78/2023

Útdráttur

Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt sjálfræði í tvö ár að kröfu B. Í úrskurði Landsréttar kom fram að A hefði ekki mætt fyrir dóm þegar málið var tekið fyrir í héraði en bókað hefði verið eftir skipuðum verjanda hennar að hann hefði reynt að ná tali af umbjóðanda sínum en án árangurs. Þá hefði verið bókað að dómari hefði af sömu ástæðu ekki getað kynnt sér ástand varnaraðila af eigin raun. Einnig lægi fyrir í málinu vottorð tveggja geðlækna en af því yrði ekki ótvírætt ráðið að ástandi sóknaraðila væri svo háttað að þýðingarlaust væri að kalla varnaraðila fyrir dóm til að kynna henni kröfuna og gefa henni kost á að tjá sig um hana, sbr. 2. mgr. 11. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Þá yrði ekki ráðið af vottorðinu að ástand varnaraðila hefði verið metið nýlega af lækni. Loks hefði A í greinargerð sinni til Landsréttar lýst því að hún teldi að á réttindum sínum hefði verið brotið þar sem hún hefði ekki haft tækifæri til að halda uppi vörnum í málinu. Þótti málið ekki hafa verið nægjanlega upplýst áður en dómari kvað upp úrskurð í því, sbr. 1. mgr. 11. gr. lögræðislaga og var meðferð málsins talin í slíkri andstöðu við 11. gr. lögræðislaga að ekki yrði hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný.

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir D-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, R-kvk-nf B-kvk-nf og S-kk-nf S-kk-nf kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 26. janúar 2023, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 7. febrúar 2022. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. janúar 2023 í málinu nr. L-

[...]

/2023 þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

2

Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðar verði ómerktur og málinu vísað til héraðsdóms á ný til löglegrar meðferðar, til vara að sjálfræðissvipting verði felld úr gildi, en að því frágengnu að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Í greinargerð sóknaraðila er jafnframt sett fram sú krafa „að kvaddur verði fyrir dóminn sérfróður og óvilhallur matsmaður til þess að leggja mat á andlegt heilbrigði sóknaraðila og hvort þannig sé ástatt um hana sem í a- og b-lið 4. gr. lögræðislaga greinir.“ Þá er krafist þóknunar úr ríkissjóði til handa skipuðum verjanda sóknaraðila. 3

Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.

Niðurstaða

4

Í 1. mgr. 11. gr. lögræðislaga er sú skylda lögð á dómara að honum beri að tryggja að mál sé nægilega upplýst áður en hann kveður upp úrskurð um sviptingu lögræðis. Í 2. mgr. sömu greinar segir að dómari skuli, í því skyni að leggja sjálfstætt mat á hæfi þess sem svipting lýtur að, kalla hann fyrir dóm, kynna honum kröfuna og gefa honum kost á að tjá sig um hana nema ástandi hans sé svo háttað samkvæmt vottorði læknis að það sé ekki mögulegt. Þá segir í 3. mgr. greinarinnar að sinni varnaraðili ekki kvaðningu dómara um að koma fyrir dóm geti dómari leitað liðsinnis lögreglu við að sækja hann. Loks segir í 4. mgr. að ef ekki er unnt að kveðja varnaraðila fyrir dóm skuli dómari fara á þann stað þar sem hann dvelst og kynna sér ástand hans af eigin raun. Ekki sé þó þörf á því ef ótvírætt má telja af læknisvottorði eða öðrum gögnum að það sé þýðingarlaust fyrir úrslit málsins.

5

Er málið var tekið fyrir í héraði 24. janúar síðastliðinn mætti sóknaraðili ekki til þinghaldsins. Í dóminn mætti S-kk-nf K-kk-nf K-kk-nf lögmaður sem dómari skipaði verjanda sóknaraðila. Upplýsti verjandinn að hann hefði reynt að ná tali af sóknaraðila, bæði með því að hringja í hana og fara á heimili hennar, en án árangurs. Einnig hefði hann rætt við fulltrúa [...] Landspítala, [...] Reykjavíkurborgar og starfsfólk [...]. Í ljósi framangreinds, upplýsinga sem hann hefði aflað og gagna málsins væri honum ekki annað fært en að mótmæla því að sóknaraðili yrði svipt sjálfræði.

6

Því næst bókaði dómari í þingbók að hann hefði sjálfur ekki átt þess kost að kynna sér ástand sóknaraðila af eigin raun þar sem ekki hefði verið unnt að ná sambandi við sóknaraðila. Að virtum gögnum málsins, aðstæðum sóknaraðila og skýrslum lækna fyrir dómi teldi dómari á hinn bóginn að ekki væri þörf á því að dómari kynnti sér ástand sóknaraðila. Að svo búnu voru teknar símaskýrslur fyrir dómi af tveimur læknum sem undirritað höfðu vottorð vegna beiðni um áframhaldandi sjálfræðissviptingu sóknaraðila. Því næst var málið flutt munnlega og það tekið til úrskurðar. Var kveðinn upp úrskurður í málinu síðar sama dag þar sem fallist var á að svipta sóknaraðila sjálfræði í tvö ár.

7

Í málinu liggur fyrir vottorð C sérnámslæknis og D yfirlæknis í [...] Landspítala 13. janúar 2023, en þar kemur fram að þær hafi sinnt meðferð sóknaraðila á göngudeild.

Þar kemur einnig meðal annars fram að sóknaraðili hafi glímt við geðrofssjúkdóm og fíknivanda til margra ára og að mælt sé með beiðni um áframhaldandi lögræðissviptingu til að minnsta kosti tveggja ára til viðbótar til að tryggja viðeigandi lyfjameðferð með geðrofslyfi. Ekki kemur fram í vottorðinu hvort ástand sóknaraðila hafi verið metið nýlega af lækni en fyrir liggur að illa hefur gengið að veita sóknaraðila þjónustu [...] frá síðustu útskrift í júlí 2022. Þá verður ekki ráðið af framangreindu vottorði með ótvíræðum hætti að ástandi sóknaraðila sésvo háttað að ekki sé mögulegt að kalla hana fyrir dóm til að kynna henni kröfuna og gefa henni kost á að tjá sig um hana, sbr. 2. mgr. 11. gr. lögræðislaga.

8

Í greinargerð sóknaraðila fyrir Landsrétti segir að eftir uppkvaðningu úrskurðar í héraði hafi sóknaraðili haft samband við verjanda og verið ósátt við niðurstöðu úrskurðar héraðsdóms. Hafi hún talið að á réttindum hennar hefði verið brotið þar sem hún hefði ekki haft tækifæri til þess að halda uppi vörnum í málinu. Hún væri hvorki í neyslu né geðrofi og þá væri hún ekki að missa húsnæði sitt. Einnig hafi hún tiltekið að hún hefði vart hitt lögráðamann sinn né lækna. Í greinargerðinni er einnig vísað til upplýsinga frá starfsmanni [...] Reykjavíkurborgar frá 2. febrúar 2023, sem hafi upplýst að sóknaraðili hafi verið í þjónustu hjá teyminu. Stuðningur við sóknaraðila hafi gengið vel og hún verið í miklum samskiptum við starfsmenn teymisins. Þá hafi hún fylgt ráðleggingum starfsmanna varðandi húsnæði og hvað hún þyrfti að gera til að halda því.

9

Með hliðsjón af því sem að framan er rakið þykir málið ekki hafa verið nægjanlega upplýst áður en dómari kvað upp úrskurð í því, sbr. 1. mgr. 11. gr. lögræðislaga. Verður að telja að meðferð málsins hafi verið í slíkri andstöðu við fyrirmæli 11. gr. lögræðislaga um rannsóknarskyldu dómara að ekki verði hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný.

10

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Landsrétti sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir.

Úrskurðarorð :

Hinn kærði úrskurður er ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný.

Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Landsrétti, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef lögmanns, 214.272 krónur, greiðist úr ríkissjóði.