Ռոզացեա

Ռոզացեա, դեմքի մաշկն ախտահարող քրոնիկ հիվանդություն։ Այն հանգեցնում է կարմրության, բշտիկների և այտուցների առաջացման, ինչպես նաև մանր և մակերեսային արյունատար անոթների լայնացման։ Առավել հաճախ ախտահարվում է քիթը, այտերը, ճակատը և ստորին ծնոտը։ Կարմիր, լայնացած քիթ կարող է առաջանալ նաև մեկ այլ շատ ծանր հիվանդության ժամանակ, որը կոչվում է ռինոֆիմա։
Ռոզացեայի առաջացման պատճառն անհայտ է։ Ընտանեկան պատմությունը այս հիվանդության առաջացման ռիսկի գործոններից է։ Բարձր ջերմաստիճանը, ֆիզիկական վարժությունները, արևի լույսը, ցուրտը, կծու կերակուրը, ալկոհոլը, դաշտանադադարը, դեմքի ստերոիդային քսուքները, սթրեսը համարվում են այն հիմնական գործոնները, որոնք սրացնում են վիճակը։ Ախտորոշումը հաստատվում է ախտանիշների հիման վրա։
Չնայած հիվանդությունը համարվում է անբուժելի, սակայն ախտանիշները հնարավոր է լինում բարելավվել։ Բուժումը սովորաբար կատարվում է մետրոնիդազոլով, դոքսիցիկլինով, մինոցիկլինով կամ տետրացիկլինով։ Աչքերի ախտահարման դեպքում կիրառվում է ազիթրոմիցին՝ աչքի կաթիլների տեսքով։ Դրական արդյունք է սպասվում բուժման այլ տարբերակների դեպքում, որոնցից է բրիմոնիդինի, իվերմեկտինի քսուքի կամ իզոտրեթինոինի օգտագործումը։ Կարելի է կիրառել նաև դերմաբրազիա կամ լազերային վիրահատություն։ Սովորաբար խորհուրդ է տրվում օգտագործել արևապաշտպան քսուք։
Ռոզացեան ախտահարում է շուրջ 1-10% մարդկանց։ Հանդիպում է հիմնականում 30-50 տարեկան կանանց շրջանում։ Առավել հաճախ տուժում է կովկասյան ժողովուրդը։ Նման վիճակ է նկարագրվել 1300-ականներին Քենթերբերյան պատմվածքներ գրքում և հավանաբար, դեռևս մ.թ.ա. 200-ականներին Թեոկրիտոսի կողմից։


== Նշաններ և ախտանիշներ ==
Հիմնական նշաններից են՝ դեմքի կարմրությունը, դեմքի մաշկի փոքր և մակերեսային արյունատար անոթների լայնացումը, բշտիկները, թարախաբշտիկներն ու այտուցվածությունը։


=== Էրիթեմատոզ-տելեանգիոէկտատիկ ռոզացեա ===
Էրիթեմատոզ-տելեանգիոէկատիկ ռոզացեան (հայտնի է նաև որպես «անոթային ռոզացեա») բնութագրվում է երկարատև (ավելի քան 10 րոպե) և բուռն արյունալեցման ռեակցիայով այնպիսի գրգռիչների նկատմամբ, ինչպիսիք են՝ հուզական սթրեսը, տաք ըմպելիքները, ալկոհոլը, կծու կերակուրները, վարժությունները, ցուրտ կամ տաք եղանակը, տաք լոգարաններն ու ցնցուղները։


=== Գեղձային ռոզացեա ===
Գեղձային ռոզացեան հանդիպում է այն տղամարդկանց մոտ, ովքեր ունեն հաստ ենթամաշկային ճարպաբջջանք։ Առաջանում են այտուցված բշտիկներ, թարախաբշտիկների չափերը հասնում են 0.5-1 սմ-ի, ախտահարումները հիմնականում ներկայացված են հանգույցների տեսքով։


== Պատճառներ ==

Ռոզացեայի առաջացման հիմնական պատճառն անհայտ է։ Կարմրության դրվագների առաջացման մեջ կարևոր դեր են խաղում որոշակի ազդակներ։ Ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխությունը, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը, ջերմացնող արևը, արևահարվելը, սթրեսը, անհանգստությունը, սառը քամին, սառը միջավայիրց տաքին անցումը, որը հաճախ լինում է ձմռան շրջանում, կարող են հանգեցնել դեմքի կարմրության։ Որոշ մթերքներ և խմիչքներ ևս կարող են առաջացնել կարմրություն. օրինակ՝ ալկոհոլը, կոֆեին պարունակող մթերքներն ու ըմպելիքները (հատկապես տաք թեյն ու սուրճը), հիստամիններով հարուստ մթերքներն ու կծու կերակուրները։
Դեղամիջոցներն ու տեղային գրգռիչները նույնպես հանդիսանում են ռոզացեայի բռնկման ազդակ։ Ակնեյի և կնճիռների բուժման որոշակի մեթոդներ, որոնցից են միկրոդերմաբրազիան և քիմիական պիլինգը, բարձր դեղաչափով իզոտրետիոնինը, բենզոլի պերօքսիդը, տրեթիոնինը կարող են հանգեցնել ռոզացեայի սրացման։
Ստերոիդով պայմանավորված ռոզացեան առաջանում է տեղային ստերոիդների կիրառման հետևանքով։ Այդ ստերոիդները նշանակվում են սեբորեային դերմատիտի բուժման նպատակով։ Դեղաչափը պետք է աստիճանաբար իջեցնել և կտրուկ չհանել, որպեսզի խուսափենք սրացումից։


=== Կատելիցիդիններ ===
2007 թվականին Ռիչարդ Գալլոն և իր գործընկերները նկատեցին, որ ռոզացեայով հիվանդներն ունեն հակաբակտերիալ պեպտիդ կատելիցիդինի և եղջերաթաղանթի տրիպսինային ֆերմենտների բարձր մակարդակ(SCTEs)։ Հակաբիոտիկները նախկինում կիրառվել են ռոզացեայի բուժման նպատակով, քանի որ արգելակել են որոշ SCTEs։ 


=== Դեմոդեքս ===
Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ռոզացեայով տառապող որոշ մարդկանց շրջանում բարձր է դեմոդեքս տեսակի տզերի քանակը, հատկապես ստերոիդներով պայմանավորված ռոզացեայի դեպքում։ Ռոզացեանման պատկեր կարող է դիտվել նաև դեմոդիցիդոզի (հիմնականում հայտնի է որպես «քոս») դեպքում, որը համարվում է առանձին վիճակ։
2007 թվականին կատարված հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ Demodex folliculorum տիզը կարող է հանդիսանալ ռոզացեայի առաջացման կամ սրացման պատճառ։ Հետազոտողները առանձնացրել են Bacillus oleronius-ը որպես առանձին բակտերիաների խումբ, որն ունի կապ դեմոդեքս տեսակի տզերի հետ։ Արյան նմուշները վերլուծելիս (ծայրամասային արյան պրոլիֆերացված մոնոնուկլեար բջիջները), հայտնաբերվել է, որ B. oleronius-ը առաջացնում է իմուն պատասխան ենթատիպ-2 տեսակի (բշտիկ-թարախաբշտիկային) ռոզացեայով հիվանդ 22 հոգուց 79%-ի մոտ, իսկ խանգարում չունեցող 17 հոգուց՝ միայն 29%-ի շրջանում։ Վերջնական եզրակացությունն եղավ այն, որ իմուն պատասխանը առաջացնում է բորբոքում, որի հետևանքով առաջանում են բշտիկներ և թարախաբշտիկներ, ինչպես լինում է ենթատիպ-2 ռոզացեայի դեպքում։ Սա վկայում է այն մասին, որ տզերի մոտ հայտնաբերված B. oleronius բակտերիաները կարող են բորբոքման առաջացման նախապայման հանդիսանալ։


=== Աղիքային բակտերիաներ ===
Գտնում են, որ բարակ աղու բակտերիալ միկրոֆլորայի հավելյալ աճն (SIBO) ունի բարձր տարածվածություն ռոզացեայով հիվանդների շրջանում, և տեղային հակաբակտերիալ բուժումը տվել է դրական արդյունք շուրջ երկու հետազոտությունների արդյունքում։ Եվ հակառակը, SIBO բացասական մարդկանց շրջանում հակաբակտերիալ բուժումը եղել է անարդյունավետ։ Ռոզացեայով հիվանդների մոտ SIBO-ի բուժման արդյունավետությունը կարող է վկայել այն մասին, որ աղիքային բակտերիաներն ունեն մեծ դեր ռոզացեայի առաջացման պաթոգենեզում։


== Ախտորոշում ==
Ռոզացեա ունեցող մարդկանց մեծ մասն ունենում է միայն թեթև կարմրություն, որի պատճառով հաճախ այն չի ախտորոշվում և բուժվում։ Ախտորոշիչ թեստ ռոզացեայի հայտնաբերման համար գոյություն չունի։ Շատ դեպքերում, որակավորված բուժաշխատողի կողմից կատարված պարզ տեսողական զննումը բավարար է ախտորոշման համար։ Այլ դեպքերում, հատկապես երբ դեմքի քիչ տարածված հատվածներում առկա է բշտիկ կամ կարմրություն՝ ենթադրյալ ախտորոշման հաստատման համար ցանկալի է կիրառել բուժման ընդհանուր մեթոդներ։ Նման խանգարումը կարող է շփոթություն առաջացնել ակնեյի և սեբորեային դերմատիտի միջև։ Ցանավորման առկայությունը գլխամաշկին կամ ականջին վկայում է մեկ այլ ախտորոշման մասին, քանի որ ռոզացեան առաջին հերթին ախտահարում է դեմքի մաշկը, սակայն երբեմն այն կարող է ախտահարել և այլ հատվածներ նույնպես։


=== Դասակարգում ===

Գոյություն ունի ռոզացեայի չորս ենթատիպ, և հիվանդը կարող է միաժամանակ ունենալ մեկից ավելի ենթատիպեր.
Էրիթեմատոզ-տելեանգիոէկտատիկ ռոզացեան արտահայտվում է մշտական կարմրությամբ (էրիթեմա) և ունի հեշտությամբ բռնկվելու և կարմրելու հակում։ Տարածված է մաշկի մակերեսային մանր անոթների լայնացումը (տելեանգիոէկտազիա), հնարավոր է դիտվի ինտենսիվ այրոց, ծակծկոց և քոր։ Այս տիպի ռոզացեա ունեցող մարդիկ սովորաբար ունենում են զգայուն մաշկ։ Մաշկը կարող է դառնալ չոր և թեփոտվող։ Դեմքից բացի, ախտահարման նշաններ կարող են դիտվել ականջների, պարանոցի, կրծքավանդակի, մեջքի վերին հատվածի և գլխամաշկի շրջանում։
Բշտիկ-թարախաբշտիկային ռոզացեան սկզբից արտահայտվում է մշտական կարմրությամբ կարմիր բշտիկներով, իսկ որոշ թարախաբշտիկներ կարող են տևել 1-4 օր կամ ավելի երկար։ Այս ենթատիպը հաճախ են շփոթում ակնեյի հետ։
Ֆիմատոզ ռոզացեան հիմնականում կապված է ռինոֆիմայի՝ քթի մեծացման հետ։ Հիմնական նշաններից է մաշկի հաստացումը, անկանոն մակերեսային անհարթություններն ու քթի մեծացումը։ Ֆիմատոզ ռոզացեան կարող է ախտահարել նաև ստորին ծնոտը (գնատոֆիմա), ճակատը (մետոֆիմա), այտերը, կոպերն (բլեֆարոֆիմա) ու ականջները (օտոֆիմա)։ Տելեանգիոէկտազիա ևս կարող է առկա լինել։
Աչքի ռոզացեայի դեպքում ախտահարված կոպերն ու աչքերը կարող են թվալ կարմիր տելեանգիոէկտազիայի և բորբոքման պատճառով և հիվանդը կարող է զգալ չորություն, գրգռվածություն կամ ավազահատիկի երևույթներ։ Այլ ախտանիշներից է օտար մարմնի զգացումը, քորը, այրոցը, ծակծկոցը և լուսազգայունությունը։ Աչքերը կարող են դառնալ ավելի զգայուն ինֆեկցիաների հանդեպ։ 1-3 ենթատիպ ունեցող մարդկանց մոտ կեսն ունենում է ակնային ախտահարման նշաններ։ Եղջերաթաղանթի ախտահարման դեպքում կարող է դիտվել աղոտ տեսողություն և տեսողության կորուստ։


=== Տեսակներ ===
Ռոզացեայի տեսակներն են.

Դեմքի թարախամաշկություն, առավել հայտնի է որպես կայծակնային ռոզացեա, կոնգլոբատ, հանգուցավոր հիվանդություն է, որը հանկարծակի առաջանում է դեմքի մաշկին ։
Կոնգլոբատ ռոզացեա, ծանր տեսակի ռոզացեա է, որը կարող է նմանվել հեմոռագիկ, թարախակալված հանգույցներով և վահանիկներով կոնգլոբատ ակնեյի։
Ֆիմատոզ ռոզացեա, մաշկի հիվանդություն է, որը բնութագրվում է ենթամաշկային ճարպագեղձերի գերաճով։ Phyma թարգմանաբար նշանակում է այտուց, զանգված կամ կոճղեզ, որը կարող է առաջանալ դեմքի կամ ականջների շրջանում։


== Բուժում ==
Բուժումը կախված է տեսակից։ Թեթև ձևերը հաճախ նույնիսկ չեն բուժում կամ պարզապես ծածկում են կոսմետիկ միջոցներով։
Ռոզացեայի բուժումը չի ենթադրում լիովին ապաքինում, այլ հիմնականում նպատակ ունի փոքրացնել դեմքի կարմրության աստիճանը, բորբոքումը, բռնկումները, ինտենսիտությունն ու տևողությունը, ինչպես նաև քորը, այրոցը։ Ռոզացեայի բուժման երկու հիմնական եղանակներն են տեղային և պերօրալ հակաբիոտիկները։ Լազերային թերապիան ևս դասակարգվել է եղել որպես բուժման մեթոդ։ Դեղորայքային բուժման արդյունքում կարմրությունը հետ է զարգանում մի քանի շաբաթվա ընթացքում, սակայն բուժումը դադարեցնելուց հետո այն սովորաբար կրկնվում է։ Որոշ դեպքերում հիվանդի բուժումն ու հսկողությունը կարող է տևել 1-2 տարի։ Սովորաբար բուժումը շարունակվում է ամբողջ կյանքի ընթացքում, սակայն լինում են նաև թեթև ձևեր, որոնք կարճատև բուժումից հետո անցնում են երկարատև ախտադադարի շրջան։ Կան նաև տեսակներ, որոնք երկարաձգվելու և չբուժվելու դեպքում ունենում են ավելի ծանր ընթացք։


=== Վարքագիծ ===
Հիվանդության վիճակը վատթարացնող ազդակներից խուսափելը կարող է նպաստել ռոզացեայի սրացումների քչացմանը, սակայն հնարավոր չէ հասնել ախտադադարի (բացառությամբ թեթև ձևերի)։ Երբեմն խորհուրդ է տրվում պահել օրագիր, որպեսզի հնարավոր լինի հայտնաբերել սննդամթերքի և ըմպելիքի մեջ պարունակվող սրացման ազդակներն ու խուսափել կամ քչացնել դրանց օգտագործումը։ Քանի որ արևի լույսը համարվում է տարածված ռիսկի գործոն, ուստի խորհուրդ է տրվում խուսափել նրա ազդեցությունից։ Որոշ մարդկանց օգնում է արևապաշտպան քսուքների կիրառումը, մյուսները նախընտրում են կրել լայնեզր գլխարկ։ Ինչպես արևի լույսը, հուզական սթրեսը ևս համարվում է սրացման գործոն։ Մարդիկ, ովքեր ունենում են կոպերի ինֆեկցիոն բորբոքում, պետք է խստորեն հետևեն կոպերի հիգիենային։ Սառը միջավայրում երկարատև գտնվելը կարող է հանդիսանալ խթան և հետագայում բերել ռոզացեայի սրացման տաք միջավայրում։


=== Դեղամիջոցներ ===
Դրական ազդեցություն ունեն տեղային օգտագործման համար նախատեսված քսուքները՝ իվերմեկտինի, բրիմոնիդինի, ազելաթթվի պարունակությամբ, դոքսիցիկլինն ու իզոտրեթիոնինը պերօրալ։ Ավելի քիչ են ապացույցները, որոնք հաստատում են պերօրալ մետրոնիդազոլի և տետրացիկլինի կիրառման արդյունավետությունը։
Մետրոնիդազոլն ունի հակաբորբոքային ազդեցություն, իսկ ազելաթթուն իջեցնում է կատելիցիդինի արտադրությունը։ Լայնորեն կիրառվում են տետրացիկլինների շարքին դասվող պերօրալ հակաբակտերիալ միջոցներից դօքսիցիկլինը, մինոցիկլինն ու օքսիտետրացիկլինը։ Նրանք իջեցնում են բշտիկ-թարախաբշտկային ախտահարման աստիճանը իրենց հակաբորբոքային ազդեցության շնորհիվ, այլ ոչ հակաբակտերիալ։ 
Ալֆա-հիդրօքսիթթու պարունակող կեղևների օգտագործումը կարող է թուլացնել գրգռվածության հետևանքով առաջացած կարմրությունն ու բշտիկ-թարախաբշտիկների քանակությունը՝ պայմանավորված ռոզացեայով։ Պերօրալ հակաբակտերիալ դեղամիջոցները կարող են մեղմացնել ակնային ռոզացեայի ախտանշանները։ Եթե բշտիկ-թարախաբշտիկները չեն անցնում, ապա որոշ դեպքերում կարելի է նշանակել իզոտրեթիոնին։ Կարմրությունը, որը սովորաբար ուղեկցում է ռոզացեային, բուժվում է տեղային օգտագործման ալֆա ագոնիստներով, որոնցից է բրիմոնիդինը և ավելի հազվադեպ՝ օքսիմետազոլինը կամ քսիլոմետազոլինը։


=== Լազերային բուժում ===
Լազերային և ինտենսիվ լուսային պուլս-թերապիայի կիրառման ապացույցները աղքատ են։


== Համաճարակաբանություն ==
Կանայք, հատկապես դաշտանադադարի շրջանում, առավել հավանական է, որ կունենան ռոզացեա, քան տղամարդիկ։ Ռիսկի խմբում են կովկասյան ծագում ունեցողները, հատկապես հյուսիսային կամ արևելյան Եվրոպայից։ 


== Ծանոթագրություններ ==