160/2021

Útdráttur

A höfðaði mál gegn S hf. og krafðist frekari bóta vegna varanlegs miska og varanlegrar örorku en þeirra sem þegar hefðu verið greiddar úr slysatryggingu hans hjá S hf. vegna slyss sem hann varð fyrir í starfi sínu. Byggðist krafa A um frekari bætur á áliti örorkunefndar sem lá fyrir í málinu. S hf. hélt því fram að samkvæmt ákvæðum slysatryggingarinnar bæri tjónþolum undantekningarlaust að afla matsgerðar um varanlegar afleiðingar slyss í síðasta lagi þremur árum eftir það. A taldi að fyrirvari í upphaflegu bótauppgjöri hefði vikið til hliðar ákvæðum skilmálanna um frest til öflunar matsgerða um varanlegar afleiðingar slyssins. Þá taldi hann að ákvæði skilmálanna um fyrrnefndan frest ætti ekki við um skilmála slysatryggingarinnar. Í dómi Landsréttar kom fram að með fyrirvaranum við uppgjörið hefði A áskilið sér rétt til að gera frekari kröfur um bætur ef endurmat á örorku og miska leiddi í ljós meira tjón en hefði legið fyrir við uppgjörið. Var litið svo á að uppgjöri vegna líkamstjónsins hefði ekki verið að fullu lokið að því er viðvék varanlegri örorku A. Vegna fyrirvarans hefði A verið heimilt að afla nánari gagna um ætlaða varanlega örorku sína vegna slyssins og krefjast frekari bóta. Þá lægi jafnframt fyrir í málinu að S hf. hefði lengst af ekki borið fyrir sig ákvæði í tryggingaskilmálum um tímafrest við þær aðstæður sem uppi væru í málinu. S hf. hefði engum andmælum hreyft gegn fyrirvaranum eða gildissviði hans, né gert sérstakan áskilnað um að nýtt mat yrði að leggja fram innan þriggja ára frá slysdegi í samræmi við ákvæði tryggingaskilmálanna. Yrði S hf. látið bera hallann af því að hafa ekki skilmerkilega áréttað þann áskilnað. Álit örorkunefndar var því lagt til grundvallar við mat á varanlegri örorku A vegna slyssins. Kröfur A voru því teknar til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og S-kk-nf S-kk-nf og B-kk-nf J-kk-nf bæklunarskurðlæknir.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 12. mars 2021. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2021 í málinu nr. E- [...]/2020.

2

Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og hann verði sýknaður af kröfum stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og málsástæður aðila

4

Atvik að slysi því sem málið lýtur að og eftirmál þess eru að mestu óumdeild. Vísast um þau til hins áfrýjaða dóms. Slysið varð 1. mars 2014. Þann 8. júní 2016 sömdu aðilar um „fullnaðaruppgjör“, heildargreiðslu að fjárhæð 13.523.636 krónur. Málið, eins og það liggur fyrir dóminum, lýtur að kröfu stefnda um frekari bætur honum til handa úr áhafnatryggingu sjómanna hjá áfrýjanda. Krafa stefnda um frekari bætur úr slysatryggingunni er byggð á áliti örorkunefndar sem stefndi óskaði eftir 20. desember 2018 og lokið var 13. mars 2019.

5

Áfrýjandi hafnar kröfunni og byggir aðallega á því að samkvæmt ákvæðum slysatryggingarinnar beri tjónþolum undantekningarlaust að afla matsgerðar um varanlegar afleiðingar slyss í síðasta lagi þremur árum eftir það.

6

Málatilbúnaður stefnda er aðallega á því reistur að ekki séu forsendur til að beita framangreindum þriggja ára fresti skilmála slysatryggingar. Telur hann að fyrirvari í upphaflegu bótauppgjöri hafi vikið til hliðar ákvæðum skilmálanna um frest til öflunar matsgerða um varanlegar afleiðingar slyssins. Þá telur hann í öllu falli að ákvæði skilmálanna um fyrrnefndan frest eigi ekki við um skilmála slysatryggingarinnar.

Niðurstaða

7

Í kjarasamningi milli Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS) og Samtaka atvinnulífsins (SA) annars vegar og hins vegar Sjómannasambands Íslands (SSÍ) fyrir hönd nánar tilgreindra sjómanna- og verkalýðsfélaga sem undirritaður var 18. febrúar 2017 er að finna ákvæði um slysatryggingar. Segir þar í 1. mgr. greinar 1.23 að útgerðin skuli tryggja hvern þann mann sem samningurinn nái til og slasast um borð í skipi eða vinnu í beinum tengslum við rekstur skips. Þá kemur fram í 2. mgr. að bætur úr tryggingunni skuli ákvarðast á grundvelli reglna skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum leiði það til hærri heildarbóta en samkvæmt 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Þá kemur fram í 5. mgr. sömu greinar kjarasamningsins að um vátrygginguna skuli að öðru leyti gilda almennir skilmálar fyrir slysatryggingu sjómanna.

8

Í skilmálum vátryggingar þeirrar sem málið er risið af segir í b-lið 4. mgr. 6. gr. þeirra ákvæða sem varða slysatryggingu sjómanna að örorka ákveðist í fyrsta lagi einu ári eftir slys með hliðsjón af ástandi slasaða þá. Þá segir að „telji slasaði eða félagið, að örorkan geti breyst, geti hvor aðili um sig krafist þess, að endanlegu örorkumati verði frestað, þó ekki lengur en í þrjú ár frá slysdegi.“

9

Þegar uppgjör fór fram gerði stefndi fyrirvara að því er varðar árslaunaviðmið, útreikning bóta fyrir varanalega örorku og einnig fyrirvara um rétt stefnda til frekari bóta yrðu varanleg örorka og/eða miski síðar metin hærri en samkvæmt matsgerð C hæstaréttarlögmanns og B sérfræðings í bæklunarskurðlækningum.

10

Fyrirvari sá er stefndi gerði við fullnaðaruppgjör bóta felur skýrlega í sér áskilnað um frekari bætur ef örorka eða miski yrðu síðar metin hærri en lagt var til grundvallar uppgjörinu. Ekki er nefndur neinn frestur í því sambandi. Ber áfrýjandi fyrir sig að við þær aðstæður eigi við þriggja ára fresturinn sem nefndur sé í c-lið 4. mgr. 6. gr. í tryggingaskilmálunum sem mælir fyrir um að undantekningarlaust skuli framkvæma nýtt örorkumat í síðasta lagi þremur árum eftir slysið. Hafi sá frestur verið liðinn þegar mat örorkunefndar var gert.

11

Þegar tekin er afstaða til þessa álitaefnis er fyrst að geta að ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 172. gr. siglingalaga sem fyrr er nefnt mælir fyrir um að útgerðarmaður beri skaðabótaábyrgð á kröfum vegna lífs- og líkamstjóns þeirra sem slasast um borð í skipi eða í tengslum við rekstur þess, enda þótt slysið eða tjónið verði ekki rakið til bilunar á tækjum eða ónógra öryggisráðstafana né heldur yfirsjónar þeirra er starfa í þágu skips. Hér er því mælt fyrir um hlutlæga bótaábyrgð. Þá mælir 2. mgr. sömu greinar svo fyrir að útgerðarmanni sé skylt að kaupa tryggingu fyrir dánarbótum og slysabótum er á hann kunna að falla samkvæmt 1. mgr. Sé útgerðarmaður jafnframt í áhöfn skips sé honum skylt að tryggja sig með sama hætti. Ákvæði 175. gr. sömu laga hefur að geyma reglur um þau tilvik er réttur til að takmarka ábyrgð nær ekki til.

Kemur fram í 5. tölulið 1. mgr. þeirrar greinar að réttur til að takmarka ábyrgð nái ekki til krafna vegna tjóns á mönnum eða munum sem þeir verða fyrir sem ráðnir eru hjá manni sem greint er frá í 1. mgr. 173. gr. og sem rækja starf í þágu skips eða í sambandi við björgun, þó þannig að verði lífs- eða líkamstjón á mönnum sem ráðnir eru í skipsrúm hjá útgerðarmanni með þeim hætti sem frá er greint í 1. mgr. 172. gr. takmarkist hin hlutlæga bótaábyrgð útgerðarmanns við fjárhæðir þær sem um ræðir í 2. mgr. þeirrar greinar. Af þessu leiddi að réttarstaða sjómanna vegna slysa var af mörgum talin óviss og ekki tryggja hagsmuni þeirra nægilega.

12

Á þessu varð breyting með úrskurði gerðardóms júní 2001 um breytingar á kjara- samningi milli Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna og Sjómannasambands Íslands. Þar kemur fram um slysatryggingu sjómanna að útgerð skips skuli tyggja hvern þann mann sem samningur þessi nær til og slasast um borð í skipi eða í vinnu í beinum tengslum við rekstur skips í samræmi við ákvæði 172. gr. laga nr. 34/1985. Þá segir að bætur úr vátryggingu þess ari skuli ákvarðast á grundvelli reglna skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum leiði það til hærri heildarbóta en samkvæmt 172. gr. laga nr. 34/1985. Með þessari breytingu var réttur sjómanna til bóta vegna slysa bættur að mun og er ríkari en almennt gerist um aðra launþega. Ákvæði gildandi kjarasamnings 18. febrúar 2017 sem vísað er til hér að framan endurspegla þessi viðhorf. Samkvæmt þessu er tryggingin sem um ræðir skaðatrygging sem ætla að er að bæta rauntjón tjónþola í samræmi við reglur skaðabótaréttar. Falla þar undir bætur vegna skerts aflahæfis til frambúðar, en réttur til slíkra bóta nýtur verndar ákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 22. maí 1998 í máli nr. 311/1997. Verður þannig að líta svo á að þessi réttur verði ekki takmarkaður nema á grundvelli skýrra laga- eða samningsákvæða.

13

Sem fyrr greinir gerði stefndi fyrirvara við uppgjör, svo sem títt er við uppgjör skaðabóta þar sem aðstaðan er gjarnan sú að afleiðingar slyss til lengri tíma eru ekki að fullu komnar fram. Lýtur fyrirvarinn að árslaunaviðmiði, útreikningi bóta fyrir varanalega örorku og rétti stefnda til frekari bóta verði varanleg örorka eða miski síðar metin hærri en samkvæmt matsgerð þeirri er lá til grundvallar uppgjörinu. Telur stefndi að með þessum fyrirvara, sem sé skýr og afdráttarlaus, felist áskilnaður um rétt til að krefjast frekari bóta samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar.

14

Með fyrirvaranum við uppgjörið áskildi stefndi sér rétt til að gera frekari kröfur um bætur ef endurmat á örorku og miska leiddi í ljós meira tjón en lá fyrir við uppgjörið.

Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, fólst í fyrirvara stefnda nýtt tilboð þess efnis að hann samþykkti í raun ekki uppgjörið að því er laut að varanlegri örorku og fór uppgjörið fram 8. júní 2016, að teknu tilliti til fyrirvarans. Eins og atvikum er hér háttað verður litið svo á að uppgjöri vegna líkamstjónsins hafi ekki að fullu lokið með þessu uppgjöri að því er lýtur að varanlegri örorku stefnda. Vegna fyrirvarans var stefnda heimilt að afla nánari gagna um ætlaða varanlega örorku sína vegna slyssins og krefjast frekari bóta. Þegar metið hvort reglan í c-lið 4. mgr. 6. gr. skilmálanna komi í veg fyrir að stefndi hafi uppi frekari kröfur er til eftirfarandi atriða að líta.

15

Áfrýjandi hreyfði engum andmælum við fyrirvaranum eða gildissviði hans, né gerði hann sérstakan áskilnað um að nýtt mat yrði að leggja fram innan þriggja ára frá slysdegi í samræmi við fyrrnefnt ákvæði tryggingaskilmálanna. Í því sambandi er til þess að líta að stefndi heldur því fram að áfrýjandi hafi almennt ekki við hliðstæðar aðstæður borið fyrir þriggja ára frestinn. Að áliti dómsins fær þetta stoð í gögnum málsins. Þannig kemur fram í tölvupósti B, starfsmanns áfrýjanda, 7. janúar 2019 til lögmanns stefnda að ákvæði um þriggja ára frestinn hafi yfirleitt ekki verið beitt með þeim hætti sem gert er í málinu fyrr en „fyrir nokkrum árum síðan“. Þannig liggur fyrir í málinu að áfrýjandi hefur lengst af ekki borið fyrir sig ákvæði tryggingaskilmála um tímafrest við þær aðstæður sem uppi eru í málinu.

16

Þá er einnig til þess að líta að ákvæði um tímafrest er til þess fallið að takmarka þá ríku vernd á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar sem sjómenn njóta vegna slysa sem þeir kunna að verða fyrir við störf sína sem lög og kjarasamningar áskilja.

Verður áfrýjandi, sem er tryggingafélag, látið bera hallann af því að hafa ekki skilmerkilega áréttað þann áskilnað sinn að frekari kröfur á hendur honum vegna endurmats á varanlegri örorku væru háðar því að nýtt mat lægi fyrir innan þriggja ára frá slysdegi. Var áfrýjanda í lófa lagið að gera það með glöggum hætti. Verður hann látinn ber hallann af skorti á skýrleika um þetta efni.

17

Að framangreindu gættu og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti er fallist á með stefnda að áfrýjandi geti ekki, eins og hér á stendur, borið fyrir sig títtnefnt ákvæði c-liðar 4. mgr. 6. gr. tryggingarskilmálanna til að útiloka frekari bótarétt stefnda.

18

Í málinu liggur fyrir, sem fyrr segir, mat örorkunefndar. Er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ekki séu forsendur til annars en að leggja matið til grundvallar við mat á varanlegri örorku stefnda vegna slyssins. Þar sem ekki er tölulegur ágreiningur milli aðila um útreikning bóta verður einnig staðfest niðurstaða héraðsdóms um að taka dómkröfu stefnda, eins og hún er sett fram í héraðsdómstefnu, til greina.

19

Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, þar með talin ákvæði hans um málskostnað. Í ljósi niðurstöðunnar verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjandi, Sjóvá- Almennar tryggingar hf., greiði stefnda, A, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.