781/2019

Útdráttur

Í málinu var deilt um hvort jörðinni K, eign VH og RB, tilheyrði þriðjungur af óskiptum hlunnindum B og B2, eign BH og RM, þar með talinn þriðjungur veiðiréttar í Affalli og þriðjungur réttar til malarnáms, og tilheyrandi umferðarréttur. K var getið í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef og þar sögð vera hjáleiga frá B en hlunninda sem K fylgdu var þar ekki getið. Í dómi Landsréttar kom fram að það væri í samræmi við almenn viðhorf þess tíma um að hjáleiga ætti ekki tilkall til hlunninda úr landi þeirrar jarðar sem hún væri byggð úr nema fyrir því væru sérstakar heimildir. Hvað veiðirétt í Affalli varðaði taldi Landsréttur að með hliðsjón af jarðamötum frá árunum 1804, 1849 og 1861, jarðabók 1861 og fasteignamati 1916- 1918, sem og af gildandi lögum og reglum hverju sinni, hefði VH og RB ekki tekist sönnun um að K hefði verið orðin sjálfstæð jörð við gildistöku vatnalaga nr. 15/1923. Því yrði hlutdeild K í veiðiréttindunum ekki reist á þeim grundvelli að jörðin hefði verið sjálfstæð jörð eða landareign sem legið hefði að ánni þegar lögin tóku gildi. Með landskiptagerð 1962 hefðu merki jarðanna K og B verið formlega ákvörðuð og liggi það land sem K fékk úthlutað ekki að Affalli. Undanskilin gerðinni hefði verið landspilda sem liggi að Affalli en ekki þótti sannað að K hefði með gerðinni eignast tilkall til þriðjungshlutar hennar. Þá var ekki talið að aðild eigenda K að Veiðifélagi Affalls gæti ein og sér stofnað til veiðiréttar í ánni eða falið í sér viðurkenningu annarra landeigenda á tilvist slíkra réttinda eða að veiðiréttur hefði getað stofnast fyrir hefð. Hvað önnur hlunnindi varðaði taldi Landsréttur VH og RB ekki hafa tekist sönnun um að fyrir hendi væru nokkur hlunnindi í óskiptri sameign þeirra þriggja jarða sem um ræddi. Var viðurkenningarkröfu þeirra þar að lútandi því hafnað. Af þeim sökum þótti óhjákvæmilegt að hafna einnig kröfu um viðurkenningu á tilheyrandi umferðarrétti. Að öllu framangreindu gættu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu BH og RM.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómarinn D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, H-kvk-nf B-kvk-nf, settur landsréttardómari, og Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 25. nóvember 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 29. október 2019 í málinu nr. E- 98/2018.

2

Áfrýjendur krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju en til vara að viðurkennt verði með dómi að jörð þeirra, Káragerði landnúmer 163954, tilheyri 1/3 af óskiptum hlunnindum Bergþórshvolstorfu (Bergþórshvoll landnúmer 163930, Bergþórshvoll 2 landnúmer 163931 og Káragerði) þar með taldir 1/3 veiðiréttar í Affalli og 1/3 réttar til malarnáms til heimilisnota, ásamt tilheyrandi umferðarrétti. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti.

3

Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar á báðum dómstigum.

4

Kirkjumálasjóði og íslenska ríkinu var stefnt til réttargæslu í héraði og lögðu þar fram greinargerð. Þeir hafa ekki látið málið frekar til sín taka eftir það og eiga ekki aðild að málinu fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

5

Áfrýjendur eru þinglýstir eigendur jarðarinnar Káragerðis og stefndu þinglýstir eigendur Bergþórshvols og Bergþórshvols 2 í Vestur- Landeyjum. Stefndi R-kk-nf er jafnframt formaður Veiðifélags Affalls. Í málinu er deilt um hvort áfrýjendum tilheyri óskipt hlunnindi með jörðum stefndu og um „tilheyrandi umferðarrétt“.

6

Bergþórshvols er fyrst getið í Brennu- Njálssögu sem talin er skrifuð á síðari hluta 13. aldar. Káragerðis er getið í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef sem lokið var á árunum 1712 til 1714 en bókin er tekin saman á grundvelli erindisbréfs sem Danakonungur gaf út 1702. Þar er Káragerði sögð vera hjáleiga frá Bergþórshvoli. Ekki er getið hlunninda sem fylgdu Káragerði en í lýsingu á Bergþórshvoli er lýst hlunnindum sem þeirri jörð fylgdu. Er þar á meðal talinn réttur til reka fyrir landi jarðarinnar. Þá hafi jörðin afnot af fiski sem lagst hafi til Oddakirkju á Rangárvöllum sem var eigandi jarðarinnar. Í jarðamatinu frá 1804 er Káragerðis getið sem hjáleigu frá Bergþórshvoli og jarðirnar metnar saman. Í jarðamatinu frá 1849 eru „Bergþórshvoll með Káragerði“ metnar saman, en þess ekki getið berum orðum að Káragerði sé hjáleiga. Þá er þess að geta að í riti J. J-kk-ef sem kom út 1847 er Káragerði sögð vera hjáleiga ( „hjál.“ ) Bergþórshvols en ritið inniheldur brauð lýsingar, upplýsingar um fólksfjölda í hreppum og prestaköllum, ágrip af búnaðartöflum 1855 til 1845 og skýrslur um sölu þjóðjarða á landinu.

7

Í jarðabók frá 1861 eru Bergþórshvoll og Káragerði tilgreind undir sama lið og tekið fram að Káragerði sé hjáleiga. Verðmæti Káragerðis er metið sem tiltekið hlutfall, 33,35%, af samantekinni hundraðstölu jarðanna beggja.

8

Í landamerkjabók Rangárvallasýslu sem tekin var saman á árunum 1884 til 1890 er ekki fjallað sérstaklega um landamerki Káragerðis en vísað til landamerkja Bergþórshvols frá 1883. Í fasteignamati 1916- 1918 eru jarðirnar tilgreindar sem sín hvor jörðin og Káragerði metin sem 34,88% af samanlögðu verðmæti jarðanna beggja. Um Káragerði segir einnig að beitilandið sé óskipt frá Bergþórshvoli og landamerkin þau sömu.

9

Með yfirlýsingu frá nóvember 1954 afhentu „eigendur“ svokallaðs „sandfokssvæðis“ Sandgræðslu Íslands hluta úr landi Bergþórshvols og Káragerðis. Er um að ræða svæði sem liggur sunnan byggðar í Vestur- L andeyjahreppi „frá Affalls farvegi að austan og Hólsár að vestan“. Landið var afhent til „friðunar og uppgræðslu“. Þá segir að „eigendur“ áskilji sér forkaupsrétt að sama landi, verði það selt „... svo sem landamerki hlutaðeigandi jarða segja til um“. Jafnframt er tekið fram að „eigendur“ áskilji sér rétt til að nytja rekaréttindi og til slægna að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Undir yfirlýsinguna rita, auk sextán annarra, S-kk-nf S. H-kk-nf, Bergþórshvoli og K-kk-nf Þ-kk-nf, þá ábúandi í Káragerði. Fram kemur að ekkert gjald greiðist fyrir svæðið og sé það afhent „endurgjaldslaust“ eins og það er orðað. Yfirlýsingin var færð í þinglýsingabók 15. desember 1956. Í bréfi Landgræðslu ríkisins 9. október 2000 vegna fyrirspurnar Ríkiskaupa um landgræðslugirðingu á jörðinni Bergþórshvoli 2 kemur fram afstaða Landgræðslunnar til eignarhalds á landgræðslugirðingu og landi sunnan girðingarinnar. Þar segir að Landgræðslan eigi alfarið umrædda girðingu og hafi viðhaldið henni. Þá segir að Landgræðslan eigi landið sunnan girðingarinnar og um það er vísað til „afsals“ frá nóvember 1954 og enn fremur að þegar Landgræðslan ákveði að selja landið eigi bændur samkvæmt „samningnum“ rétt á að ganga inn í hæsta tilboð.

10

Með afsali ríkissjóðs 15. febrúar 1958 var K-kk-þgf Þ-kk-þgf fengin „ábúðarjörð hans“ Káragerði til eignar. Í því kemur fram að námuréttindi í landi jarðarinnar og sömuleiðis vatns- og jarðhitaréttindi, umfram heimilisþarfir, séu undanskilin sölu jarðarinnar. Ekki er í afsalinu getið um veiðiréttindi eða önnur hlunnindi sem fylgi Káragerði. Þá er landamerkja Káragerðis ekki getið í afsali þessu.

11

Hinn 10. maí 1962 fóru fram landskipti, svokölluð samkomulagsskipti, milli Bergþórshvols og Káragerðis, eins og lýst er í endurriti úr landamerkjabók Rangárvallasýslu. Tekið var til skipta „allt land jarðanna, nema landið sunnan vegar frá Affallsbrú að túninu á Affalls bakkanum, með því að sandgræðslugirðingunni og allt landið innan hennar til sjávar“. Er óumdeilt að þar er um að ræða land það sem Sandgræðslunni hafði áður verið afhent til uppgræðslu. Ekki er getið um skiptingu hlunninda. Byggingarbréf fyrir nýbýlið Bergþórshvol 2 var gefið út til E-kk-ef H-kk-ef 12. ágúst 1965. Þá var með yfirlýsingu 17. janúar 1966 E-kk-þgf H-kk-þgf afhent jörðin Káragerði.

12

Á árinu 1981 var gert samkomulag milli E-kk-ef H-kk-ef bónda og P-kk-ef P-kk-ef prests, Bergþórshvoli I og II „varðandi nýtingu á jörðinni Bergþórshvoll I og deilur okkar um það efni“. Þar var fjallað um rétt eiganda Káragerðis til nýtingar og afnota af nánar tilgreindu túni og að leigan skyldi gilda til eins árs í senn, en framlengjast sjálfkrafa væri henni ekki sagt upp, sbr. 1., 2. og 5. gr. samkomulagsins Í 7. gr. samkomulagsins segir að aðilar „koma sér saman um það, að fjaran verði til nýtingar og afnota svo sem verið hefur, Bergþórshvoll I 2/3 og Káragerði 1/3, þ. e. séra P-kk-nf 2/3 og E-kk-nf 1/3“. Í 8. gr. segir að leigan sem eigandi Káragerðis greiði samkvæmt samkomulaginu sé 5.000 krónur á ári og greiðist fyrir fram á fardögum og skuli leigan taka breytingum samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar.

13

Gögn málsins bera með sér að verið hefur ágreiningur um rétt Káragerðis til reka í Bergþórshvolsfjöru. Í málinu liggur fyrir bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 15. maí 1984. Þar er vísað til landskiptagerðarinnar frá 1962, sem sögð sé fela í sér samkomulagsskipti án þess þó að séð verði að ráðuneytið hafi formlega samþykkt skiptin. Þar er einnig tekið fram að eigi verði séð af landskiptagerðinni að Káragerði tilheyri rekaréttur. Þá er tekið fram að ekki verði heldur séð af gögnum að nýbýlinu Bergþórshvoli 2 tilheyri rekaréttur.

14

Samþykktir fyrir Veiðifélag Affalls í Rangárvallasýslu 6. apríl 1987 liggja fyrir í málinu. Í 2. gr. þeirra eru taldar upp þær jarðir sem „land eiga að vatnasvæði Affallsins“ og félagið nær til. Eru þar nefndar meðal annarra Bergþórshvoll og Káragerði. Þá segir í 8. gr. að arði af sameiginlegri veiði skuli skipta niður á félagsmenn samkvæmt arðskrá. Samsvarandi ákvæði eru í 3. og 11. gr. samþykkta frá 27. júní 2012. Í yfirliti 1. september 2012 um skiptingu kostnaðar við seiðakaup sem liggur fyrir í málinu kemur fram að hlutur Káragerðis í þeim kostnaði sé 5,7%.

15

E-kk-nf H-kk-nf afsalaði Káragerði til áfrýjenda í máli þessu 8. janúar 1999 ásamt öllu því sem jörðinni fylgir og fylgja ber. Þá liggur fyrir í málinu afsal landbúnaðarráðherra, fyrir hönd jarðardeildar ráðuneytisins, 17. mars 2004 á jörðinni Bergþórshvoli 2 til E-kk-ef H-kk-ef, sem síðan seldi stefndu þá jörð með kaupsamningi 21. nóvember 2006. Afsal Kirkjumálasjóðs til stefndu á jörðinni Bergþórshvoli „1“ er dagsett 12. janúar 2010.

Málsástæður aðila

Málsástæður áfrýjenda

16

Í greinargerð sinni til Landsréttar gera áfrýjendur aðallega kröfu um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Helst virðist þetta stutt við 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með því að héraðsdómari hafi misskilið málsástæðu áfrýjenda sem reisi rétt sinn til hlutdeildar í veiðiréttindum öðrum þræði á sjónarmiðum um hefð þar sem veiðiréttur hafi tilheyrt Káragerði frá árinu 1861. Þá sé í dóminum ekki vikið að viðurkenningu á rétti Káragerðis til 1/3 óskiptra hlunninda að öðru leyti en rétti til veiði og malarnáms. Jafnframt hafi héraðsdómur ekki tekið afstöðu til kröfu áfrýjenda um viðurkenningu á umferðarrétti um land Bergþórshvols.

17

Til vara krefjast áfrýjendur þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þann veg að allar kröfur hans verði teknar til greina. Áfrýjendur byggja viðurkenningarkröfu sína á því að hlunnindin, þar með talinn veiðirétturinn, hafi tilheyrt jörðinni Káragerði frá því að hún hlaut stöðu sjálfstæðrar jarðar og hafi sá réttur ekki verið skilinn frá jörðinni eftir það tímamark. Ekki verði betur séð en að vísað sé til Káragerðis sem sjálfstæðrar jarðar í jarðamati frá 1861 og hlutfall Káragerðis metið sem 33,35% af Bergþórshvoli.

18

Þá sé Bergþórshvols og Káragerðis getið í fasteignamati 1916- 1918 sem sín hvor jörðin og Káragerði metin til 34,88% af samanlögðu verðmæti jarðanna beggja.

19

Áfrýjendur telja að gögnin sýni að Káragerði hafi hlotið stöðu sjálfstæðrar jarðar fyrir gildistöku vatnalaga nr. 15/1923. Veiðiréttur í Affalli hafi því tilheyrt Káragerði hlutfallslega sem sjálfstæðri jörð í Bergþórshvolstorfu, sem hafi átt óskipt land að ánni með Bergþórshvoli og ekki hafi verið þörf á neins konar ráðstöfun til að veita jörðinni slík réttindi samkvæmt meginreglum eignarréttar um óskipta sameign. Þá hafi verið óheimilt að skilja réttinn frá jörðinni sem slíkri eftir gildistöku laganna, sbr. 2. mgr. 121. gr. vatnalaga.

20

Áfrýjendur byggja á því að land jarðanna hafi um alda skeið verið í sameign allt til þess er landskiptagerðin 1962 var gerð en þá hafi landamerki jarðanna verið afmörkuð formlega. Ekkert í landskiptagerðinni gefi til kynna að í henni hafi falist að undanskilja bæri veiðirétt, námurétt eða önnur hlunnindi frá Káragerði heldur hafi hún eingöngu tekið til afmörkunar landsins. Réttur til hlunninda hafi fylgt óskiptur í sömu hlutföllum og að ofan greinir.

21

Þá hafi ekki verið ágreiningur um að eigendur eða ábúendur Káragerðis hafi frá öndverðu verið meðlimir í Veiðifélagi Affalls, sbr. orðalagið í samþykktum frá 2012. Þátttaka þeirra í félaginu feli í sér viðurkenningu á rétti jarðarinnar til hlutdeildar í veiðiréttindum.

Málsástæður stefndu

22

Stefndu telja dómkröfur áfrýjenda illa afmarkaðar og óljósar. Vísað sé til óskiptra hlunninda án þess að í héraðsdómsstefnu sé nánar afmarkað hvaða hlunninda kröfugerðin taki til. Þá sé notað heitið Bergþórshvolstorfa sem sé óljóst. Krafa sé gerð um umferðarrétt án þess að það sé skýrt nákvæmlega. Kröfugerðin sé því óljós og samræmist vart d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 eða meginreglum einkamálaréttarfars. Þó er ekki gerð krafa um frávísun málsins frá héraðsdómi.

23

Meginmálsástæða stefndu er sú að Káragerði hafi við gildistöku vatnalaga enn verið hjáleiga Bergþórshvols og hafi sem slík ekki átt eignarréttarlegt tilkall til hlunninda jarðarinnar. Því sé mótmælt að skráning eignarinnar í jarðabækur eða fasteignaskrá hafi falið í sér stofnun hennar sem sérstakrar jarðar, enda liggi fyrir að hjáleigur voru skráðar til fasteignaverðs á grundvelli laga um fasteignamat nr. 22/1915. Þannig hafi komið fram í 4. gr. laganna að við matið skyldi hver jörð sem hefði sérstök bæjarhús og afskipt tún og engi metin út af fyrir sig hvort sem jörð hefði áður talist lögbýli eða hjáleiga. Sambærileg ákvæði hefðu síðar komið í lög nr. 3/1938 um fasteignamat og síðan í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 28/1963 um fasteignamat og fasteignaskráningu.

24

Eignarráð yfir Bergþórshvoli sé unnt að rekja langt aftur. Ekki sé í málinu deilt um að Káragerði hafi í öndverðu verið byggð sem hjáleiga frá Bergþórshvoli. Þótt lagaleg staða hjáleiga að fornu sé um margt óljós sé allt að einu ljóst að með stofnun hjáleigna hafi almennt ekki verið efnt til óskiptrar sameignar með höfuðjörðinni. Sjálft orðið „hjáleiga“ beri með sér að um takmörkuð eignarréttindi sé að ræða innan aðal- eða heimajarðar. Án sérstakra heimilda sé ekki unnt að gera ráð fyrir að Káragerði hafi eignast þriðjung í jörðinni Bergþórshvoli og hlunnindum hennar. Áfrýjendum beri að sýna fram á að slík heimild sé fyrir hendi.

25

Af ákvæðum laga nr. 1 frá 12. janúar 1884 um bygging, ábúð og úttekt jarða megi sjá að hjáleigur sem ekki höfðu ákveðin landamerki voru ekki taldar til sjálfstæðra jarða í skilningi laganna. Lögin hafi þannig haft að geyma ákvæði sem mæltu fyrir um hvernig gera mætti sjálfstæða jörð úr hjáleigu, sem ekki hefði ákveðin landamerki og dýrleika, en sjálfstæð jörð yrði slík hjáleiga ekki nema að undangengnum skiptum og ákveðnum landamerkjum milli hjáleigunnar og höfuðjarðarinnar.

26

Samkvæmt vatnalögum hafi vatns- og veiðiréttindi tilheyrt „landareignum“ í skilningi laganna. Í 1. gr. þeirra hafi landareign verið skilgreind sem land lögbýlis og lóð innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða. Hvort sem Káragerði var hjáleiga eða sjálfstæð jörð við gildistöku vatnalaganna sé allt að einu ljóst að Káragerði var ekki lögbýli í skilningi vatnalaga og þar með ekki landareign í skilningi laganna. Þetta þýði að að vatns- og veiðiréttindi hafi tilheyrt Bergþórshvoli einum. Af þessu leiddi að við landskiptin 1962 hafi ekki þurft að tilgreina sérstaklega skiptingu veiðiréttarins enda tilheyrði hann Bergþórshvoli einum. Síðar til komin löggjöf um lax- og silungsveiði sé einnig byggð á þessari meginreglu.

27

Við landskiptin 1962 hafi verið neytt heimildar í 1. mgr. 16. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 til að skipta landi með samningi. Tilgangur slíkra samninga sé að slíta óskiptri sameign að landi og gæðum jarða. Verði í því ljósi að gera þá kröfu að ótvírætt sé mælt fyrir um í samningi að einhver tiltekin sameign skuli halda áfram í sameign þrátt fyrir þann tilgang skiptanna að skipta þeim.

28

Í landskiptagerðinni komi ekkert fram um skiptingu hlunninda jarðarinnar en tilgangurinn hafi samt sem áður verið að stofna sjálfstæða fasteign, sbr. ákvæði laganna frá 1884. Fram að þeim tíma hafi Káragerði ekkert tilkall átt til hlunninda jarðarinnar, þannig að líta mætti á eigendur Káragerðis sem eigendur hlunninda Bergþórshvols í skilningi landskiptalaga. Af því leiði að ákvæði 1. mgr. 3. gr. landskiptalaganna hafi ekki komið í veg fyrir að eignarhald hlunninda hvorrar jarðar um sig yrði staðbundið þar sem þau höfðu aldrei verið sameign aðila. Eigendur hverrar jarðar um sig hafi því átt tilkall til hvers kyns gagna og gæða innan þinglýstra merkja jarðanna. Ætla verði að tekið hefði verið fram sérstaklega hvernig fara skyldi með hlunnindi ef litið hefði verið svo á að þau kæmu til skipta.

29

Stefndu hafna því sérstaklega að tilkall til hlutdeildar í veiðirétti verði reist á samþykktum Veiðifélags Affalls og tilgreiningu eigenda eða ábúenda Káragerðis sem félagsmanna. Káragerðis sé ekki getið í arðskrá í fundagerðarbók félagsins og arður hafi aldrei verið greiddur til Káragerðis þótt arður hafi verið greiddur út til veiðiréttarhafa frá 2015 á grundvelli arðskrárinnar, án athugasemda félagsmanna. Þá benda stefndu á að hvorki veiðifélagið sjálft né einstakir félagsmenn hafi forræði á veiðirétti Bergþórshvols í Affalli. Gildi því einu þótt félagið eða einstakir félagsmenn hafi einhverju sinni viðurkennt félagsaðild Káragerðis. Hlutdeild B-kk-ef verði ekki framseld til Káragerðis nema með formlegu framsali réttarins en engin slík gögn séu í málinu.

30

Því er mótmælt að eigendur Káragerðis hafi alltaf nýtt þriðjung af reka fyrir landi Bergþórshvols en stefndu hafi ekki veitt heimild til slíks. Þá styðji sjónarmið um hefð ekki kröfur áfrýjenda og girði samkomulag fyrrum eiganda Káragerðis við prestinn að Bergþórshvoli frá 1981, þar sem samið hafi verið um afnot af landiog hlunnindum Bergþórshvols, alfarið fyrir slíkt, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð.

Niðurstaða

31

Í málinu er deilt um hvort jörðinni Káragerði, sem er þinglýst eign áfrýjenda, tilheyri þriðjungur af „óskiptum hlunnindum“ Bergþórshvols og Bergþórshvols 2, þar með talinn þriðjungur veiðiréttar og þriðjungur réttar til malarnáms, en stefndu eru þinglýstir eigendur síðarnefndu jarðanna. Með hinum áfrýjaða dómi var kröfum áfrýjenda hafnað.

32

Í greinargerð sinni til Landsréttar gera áfrýjendur aðallega kröfu um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og eru rökin fyrir þeirri kröfu rakin að framan. Ekki verður annað séð en að í héraðsdómi hafi verið tekin nægileg afstaða til þess hvort fallast bæri á kröfu áfrýjenda vegna sjónarmiða um hefð. Þá var fjallað með almennum hætti um hlunnindi og sérstök afstaða tekin til veiðiréttar og malarnáms sem voru tilgreind í kröfugerð áfrýjenda. Krafa um viðurkenningu á tilheyrandi umferðarrétti er bundin við að fallist sé á kröfu um tilkall til hlutdeildar í óskiptum hlunnindum. Með því að þeirri kröfu var hafnað var ekki nauðsynlegt að héraðsdómur tæki sérstaka afstöðu umferðarréttar. Að þessu virtu verða ekki taldir slíkir annmarkar á hinum áfrýjaða dómi að ómerkja beri hann.

33

Stefndu telja dómkröfur áfrýjenda illa afmarkaðar og óljósar eins og að framan er rakið. Í kröfugerðinni er skýrt að með heitinu Bergþórshvolstorfu er átt við jarðirnar þrjár Bergþórshvol, Bergþórshvol 2 og Káragerði. Er krafan að þessu leyti nægilega skýr.

34

Í 2. gr. jarðalaga nr. 81/2004 eru hlunnindi, eins og það orð er notað í lögunum, skýrð svo að um sé að ræða hvers konar auðlindir, nytjar aðrar en grasnytjar, lífræn og ólífræn efni og efnasambönd, villt dýr, plöntur, annað lífríki og önnur nýtanleg réttindi sem fylgja jörð. Í almennu máli vísar orðið til ýmiss konar landnytja sem fylgja jarðeignum. Hlunnindi verða tæpast tæmandi talin en til þeirra teljast, svo dæmi séu nefnd, lax- og silungsveiði, rekaviður, námaréttindi, fjörunytjar, dúntekja, eggjataka og jarðhiti. Verður krafa áfrýjenda skilin svo að viðurkennd verði þriðjungshlutdeild þeirra í öllum nýtanlegum óskiptum réttindum jarðanna þriggja, hver svo sem þau kunna að vera á hverjum tíma. Krafa áfrýjenda þannig skilin er nægilega skýr og afmörkuð til að dómur verði lagður á hana.

35

Sem fyrr greinir er Káragerðis getið í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef og þar sögð vera hjáleiga frá Bergþórshvoli. Margt er óljóst um lagalega stöðu hjáleiga að fornu og má ætla að það hafi að nokkru ráðist af því sem um samdist milli landeiganda og leiguliða hverju sinni. Í grunninn merkir hjáleiga að leiguliði fékk afnot af skika eða hluta af landi aðaljarðar. Yfirleitt voru tún og engi afmörkuð sérstaklega fyrir hjáleiguna, en beitiland sameiginlegt með aðaljörð. Búskapur á hjáleigum þekkist allt frá þjóðveldisöld og þá helst með því að landeigendur byggðu þrælum eða leysingjum hluta úr jörð sinni. Lengst af voru ekki í gildi sérstakar reglur eða lög um hjáleigur, aðrar en þær að í Grágás er leiguliðum eða hjáleigubændum óheimilt að leigja öðrum með sér í óleyfi landeiganda. Heimildir greina frá leiguliðum á 11. öld. Þeim fór síðan fjölgandi á 12. og 13. öld en meirihluti bænda mun hafa verið leiguliðar við lok þjóðveldisaldar. Þannig var aðgreining milli aðal- eða heimajarðar annars vegar og hjáleigu hins vegar vel þekkt hér á landi allt frá 13. öld. Hjáleigur voru sérstök rekstrareining og heimili fyrir leiguliða og hans fólk og gengu kaupum og sölum með aðaljörðinni og eigandi aðaljarðar greiddi af henni tolla og tíundir. Algengt var að ýmsar kvaðir væru lagðar á leiguliða auk greiðslu landskuldar eða leigugjalds. Var þeim til að mynda gert að greiða leigu af kúgildum, leysa af hendi vinnuskyldu, greiða heytoll og tolla af smjöri og ostum og fleira. Lagt hefur verið til grundvallar að væri hjáleigu úthlutað landi úr heimajörðinni að fullu væri hún þar með orðin sjálfstætt býli eins og hver önnur jörð en meðan það hefði ekki verið gert mætti eigandinn leggja hana undir heimajörðina eða aðra hjáleigu þegar hann vildi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 30. mars 2017 í máli nr. 566/2016.

36

Í jarðabók Á-kk-ef M-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef er ekki getið hlunninda sem Káragerði fylgdi en í lýsingu á Bergþórshvoli er lýst hlunnindum þeirrar jarðar. Er þetta í samræmi við að almennt var litið svo á að hjáleiga ætti ekki tilkall til hlunninda úr landi þeirrar jarðar sem hún var byggð úr nema fyrir því hafi verið sérstakar heimildir hverju sinni, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 17. febrúar 1984 í máli nr. 12/1982.

37

Í jarðamatinu frá 1804 er Káragerðis getið sem hjáleigu og jarðirnar metnar saman. Í jarðamatinu frá 1849 eru „Bergþórshvoll með Káragerði“ metnar saman, en þess ekki getið berum orðum að Káragerði sé hjáleiga. Það er aftur á móti gert í jarðatali J. J-x-x 1847 þar sem Káragerði er sögð hjáleiga. Af þessu, sem og þeirri staðreynd að jarðirnar eru metnar saman í jarðamatinu 1849, verður ekki annað ráðið en að Káragerði hafi þá verið hjáleiga frá Bergþórshvoli en ekki sjálfstæð jörð eða býli.

38

Í ljósi þessa verður litið svo á að Káragerði hafi að minnsta kosti til 1861 ekki verið sjálfstæð jörð heldur hjáleiga. Þótt ekki njóti heimilda um almenna lagalega stöðu hjáleiga er ljóst af því sem að framan greinir að ekki var litið á hjáleigur sem sjálfstæðar jarðir en leiguliðum heimiluð takmörkuð afnot þeirra, þær gengu kaupum og sölum með aðaljörð og þeim fylgdi ekki réttur til hlunninda nema að því marki sem var heimilað hverju sinni. Verða áfrýjendur ekki taldir hafa sýnt fram á að Káragerði hafi nokkru sinni fyrir 1861 notið tiltekinnar hlutdeildar eða afnota hlunninda sem stutt geta kröfur þær sem þeir gera í máli þessu.

39

Í jarðabók frá 1861 er jörðin Káragerði metin sérstaklega til fasteignamats og talin 33,35% af samantekinni hundraðstölu jarðanna beggja. Áfrýjendur bera við þeirri málsástæðu að þetta sýni að Káragerði hafi þá verið orðin sjálfstæð jörð enda tekin til sérstaks jarðarmats.

40

Til þess er að líta að í jarðamatinu 1861 er Káragerði sögð vera hjáleiga og verðmæti Káragerðis metið sem tiltekið hlutfall af samantekinni hundraðstölu Bergþórshvols. Í 2. gr. reglugjörðar fyrir þá menn sem meta eiga jarðir frá 1. september 1848 kom fram að fylgdu hjáleigur jörð bæri þess að gæta að óbyggðar hjáleigur skyldi meta með heimajörðinni. Hið sama ætti við um byggðar hjáleigur sem ekki hefðu landamerki sér. Byggðar hjáleigur sem hefðu landamerki sér skyldi meta sem jarðir sér. Ekki verður annað ráðið en að þessi reglugerð hafi verið í gildi þegar jarðamatið var gert 1861. Samkvæmt þessu var gert ráð fyrir að óbyggða eða byggða hjáleigu án sérlandamerkja skyldi meta með heimajörð. Verður jarðamatið skilið svo að þetta hafi verið gert þótt Káragerði sé metið sem tiltekinn hundraðshluti af Bergþórshvoli.

41

Þá er hér að geta laga nr. 1 frá 12. janúar 1884 um bygging, ábúð og úttekt jarða. Í þeim lögum var gert ráð fyrir að hjáleigur mætti leggja niður og undir heimajörðina eða til annarrar hjáleigu hennar. Jarðir voru á þessum tíma almennt skilgreindar sem býli með afmörkuðu landi og metið til dýrleika. Í lögum um fasteignamat nr. 22/1915 var í 4. gr. mælt svo fyrir að metin skyldi hver jörð, sem hefði sérstök bæjarhús og afskipt tún og engi metin út af fyrir sig, hvort sem jörðin hefði áður talist lögbýli eða hjáleiga. Samkvæmt þessu var í þessum lögum gert ráð fyrir að hjáleigur væru metnar sérstaklega til fasteignamats, en af því verður ekki dregin sú ályktun að sérstakt mat fyrir hjáleigur sýni að litið hafi verið á þær sem sjálfstæða jörð eða landareign. Hér má og hafa til hliðsjónar að í dómi Landsyfirréttar nr. 1/1915 er tekið fram að tiltekin jörð sem í málinu var deilt um hvort væri hjáleiga eða sjálfstæð jörð hefði verið tilgreind sem sjálfstæð jörð í jarðabókinni frá 1861 og yrði að hlíta því. Álykta má frá þessu að hafi jörð verið tilgreind sem hjáleiga í fasteignamati hefði einnig borið að hlíta því.

42

Í fasteignamati 1916- 1918 er Káragerði metin sem 34,88% af samanlögðu verðmæti Bergþórshvols og Káragerðis. Um Káragerði segir einnig að beitilandið sé óskipt frá Bergþórshvoli og landamerkin þau sömu. Bendir þetta til þess að á þessum tíma hafi enn verið litið á Káragerði sem hjáleigu frá Bergþórshvoli, en ekki sjálfstæða jörð, landareign eða lögbýli.

43

Þá er þess að geta að í landamerkjabók Rangárvallasýslu sem tekin var saman á árunum 1884 til 1890 er ekki fjallað sérstaklega um landamerki Káragerðis en vísað til landamerkja Bergþórshvols frá 1883.

44

Í lögum nr. 41/1919 um landamerki o. fl. er í 1. mgr. 1. gr. kveðið á um að þar sem eigi af völdum náttúrunnar séu glögg merki milli jarða, sé eigendum þeirra eða fyrirsvarsmönnum skylt að setja slík merki, svo sem með girðingum, skurðum eða vörðum með hæfilegu millibili, enda hafi eigi áður verið sett greinileg merki, er löglega sé við haldið. Sama sé um merki milli jarða og afrétta eða annarra óbyggðra lendna, ef sá krefst þess, er land á að afrétti eða lendu. Með sama hætti skuli og setja merki um lönd hjáleigna, húsmannabýla og þurrabúða utan kaupstaða og löggiltra kauptúna, ef skipt land fylgir þeim, svo og um aðrar lendur eða landhluta, sem skipt er úr landi jarðar. Ekki er í málinu að finna gögn sem styðja að landamerki fyrir Káragerði hafi verið sett í kjölfar gildistöku laga þessara fyrr en þá með landskiptagerðinni 1962 þar sem „samkomulagsskipti“ fóru fram.

45

Samkvæmt þessu verður ekki talið að áfrýjendum hafi tekist að sýna fram á að Káragerði hafi við jarðamatið 1861 verið orðin sjálfstæð jörð. Skiptir í því efni meðal annars máli að Káragerðis er í jarðamatinu sérstaklega getið sem hjáleigu frá Bergþórshvoli en án sérstakra ráðstafana eða samninga fylgdi þeim enginn almennur réttur til nýtingar hlunninda. Þá hafa áfrýjendur ekki sýnt fram á að fyrir gildistöku vatnalaga nr. 15/1923 hafi Káragerði verið orðin sjálfstæð landareign eða býli sem úthlutað hafði verið landi sem liggur að Affalli að fullu úr heimajörðinni Bergþórshvoli enda engin gögn í málinu sem styðja það. Verður hlutdeild Káragerðis í veiðiréttindum í Affalli ekki leidd af ákvæðum vatnalaga á þeim grundvelli að um hafi verið að ræða sjálfstæða jörð eða landareign sem lá að ánni þegar þau lög tóku gildi.

46

Áfrýjendur bera einnig við þeirri málsástæðu að jörðin Káragerði hafi í öllu falli orðið sjálfstæð jörð með landskiptagerðinni 1962 en með henni hafi merki jarðanna verið formlega ákvörðuð. Með landskiptagerðinni var afmarkað land sem tilheyra skyldi Berþórshvoli annars vegar og Káragerði hins vegar svo sem fyrr greinir og er ekki í máli þessu deilt um gildi þeirrar gerðar. Undanskilið var þó það land sem áður hafði verið „afhent“ Sandgræðslunni samkvæmt yfirlýsingu frá nóvember 1954 en efni hennar er rakið að framan. Ljóst er að það land sem Káragerði fékk að fullu úthlutað með gerðinni úr landi jarðarinnar Bergþórshvols liggur ekki að Affalli.

47

Nánar byggja áfrýjendur á því að fyrir landskiptin hafi jarðirnar verið í óskiptri sameign um áratugaskeið og að sandfokssvæðið sem undanskilið var skiptunum hafi eftir gerðina verið áfram í óskiptri sameign jarðanna, en það land liggi að Affalli. Káragerði eigi þannig þriðjungshlut í þessu landi. Af því leiði jafnframt, sem og af lögum um lax- og silungsveiði, sbr. 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 61/1932, 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 112/1941 og 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, nú 5. gr. og 9. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði að Káragerði eigi hlutdeild í veiðiréttindum í Affalli.

48

Í Landabrigðisþætti Grágásar var kveðið á um að þar, sem menn ættu merkivötn saman, ætti hver að veiða fyrir sínu landi. Í 56. kapítula Landleigubálks Jónsbókar sagði að hver maður ætti vatn og veiðistöð fyrir sinni jörðu sem að fornu hafi verið nema með lögum væri frá komið. Þessum grunnreglum íslensks réttar um rétt til veiða í straumvötnum og stöðuvötnum var fylgt við setningu vatnalaga nr. 15/1923, þar sem mælt var svo fyrir í 1. mgr.121. gr. að landeiganda og þeim, sem hann veitti heimild til, væri einum heimil veiði í vatni á landi sínu. Eftir afnám 121. gr. vatnalaga hafa efnislega sömu reglur gilt áfram samkvæmt framangreindum ákvæðum laga um lax-og silungsveiði.

49

Samkvæmt framangreindum lagaákvæðum hefur að meginreglu ekki verið unnt frá gildistöku vatnalaga að eignast veiðirétt í straumvatni eða stöðuvatni hér á landi nema með því að eignast land sem liggur að slíku vatni. Í málinu, eins og það liggur fyrir dóminum, hafa áfrýjendur ekki lagt fram gögn sem styðja tilkall þeirra til þriðjungshluta í landspildu þeirri sem afhent var Sandgræðslunni 1954 með framangreindri yfirlýsingu. Er þess fyrst að geta að yfirlýsingin var gefin áður en landskiptin voru gerð 1962 og var þetta svæði undanskilið við skiptin án þess að getið væri um að það væri í óskiptri sameign sem Káragerði ætti hlutdeild í. Þá hafa áfrýjendur ekki lagt fram önnur gögn sem styðja með óyggjandi hætti að Káragerði hafi átt óskiptan hlut í þessu landi fremur en öðru landi Bergþórshvols þegar skiptin fóru fram. Verður því að hafna þeirri málsástæðu áfrýjenda að þeir eigi tilkall til hlutdeildar í veiðiréttindum sem leidd verði af ætluðum eignarhlut þeirra í sandfokssvæðinu.

50

Í málatilbúnaði sínum byggja áfrýjendur enn fremur á þeirri málsástæðu að aðild eiganda Káragerðis að Veiðifélagi Affalls samkvæmt samþykktum þess feli í sér að Káragerði hafi öðlast hlutdeild í veiðiréttindum í ánni eða eftir atvikum viðurkenningu annarra félagsmanna á því að Káragerði fylgdi veiðiréttur.

51

Fyrr er rakin sú meginregla að veiðiréttur í straumvatni eða stöðuvatni sé bundinn við að land ábúanda liggi að slíku vatni. Ekki er að mati dómsins unnt að líta svo á að aðild eiganda Káragerðis að Veiðifélagi Affalls geti ein og sér hafa stofnað til veiðiréttar í ánni eða falið í sér sérstaka viðurkenningu annarra landeigenda á svæðinu á tilvist slíkra réttinda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 3. nóvember 2011 í máli nr. 453/2009.

52

Enn byggja áfrýjendur áþví að réttur þeirra til veiða úr Affalli hafi stofnast fyrir hefð. Í málinu liggja ekki fyrir nein gögn sem styðja not ábúenda Káragerðis hverju sinniaf veiði í ánni. Hefur því ekki verið sýnt fram á að slíkur réttur hafi stofnast fyrir hefð. Þá er þess að gæta að slíkur réttur gat ekki stofnast með þeim hætti eftir að 2. mgr. 121. gr. vatnalaga tók gildi, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 453/2009.

53

Áfrýjendur gera þá kröfu í áfrýjunarstefnu og greinargerð sinni til Landsréttar að viðurkenndur verði þriðjungs réttur þeirra til malarnáms „til heimilisnota“. Í stefnu til héraðsdóms er krafan orðuð með öðrum hætti en þar er gerð krafa um viðurkenningu á þriðjungshlut í óskiptum rétti til malarnáms.

54

Við úrlausn kröfu um rétt til malarnáms sérstaklega ber að líta til þess að í framangreindu afsali vegna Káragerðis frá 1958 er tekið fram að náma-, vatns- og jarðhitaréttindi séu undanskilin sölu jarðarinnar, umfram heimilisþarfir. Krafa um viðurkenningu malarnáms, og eftir atvikum vatns- og jarðhitaréttindi, til heimilisþarfa er því annars eðlis en krafa um þriðjungshlutdeild í þessum réttindum óskiptum sem slíkum. Ástæða þessa er meðal annars sú að óvíst er hversu mikið af þessum réttindum þarf til heimilisnota og hvort það sem þarf til að fullnægja þeim þörfum kunni að verða meira eða minna en þriðjungshlutdeild í þessum réttindum óskiptum á hverju tímabili. Krafan eins og hún er sett fram fyrir Landsrétti er því breytt krafa. Með vísan til 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. og 2. mgr. 163. gr. sömu laga, verður ekki litið til þeirrar breytingar á kröfugerð, enda felur hún í sér röskun á málatilbúnaði áfrýjenda. Við úrlausn um kröfuna eins og hún er sett fram í héraðsdómsstefnu er til þess að líta að umrætt afsal frá 1958 undanskilur með skýrum hætti vatns- og jarðhitaréttindi, sem og rétt til malarnáms, nema að svo miklu leyti sem til heimilisþarfa er. Að þessu virtu og með vísan til forsendna héraðsdóms verður kröfu áfrýjenda eins og hún er sett fram í héraðsdómsstefnu um viðurkenningu á þriðjungshlutdeild í þessum réttindum óskiptum því hafnað.

55

Að því er varðar réttindi Káragerðis til reka sérstaklega liggur fyrir í málinu, sem fyrr er getið, samkomulag frá 1981 en um efni þess vísast til þess sem fyrr var rakið. Af samkomulaginu verður tæpast dregin önnur ályktun en að rekarétturinn væri ekki hluti af hlunnindum sem sjálfkrafa fylgdu Káragerði. Styður þetta því að Káragerði hafi ekki fylgt hlutdeild í þessum réttindum án sérstaks samnings þar um. Eins og málatilbúnaði og kröfugerð áfrýjenda er háttað verður að hafna kröfu þeirra um viðurkenningu á hlutdeild í óskiptum hlunnindum að því er tekur til reka.

56

Krafa áfrýjenda, eins og hún hefur verið skýrð að framan, er sú að viðurkennd verði þriðjungshlutdeild þeirra í öllum nýtanlegum óskiptum hlunnindum jarðanna þriggja, hver svo sem þau kunna að vera á hverjum tíma. Í kröfugerðinni er vísað sérstaklega til veiðiréttinda í Affalli og réttar til malarnáms, auk þess sem stefna í héraði og gögn málsins hafa gefið tilefni til að taka afstöðu til rekaréttinda sérstaklega. Eins og rakið hefur verið hér að framan vísar orðið hlunnindi til ýmiss konar landnytja sem fylgja jarðeignum og verða þau tæpast tæmandi talin en til þeirra teljast, svo dæmi séu nefnd, lax- og silungsveiði, rekaviður, námaréttindi, fjörunytjar, dúntekja, eggjataka og jarðhiti.

57

Eins og fram er komið er niðurstaðan sú að engin gögn í málinu styðji að Káragerði hafi að fullu verið skipt út úr landi Bergþórshvols fyrr en við landskiptin 1962. Þá eru engin gögn í málinu um hvaða hlunnindi kunna að hafa fylgt Káragerði áður en þau skipti fóru fram. Séu landskiptalög nr. 46/1941 lögð til grundvallar er þess að geta að í 2. mgr. 16. gr. þeirra laga er gert ráð fyrir að í landskiptagerð skuli nákvæmlega lýst afstöðu lands þess, er hver um sig hlýtur við skiptin, takmörkum þess og „réttindum öllum, er því fylgja“. Af dómi Hæstaréttar í máli nr. 505/2016 verður jafnframt ráðið að tilgangur landskipta sé að skipta eignarréttindum að landi og gæðum jarða. Þótt gögn málsins séu ekki glögg um að þegar landskiptin fóru fram hafi Káragerði átt land óskipt með öðrum jörðum á Berþórshvolstorfu er ljóst að tilgangur þessara skipta var meðal annars að afmarka merki Káragerðis og leggja þar með grunn að stofnun þess sem sjálfstæðrar jarðar. Verður þannig að ganga út frá því að með landskiptunum hafi Káragerði verið úthlutað að fullu landi sem hafði áður verið hluti Bergþórshvols og að með landi því sem féll Káragerði í skaut hafi fylgt staðbundin gæði landsins, hver svo sem þau kunna að vera eða verða, eins og lög mæla fyrir um hverju sinni og að teknu tilliti til afsalsins frá 1958.

58

Að öllu framansögðu verður ekki talið að áfrýjendum hafi tekist sönnun um að fyrir hendi séu nokkur hlunnindi í óskiptri sameign þeirra þriggja jarða sem hér um ræðir.

Verður kröfu áfrýjenda um viðurkenningu á þriðjungshlutdeild í óskiptum hlunnindum jarðanna þriggja því hafnað.

59

Áfrýjendur gera enn fremur kröfu um viðurkenningu á „tilheyrandi umferðarétti“. Verður krafan skilin þannig að gerð sé krafa um umferðarrétt að því marki sem nauðsynlegur kynni að vera til að geta nýtt þriðjungshluta óskiptra réttinda til hlunninda Bergþórshvolstorfu. Krafa um viðurkenningu á umferðarrétti er þannig órjúfanlegur hluti af fyrrnefndri kröfu og hefur aðeins þýðingu ef hún yrði tekin til greina. Þar sem kröfu um viðurkenningu á þessum réttindum hefur verið hafnað er óhjákvæmilegt að hafna einnig kröfu um viðurkenningu á tilheyrandi umferðarrétti.

60

Að öllu framangreindu gættu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefndu. Þá þykir rétt að staðfesta ákvæði héraðsdóms um að málskostnaður í héraði falli niður. Áfrýjendum verður á hinn bóginn gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð :

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.

Áfrýjendur, V-kk-nf H-kk-nf og R-kvk-nf B-kvk-nf, greiði sameiginlega stefndu, R-kk-þgf M-kk-þgf og B-kvk-þgf H-kvk-þgf, 1.400.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.

Héraðsdómur Suðurlands 29. október 2019

Mál þetta, sem dómtekið var 10. september sl., er höfðað með stefnu birtri 20. júní 2018.

Stefnendur eru V-kk-nf H-kk-nf, kt.[...]og R-kvk-nf B-kvk-nf, kt. [...], bæði til heimilis að[...]Hvolsvelli.

Stefndu eru R-kk-nf M-kk-nf, kt. [...] og B-kvk-nf H-kvk-nf, kt. [...], bæði til heimilis að [...]

Hvolsvelli.

Réttargæslustefndu eru veiðifélag Affallsins, kt.[...], [...]Hvolsvelli, Kirkjumálasjóður, kt.[...], [...], Reykjavík og fjármála- og efnahagsráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins.

Dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkennt verði með dómi að jörð þeirra, Káragerði, landnr. 163954, tilheyri 1/3 af óskiptum hlunnindum Bergþórshvolstorfu (Bergþórshvoll landnr. 163930, Bergþórshvoll 2 landnr. 163931 og Káragerði), þar með talið til 1/3 veiðiréttar og 1/3 réttar til malarnáms, ásamt tilheyrandi umferðarrétti. Þá er krafist málskostnaðar.

Dómkröfur stefndu R-kk-ef og B-kvk-ef eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda og jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi þeirra.

Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu og þeir gera engar kröfur í máli þessu.

Málavextir.

Stefnendur munu vera þinglýstir eigendur jarðarinnar Káragerðis í Vestur- Landeyjum en stefndu munu vera þinglýstir eigendur Bergþórshvols og Bergþórshvols 2. Stefnendur telja að hlunnindi jarðanna séu óskipt. Stefndi R-kk-nf mun nýlega hafa verið skipaður formaður veiðifélags Affallsins og segja stefnendur að þá hafi deilur milli aðila hafist. Hafi stefndi eftir það farið að undanskilja stefnendur frá funda boðun á veiðifélagsfundi og þá hafi stefnendur ekki fengið úthlutaðan arð af veiði úr Affallinu, sbr. ákvörðun félagsins um arðgreiðslu frá 22. október 2015. Fram að því hafi réttur Káragerðis til þriðjungs hlunninda úr Bergþórshvolstorfu verið óumdeildur að sögn stefnenda og hafi eigendur Káragerðis fengið greiddan arð samkvæmt arðskrá.

Stefnendur kveða að Bergþórshvols sé fyrst getið í Njáls sögu, en Káragerði sé forn hjáleiga frá Bergþórshvoli og hafi hennar fyrst verið getið sem slíkrar í fasteigna/jarðamati frá 1804. Þá hafi Káragerðis verið getið í jarðamati frá 1849. Sé verðmat jarðanna þar sameiginlegt en Káragerðis sé þó ekki getið sérstaklega sem hjáleigu. Í jarðabók frá 1861 hafi Káragerði verið tekið til sérstaks jarðamats og hafi hlutfall jarðarinnar verið talið 33,35% af Bergþórshvolstorfu. Í fasteignamati frá 1916-1918 hafi jarðirnar Káragerði og Bergþórshvoll verið tilgreindar sem sitt hvor jörðin en með „beitiland óskipt frá Bergþórshvoli og landamerki sömu.“ Um landamerkin sé vísað í landamerkjabók sýslunnar þar sem Káragerði sé lýst með tilvísun í landamerkjalýsingu Bergþórshvols og engin aðgreining sé gerð á jörðunum í þessum efnum.

Málsástæður og lagarök stefnenda.

Stefnendur byggja á því að jarðabókin frá 1861 sé grundvöllur að eignatilkalli jarðarinnar til hlutfallslegra hlunninda Bergþórshvolstorfu. Þá sanni mat jarðanna í fasteignamatinu frá 1916-1918 að um sé að ræða tvær sjálfstæðar jarðir í óskiptri sameign og sé Káragerði þar metið til 34,88% af samanlögðu verðmæti beggja jarðanna.

Með yfirlýsingu frá 1954 hafi Landgræðslunni verið afhent sandfokssvæði, aðliggjandi Bergþórshvolstorfu. Verði ekki annað ráðið af yfirlýsingunni en að allt land jarðanna hafi verið óskipt á þeim tíma. Í samræmi við það hafi eigendur beggja jarðanna verið tilgreindir sem eigendur sandfokssvæðisins og báðir veitt samþykki sitt.

Stefnendur byggja á því að jarðirnar hafi verið í óskiptri sameign um áratugaskeið þar sem Káragerði hafi tilheyrt u. þ. b. þriðjungi jarðarinnar Bergþórshvols, en árið 1962 hafi formlega verið afmörkuð landamerki á milli jarðanna með landskiptagerð. Þá er vísað til skiptatillögu frá 1960 þar sem lagt sé til að Káragerði fái landsvæði sem nemi þriðjungi af Bergþórshvolstorfu, en Bergþórshvoll og Bergþórshvoll 2 fengju 2/3 svæðisins. Stefnendur byggja á því að við lögfestingu banns við aðskilnaði veiðiréttar frá jörð í 121. gr. vatnalaga nr. 15/1923, hafi Káragerði ekki verið hjáleiga, heldur sjálfstæð jörð í skilningi laganna og hafi átt land í óskiptri sameign með Bergþórshvoli, aðliggjandi Affallinu með tilheyrandi veiðirétti í því. Þessi veiðiréttur yrði ekki skilinn frá jörðinni með vísan til 121. gr. og 122. gr. laganna um jafnan veiðirétt þeirra sem átt hafi land í óskiptri sameign.

Stefnendur byggja á því að skiptagerðin frá 1962 hafi tekið til afmörkunar landsvæðis jarðanna í þriðjungshlutföllum en ekki hafi verið kveðið á um staðbundin skipti á veiðiréttindum eða öðrum hlunnindum, sbr. 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Verði af þeim sökum að líta svo á að þau réttindi hafi verið áfram óskipt á hendi þeirra sem áður hafi verið sameigendur að landinu. Ekkert bendi til þess að í skiptagerðinni hafi falist afsal af nokkru tagi eða að með henni hafi verið miðað að því að undanskilja veiðirétt, námurétt eða önnur hlunnindi frá Káragerði, heldur hafi hún eingöngu tekið til afmörkunar landsins.

Þá benda stefnendur á að háttsemi eigenda jarðanna eftir skiptagerðina 1962 brndi eindregið til þess að það hafi verið skilningur eigenda og hlutaðeigandi að fara skyldi með hlunnindi jarðanna með þeim hætti. Er um það einkum vísað til samþykkta og annarra gagna veiðifélags Affallsins. Hafi aðild að veiðifélaginu fylgt Káragerði frá upphafi og hafi eigendur jarðarinnar tekið þátt sem slíkir. Í eldri samþykktum veiðifélagsins frá 1987 og 2004 sé Káragerði tilgreint sem jörð sem eigi land að vatnasvæði Affallsins sem veiðifélagið nái til. Sama afstaða virðist hafa stýrt kostnaðarþátttöku Káragerðis af seiðakaupum við stofnun félagsins þar sem miðað hafi verið við vegalengd Affallsbakka meðfram hverri jörð. Hafi sú kostnaðarskipting samræmst þriðjungshlutdeild Káragerðis í Bergþórshvolstorfu og beri vott um skyldur eigenda Káragerðis sem veiðirétthafa. Í samþykkt veiðifélagsins frá 2012 sé orðalagið annað, en þar séu skýrt tilgreindir sem félagsmenn ábúendur/eigendur jarðarinnar Káragerðis, en hún hafi verið tíunduð sem ein þeirra jarða sem eigi land eða veiðirétt í Affalli, frá ósi að landi Bollakots. Með þessari breytingu á orðalagi virðast öll tvímæli tekin af því að jörðinni Káragerði hafi fylgt aðild að veiðifélaginu og að veiðiréttur í Affallinu tilheyri henni. Samþykktin frá 1987 hafi verið staðfest af landbúnaðarráðuneytinu og birt lögum samkvæmt. Samþykktin frá 2004 hafi m. a. verið undirrituð af eigendum Bergþórshvols og Káragerðis og samþykktin frá 2012 hafi verið staðfest af Fiskistofu. Þá hafi stefndi R-kk-nf, sem formaður veiðifélagsins, boðað stefnendur á félagsfund sem atkvæðisbæra félagsmenn þann 22. október 2015. Á fundinum hafi verið tekin ákvörðun um að greiða út arð sem numið hafi 17.000.000 krónum til veiðirétthafa í Affallinu og hafi eigendur Káragerðis farið með atkvæðisrétt skv. samþykkt félagsins. Þá hafi stefndu með athöfnum sínum og athafnaleysi staðfest réttindi stefnenda, einkum stefndi R-kk-nf, enda hafi hann þar til nýlega ekki gert nokkra athugasemd við aðild stefnenda að félaginu. Stefnendur byggja á því að aðild eigenda Káragerðis að veiðifélaginu leiði af veiðirétti þeim sem með afdráttarlausum hætti hafi fylgt landinu frá upphafi, í þriðjungshlutföllum með Bergþórshvoli. Veiðirétturinn sé skýr, enda engar heimildir um annað en að framan greinir.

Stefnendur byggja kröfu sína um rétt til malarnáms á því að það hafi viðgengist allt þar til nýlega að eigendur Káragerðis hafi getað farið um jörð Bergþórshvols og sótt möl úr og við Affallið og byggja þau á rétti almennings til umferðar um land Bergþórshvols skv. þinglýstri kvöð. Á svæðinu hafi almennt tíðkast frjáls malartaka úr vatnasvæði Affallsins til heimilisnota. Samrýmist þessi réttur átölu um slíkan rétt í afsalsbréfi ríkisins til K-kk-ef Þ-kk-ef vegna sölu á Káragerði árið 1958. Komi fram í bréfinu að jörðin sé seld með öllum þeim gögnum og gæðum sem henni fylgi, en sérstaklega sé undanskilinn námaréttur í landi jarðarinnar og sömuleiðis vatns- og jarðhitaréttindi, umfram heimilisþarfir. E-kk-nf H-kk-nf hafi fengið jörðina Káragerði til eignar skv. gjafabréfi, sbr. yfirlýsingu þáverandi eigenda 17. janúar 1966. Hafi stefnendur keypt jörðina af E-kk-þgf árið 1999 ásamt öllu sem henni tilheyrði, en hann hafði tekið möl til heimilisþarfa úr og við Affallið þann tíma sem hann hafi búið á landinu. Að öðru leyti en því sem fram komi í afsali frá 1958 hafi hlunnindi ekki sérstaklega verið undanskilin í áðurnefndum gjafagerningum og afsölum og hafi framkvæmdin haldist óbreytt, einkum um veiðirétt í þriðjungshlutföllum, malartöku til heimilisnota og eðlilegan umferðarrétt í því skyni.

Stefnendur byggja á því að jörðin Káragerði sé sjálfstæð jörð með þinglýstum landamerkjum sem eigi óskipt hlunnindi með Bergþórshvoli I og II að einum þriðja. Hafi jörðin verið sjálfstæð eign í fasteignamati frá því um 1800 og hafi sjálfstætt jarðamat frá 1861. Samkvæmt landskiptalögum og jarðalögum séu slíkar jarðir sjálfstæðar jarðeignir með hlutfallslegum rétti til hlunninda.

Þá vísa stefnendur til hefðarlaga svo og til venju. Hafi Káragerði verið sjálfstæð eign með rétti til hlutfallslegra hlunninda í Bergþórshvolstorfu fullan hefðartíma. Öll opinber gjöld hafi verið greidd af jörðinni, þ. m. t. hlunnindum í margfaldan hefðartíma og hafi yfirvöld komið fram við eigendur Káragerðis sem fullkomna eigendur jarðarinnar með hlutfallslegum rétti til hlunninda.

Málsástæður og lagarök stefndu.

Stefndu telja dómkröfur stefnenda illa afmarkaðar og óljósar. Vísað sé til óskiptra hlunninda án þess að nánar sé fjallað um hvaða hlunnindi kröfugerð stefnenda tekur til. Þá sé heitið Bergþórshvolstorfa notað, en í stefnu sé ekkert nánar fjallað um það eða tilvist þess. Þá sé gerð krafa um svokallaðan tilheyrandi umferðarrétt, en í engu fjallað um á hvaða grundvelli sú krafa sé reist eða hver þessi umferðarréttur sé nákvæmlega. Ekki stoði fyrir stefnendur að byggja kröfu sína á þinglýstri kvöð um umferðarrétt almennings um Bergþórshvol I samkvæmt yfirlýsingu Kirkjuráðs frá 2009, enda sé hann einskorðaður við nánar tilgreindan umferðarrétt almennings að sögustaðnum Bergþórshvoli. Í kröfugerð stefnenda sé að þessu leyti blandað saman kröfugerð og málsástæðu, en enga frekari umfjöllun, rökstuðning eða sönnunargögn fyrir tilvist eða umfangi ætlaðs umferðarréttar stefnenda sé að finna í stefnunni. Verði málinu ekki vísað frá dómi telja stefndu að ágallar á málatilbúnaði stefnenda eigi að leiða til sýknu þeirra. Þá sé útilokað með öllu að stefndu verði gert að sitja undir óheftum og ótakmörkuðum umferðarrétti eigenda Káragerðis um land Bergþórshvols og renni ekkert stoðum undir slíka kröfugerð stefnenda.

Stefndu benda á að efnistaka sé samkvæmt skipulagsáætlunum aðeins heimil á einum tilteknum stað innan merkja Bergþórshvols I, efnistökusvæðinu E-208 samkvæmt aðalskipulagi sveitarfélagsins. Samkvæmt lögum nr. 57/1998 sé efnistaka að meginreglu háð framkvæmdaleyfi sveitarstjórnar, en aðeins eiganda eða umráðamanni eignarlands sé heimil minni háttar efnistaka til eigin nota, án framkvæmdaleyfis. Réttur til efnistöku innan þinglýstra marka Bergþórshvols I sé því lögvarinn einkaréttur stefndu. Þá leiði af framangreindu að stefnendur geti með engu móti gert kröfu um óheftan rétt til malarnáms innan Bergþórshvols I og II, eða óheftan umferðarrétt í tengslum við malarnámið. Stefnendur ættu í öllu falli að einskorða kröfu sína um rétt til malarnáms og tilheyrandi umferðarrétt við efnistökusvæðið.

Sýknukrafa stefndu er að öðru leyti á því byggð að Káragerði hafi við gildistöku vatnalaga nr. 15/1923, enn verið hjáleiga Bergþórshvols og hafi sem slík ekki átt eignarréttarlegt tilkall til hlunninda jarðarinnar. Skráning hjáleigunnar í jarðabækur eða fasteignaskrá hafi ekki falið í sér stofnun hennar sem sjálfstæðrar fasteignar, enda liggi fyrir að hjáleigur hafi verið skráðar og metnar til fasteignamatsverðs á grundvelli laga um fasteignamat nr. 22/1915. Í 4. gr. laganna hafi sagt m. a. að við matið skyldi hver jörð sem hefði sérstök bæjarhús og afskipt tún og engi, metin út af fyrir sig, hvort sem jörð hefði áður talist lögbýli eða hjáleiga. Sambærilegt ákvæði hafi verið síðar í lögum nr. 3/1938 um fasteignamat og í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 28/1963 um fasteignamat og fasteignaskráningu.

Stefndu byggja á því að Káragerði hefði ekki getað orðið að sjálfstæðri jörð í einhvers konar tómarúmi. Hefði þurft að koma til einhvers konar löggerningur, s. s. landskiptagerð. Rekja megi eignarráð að Bergþórshvoli til landnáms og með sama hætti sé ljóst að Káragerði hafi í öndverðu verið byggð sem hjáleiga frá Bergþórshvoli og þótt margt kunni að vera óljóst um lagalega stöðu hjáleiga, sé allt að einu ljóst að með stofnun þeirra hafi ekki verið efnt til óskiptrar sameignar með höfuðjörðinni. Þá hafi af ákvæðum landbúnaðarlaga nr. 12. janúar 1884 mátt sjá að hjáleigur, sem ekki höfðu ákveðin landamerki, væru ekki taldar til sjálfstæðra jarða í skilningi laganna. Hafi þannig verið mælt fyrir um hvernig gera mætti sjálfstæða jörð úr hjáleigu, sem ekki hefði ákveðin landamerki og dýrleika, en sjálfstæð jörð hafi slík hjáleiga ekki orðið nema að undangengnum skiptum og ákveðnum landamerkjum milli hjáleigunnar og höfuðjarðarinnar.

Stefndu byggja á því að samkvæmt vatnalögum hafi vatns- og veiðiréttindi aðeins tilheyrt landareignum í skilningi laganna, en í 1. gr. þeirra hafi landareign verið skilgreind sem land lögbýlis og lóð og lönd innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða. Hvort sem Káragerði hafi verið hjáleiga eða sjálfstæð jörð við gildistöku laganna sé allt að einu ljóst að hún hafi ekki verið lögbýli og því ekki getað talist til landareignar í skilningi laganna. Hafi því vatns- og veiðiréttindi tilheyrt Bergþórshvoli einum. Af því leiði að við landskiptin árið 1962 hafi ekki þurft að tilgreina sérstaklega um staðbundin skipti veiðiréttarins. Með sama hætti sé ljóst að núgildandi ákvæði laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði geti ekki rennt stoðum undir kröfur stefnenda, þar sem veiðirétturinn hafi hvorki fyrr né síðar verið í eigu Káragerðis.

Ekki sé ljóst af málatilbúnaði stefnenda hvort gerð sé krafa um hlutdeild í vatnsréttindum Bergþórshvols og telja stefndu því óhjákvæmilegt að fjalla um þau. Á því sé byggt að allt frá gildistöku varna laga nr. 15/1923 hafi meginreglan verið sú að vatnsréttindi fylgi því landi sem vatn lægi að eða félli um, nema annað hafi verið ákveðið á lögmætan hátt, s. s. með samningum um kaup eða landskipti. Við gildistöku laganna hafi Affallið runnið um land jarðarinnar Bergþórshvols og ekkert liggi fyrir um í málinu að Káragerði hafi við gildistöku laganna átt land í óskiptri sameign með Bergþórshvoli að Affallinu, þannig að jörðin hafi átt tilkall til vatnsréttinda eða annarra hlunninda jarðarinnar. Tilgangur landskipta eftir ákvæðum landskiptalaganna frá 1962 hafi eðli máls samkvæmt átt að vera að ljúka óskiptri sameign að landi og gæðum jarða. Verður því að gera þá kröfu að mæla þurfi í samningi ótvírætt fyrir um að einhver tiltekin sameign skuli haldast. Verður því að leggja til grundvallar, jafnvel þótt fallist verði á að Káragerði hafi átt tilkall til hlutdeildar í vatnsréttindum Bergþórshvols, þvert gegn andmælum stefndu, að vatnsréttindin hafi ekki verið í sameign eftir landskiptin þar sem ekkert hafi komiðfram í þeim um að slík sameign skyldi haldast eftir þau. Stefndu telja sömu sjónarmið eiga við um önnur hlunnindi jarðanna.

Stefndu benda á að ekkert komi fram um skiptingu á hlunnindum í landskiptagerðinni, en taka verði tillit til þess að með henni hafi í reynd verið að stofna Káragerði sem sjálfstæða fasteign, sbr. ákvæði landbúnaðarlaganna frá 1884. Fram að þeim tíma hefði Káragerði ekki átt eignartilkall til hlunninda jarðarinnar, þannig að líta mætti á eigendur þess sem eigendur hlunninda Bergþórshvols í skilningi landskiptalaga. Af því leiði að ákvæði 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga hafi ekki komið í veg fyrir að eignarhald hlunninda hvorrar jarðar um sig yrði staðbundið, þar sem þau hefðu aldrei verið í sameign aðila. Hafi eigendur hverrar jarðar um sig átt tilkall til hvers kyns gagna og gæða innan þinglýstra merkja jarðanna. Standi líkur einnig til þess að tekið hefði verið fram hvernig fara ætti með hlunnindi ef ætlunin hefði verið að þau yrðu að einhverju leyti sameiginleg með jörðunum í kjölfar skiptanna.

Stefndu hafna því að tilgreining Káragerðis í samþykktum veiðifélags Affallsins styðji kröfur stefnenda. Káragerðis sé ekki getið í arðskrá í fundargerðarbók félagsins og hafi arður ekki verið greiddur úr veiðifélaginu til Káragerðis. Þá benda stefndu á að í kaupsamningi þeirra við Kirkjumálasjóð um Bergþórshvol I sé sérstaklega tekið fram að hlutur Bergþórshvols I í veiðifélaginu sé óskiptur hlutur Bergþórshvols I og II, en þar komi ekkert fram um að Káragerði eigi tilkall til hlutdeildar í þeim réttindum.

Stefndu telja að samkomulag E-kk-ef H-kk-ef við prestinn að Bergþórshvoli frá árinu 1981 sýni svo ekki verði um villst að Káragerði hafi ekki átt tilkall til hlunninda eða afnota af jörðinni Bergþórshvoli nema með samningum við eiganda jarðarinnar. Með samningnum hafi E-kk-nf skuldbundið sig til að greiða sérstakt leigugjald fyrir afnotin og því sé útilokað að litið verði svo á að Kárgerði hefði unnið rétt til eignarhalds á hlutdeild í hlunnindunum með hefð, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga um hefð nr. 46/1905.

Stefndu byggja dómkröfur sínar á meginreglum eignaréttarins, um stofnun eignaréttar og eignarhald á hlunnindum. Krafa um málskostnað er reist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða.

Í máli þessu er deilt um það hvort jörð stefnenda, Káragerði, tilheyri þriðjungur af óskiptum hlunnindum Bergþórshvols og Bergþórshvols II, þar með talinn þriðjungur veiðiréttar, en stefndu eru þinglýstir eigendur síðarnefndu jarðanna. Þá er einnig gerð krafa um rétt til malarnáms að 1/3 ásamt tilheyrandi umferðarrétti. Stefnendur telja hlunnindi jarðanna óskipt, en óumdeilt er að jörðin Káragerði var upphaflega hjáleiga Bergþórshvols, en stefnendur halda því fram að jörðin hafi síðar orðið sjálfstæð og benda á jarðamat frá 1849 því til stuðnings. Þar er jarðamat Bergþórshvols og Káragerðis sameiginlegt og er Káragerðis ekki getið sérstaklega sem hjáleigu. Á sömu blaðsíðu matsins er að finna aðrar jarðir og þar eru hjáleigur sums staðar tíundaðar. Í nýrri jarðabók fyrir Ísland frá 1861 er Káragerði tekið til sameiginlegs jarðamats ásamt Bergþórshvoli, en þar er þess getið að Káragerði sé hjáleiga. Í fasteignamati frá 1916 eru jarðirnar Káragerði og Bergþórshvoll metnar til verðs sem sitt hvor jörðin og þar er þess ekki getið að jörðin Káragerði sé hjáleiga, en á sömu blaðsíðu er getið ýmissa jarða sem sagðar eru hjáleigur. Ekki verður ráðið af þeim gögnum sem lögð hafa verið fram í máli þessu að Káragerðis hafi verið getið sem hjáleigu frá árinu 1861, en með afsali ríkissjóðs frá árinu 1958 var K-kk-þgf Þ-kk-þgf fengin jörðin Káragerði til eignar en tekið er fram í afsalinu að náma- vatns-og jarðhitaréttindi séu undanskilin sölu jarðarinnar. Annarra hlunninda er ekki getið í afsali þessu. Samkvæmt endurriti úr landamerkjabók Rangárvallasýslu frá 10. maí 1962 voru framkvæmd landskipti, svokölluð samkomulagsskipti, á landi Bergþórshvols og Káragerðis og var tekið til skipta allt land jarðanna, nema landið sunnan vegar frá Affallsbrú að túninu á Affalls bakkanum, með því að sandgræðslugirðingunni og allt landið innan hennar til sjávar. Ekki er að sjá að jörðin Káragerði hafi átt land að Affallinu. E-kk-nf H-kk-nf verður síðan eigandi jarðarinnar Káragerðis þann 17. janúar 1966 og stefnendur eignast jörðina með afsali E-kk-ef til þeirra dagsettu 8. janúar 1999.

Af framangreindu má ráða að engin formleg ráðstöfun hafi nokkurn tíma verið gerð sem veitti jörðinni Káragerði rétt til veiða í Affallinu. Kemur þá til skoðunar hvort sú staðreynd að jörðin hafi um árabil átt aðild að veiðifélagi Affallsins leiði til þess að viðurkenna beri hlutdeild hennar í veiðirétti fyrir hefð eins og stefnendur krefjast. Í samþykkt fyrir veiðifélag Affalls frá árinu 1987, sem staðfest var af landbúnaðarráðuneytinu 6. apríl sama ár, segir hins vegar að samþykktin nái til allra jarða sem land eiga að vatnasvæði Affallsins, þ. m. t. Káragerði. Þá staðfesti Fiskistofa þann 27. júní 2012 samþykkt fyrir veiðifélag Affalls og þar segir að félagsmenn séu skráðir eigendur/ábúendur tiltekinna jarða og landareigna sem land eiga að eða veiðirétt í Affalli, þ. m. t. Káragerði. Þá hefur verið lagt fram skjal dagsett 1. september 2012 þar sem fram kemur m. a. að við stofnun veiðifélagsins hafi kostnaði við seiðakaup verið skipt með tilteknum hætti og var hlutur Bergþórshvols vegna vesturbakka Affallsins 11,4% en hlutur Káragerðis 5,7%. Stefnendur hafa lagt fram gögn sem sýna fram á að stefndi R-kk-nf hafi sem formaður veiðifélagsins boðað stefnanda V-kk-þf á félagsfund þar sem atkvæðisbærir félagsmenn tóku ákvörðun um að greiða út 17.000.000 króna arð til veiðirétthafa í Affallinu. Stefnandi V-kk-nf og stefndi R-kk-nf undirrituðu fundargerð þann 22. október 2015, en fljótlega eftir þennan fund hófst ágreiningur málsaðila. Engin gögn hafa verið lögð fram í máli þessu sem sýna fram á að jörðin Káragerði hafi nokkurn tíma notið arðs af veiðum úr Affallinu.

Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 453/2009 var við setningu vatnalaga nr. 15/1923 mælt svo fyrir um í 1. mgr. 121. gr. laganna að landeiganda og þeim, sem hann veitti heimild til, væri einum heimil veiði í vatni á landi sínu. Eftir afnám 121. gr. laganna hafa sambærilegar reglur gilt áfram, sbr. nú 5. og 9. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Hefur því að meginreglu til ekki verið unnt að eignast veiðirétt í straumvatni eða stöðuvatni hér á landi nema með því að eignast land, sem liggur að slíku vatni. Sú aðstaða er ekki fyrir hendi í máli þessu að því er stefnendur varðar og þá verður ekki talið með vísan til framangreinds dóms að til veiðiréttar stefnenda hafi stofnast með aðild þeirra að veiðifélaginu. Ekkert hefur verið lagt fram í máli þessu sem styður not ábúenda jarðarinnar Káragerðis af veiði í Affallinu og kemur því ekki til álita að veiðiréttur hafi stofnast fyrir hefð, enda getur slíkur réttur ekki stofnast með þeim hætti eftir að 2. mgr. 121. gr. vatnalaga tók gildi.

Að því er varðar kröfu stefnenda um að viðurkenndur verði réttur þeirra til malarnáms að einum þriðja hluta ber að vísa til þess að í framangreindu afsali frá árinu 1958 er tekið fram að náma- vatns-og jarðhitaréttindi séu undanskilin sölu jarðarinnar. Hefur ekkert komið fram í máli þessu sem styður það að stefnendur hafi síðar öðlast þessi réttindi.

Samkvæmt öllu framansögðu er það niðurstaða dómsins að sýkna beri stefndu af öllum kröfum stefnenda í máli þessu.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

H-kk-nf O. A-kk-nf dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og málflytjendur töldu ekki þörf endurflutnings.

DÓMSORÐ:

Stefndu, R-kk-nf M-kk-nf og B-kvk-nf H-kvk-nf, skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnenda, V-kk-ef H-kk-ef og R-kvk-ef B-kvk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.