, hefjist á þessu greinimarki. Síðan séu sérgreind tilvik sem einkum beri að taka tillit til þegar sanngirnismælikvarði er á lagður, en þau séu ekki tæmandi talin í greininni. Um það segir meðal annars að skammvinnur hjúskapur leiði sjaldnast til þeirrar fjárhagslegu og félagslegu samstöðu sem sé grundvöllur helmingaskiptareglunnar. Þá sé það greint að annað hjóna hafi eftir hjúskaparstofnun erft fé eða fengið gjöf frá öðrum en maka sínum. Hér sé við það átt að arfur eða gjöf sé ekki séreign, sbr. 77. gr. frumvarpsins. Ýmsir hafi raunar talið að erfðafé, sem greinin taki til, ætti að vera utan skipta. Ekki hafi þótt rétt að ganga svo langt því að hér geti staðið mjög misjafnlega á. Þyki réttar að láta sanngirnissjónarmið ráða.

15 Til samræmis við það sem að framan er rakið hefur verið litið svo á að skýra beri þröngt heimildir til frávika frá meginreglunni um helmingaskipti, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 1. september 2003 í máli nr. 288/2003. Þá ræðst niðurstaða um það af heildstæðu mati á aðstæðum hverju sinni.

16 Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að greiðsla til sóknaraðila vegna sölu á […] hafi átt sér stað við undirritun kaupsamnings um það 5. febrúar 1999. Samkvæmt kaupsamningi um fasteignina að […] um það bil einu og hálfu ári síðar nam greiðsla sem innt var af hendi við undirritun samningsins 4.400.000 krónum. Þá voru 5.802.014 krónur inntar af hendi 15. janúar 2001, 4.400.000 krónur 15. maí sama ár og 3.579.116 krónur 15. júlí sama ár. Að öðru leyti var kaupverðið, 23.300.000 krónur, greitt með fasteignaveðbréfi að fjárhæð 4.000.000 króna og yfirtöku veðskulda sem námu 1.118.870 krónum. Áætlað markaðsverð eignarinnar samkvæmt fyrirliggjandi verðmati 9. maí 2016 var 62.100.000 krónur. Þegar framangreindur kaupsamningur var gerður voru aðilar eigendur raðhúss að […]. Húsið keyptu þau […] 1998 og var kaupverð 10.800.000 krónur. Þau seldu það […] 2001 og nam söluverð 16.900.000 krónum. Þar af greiddu kaupendur 4.000.000 króna í peningum við undirritun kaupsamnings auk þess að framselja húsbréf að fjárhæð 2.410.000 krónur. Í október 2001 bar kaupendum síðan að greiða 2.239.274 krónur en að öðru leyti var kaupverðið greitt með yfirtöku veðskulda að fjárhæð 4.900.726 krónur og útgáfu fasteignaveðbréfs að fjárhæð 3.350.000 krónur.

17 Ganga má út frá því að þeir fjármunir sem sóknaraðila áskotnuðust með fyrirframgreiddum arfi samkvæmt framansögðu hafi ráðið talsverðu um það að aðilar greiddu stærstan hluta kaupverðs fasteignarinnar að […] með peningum eins og að framan greinir. Umfram þetta verður engu slegið föstu um það hversu stórum hluta þessara fjármuna var varið til kaupanna.

18 Kaupverð fasteignarinnar að […], sem sóknaraðili mun hafa fest kaup á í kjölfar þess að aðilar slitu samvistum árið 2010, nam samkvæmt gögnum málsins 30.000.000 króna. Áætlað markaðsverð hennar samkvæmt verðmati 9. maí 2016 var 47.000.000 króna. Sýnist óumdeilt að kaupin hafi að stærstum hluta, eða sem nam 24.200.000 krónum, verið fjármögnuð með lífeyrissjóðsláni sem varnaraðili tók gegn veði í fasteigninni að […]. Kveðst varnaraðili einn hafa greitt afborganir af því.

19 Málsaðilar bjuggu saman í um það bil 17 ár. Í ljósi gagna málsins og atvika eins og þeim er lýst í hinum kærða úrskurði verður lagt til grundvallar að með þeim hafi myndast fjárhagsleg samstaða á þeim tíma. Hafði sambúð þeirra staðið í innan við þrjú ár þegar sóknaraðili eignaðist umræddan hlut í […] og rétt tæp sex ár þegar hann var seldur. Við kaup á fasteigninni við […] síðla árs 2000 ákváðu aðilar að hvort þeirra skyldi eiga helmingshlut í henni og mun hið sama hafa gilt um þær tvær fasteignir sem þau höfðu áður eignast.

20 Að því virtu sem að framan er rakið verður fallist á það með varnaraðila að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að skilyrði séu til þess að víkja frá meginreglu 103. gr. hjúskaparlaga með þeim hætti sem felst í varakröfu hennar samkvæmt framansögðu. Verður því hafnað kröfu sóknaraðila um það.

21

Ágreiningur málsaðila tekur loks til þess hvernig fara skuli með skuld varnaraðila vegna námsláns.

22 Samkvæmt 100. gr. hjúskaparlaga skal við fjárskipti hjóna draga frá eignum maka skuldir sem hvíla á honum eða hann á að svara til samkvæmt því sem segir í 109. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl., sbr. 104. gr. sömu laga. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. þeirra laga skal við fjárskiptin greina milli eigna og skulda sem tilheyra hvoru hjóna um sig og þeirra sem tilheyra þeim í sameiningu. Samkvæmt 67. gr. hjúskaparlaga ber hvort hjóna ábyrgð á þeim skuldbindingum sem á því hvíla en samkvæmt helmingaskiptareglu 103. gr. sömu laga kemur hrein eign hvors hjóna um sig til skipta.

23 Af þessum ákvæðum hjúskaparlaga og laga um skipti á dánarbúum o.fl. leiðir að skuld varnaraðila vegna námslána eigi að fullu að koma til frádráttar eignum hans. Hefur sóknaraðili ekki fært fram haldbær rök fyrir því að annað eigi við um hana. Þá skortir lagaheimild til að lækka þá skuldbindingu varnaraðila sem hér um ræðir. Verður kröfum sóknaraðila sem að þessu lúta því hafnað.

24 Samkvæmt öllu framansögðu verður kröfum sóknaraðila hafnað.

25 Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað skal vera óraskað.

26 Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð:

Kröfum sóknaraðila, A, er hafnað.

Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað skal vera óraskað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila, B, 310.000 krónur í kærumálskostnað.