163/2019

Útdráttur

X var með ákæru 31. maí 2018 borinn sökum um brot gegn 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með bréfi embættis héraðssaksóknara 23. apríl sama ár hafði hann verið boðaður á skrifstofu embættisins 3. maí 2020 til kynningar á ákvörðun embættisins um að ljúka málinu með útgáfu skilorðsbundinnar frestunar ákæru fyrir brot gegn 199. gr. almennra hegningarlaga samkvæmt heimild í 56. gr. sömu laga, sbr. 2. mgr. 146. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. X mætti ekki á hinum boðaða tíma en upplýsti fyrri verjanda sinn um það með smáskilaboðum 18. maí 2020 að hann hefði „ákveðið að taka frestuninni“. Í dómi Landsréttar var meðal annars vísað til þess að fullnægt hefði verið lagaskilyrðum 56. gr. almennra hegningarlaga til að falla frá saksókn á hendur X með skilorðsbundinni frestun ákæru. Ákvörðun þess efnis hafi verið birt honum með fyrrgreindu bréfi þar sem skýrlega hafi verið tekið fram að ákveðið hefði verið að ljúka málinu á þann veg og vísað til viðeigandi lagaákvæða. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hefði sú ákvörðun orðið bindandi eftir að bréfið hafi verið komið til X. Þar sem héraðssaksóknari hefði verið bundinn af lögmætri ákvörðun sinni hafi honum verið óheimilt að hverfa frá henni og gefa út ákæru í málinu nema að uppfylltum skilyrðum 4. mgr. 56. gr. almennra hegningarlaga. Þar sem þeim skilyrðum hafi ekki verið fullnægt hefði brostið heimild til útgáfu ákæru í málinu. Því var málinu vísað frá héraðsdómi.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Á-kk-nf H-kk-nf, D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Ríkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 15. febrúar 2019 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 24. janúar 2019 í málinu nr. S[…]/2018.

2 Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.

3 Ákærði krefst aðallega sýknu, til vara að ákvörðun refsingar verði frestað en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst ákærði þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð verulega.

4 Brotaþoli, A, krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um einkaréttarkröfu sína.

Málsatvik

5 Lögreglurannsókn hófst á ætluðu kynferðisbroti ákærða 31. maí 2016 þegar brotaþoli og móðir hennar gáfu skýrslu hjá lögreglu. Þar kom fram að brotið hefði átt sér stað í byrjun júní 2015 í […] þar sem brotaþoli og ákærði voru í skólaferðalagi […]. Við skýrslutökuna lýsti brotaþoli því að hún hefði sofnað við hlið ákærða um nóttina en þau hefðu verið góðir vinir. Hún hefði síðan vaknað um nóttina við það að ákærði var að káfa á brjóstum hennar innan klæða. Hún kvaðst hafa spurt hann hvað hann væri að gera og síðan velt sér yfir á magann og náð að sofna. Hún hafi síðan vaknað við að ákærði hafi komið við rassinn á henni innan klæða, strokið henni á kynfærasvæðinu og sett fingur inn í leggöng. Hafi hún náð að mjaka sér frá honum en frosið og ekki getað sagt neitt. Ákærði hafi síðan hætt og hún sofnað aftur.

6 Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 8. júlí 2016. Þar var lýsing brotaþola á háttsemi hans borin undir hann. Kvað hann þá lýsingu vera rétta að nokkru leyti en neitaði því að hafa komið við brotaþola innan klæða og sett fingur inn í leggöng. Lýsti hann því að hann hefði sofnað við hlið brotaþola um nóttina en vaknað nokkru síðar og þá talið hana vera sofandi. Hafi hann þá káfað á rassi hennar, brjóstum og á kynfærum utan klæða en hætt þegar hann skynjaði að hún væri líklega vöknuð. Sæi hann mikið eftir því sem hann hafi gert á hlut brotaþola.

7 Vitni sem gáfu skýrslu hjá lögreglu kváðust ekki hafa orðið vör við neitt af því sem gerðist milli ákærða og brotaþola umrædda nótt. Þau lýstu aftur á móti því sem brotaþoli hafði sagt þeim síðar um snertingar ákærða.

8 Með bréfi 23. apríl 2018 var ákærða tilkynnt að héraðssaksóknari hefði ákveðið að ljúka málinu með skilorðsbundinni ákærufrestun samkvæmt heimild í 56. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. einnig 2. mgr. 146. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Fram kom í bréfinu að talið væri að umrætt brot varðaði við 199. gr. almennra hegningarlaga. Þar var þess einnig getið að heimilt væri að fresta útgáfu ákæru skilorðsbundið um tiltekinn tíma þegar sakborningur hefði játað brot sitt og um væri að ræða brot sem ungt fólk á aldrinum 15 til 21 árs hefði framið. Í niðurlagi bréfsins segir að af þessu tilefni sé ákærði boðaður til að mæta á skrifstofu héraðssaksóknara fimmtudaginn 3. maí 2018 kl. 10 en þá verði honum kynnt ákvörðunin. Bréfið ber með sér að afrit hafi verið sent þáverandi verjanda ákærða.

9 Í málinu liggur fyrir skjal sem ber yfirskriftina „Skilorðsbundin frestun ákæru“. Þar kemur fram að mánudaginn 23. apríl 2018 hafi brot ákærða gegn 199. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 verið tekið fyrir á skrifstofu héraðssaksóknara. Brotinu er þar lýst á þann veg að ákærði hefði aðfaranótt 5. júní 2015 í […] káfað á brjóstum, rassi og kynfærum brotaþola. Því næst segir þar að með heimild í 56. gr. almennra hegningarlaga sé hér með ákveðið að fresta ákæru út af fyrrgreindu broti í tvö ár frá og með 23. apríl 2018. Taka megi málið upp að nýju ef ákærði gerist sekur um nýtt brot á skilorðstíma. Skjalið er undirritað af aðstoðarsaksóknara. Neðan við þá undirritun er texti sem gefur til kynna að 3. maí 2018 hafi verið áformað að ákærði kæmi á skrifstofu héraðssaksóknara þar sem honum yrði kynnt þýðing ákærufrestunar og skilyrði hennar svo og afleiðingar skilorðsrofa. Þá er þar gert ráð fyrir að ákærði riti undir skjalið þar sem hann staðfesti að sér hafi verið kynnt framangreind ákvörðun og áhrif skilorðsrofa.

10 Ákærði mætti ekki á skrifstofu héraðssaksóknara á ofangreindum degi og undirritaði ekki framangreint skjal hvorki þá né síðar. Í málinu liggja fyrir smáskilaboð milli ákærða og þáverandi verjanda hans. Þar segir ákærði 18. maí 2018 að hann hafi „ákveðið að taka frestuninni“.

11 Ákæra var gefin út á hendur ákærða 31. maí 2018. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi er hann þar borinn sökum um að hafa káfað á brotaþola innanklæða á brjóstum, rassi og kynfærum og stungið fingri inn í leggöng gegn vilja hennar. Brotið er í ákæru heimfært til 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Með hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 24. janúar 2019, var ákærði sakfelldur fyrir brot samkvæmt ákæru. Refsing hans var ákveðin fangelsi í tvö ár en fullnustu hennar frestað í tvö ár.

Niðurstaða

12 Í 1. mgr. 56. gr. almennra hegningarlaga er mælt fyrir um heimild ákæranda til að falla frá saksókn með því að fresta ákæru skilorðsbundið. Þar segir að þegar aðili hefur játað brot sitt sé heimilt að fresta um tiltekinn tíma ákæru til refsingar út af því meðal annars vegna brota sem unglingar á aldrinum 15 til 21 árs hafa framið.

13 Í 2. mgr. 146. gr. laga nr. 88/2008 segir að falla megi frá saksókn með því að fresta ákæru skilorðsbundið samkvæmt almennum hegningarlögum. Samkvæmt 1. mgr. 147. gr. sömu laga er ekki skylt að gefa þeim sem hlut á að máli kost á að tjá sig áður en slík ákvörðun er tekin. Nánari fyrirmæli eru í greininni um málsmeðferð þegar ákærandi ákveður að fella mál niður eða falla frá saksókn. Þau taka meðal annars til ákvörðunar sem reist er á 2. mgr. 146. gr. laganna um skilorðsbundna frestun ákæru samkvæmt 56. gr. almennra hegningarlaga. Hvorki í almennum hegningarlögum né í lögum nr. 88/2008 er gert ráð fyrir að sakborningur þurfi að samþykkja að gangast undir þau málalok. Þvert á móti er út frá því gengið að ákærandi taki um það einhliða ákvörðun þótt honum beri, áður en ákvörðun er tekin, að gæta að því að fyrir liggi játning sakbornings.

14 Þegar ákærði framdi brot það sem hann játaði við skýrslugjöf hjá lögreglu 8. júlí 2016 og féll undir 199. gr. almennra hegningarlaga var hann […] ára. Samkvæmt því var fullnægt skilyrðum 56. gr. almennra hegningarlaga til að falla frá saksókn á hendur honum með skilorðsbundinni frestun ákæru. Ákvörðun þess efnis var birt honum með bréfi 23. apríl 2018 þar sem skýrlega var tekið fram að héraðssaksóknari hefði ákveðið að ljúka málinu á þann veg og vísað til viðeigandi lagaákvæða í almennum hegningarlögum og lögum nr. 88/2008. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 varð sú ákvörðun bindandi eftir að bréfið var komið til ákærða. Ekkert er fram komið í málinu sem styður að héraðssaksóknara hafi verið heimilt að eigin frumkvæði að taka málið upp að nýju eða afturkalla framangreinda ákvörðun, sbr. VI. kafla stjórnsýslulaga. Þá lagði ríkissaksóknari hvorki fyrir héraðssaksóknara að höfða málið samkvæmt heimild í 6. mgr. 23. gr. laga nr. 88/2008 né felldi hann ákvörðun hans úr gildi samkvæmt 2. eða 3. mgr. 147. gr. laganna.

15 Af framlögðum gögnum og málatilbúnaði ákærða verður ekki annað ráðið en að vilji hans hafi staðið til þess að málið færi ekki fyrir dóm. Atvik eru því ekki hliðstæð þeim sem um er fjallað í dómi Hæstaréttar Íslands sem birtur er í dómasafni réttarins árið 1993 á bls. 1475.

16 Samkvæmt 6. mgr. 56. gr. almennra hegningarlaga ber ákæranda að kynna rækilega fyrir sakborningi skilyrði ákærufrestunar og gera honum ljósar afleiðingar skilorðsrofa. Ekki er mælt fyrir um hvernig standa beri að þeirri upplýsingagjöf. Þótt ákærandi hafi ekki náð að gera það á fundi 3. maí 2018 vegna fjarveru ákærða mælti ekkert gegn því að það yrði gert skriflega eða á öðrum fundi. Þá gat fjarvera ákærða á umræddum fundi ekki hnekkt þeirri ákvörðun ákæranda sem hafði þegar verið birt ákærða.

17 Þar sem héraðssaksóknari var samkvæmt framansögðu bundinn af lögmætri ákvörðun sinni 23. apríl 2018, sem tilkynnt hafði verið ákærða, var honum óheimilt að hverfa frá henni og gefa út ákæru í málinu nema að uppfylltum skilyrðum 4. mgr. 56. gr. almennra hegningarlaga. Þar sem þeim skilyrðum var ekki fullnægt brast héraðssaksóknara heimild til útgáfu ákæru í málinu. Með hliðsjón af dómaframkvæmd, og þá einkum dómi Hæstaréttar Íslands 17. mars 1995, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 791, ber að vísa málinu frá héraðsdómi. Af þessu leiðir að kröfu brotaþola um miskabætur er einnig vísað frá héraðsdómi, sbr. 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008.

18 Eftir þessari niðurstöðu ber að greiða allan sakarkostnað málsins úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærða og þóknun réttargæslumanns brotaþola í héraði, sem ákveðin voru í hinum áfrýjaða dómi, auk þóknunar verjanda og réttargæslumanns fyrir Landsrétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.

Allur sakarkostnaður málsins í héraði, þar með taldar þóknanir verjenda ákærða og réttargæslumanns brotaþola sem þar voru ákveðnar, og allur áfrýjunarkostnaður málsins fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun skipaðs verjanda ákærða fyrir Landsrétti, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef lögmanns, 868.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola fyrir Landsrétti, Þ-kvk-ef I-kvk-ef J-kvk-ef lögmanns, 372.000 krónur.