166/2020

Útdráttur

Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu SAS um að héraðsdómari viki sæti í máli BBA, S, SS, MS, ÍG, DHL, T, R, AG og 365 gegn sér.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf, O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf og S-kk-nf T-kk-nf M-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 12. mars 2020, sem barst réttinum 17. sama mánaðar. Greinargerðir varnaraðila bárust réttinum 1. apríl 2020. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 2020 í málinu nr. Ö29/2018 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari viki sæti í máli varnaraðila gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

2 Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.

3 Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4 Sóknaraðili var skipaður skiptastjóri í þrotabúi EK1923 ehf. 7. september 2016 en skipti á þrotabúinu standa enn yfir.

5 Mál þetta á rætur að rekja til aðfinnslna varnaraðila, Stjörnunnar ehf., 19. desember 2018, sem kröfuhafa í þrotabúi EK1923 ehf., yfir starfsháttum sóknaraðila sem skiptastjóra í þrotabúinu. Aðfinnslurnar lutu að því að sóknaraðili hefði staðið illa að því að upplýsa kröfuhafa um kostnað sem fallið hefði á búið vegna ákvarðana og ráðstafana hans. Þá hefði sóknaraðili ekki gert kröfuhöfum grein fyrir því að störf hans við skiptastjórn kynnu að verða umfangsmeiri en við hafi mátt búast í upphafi eða hvaða aðferðum hann hygðist beita við ákvörðun þóknunar. Sóknaraðili hefði ekki kynnt hvort hann hefði eða myndi taka sér greiðslu smám saman af fé þrotabúsins upp í áfallna þóknun, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 21/1991.

6 Héraðsdómari tók aðfinnslurnar fyrir í fyrsta sinn 11. janúar 2019 undir málanúmerinu Ö29/2018. Málið var tekið fyrir öðru sinni 20. febrúar sama ár og var bókað í þingbók að um væri að ræða „fund skv. 76. gr. laga nr. 21/1991“. Þá voru jafnframt tekin fyrir þrjú önnur sams konar mál nr. Ö2/2019, Ö3/2019 og Ö4/2019 vegna aðfinnslna annarra kröfuhafa í sama þrotabúi vegna starfa sóknaraðila og þau sameinuð undir málanúmerinu Ö29/2018 enda taldi héraðsdómari að aðfinnslurnar byggðust allar á svipuðum sjónarmiðum. Héraðsdómarinn hélt fundi í málinu með aðilum 20. mars, 3. apríl og 8. maí 2019 og voru ýmis gögn lögð fram.

7 Í fundargerð sams konar fundar héraðsdómara með málsaðilum 28. maí 2019 færði hann til bókar: „Að mati dómara getur ágreiningur um skiptaþóknun og þá einkum með hvað hætti þóknun er kynnt og hún ákveðin orðið tilefni til aðfinnslumáls samkvæmt 76. gr. gjaldþrotalaga. Sama má segja varðandi kynningar og samþykktir fyrir ákvörðunum sem eru grundvöllur tiltekinna aðgerða sem skiptastjóri fyrirhugar og geta reynst kostnaðarsamar fyrir þrotabúið eða reynast mun tímafrekari en vænta mátti.“

8 Í fundargerð sams konar fundar héraðsdómara með málsaðilum 17. september 2019 var bókað að á fundinum 20. febrúar sama ár hefði einnig verið tekið fyrir mál nr. Ö6/2019 og sameinað málinu. Jafnframt var bókað: „Sóknaraðilar krefjast þess að varnaraðila verði gert að greiða þb. EK1923 til baka allar þær greiðslur sem hann kann að hafa greitt sér úr þrotabúinu án áskilnaðar samkvæmt 2. mgr. 77. [gr.], sé um slíkar greiðslur að ræða. Sóknaraðilar krefjast þess að skiptaþóknun varnaraðila sem skiptastjóra í þb. EK1923 ehf. verði lækkuð verulega, enda hafi kröfuhafar aldrei samþykkt þá gjaldskrá sem varnaraðili kveðst starfa eftir[.] Sóknaraðilar krefjast þess, ef í ljós komi að varnaraðili hafi greitt sjálfum sér án heimildar kröfuhafa að varnaraðila verði vikið úr starfi skiptastjóra þb. EK1923 ehf. þegar í stað með úrskurði skv. 2. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að fallist héraðsdómari ekki á að víkja skiptastjóra úr starfi skv. 2. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991, krefjast sóknaraðilar úrskurðar um hvort skiptastjóranum verði vikið frá, sbr. 3. mgr. 76. gr. laganna.“ Þá var bókað að skiptastjórinn hafnaði þessum kröfum og að dómari myndi boða til nýs fundar til að kynna afstöðu sína til þess hvort tilefni væri til aðfinnslna á hendur skiptastjóra, hvort gefa ætti skiptastjóra eftir atvikum kost á því að bæta úr þeim aðfinnslum eða hvort þær væru þess eðlis að dómari teldi rétt að víkja skiptastjóra úr starfi þegar í stað með úrskurði.

9 Í fundargerð sams konar fundar héraðsdómara með málsaðilum 15. október 2019 kom fram að hann hefði tekið saman greinargerð vegna aðfinnslna sem afhent yrði málsaðilum í lok fundarins en þar væru ákvarðanir hans rökstuddar. Aðfinnslurnar væru eftirfarandi: „Ákvörðun skiptastjóra um að taka sér greiðslu af fjármunum búsins á meðan á skiptum stæði, án þess að bóka um þann áskilnað í fundargerð er aðfinnsluverð. Fallist er á að skiptastjóri endurgreiði þrotabúi EK 1923 þá þóknun sem hann hefur ráðstafað til sín af eignum búsins. Þessi endurgreiðsla skal hafa átt sér stað fyrir 22. nóvember nk., en þá verður haldinn aðfinnslufundur að nýju þar sem ákvörðun verður tekin um aðkomu skiptastjóra við framhald skiptanna. Þá er aðfinnsluvert með hvaða hætti staðið var að kynningu skiptastjóra á tímagjaldi og tímafjölda einstakra verkefna. Afstaða til lækkunar skiptaþóknunar eða þess hver sé hæfileg þóknun skiptastjóra verður hins vegar ekki tekin í máli sem rekið er samkvæmt 76. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem skiptameðferð búsins er í raun lokið að öðru leyti en því að eftir er að flytja mál nr. L35/2019 í Landsrétti, ljúka skiptum með úthlutunargerð, og eftir atvikum ljúka hugsanlegum ágreiningi vegna skiptakostnaðar, þykir ekki rétt að víkja skiptastjóra frá störfum á þessu stigi.“

10 Héraðsdómari hefur haldið þrjá fundi með málsaðilum eftir þetta. Á þeim var fjallað um ágreining málsaðila um hvort sóknaraðili hefði gripið til fullnægjandi ráðstafana vegna aðfinnslna dómara. Héraðsdómarinn hefur enn ekki tekið afstöðu til þess ágreinings. Á fundi 27. febrúar 2020 krafðist sóknaraðili þess að héraðsdómarinn viki sæti og hafnaði hann þeirri kröfu með úrskurði 28. febrúar 2020.

11 Fyrir liggur að sóknaraðili bar störf héraðsdómara undir nefnd um eftirlit með störfum dómara samkvæmt lögum nr. 50/2016 um dómstóla. Með ákvörðun 6. mars 2020 vísaði nefndin erindinu frá þar sem hún taldi að kvörtunin lyti að endurskoðun á ákvörðun héraðsdómarans um úrlausn tiltekins réttarágreinings en kvörtun vegna dómsúrlausna yrði ekki samkvæmt 4. mgr. 47. gr. laga nr. 50/2016 beint til nefndarinnar.

Niðurstaða

12 Í 2. mgr. 77. gr. laga nr. 21/1991 segir að skiptastjóri eigi rétt til þóknunar fyrir störf sín sem greiðist af búinu eða þeim sem ábyrgist greiðslu skiptakostnaðar samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laganna. Honum sé heimilt að taka sér greiðslu af fé búsins upp í áfallna þóknun sína meðan á skiptum standi, enda kynni hann ákvörðun um það á skiptafundi og það teljist tryggt að hann gangi ekki með þessu á hlut þeirra sem eiga rétthærri kröfur á hendur búinu.

13 Samkvæmt 1. mgr. 122. gr. laga nr. 21/1991 fer skiptastjóri með forræði þrotabús meðan á gjaldþrotaskiptum stendur og er einn bær um að ráðstafa hagsmunum og svara fyrir skyldur þess, sbr. þó 130. gr. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal hann einkum gæta þess í störfum sínum að skiptum verði lokið án ástæðulauss dráttar, að allar eignir og öll réttindi þrotabúsins komi fram og verði ráðstafað á sem hagkvæmastan hátt, að kröfur þess og innstæður verði heimtar inn, að engin þau réttindi þess fari forgörðum sem geta haft verðgildi og gripið verði til þeirra aðgerða sem verða annars taldar nauðsynlegar til að varna tjóni.

14 Í 2. mgr. 124. gr. laganna er fjallað um skiptafundi og segir þar meðal annars að skiptastjóri haldi skiptafundi eftir því sem honum þyki henta til að kynna ráðstafanir sem hann hefur gert, leita eftir atvikum tillagna eða ákvarðana um ráðstafanir sem enn eru ógerðar og gefa kost á að slíkar tillögur séu settar fram. Skiptastjóra sé þó skylt að taka þessi málefni á dagskrá á skiptafundi sem haldinn sé til að fjalla um skrá um lýstar kröfur og jafnframt skylt að boða til skiptafundar í þessu skyni ef þess er krafist skriflega af þeim sem færu að minnsta kosti með fimmtung atkvæða á fundinum.

15 Í 3. mgr. 128. gr. laganna segir að lánardrottinn sem á atkvæði um málefni búsins og telur ákvörðun eða ráðstöfun skiptastjóra ólögmæta geti mótmælt henni þegar á þeim fundi sem hún er kynnt en ella á næsta fundi sem hann er boðaður til hafi hann ekki glatað rétti til þess samkvæmt 2. mgr. Komi slík mótmæli fram skuli skiptastjóri leitast við að jafna ágreininginn en takist það ekki skuli hann beina málefninu til héraðsdóms eftir 171. gr. laganna.

16 Um frumvarp til úthlutunar á eigum þrotabús er fjallað í 158. gr. laga nr. 21/1991 en samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. skal koma fram í því eftir því sem tilefni er til meðal annars „yfirlit yfir kostnað af skiptunum og önnur útgjöld sem búið hefur þurft að bera“. Samkvæmt 1. mgr. 159. gr. skal skiptastjóri boða til skiptafundar til að fjalla um frumvarp til úthlutunar. Þá skal hann samkvæmt 1. mgr. 160. gr. leggja slíkt frumvarp fram á skiptafundi og „verða eftir föngum við óskum fundarmanna um aðgang að gögnum um reikningshald búsins sem hann hefur undir höndum“. Á þessum skiptafundi gefst kröfuhöfum kostur á að hafa uppi mótmæli gegn frumvarpi til úthlutunar. Samkvæmt 5. mgr. 160. gr. skal skiptastjóri, ef honum tekst ekki að jafna ágreining um frumvarpið, beina málefninu til héraðsdóms eftir 171. gr. laganna.

17 Samkvæmt framansögðu er gert ráð fyrir því í lögum nr. 21/1991 að meginfarvegur ágreinings kröfuhafa og skiptastjóra vegna ákvarðana og ráðstafana skiptastjóra við skipti á þrotabúi sé sá að kröfuhafi geri athugasemdir á skiptafundi, sem eftir atvikum er boðað til að kröfu kröfuhafa, og að ágreiningurinn sé borinn undir héraðsdóm eftir 171. gr. laganna ef ekki tekst að leysa úr honum á skiptafundi. Á þetta meðal annars við um ágreining um þóknun sem skiptastjóri hefur áskilið sér. Þá á kröfuhafi samkvæmt framansögðu þess kost að gera athugasemdir við þóknun skiptastjóra og annan kostnað við búskiptin eftir að frumvarp til úthlutunar liggur fyrir og ef ekki tekst að jafna þann ágreining er unnt að beina honum til héraðsdóms eftir 171. gr. laganna.

18 Í 76. gr. laga nr. 21/1991 er að finna heimildir héraðsdómara til aðhalds og eftirlits með störfum skiptastjóra og fyrirmæli um hvernig staðið verði að því að víkja skiptastjóra úr starfi. Héraðsdómari getur gripið til þessara heimilda að eigin frumkvæði ef hann fær vitneskju um framferði skiptastjóra í starfi sem kann að vera aðfinnsluvert eða á grundvelli skriflegra kvartana frá kröfuhafa. Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 21/1991 er vísað um skýringar á því til athugasemda í greinargerð við sambærilegt ákvæði í frumvarpi sem varð að lögum nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Þar segir að fyrirmæli ákvæðisins eigi meðal annars við ef skiptastjóri hefur vanrækt starfið, brotið rétt á erfingjum og þeim sem hafa haft uppi kröfur á hendur búinu, glatað hæfi til að rækja starfið eða ekki orðið við tilmælum héraðsdómara um að setja tryggingu vegna starfa sinna innan tilskilins frests. Héraðsdómari getur samkvæmt 2. mgr. 76. gr. laga nr. 21/1991 vikið skiptastjóra úr starfi með úrskurði þegar í stað eða gefið honum kost á að bæta úr starfsháttum sínum. Ef skiptastjóri verður ekki við tilmælum héraðsdómara um að ráða bót á starfsháttum sínum getur héraðsdómarinn vikið honum úr starfi með úrskurði án frekari málsmeðferðar. Fallist héraðsdómari ekki á að víkja skiptastjóra úr starfi samkvæmt 2. mgr. 76. gr. getur sá sem hafði uppi aðfinnslur um störf skiptastjóra krafist úrskurðar á grundvelli 3. mgr. 76. gr. um hvort honum verði vikið frá og fer um meðferð þess máls eftir 169. gr. laganna.

19 Samkvæmt framansögðu eiga þau aðhalds og eftirlitsúrræði héraðsdómara sem mælt er fyrir um í 76. gr. fyrst og fremst við um vanrækslu skiptastjóra á starfsskyldum sínum og brot gegn kröfuhöfum en ekki um ákvarðanir hans og ágreiningsefni sem unnt er að bera undir héraðsdóm eftir öðrum leiðum. Ekki er þó með öllu fyrir það girt að á grundvelli 76. gr. laga nr. 21/1991 sé unnt að beina til héraðsdómara aðfinnslum um að skiptastjóri hafi ekki við ákvörðun og greiðslu þóknunar til sín farið að fyrirmælum 2. mgr. 77. gr. laganna.

20 Þær ákvarðanir sem héraðsdómari hefur þegar tekið í aðfinnslumáli þessu, aðrar en sú að hafna því að víkja sæti við áframhaldandi meðferð þess, sæta ekki endurskoðun Landsréttar í kærumáli þessu.

21 Í þeim þætti aðfinnslumálsins sem hér er til úrlausnar gerir sóknaraðili þá kröfu að héraðsdómarinn víki sæti. Krafan er byggð á glið 5. gr. laga nr. 91/1991 sem mælir fyrir um að dómari sé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru atvik eða aðstæður, önnur en þau sem nefnd eru í a til fliðum ákvæðisins, sem eru til þess fallin að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa.

22 Sóknaraðili telur í fyrsta lagi að héraðsdómarinn eigi að víkja sæti þar sem hann hafi farið langt út fyrir lagaheimildir í því skyni að taka ákvörðun sem sé verulega íþyngjandi fyrir sóknaraðila. Af ákvörðun héraðsdómarans og meðferð málsins megi ráða að sóknaraðili njóti ekki sannmælis og að afstaða dómarans litist af persónulegri andúð í garð sóknaraðila.

23 Meginhlutverk dómara er að skera úr ágreiningi milli málsaðila en í því skyni þarf hann meðal annars að taka afstöðu til þess hvað telst sannað í máli, hvaða réttarheimildum eigi að beita við úrlausn þess og með hvaða hætti. Í því felst meðal annars að skýra lög og túlka. Undir rekstri máls getur dómari þurft að leysa úr ýmsum ágreiningi í formi ákvarðana eða úrskurða, þar sem reynir á beitingu og túlkun réttarfarsákvæða, sem eftir atvikum er unnt að fá endurskoðun á fyrir æðra dómi með kæru eða áfrýjun. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að héraðsdómarinn hafi með þeim ákvörðunum sem hann hefur tekið undir rekstri málsins og byggjast á túlkun hans á ákvæðum laga nr. 21/1991 sýnt andúð eða óvild í garð sóknaraðila þannig að draga megi óhlutdrægni héraðsdómarans með réttu í efa.

24 Sóknaraðili telur í öðru lagi að héraðsdómarinn eigi að víkja sæti vegna þess að sóknaraðili hafi kvartað undan honum við nefnd um eftirlit með störfum dómara.

25 Þessi málsástæða sóknaraðila virðist á því byggð að ákvörðun hans um að kvarta undan störfum héraðsdómarans við nefnd um eftirlit með störfum dómara sé til þess fallin að skapa hjá dómaranum óvild í hans garð. Þótt það geti valdið vanhæfi dómara ef réttmæt ástæða er til að ætla að hann beri þungan hug til málsaðila eða málflytjanda getur það eitt að málsaðili eða málflytjandi beri dómara þungum sökum, kvarti yfir störfum hans eða geri eitthvað á hlut hans ekki sjálfkrafa leitt til þess dómarinn teljist vanhæfur og beri að víkja sæti. Slík túlkun á vanhæfisreglu gliðar 5. gr. laga nr. 91/1991 gæti stuðlað að því að málsaðili sem vill losna við dómara úr máli stuðli beinlínis að vanhæfi dómarans með því að bera hann þungum sökum að ósekju. Með þeim hætti gætu málsaðilar í raun valið sér dómara sem er andstætt grunnsjónarmiðum í réttarfari um úthlutun dómsmála til dómara. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að kvörtun hans til nefndar um eftirlit með störfum dómara hafi verið til þess fallin að skapa hjá héraðsdómaranum óvild í hans garð þannig að draga megi óhlutdrægni hans við meðferð málsins með réttu í efa.

26 Í þriðja lagi telur sóknaraðili að tengsl héraðsdómarans við einn varnaraðila, BBA Legal ehf., valdi vanhæfi hans. Félagið sé einn þeirra kröfuhafa í þrotabúi EK1923 ehf. sem kvartað hafi yfir störfum hans. Einn lögmanna BBA Legal ehf. og einn eigenda þess félags til langs tíma en nú ráðgjafi hjá sameinaðri lögmannsstofu BBA Fjeldco ehf. sé B-kk-nf D-kk-nf. Krafa þessa varnaraðila í þrotabúið sé vegna reiknings fyrir lögmannsstörf B-kk-ef en hann hafi verið persónulegur lögmaður eiganda varnaraðila Stjörnunnar ehf. og hins gjaldþrota félags sem og beggja félaganna. Sóknaraðili byggir á því að héraðsdómarinn hafi verið yfirlögfræðingur Kaupþings banka hf. en B-kk-nf hafi verið framkvæmdastjóri útlána hjá sama banka. Sóknaraðili telur að um mikil tengsl sé að ræða milli þeirra. Þeir hafi verið samstarfsmenn hjá Kaupþingi banka hf. til langs tíma og haldið góðu sambandi eftir að bankinn féll. Þeir hafi verið í trúnaðarsambandi en fyrir lægi af símtölum þeirra að héraðsdómarinn hafi veitt lögmanninum ráð og lagt mat sitt á stöðu sakamáls þar sem lögmaðurinn hafi haft stöðu sakbornings.

27 Sóknaraðili hefur lagt fram fyrir Landsrétti útprentanir af umfjöllun fjölmiðla um aðalmeðferð í sakamáli á árinu 2015 þar sem umræddur lögmaður hafði stöðu ákærða en sakarefni málsins laut að störfum hans hjá Kaupþingi banka ehf. Í þessari fjölmiðlaumfjöllun var meðal annars rakið efni upptaka frá árinu 2010 á tveimur samtölum milli héraðsdómarans og lögmannsins sem vörðuðu sakarefnið en upptökurnar voru fengnar með símhlustunum.

28 Fyrir liggur að héraðsdómarinn og umræddur lögmaður störfuðu sem lögfræðingar hjá Kaupþingi banka hf. fram að falli hans í byrjun október 2008 eða fyrir meira en 11 árum. Þá eru um 10 ár liðin frá umræddum tveimur símtölum þeirra.

29 Ekkert liggur fyrir um að vina eða hagsmunatengsl séu eða hafi verið á milli héraðsdómarans og B-kk-ef D-kk-ef eða að annar þeirra hafi starfað með eða í þágu hins eftir fall Kaupþings banka hf. Í umræddum samtölum þeirra á árinu 2010 voru þeir einkum að bera saman bækur sínar um atvik sem áttu sér stað þegar þeir störfuðu báðir hjá bankanum og vörðuðu sakarefni sem beindust að B-kk-þgf. Þau sakarefni tengjast máli þessu ekki á nokkurn hátt. Af samtölunum eða öðrum gögnum og upplýsingum sem sóknaraðili byggir á verður ekki ráðið að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem séu fallnar til að draga með réttu í efa óhlutdrægni héraðsdómarans við úrlausn máls þessa tíu árum eftir að samtölin fóru fram.

30 Samkvæmt framansögðu hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem fallnar eru til að draga óhlutdrægni héraðsdómarans með réttu í efa. Ekki verður því fallist á að hann sé vanhæfur til að fara með mál þetta og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.

31 Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og greinir í úrskurðarorði.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Sóknaraðili, S-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf, greiði varnaraðilanum, BBA Legal ehf. 360.000 krónur í kærumálskostnað.

Sóknaraðili greiði varnaraðilunum, Stjörnunni ehf., Sláturfélagi Suðurlands svf., Mjólkursamsölunni hf., Íslenska gámafélaginu ehf., DHL Express ehf., Tandri hf., Reykjagarði ehf., AG Dynamics ehf. og 365 miðlum hf., hverjum um sig, 40.000 krónur í kærumálskostnað.