822/2019

Útdráttur

Hjónin C og D höfðu gert með sér sameiginlega erfðaskrá 10. október 2002. Í erfðaskránni var meðal annars kveðið á um heimild langlífari maka til setu í óskiptu búi. Þá sagði að A skyldi erfa D eins og hún væri skilgetin dóttir hans og þar með helming búsins að C og D látnum en að öðru leyti skyldi um arf eftir þau fara samkvæmt gildandi erfðalögum, en C átti dótturina B. Eftir að D lést árið 2011 sótti C um leyfi til setu í óskiptu búi á grundvelli sameiginlegu erfðaskrárinnar en var synjað. Í kjölfarið var bú D tekið til einkaskipta og tók C ein arf eftir hann. C gerði nýja erfðaskrá 6. janúar 2014 þar sem hún felldi úr gildi sameiginlega erfðaskrá hennar og D. Í þeirri erfðaskrá kom fram að um arf eftir C færi eftir gildandi erfðalögum. Í málinu var deilt um hvora erfðaskránna ætti að leggja til grundvallar við skipti á dánarbúi C. Talið var að C hefði getað afturkallað að D látnum þær ráðstafanir sem gerðar voru með sameiginlegri erfðaskrá þeirra er vörðuðu hennar búshluta, en ekki hluta D. Hins vegar var talið að D hefði aðeins verið heimilt að ráðstafa 1/3 hluta eigna sinna með erfðaskrá, sbr. 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Var því fallist á varakröfu B um að við skipti á dánarbúi C skyldu 83,334% koma í hlut B og 16,666% í hlut A.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 5. desember 2019, sem barst réttinum 6. desember 2019. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 23. desember 2019. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. nóvember 2019 í málinu nr. Q[…]/2019 þar sem leyst var úr nánar greindum ágreiningi málsaðila sem reis við opinber skipti á dánarbúi C. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. 2 Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þann veg að viðurkennt verði að skipti á dánarbúi C skuli fara fram á grundvelli erfðaskrár frá 10. október 2002 og að sú erfðaskrá verði lögð til grundvallar við úthlutun úr dánarbúinu. Þá krefst sóknaraðila málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti.

3 Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.

Niðurstaða

4 Málsatvik eru rakin í hinum kærða úrskurði. Er þar greint frá því að hjónin C og D gerðu með sér sameiginlega erfðaskrá 26. maí 1993. Meginefni þeirrar erfðaskrár er að það þeirra sem lengur lifir fær rétt til að sitja í óskiptu búi til æviloka. Síðan er getið um hvernig eigur þeirra skuli skiptast á milli dætra þeirra en C átti dótturina B og í erfðaskránni kemur fram að D sé blóðfaðir A þó að hún sé ekki skráð dóttir hans. Hjónin gerðu að nýju með sér svokallaða gagnkvæma erfðaskrá 10. október 2002. Í henni var svohljóðandi ákvæði: „Því okkar sem lifir hitt skal heimilt að sitja í óskiptu búi með lögráða stjúpniðja hins allt þar til yfir líkur, sbr. 3. mgr. 8. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Að okkur báðum látnum skal A ein erfa D eins og hún væri skilgetin dóttir hans og þar með helming búsins. Að öðru leyti skal um arf eftir okkur fara skv. gildandi erfðalögum hverju sinni. Eldri erfðaskrá okkar fellur hér með að öllu leyti úr gildi.“ Báðar þessar erfðaskrár sýna að sameiginlegur vilji þeirra beggja hafi verið að dætur þeirra fengju jafnan hlut við skipti á eignum eftir lát hins langlífari.

5 D lést árið 2011 og sótti C þá um leyfi sýslumanns til setu í óskiptu búi á grundvelli erfðaskrárinnar en sýslumaður synjaði um leyfið þar sem hann taldi ekki lagaskilyrði til þess. Lögmæti þeirrar synjunar er ekki til úrlausnar hér. C var veitt leyfi til einkaskipta. Erfðafjárskýrslu var skilað til sýslumanns 7. desember 2011 og C talin eini erfingi D. C gerði síðan nýja erfðaskrá 6. janúar 2014 þar sem hún felldi úr gildi gagnkvæmu erfðaskrána. Lýtur ágreiningur aðila að því hvort henni hafi verið þetta heimilt.

6 Arfleifandi hefur heimild til að afturkalla erfðaskrá sína, breyta henni eða bæta að vild en þá þarf að gæta sömu reglna og við gerð erfðaskrár. Um afturköllun á sameiginlegri eða gagnkvæmri erfðaskrá segir í 2. mgr. 48. gr. laga nr. 8/1962 að afturköllun hennar sé því aðeins gild að hún sé gerð kunn hinum aðilanum, nema slíkt sé ekki unnt vegna sérstakra ástæðna. Það er því ekki skilyrði fyrir afturköllun arfleifanda á sameiginlegri eða gagnkvæmri erfðaskrá að hinn aðilinn samþykki afturköllunina.

7 Í hinum kærða úrskurði er rakið meginmál sameiginlegrar og gagnkvæmrar erfðaskrár sem C og D gerðu 10. október 2002. Jafnframt er rakið meginmál þeirrar erfðaskrár sem C gerði 6. janúar 2014. Af því sem þar kemur fram um efni erfðaskrárinnar frá 10. október 2002 er ljóst að heimild langlífari maka til að ráðstafa eignum og breyta erfðaskránni var þar ekki sérstaklega takmörkuð. Þá voru þar ekki ákvæði þess efnis að C afsalaði sér erfðarétti og verður það ekki ráðið af orðalagi erfðaskrárinnar, enda liggur fyrir að búið var tekið til einkaskipta og tók hún arf eftir eiginmann sinn sem eini lögerfingi hans. Af þeirri ástæðu verður ekki fallist á að ákvæði 28. gr. laga nr. 8/1962 hafi þýðingu í máli þessu. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur.

8 Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Kærumálskostnaður fellur niður.