324/2022

Útdráttur

X var ákærð fyrir mansal gagnvart A, B og C, börnum eiginmanns hennar, F. Þá var hún ákærð fyrir brot í nánu sambandi og barnaverndarlagabrot gagnvart börnunum. Loks var henni gefið að sök peningaþvætti. Í dómi Landsréttar var rakið efnislegt inntak 2. tölulið 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga, þar sem segir meðal annars að verknaðarþáttur ákvæðisins felist í því að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingi yngri en 18 ára. Í ákæru var útvegun bundin við að útvega dvalarleyfi en það var ekki talið falla að efnislýsingu ákvæðisins. Það sama var talið eiga við um að útvega börnunum vinnu. Stóðu þá eftir þeir verknaðarþættir að X hafi flutt börnin til landsins og hýst þau. Talið var ósannað að ásetningur X hafi staðið til að flytja börnin í tilgangi til mansals. Þá var hugtakið nauðungarvinna í skilningi ákvæðisins talið merkja alla vinnu eða þjónustu sem krafist er af manni með hótun um einhvers konar refsingu og hann hefur ekki gefið sig sjálfviljugur fram til þess að inna af hendi. Í dómi Landsréttar var talið að þegar atvik væru metin heildstætt væri varhugavert að telja fram væri komin sönnun þess að X hafi gerst sek um mansal samkvæmt 227. gr. a almennra hegningarlaga. Var X því sýknuð af þeim sakargiftum. Þá var X einnig sýknuð af sakargiftum um brot í nánu sambandi og barnaverndarlagabrot enda væru ekki efni til að líta svo á að háttsemi hennar að hafa hótað börnunum að senda þau aftur til heimalands síns væri brot gegn tilgreindum ákvæðum. Með því að X var sýknuð af framangreindum sakargiftum kom sakfelling fyrir peningaþvætti ekki til álita. X var því sýknuð af refsikröfu ákæruvaldsins og einkaréttarkröfum brotaþola vísað frá héraðsdómi. Loks var hafnað kröfu ákæruvaldsins um upptöku fjármuna. Þá var allur sakarkostnaður felldur á ríkissjóð.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir H-kvk-nf Þ-kvk-nf, S-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 29. apríl 2022 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Málsgögn bárust réttinum 31. ágúst 2022. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness[...]í málinu nr. S- [...]/2021.

2

Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærðu en að refsing hennar verði þyngd.

3

Ákærða krefst þess aðallega að vísað verði frá héraðsdómi ákærulið I.1 og kafla II í ákæru og að hún verði sýknuð af ákærulið I.2. Til vara krefst hún sýknu en að því frágengnu að refsing hennar verði milduð. Þá krefst ákærða þess að upptökukröfum ákæruvaldsins verði hafnað og að einkaréttarkröfum verði vísað frá dómi en til vara að þær verði lækkaðar.

4

Brotaþoli, A, krefst þess að ákærðu verði gert að greiða henni 9.271.025 krónur. Þá krefst brotaþoli, B, þess að ákærðu verði gert að greiða honum 10.096.413 krónur. Loks krefst brotaþoli, C, þess að ákærðu verði gert að greiða henni 5.852.185 krónur. Brotaþolar krefjast þess að ofangreindar fjárhæðir beri vexti samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. febrúar 2021 til 19. desember 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Brotaþolar krefjast þess jafnframt að kveðið verði á um það í dómi að andvirði upptækra verðmæta skuli nýtt til greiðslu á skaðabótakröfu þeim til handa samkvæmt heimild í e-lið 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Til vara krefjast brotaþolar staðfestingar hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfur þeirra.

5

Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti voru spilaðar hljóð- og myndupptökur af framburði ákærðu, brotaþola og vitnisins F fyrir héraðsdómi, en sá síðastnefndi er faðir brotaþolanna og kvæntur ákærðu. Þá gáfu þau öll viðbótarskýrslu fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

6

Héraðssaksóknari höfðaði mál þetta með ákæru 14. október 2021. Samkvæmt 1. tölulið I. kafla hennar var ákærðu gefið að sök mansal samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga gagnvart þáverandi stjúpbörnum sínum og börnum F, þeim A, B, C og D. Til vara var háttsemin talin varða við tilgreind ákvæði laga um atvinnuréttindi útlendinga nr. 97/2002 og tilgreind ákvæði laga um útlendinga nr. 80/2016. Er sakargiftum að þessu leyti lýst á þann veg í ákæru að ákærða hafi á tímabilinu apríl 2018 til nóvember 2020 „misnotað A, B, C og S til nauðungarvinnu, er þau voru börn að aldri, en ákærða, sem var gift föður þeirra, útvegaði þeim dvalarleyfi hér á landi, flutt þau hingað til lands, hýsti þau og útvegaði þeim vinnu hjá E ehf. í [...] þar sem hún starfaði sem verkstjóri og stýrði daglegum rekstri fyrirtækisins.“ Ákærða hafi látið A, B og C vinna allt að 13 klukkustundir á dag, sex til sjö daga vikunnar, og D allt að tvær klukkustundir á dag, þrjá daga vikunnar. Laun barnanna, samtals að fjárhæð 16.219.623 krónur, hafi ákærða nýtt í eigin þágu, en hún hafi ýmist millifært launin af reikningum þeirra yfir á sína eigin reikninga og greiðslukort, eða látið þau taka fjármuni út úr hraðbönkum og afhenda sér í reiðufé. Þá var ákærðu í 2. tölulið I. kafla ákæru gefið að sök brot í nánu sambandi og barnaverndarlagabrot gagnvart börnunum, sem talið var varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga og 1. mgr. 98. gr. og 1. sbr. 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Loks var ákærðu í II. kafla ákæru gefið að sök peningaþvætti sem talið var varða við 1. og 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. 7

Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir tildrögum þess að lögregla hóf rannsókn á málinu. Um málsatvik er þess að öðru leyti að geta að ákærða, sem er frá [...], kom hingað til lands sem ferðamaður í maí 2000 en hefur verið búsett hér á landi mestan part síðan. Tókust kynni með henni og I i sem átti og rak [...] undir nafninu E sem var til húsa að [...] og hefur það verið starfsvettvangur ákærðu þann tíma sem hún hefur verið búsett hér á landi. Gengu ákærða og I í hjónaband árið 2000 en skildu tæpum fimm árum síðar. Árið 2016 kynntist ákærða F, en hann var þá búsettur á [...]. Þau giftu sig á [...]og fluttu til Íslands í apríl 2018 ásamt syni ákærðu, fæddum [...], og fjórum börnum F. Eftir komu til landsins bjuggu þau fyrst á þáverandi heimili ákærðu í [...] en fluttu stuttu síðar í stærra húsnæði í sveitarfélaginu og var það húsnæði í eigu E. Þegar fjölskyldan flutti til Íslands var A á [...]. aldursári, B á [...]. aldursári, C rétt tæplega [...] ára og D [...] ára. Ákærða og F munu hafa slitið samvistir í október 2020 þegar ákærða flutti út af heimili þeirra, en skilnaðarleyfi hefur ekki verið gefið út og er reyndar óljóst hvort beiðni þar um hafi verið lögð fram. 8

Í héraðsdómi er skilmerkilega gerð grein fyrir framburði ákærðu og vitna.

9

Með hinum áfrýjaða dómi var ákærða sakfelld fyrir mansal samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákæru gagnvart þremur elstu börnum F, en sýknuð af mansali gagnvart yngstu dóttur hans, D. Þá var ákærða sakfelld samkvæmt 2. tölulið I. kafla ákæru fyrir brot í nánu sambandi gagnvart börnunum þremur með því að hafa misnotað þau til nauðungarvinnu og fyrir að hafa hótað því að senda þau aftur til [...], en sýknuð af öðrum hótunum og meiðandi og vanvirðandi framferði gagnvart þeim samkvæmt ákæru. Þá var ákærða sýknuð af broti gegn barnaverndarlögum. Loks var ákærða sakfelld fyrir peningaþvætti samkvæmt II. kafla ákæru. Var hún dæmd í fjögurra ára fangelsi og til að þola upptöku fjármuna sem haldlagðir voru undir rannsókn málsins. Loks var ákærða dæmd til að greiða brotaþolum skaða- og miskabætur.

10

Ákæruvaldið unir þeim þætti hins áfrýjaða dóms sem lýtur að sýknu fyrir mansal samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákæru gagnvart yngstu dóttur F, D, og krefst ekki endurskoðunar á úrlausn héraðsdóms að því er tekur til sakargifta samkvæmt 2. tölulið I. kafla ákæru. Þá hefur ákæruvaldið fallið frá varakröfu sinni um heimfærslu á háttsemi ákærðu í 1. lið I. kafla ákæru til laga nr. 97/2002 og laga nr. 80/2016. Loks er þess að geta aðvið munnlegan flutning málsins stytti ákæruvaldið það tímabil sem saksókn tekur til og miðar nú við að því hafi lokið í mars 2020 í stað nóvember sama ár.

Krafa um frávísun

Málatilbúnaður ákærðu

11

Á því er byggt að 1. töluliður I. kafla ákæru uppfylli ekki skýrleikakröfu 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með dómi Hæstaréttar 10. október 2005 í máli nr. 420/2005 hafi verið gerð ítarleg grein fyrir inntaki c-liðar 1. mgr. 116. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sem sé efnislega samhljóða núgildandi c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Í 1. tölulið I. kafla ákæru sé ákærðu aðallega gefið að sök mansal. Í 227. gr. a almennra hegningarlaga sé mansal lýst refsivert. Í ákæru sé enga lýsingu að finna á því hvernig ákærða eigi að hafa misnotað stjúpbörn sín þrjú. Að sama skapi sé enga lýsingu að finna í ákæru á því í hverju ætluð nauðungarvinna hafi verið fólgin. Verknaðarlýsing ákæru sé samkvæmt þessu ekki lýsing á háttsemi heldur upptalning orða úr lagaákvæðinu án frekari skýringa. Geti ákærða með engu móti ráðið af ákærunni einni í hverju hin ætlaða refsiverða háttsemi hennar sé fólgin. Þessu til frekari stuðnings tiltók verjandi við munnlegan flutning málsins fyrir Landsrétti að hugtakið nauðungarvinna væri ekki skilgreint í lagaákvæðinu sem hún væri talin hafa brotið gegn.

12

Til stuðnings kröfu um að II. kafla ákæru verði vísað frá dómi er af hálfu ákærðu vísað til dóma Hæstaréttar í málum nr. 33/2021, 34/2021 og 35/2021, en í þessu máli sé uppi sambærileg aðstaða og leiddi til þeirrar niðurstöðu í þessum málum að þeim var vísað frá héraðsdómi.

Málatilbúnaður ákæruvalds

13

Ákæruvaldið mótmælir kröfu ákærðu um frávísun. Að því er varðar 1. tölulið I. kafla ákæru komi fram í formála ákærunnar hvaða háttsemi það sé sem ákært sú út af, hvar og hvenær brotið sé talið framið, hvert heiti þess sé að lögum og við hvaða refsiákvæði það varði. Öllum formskilyrðum ákæru samkvæmt 152. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Í verknaðarlýsingu þessa ákæruliðar komi fram að ákærðu sé gefið að sök mansal, með því að hafa misnotað þáverandi stjúpbörn sín, er þau hafi verið börn að aldri, til nauðungarvinnu. Verknaðinum sé nánar lýst þannig að ákærða hafi útvegað börnunum dvalarleyfi, flutt þau hingað til lands, hýst þau og útvegað þeim vinnu í E, þar sem hún hafi starfað sem verkstjóri og stýrt daglegum rekstri. Þá sé því lýst hvernig ákærða hafi látið þrjú eldri börnin vinna allt að 13 klukkustundir á dag, sex til sjö daga vikunnar og hvernig hún hafi tileinkað sér laun þeirra.

14

Ákæruvaldið telur fullljóst af ákærunni að byggt sé á að umtalsverð vinna barnanna í E, sem þau hafi ekki fengið að halda launum fyrir, teljist nauðungarvinna í skilningi 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga og að misnotkunin felist í því að láta börnin vinna með þessum hætti, taka til sín laun þeirra og hagnýta börnin þannig í fjárhagslegum tilgangi. Að mati ákæruvaldsins sé um að ræða skýra lýsingu á háttsemi sem falli undir ákvæði 2. töluliðar 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga og ekki hægt að fallast á að ákærða geti ekki ráðið af ákærunni einni hvað henni sé gefið að sök. Verknaðarlýsing ákæru sé því nægilega skýr að teknu tilliti til sakarefnisins og ekki til þess fallin að rýra möguleika ákærðu á því að taka afstöðu til sakargifta og verjast þeim, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.

15

Að því er varðar II. kafla ákæru bendir ákæruvaldið á að þar komi fram lýsing á því hvernig ákærða hafi ráðstafað ávinningi af brotum samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákæru, það er að hafa umbreytt hluta hans í erlendan gjaldeyri, flutt úr landi og notað meðal annars til að fjármagna byggingu eigin húsnæðis. Verknaðarlýsing í þessum ákærulið sé því ekki sambærileg þeirri lýsingu sakargifta sem leiddi til frávísunar mála í tilvitnuðum dómum Hæstaréttar.

Niðurstaða um frávísunarkröfu

16

Samkvæmt c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 skal í ákæru greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er vegna, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa fyrirmæli þessa lagaákvæðis verið skýrð svo að verknaðarlýsing í ákæru verði að vera það greinargóð og skýr að ákærði geti ráðið af henni hvaða refsiverðu háttsemi honum er gefin að sök og við hvaða lagaákvæði hann er talinn hafa gerst brotlegur. Taka má undir það með ákærðu að lýsing á mansalsbroti hennar samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákæru hefði mátt vera ítarlegri og gleggri. Allt að einu verður á það fallist með ákæruvaldinu að ákæran uppfylli að þessu leyti nægilega framangreindar skýrleikakröfur. Það heyrir síðan undir efnishlið málsins og að undangenginni sönnunarfærslu fyrir dómi hvort sú háttsemi sem ákært er fyrir í þessum ákærulið og sönnuð telst sé refsiverð samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Er því hafnað kröfu ákærða um að vísa þessum ákærulið frá héraðsdómi.

17

Að því er II. kafla ákæru varðar þá er því lýst þar að ákærða hafi nýtt sér og leynt ávinningi af brotum, samkvæmt 1. tölulið I. kafla hennar. Nánar tiltekið hafi hún nýtt sér ávinninginn í eigin þágu og umbreytt hluta hans yfir í erlendan gjaldeyri sem hún hafi síðan flutt úr landi til [...]þar sem ávinningurinn hafi meðal annars verið notaður til að fjármagna byggingu húsnæðis í eigu ákærðu þar í landi. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga skal hver sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti á almennum hegningarlögum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum, eða meðal annars umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings, sæta fangelsi allt að 6 árum. Svo sem að framan er rakið er í ákæru lýst á hvern hátt þeir fjármunir er ákærða á að hafa aflað sér ólöglega samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákæru hafi verið nýttir eða hvernig þeim hafi verið ráðstafað. Samkvæmt þessu verður að telja nægilega ljóst af verknaðarlýsingu ákæru hvaða háttsemi ákærðu er gefin að sök og við hvaða ákvæði almennra hegningarlaga hún er talin varða. Verður kröfu ákærðu um frávísun II. kafla ákæru því einnig hafnað.

18

Samkvæmt framansögðu er frávísunarkröfu ákærðu hafnað.

19

Í skýrslu sinni fyrir Landsrétti lýsti ákærða því að hún og F hefðu gift sig á [...] í desember 2016 og staðfest aftur samband sitt með annarri giftingu þar í landi í júlí 2017. Áður en þau giftu sig hefðu þau verið búin að taka ákvörðun um að F og börn hans fjögur myndu flytja til Íslands þar sem þau myndu búa með ákærðu. Fyrir þann flutning hafi ekki verið búið að taka neina ákvörðun um hvort börnin myndu vinna á Íslandi. Skömmu eftir komu hingað til lands hefðu börnin hafið skólagöngu í [...]. Í kjölfarið hafi verið tekin ákvörðun um að börnin ættu að vinna í E þar sem hún og F-x-nf unnið. Börnin hafi ekki verið ráðin formlega til starfa þar heldur hafi F tekið þau með sér á vinnustaðinn. Kvaðst ákærða hafa sagt að hún yrði að ræða við þann sem sæi um bókhald fyrir E umhvort börnin mættu vinna, þar sem þau væru það ung. Hafi hún sent bókaranum kennitölur barnanna en engar athugasemdir fengið frá honum. Í kjölfarið hafi hún spurt eiganda E, I, hvort ekki væri í lagi að börnin myndu vinna í E. Eftir að hafa fengið samþykki hans fyrir því hafi verið ákveðið að þau færu að vinna. Í E hafi almenna reglan verið sú að starfsfólk væri við vinnu á milli klukkan átta á morgnana til klukkan 16 seinni part dags. Ef unnið væri utan þess vinnutíma væri greidd yfirvinna fyrir þá vinnu. Hafi I tekið ákvarðanir um hvort yfirvinna væri unnin. Vinnutími F í E hafi verið frá klukkan átta á morgnana til klukkan 16. Hann hafi þó stundum mætt fyrr á morgnana til að [...]á vinnustaðnum. Börnin B og A hafi byrjað að vinna í maí 2018 en C í júní sama ár. Ekki hafi verið rætt sérstaklega um vinnutíma barnanna en faðir þeirra hafi tekið þau með í vinnuna og ákveðið vinnutíma þeirra. Börnin hafi oft hringt í föður sinn og spurt hvort þau mættu mæta. Hafi það farið eftir því hversu mikið var að gera hvort hann hafi leyft þeim það. Börnin A, B-x-x C hafi stundum unnið á sunnudögum til klukkan 12. Á sumrin hafi börnin einnig verið við vinnu í E. Hafi það einkum verið þegar forföll voru hjá öðrum starfsmönnum eða þörf var fyrir frekari starfskrafta, en þá hafi börnin unnið frá klukkan átta til 16. Börnin hafi ekki unnið samkvæmt fyrirfram ákveðinni dagskrá á sumrin. Ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við F eða börn hans. Þegar dregið hefði úr viðveru I á vinnustaðnum hefðu starfsmenn leitað til ákærðu um sum atriði þó svo aðalreglan hafi verið sú að hver og einn starfsmaður hafi haft fyrirfram ákveðin verkefni með höndum. Börn F hafi einkum fengist við að [...]. Vinna barnanna hafi á engan hátt verið erfið. Eftir að börnin byrjuðu að vinna hafi ákærða rætt við I um vinnustundir þeirra. Hafi hann sagt að hún skyldi við skráningu tíma sem hún sendi til bókara fyrirtækisins miða við að börnin ynnu frá klukkan áttatil 16, þó svo að þau ynnu í raun ekki það mikið. Þannig hafi I ákveðið tíma hvers barns fyrir sig. Í þessum óunnu tímum hafi verið fólgin hjálp frá I, en hann hafi lofað ákærðu að styðja hana eftir skilnað þeirra þar sem ákærða hafi ekki fengið neinar eignir í sinn hlut við skilnaðinn. Eins hafi ákærða tekið lán til að fjármagna komu F og barnanna til Íslands og hafi I einnig viljað aðstoða ákærðu við að greiða upp það lán með óunnum vinnustundum barnanna. Fjölskyldan hafi verið orðin stór og einsýnt að laun ákærðu dygðu ekki til að framfleyta fjölskyldunni. Börnin hafi verið þakklát I fyrir þessar ráðstafanir og farið að kalla hann afa. Ákærða kvaðst hafa hringt í I hverju sinni til að fá staðfestingu á tímum barnanna eða farið heim til hans og um leið aðstoðað I við ýmislegt, en hann hafi verið orðinn heilsulítill undir það síðasta. Ákærða kvaðst ítrekað hafa nefnt við I að tímarnir sem skráðir væru á börnin væru of margir, en ekki hafi verið haldið utan um raunverulegan viðverutíma þeirra. Þegar börnin hafi fengið útborguð laun hafi fjölskyldan farið í banka til að senda launin til [...]. Ýmist hafi F-kvk-nf ákærða millifært laun sín og barnanna af reikningum barnanna yfir á reikning ákærðu eða launin verið tekin út í reiðufé í bankanum. Í framhaldi hafi þau verið send út til [...]til frænda ákærðu sem hafi haft umsjón með smíði fasteignar fjölskyldunnar úti. Ákærða kvaðst ekki hafa bannað börnum að nota debetkort. Börnin hefðu haft nægan frítíma utan skóla og vinnu. Þau hafi farið út til að hitta vini sína, farið í bíó eða út að hjóla. Þau hafi aldrei kvartað undan vinnu sinni við ákærðu. Þá hafi þau ekki verið beitt neinum þrýstingi af hálfu ákærðu eða F til að vinna. Þá kvaðst ákærða ekki hafa hótað börnunum að senda þau aftur til [...], eða endurnýja ekki dvalarleyfi þeirra eða vegabréf. Þá kom fram hjá ákærðu að áhrifa Covid- veirunnar hafi gætt mikið í starfsemi E, en til muna minna hafi verið að gera eftir að hún kom upp. Af þeim sökum hafi börn F ekki verið að vinna í E frá í mars 2020 þar til í nóvember sama ár. Að því er varðaði dagleg verkefni á heimili fjölskyldunnar hafi málum verið þannig háttað að ákærða, ásamt F, hafi séð um að kaupa inn til heimilisins. Hafi greiðslukort ákærðu verið notað í því skyni. Hafi öll útgjöld fjölskyldunnar farið út af korti ákærðu.

20

Í skýrslu sinni fyrir Landsrétti lýsti brotaþolinn A því að áður en fjölskyldan flutti til Íslands hafi faðir hennar rætt um að hún og bróðir hennar B myndu vinna samhliða skóla á Íslandi. Fljótlega eftir komu til landsins hafi brotaþoli farið að vinna í E. Ekki hafi verið rætt sérstaklega um vinnutíma hennar eða um laun fyrir vinnuna. Launaseðla sína hafi brotaþoli ekki séð. Hafi faðir brotaþola og ákærða sagt brotaþola hvenær hún ættiað mæta til vinnu. Ákærða hafi haldið utan um vinnutíma hennar. Á veturna hafi hún unnið í E eftir skóla frá klukkan 14 til 16. Hafi hún hringt í ákærðu eftir að hún kom heim úr skólanum og spurt hvort vantaði aðstoð. Þegar mikið var að gera í E hafi hún mætt daglega til vinnu. Brotaþoli hafi einnig unnið á laugardögum frá klukkan 6.30 til 12 og stundum lengur ef mikið var að gera. Húnhafi ekki unnið á sunnudögum. Á sumrin hafi brotaþoli að jafnaði unnið frá klukkan sex til 16 en stundum skemur. Ekki hafi verið unnið á sunnudögum. Hún hafi ekki mætt til vinnu fyrir skóla á veturna, en það hafi hins vegar B, bróðir hennar, gert. Bróðir hennar hafi unnið meira en systkini hans. Á sumrin hafi hann farið fyrr til vinnu heldur en systkini hans. Ákærða hafi tekið ákvarðanir um hvenær þau skyldu mæta til vinnu. Hún kvaðst ekki hafa fengið frí sumarið 2018 en sumarið 2019 hafi fjölskyldan verið einn mánuð á [...]. Ekki kvaðst hún muna hvernig vinnu hafi verið háttað um jól og páska en sennilega hafi hún unnið í páskafríi. Hafi ákærða sagt henni fyrir verkum. Vinnan hafi ekki verið sérstaklega erfið þó svo húnhafi verið þreytt eftir vinnu. Henni hafi fundist hún vinna mikið og ekki eiga mikinn frítíma. Húnhafi ráðið því sjálf hvort hún mætti til vinnu en ákærða hafi hins vegar ekki verið ánægð ef hún vildi ekki vinna og reiknaði með að ákærða myndi þá skamma sig. Hún hafi stundum verið hrædd við ákærðu. Ákærða hafi átt það til, þegar hún reiddist, að hóta þeim að endurnýja ekki dvalarleyfi þeirra eða vegabréf. Hafi það oft tengst verkefnum þeirra á heimilinu en ákærða hafi stýrt heimili fjölskyldunnar. Þegar laun brotaþola voru lögð inn áreikning hennar hafi brotaþoli látið ákærðu fá þau. Hafi ákærða sagt að launin færu í að byggja hús fyrir fjölskylduna á [...]. Við skýrslugjöf fyrir Landsrétti greindi A frá því að hún væri hætt í skóla og væri að vinna. Léti hún föður sinn fá fjármuni mánaðarlega til heimilishalds. Hún lýsti því að sá tími er ákærða bjó með fjölskyldunni hafi verið henni erfiður.

21

Í skýrslu sinni fyrir Landsrétti lýsti brotaþolinn B því að ákærða hafi sagt honum áður en fjölskyldan flutti til Íslands að hann ætti að vinna á Íslandi en ekkert hafi komið fram hvar hann ætti að vinna. Eftir komu til landsins hafi hann farið að vinna í E en ákærða hafi útvegað honum vinnu þar. Ekki hafi verið rætt um vinnutíma eða hvaða laun hann ætti að fá fyrir vinnuna. Ákveðið hafi verið að hann myndi vinna eftir skóla á veturna í um þrjár klukkustundir en skóladagurinn hafi verið búinn klukkan 14. Unnið hafi verið alla daga vikunnar nema þegar ákærða hafi sagt að hann þyrfti ekki að vinna en það hafi ekki verið oft. Systur hans, A og C, hafi einnig oft unnið eftir skóla en C hafi unnið heldur meira en A. Hann hafi stundum mætt til vinnu með föður sínum fyrir skóla og í þeim tilvikum verið kominn í E klukkan sex. Á skólatíma hafi hann einnig unnið um helgar. Á laugardögum frá klukkan fjögur til 17 og stundum einnig á sunnudögum. Systur hanshafi einnig unnið um helgar en þær hafi ekki byrjað fyrr en klukkan sex á morgnana. Á sumrin hafi brotaþoli unnið alla virka daga frá klukkan fjögur eða fimm til klukkan 17 og laugardaga og sunnudaga ef þörf var á. Á sumrin hafi systir hans, C, mætt til vinnu klukkan fjögur eða fimm en A klukkan sex. Hann kvaðst hafa sett saman yfirlit um vinnu sína við rannsókn málsins hjá lögreglu. Laun hans hafi verið lögð inn á reikning hans og hann síðan afhent ákærðu þau. Í einhverjum tilvikum hafi laun verið millifærð af reikningi hans yfir á reikning ákærðu en hannhafi ekki komið að því. Hann kvaðst hafa unnið mikið og haft lítinn frítíma. Stundum hafi hannekki langað að vinna ogverja frekar tíma með vinum sínum. Hannhafi þó ekki kvartað því hann hafi óttast skammir ákærðu. Hann hafi getað vikið sér undan vinnu en ekki gert það af ótta við ákærðu. Hafi ákærða meðal annars hótað að senda hann aftur til [...] þegar hún reiddist. Ákærða hafi stjórnað fjármálum heimilisins. Hann kvað ákærðu hafa haft á orði að honum væru greiddar fleiri vinnustundir en hann hafi innt af hendi. Fyrir Landsrétti lýsti hann því að hann væri nú að vinna og ekki lengur í skóla. Honum hafa liðið illa á heimilinu með ákærðu. Tilfinningar hafi verið blendnar en hann hafi verið hræddur við ákærðu. Kvaðst brotaþoli enn finna fyrir sömu tilfinningu og hefði málið allt áhrif á hann.

22

Í skýrslu sinni fyrir Landsrétti lýsti C því að eftir komu til landsins hafi faðir hennarog ákærða sagt henni að hún ætti að vinna í E. Það sumar hafi hún yfirleitt unnið á hverjum degi frá klukkan 14 til 16 eða 17, stundum lengur og stundum á laugardögum.

Sumarið 2019 hafi hún unnið meira en það sumar hafi hún byrjað klukkan fimm og unnið til klukkan 18. Hún hafi unnið alla daga vikunnar og laugardaga líka. Á veturna hafi hún unnið eftir skóla, þó ekki alla daga árið 2018. Það hafi farið eftir því hve mikið var að gera í E. Í jólafríi hafi hún byrjað að vinna klukkan sex á morgnana. Vinnan hafi verið erfið og hún alltaf þreytt. Ekki hafi þurft að skipa henni fyrir í vinnunni þar sem hún hafi þekkt verkefni sín. Húnhafi fengið greidd laun fyrir vinnu sína en þeim verið ráðstafað til að byggja hús fyrir fjölskylduna á [...]. Hafi ákærða sagt að þannig ættu hlutirnir að vera. Fjölskyldan hafi farið í banka hér heima þar sem hún hafi tekið út launin sín og látið í hendur ákærðu. Hún kvaðst ekki hafa kvartað undan vinnunni við ákærðu ella hefði ákærða reiðst og sagt að fjölskyldan ætti ekki fyrir mat. Eins hafi hún viljað að foreldrar hennar væru stoltir af henni. Hafi húnverið hrædd við ákærðu sem stjórnað hafi heimilinu. Ákærða hafi meðal annars hótað að senda hana aftur til [...] en aðeins ef faðir hennar var ekki nærri. Hún hafi verið ákaflega hrædd og þreytt á meðan ákærða hafi búið með fjölskyldunni. Hún kvaðst vera í skóla.

23

Vitnið F greindi svo frá í skýrslu sinni fyrir Landsrétti að hann og ákærða hefðu ákveðið áður en þau giftu sig að flytja til Íslands. Í framburði vitnisins kom fram að ekki hafi verið rætt um það fyrir flutninginn til Íslands hvort börnin myndu vinna á Íslandi, en rætt hafi verið um að þau myndu fara í skóla. Ákærða hafiátt hugmyndina að því að börn hans myndu fara að vinna í E og hafi vitnið lagt blessun sína yfir það. Í byrjun hefðu börnin unnið frá klukkan átta til 16. Þau hefðu þó fljótlega farið að mæta fyrr og þá unnið frá klukkan fjögur til 17 eða 18. Ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við börnin og vinnutími ekki fastákveðinn. Þau hefðu alltaf átt að mæta á sama tíma en það hafiverið misjafnt hvenær þau hefðu hætt, eða á bilinu klukkan 16 til 18. B hafi byrjað að vinna klukkan fimm. Ekki hafi verið haldið sérstaklega utan um vinnutíma barnanna. Börnin hafi síðan unnið með skóla. B hafi unnið í klukkutíma fyrir skóla. Eftir skóla hafi hann unnið frá klukkan 15 til klukkan 16 eða 17. Ef lítið var að gera hafi börnin ekki mætt til vinnu. Ekki hafi verið um mikla vinnu að ræða á sunnudögum en B mætt alla laugardaga. Systurnar A og C haf ibáðar unnið eftir skóla alla skóladaga. Þær hafieinnig unnið á laugardögum en ekki á sunnudögum nema þegar eitthvað var að gera. Fram kom hjá vitninu að börnin hafi unnið of mikið á sumrin. Þá hafi þau ekki haft mikinn frítíma utan skóla en ekki kvartað undan mikilli vinnu og almennt verið ánægð. Þau hafi hins vegar verið hrædd við ákærðu og því ekki þorað öðru en að mæta til vinnu. Að því er fjölda vinnustunda varðar hafi ákærða sagt að bætt yrði við vinnustundir barnanna. Eftir útborgun launa vitnisins og barnanna hafi þeim verið ráðstafað til ákærðu sem hafi stýrt fjármálum allra í fjölskyldunni. Ákærða hafi einhverju sinni þegar hún var reið hótað því að endurnýja ekki vegabréf barnanna en ekki hótað á annan hátt. Vitnið og börn hans hafi hins vegar verið háð ákærðu um dvöl á Íslandi og óttast að verða send úr landi. Vitnið kvaðst hafa hætt störfum í E þegar ákærða hafi slitið sambandi þeirra í október 2020. Ákærða hafi viljað slíta sambandinu en ekki vitnið. Ekki hafi verið gengið frá lögformlegum skilnaði eða fjárslitum á milli þeirra, hvorki hér heima né á [...]. Á Íslandi hafi þó ekki veriðum eiginleg fjárskipti að ræða þar sem aðilar hafi ekkert átt. Vitnið bar að ákærða ætti lóð og hús á [...]. Hún hafi viljað að launum allra fjölskyldumeðlima yrði ráðstafað til að reisa nýtt hús á lóðinni. Vitnið og börn hans hafi samþykkt það. Vitnið taldi þó að litlar líkur væru á því að honum tækist að ná þessum fjármunum til baka þótt húsið hafi verið reist.

Málatilbúnaður aðila

Málatilbúnaður ákæruvalds

24

Af hálfu ákæruvalds er svo sem fram er komið tekið undir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærðu fyrir mansal samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákæru vegna brotaþolanna A, B og C. Koma brotaþolanna til landsins hafi verið að tilstuðlan ákærðu, sem haft hafi samband við Útlendingastofnun fyrir þeirra hönd vegna öflunar dvalarleyfis, pantað og greitt flugfargjald og fylgt þeim til landsins. Þá hafi brotaþolarnir flutt á heimili ákærðu við komu til landsins og búið ásamt henni á verknaðartíma í fasteign E sem ákærða hafi haft afnot af. Þá hafi ákærða útvegað brotaþolum vinnu hjá E. Þessi háttsemi ákærðu falli undir hugtökin,, útvega“,,, flytja“ og,, hýsa“ í skilningi 2. töluliðar 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Hugtakið,, útvega“ sé þýðing á enska orðinu,, recruitment“ sem komi fram í skilgreiningu 3. gr. svonefndrar Palermó- bókunar, sem höfð hafi verið til hliðsjónar þegar ákvæði 227. gr. a almennra hegningarlaga hafi verið lögfest með lögum nr. 40/2003, sbr. og nánast samhljóða ákvæði í 4. gr. Evrópuráðssamnings um aðgerðir gegn mansali frá 2005, sem byggt hafi verið á er breytingar voru gerðar á ákvæðinu með lögum nr. 149/2009. Hafi hugtakið verið túlkað vítt og talið ná yfir hinar ýmsu aðferðir þar sem gerandi komi eða fái þolanda í þá aðstöðu sem hann sé misnotaður í.

25

Varðandi ásetning ákærðu til verknaðar byggir ákæruvaldið á því að misnotkun barnanna til nauðungarvinnu fljótlega í kjölfar og/eða samhliða framangreindum verknaðarþáttum sýni fram á ásetning. Brotaþolar hafi byrjað vinnu í E í apríl 2018, skömmu eftir komu til landsins. Niðurstaða greiningar á fjármálagögnum brotaþola sýni fyrstu launagreiðslur til A og B í lok maí 2018 og til C í lok júlí sama ár. Af fjármálagreiningu og framburðum brotaþola megi ráða að frá fyrstu launagreiðslum hafi launum brotaþola nánast jafnharðan verið ráðstafað til ákærðu með þeim hætti er í ákæru greinir.

26

Eftir því sem næst verði komist hafi ekki áður reynt á skilgreiningu hugtaksins,, nauðungarvinna“ fyrir íslenskum dómstólum. Á hugtakið hafi reynt fyrir norskum dómstólum, sem hafi við túlkun þess meðal annars litið til alþjóðlegra samninga sem Ísland sé aðili að, þar á meðal samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 29 frá 1930, sem með bókun við samþykktina frá árinu 2014 hafi verið útfærð með tilliti til mansals. Ákæruvald telji að skýra megi hugtakið,, nauðungarvinna“ í skilningi 227. gr. a almennra hegningarlaga með sambærilegum hætti og gert hafi verið í dómi Hæstaréttar Noregs 7. júní 2017 í máli nr. HR- 2017- 1124- A. Í þeim dómi komi fram tilvísanir í ýmsa dóma Mannréttindadómstóls Evrópu þar sem fjallað hafi verið um þvingunar- og nauðungarvinnu í skilningi 2. mgr. 4. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. 27

Ákæruvaldið byggir á því að kringumstæður brotaþolanna hafi verið með þeim hætti að líta verði á vinnu þeirra sem nauðungarvinnu í skilningi 227. gr. a almennra hegningarlaga. Í því sambandi verði einkum að horfa til aldurs brotaþolanna, vinnutíma og ráðstöfunar launa þeirra, en einnig til þess að er þau hófu vinnu hafi þau verið nýlega flutt til landsins og háð ákærðu um húsnæði, fjármuni og aðra aðstoð. Hafi brotaþolar því verið í afar viðkvæmri stöðu gagnvart ákærðu. Við þær aðstæður hafi það ekki haft þýðingu að brotaþolar hafi gengið sjálfviljug til vinnu eða faðir þeirra samþykkt það. Hafi faðir brotaþola verið í bágri stöðu gagnvart ákærðu. Að því er vinnustundir varðar hafi brotaþolarnir A, B og C lýst vinnutíma sínum hjá E. Hafi þau bæði unnið samhliða skóla á vetrum og síðan í sumarleyfum. Framburður brotaþolanna hvað það varðar hafi varðað ástand sem staðið hafi yfir í lengri tíma og snúið að vinnutíma sem að einhverju leyti hafi verið breytilegur eftir því hversu mikið hafi verið að gera hverju sinni. Sé ekki óeðlilegt að einhverrar ónákvæmni gæti. Ekki hafi verið fyrir að fara ráðningarsamningi um reglulegan vinnutíma sem gerður hafi verið við börnin né stimpilklukku í E. Einu skjallegu gögnin séu því launaseðlar brotaþola þar sem fram komi skráðar vinnustundir þeirra. Samkvæmt framburði bókara sem séð hafi um bókhald E hafi launaseðlar verið samkvæmt tímaskrá sem ákærða hafi sent inn. Launaseðlarnir bendi til umtalsverðrar vinnu brotaþolanna hjá E, þó svo að einhverjum tímum hafi verið bætt ofan á unnar vinnustundir, svo sem ákærða héldi fram. Hafi vinnuframlag brotaþolanna verið umfram það sem almennt sé eðlilegt fyrir börn á þeirra aldri er brotaþolar hafi verið, hvort sem hafi verið innan skólaárs eða utan.

28

Ákæruvaldið telur óumdeilt að laun brotaþola hafi ákærða fengið til sinna umráða með þeim hætti sem lýst sé í ákæru og að stórum hluta þeirra hafi hún ráðstafað til byggingar húss á [...]. Ekki verði séð að brotaþolar séu skráðir eigendur hússins eða eigi einhvers konar beint tilkall til þess eða annarra eigna sem launum þeirra hafi verið ráðstafað í. Þvert á móti sé ákærða skráð eigandi lands sem húsið standi á og sé skráð eigandi hússins samkvæmt verksamningi um byggingu þess. Sé því ljóst að stórum hluta launa brotaþola hafi verið ráðstafað í þágu ákærðu. Með vísan til fyrri sjónarmiða um samþykki barna til nauðungarvinnu telji ákæruvaldið það litla þýðingu hafa að brotaþolar hafi samþykkt að afhenda ákærðu öll laun sín eða að þeim yrði ráðstafað til byggingar hússins.

29

Þá tekur ákæruvaldið undir röksemdir hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærðu samkvæmt 2. tölulið I. kafla ákæru fyrir stórfellt brot í nánu sambandi, sbr. 1. mgr., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga gagnvart þessum sömu brotaþolum með þeirri háttsemi sem lýst sé í 1. tölulið I. kafla ákæru. Þó áréttar ákæruvaldið að ákvæði 218. gr. b almennra hegningarlaga tæmi sök gagnvart ákvæðum barnaverndarlaga, en ekki sé rétt að sýkna af broti gegn síðastgreindum lögum. Þá tekur ákæruvaldið undir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sakfellingu fyrir peningaþvætti samkvæmt II. kafla ákæru.

Málatilbúnaður ákærðu

30

Af hálfu ákærðu er verknaðarlýsingu í ákæru mótmælt sem rangri og ósannaðri. Á því sé byggt að ekki séu uppfyllt skilyrði 227. gr. a almennra hegningarlaga um verknað. Þrátt fyrir að brotaþolar hafi flust til landsins og búið á heimili með ákærðu sé á því byggt af hálfu ákæruvaldsins að verknaðarskilyrði um að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingi yngri en 18 ára séu uppfyllt. Ákærða hafi gifst föður brotaþola og gengið börnunum í móðurstað. Eiginmaður ákærðu og brotaþolarnir hafi flust til Íslands í leit að betra lífi, en ekki til að stunda nauðungarvinnu. Lögum samkvæmt beri foreldrum skylda til að framfæra börn sín. Sama skylda hvíli á stjúpforeldrum. Hjónaband ákærðu og föður brotaþola hafi ekki verið til málamynda, en rannsókn lögreglu hafi leitt í ljós að um raunverulegt ástarsamband hafi verið að ræða. Heimilislíf fjölskyldunnar hafi síðan verið með hefðbundnu móti. Þau hafi ferðast innanlands og til útlanda, farið út að borða og í kvikmyndahús. Hafi brotaþolar ekki liðið neinn skort. Sé því mótmælt að ákærða hafi hýst brotaþola til hagnýtingar. Þau hafi átt sameiginlegt heimili með brotaþolum, enda ákærða gift föður þeirra. Hafi fjölskyldan búið í fasteign í eigu E. Leiði það til þess að ákærða geti ekki hafa hýst brotaþola í skilningi 227. gr. a almennra hegningarlaga. Í ákæru sé því lýst að ákærða hafi útvegað brotaþolum dvalarleyfi á Íslandi og útvegað þeim vinnu í E. Hvorugt atriðið sé refsivert samkvæmt ákvæðinu.

31

Hugtakið nauðungarvinna sé hvorki skilgreint í lögum, lögfestum alþjóðasamningum né lögskýringargögnum. Nauðungarvinna sé hins vegar skilgreind í 1. mgr. 2. gr. samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar frá 1930. Samkvæmt þeim samningi taki vinnumansal til aðstæðna þar sem einstaklingar séu neyddir til að vinna með því að beita þá ofbeldi, hótunum um ofbeldi eða öðrum fínlegri aðferðum, svo sem sviptingu persónuskilríkja eða hótunum um tilkynningu til útlendingayfirvalda. Skilgreining Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sé ekki réttarheimild samkvæmt íslenskum rétti. Mikilvægt sé að hafa í huga að ekki sé hægt að líkja nauðungarvinnu við það þegar vinnuveitandi greiði starfsfólki sínu of lág laun, jafnvel undir lágmarkslaunum. Samkvæmt skilgreiningu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sé það ekki nauðungarvinna ef samþykki sé til staðar. Ákvörðun um að brotaþolar skyldu hefja vinnu í E hafi verið tekin af föður þeirra. Þá hafi ákvörðun um ráðningu þeirra verið tekin af framkvæmdastjóra fyrirtækisins, en ekki ákærðu. Hafi ákærða ekki gegnt formlegri stöðu við fyrirtækið og ekki getað skuldbundið það.

32

Þar sem brotaþolar hafi viljað vinna hafi augljóslega ekki verið um nauðungarvinnu að ræða. Þá hafi faðir brotaþolanna borið ábyrgð á vinnu þeirra en ekki ákærða. Í ákæru sé staðhæft að þrjú elstu börnin hafi unnið allt að 13 klukkustundir á dag, sex til sjö daga vikunnar. Töluvert misræmi sé á milli framburða brotaþolanna annars vegar og annarra vitna og skjallegra gagna málsins hins vegar um vinnutíma barnanna. Ekkert í gögnum málsins staðfesti framburð brotaþolanna þess efnis að vinnudagar þeirra hafi verið allt að 13 klukkustundir á dag, sex til sjö daga vikunnar. Ekki sé við nein skjalleg gögn að styðjast um það, börnin hafi ekki skráð vinnutíma sína og engin stimpilklukka verið á vinnustaðnum. Eins sé mikið misræmi milli framburða þeirra og gagna málsins varðandi aðra þætti, eins og hvar fjölskyldan bjó hverju sinni og hve lengi. Öll þessi atriði rýri sönnunargildi framburðar þeirra og sé hann mjög á reiki um ágreiningsefni málsins.

33

Fyrir héraðsdómi hafi ákærða borið að fjöldi vinnustunda á launaseðlum barnanna hafi verið oftalinn og ekki í samræmi við vinnuframlag þeirra. Aukinn fjöldi talinna vinnustunda hafi komið til að frumkvæði eiganda E. Þá hafi fjölskyldan verið í fríi í [...]frá 19. júní til 22. júlí 2019. Þrátt fyrir það hafi brotaþolar fengið greitt fyrir fjölda vinnustunda á sama tíma. Velvild eiganda E megi rekja til þess að við skilnað hans og ákærðu árið 2005 hafi ákærða enga kröfu gert um úthlutun fjármuna né nokkurs konar framfærslu. Þess í stað hafi orðið að samkomulagi milli þeirra að eigandinn myndi styrkja ákærðu fjárhagslega. Það hafi hann gert með ýmsum hætti, til dæmismeð því að kaupa fasteign undir ákærðu og fjölskyldu hennar, sem búið hafi í húsnæðinu án endurgjalds. Að sama skapi hafi eigandinn styrkt ákærðu í formi ofgreiddra launa vegna vinnu stjúpbarna hennar. Sé því með öllu ósannað að brotaþolar hafi nokkurn tímann unnið þann fjölda vinnustunda sem lýst sé í ákæru.

34

Þá hafi brotaþolar lýst fyrir héraðsdómi að ákærða hafi lagt áherslu á mikilvægi menntunar og að vinna þeirra kæmi ekki niður á námsárangri þeirra. Starfsmaður barnaverndar í [...]hafi staðfest að aldrei hafi borist tilkynning til barnaverndar vegna barnanna frá skóla eða öðrum. Hafi börnin fengið góðan vitnisburð. Hafi þeim liðið vel í skólanum, ástundun verið góð og þau náð undraverðum árangri hvað varði tungumálakunnáttu. Sú staðreynd að störf brotaþola hafi með engu móti komið niður á menntun þeirra sé ótvíræður vitnisburður um að þau hafi ekki verið misnotuð til nauðungarvinnu. Laun brotaþola hafi verið nýtt í þágu sameiginlegs heimilishalds en ákærða hafi séð um öll fjárútlát fjölskyldunnar eins og hefð sé fyrir í heimalandi hennar. Hafi ákærða einnig staðið straum af kostnaði við kaup á smárútu fyrir tæpar 2 milljónir króna, sem skráð hafi verið á nafn föður brotaþolanna. Auk sameiginlegs heimilisreksturs hafi fjölskyldan staðið að húsbyggingu á [...]. Samkvæmt framburði ákærðu, brotaþola og annarra vitna hafi orðið að samkomulagi milli aðila um að þau yrðu öll eigendur að fasteigninni. Engu breyti þótt ákærða hafi ein verið skráð eigandi landsins sem fasteignin standi á. Hafi brotaþolarnir lýst því fyrir héraðsdómi að þau hafi verið sátt við að laun þeirra færu í húsið á [...]. Ákærða og faðir brotaþolanna hafi verið gift. Fasteignin á [...]sé því hjúskapareign sem komi til helmingaskipta við skilnað. Hafi faðir brotaþolanna ekki óskað eftir skilnaði við ákærðu. Fullyrðing í ákæru um að ákærða hafi eignað sér fjármuni brotaþola sé ósönnuð.

35

Samkvæmt lögskýringargögnum að baki 227. gr. a almennra hegningarlaga komi skýrt fram að ákvæðinu sé ætlað að koma í veg fyrir og refsa fyrir verslun með fólk. Hugtakið mansal sé skilgreint í 3. gr. Palermó- bókunarinnar, en verknaðarlýsing mansalsákvæðis almennra hegningarlaga byggi á þeirri skilgreiningu. Mansal sé verknaður sem feli í sér verslun með fólk. Í skilgreiningunni á mansali felist þrír þættir sem séu verknaður, aðferð og tilgangur. Til að um mansal geti verið að ræða þurfi þessir þættir allir að vera til staðar en þegar um börn eigi í hlut skipti ekki máli hvaða aðferð sé beitt við mansalið. Byggt sé á því að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sanna að ákærða hafi gerst sek um mansal. Brotaþolar hafi flutt til ákærðu og búið með henni vegna hjónabands ákærðu og föður brotaþolanna.

36

Í 2. tölulið I. kafla ákæru sé ákærðu gefið að sök brot í nánu sambandi og brot gegn barnaverndarlögum með háttsemi sinni samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákæru. Heimfærsla ráðist af því hvort sönnun takist um sök samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákærunnar. Sé byggt á því að ósannað sé að ákærða hafi nokkurn tímann sýnt af sér slíka framkomu gagnvart brotaþolum sem fella megi undir ákvæði 1. mgr., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Ákærða hafi aldrei á saknæman hátt hótað að senda brotaþola aftur til [...]. Við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi hafi ákærða aldrei verið spurð út í þann þátt ákærunnar. Séu það verulegir annmarkar á saksókn málsins og líti ákærða svo á að ákæruvaldið hafi fallið frá þeim hluta ákærunnar.

37

Verði ákærða sýknuð af sök samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákæru beri að sýkna hana af sakargiftum samkvæmt II. kafla ákæru þar sem ekki hafi verið sýnt fram á að ákærða hafi með háttsemi sinni aflað sér ólögmæts ávinnings svo að varði refsingu samkvæmt 1. og 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt sé á því byggt að launatekjur allra fjölskyldumeðlima ákærðu hafi verið nýttar til sameiginlegrar framfærslu fjölskyldunnar. Hluti tekna fjölskyldunnar hafi verið nýttur til uppbyggingar framtíðarhúsnæðis fjölskyldunnar á [...]. Það hafi verið í þágu allra fjölskyldumeðlima sem hver og einn hafi lagt sitt af mörkum. Endanleg eignaskráning fasteignarinnar liggi ekki fyrir og því sé ekki unnt að staðhæfa að ákærða hafi slegið eign sinni á hana. Skilnaðaruppgjör hafi ekki farið fram. Því fari fjarri að fjárhæðir sem nefndar séu í ákæru hafi verið nýttar í þágu ákærðu einnar. Engin sönnun um slíkt liggi fyrir. Þá sé ógjörningur að greina hve stór hluti fjármuna hvers og eins brotaþola hafi verið nýttur til framkvæmda við fasteignina úti og hversu stór hluti til uppihalds, ferðalaga, tækjakaupa og svo framvegis, í þágu brotaþola.

Niðurstaða

1. töluliður I. kafli ákæru

38

Í 1. tölulið I. kafla ákæru er ákærðu svo sem fram er komið gefið að sök mansal með því að hafa með nánar tilgreindum hætti misnotað brotaþolana A, B og C til nauðungarvinnu og með því brotið gegn 2. tölulið 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins, sbr. 18. gr. laganna, felst í því áskilnaður um ásetning til brots.

39

Við sakarmat í málinu þarf sem endranær að gæta þeirrar meginreglu sem fram kemur í 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008, en samkvæmt henni metur dómari hverju sinnihvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem máli skiptir um sekt ákærða. Í sakamálaréttarfari gildir einnig sú meginregla að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhag, hvílir á ákæruvaldinu, sbr. 108. gr. sömu laga.

40

Við upphaf þess tímabils sem um ræðir samkvæmt ákæru var brotaþolinn A á [...]. aldursári, brotaþolinn B á [...]. aldursári og brotaþolinn C tæplega [...]ára.

41

Ákvæði 227. gr. a var bætt við almenn hegningarlög með 5. gr. laga nr. 40/2003. Var 1. mgr. þess svohljóðandi á þeim tíma sem um ræðir í málinu:

Hverjum þeim sem gerist sekur um eftirtalda verknaði, einn eða fleiri, í þeim tilgangi að misnota mann kynferðislega eða til nauðungarvinnu eða til að nema á brott líffæri hans skal refsa fyrir mansal með allt að 12 ára fangelsi:

1. Að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingi og við það er beitt eða hefur verið beitt ólögmætri nauðung skv. 225. gr., eða frelsissviptingu skv. 1. mgr. 226. gr., eða hótun skv. 233. gr., eða ólögmætum blekkingum með því að vekja, styrkja eða hagnýta sér villu viðkomandi um aðstæður eða með því að hagnýta sér bága stöðu viðkomandi.

2. Að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingi yngri en 18 ára.

3. Að láta af hendi greiðslu eða annan ávinning til að afla samþykkis til misnotkunarinnar hjá manni sem ræður gerðum annars manns.

Með 1. gr. laga nr. 79/2021 voru gerðar breytingar á ákvæðinu en þær hafa ekki þýðingu fyrir sakarefni máls þessa. Í almennum athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 40/2003 og nefndaráliti allsherjarnefndar um frumvarpið var vísað til samnings gegn alþjóðlegri glæpastarfsemi, svonefnds Palermó- samnings, sem var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 15. nóvember 2000. Sagði í nefndarálitinu að mansalsákvæði 5. gr. frumvarpsins ætti rætur sínar að rekja til þessa alþjóðasamnings og bókana við hann. Við samningu verknaðarlýsingar ákvæðisins hafi verið höfð hliðsjón af 3. gr. bókunar við samninginn. Væri það ætlun löggjafans að efnislegt innihald hins nýja mansalsákvæðis í almennum hegningarlögum yrði túlkað í samræmi við bókunina. Með lögum nr. 149/2010 voru gerðar breytingar á 227. gr. a almennra hegningarlaga og að nýju með lögum nr. 72/2011, en með síðarnefndu lögunum var refsihámark ákvæðisins hækkað úr 8 árum í 12 ár. Í almennum athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 149/2010 var tekin upp á ensku skilgreining á mansali samkvæmt a-lið 4. gr. samnings Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali sem samþykktur var af ráðherranefnd ráðsins 3. maí 2005 og undirritaður af hálfu Íslands 16. sama mánaðar. Kom fram í athugasemdunum að sú skilgreining styddist að mörgu leyti við áðurnefnda bókun við Palermó- samninginn en væri þó mun skýrari. Þá sagði svo í athugasemdunum: Í skilgreiningunni felast þrír meginþættir; a) verknaður, þ. e. að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingum, b) aðferð, þ. e. með því hóta valdbeitingu, beita valdi eða annars konar nauðung, brottnámi, svikum, blekkingum o. fl., og c) tilgangur, þ. e. að misnotkunin sé til hvers konar hagnýtingar (e. exploitation). Til að um mansal geti verið að ræða verða allir þessir þrír þættir að vera til staðar, en þegar um er að ræða börn skiptir ekki máli hvaða aðferð er beitt við mansalið, sbr. c-lið 4. gr. Efnislega er skilgreining 227. gr. a almennra hegningarlaga á mansali svipuð skilgreiningunni í samningnum. Með 6. gr. frumvarpsins er þó lagt til að gerðar verði ákveðnar breytingar á gildandi mansalsákvæði hegningarlaga, og vísast að öðru leyti í því efni til sérstakra athugasemda við greinina.

42

Samkvæmt framansögðu felst verknaðarþáttur 2. töluliðar 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga í því að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingi yngri en 18 ára. Sakargiftir á hendur ákærðu samkvæmt ákæru taka að þessu leyti til þess að hún hafi útvegað stjúpbörnum sínum dvalarleyfi á Íslandi, flutt þau til landsins, hýst þau og útvegað þeim vinnu hjá E ehf. Sá verknaðarþáttur mansals að „útvega“ felst í því að útvega fórnarlömb til mansals. Í ákæru er útvegun bundin við að útvega dvalarleyfi og fellur þar með ekki að efnislýsingu ákvæðisins. Það sama á við um að útvega börnunum vinnu. Þeir verknaðarþættir sem eftir standa lúta að því að ákærða hafi flutt börnin til landsins og hýst þau.

43

Ákærða hefur alfarið hafnað því að hún hafi flutt börnin hingað til lands í þeim tilgangi að misnota þau til nauðungarvinnu. Það hafi einfaldlega verið sameiginleg ákvörðun hennar og föður barnanna að flytja til Íslands í þeirri von að hér biði þeirra betra líf en og að ekkert saknæmt hafi búið þar að baki. Framburður föður barnanna í héraði og fyrir Landsrétti rennir stoðum undir þessa málsvörn ákærðu. Er því ósannað að ásetningur hennar hafi staðið til að flytja börnin til Íslands í framangreindum tilgangi. 44

Hugtakið nauðungarvinna er hvergi skilgreint í íslenskri löggjöf og ekki er sérstaklega vikið að inntaki þess í athugasemdum sem fylgdu framangreindum lagafrumvörpum. Í úrlausnum dómstóla hefur ekki áður reynt á ákvæðið að þessu leyti. Í orðabókum er hugtakið skilgreint svo að um sé að ræða starf sem einhver vinnur nauðugur, oft sem refsingu. Lagt er bann við nauðungarvinnu í 2. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 2. mgr. 6. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum nr. 97/1995 kemur fram að það hafi einkum tvíþættan tilgang, það er annars vegar bann við nauðungarvinnu sem viðurlagategund og hins vegar bann við að manni verði gert að sæta henni til að vinna af sér skuldir. Fyrirmynd þessa stjórnarskrárákvæðis er 2. mgr. 4. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem veitt hefur verið lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994, en þar er lagt bann við því að nokkrum manni verði gert að vinna nauðungarvinnu. Hefur Mannréttindadómstóll Evrópu, meðal annars í dómi sínum 26. júlí 2005 í máli nr. 73316/01, X gegn Frakklandi, skilgreint nauðungarvinnu í samræmi við skilgreiningu í 1. mgr. 2. gr. samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar frá 1930. Það ákvæði hljóðar svo í íslenskri þýðingu:

Að því er tekur til þessarar samþykktar skal hugtakið „nauðungar- eða skylduvinna“ merkja alla vinnu eða þjónustu sem krafist er af manni með hótun um einhvers konar refsingu og hann hefur ekki gefið sig sjálfviljugur fram til þess að inna af hendi.

45

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið litið til úrlausna Mannréttindadómstóls Evrópu við skýringu mannréttindasáttmálans, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 21. maí 2019 í máli nr. 12/2018 og 18. febrúar 2021 í máli nr. 30/2020.

46

Dómstólar túlka og skýra inntak refsiákvæða eins og annarra lagaákvæða. Að framangreindu virtu verður framangreind skilgreining á hugtakinu nauðungarvinna í 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga lögð til grundvallar við úrlausn málsins.

47

Hugtakið nauðungarvinna vísar til þess að starfsmaður sé beittur líkamlegum eða andlegum þrýstingi. Samkvæmt orðanna hljóðan þarf jafnframt nokkuð mikið til að koma. Verður hugtakið því ekki skýrt þannig að það nái yfir hvers kyns neikvæð áhrif á viðkomandi heldur verður þrýstingurinn að vera svo mikill að óraunhæft sé fyrir starfsmanninn að aðhafast í samræmi við eigin vilja.

48

Í réttarframkvæmd annars staðar á Norðurlöndum hafa dómstólar við skýringu sambærilegra mansalsákvæða í refsilöggjöf lagt til grundvallar að þegar metið er hvort um nauðungarvinnu sé að ræða þurfi að fara fram heildstætt mat á öllum aðstæðum. Til skoðunar komi vinnu- og launakjör viðkomandi, raunverulegt frelsi til athafna, hvort viðkomandi sé einangraður, beittur valdi eða að til staðar sé einhvers konar aðstöðumunur ellegar viðkomandi háður gerandanum. Ekki hefur verið talið skipta máli hvers konar vinnu brotaþoli stundi eða hvort hún sé lögmæt eða ekki. Þá skipti heldur ekki máli hvort vinnan sé líkamlega erfið eða ekki. Aðferðir til þvingunar geti verið bæði af andlegum og líkamlegum toga, settar fram með beinum yfirlýsingum eða gefnar óbeint í skyn. Sú aðferð að halda eftir launum starfsmanns geti fest viðkomandi í þeirri aðstöðu sem fyrir hendi er. Þá hafi þýðingu hvort viðkomandi sé fullorðinn eða barn, en ekki séu gerðar strangar kröfur um þvinganir þegar börn eiga í hlut heldur nægi að sýna fram á einhvers konar þrýsting af hálfu gerandans eða að rekja megi hann til annarra sérgreindra aðstæðna. Viðurlög sem vinnuveitandi beitir starfsmann geti verið af ýmsum toga og oft beiti hann fleiri en einni tegund þeirra. Þannig geti þau í fyrsta lagi falist í líkamlegu ofbeldi eða hótun um það. Í annan stað geti vinnuveitandi skert ferða- og athafnafrelsi viðkomandi starfsmanns. Í þriðja lagi geti viðurlög falist í skuldaþrælkun og í fjórða lagi að greiða starfsmanni ekki fyrir vinnu sína eða að vinnuveitandi haldi eftir miklum hluta launa starfsmannsins. Í fimmta lagi geti vinnuveitandi haldið hjá sér vegabréfi eða öðrum skilríkjum starfsmanns og í sjötta lagi geti viðurlög falist í hótunum um að tilkynna yfirvöldum um að starfsmaður dveljist ólöglega í landinu.

49

Um atvik í máli þessu skal áréttað að ekki er annað fram komið en að ákvörðun ákærðu og eiginmanns hennar um að flytja til Íslands með börn sín hafi verið grundvölluð á því að högum fjölskyldunnar yrði betur borgið hér en á [...]og að ósannað sé að fyrir henni hafa vakað að misnota þau til nauðungarvinnu. Skömmu eftir komu hingað til lands hófu börnin skólagöngu og bendir ekkert til annars en að hún hafi gengið vel, ástundun þeirra hafi verið góð og engin vandamál komið upp. Þá verður ekki annað séð en að allur aðbúnaður barnanna á heimili þeirra í [...] hafi verið með ágætum. Allan þann tíma sem þau hafa verið búsett hér á landi hafa þau búið með föður sínum og verður að ætla að þau hafi getað haft af honum stuðning þegar hagsmunir þeirra voru annars vegar. Er í öllu falli fjarri lagi að álykta á þann veg, svo sem faðir þeirra hefur leitast við að gefa í skyn, að hann hafi litlu ráðið þegar málefni barnanna voru annars vegar. Þá standa engin rök til þess að þessi aðstaða geti enga þýðingu haft þegar metið er hvort ákærða hafi brotið gegn börnunum á þann hátt sem henni er gefið að sök. Við þessar aðstæður er til dæmis vandséð hvernig ákærða á að hafa hýst börnin þannig að varði við 227. gr. a almennra hegningarlaga. Enn fremur fær það ekki staðist í framangreindu ljósi að raunveruleg þvingun eða nauðung geti falist í því að ákærða hafi sagt við börnin að þau fengju ekki að borða ef þau myndu ekki vinna eða að þau yrðu send afturtil [...] ef þau stæðu sig ekki. Þá hafa börnin ekki lýst því að ákærða hafi haft í frammi alvarlegri hótanir eða ógnanir í þeirra garð í tengslum við vinnu þeirra. Í þessu sambandi er þess einnig að geta að þegar ákærða ferðaðist ein til [...], en það mun hún hafa gert tvisvar sinnum á því tímabili sem um ræðir í málinu, héldu börnin áfram vinnu sinni í E. Þá kom fram í vitnisburði B og föður hans að þeir hefðu farið saman í vinnuna í þau skipti þegar drengurinn hóf störf snemma morguns og þá einkum að sumarlagi.

50

Svo sem fram er komið ná sakargiftir á hendur ákærðu nú yfir 18- 20 mánaða tímabil. Fyrir liggur að börnin unnu meira á sumrin en meðan á skóla stóð. Verður ekki útilokað að vinnustundir hafi þá í einhverjum tilvikum náð þeim fjölda sem sérstaklega er tilgreindur í ákæru og að það hafi einkum verið B sem þá átti í hlut. Á móti kemur að um stutt tímabil var að ræða, innan við þrír mánuðir árið 2018 og innan við tveir mánuðir árið 2019 þegar fjölskyldan ferðaðist saman til [...]og dvaldi þar í einn mánuð. Þá er til þess að líta að varhugavert þykir að ganga út frá því að vinnutímaskráning samkvæmt launaseðlum gefi rétta mynd af fjölda vinnustunda. Má sem dæmi um það nefna að mikill fjöldi tíma er skráður á börnin á sama tíma og þau voru stödd á [...]sumarið 2019. Þá bendir margt til þess að meira hafi verið um slíka ofskráningu. Er þannig ákveðin óvissa uppi um vinnutíma barnanna. Má í öllu falli líta svo á að tilgreining á fjölda vinnustunda í ákæru gefi síður en svo raunsanna mynd af honum þótt hann geti samkvæmt framansögðu í einhverjum tilvikum átt við.

51

Hvað sem framangreindu líður fer ekki á milli mála að börnin unnu mikið hluta þess tíma sem saksókn nær til. Þar við bætist að fyrir liggur að launum sem þeim voru greidd var að stærstum hluta ráðstafað til byggingarframkvæmda á [...], það er með byggingu íbúðarhúss á lóð sem mun vera í eigu ákærðu. Um þann þátt málsins er í ljós leitt að ákærða og eiginmaður hennar, faðir brotaþola, tóku sameiginlega ákvörðun um að húsið skyldi byggt og hvernig það yrði fjármagnað. Þá var út frá því gengið að þau yrðu bæði eigendur hússins. Í refsimáli þessu er ekki unnt að slá því föstu að það muni ekki ganga eftir, en fyrir liggur í málinu með vitnisburði föður barnanna að íbúðarhús hefur verið reist á umræddri lóð.

52

Þegar allt það sem hér hefur verið rakið er metið heildstætt og að virtum framangreindum meginreglum sakamálaréttarfars er varhugavert að telja fram komna sönnun þess að ákærða hafi gerst sek um brot gegn 227. gr. a almennra hegningarlaga. Skal hún því vera sýkn af þeim sakargiftum.

2. töluliður I. kafla ákæru

53

Svo sem fram er komið er af hálfu ákæruvalds unað við sakfellingu samkvæmt hinum áfrýjaða dómi að því er tekur til brots gegn 218. gr. b almennra hegningarlaga. Samkvæmt því og þar sem ákærða hefur verið sýknuð af ákæru um mansal stendur það eitt eftir að hún hafi hótað börnunum því að senda þau aftur til [...]. Hvorki standa efni til að líta svo á að þessi háttsemi verði virt sem brot gegn ákvæðinu né að heimfæra megi hana undir ákvæði 1. mgr. 98. gr. og 1. mgr. sbr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Verður ákærða því sýknuð af sakargiftum samkvæmt þessum ákærulið.

II. kafli ákæru

54

Saksókn á hendur ákærðu fyrir peningaþvætti samkvæmt II. kafla ákæru tekur til þess að hún hafi aflað sér, nýtt og leynt ávinningi af því broti sem henni er gefið að sök í 1. tölulið I. kafla ákæru. Með því að ákærða hefur verið sýknuð af sakargiftum samkvæmt þeim ákærulið kemur sakfelling fyrir peningaþvætti ekki til álita.

55

Samkvæmt öllu framansögðu er ákærða sýknuð af refsikröfu ákæruvaldsins.

56

Samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður einkaréttarkröfum brotaþola vísað frá héraðsdómi.

57

Með vísan til málsúrslita samkvæmt framansögðu verður hafnað kröfu ákæruvalds um upptöku fjármuna.

58

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraðsdómi verður allur felldur á ríkissjóð.

59

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Ákærða, X, er sýkn af refsikröfu ákæruvaldsins.

Einkaréttarkröfum A, B og C er vísað frá héraðsdómi.

Ákærða er sýknuð af upptökukröfu.

Sakarkostnaður eins og hann var ákveðinn í héraði greiðist allur úr ríkissjóði.

Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærðu, A-kk-ef M-kk-ef lögmanns, 4.340.000 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, I-kvk-ef L-kvk-ef B-kvk-ef lögmanns, 1.240.000 krónur.

Sératkvæði

S-kk-ef S-kk-ef

1

Ég er sammála niðurstöðu meirihluta dómenda til og með málsgrein 36. Eftir það tel ég að niðurstaðan eigi að vera á þann veg er hér fer á eftir.

2

Í 1. tölulið I. kafla ákæru er ákærðu gefið að sök mansal með því að hafa misnotað brotaþolana A, B og C til nauðungarvinnu, er þau voru börn að aldri, með því að hafa útvegað þeim dvalarleyfi hér á landi, flutt þau hingað til lands, hýst þau og útvegað þeim vinnu hjá E ehf. þar sem ákærða á að hafa starfað sem framkvæmdastjóri og stýrt daglegum rekstri fyrirtækisins. Ákærðu er gefið að sök að hafa látið börnin vinna í allt að 13 klukkustundir á dag, sex til sjö daga vikunnar og að hafa nýtt laun brotaþolanna, samtals að fjárhæð 16.219.623 krónur, í eigin þágu, sem hún ýmist á að hafa millifært af reikningum brotaþola yfir á sína eigin reikninga og greiðslukort eða látið þau taka fjármunina út úr hraðbönkum og afhenda sér í reiðufé.

3

Í ákæru er framangreint brot ákærðu talið varða við 2. tölulið 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Samkvæmt greindu ákvæði skal refsa fyrir mansal með allt að 12 ára fangelsi hverjum þeim sem gerist sekur um að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingi yngri en 18 ára, í þeim tilgangi að misnota annan mann í vændi eða á annan kynferðislegan hátt, í nauðungarhjónaband, í þrældóm eða ánauð, til nauðungarvinnu eða nauðungarþjónustu.

4

Ákvæði almennra hegningarlaga um mansal var lögfest með lögum nr. 40/2003. Ákvæðinu var síðar breytt með lögum nr. 149/2009, 72/2011 og 79/2021 þar sem skilyrðum ákvæðisins var breytt nokkuð. Svo sem fram kemur í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 40/2003 lagði nefnd á vegum dómsmálaráðherra, sem skipuð var í apríl 2001 og ætlað var að koma með viðbrögð og tillögur við skýrslu sem gerð hafði verið á vegum ráðuneytisins um vændi á Íslandi og félagslegt umhverfi þess, það til að mansal yrði gert að sérgreindu broti í almennum hegningarlögum en með því væri lögð áhersla á alvarleika brotsins. Mæltist nefndin til þess að Ísland fullgilti samning Sameinuðu þjóðanna gegn skipulagðri glæpastarfsemi og viðauka hans, svonefnds Palermó- samnings, sem fjallar um mansal. Var lögfesting 227. gr. a almennra hegningarlaga því liður í því að uppfylla þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands sem leiddu af samningnum.

5

Samkvæmt 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga þarf háttsemi að uppfylla þrjá mismunandi þætti til að háttsemi falli undir ákvæðið. Í fyrsta lagi þarf gerandi að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingi. Í annan stað þarf hann að beita, við einhvern þessara verknaða einni af þeim verknaðaraðferðum sem talin eru upp í ákvæðinu. Í þriðja lagi þarf verknaðurinn að vera í þeim tilgangi að misnota mann til nauðungarvinnu, en það er sá tilgangur sem í ákæru er miðað við í málinu. Þegar um einstakling yngri en 18 ára er að ræða þarf ekki að sýna fram á þær verknaðaraðferðir sem taldar eru upp í 1. tölulið ákvæðisins.

6

Sem fyrr greinir miðar háttsemi ákærðu samkvæmt ákæru við að ákærða hafi brotið gegn greindu ákvæði með því að misnota brotaþolana til nauðungarvinnu með því að útvega þeim dvalarleyfi, flytja þau hingað til lands, hýsa brotaþola og útvega þeim vinnu. Samkvæmt lögskýringargögnum er hugtakið,, útvega“ talið ná yfir að útvega fórnarlömb, sama hvaða aðferðum gerandi beitir. Með hugtakinu,, flytja“ er ekki einungis átt við þann sem stjórnar farartæki, af hvaða toga sem það er, heldur er einnig vísað til þess einstaklings sem sér um skipulagningu flutningsins. Þá ermeð hugtakinu ekki einungis vísað til flutninga yfir landamæri, heldur getur einnig verið um að ræða flutning innan landamæra ríkis. Með hugtakinu,, hýsa“ er átt við að aðili láti fórnarlambi í té húsaskjól hvers konar, hvort sem það sé yfir eina nótt eða til lengri tíma.

7

Hugtakið,, nauðungarvinna“ er ekki skilgreint í ákvæði 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Samkvæmt lögskýringargögnum hefur fyrirmynd þessa hugtaks verið talin vera 4. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hefur Mannréttindadómstóll Evrópu meðal annars í dómi sínum 26. júlí 2005 í máli nr. 73316/01, S-x-x gegn Frakklandi, skilgreint nauðungarvinnu í samræmi við skilgreiningu í 1. mgr. 2. gr. samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar frá 1930. Í því sambandi hefur verið talið að ekki skipti máli hvers konar vinnu brotaþoli stundi eða hvort hún sé lögmæt eða ekki. Þá hefur verið talið að ekki skipti heldur máli hvort vinnan sé líkamlega erfið eða ekki. Felist matið á því hvort um nauðungarvinnu sé að ræða fyrst og fremst af því hvernig háttað sé sambandinu á milli starfsmannsins og vinnuveitandans. Geti viðurlög sem vinnuveitandi beiti starfsmann verið af ýmsum toga og oft beiti hann fleiri en einni tegund viðurlaga. Þannig geti þau í fyrsta lagi falist í líkamlegu ofbeldi eða hótun um ofbeldi. Í annan stað geti vinnuveitandi skert ferða- og athafnafrelsi viðkomandi starfsmanns. Í þriðja lagi geti viðurlög falist í skuldaþrælkun. Í fjórða lagi að greiða starfsmanni ekki fyrir vinnu sína eða að vinnuveitandi haldi eftir miklum hluta launa starfsmannsins. Í fimmta lagi geti vinnuveitandi haldið hjá sér vegabréfi eða öðrum skilríkjum starfsmanns, en í sjötta lagi geti viðurlög falist í hótunum um að tilkynna yfirvöldum um að starfsmaður dveljist ólöglega í landinu. Þá kemur fram í skilgreiningu samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar að undir skilgreininguna falli ekki tilvik þar sem starfsmaður býður sig sjálfviljugur fram til vinnu. Þrátt fyrir það hefur verið talið að upphaflegt samþykki starfsmanns um að þiggja tiltekna vinnu hafi ekki gildi ef samþykkið sé ekki upplýst. Geti málum verið þannig háttað að vinnuaðstæður eða laun séu ekki í samræmi við það sem lofað var.

8

Í dómi Hæstaréttar Noregs 7. júní 2017 í máli nr. HR- 2017- 1124- A reyndi á samsvarandi ákvæði og 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga varðandi hugtakið nauðungarvinnu. Í málinu voru tveir karlmenn ákærðir fyrir mansal til nauðungarvinnu með því að nýta sér bágar aðstæður þriggja brotaþola sem ákærðu höfðu útvegað frá Indlandi til Noregs til að vinna árstíðabundið á garðyrkjubúum í þeirra eigu. Í dóminum voru hugtökin mansal og nauðungarvinna skýrð meðal annars með hliðsjón af alþjóðlegum og þarlendum réttarheimildum. Meðal þess sem lagt var til grundvallar var að þegar metið væri hvort um nauðungarvinnu væri að ræða þyrfti að fara fram heildstætt mat á öllum aðstæðum, þannig að til skoðunar væru vinnu- og launakjör viðkomandi, raunverulegt frelsi til athafna, hvort viðkomandi væri einangraður, beittur valdi eða að til staðar væri einhvers konar aðstöðumunur ellegar viðkomandi háður gerandanum. Í dóminum kom fram að aðferðir til þvingunar gætu verið bæði af andlegum og líkamlegum toga, settar fram með beinum yfirlýsingum eða gefnar óbeint í skyn. Fram kom að sú aðferð að halda eftir launum starfsmanns gæti fest viðkomandi í þeirri aðstöðu sem fyrir hendi væri. Þá hefði þýðingu hvort viðkomandi væri fullorðinn eða barn, en ekki væru gerðar strangar kröfur um þvinganir þegar um börn væri að ræða, heldur nægði að sýna fram á einhvers konar þrýsting af hálfu gerandans eða vegna aðstæðna. Í dóminum kemur meðal annars fram að ekki hafi áhrif á niðurstöðu um misnotkun til nauðungarvinnu þó svo fyrir hafi legið að brotaþolar hafi að eigin vilja ráðið sig til vinnunnar og snúið aftur til hennar nokkur ár í röð.

9

Sem fyrr greinir er ákærðu í ákæru gefið að sök mansal gagnvart þrem brotaþolum, á tímabili apríl 2018 til nóvember 2020. Ákæruvald hefur við munnlegan flutning málsins fyrir Landsrétt stytt tímabilið og miðar við að tímabilinu hafi lokið í mars 2020. Þegar brotaþolinn A hóf störf í E var hún [...]ára gömul, brotaþolinn B var [...]ára og brotaþolinn C [...]ára.

10

Samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga felst fyrsti þáttur mansalsverknaðarins í að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingi yngri en 18 ára. Í ákæru kemur fram að ákærða hafi útvegað brotaþolum dvalarleyfi, flutt þau til landsins, hýst þau og útvegað þeim vinnu hjá E ehf. Svo sem áður var rakið felst í verknaðinum að „útvega“ sá þáttur mansals að útvega fórnarlömb til mansals. Í ákæru er útvegun bundin við að útvega dvalarleyfi og fellur þar með ekki að efnislýsingu ákvæðisins. Það sama á við um að útvega brotaþolum vinnu hjá E ehf. Sá verknaður sem þá stendur eftir er að ákærða hafi flutt brotaþolana til landsins og hýst þau hér á landi, hvoru tveggja til nauðungarvinnu.

11

Framburðir ákærðu, brotaþolanna og vitnisins F fyrir héraðsdómi eru raktir í hinum áfrýjaða dómi, sem og hér í dómi að því er varðar viðbótarskýrslur þeirra. Af þessum framburðum verður ekki ráðið að ákærða hafi fyrirfram verið búin að ákveða að brotaþolarnir myndu ráða sig til vinnu í E við komu til landsins og að það hafi verið tilgangurinn með för þeirra til Íslands. Öðru fremur hafi ráðið för þeirra til landsins hjúskapur ákærðu og föður brotaþola og leit þeirra að betri lífsgæðum og tækifærum á Íslandi en þeirra biðu á [...]. Er því að mínu mati ósannað að ásetningur ákærðu hafi staðið til að flytja brotaþolana til Íslands gagngert til nauðungarvinnu.

12

Er þá næst til skoðunar hvort sannað sé að ákærða hafi hýst brotaþolana til nauðungarvinnu, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Miðað við lögskýringargögn að baki þessu ákvæði verður við mat á því hvort háttsemi falli undir ákvæðið að fara fram heildstætt mat á öllum aðstæðum, en svo sem fram kemur í skilgreiningu samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar frá 1930 geta viðurlög til að vinna teljist nauðungarvinna verið margskonar. Að því er varðar sönnun um sekt ákærðu í þessu máli er fyrst til þess að líta að brotaþolar voru á aldursbilinu [...] til [...]ára þegar þau fluttu til Íslands, og því börn að aldri. Í annan stað er til þess að líta að brotaþolar voru börn í framandi landi þar sem þau urðu að treysta á ákærðu um flest er laut að daglegum nauðsynjum. Þau kunnu ekki tungumál innfæddra og voru ákærðu háð um flest. Ákærða hafði búið hér á landi meira og minna frá árinu 2000 og því vel hnútum kunnug. Í þriðja lagi liggur fyrir að brotaþolarnir létu ákærðu í té laun sín eftir útborgun um hver mánaðarmót. Er ekki um það deilt að langstærstur hluti launanna var sendur út til [...]þar sem verið var að reisa nýtt hús á lóð í eigu ákærðu. Var brotaþolunum tjáð af ákærðu og föður sínum að verið væri að búa til athvarf fyrir fjölskylduna til framtíðar litið. Brotaþolarnir nutu því einskis launa sinna hér á landi. Í fjórða lagi er til þess að líta að brotaþolarnir hófu störf fljótlega eftir komu til landsins og unnu samfellt í E í um tvö ár. Í ákæru er miðað við að þau hafi unnið í E allt að 13 klukkustundir á dag, sex til sjö daga vikunnar. Framburðir brotaþola fyrir dómi voru á þá lund að þau hafi unnið eftir skóla á vetrum og yfirleitt á laugardögum. Brotaþolinn B hafi stundum unnið fyrir byrjun skóladags á vetrum. Á sumrin hefðu börnin unnið alla virka daga og oftast á laugardögum. Sá fyrirvari var gerður að þegar lítið var að gera hefðu börnin ekki mætt til vinnu. Ákærða bar sjálf að börnin hefðu unnið, en þá daga sem lítið var að gera hefðu þau ekki mætt til vinnu. Faðir brotaþolanna bar að brotaþolarnir hefðu unnið mikið. Brotaþolar og ákærða voru á einu máli um að fjölskyldan hefði farið í frí til [...] dagana 19. júní til 22. júlí 2019. Skjalleg gögn liggja fyrir því til staðfestingar. Samkvæmt þessu verður að miða við að brotaþolarnir hafi ekki að jafnaði unnið 13 klukkustundir á dag sex til sjö daga vikunnar, heldur hafi vinnan verið nokkuð minni en það. Þrátt fyrir það verður að telja að brotaþolarnir hafi unnið talsvert mikla vinnu í E yfir þetta tveggja ára tímabil. Í fimmta lagi er til þess að líta að brotaþolarnir hafa öll borið um beinar og óbeinar þvinganir af hálfu ákærðu til starfa. Þannig hafa þau öll lýst því að ákærða hafi viljað að þau myndu vinna og sagt að ella yrði ekki matur á borðum fjölskyldunnar. Hafi hún brugðist illa við ef brotaþolarnir stóðu sig ekki og meðal annars hótað því að börnin yrðu send aftur til [...] ef þau stæðu sig ekki. Þau lýstu því öll að þau hefðu verið hrædd við ákærðu og væru enn að jafna sig eftir þann tíma er ákærða bjó með þeim. Í þessu efni ber að hafa í huga þau sjónarmið er fram koma varðandi skilgreiningu á nauðungarvinnu í samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar að ekki eru gerðar miklar kröfur um þvinganir til að háttsemi teljist nauðungarvinna þegar börn eiga í hlut.

13

Þegar framangreind atriði eru virt og metin heildstætt verður að telja nægjanlega fram komið að brotaþolarnir þrír hafi öll unnið í E í um tvö ár án þess að njóta afraksturs launa sinna. Launin tók ákærða til sín og fjármagnaði með þeim framkvæmdir við fasteign á [...] er hún var skráð fyrir. Þrátt fyrir að brotaþolarnir hafi gengið sjálfviljugir til þessarar vinnu í upphafi er nægjanlega fram komið að þeir voru undir þrýstingi frá ákærðu til að halda áfram vinnu sinni og skapa frekari launatekjur til að kosta áframhaldandi byggingu fasteignarinnar á [...]. Í þessum þvingunum ákærðu fólst nauðungarvinna. Ég tel ekki skipta máli í því efni að ákærðu, sem stjúpmóður brotaþolanna, hafi borið skylda til að skjóta skjólshúsi yfir brotaþolanna, en fram er komið að þáverandi eigandi E ehf., semáður var giftur ákærðu, keypti fasteignina að [...] fyrir ákærðu til að hún gæti búið þar ásamt fjölskyldu sinni. Brotaþolarnir höfðu engin slík tengsl við fyrrum eiginmann ákærðu sem þýðingu hafa í þessu efni. Samkvæmt því er að mínu mati hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða hafi gerst sek um mansal til nauðungarvinnu, á þeim grundvelli að hún hafi hýst brotaþolana á þeim tíma er brotin áttu sér stað, eða frá í apríl 2018 til mars 2020. Samkvæmt því verði ákærða sakfelld fyrir mansal samkvæmt 1. tölulið I. kafla ákæru.

14

Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms tel ég að sakfella eigi ákærða samkvæmt 2. tölulið I. kafla ákæru fyrir brot í nánu sambandi sem varðar við 1. sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga, sem tæmi sök gagnvart hinum tilgreindu ákvæðum barnaverndarlaga. Þá tel ég að sakfella eigi ákærðu með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms fyrir peningaþvætti samkvæmt II. kafla ákæru, að því gættu að það tímabil er peningaþvættið tekur til er frá því í maí 2018 til mars 2020.

15

Sakaferill ákærðu er rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til þeirra refsiákvörðunarsjónarmiða er þar eru rakin er refsing ákærðu að mínu mati hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald svo sem í hinum áfrýjaða dómi er mælt fyrir um.

16

Ég tel að staðfesta eigi ákvæði hins áfrýjaða dóms um miskabætur til brotaþolanna og vexti. Að því er bætur vegna fjártjóns varðar er til þess að líta að ákærða hefur staðhæft að fyrrum eigandi E hafi heimilað ákærðu að skrá á brotaþola mun fleiri vinnustundir en þau inntu af hendi, en það hafi átt að vera stuðningur við fjölskylduna. Brotaþolarnir, sem og faðir þeirra, hafa kannast við að slíkt hafi verið rætt innan fjölskyldunnar. Þá veita launaseðlar brotaþolanna eindregnar vísbendingar um að sú hafi verið raunin, en í því efni nægir að nefna að brotaþolarnir fengu greitt fyrir umtalsverða vinnu í E á meðan þau voru í sumarleyfi á [...] sumarið 2019. Ég tel að þegar til þessara atriða er litið verði krafa brotaþolanna um bætur vegna fjártjóns að því er varðar laun fyrir vinnu ekki reist á launaseðlum og útborguðum launum, svo sem gert er í skaðabótakröfunni. Eru kröfur um bætur vegna fjártjóns því vanreifaðar og óhjákvæmilegt að vísa þeim frá dómi.

17

Ég tel að staðfesta eigi ákvæði hins áfrýjaða dóms um upptöku fjármuna ákærðu og greiðslu sakarkostnaðar og að ákærðu verði gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins.