63/2019

Útdráttur

B höfðaði mál gegn Í og krafðist ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar um að landið Fannlaugarstaðir á Norðvesturlandi væri þjóðlenda og að beinn eignarréttur hans að landinu yrði viðurkenndur. Fallist var á kröfu hans í héraði. Í dómi Landsréttar er rakið að ekkert landamerkjabréf hefði fundist fyrir Fannlaugarstaði. Í þeim heimildum sem lagðar hefðu verið fram um landið væri það yfirleitt tilgreint sem hluti af Skrapatunguafrétt sem hefði, með úrskurði óbyggðanefndar og dómi héraðsdóms sem hefði ekki verið áfrýjað, verið skilgreind sem þjóðlenda. Vísaði rétturinn til þess að ef frá væru talin árin 1823 til 1852 bæru heimildirnar með sér að landið hefði verið nýtt til beitar og annarra þrengri sambærilegra nota. Landfræðilega væri landið aðskilið jörðinni Skrapatungu af öðrum jörðum og lægju að því lönd sem væru ýmist þjóðlendur eða eignarlönd. Engin af þeim heimildum sem hefðu verið lagðar fram í málinu tæki beinlínis af skarið um hvort landið hefði á nokkrum tíma verið undirorpið beinum eignarrétti þótt í sumum þeirra væri fjallað um eign eða eignarrétt án frekari útlistunar á innihaldi þess réttar. Fyrir lá að B leiddi rétt sinn til Fannlaugarstaða frá BÞ. Vísaði Landsréttur til þess að engin gögn hefðu á hinn bóginn verið lögð fram í málinu sem skýrðu á hvaða grundvelli BÞ hefði gert tilkall til landsins. Um það hefði B einkum vísað til útskriftar úr Dómsmálabók Skagafjarðarsýslu 1820 1823 um áreið og útmælingu landsins sem fram hefði farið 10. júlí 1823 en í henni væri vísað til skjala sem B byggði á að veitti fullnægjandi sönnun fyrir beinum eignarrétti BÞ að landinu. Um það var einkum vísað til þess að í útskrift úr dómsmálabókinni kæmi fram að BÞ hefði í aðdraganda áreiðarinnar og útmælingu landsins framvísað skjölum sem hefðu borið þetta skýrt með sér. Landsréttur vísaði til þess að umrædd skjöl hefðu ekki fundist þrátt fyrir leit og því lægi ekkert fyrir um efni þeirra og innihald. Væri því ekki unnt að staðreyna hvers eðlis sá ætlaði eignarréttur hefði verið sem skjölin hefðu fengið BÞ yfir landinu. Taldi Landsréttur að í ljósi þess að fyrirliggjandi heimildir um landið gæfu eindregið til kynna að enginn hefði kallað til beins eignarréttar yfir landinu væri í ljósi þessa óskýrleika ekki unnt að fallist á að hægt væri að leggja til grundvallar að til hafi staðið að stofna til nýbýlis á grundvelli 3. gr. nýbýlatilskipunarinnar sem fjallaði um þær aðstæður þegar einhver kæmi fram með gögn um „óefanlegan eignarrétt til landsins“. Var því ekki fallist á að fyrrgreind tilvísun í útskrift Dómsmálabókar Skagafjarðarsýslu 1820 1823 gæti ein og sér dugað sem fullgild sönnun fyrir því að BÞ hefði árið 1823 farið með beinan eignarrétt að landinu. Að því er varðar það álitaefni hvort beinn eignarréttur kynni að hafa stofnast á grundvelli nýbýlatilskipunarinnar vísaði Landsréttur til þess að gera yrði þá kröfu, svo að slíkur réttur yrði viðurkenndur, að farið hefði verið eftir ákvæðum hennar um stofnun nýbýlis. Þar sem fyrir lá að ekki hefði verið gætt að ákvæði 6. gr. tilskipunarinnar um útgáfu byggingarbréfs taldi rétturinn að ekki væri unnt að fallast á að lögformlegt nýbýli hefði stofnast á grundvelli hennar. Var því ekki heldur fallist á kröfu B um viðurkenningu á stofnun beins eignarréttar að landinu á þeim grundvelli. Loks hafnaði rétturinn því að umráðum landsins hefðu nokkru sinni verið háttað þannig að þau gætu talist hafa fullnægt kröfum 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð um óslitið eignarhald á fasteign. Þar sem ekkert annað lá fyrir í málinu sem studdi að stofnað hefði verið á lögmætan hátt til beins eignarréttar yfir landinu var krafa um viðurkenningu á slíkum rétti ekki tekin til greina. Var Í því sýknað af kröfum B.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kk-nf E. J-kk-nf, E-kk-nf J-kk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 25. janúar 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 31. desember 2018 í málinu nr. E23/2015.

2 Áfrýjandi krefst sýknu af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti úr hendi stefnda en til vara að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar úr hendi áfrýjanda fyrir Landsrétti án tillits til gjafsóknar.

4 Dómendur gengu á vettvang 3. september 2020.

Málsatvik

5 Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og mörk eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 21. febrúar 2008 um að hún hefði ákveðið að taka til umfjöllunar tiltekið landsvæði á Norðvesturlandi. Meðferð málsins var frestað vegna ákvæða í lögum nr. 70/2009 um ráðstafanir í ríkisfjármálum en nefndin gaf út tilkynningu 23. júní 2011 um að málið væri tekið á ný til meðferðar. Að fram komnum kröfum áfrýjanda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í mars 2013 að skipta þjóðlendukröfusvæði áfrýjanda í fjögur mál. Eitt þeirra, sem var nr. 1/2013 (Skagi), náði meðal annars til lands Fannlaugarstaða í Laxárdal sem sakarefni máls þessa nær til.

6 Með úrskurði óbyggðanefndar 19. desember 2014 í máli nr. 1/2013 var fallist á kröfu áfrýjanda um að landið Fannlaugarstaðir væri þjóðlenda, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Úrskurðaði nefndin hins vegar að landið væri í afréttareign stefnda, sbr. 5. gr. sömu laga.

7 Stefndi vildi ekki una niðurstöðu óbyggðanefndar og höfðaði mál þetta með birtingu stefnu 15. júní 2015 sem óumdeilt er að hafi verið innan þess frests sem getið er um í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Krafðist hann þess að fyrrgreindur úrskurður óbyggðanefndar um að landið Fannlaugarstaðir væri þjóðlenda yrði felldur úr gildi og viðurkennt yrði að landið væri ekki þjóðlenda. Fallist var á þær kröfur í hinum áfrýjaða dómi.

8 Landið Fannlaugarstaðir liggur á sunnanverðum Skaga á Norðvesturlandi milli Húnaflóa að vestan og Skagafjarðar að austan. Laxá afmarkar landið að austanverðu þar sem hún rennur til norðurs en að norðanverðu afmarkar Ambáttará landið. Landið rís skarpt upp frá Laxá og Ambáttará úr rúmlega 200 metrum yfir sjávarmáli en hæst rís fjallið Fannstóð sem er innan marka landsins í 567 metra hæð. Landsvæðið er gróið. Landamerkjum er lýst með eftirfarandi hætti í kröfugerð málsaðila: „Upphafspunktur er Rauðagil við Laxá. Þaðan er Laxá fylgt til norðurs þar til Ambáttará rennur í hana. Er Ambáttará fylgt vestur í Fífugil. Ræður Fífugil að utan í Fannstóð. Þaðan er línan dregin sömu stefnu suður í Rauðagilsbotna. Úr Rauðagilsbotnum er farið eftir Rauðagili í upphafspunkt í Laxá.“ Enginn ágreiningur ríkir í málinu um framangreind landamerki Fannlaugarstaða, heldur eingöngu um hvort það skuli teljast þjóðlenda samkvæmt lögum nr. 58/1998.

9 Frásagnir Landnámu af því svæði sem hér um ræðir eru mjög takmarkaðar og verður ekki af þeim ráðið hversu langt upp til fjalla og inn til landsins numið var. Landamerkjabréf fyrir Fannlaugarstaði hefur ekki fundist. Í þeim heimildum sem liggja fyrir í gögnum málsins er landið ýmist nefnt Fannlaugarstaðir, Fannstóð, Fannstaðir eða Ássel. Elsta heimildin sem liggur fyrir um landið er í Jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef yfir Rípurhrepp í Skagafjarðarsýslu, sem tekin var saman árið 1713. Í kafla um jörðina Ás í sama hreppi segir: „Selstöðu á jörðin vestur á Fannstaði fyrir vestan Skolahnjúk.“ Á manntalsþingi sem haldið var að Sauðá 23. maí 1823 var upplesin lögfesta J-kk-ef Þ-kk-ef á Skrapatungu fyrir Skrapatunguafrétt og var þar tekið fram að Fannstóð væri innifalin þar. Nánar tiltekið segir: „Upplesinn lögfesta J-kk-ef Þ-kk-ef á Skrapatungu [fyrir] tedrar jardar afrett, og segir hann þar í se innifalid Fannstód sem sé í lögfestu mr. B-kk-þgf“. Í útskrift úr Dómsmálabók Skagafjarðarsýslu 18201823 um áreið og útmælingu Fannlaugarstaða sem fór fram 10. júlí 1823 er vísað í ótilgreind skjöl sem eigni landið B-kk-þgf Þ-kk-þgf, eiganda Víkur í Sæmundarhlið, sem stefndi leiðir rétt sinn frá. Samkvæmt útskriftinni hafði B-kk-nf þar með sér „skjöl, sem eigna það útþryckilega Vík og fleiri lönd þar nærverandi“. Í útskriftinni kemur jafnframt fram að til hafi staðið að byggja landið S-kk-þgf G-kk-þgf (kallaður „T-kk-nf“) sem fyrir liggur að hafi búið þar ásamt I-kvk-þgf V-kvk-þgf árin 1823 til 1851 er hann féll frá. Mun I-kvk-nf hafa brugðið búi ári síðar 1852 og landið síðan verið í eyði og eingöngu notað til upprekstrar. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að í apríl 1827 hafi fyrrgreindur B-kk-nf Þ-kk-nf sent séra J-kk-þgf P-kk-þgf, presti á Höskuldsstöðum, afrit af fyrrgreindri áreið ásamt bréfi þar sem hann óskaði eftir áliti hans á því hvort útmæling landsins í áreiðinni „meydir nockud edur skérdir kyrkjunnar eignir“.

10 B-kk-nf Þ-kk-nf seldi landið G-kk-þgf Ó-kk-þgf á Hellulandi 24. apríl 1832. Um landið segir „... þann landspart sem með forréttingunni af 10da Júlii 1823 tileinkaðist jörðinni Vík í Sæmundarhlíð...“. Fannlaugarstaða er getið sem bæjar í Sýslu og sóknarlýsingum Hvamms og Ketusókna 31. desember 1839 en þar segir í tilvitnun sem vísað er til í úrskurði óbyggðanefndar: „Fannlaugarstaðir, byggðir fyrir 16 árum [þ.e. árið 1823], fremsti bær í Hvammssókn, stendur austan Fannstóðsfjallinu, vestan til við Laxá. Landkostir eru helzt gott beitiland á sumrum.“ Í Sýslu og sóknarlýsingum fyrir Reynistaðaprestakall 10. febrúar 1842 sem þar er jafnframt vísað til kemur fram um Fannlaugarstaði í kafla um sel í sókninni: „Nefnd er og selstöð Víkur í fornum skjölum norður á Fannlagastöðum (Fannlaugarstöðum)...“. Í jarðmati fyrir landið 1849 til 1850 kemur meðal annars fram: „Utheýisslægjur eru nokkrar að víðáttu, en reitíngslegar og fremur heýléttar, því torveldt er að þurka heý á sumrum, þar jörð þessi liggur uppí fjöllum í óviðraplátsi. Sumarhagar eru allgóðir til nytja, en vetrarbeit stopul sökum snjóþíngsla.“ Í sóknarlýsingu séra E-kk-ef Ó. B-kk-ef á Höskuldsstaðasókn frá árinu 1873 segir meðal annars um landið að það hafi verið meðal eyðijarða í sókninni. Er vísað til eldri sagna um að bóndinn að Skrapatungu hafi látið bóndann að Ási í Hegranesi fá sel í landinu fyrir hrossabeit og hafi landið verið kallað Ássel. Segir að landið hafi á tímabili verið í byggð (fyrir og eftir 1840) en það hafi aftur farið í eyði „til þess að rýmka afréttina [þ.e. Skrapatunguafrétt], og tók Skrapatungu eigandi afgjald af, meðan byggð var, en ágreiningur var um milli Vindhælinga og Skefilsstaðahrepps og eins milli Hvammssóknar og Höskuldsstaðasóknar, í hvorn stað greiða skyldi tolla þaðan, og munu Laxdælingar hafa orðið hlutskarpari“. Í sömu sóknarlýsingu eru Fannlaugarstaðir taldir upp meðal eyðijarða í sókninni og sagðir vera í Skrapatunguafrétt. Þar segir orðrétt: „Fannlaugarstaðir (eða Ássel) í Skrapatungu afrétt (Höskuldsstaðasókn?).“

11 G-kk-nf P-kk-nf, Hofdölum, og J-kk-nf S-kk-nf, Skúfstöðum, seldu Á-kk-þgf Á. Þ-kk-þgf á Geitaskarði jörðina Skrapatungu ásamt „eidijörðina“ Fannlaugarstaði 11. maí 1895. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um afsal landsins frá fyrrgreindum G-kk-þgf Ó-kk-þgf til G-kk-ef P-kk-ef og J-kk-ef S-kk-ef en í sögulegum heimildum sem liggja fyrir eru þeir síðarnefndu tilgreindir sem afkomendur hans. Á-kk-nf mun hafa afsalað landinu í september 1896 til stefnda (þá Engihlíðarhrepps) sem lagði það til upprekstrarfélags sveitarfélagsins. Hefur landið síðan legið undir Skrapatunguafrétt.

Niðurstaða

12 Eins og fyrr er rakið hefur ekkert landamerkjabréf fundist fyrir Fannlaugarstaði. Í þeim heimildum sem lagðar hafa verið fram um landið er það yfirleitt tilgreint sem hluti af Skrapatunguafrétt sem hefur, með úrskurði óbyggðanefndar og dómi héraðsdóms sem ekki var áfrýjað, verið skilgreind sem þjóðlenda. Ef frá eru talin árin 1823 til 1852, er S-kk-nf G-kk-nf mun hafa búið þar ásamt I-kvk-þgf V-kvk-þgf, bera heimildirnar með sér að landið hafi verið nýtt til beitar og annarra þrengri sambærilegra nota. Landið liggur hátt en sem fyrr greinir rís það úr rúmlega 200 metrum yfir sjávarmáli við Laxá og Ambáttará upp í fjallið Fannstóð sem er 567 metrar. Í sögulegum heimildum er landinu meðal annars lýst sem „óviðraplátsi“ uppi í fjöllum þar sem vetrarbeit hafi verið stopul sökum snjóþyngsla. Erfitt hafi verið að þurrka hey á sumrin en sumarhagar hafi þó verið allgóðir til nytja. Landfræðilega er landið aðskilið jörðinni Skrapatungu af öðrum jörðum og liggja að því lönd sem eru ýmist þjóðlendur eða eignarlönd. Gögn um landnám gefa eins og fyrr greinir til kynna að hluti landsins kunni að hafa verið numinn en ekkert liggur hins vegar fyrir um mörk landnámsins. Engin af þeim heimildum sem hafa verið lagðar fram í málinu taka beinlínis af skarið um hvort landið hafi á nokkrum tíma verið undirorpið beinum eignarrétti þótt í sumum þeirra sé fjallað um eign eða eignarrétt án frekari útlistunar á innihaldi þess réttar, sbr. nánari umfjöllun síðar um útskrift úr Dómsmálabók Skagafjarðarsýslu 18201823.

13 Sem fyrr segir leiðir stefndi rétt sinn til Fannlaugarstaða frá B-kk-þgf Þ-kk-þgf sem eiganda Víkur í Sæmundarhlíð. Engin gögn hafa á hinn bóginn verið lögð fram í málinu sem skýra á hvaða grundvelli eigandi Víkur gerði tilkall til Fannlaugarstaða. Um það hefur stefndi einkum vísað til fyrrnefndrar útskriftar úr Dómsmálabók Skagafjarðarsýslu 18201823 um áreið og útmælingu Fannlaugarstaða sem fór fram 10. júlí 1823 en í henni er vísað til skjala sem stefndi byggir á að veiti fullnægjandi sönnun fyrir beinum eignarrétti eiganda Víkur að landinu.

14 Áreið og útmæling Fannlaugarstaða 10. júlí 1823 fór fram á vegum sýslumannsins í Skagafjarðarsýslu í samræmi við ákvæði nýbýlatilskipunar 15. apríl 1776. Samkvæmt ákvæðum tilskipunarinnar var hvort heldur unnt að stofna til nýbýlis á landi sem enginn kallaði til eignarréttar yfir, sbr. 4. og 5. gr. hennar, eða í eignarlandi annarra, sbr. 3. gr. Fyrir liggur að fullgild stofnun nýbýlis á grundvelli tilskipunarinnar hafði í för með sér stofnun beins eignarréttar yfir landi óháð því hvort 3., 4 eða 5. gr. ætti við, að fullnægðum skilyrðum tilskipunarinnar. Stefndi byggir á því að jafnvel þótt talið yrði að hann hafi ekki fært fram fullnægjandi sönnunargögn um beinan eignarrétt sinn að landinu fyrir árið 1823 sé ótvírætt að slík gögn hafi legið fyrir við áreið og útmælingu landsins 10. júlí það ár. Af hans hálfu er á því byggt að áreiðin og útmælingin hafi farið fram á grundvelli 3. gr. tilskipunarinnar sem fjallar um þær aðstæður þegar einhver „kemur fram með óefanlegan eignarrétt til landsins“. Um nánari rökstuðning fyrir þessu vísar hann einkum til þess að í fyrrgreindri útskrift úr dómsmálabókinni komi fram að B-kk-nf Þ-kk-nf sem eigandi Víkur í Sæmundarhlíð, hafi í aðdraganda áreiðarinnar og útmælingu landsins framvísað skjölum sem hafi borið þetta með sér. Í útskriftinni segir nánar tiltekið orðrétt um þetta: „Mr B-kk-nf Þ-kk-nf á Reinistað hefir þar skjöl, sem eigna það útþryckilega Vík og fleiri lönd þar nærverandi, enn enginn hefir getað þar á móti haft.“

15 Fyrir liggur að þau skjöl sem vísað er til í útskriftinni hafa ekki fundist þrátt fyrir leit. Samkvæmt því liggur ekkert fyrir um hvert efni þeirra og innihald var. Er því ekki unnt að staðreyna hvers eðlis sá ætlaði eignarréttur var sem skjölin hafi fengið eiganda Víkur í Sæmundarhlíð yfir landinu. Í ljósi þess sem fyrr hefur verið rakið um efni þeirra skjala sem hafa fundist um landið Fannlaugarstaði og gefa eindregið til kynna að enginn hafi kallað til beins eignarréttar yfir landinu verður í ljósi þessa óskýrleika ekki fallist á að unnt sé að leggja til grundvallar að til hafi staðið að stofna til nýbýlis á grundvelli 3. gr. tilskipunarinnar. Verður því ekki fallist á að fyrrgreind tilvísun í útskrift Dómsmálabókar Skagafjarðarsýslu 18201823, til ótilgreindra skjala sem ekki hafa fundist, geti ein og sér dugað sem fullgild sönnun fyrir því að B-kk-nf Þ-kk-nf, sem eigandi Víkur í Sæmundarhlíð, hafi árið 1823 farið með beinan eignarrétt að landi Fannlaugarstaða.

16 Eftir stendur að staðreyna hvort telja megi að til beins eignarréttar hafi stofnast að landi Fannlaugarstaða með stofnun nýbýlis á grundvelli tilskipunarinnar 15. apríl 1776. Óumdeilt er að áreið og útmæling Fannlaugarstaðalands fór fram 10. júlí 1823 þar sem landamerki þess, sem eru óumdeild, voru afmörkuð. Fyrrgreind útskrift úr Dómsmálabók Skagafjarðarsýslu ber með sér að B-kk-nf Þ-kk-nf hafi átt frumkvæðið að áreiðinni til byggingar á landinu til S-kk-ef G-kk-ef sem heimildir bera eins og fyrr segir með sér að hafi búið þar ásamt I-kvk-þgf V-kvk-þgf árin 1823 til 1851. Af útskriftinni verður ekki ráðið hvort til hafi staðið að S-kk-nf G-kk-nf yrði nýbýlingur eða B-kk-nf Þ-kk-nf og þar er heldur ekki að finna neina yfirlýsingu um útvísun landsins til þeirra. Samkvæmt 2. gr. tilskipunarinnar átti við áreið og útmælingu landsins að boða alla eigendur aðliggjandi jarða eða þá sem höfðu þær jarðir „til brúkunar“ eins og segir í tilskipuninni og gefa þeim þar með kost á að vita „hvað í þann máta verður til byggingar ánafnað“. Af fyrrgreindri útskrift verður ekki annað ráðið en að þetta hafi verið gert en þeir sem áttu slíkar jarðir hafi ekki mætt. Þar sem þeir mættu ekki gerði 2. gr. tilskipunarinnar ráð fyrir að þeir ættu „engan rétt til ákæru“. Ef þeir á hinn bóginn hefðu mætt og teldu það land sem fyrirhugað væri að taka undir nýbýli tilheyra sinni jörð eða „tilheyrandi útlendi, hagabeit eða engjum“ hefði sýslumaður átt að taka afstöðu til þess „á staðnum“ hvort svo væri. Segir síðan um þetta í 2. gr. tilskipunarinnar: „… og ef það eigi reynist að svo sé, skal forrèttíngin fullgjörast og gilda.“

17 Sé horft til fyrrgreindrar 2. gr. tilskipunarinnar verður að leggja til grundvallar að áreið og útmæling Fannlaugarstaða sem fram fór 10. júlí 1823 hafi orðið fullgild þann dag. Með þeirri áreið og útmælingu var lögformlegri stofnun nýbýlis að Fannlaugarstöðum á hinn bóginn ekki lokið því samkvæmt 6. gr. tilskipunarinnar átti sýslumaður að gefa útskrift af áreiðinni og útmælingunni „til viðkomandi amtmanns, sem þá gefur nýbýlingnum byggingarbréf“. Auk þess gerði síðastnefnt ákvæði ráð fyrir að áreiðinni og útmælingunni („forrèttíngunni“) yrði lýst á þingi.

18 Upplýst er að byggingarbréf fyrir stofnun nýbýlis að Fannlaugarstöðum hafi ekki fundist þrátt fyrir leit og heimildir sem liggja fyrir í málinu gefa heldur ekki til kynna að slíkt bréf hafi verið gefið út eða að eftir því hafi verið gengið af hálfu fyrrgreinds B-kk-ef Þ-kk-ef, eiganda Víkur í Sæmundarhlíð, eða S-kk-ef G-kk-ef, ábúanda landsins. Af þeim sökum er óhjákvæmilegt að leggja til grundvallar að byggingarbréf hafi ekki verið gefið út en engar upplýsingar liggja fyrir um hugsanlegar ástæður þess. Engin gögn liggja heldur fyrir um að áreið og útmælingu Fannlaugarstaða 10. júlí 1823 hafi verið lýst á þingi í samræmi við fyrrgreindan áskilnað 6. gr. tilskipunarinnar.

19 Gera verður þá kröfu svo að beinn eignarréttur verði viðurkenndur á grundvelli nýbýlatilskipunarinnar að fyrir liggi að farið hafi verið eftir ákvæðum hennar um stofnun nýbýlis. Leggja verður til grundvallar að útgáfa byggingarbréfs af hálfu amtmanns á grundvelli fyrrgreindrar 6. gr. tilskipunarinnar hafi falið í sér staðfestingu á rétti nýbýlings til stofnunar nýbýlis og sé þar með forsenda þess að hægt sé að viðurkenna stofnun beins eignarréttar að landi á grundvelli hennar. Sem fyrr greinir liggur fyrir að ekki var gætt að ákvæði 6. gr. tilskipunarinnar um útgáfu amtmanns á byggingarbréfi til þess sem átti að verða nýbýlingur í landinu. Um orsakir þess er sem fyrr greinir óupplýst en eins og aðstæður máls þessa eru verður ekki fallist á að unnt sé að láta áfrýjanda bera hallann af því með þeim afleiðingum að beinn eignarréttur yfir landi teljist hafa stofnast á grundvelli tilskipunarinnar. Af fyrrgreindu leiðir að ekki er unnt að fallast á að lögformlegt nýbýli hafi stofnast að Fannlaugarstöðum á grundvelli tilskipunarinnar við fyrrgreinda áreið og útmælingu 10. júlí 1823. Verður því ekki fallist á að stofnast hafi beinn eignarréttur að landinu á grundvelli hennar sem stefndi geti byggt rétt á.

20 Óumdeilt er að ekki hefur verið búið að Fannlaugarstöðum síðan 1852. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins sem gefur til kynna að umráð landsins hafi nokkru sinni eftir það verið með þeim hætti að þau geti talist hafa fullnægt kröfum 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð um óslitið eignarhald á fasteign. Verður beinn eignarréttur að Fannlaugarstöðum því ekki talinn hafa stofnast á þeim grunni. Af hálfu stefnda hafa engin rök verið færð fram fyrir því að til beins eignarréttar hafi getað stofnast á grundvelli eldri lagareglna um sama efni. Þar sem ekkert annað liggur fyrir í málinu sem styður að stofnað hafi verið á lögmætan hátt til beins eignarréttar yfir Fannlaugarstöðum, verður krafa stefnda um viðurkenningu á slíkum rétti ekki tekin til greina. Í því sambandi hefur ekki þýðingu þótt fyrir liggi að landinu hafi verið afsalað án sérstakra athugasemda um inntak eignarréttarins af hálfu áfrýjanda enda gat stefndi ekki haft réttmætar væntingar til þess að öðlast ríkari eignarrétt yfir landinu en sá átti sem framseldi honum landið. Annað það sem stefndi hefur fært fram til stuðnings kröfum sínum getur ekki heldur leitt til þess að kröfur hans verði teknar til greina.

21 Samkvæmt öllu framangreindu ber að sýkna áfrýjanda af kröfum stefnda.

22 Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað er staðfest en rétt þykir að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Landsrétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnda, Blönduósbæjar.

Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.

Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.700.000 krónur.