256/2020

Útdráttur

Ágreiningur aðila í málinu laut að því hvort krafa P ehf. á hendur V hf., til greiðslu bóta úr rekstrarstöðvunartryggingu vegna tjóns sem P ehf. varð fyrir í júlí 2014 vegna eldsvoða í húsnæði verslunarinnar G, hefði verið fyrnd þegar málið var höfðað í júní 2019. Í dómi Landsréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga fyrndist krafa um bætur á fjórum árum og hæfist fresturinn við lok þess almanaksárs er vátryggður fékk nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem væru grundvöllur kröfu hans. Ákvæði laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda giltu að öðru leyti. Þá kom fram að lögskýringargögn að baki ákvæði 1. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2004 gæfu ekki tilefni til annars en að skýra ákvæðið eftir orðanna hljóðan og yrði því að leggja til grundvallar að nægilegt væri að vátryggingartaki hefði þær upplýsingar um atvik að baki bótakröfu sem nauðsynlegar væru til að hann gæti sett kröfuna fram. Í því yrði ekki talið felast að fjárhæð bótakröfunnar þyrfti að liggja endanlega fyrir enda væri fyrningarfresti í lögum meðal annars ætlað að gefa tjónþola hæfilegt svigrúm til að staðreyna umfang tjóns. Þá voru raktir skilmálar rekstrarstöðvunartryggingar þeirrar sem P ehf. hefði tekið hjá V hf. og af þeim og framangreindu ályktað að þau atvik er lægju til grundvallar bótakröfu úr tryggingunni kæmu í fyrsta lagi fram þegar í ljós kæmi hvort rekstur sá er stöðvaðist hæfist að nýju. Af gögnum málsins hefði verið ljóst að í janúar 2015 hefði verið til skoðunar hjá aðilum hvort unnt væri að endurreisa rekstur G og voru nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem lægju til grundvallar bótakröfu P ehf. því ekki taldar hafa komið fram fyrir þann tíma. Breytti engu í því sambandi þótt P ehf. hefði sett kröfu sína fram með ótímabærum hætti í bréfi til V hf. í desember 2014. Að þessu virtu var fyrningarfrestur kröfu P ehf. ekki talinn hafa hafist fyrr en í árslok árið 2015 og hefði krafan því verið ófyrnd þegar málið var höfðað, sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007.

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir A-kvk-nf E-kvk-nf, J-kk-nf S-kk-nf og O-kvk-nf M-kvk-nf A-kvk-nf.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 24. apríl 2020. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2020 í málinu nr. E- 3107/2019.

2

Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að viðurkennt verði að krafa hans á hendur stefnda um bætur úr rekstrarstöðvunartryggingu, vegna tjóns sem varð 6. júlí 2014 vegna eldsvoða að Skeifunni 11, sé ekki fyrnd. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.

3

Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Málsatvik og sönnunarfærsla

4

Áfrýjandi rak verslunina Griffil og leigði undir hana húsnæði í Skeifunni 11 í Reykjavík. Hinn 6. júlí 2014 brann húsnæðið og var reksturinn ekki endurreistur með varanlegum hætti eftir brunann. Í ágúst og september 2014 rak áfrýjandi þó skólavörumarkað í Laugardalshöll í nafni Griffils. Í málinu er deilt um bætur vegna framangreindra atvika úr rekstrarstöðvunartryggingu sem áfrýjandi hafði hjá stefnda.

Óumdeilt er að vátryggingartímabilið sem rekstrarstöðvunartryggingin tók til var 12 mánuðir frá 6. júlí 2014 er húsnæðið brann.

5

Samkvæmt bótauppgjöri stefnda 23. júlí 2015 greiddi hann áfrýjanda bætur úr tryggingunni, annars vegar vegna rekstrartjóns allt framangreint vátryggingartímabil og hins vegar vegna svokallaðs aukakostnaðar. Aðilar deila um hvort rétt hafi verið staðið að framangreindu bótauppgjöri og lýtur krafa áfrýjanda í málinu aðeins að bótum fyrir rekstrartjón. Í þeim þætti málsins sem hér er til úrlausnar er einungis deilt um það hvort krafa áfrýjanda um greiðslu frekari bóta úr rekstrarstöðvunartryggingunni sé fyrnd.

6

Að öðru leyti en að framan greinir vísast til hins áfrýjaða dóms um málsatvik. Í niðurstöðukafla verður jafnframt gerð nánari grein fyrir bréfaskiptum aðila og þeim vátryggingarskilmálum sem við eiga.

Málsástæður aðila

7

Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi byggir áfrýjandi á því, að gengnum dómi Hæstaréttar 21. júní 2018 í máli nr. 747/2017, að stefnda beri að greiða sér 31.100.248 krónur, sem samsvari nettó tapaðri framlegð á bótatímabilinu, að frádregnum nánar tilteknum kostnaði sem hafi fallið niður við brunann. Stefndi telur tjónið aftur á móti að fullu bætt. Kveður hann frekara tjón ósannað og kröfu áfrýjanda skorta fullnægjandi stoð í vátryggingarskilmálum.

8

Í þeim þætti málsins sem hér er til úrlausnar byggir áfrýjandi á því að krafa sín í málinu sé ófyrnd. Hann hafi átt rétt til bóta í 12 mánuði frá tjónsdegi 6. júlí 2014 og hafi tjónið fallið til allan þann tíma. Hann hafi því ekki haft nauðsynlegar upplýsingar um tjónið fyrr en að þeim tíma loknum. Samkvæmt því geti fyrningarfrestur kröfunnar ekki hafist fyrr en við lok ársins 2015, sbr. ákvæði 1. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sem túlka verði vátryggingartaka í vil og í samræmi við þann tilgang þess að tryggja að fyrningarfrestur byrji ekki að líða fyrr en nauðsynlegar upplýsingar um tjón séu komnar fram.

9

Áfrýjandi kveður kröfubréf sitt til stefnda 31. desember 2014 engu breyta í þessu sambandi enda hafi hann með því einungis áréttað afstöðu sína til þeirrar uppgjörsaðferðar sem beita skyldi. Stefndi hafi auk þess hafnað kröfunni í janúar 2015, bent á að ekki væri tímabært að meta tjónið og kallað eftir frekari gögnum um það. Þá hafi umfangsmikil gagnaöflun staðið fram eftir árinu 2015. Því sé ljóst að nauðsynlegar upplýsingar hafi ekki legið fyrir á þeim tíma er bréfið var ritað. Við munn legan flutning málsins fyrir Landsrétti vísaði áfrýjandi einnig í þessu sambandi til 48. gr. laga nr. 30/2004 og byggði á því að ef bréfið 31. desember 2014 ætti að marka upphafstíma fyrningar gæti hann í öllu falli ekki hafist fyrr en að liðnu því 14 daga tímabili sem tilgreint er í ákvæðinu.

10

Loks byggir áfrýjandi á því að stefndi hafi viðurkennt skyldu sína gagnvart áfrýjanda í samskiptum þeirra og með innborgun á kröfuna og þannig rofið fyrningu hennar, sbr. 14. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.

11

Stefndi byggir á því að krafa áfrýjanda sé fallin niður fyrir fyrningu. Við túlkun á ákvæði 1. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2004 beri að hafa hliðsjón af viðtekinni túlkun 9. gr. laga nr. 150/2007 þar sem ekki sé gerð krafa um að umfang tjóns liggi endanlega fyrir áður en fyrning skaðabótakröfu geti hafist. Við útreikning fyrningarfrests í málinu skuli þannig meta með hlutlægum hætti hvenær vátryggður bjó yfir nægilegri vitneskju til að honum væri fært að gera kröfu á hendur vátryggingafélaginu.

12

Stefndi telur áfrýjanda hafa búið yfir slíkri vitneskju í desember 2014 þegar niðurstaða endurskoðenda beggja aðila lá fyrir um áætlaða tapaða framlegð á bótatímabilinu. Þá hafi uppgjör raunverulegrar framlegðar af tímabundnum rekstri Griffils í Laugardalshöll, sem koma skyldi til frádráttar, legið fyrir í nóvember 2014. Loks hafi upplýsingar um þann rekstrarkostnað sem féll niður við brunann legið fyrir áður en bruninn átti sér stað. Til samræmis við þetta hafi áfrýjandi sett kröfu sína fram í fyrirvaralausu kröfubréfi 31. desember 2014. Þótt það kröfubréf taki ekki mið af þeim kostnaði sem sparaðist hafi allar upplýsingar um hann legið fyrir þegar á árinu 2014 svo sem áfrýjandi hafi raunar viðurkennt í greinargerð sinni til Landsréttar. Með því að allar tölulegar upplýsingar um það tjón sem dómkrafa áfrýjanda lýtur að hafi þannig legið fyrir á árinu 2014 hafi hann þá þegar haft allar upplýsingar um þau atvik sem séu grundvöllur kröfu hans. Þá mótmælir stefndi því sem of seint fram kominni málsástæðu að 48. gr. laga nr. 30/2004 leiði til 14 daga viðbótarfrests þar til fyrning kröfu geti hafist. Það sé auk þess á misskilningi byggt þar sem ákvæðið lúti að því hvaða upplýsinga vátryggingarfélagið átti þess kost að afla öndvert við 1. mgr. 52. gr. laganna sem lúti að upplýsingum sem vátryggður hefur.

13

Loks byggir stefndi á því að sú málsástæða að hann hafi viðurkennt kröfu áfrýjanda og þannig slitið fyrningu hennar sé of seint fram komin enda sé hennar hvergi getið í hinum áfrýjaða dómi. Hvað sem því líði verði auk þess að hafna henni þar sem samningaviðræður eða viðurkenning á hluta kröfu feli ekki í sér viðurkenningu á kröfunni í heild.

Niðurstaða

14

Sem fyrr greinir er hér einungis til úrlausnar hvort krafa áfrýjanda í málinu sé fyrnd.

Samkvæmt þingbók héraðsdóms og hinum áfrýjaða dómi gerði áfrýjandi í þessum þætti málsins sömu kröfur og í stefnu, það er að stefndi greiddi honum 31.100.248 krónur auk dráttarvaxta og málskostnaðar. Var dómur lagður á þennan þátt málsins á þeim grundvelli og fallist á sýknukröfu stefnda á grundvelli málsástæðu hans um fyrningu auk þess sem honum var dæmdur málskostnaður. Fyrir Landsrétti gerir áfrýjandi nú kröfu um að viðurkennt verði með dómi að krafa hans á hendur stefnda um bætur úr rekstrarstöðvunartryggingu áfrýjanda, vegna tjóns sem varð 6. júní 2014 vegna eldsvoða að Skeifunni 11, sé ekki fyrnd. Með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála kemst sú krafa að fyrir Landsrétti í þessum þætti málsins.

15

Samkvæmt grein 3.1 í skilmálum rekstrarstöðvunartryggingar þeirrar sem áfrýjandi hafði hjá stefnda bætir tryggingin „rekstrartap sem vátryggður verður fyrir við stöðvun rekstrar á vátryggingartímabilinu“, meðal annars af völdum bruna, enda leiði rekstrarstöðvunin til samdráttar í sölu vöru eða þjónustu vátryggðs.

16

Í 13. gr. vátryggingarskilmálanna er nánar kveðið á um ákvörðun bóta vegna rekstrartaps. Í grein 13.2 segir að tjónið nemi „mismun á reiknaðri framlegð eins og hún hefði orðið miðað við ótruflaðan rekstur og hins vegar raunverulegri framlegð á bótatímabilinu“. Nánar er síðan kveðið á um skilgreiningu og útreikning framlegðar í 11. gr. skilmálanna. Í grein 11.2 er hugtakið framlegð skilgreint sem „rekstrartekjur vátryggingartímabilsins að frádreginni vörunotkun, breytilegum launakostnaði, öðrum breytilegum kostnaði og birgðabreytingu fullunninna vara ef við á“. Jafnframt segir í grein 11.5 að „[v]ið áætlun á framlegð, rekstrartekjum og breytilegum kostnaði er byggt á ársreikningi síðasta rekstrarárs hins vátryggða eða árshlutauppgjöri og áætlun um breytingar á vátryggingartímabilinu“. Í grein 13.3 kemur einnig fram að bætur séu aðeins greiddar fyrir það raunverulega tjón sem orðið hafi á bótatímabilinu.

17

Samkvæmt grein 13.1 í skilmálunum greiðir vátryggjandi bætur í þann tíma sem fram kemur í vátryggingarskírteini eða endurnýjunarkvittun en þó aldrei fyrir lengra tímabil en fyrirtækið er stöðvað að meira eða minna leyti. Jafnframt er kveðið á um það í grein 13.4 að sé ekki fyrirhugað að hefja stafsemi vátryggðs að nýju miðist bótafjárhæð við þann tíma sem eðlilegt megi telja að liðið hefði þar til rekstur gæti hafist að nýju. Þá segir í grein 13.5 að hafi reksturinn stöðvast varanlega af orsökum sem vátryggður ræður ekki við greiðist ekki bætur í lengri tíma en eðlilegt hefði mátt telja að liðið hefði þar til rekstur gæti hafist að nýju. Sem fyrr greinir er óumdeilt að vátryggingartímabilið sem rekstrarstöðvunartryggingin tók til var 12 mánuðir frá 6. júlí 2014 er verslunarhúsnæði Griffils brann. Þá voru bætur vegna rekstrartjóns að lokum greiddar vegna alls þess tíma enda var rekstur Griffils ekki endurreistur eftir brunann nema með rekstri tímabundins skólavörumarkaðar á árinu 2014.

18

Áfrýjandi sendi stefnda kröfubréf 31. desember 2014 þar sem sett var fram krafa um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar „án frekari tafa“ vegna tapaðrar framlegðar fyrir tímabilið frá júlí 2014 til júní 2015 að frádreginni raunverulegri framlegð vegna sölu á skólavörumarkaði í Laugardalshöll á tímabilinu frá ágúst til september 2014. Auk þess var þar sett fram krafa vegna aukakostnaðar en eins og að framan greinir lýtur krafa áfrýjanda í málinu ekki að slíkum kostnaði. Í bréfinu var jafnframt tekið fram að áfrýjandi hefði „ekki tekið ákvörðun um hvort verslun Griffils verði sett upp að nýju“.

19

Í svarbréfi stefnda 12. janúar 2015 var áréttuð sú afstaða hans að frá kröfu áfrýjanda skyldi draga þann fasta kostnað sem minnkaði eða sparaðist við brunann og kallað eftir gögnum um hann. Þá væri í kröfubréfi áfrýjanda gerð krafa um bætur fram í tímann en „þeim kröfum [væri] hafnað í heild sinni sem ótímabærum, enda tjónið ekki fram komið“. Jafnframt var tekið fram að miðað við upplýsingar um áætlaða framlegð og álagningu í rekstri Griffils mætti ætla að mikill hagur væri af því að finna nýtt húsnæði undir reksturinn. Var því óskað eftir upplýsingum um hvort ekki væri fyrirhugað að setja upp nýja starfsstöð og tekið fram að það gæti „skipt máli varðandi greiðslu á tjóni úr vátryggingunni, sbr. gr. 13.4 og/eða 13.5“.

20

Í svarbréfi áfrýjanda 23. janúar 2015 kom meðal annars fram sá skilningur hans að með síðastgreindum ummælum stefnda birtist sú afstaða að ekki ætti að bæta tjón áfrýjanda miðað við „það sem hefði orðið að öllu óbreyttu“. Í því sambandi var tekið fram að staðsetning nýrrar verslunar skipti miklu máli og ekki hefði fundist hentugt húsnæði undir reksturinn. Því hefði ekki verið hægt að taka ákvörðun um framtíðarstaðsetningu Griffils. Með bréfinu voru stefnda jafnframt sendar umbeðnar upplýsingar. Með öðru bréfi áfrýjanda 19. maí 2015 svaraði hann einnig kalli stefnda eftir frekari gögnum.

21

Svo sem að framan greinir fór bótauppgjör fram 23. júlí 2015. Vegna rekstrartjóns áfrýjanda voru annars vegar greiddar bætur vegna áætlaðs tapaðs hagnaðar að fjárhæð 18.488.637 krónur. Var sú fjárhæð byggð á áætlaðri sölu áfrýjanda á tímabilinu frá júlí 2014 til júní 2015 að frádreginni áætlaðri vörunotkun, launum, launatengdum gjöldum, öðrum rekstrarkostnaði og húsnæðiskostnaði. Því til viðbótar voru greiddar sundurliðast þannig að annars vegar er um að ræða áætlað 13.200.000 króna tap áfrýjanda vegna launa, launatengdra gjalda og annars rekstrarkostnaðar á tímabilinu frá janúar til júní 2015, en hins vegar hagnað vegna raunverulegrar vörusölu að frádreginni vörunotkun, launum, launatengdum gjöldum, öðrum rekstrarkostnaði og húsnæðiskostnaði á tímabilinu frá júlí 2014 til desember 2014, samtals að fjárhæð 8.186.180 krónur. Samtals námu greiddar bætur vegna rekstrartjóns áfrýjanda því 23.502.457 krónum.

22

Áfrýjandi mótmælti bótauppgjörinu með bréfi 27. ágúst 2015 en í því bréfi kom einnig fram að ekki hefði tekist að endurreisa rekstur Griffils.

23

Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2004 fyrnist krafa um bætur á fjórum árum og hefst fresturinn „við lok þess almanaksárs er vátryggður fékk nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem eru grundvöllur kröfu hans“. Í 3. mgr. sama ákvæðis segir jafnframt að ákvæði laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda gildi að öðru leyti, með einni undantekningu sem ekki á við í máli þessu. Lög nr. 14/1905 voru felld úr gildi með lögum nr. 150/2007 og gilda ákvæði síðarnefndu laganna að svo miklu leyti sem ekki er kveðið á um annað í lögum, sbr. 1. mgr. 1. gr. þeirra laga.

24

Í skýringum með ákvæði 1. mgr. 52. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 30/2004 segir að reglan sem lögð er til sé svipuð reglu 29. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga og myndi í flestum tilvikum leiða til sömu niðurstöðu. Hún leggi þó væntanlega stundum meiri skyldur á vátryggðan þar sem orðalag hennar gæti í einstaka tilvikum leitt til þess að fyrningarfrestur byrjaði að líða fyrr. Hin nýja regla sé skýrari þar sem einungis sé miðað við eitt tímamark en ekki jafnframt áskilið að vátryggður þurfi að eiga þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar. Í 29. gr. laga nr. 20/1954 var kveðið á um að kröfur sem risu af vátryggingarsamningi fyrndust á fjórumárum frá lokum þess almanaksárs er kröfuhafinn fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar.

25

Framangreind lögskýringargögn gefa ekki tilefni til annars en að skýra ákvæði 1. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2004 eftir orðanna hljóðan. Verður því að leggja til grundvallar að nægilegt sé að vátryggingartaki hafi þær upplýsingar um atvik að baki bótakröfu sem nauðsynlegar eru til að hann geti sett kröfuna fram. Í því verður ekki talið felast að fjárhæð bótakröfunnar þurfi að liggja endanlega fyrir enda er fyrningarfresti í lögum meðal annars ætlað að gefa tjónþola hæfilegt svigrúm til að staðreyna umfang tjóns.

Er það einnig sá skýringarkostur sem best samræmist viðtekinni skýringu á 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007, sbr. dóma Landsréttar 6. mars 2020 í máli nr. 26/2019 og 23. nóvember 2018 í máli nr. 276/2018.

26

Samkvæmt skilmálum rekstrarstöðvunartryggingar þeirrar sem áfrýjandi tók hjá stefnda er tryggingunni ætlað að bæta tjón sem verður á tilteknu tímabili vegna þess að rekstur áfrýjanda stöðvast. Vátryggingartímabilið er skilgreint í vátryggingarskírteini eða endurnýjunarkvittun en bætur greiðast þó ekki fyrir lengra tímabil en fyrirtækið er stöðvað að meira eða minna leyti, sbr. grein 13.1 í skilmálunum. Sé ekki fyrirhugað eða unnt að hefja rekstur að nýju greiðast bætur jafnframt ekki lengur en eðlilegt má telja að liðið hefði þar til rekstur gæti hafist að nýju, sbr. greinar 13.4 og 13.5 í skilmálum. Af öllu framangreindu verður ályktað að þau atvik er liggja til grundvallar bótakröfu úr rekstrarstöðvunartryggingunni komi í fyrsta lagi fram þegar í ljós kemur hvort rekstur hefst að nýju.

27

Af framlögðum gögnum málsins er ljóst að í janúar 2015 var enn til skoðunar hjá aðilum hvort unnt væri að endurreisa rekstur Griffils. Verða nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem liggja til grundvallar bótakröfu áfrýjanda því ekki taldar hafa komið fram fyrir þann tíma. Breytir engu í því sambandi þótt áfrýjandi hafi sett kröfu sína fram með ótímabærum hætti í bréfi 31. desember 2014 en í bréfinu var raunar einnig áréttað að ekki hefði verið tekin ákvörðun um hvort rekstur Griffils yrði endurreistur. 28

Að öllu framangreindu virtu verður fyrningarfrestur kröfu áfrýjanda ekki talinn hafa hafist fyrr en í árslok árið 2015. Var krafan því ófyrnd þegar mál þetta var höfðað 12. júní 2019, sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007. Verður því fallist á kröfu áfrýjanda í málinu með þeim hætti er nánar greinir í dómsorði.

29

Eftir þessum úrslitum verður stefnda í þessum þætti málsins gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti, sem ákveðst í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð :

Viðurkennt er að krafa sú sem áfrýjandi, Penninnehf., kann að eiga áhendur stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., um bætur úr rekstrarstöðvunartryggingu áfrýjanda, vegna tjóns sem varð 6. júlí 2014 vegna eldsvoða að Skeifunni 11, var ekki fallin niður fyrir fyrningu þegar mál þetta var höfðað 12. júní 2019.

Stefndi greiði áfrýjanda 1.600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2020

Mál þetta, sem dómtekið var 5. mars 2020, var höfðað 12. júní 2019 af Pennanum ehf., Skeifunni 10, Reykjavík, á hendur Vátryggingafélagi Íslands, Ármúla 3, Reykjavík, til viðbótargreiðslu úr vátryggingum stefnanda hjá stefnda. Fyrirsvarsmaður stefnanda er I-kk-nf J-kk-nf, framkvæmdastjóri stefnanda. Fyrirsvarsmaður stefnda er V-kk-nf S-kk-nf, stjórnarformaður stefnda.

Stefnandi gerir þá kröfu að stefndi greiði honum 31.100.248 krónur með dráttarvöxtum frá 23. júlí 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að mati dómsins.

Stefndi krefst þess aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum gerir stefndi auk þess kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda að mati dómsins.

Í þinghaldi 19. nóvember 2019 var ákveðið að skipta sakarefni málsins, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991, þannig að dæmt yrði um varnir byggðar á fyrningu áður en til frekari gagnaöflunar kæmi, en lögmaður stefnanda hafði þá upplýst að hann hefði í hyggju að afla matsgerðar áður en til aðalmeðferðar málsins kæmi. Er því aðeins sá þáttur málsins sem lýtur að fyrningu hér til úrlausnar.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Mál þetta er sprottið af bruna nokkurra fasteigna í Skeifunni þann 6. júlí 2014, en stefnandi hafði eina þeirra fasteigna sem brann, Skeifuna 11, á leigu undir starfsemi Griffils, sem þar seldi ritföng og skólavörur og rak skipti bók markað fyrir notaðar skólabækur. Þessi fasteign var dæmd ónýt í kjölfar brunans. Stefnandi var með lausafjártryggingu og rekstrarstöðvunartryggingu hjá stefnda þegar bruninn varð. Uppgjör lausafjártryggingar fór fram með því að stefndi greiddi stefnanda samtals 86.791.446 krónur í bætur á grundvelli hennar. Aðilar hafa, m. a. áður fyrir dómstólum, deilt um uppgjör á grundvelli rekstrarstöðvunartryggingarinnar. Um það deila þeir enn og snýst málshöfðun þessi um það uppgjör, en í þessum dómi er sem fyrr segir aðeins til úrlausnar hvort hugsanleg krafa stefnanda var fyrnd þegar málið var höfðað.

Samkvæmt vátryggingarskilmálum sem gilda um rekstrarstöðvunartryggingu stefnanda hjá stefnda og deilt er um uppgjör á var bótatímabil 12 mánuðir, ekki var um neina eigin áhættu að ræða og var umsamin vátryggingarfjárhæð 136.827.000 krónur. Vátryggingin bætir rekstrartap sem vátryggður verður fyrir við stöðvun rekstrar á vátryggingartímabilinu og leiðir til samdráttar í sölu vöru eða þjónustu vátryggðs af völdum bruna. Félagið greiðir bætur fyrir umsamið bótatímabil, sem hér var ákveðið tólf mánuðir, þó aldrei fyrir lengra tímabil en fyrirtækið er stöðvað að meira eða minna leyti og felst tjónið í mismun á reiknaðri framlegð eins og hún hefði orðið miðað við ótruflaðan rekstur annars vegar og hins vegar raunverulegri framlegð á bótatímabilinu. Bætur eru greiddar fyrir raunverulegt tjón sem verður á því tímabili. Sé ekki fyrirhugað að hefja starfsemi vátryggðs að nýju miðast bótafjárhæðin við þann tíma sem eðlilegt má telja aðliðið hefði þar til rekstur gæti hafist að nýju, þó aldrei lengur en umsamið bótatímabil, og miðast bætur við óhjákvæmilegan, sannanlegan kostnað vátryggðs á þeim tíma. Auk þess er gert ráð fyrir greiðslum bóta vegna aukakostnaðar, svo sem kostnaðar við að takmarka tjón. Á þeim grundvelli greiddi stefndi stefnanda kostnað vegna skólamarkaðar sem stefnandi opnaði tímabundið til þess að takmarka tjón sitt, en lokauppgjör vegna þessa lá fyrir í nóvember 2014.

Aðilar fólu endurskoðendum sínum að áætla framlegð stefnanda á vátryggingartímabilinu í þeim tilgangi að ákvarða bætur til stefnanda á grundvelli skilmála tryggingarinnar. Taldi endurskoðandi stefnanda að töpuð framlegð fyrir tímabilið júlí 2014 til júní 2015 væri 128.640.125 krónur, en endurskoðandi stefnda taldi að hún væri 130.711.184 krónur og lágu niðurstöður þeirra um tapaða framlegð stefnanda á bótatímabilinu fyrir í lok desember 2014. Þá þegar var ljóst að aðilar voru ekki sammála um það hvort draga ætti frá kostnað sem sparaðist með því að vera ekki með rekstur á sama tíma eða ekki. Stefndi taldi, með vísan til skilmála tryggingarinnar, að draga ætti slíkan kostnað frá þar sem bæturnar væru takmarkaðar við raunverulegt tjón stefnanda, en því var stefnandi ekki sammála.

Lögmaður stefnanda sendi stefnda kröfubréf 31. desember 2014 þar sem stefndi var krafinn um greiðslu bóta að fjárhæð 104.840.962 krónur. Bótakrafan var byggð á áætlun endurskoðanda stefnanda um áætlaða framlegð, 128.640.125 krónur, að frádreginni framlegð vegna sölu í Laugardalshöll frá ágúst til september 2014, 43.354.439 krónur, en auk þess var krafist greiðslu á 19.555.277 króna aukakostnaði. Í svarbréfi stefnda 12. janúar 2015 var, með vísan til þess að draga bæri frá tapaðri framlegð allan rekstrarkostnað sem stefnandi sparaði vegna brunans, óskað eftir því að stefnandi upplýsti um þennan rekstrarkostnað, en ekki væri hægt að ganga til uppgjörs fyrr en hann lægi fyrir. Í bréfi stefnanda þann 23. janúar 2015 var röksemdum stefnda mótmælt, stefnandi teldi að upplýsingar um rekstrarkostnað skiptu ekki máli þar sem bætur ætti að miða við tapaða framlegð, eins og hún væri sett fram í kröfubréfi hans frá 31. desember 2014, án frádráttar. Í bréfaskiptum aðila fram eftir árinu 2015 áréttuðu þeir óbreytta afstöðu sína til þessa, en jafnframt veitti stefnandi stefnda upplýsingar um húsnæðiskostnað fyrir tjón. Að fengnum þeim upplýsingum sendi stefnandi stefnda þann 23. júlí 2015 útreikninga sína um ákvörðun bóta og samkvæmt þeim nam rekstrarstöðvunartjón stefnanda 23.502.457 krónum. Auk þess samþykkti stefndi að bæta stefnanda aukakostnað með 14.584.757 krónum og greiddi stefndi stefnanda þessar fjárhæðir.

Stefnandi hafnaði þessu bótauppgjöri með bréfi 27. ágúst 2015 og óskaði endurskoðunar þess. Með bréfi 5. október s. á. upplýsti stefndi að málið hefði verið tekið til skoðunar á ný og að fyrri afstaða félagsins stæði óbreytt.

Stefnandi höfðaði þann 23. febrúar 2016 dómsmál á hendur stefnda vegna þessa og fleiri atriða vegna sama tjóns. Undir rekstri málsins náðu aðilar sátt um önnur ágreiningsatriði en uppgjör úr rekstrarstöðvunartryggingunni. Endanleg dómkrafa stefnanda vegna hennar nam áætlaðri tapaðri framlegð stefnanda af rekstri Griffils. Héraðsdómur sýknaði stefnda af kröfu stefnanda með dómi 13. október 2017 og taldi að álykta yrði að krafa stefnanda í málinu samsvaraði áætluðum leigukostnaði og öðrum húsnæðistengdum kostnaði, á tímabilinu 6. júlí 2014 til og með 5. júlí 2015, sem hafði fallið niður við tjónið. Yrði fallist á kröfu stefnanda myndi það leiða til auðgunar stefnanda, sem fjárhæð þessa kostnaðar næmi, sem draga bæri frá kröfu hans. Stefnandi áfrýjaði dómi héraðsdóms til Hæstaréttar Íslands. Þar lagði stefnandi fram gögn um að kostnaður vegna húsnæðis á bótatímabilinu hefði numið um 31 milljón króna og því ætti að fallast á helming af dómkröfu hans. Hæstiréttur taldi að stefnanda hefði verið í lófa lagið að leggja fram viðhlítandi gögn um þetta efni, en það hefði hann ekki gert. Úr þessum annmarka yrði ekki bætt með því að dómstólar mætu stefnanda skaðabætur að álitum. Með dómi sínum 21. júní 2018, í máli nr. 747/2017, vísaði Hæstiréttur málinu því frá héraðsdómi vegna vanreifunar.

Með birtingu stefnu þessa máls þann 12. júní 2019 höfðaði stefnandi á ný mál út af sömu kröfu og byggir enn á því að reiknuð framlegð sé 128.640.125 krónur. Að teknu tilliti til raunverulegrar framlegðar vegna sölu í Laugardalshöll, 43.354.439 króna, og þegar greiddra bóta, 23.502.457 króna, sé ógreidd reiknuð framlegð 61.783.228 krónur, en það var dómkrafa hans í fyrra málinu. Frá þeirri fjárhæð eigi í samræmi við dóm Hæstaréttar að draga húsnæðiskostnað að fjárhæð 30.682.980 krónur. Stefnukrafan í þessu máli er því mismunurinn eða 31.100.248 krónur. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki enn lagt fram fullnægjandi gögn um rekstrarkostnað sem féll niður við vátryggingaratburðinn og sparaðist samkvæmt því við tjónið.

Ágreiningur aðila í þessum þætti málsins snýst um það að stefndi telur að krafa stefnanda, sem gerð var með kröfubréfi 31. desember 2014, hafi verið fyrnd þegar mál þetta var höfðað 12. júní 2019 og krefst hann sýknu þegar af þeirri ástæðu. Stefnandi heldur því fram að upphaf fyrningarfrests kröfu hans verði ekki miðað við dagsetningu kröfubréfsins, einkum þar sem bótatímabilið hafi ekki verið liðið þegar bréfið var sent og vegna þess að þá hafi ekki legið fyrir allar upplýsingar um tjón hans.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveður grundvöll málsins þann að hann hafi haft rekstrarstöðvunartryggingu hjá stefnda, en stefndi hafi ekki viljað greiða fullar bætur úr henni, þrátt fyrir skilmála hennar um að hún bæti tapaða framlegð vegna tjóns. Tjón stefnanda sé enn að verulegu leyti óbætt og því sé krafist frekari bóta úr tryggingunni.

Samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar (ER20) beri að bæta tjónið samkvæmt fyrirmælum þeirra. Í gr. 11.1 komi skýrt fram að vátryggingarfjárhæð skuli nema áætlaðri framlegð vátryggðs á vátryggingartímabilinu. Með vátryggingarfjárhæð sé átt við fjárhæð, sem tilgreind sé í vátryggingarsamningi og hagsmunir séu að hámarki vátryggðir fyrir, sbr. h-lið 1. mgr. 2. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Samkvæmt gr. 11.2 skuli hugtakið framlegð hafa þá þýðingu í skilmálunum að vera rekstrartekjur vátryggingartímabilsins að frádreginni vörunotkun, breytilegum launakostnaði, öðrum breytilegum kostnaði og birgðabreytingu fullunninna vara ef við á. Þessi skilgreining sé í samræmi við hefðbundnar skilgreiningar á hugtakinu framlegð, að framlegð sé ekki það sama og hagnaður. Í gr. 11.5 sé tekið fram að við áætlun á framlegð, rekstrartekjum og breytilegum kostnaði sé byggt á ársreikningi síðasta rekstrarárs hins vátryggða eða árshlutauppgjöri og áætlun um breytingar á vátryggingartímabilinu. Við ákvörðun vátryggingarfjárhæðar beri því að miða við framlegð eins og hún hefði orðið ef ekki hefði komið til tjónsatburðar.

Í gr. 13.1 í skilmálum vátryggingarinnar segi að vátryggingafélagið greiði bætur í þann tíma sem fram komi í vátryggingarskírteini eða endurnýjunarkvittun, en þó aldrei fyrir lengra tímabil en fyrirtækið er stöðvað að meira eða minna leyti. Vátryggingartímabilið hafi verið 12 mánuðir frá tjónsatburði hinn 6. júlí 2014 að telja og eigi bótatímabilið að miðast við það. Rekstur Griffils hafi þá stöðvast og hafi ekki hafist aftur, að undanskildu stuttu tímabili þegar stefnandi hafi rekið skólamarkað í Laugardalshöll undir merkjum Griffils. Tillit hafi verið tekið til þess reksturs við útreikning á dómkröfu.

Samkvæmt gr. 13.2 í skilmálum vátryggingarinnar skuli bótafjárhæð tryggingarinnar nema mismun á reiknaðri framlegð eins og hún hefði orðið miðað við ótruflaðan rekstur og hins vegar raunverulegri framlegð. Reksturinn hafi algerlega stöðvast og hafi ekki hafist aftur. Mismunurinn á raunverulegri framlegð og reiknaðri sé því mismunurinn á annars vegar engri framlegð og hins vegar þeirri framlegð af rekstri Griffils sem ætla megi, samkvæmt mati endurskoðenda, að hefði orðið. Það sé nú krafa stefnanda, að frádregnum kostnaði sem fallið hafi niður við tjónið, sbr. niðurstöðu Hæstaréttar. Enginn vafi leiki á því að „raunverulegt tjón“, sem beri að bæta samkvæmt skilmálum tryggingarinnar, sé töpuð framlegð af rekstri Griffils, að frádregnum þeim kostnaði.

Stefndi hafi hafnað því á grundvelli meginreglna vátryggingaréttarins að miða við framlegðina af rekstrinum. Með því horfi stefndi fram hjá þeirri staðreynd að samningur var í gildi milli aðila. Meginreglur vátryggingaréttarins skipti því ekki máli, enda geti þær ekki breytt því hvernig aðilar hafi samið um að tjón sem félli undir trygginguna skyldi gert upp. Skilmálar vátryggingarinnar verði ekki túlkaðir í andstöðu við skýrt orðalag þeirra með vísan til meginreglna vátryggingaréttarins. Um þetta gildi einfaldlega meginreglur samningaréttarins, m. a. andskýringarregla samningaréttarins, um að sá sem samið hafi skilmála einhliða beri hallann af óskýrleika þeirra, og sé sá aðili sem staðið hafi nær að taka af vafa um óskýra skilmála. Stefndi telji í bréfum sínum að ákvæði laga um vátryggingarsamninga séu ófrávíkjanlegar reglur að meginstefnu, en það sé ekki rétt. Samkvæmt lögunum sé óheimilt að víkja frá I. og II. hluta þeirra leiði það til lakari stöðu þess sem öðlist kröfu á hendur félaginu samkvæmt vátryggingarsamningi. Heimilt sé að víkja frá ákvæðum laganna vátryggingartaka til hagsbóta og sé það áréttað í greinargerð með frumvarpi til laganna. Það veiti vátryggingartaka betri rétt að tryggja framlegð fremur en beinan hagnað af rekstri. Samningar um slíka vátryggingarskilmála séu því fyllilega lögmætir og vel þekktir. Tjón á rekstri stefnanda hafi verið altjón. Hann hafi talið að með tryggingunni yrði honum tryggð framlegð rekstursins ef hann stöðvaðist, enda hafi það verið markmið hans. Það kæmi sér illa fyrir stefnanda ef bæta ætti tjónið með öðrum hætti af því að hann hafi ekki treyst sér til að endurreisa reksturinn, m. a. sökum kostnaðar.

Í 4. gr. vátryggingarsamningalaga, um upplýsingar við töku vátryggingar, segi að við töku vátryggingar skuli vátryggingafélagið, eða sá sem kemur fram fyrir hönd þess, veita nauðsynlegar upplýsingar til þess að vátryggingartaki geti metið tilboð þess. Sérstaklega skuli gera grein fyrir því hvort verulegar takmarkanir séu á gildissviði vátryggingarinnar eða þeirri vernd er hún veiti. Ætti að gera upp tjónið á grundvelli vátryggingarinnar með öðrum hætti en skilmálar hennar mæli skýrt fyrir um, þannig að munurinn hlypi á tugum milljóna króna, hlyti að hafa verið nauðsynlegt við töku vátryggingarinnar að félagið veitti upplýsingar um það, svo að vátryggingartaki gæti metið tilboð þess. Stefndi hafi engar upplýsingar veitt um að uppgjör tjóns myndi fara fram með öðrum hætti en skilmálarnir segi til um. Hann haldi því nú fram að gera eigi upp tjónið með öðrum hætti en skilmálar tryggingarinnar segi til um og beri því hallann af því að hafa brotið gegn þessu ákvæði.

Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum hafi í sambærilegu máli talið að hallann af óljósu orðalagi vátryggingar yrði vátryggingafélagið að bera í samræmi við anda laganna um vátryggingarsamninga, sem og andskýringarregluna, sem væri vel þekkt í vátryggingarsamningarétti. Þau sjónarmið eigi hér við að stefnda hefði verið í lófa lagið að taka það fram ef markmið tryggingarinnar væri að gera upp tjón með öðrum hætti en skilmálar hennar segi skýrt til um. Það sé gert í öðrum skilmálum stefnda um rekstrarstöðvunartryggingar, sbr. skilmála vátryggingar ER25 fyrir kúabú, en ekki í skilmálum ER20, sem gildi í þessu máli. Í samræmi við andskýringarregluna, sem hafi mikið vægi í vátryggingaréttinum, beri stefndi hallann af því ef skilmálar hans eru ekki skýrir. Afstaða stefnda sé beinlínis í andstöðu við orðalag skilmálanna og sé sú niðurstaða ótæk fyrir vátryggingartaka.

Vátryggingarfjárhæð vátryggingarskírteinisins hafi verið um 130 milljónir króna, en sú fjárhæð sé í engu samræmi við hagnað af starfseminni á einu ári. Fjárhæðin í vátryggingarskírteininu sé vísbending um það að hún hafi átt að tryggja framlegð rekstursins en ekki hagnað af rekstrinum. Í bréfi stefnda sé vitnað til frumvarps til laga um vátryggingarsamninga, þar sem fram komi að sú meginregla gildi eftir sem áður að skaðatryggingar eigi ekki að bæta meira en raunverulegt tjón hins vátryggða. Krafa stefnanda sé ekki um annað en raunverulegt tjón hans, sem sé töpuð framlegð af rekstrareiningunni Griffill, en hugtakið sé ekki skilgreint í lögum.

Í 39. gr. eldri laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954 hafi komið fram að þótt samið hefði verið á annan veg væri vátryggingafélagi óskylt að greiða hærri bætur en með þyrfti til þess að bæta tjón það sem orðið hefði, en þetta ákvæði hafi ekki verið tekið upp í gildandi lög um vátryggingarsamninga. Í greinargerð með frumvarpi til laganna hafi skýringin verið sú að í framkvæmd hefðu vátryggingafélög í skilmálum sínum samið um að bæta tjón á tilteknum munum umfram raunverulegt verðmæti þeirra. Þætti því ekki rétt að halda sem sérstakri grein hinni fortakslausu reglu 39. gr. eldri laga. Vátryggingafélögum sé því heimilt að semja hvernig sem er, vátryggingartaka til hagsbóta, en krafa stefnanda sé þó ekki umfram raunverulegt tjón hans. Gild rök séu fyrir því að bæta fremur framlegð en beinan hagnað þegar rekstur stöðvast. Hið vátryggða sé fyrst og fremst tekjumöguleikar reksturs að frádregnum breytilegum kostnaði við að skapa tekjurnar. Samkvæmt 35. gr. laga um vátryggingarsamninga, um útreikning bóta og vátryggingarverðmæti, eigi vátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt sé ekki um annað samið í vátryggingarsamningi. Stefnandi hafi orðið fyrir altjóni á rekstri sínum, sem ekki verði endurreistur. Rekstrarstöðvunartrygging bæti framlegðartap sem vátryggður verði fyrir. Stefnandi fái ekki fullar bætur nema hann fái að fullu bætta tapaða framlegð sína af rekstrareiningu Griffils. Uppgjör með öðrum hætti feli í sér að stefnandi fái ekki fullar bætur fyrir sitt fjártjón.

Dómkrafan byggist á því að stefnandi eigi rétt á því að frá bætta tapaða framlegð af rekstri Griffils á bótatímabilinu, frá 6. júlí 2014 og í tólf mánuði þar á eftir, þó að frádregnum kostnaði sem fallið hafi niðurvið tjónið, sbr. niðurstöðu dómstóla í fyrra máli. Þá framlegð verði eðli máls samkvæmt að áætla og það hafi endurskoðendur aðila gert í samstarfi og byggt áætlun sína á rekstrinum fram að tjónsatburði. Í fyrra dómsmáli hafi aðilar þó ekki deilt um fjárhæðir, aðeins bótaskyldu, og hafi stefndi ekki byggt á því að fjárhæðir í stefnu væru rangar. Í þessu máli sé byggt á sömu fjárhæðum.

Fyrsta atriðið í því hvernig stefnufjárhæðin sé fundin út sé hver hafi verið töpuð og óbætt framlegð stefnanda. Samkvæmt niðurstöðu endurskoðanda hafi tjón stefnanda vegna brunans verið 104.840.962 krónur á tólf mánaða bótatímabilinu. Um þá fjárhæð hafi ekki verið deilt tölulega og sé hún að meðtöldum aukakostnaði sem stefnandi hafi lagt í vegna uppsetningar á verslun Griffils í Laugardalshöll haustið 2014. Þann aukakostnað hafi stefnandi að mestu fengið bættan frá stefnda og beri því að draga hann frá heildartapinu. Þá fáist fjárhæðin 85.285.686 krónur. Sama fjárhæð fáist einnig með því t. d. að leggja saman tvær tölur í mati á tapaðri framlegð fyrir annars vegar tímabilið júlí – nóvember 2014 (32.917.818 kr.) og hins vegar tímabilið desember 2014 – júní 2015 (52.367.868 kr.). Engu breyti hvor leiðin sé farin. Frá þessari fjárhæð, 85.285.686 krónum, sé dregin sú fjárhæð sem stefndi hafi greitt stefnanda sem fullnaðarbætur að mati stefnda, 23.502.457 krónur. Niðurstaðan sé 61.783.228 krónur, sem sé töpuð framlegð stefnanda á bótatímabilinu vegna bruna verslunar Griffils. Þá fjárhæð hafi stefnandi viljað fá bætta í fyrra dómsmáli. Í útreikningum endurskoðendanna sé tekið mið af hugtakinu „kostnaðarverð seldra vara“ til frádráttar vörusölu, þ. e. a. s. vörunotkun. Annað, svo sem breytilegur launakostnaður, eigi ekki við um rekstur Griffils, en stefnandi hafi haldið áfram að greiða starfsmönnum sínum laun eftir tjónið, og hafi sá kostnaður ekki fallið niður.

Ein meginröksemd stefnda fyrir höfnun frekari bóta í fyrra máli hafi verið sú að stefnandi hefði sparað sér ýmsan kostnað sem fallið hefði niður við brunann, svo sem húsaleigu og annan rekstur húsnæðisins sem brann. Hafi hann byggt á því að sá kostnaður, sem sé fastur kostnaður, yrði að breytilegum kostnaði við tjón og ætti þar með að dragast frá samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar. Því hafi stefnandi mótmælt, en dómstólar hafi ekki tekið afstöðu til þess hvort fastur kostnaður verði við tjónsatburð að breytilegum kostnaði. Dómstólar hafi talið að frá vátryggingarbótum ætti að draga þann kostnað sem félli niður við tjón og sparaðist. Til þessa sé tekið tillit í dómkröfu.

Þau gögn sem stefnandi hafi um það hvaða kostnaður hafi fallið niður við tjónið séu reikningar úr fjárhagsbókhaldi hans frá því fyrir tjón sem bókfærðir hafi verið í fjárhagsbókhaldi hans á rekstrareininguna Griffil sem húsaleiga og rekstrarkostnaður. Þessir reikningar séu þeir síðustu sem borist hafi stefnanda fyrir tjónið og hafi slíkir reikningar ekki borist eftir tjón. Samkvæmt þeim hafi mánaðarlegur rekstrarkostnaður húsnæðisins að Skeifunni 11, sem hýst hafi rekstur Griffils, verið samtals 2.556.915 krónur. Á tólf mánaða tímabili hafi hann því verið 30.682.980 krónur. Fjárhæðir til frádráttar séu án virðisaukaskatts, þá 25,5%, enda hefði stefnandi fengið virðisaukaskattinn af þessum kostnaði endurgreiddan.

Bæði Héraðsdómur Reykjavíkur og Hæstiréttur Íslands hafi talið rétt að draga frá dómkröfu stefnanda um áætlaða framlegð kostnað sem sparaðist vegna reksturs húsnæðis stefnanda, þótt um fastan kostnað sé að ræða. Áætluð framlegð stefnanda, byggð á raungögnum og yfirfarin af endurskoðendum stefnanda og stefnda, hafi verið 61.783.228 krónur. Dómkrafa stefnanda sé sú fjárhæð, að frádregnum þeim kostnaði sem sparaðist við tjónið, 30.682.980 krónur, og sé samkvæmt því 31.100.248 krónur. Stefnandi skilji ekki útreikninga og rökstuðning stefnda um það hvernig bæta eigi tjón vegna tapaðrar framlegðar á grundvelli vátryggingarinnar. Stefndi hafi engin gögn lagt fram með þeim útreikningum og óljóst sé hvort tölur hans byggist á gögnum samkvæmt gr. 11.5 í skilmálunum, ársreikningi síðasta rekstrarárs, eða einhverju öðru. Stefnandi hafi hafnað þessum útreikningum stefnda, en samkvæmt þeim sé þó gert ráð fyrir umtalsverðri framlegð af rekstrinum, sem stefndi telji að eigi að lækka með óútskýrðum og órökstuddum kostnaði.

Stefnandi krefjist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 23. júlí 2015, þegar uppgjör stefnda hafi borist og miðað sé við að fjárhæðin hafi þá fallið í gjalddaga. Stefnandi vísi til 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu og III. kafla laganna almennt. Vísað sé til laga um vátryggingarsamninga, laga um meðferð einkamála, almennra reglna vátryggingaréttarins, kröfuréttarins og samningaréttar. Um varnarþing sé vísað til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 og um málskostnað til 129. gr., sbr. 130. gr., sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmæli og hafni öllum kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda og byggi í fyrsta lagi á því að krafan sé fallin niður fyrir fyrningu. Því beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda um bætur úr rekstrarstöðvunartryggingu hjá stefnda.

Óumdeilt sé að um þessa tryggingu gildi vátryggingarskilmálar stefnda nr. ER20 og að lög nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga gildi um trygginguna. Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga um vátryggingarsamninga fyrnist kröfur um bætur á fjórum árum. Fresturinn hefjist við lok þess almanaksárs er vátryggður hafi fengið nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem séu grundvöllur kröfu hans. Sama ákvæði um fyrningu sé að finna í grein 16 í vátryggingarskilmálum nr. ER20. Þá segi í 3. mgr. 52. gr. nefndra laga að ákvæði laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda gildi að öðru leyti. Þau lög hafi verið felld úr gildi með lögum nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sbr. 28. gr. síðargreindu laganna. Samkvæmt því gildi lög nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda að öðru leyti um fyrningu eftir 1. mgr. 52. gr. laga um vátryggingarsamninga.

Húsnæði G-kk-ef hafi brunnið til kaldra kola þann 6. júlí 2014. Strax eftir tjónið og í nokkra mánuði á eftir hafi aðilar rætt um uppgjör á tjóninu samkvæmt skilmálum tryggingarinnar. Stefnandi hafi rekið skólamarkað í Laugardalshöll í ágúst og september 2014 í þeim tilgangi að takmarka tjón sitt. Fram komi í stefnu að lokið hafi verið við samantekt á kostnaði og lokauppgjöri á rekstri Griffils í Laugardalshöll í nóvember 2014. Stefndi hafi greitt stefnanda allan kostnað vegna þessa reksturs.

Í desember 2014 hafi aðilar falið endurskoðendum sínum að áætla framlegð stefnanda á vátryggingartímabilinu í þeim tilgangi að ákvarða bætur til stefnanda á grundvelli skilmála tryggingarinnar. Niðurstöður þeirra hafi verið mjög svipaðar eða um 130.000.000 króna. Þegar niðurstöður endurskoðendanna hafi legið fyrir í desember 2014 hafi aðilar hafið viðræður um uppgjör bóta en ekki verið sammála um hvort draga ætti frá kostnað sem stefnandi sparaði með því að vera ekki með neinn rekstur á tímabilinu. Það hafi orðið til þess að stefnandi sendi stefnda kröfubréf þann 31. desember 2014 þar sem hann hafi krafið stefnda um greiðslu bóta að fjárhæð 104.840.962 krónur. Bótakrafan sé byggð á áætlun endurskoðanda hans um áætlaða framlegð að frádreginni framlegð vegna sölu í Laugardalshöll frá ágúst til september 2014, en ekki að frádregnum öðrum rekstarkostnaði, þar sem hann hafi talið að vátryggingarskilmálar stefnda mæltu ekki fyrir um slíkan frádrátt.

Í ljósi þess að stefnandi byggi frádrátt í þessu máli vegna húsnæðiskostnaðar sem féll niður við vátryggingaratburðinn á reikningum úr fjárhagsbókhaldi sínu frá því fyrir tjón sé ljóst að sá kostnaður hafi legið fyrir á árinu 2014. Nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem séu grundvöllur kröfu stefnanda hafi því legið fyrir í lok desember 2014. Það leiði til þess að upphaf fjögurra ára fyrningarfrests eftir 1. mgr. 52. gr. laga um vátryggingarsamninga og grein 16 í vátryggingarskilmálum nr. ER20 sé við lok ársins 2014.

Því eigi að miða upphaf fyrningarfrests við 1. janúar 2015. Samkvæmt því fyrnist krafa stefnanda fjórum árum síðar, eða þann 31. desember 2018, hafi fyrningu ekki verið slitið samkvæmt ákvæðum laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.

Stefnandi hafi fyrst höfðað mál vegna kröfu sinnar með birtingu stefnu þann 23. febrúar 2016. Því máli hafi lokið með því að Hæstiréttur vísaði málinu frá héraðsdómi þann 21. júní 2018 í máli nr. 747/2017. Það hafi orðið endanlegar lyktir þess máls.

Samkvæmt 15. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda sé fyrningu slitið með málssókn skuldara til að fá dóm fyrir kröfunni. Fyrningu sé slitið í slíku tilviki þegar mál telst höfðað með birtingu stefnu. Í 1. mgr. 21. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda segi að nýr fyrningarfrestur byrji ekki að líða meðan á málssókn eftir 15. gr. laganna standi. Þetta þýði að fyrning kröfunnar frestist tímabundið og fari það eftir úrslitum málsins hver endanleg réttaráhrif þess að fyrningu sé slitið verði. Ljúki dómsmáli með því að krafa kröfuhafa sé dæmd eða dómsátt gerð um hana sé mælt fyrir um það í 2. mgr. 21. gr. laganna að nýr tíu ára fyrningarfrestur hefjist frá þeim degi sem dómur hafi gengið um kröfuna eða dómsátt verið gerð um hana. Sé dómsmáli hins vegar vísað frá dómi hefjist ekki nýr fyrningarfrestur samkvæmt framansögðu heldur sé kröfuhafa veitt heimild í 1. mgr. 22. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda til að höfða nýtt mál um kröfuna innan sex mánaða frá því að málinu er vísað frá dómi þótt fyrningarfresturinn sé liðinn. Þetta þýði að höfði kröfuhafi ekki nýtt mál um kröfuna innan sex mánaða frestsins hafi fyrri málsókn kröfuhafa ekki þau réttaráhrif að slíta fyrningu kröfunnar. Upphaflegur fyrningarfrestur sé því óslitinn og óbreyttur. Hér sé um hlutlæga reglu að ræða sem sé án undantekninga.

Þar sem málinu hafi verið vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar í máli nr. 747/2017 þann 21. júní 2018 hefði stefnanda borið að höfða nýtt mál um kröfuna innan sex mánaða frá þeim degi, eða fyrir 21. desember 2018, til þess að slíta fyrningu kröfunnar. Nýtt mál hafi verið höfðað um kröfuna með birtingu stefnu fyrir lögmanni stefnda þann 12. júní 2019, löngu eftir að fyrrgreindu sex mánaða tímabili hafi lokið og því hafi stefnandi ekki slitið fyrningu kröfu sinnar með fyrri málsókn sinni. Því gildi upphaflegur fjögurra ára fyrningarfrestur kröfunnar, frá 1. janúar 2015 til 31. desember 2018. Þegar mál þetta hafi verið höfðað hafi verið liðin meira en fjögur ár frá upphafi fyrningarfrests kröfunnar og hafi krafan þá verið fyrnd. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Verði ekki fallist á að krafan sé fallin niður fyrir fyrningu byggi stefndi í öðru lagi á því að bætur miðist samkvæmt skilmálum við óhjákvæmilegan, sannanlegan kostnað vátryggðs sé ekki fyrirhugað að hefja starfsemi vátryggðs að nýju. Stefnandi hafi ekki lagt fram gögn um það hver hafi verið óhjákvæmilegur, sannanlegur kostnaður hans á vátryggingartímabilinu eða öðru styttra tímabili sem gera megi ráð fyrir að hafi þurft til að hefja rekstur á ný. Stefndi hafi þegar greitt stefnanda 23.502.457 krónur í bætur og með því sé tjónið að fullu bætt. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að óhjákvæmilegur, sannanlegur kostnaður hans hafi verið meiri. Tjón stefnanda sé því ósannað, sem leiði til þess að sýkna verði stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Í þriðja lagi sé byggt á því að til lækkunar reiknuðum bótum komi rekstrarkostnaður sem fallið hafi niður og sparast við tjónið. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 747/2017 beri stefnda aðeins að bæta stefnanda raunverulegt tjón hans, enda eigi stefnandi ekki að hagnast á tjónsatburðinum. Einu gögnin sem stefnandi geti lagt fram um það hvaða kostnaður hafi fallið niður við tjónið séu reikningar úr fjárhagsbókhaldi hans frá því fyrir tjón sem bókfærðir hafi verið í fjárhagsbókhaldi stefnanda sem húsaleiga og rekstrarkostnaður. Aðeins sé um að ræða húsnæðiskostnað samkvæmt gögnum. Samkvæmt dómi Hæstaréttar beri að draga allan rekstrarkostnað sem sparist við vátryggingaratburð frá reiknuðum bótum í þeim tilgangi að finna út hvert raunverulegt tjón stefnanda sé, ekki aðeins húsnæðiskostnað. Stefnandi hafi ekki upplýst hvaða launakostnaður, viðhaldskostnaður, vaxta- og fjármagnskostnaður eða annar kostnaður til að afla tekna, tryggja þær og halda þeim við, hafi fallið niður við vátryggingaratburðinn á sama tímabili. Allan rekstarkostnað sem fallið hafi niður við vátryggingaratburðinn skuli draga frá kröfunni, þ. e. allan kostnað sem þurfi að greiða til að afla teknanna, tryggja þær og halda þeim við. Með hliðsjón af reglugerð nr. 483/1994, um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi, sé ljóst að undir þetta falli t. d. húsnæðiskostnaður, launakostnaður, viðhaldskostnaður eigna, vaxta- og fjármagnskostnaður og ýmis annar kostnaður sem tengist atvinnurekstrinum.

Þá hafi stefndi greitt stefnanda 10.534.326 krónur umfram skyldu úr lausafjártryggingu, með greiðslu á 86.791.446 krónum í bætur samkvæmt henni, miðað við uppreiknaða vátryggingarfjárhæð, 76.582.570 krónur, og uppreiknaða eigin áhættu 325.450 krónur til frádráttar. Stefndi eigi því endurkröfu á hendur stefnanda sem nemi þeirri fjárhæð og séu skilyrði til skuldajafnaðar uppfyllt, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Stefndi vísi einkum til almennra reglna vátryggingaréttar, laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, auk laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eftir því sem við eigi, og byggist krafa stefnda um málskostnað á 129. og 130. gr. þeirra laga.

Niðurstaða

Svo sem fram er komið var sakarefni máls þessa skipt þannig að fyrst yrði dæmt um varnir byggðar á fyrningu áður en aðrar efnisvarnir stefnda kæmu til skoðunar. Því er hér aðeins til úrlausnar hvort kröfur stefnanda hafi verið fallnar niður vegna fyrningar áður en málið var höfðað. Málsatvikum er lýst í sérstökum kafla hér að framan og vísast til þess sem þar kemur fram.

Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 fyrnist krafa um bætur á fjórum árumog hefst fresturinn við lok þess almanaksárs er vátryggður fékk nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem eru grundvöllur kröfu hans. Stefndi byggir á því að kröfur stefnanda hafi verið fyrndar þegar málið var höfðað og er þá á því byggt að upphaf fyrningarfrests beri að miða við kröfubréf stefnanda, dags. 31. desember 2014, þannig að fjögurra ára fyrningarfrestur hafi byrjað að líða 1. janúar 2015. Af hálfu stefnanda var við málflutning á því byggt að upphaf fyrningarfrests skyldi miða við síðara tímamark, eða lok ársins 2015, sem leiði til þess að krafan sé ekki fyrnd. Byggir stefnandi í því efni á því að hann hafi ekki haft allar nauðsynlegar upplýsingar um kröfu sína fyrr en á árinu 2015. Þá byggir hann einnig á því að ómögulegt sé að fyrningarfrestur geti byrjað að líða áður en bótatímabili ljúki, en bæturnar eigi að bæta tjón vegna rekstrarstöðvunar á tímabili sem lauk í júní 2015.

Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 15/2007, um fyrningu kröfuréttinda, er fyrningu slitið með málssókn kröfuhafa á hendur skuldara til að fá dóm fyrir kröfunni eða til að fá viðurkenningardóm fyrir kröfunni. Í 22. gr. sömu laga segir að sé máli vísað frá dómi geti kröfuhafi höfðað nýtt mál þótt fyrningarfresturinn sé liðinn, enda sé það gert innan sex mánaða. Fyrri málshöfðun stefnanda, sem lauk með því að málinu var vísað frá héraðsdómi, sleit ekki fyrningu kröfunnar þar sem nýtt mál var ekki höfðað innan lögboðins sex mánaða frests til þess að áhrif fyrningarslita héldu. Hefur fyrri málshöfðun því engin áhrif við mat á því hvenær fyrningarfrestur kröfu stefnanda tók að líða.

Í kröfubréfi stefnanda frá 31. desember 2014 segir að krafa hans, sem áður hafi verið kynnt stefnda, byggist á þeim forsendum að bótafjárhæðin nemi mismun á reiknaðri framlegð eins og hún hefði getað orðið miðað við ótruflaðan rekstur og hins vegar raunverulegri framlegð. Að auki bætist við annar kostnaður, svo sem við að takmarka tjón. Þá er í kröfubréfinu sundurliðað hver áætluð töpuð framlegð hans sé frá og með júlí 2014 til og með júní 2015 og fjárhæð viðbótarkostnaðar vegna takmörkunar tjóns o. fl. og þar er frádregin raunframlegð vegna sölu í Laugardalshöll í ágúst og september 2014. Í kröfubréfinu er tölulega stuðst við þær niðurstöður endurskoðanda um útreiknað tap sem þá lágu fyrir og kynntar höfðu verið stefnda, upplýsingar um viðbótarkostnað, sem að mestu hefur verið greiddur og ekki er lengur ágreiningur um í málinu, og um raunframlegð vegna sölu í Laugardalshöll, en fjárhæð þess liðar er einnig óumdeild. Þá segir í þessu bréfi stefnanda að krafan sé ítrekuð og að þess sé krafist að stefndi greiði bótafjárhæðina án frekari tafa.

Af hálfu stefnda var brugðist við kröfu stefnanda eins og hún væri fullmótuð um metna glataða framlegð hans vegna rekstrarstöðvunar til loka bótatímabilsins. Stefndi taldi að til uppgjörs bóta væri honum þörf á frekari upplýsingum vegna kostnaðarliða sem spöruðust við rekstarstöðvunina, sem þá var og er enn ágreiningur um hvort og hvernig koma eigi til frádráttar bótum. Snýst sú deila um útgjöld sem stefnandi hafði haft af rekstrinum áður en bruninn varð í júlí 2014 og mun stefnanda því hafa verið kunnugt um þau útgjöld þegar bótakrafan var gerð hálfu ári síðar. Boð stefnda um uppgjör bóta í júlí 2015 tók mið af tölulegum forsendum stefnanda og voru bætur greiddar stefnanda á grundvelli útreiknings hans á þeirri töpuðu framlegð sem krafa hans byggðist á eins og hann kynnti hann í bótakröfu sinni 31. desember 2014. Á sama tölulega grundvelli byggir stefnandi kröfu sína í máli þessu. Hann hafnar enn sem fyrr frádrætti vegna sparnaðar á útgjöldum, þó að nú sé aðeins hafnað öðrum frádrætti frá kröfu hans en þeim sem leiðir af beinum húsnæðiskostnaði, sem hann telur vera í samræmi við niðurstöður í fyrra dómsmáli.

Í 1. mgr. 52. gr. laga um vátryggingarsamninga segir að fyrningarfrestur hefjist við lok þess almanaksárs er vátryggður fékk nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem eru grundvöllur kröfu hans. Af atvikum og gögnum málsins, einkum því með hvaða hætti bótakrafa stefnanda var sett fram 31. desember 2014, verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi þá haft allar nauðsynlegar upplýsingar um þau atvik sem eru grundvöllur kröfu hansum bætur. Þá hafði hann einnig upplýsingar um þá hugsanlegu frádráttarliði frá kröfu hans sem aðilar deila um og hefur sá ágreiningur um tölulega niðurstöðu bótafjárhæðar engin áhrif á upphaf fyrningarfrestsins. Þau rök stefnanda að fyrningarfrestur bótakröfu hans geti ekki byrjað að líða fyrr en að bótatímabili loknu eiga sér ekki stoð í fyrrgreindu lagaákvæði um upphaf fyrningarfrests. Í kröfubréfi stefnanda var krafist bóta fyrir tapaða framlegð til loka bótatímabilsins, sem hann hafði þá látið reikna út þó að því tímabili væri ekki lokið, án nokkurs fyrirvara af hans hálfu þar að lútandi. Að framangreindu virtu er fallist á það með stefnda að upphaf fyrningarfrests kröfu stefnanda hafi verið 1. janúar 2015.

Mál þetta var höfðað 12. júní 2019 og voru þá liðin meira en fjögur ár frá upphafi fyrningarfrests bótakröfu stefnanda og eru kröfur hans í máli þessu þar af leiðandi fallnar niður fyrir fyrningu. Ber af þeim sökum að fallast á kröfu stefnda um sýknu vegna fyrningar.

Samkvæmt úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sem ákveðinn er 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Pennans ehf.

Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.