324/2019

Útdráttur

A hf. krafði H um greiðslu samkvæmt láni sem hann hafði tekið hjá S og D hf. tók síðar yfir og framseldi til A hf. Landsréttur vísaði til þess að komist hefði á lánssamningur milli S sem lánveitanda og stefnda sem lántaka þar sem kveðið hafi verið á um gilda skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum og um hefðbundið peningalán hefði verið að ræða. Þá þóttu ekki rök fyrir sýknu H vegna aðildarskorts. Jafnframt var ekki fallist á að krafa A hf. væri fyrnd, enda hefði hún stofnast í tíð eldri fyrningarlaga nr. 14/1905 og um hana gilti 10 ára fyrningarfrestur, sbr. 2. tölulið 4. gr. laganna. Þá kom fram í dómi Landsréttar að við lántökuna hefði H undirritað yfirlýsingu þar sem fram hefði komið að hann gerði sér grein fyrir að lántaka í erlendri mynt væri áhættusamari en lántaka í íslenskum krónum eins og lánveitandi hefði kynnt honum sérstaklega. Auk þess hefði H starfað sem löggiltur endurskoðandi og stundað viðskipti með fjármálagerninga áður en þau viðskipti hans sem málið varðaði komu til. Á þeim grundvelli þóttu því rök ekki standa til þess að óskráðar réttarreglur um réttaráhrif brostinna forsendna eða reglur 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 gætu leitt til sýknu H. Var krafa A hf. því tekin til greina.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir K-kvk-nf S-kvk-nf, R-kvk-nf H-kvk-nf og Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. maí 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Suðurlands 16. apríl 2019 í málinu nr. E180/2017.

2 Áfrýjandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 20.413.443 japönsk jen og 165.593,33 svissneska franka ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. apríl 2015 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

4 Bú stefnda var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 15. júlí 2019, það er eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp. Mun áfrýjandi hafa lýst framangreindri kröfu í búið. Engar eignir fundust í því og var skiptum lokið 22. janúar 2020 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur, sbr. 155. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krefst áfrýjandi nú dóms á hendur stefnda einum samkvæmt heimild í lokamálslið 3. mgr. 23. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsatvik og málsástæður

5 Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir á mál þetta rót sína að rekja til skriflegrar beiðni stefnda í desember 2006 til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis um „fjölmyntareiknislán“ að jafnvirði 25.000.000 króna sem yrði að helmingi samsett af svissneskum frönkum (CHF) og helmingi af japönskum jenum (JPY). Samkvæmt yfirlýsingu sparisjóðsins samþykkti hann lánsbeiðnina. Kom fram í yfirlýsingunni að lánsfjárhæðin yrði nýtt til greiðslu á stofnfjárbréfum og að gjalddagi lánsins væri 15. maí 2007.

6 Af gögnum málsins verður ráðið að samið hafi verið um frestun á gjalddaga lánsins þrisvar sinnum, síðast til 15. maí 2010. Eftir því sem næst verður komist hafði þá tvívegis verið greitt inn á það.

7 Samkvæmt gögnum málsins var stefnda greiddur arður í apríl 2007 að fjárhæð 4.882.833 krónur í samræmi við stofnfjáreign sína í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis.

8 Á fundi stofnfjáreigenda í sparisjóðnum í ágúst 2007 mun hafa verið samþykkt tillaga um staðfestingu samrunaáætlunar hans og Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. og þar með að breyta sparisjóðnum í hlutafélag. Munu ráðagerðir um skráningu félagsins í kauphöll hafa gengið eftir í framhaldi af því. Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun 21. mars 2009 um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. á grundvelli heimildar í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í þeirri ákvörðun fólst meðal annars að stofnað yrði sérstakt hlutafélag í eigu Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf., sem tæki við öllum eignum þess. Í samræmi við þetta var hlutafélagið Drómi stofnað og tók það við eignum sjóðsins. Er á því byggt af hálfu áfrýjanda að hann hafi 31. desember 2013 fengið framangreinda kröfu framselda frá Dróma hf. og sé því réttur aðili að heimtu hennar.

9 Áfrýjandi höfðaði mál þetta 19. ágúst 2017 til heimtu eftirstöðva kröfu samkvæmt þeim lánssamningi sem hafi komist á í desember 2006. Með undantekningu sem snýr að upphafstíma dráttarvaxta var aðalkrafa hans samkvæmt héraðsdómsstefnu sú sama og höfð er uppi fyrir Landsrétti.

10 Fyrir héraðsdómi krafðist stefndi sýknu af kröfum áfrýjanda. Var sú krafa í fyrsta lagi byggð á aðildarskorti. Í öðru lagi hélt stefndi því fram að hann hefði ekki móttekið þá fjármuni sem málatilbúnaður áfrýjanda gangi út á að hann hafi tekið að láni sem peningalán. Hljóti áfrýjandi að bera sönnunarbyrði fyrir því að sá aðili sem hann leiði rétt sinn frá hafi raunverulega lagt andvirði slíks „láns“ inn á reikning stefnda eða greitt honum það út með öðrum hætti. Áfrýjandi hafi engan reka gert að því í málatilbúnaði sínum að leiða slíkt í ljós. Stefndi kannist aftur á móti við að til hafi staðið í desember 2006 að hann keypti stofnfjárbréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis af sjóðnum sjálfum og að hann hafi átt að greiða kaupverðið 15. maí 2007. Hafi stefndi undirritað skjöl í þessu skyni og sjóðurinn gefið út stofnfjárbréf til hans og skráð hann sem stofnfjáreiganda í bókum sínum. Í þriðja lagi var sýknukrafa reist á því að krafa áfrýjanda væri fyrnd og í því sambandi vísað til 1. töluliðar 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda enda hafi í reynd verið um að ræða kaup á stofnfjárbréfum gegn gjaldfresti. Í fjórða lagi byggði stefndi á því að ógilda bæri kaup hans á stofnfjárbréfum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis á grundvelli 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í fimmta lagi var um rök fyrir sýknu vísað til óskráðra reglna um brostnar forsendur. Varakröfu sína um lækkun á fjárkröfu áfrýjanda studdi stefndi annars vegar þeim rökum að skuldbinding hans hafi verið bundin við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við ákvæði 14. gr. laga nr. 38/2001. Hins vegar vísaði stefndi til þess hvað þetta varðar að áfrýjandi hafi fengið þá kröfu sem hér um ræðir framselda frá Dróma hf. án tiltekins endurgjalds. Yrði áfrýjandi í öllu falli að sýna fram á að hann hafi þurft að greiða fyrir kröfuna og að því marki sem endurgjaldið væri lægra en dómkrafa hans væri um óréttmæta auðgun að ræða.

11 Af hálfu áfrýjanda, sem hafnar þessum málsástæðum, er meðal annars á því byggt að krafa hans á hendur stefnda sé krafa um greiðslu peningaláns sem hafi verið ófyrnd við höfðun málsins 19. ágúst 2017 enda fyrnist hún á 10 árum.

12 Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á það með stefnda að krafa áfrýjanda hafi verið fyrnd þá er málið var höfðað. Var það nánar tiltekið niðurstaða héraðsdóms að krafa áfrýjanda félli undir 1. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 en samkvæmt því ákvæði fyrnast á fjórum árum kröfur út af sölu eða afhendingu á vörum eða lausafé sem ekki eru afhentar sem fylgifé með fasteign.

13 Um málsatvik og málsástæður aðilanna vísast að öðru leyti til héraðsdóms.

Niðurstaða

14 Um rök fyrir sýknukröfu vegna aðildarskorts vísar stefndi til þess að í héraðsdómsstefnu sé á því byggt að hann hafi gert lánssamninginn, sem samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda komst á í lok árs 2006, við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis hf. Það félag hafi ekki verið orðið til þá. Á það er fallist með áfrýjanda að hér sé um augljósa misritun í stefnu að ræða. Kemur sýkna byggð á aðildarskorti þegar af þeirri ástæðu ekki til álita.

15 Samkvæmt gögnum málsins og svo sem áður er að hluta til rakið skrifaði stefndi 22. desember 2006 undir umsókn til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis um fjölmyntareikningslán að jafnvirði 25.000.000 króna. Þá kom fram í beiðninni að fjárhæðin yrði til reiðu 21. desember 2006 og „skuldfærist af reikningi 115226132 [í] einu lagi ásamt vöxtum og kostnaði á gjalddaga þann 15.05.2007“. Þar var jafnframt getið um þá tvo erlendu gjaldmiðla sem lánsfjárhæðin yrði samsett af og fjárhæð hvors þeirra um sig, svo og að „vextir verði 6 mán. Libor“ að viðbættu 3% álagi og 1% lántökugjald.

16 Af hálfu sparisjóðsins var undirritað skjal 19. desember 2006 sem bar heitið „Staðfesting á fjölmyntareikningsláni“. Þar var vísað til beiðni áfrýjanda „um reikningslán bundið erlendum gjaldmiðlum [...] og hefur SPRON samþykkt þessa beiðni. Lánsfjárhæðin verður nýtt til greiðslu á stofnfjárbréfum og endurgreiðist með þeim kjörum og skilmálum sem hér fara á eftir: [...] SPRON lánar í formi fjölmyntareikningsláns á útgáfudegi skjals þessa í eftirfarandi myntum: CHF og JPY sbr. neðar, m.v. kaupgengi Sparisjóðabanka Íslands hf. 2 dögum fyrr.“ Í framhaldinu sagði að myntirnar væru JPY, lánsfjárhæð í mynt 21.400.445, kaupgengi 19. desember 2006 0,5841, LIBORvextir sama dag 0,61% og álag á LIBOR 3%, CHF, lánsfjárhæð í mynt 220.692,09, kaupgengi 19. desember 2006 56,64, LIBORvextir sama dag 2,15% og álag á LIBOR 3%. Þá sagði að á „gjalddaga þann 15. maí 2007 er SPRON heimilt að skuldfæra reikning 115226132 fyrir andvirði lánsins í ISK að viðbættum vöxtum sem taka mið af 6 mánaða LIBOR útlánsvöxtum [...] hverrar myntar eins og þeir eru skráðir á Reuterssíðu [...] um kl. 12 að hádegi að íslenskum tíma, tveimur dögum fyrir útborgunardag láns, að viðbættu álagi sem ákveðst 3,00% eða 300 grunnpunktar. Vextir reiknast á grundvelli actual/360 daga. Útreikningur í ISK mun miðast við sölugengi Sparisjóðabanka Íslands hf. (SPB) á gjalddaga: Skuldari er skuldbundinn til að hafa til ráðstöfunar á ofangreindum reikningi sínum á gjalddaga fjárhæð er svarar til uppgreiðslu lánsins, þ.e. höfuðstóls og vaxta auk afgreiðslugjalds skv. gjaldskrá.“ Þá er meðal gagna málsins yfirlýsing 22. desember 2006 sem stefndi undirritaði í tengslum við framangreinda lántöku þar sem kemur fram að hann geri sér grein fyrir að um sé að ræða vaxtaáhættu sem meðal annars felist í því að lánið sé með breytilegum vaxtagrunni, „Libor/Euribor“ vöxtum. Vextir séu aðeins ákveðnir fyrir hvert vaxtatímabil í senn og geti því breyst með vaxtaákvörðunum í „heimaríki viðkomandi myntar“ auk þess sem sveiflur á alþjóðlegum mörkuðum geti haft áhrif til hækkunar.

17 Í framburði sínum fyrir héraðsdómi kvaðst stefndi hafa tekið 25.000.000 króna lán hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis í því skyni að fjármagna kaup á stofnfjárbréfum í sjóðnum og að lánsfjárhæðinni hafi alfarið verið ráðstafað til að greiða fyrir þau.

18 Samkvæmt framansögðu og einkum að virtu efni framangreindra skjala, sbr. enn fremur til hliðsjónar til dæmis dóm Hæstaréttar 28. maí 2014 í máli nr. 26/2014, telst í ljós leitt að í desember 2006 hafi komist á lánssamningur milli Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis sem lánveitanda og stefnda sem lántaka þar sem kveðið hafi verið á um gilda skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum.

19 Í framburði stefnda fyrir héraðsdómi kom fram að arðgreiðsla til hans í apríl 2007 vegna ársins 2006 að fjárhæð 4.882.833 krónur hafi verið 20% af kaupverði stofnfjárbréfanna „eða af virði viðskiptanna“. Virðist ekki vera ágreiningur um að henni hafi, að frádregnum fjármagnstekjuskatti, verið ráðstafað inn á lánið. Skýrði stefndi svo frá að hann hefði í desember 2006 verið skráður fyrir stofnfjárbréfunum og þar með orðið eigandi þeirra svo sem jafnframt megi ráða af arðgreiðslunni. Af þessu verður ekki með réttu dregin önnur ályktun en að lánsfjárhæðin hafi verið til reiðu fyrir stefnda í lok árs 2006 og að henni hafi þá verið ráðstafað til til kaupa á stofnfjárbréfunum. Að beiðni stefnda og svo sem fram er komið var gjalddaga lánsins þrívegis breytt, að síðustu árið 2009 til 15. maí 2010. Standa ekki efni til annars en að líta svo á að um hefðbundið peningalán hafi verið að ræða.

20 Hin umdeilda krafa er samkvæmt framansögðu byggð á lánssamningi sem gerður var í desember 2006 og stofnaðist hún því í tíð laga nr. 14/1905. Fer þar með um fyrningu hennar eftir þeim lögum, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Er fyrningarfrestur hennar 10 ár, sbr. 2. tölulið 4. gr. laga nr. 14/1905. Ekki er um það deilt að krafan hafi fallið í gjalddaga 15. maí 2010. Var hún því ekki fyrnd við höfðun málsins 19. ágúst 2017.

21 Stefndi hefur starfað sem löggiltur endurskoðandi um árabil og fyrir liggur að hann hafði stundað viðskipti með fjármálagerninga áður en þau viðskipti hans sem þetta mál varðar komu til og í tengslum við þau verið látnar í té leiðbeiningar um áhættu tengda þeim. Þá undirritaði hann yfirlýsingu 22. desember 2006, sem að framan er getið, þar sem kemur fram að hann geri sér grein fyrir að lántaka í erlendri mynt sé áhættusamari en lántaka í íslenskum krónum eins og lánveitandi hafi kynnt honum sérstaklega. Um sé að ræða gengisáhættu sem meðal annars lýsi sér í því að samkvæmt tölfræðilegu mati sem byggist á sögulegum sveiflum á áhættu lána með ofangreindum hætti „getur höfuðstóll láns sem tekið er í framangreindri mynt hækkað umtalsvert á lánstímanum“. Þá sé jafnframt um að ræða vaxtaáhættu. Með vísan til þessa geta hvorki óskráðar réttarreglur um réttaráhrif brostinna forsendna né reglur 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 leitt til þeirrar niðurstöðu að stefndi verði sýknaður af kröfu áfrýjanda.

22 Ekki er um það deilt að áfrýjandi hafi tekið við þeim kröfuréttindum sem dómkrafa hans styðst við. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að grundvöllur sé fyrir kröfu um lækkun á dómkröfunni samkvæmt óskráðri bótareglu um óréttmæta auðgun.

23 Að teknu tilliti til þess sem vikið er að hér að framan og snýr að fjárhæð kröfunnar er ekki tölulegur ágreiningur í málinu.

24 Samkvæmt öllu framanröktu verður krafa áfrýjanda tekin til greina á þann hátt sem fram kemur í dómsorði. 25 Í ljósi þessara málsúrslita verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðinn verður í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Stefndi, H-kk-nf Þ-kk-nf, greiði áfrýjanda, Arion banka hf., 20.413.443 japönsk jen og 165.593,33 svissneska franka ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. apríl 2015 til greiðsludags.

Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.