Վարդան Ասծատրյան

Վարդան Վլադիմիրի Ասծատրյան (հունվարի 29, 1974(1974-01-29), ԼՂԻՄ, Ադրբեջանական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), արվեստի գործերի հայ հավաքորդ, Շուշիի գորգերի թանգարանի հիմնադիր, տնտեսագետ, իրավաբան, միջազգային իրավունքի մասնագետ, գործարար, Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանի խորհրդական (2009 - 2015 թթ․), Արցախյան ազատամարտի (1991 -1994 թթ․), Քառօրյա պատերազմի (2016 թ․) և հայ-ադրբեջանական պատերազմի (2020 թ․) մասնակից։


== Կենսագրություն ==
Վարդան Ասծատրյանը ծնվել է 1974 հունվարի 29-ին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի մայրաքաղաք Ստեփանակերտում պետական ծառայողի ընտանիքում։ Միջնակարգ կրթությունը ստացել է ծննդավայրում` 1980-1990 թվականներին սովորելով Ստեփանակերտի Գրիբոյեդովի անվան թիվ 3 միջնակարգ դպրոցում, որն ավարտել է արծաթե մեդալով։ 1990-1995 թվականին սովորել է Երևանի ժողտնտեսության ինստիտուտի տնտեսագիտության ֆակուլտետում։
1992 թվականին կամավորագրվել է և մասնակցել Արցախյան ազատամարտին։ 1992-1994 թվականներին եղել է սպա, հետախուզական դասակի հրամանատար։
Պատերազմին զուգահեռ շարունակել է կրթությունը։ Համալսարանն ավարտելուց հետո անցել է աշխատանքի «Արցախի հատուկ ծրագրերի վարչությունում» (Արցախ կոմիտե), որտեղ ծառայել է 1995 թվականից մինչև 1997 թվականը, որից հետո` մինչև 2008 թվականը, զբաղվել է բիզնեսով։ Այդ ընթացքում՝ 2006 - 2010 թվականներին, սովորել և գերազանցությամբ ավարտել է Արցախի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան համալսարանի իրավագիտության ֆակուլտետը։ Ուսումնառությանը զուգահեռ` ավարտական կուրսում ֆինանսական իրավունք է դասավանդել նույն համալսարանում (2009 - 2010 թթ․)։
2008 թվականի ամռանը Արցախի սոցապ նախարարության որոշմամբ Արցախի վերաբնակեցման հայեցակարգ մշակելու անհրաժեշտություն է առաջացել, որը Վարդան Ասծատրյանը մշակել և կազմել է համապատասխան տեխնիկատնտեսական հիմնավորումներով։ Նույն թվականի դեկտեմբերին Բակո Սահակյանը հրավիրել է Անվտանգության խորհրդի (սովբեզի) նիստ, որտեղ հրավիրված է եղել նաև Վարդան Ասծատրյանը։ Այդ նիստում Ասծատրյանի կատարած աշխատանքը հավանության է արժանացել, և 2009 թվականի փետրվարի 5-ին նա նշանակվել է Արցախի նախագահի խորհրդական և տնտեսագիտական վարչության պետ։ Այդ պաշտոնում աշխատել է մինչև 2015 թվականի հուլիսի 23-ը։
Վարդան Ասծատրյանը 2011 թվականի սեպտեմբերի 2-ին՝ Արցախի անկախության օրը, Շուշիում հիմնադրել է գորգերի թանգարան, որտեղ ցուցադրվել են դեռևս 2000-ական թվականների սկզբին Արցախի գյուղերից իր միջոցներով գնված գորգեր, որոնք հարյուրամյակների պատմություն ունեն։

2015 թվականից Վարդան Ասծատրյանը շարունակել է զբաղվել ձեռնարկատիրական գորունեությամբ։
2020 թվականին տեղի ունեցած հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում` Շուշիի գրավումից մի քանի օր առաջ, Վարդան Ասծատրյանը կազմակերպել է Շուշիի գորգերի թանգարանի ամենաարժեքավոր նմուշների տարհանումն ու փոխադրումը Երևան։ Նրան հաջողվել է տարհանել մշակութային արժեք ներկայացնող կարևոր նմուշներից շուրջ 160 գորգ և կարպետ, 30-ից ավել խեցեգործական առարկաներ և 50-ից ավել գեղանկարչական ստեղծագործություններ։ Գորգերը ժամանակավորապես հանգրվանել են Երևանում՝ Ալ․ Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտում, իսկ տարհանված հնագիտական իրերը՝ Էրեբունի թանգարանի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանում։


== Շուշիի գորգերի թանգարանի հիմնադիր ==

Վարդան Ասծատրյանը դեռ վաղ տարիքից մշակույթի հանդեպ սեր ու նվիրում է տեսել ընտանիքում։ Պատանեկան հասակից հնությունների հանդեպ հետաքրքրություն է ունեցել։ Հետագայում, երբ բազմաթիվ պատմություններ է լսել, իսկ հետո նաև անձամբ ականատես եղել, թե ինչպես են ադրբեջանցիները Արցախի գյուղերով շրջում և գյուղացիներից պապենական գորգերը գնելու կամ փոխանակելու փորձեր անում, Վարդան Ասծատրյանը սկսել է անհանգստանալ հայկական գորգերի մշակութային շերտի պահպանմամբ, մտածել արցախյան ավանդական գորգգարվեստը մոռացությունից փրկելու և Ադրբեջանի կողմից յուրացնելու վտանգի մասին։ Սկսել է խորությամբ ուսումնասիրել հայկական մշակույթը, կերպարվեստի տարբեր ճյուղեր, գեղանկարչություն և հայրենի երկրի արվեստը՝ մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերելով հատկապես հնությունների նկատմամբ։ Այդպիսով, 2000 թվականից սկսել է հայկական գյուղերից ու հայկական ընտանիքներից գորգեր հավաքագրել ու գրառել դրանց պատմությունը։
Նախքան այդ ուսումնասիրել է թանգարանային գործը և քաջ գիտակցելով, որ մշակութային ժառանգությունը թանգարանային նմուշ լինելու համար պետք է հստակ ծագումնաբանություն ունենա, ամենայն մանրամասնությամբ ուսումնասիրել է հայկական ընտանիքներում պահպանված ամեն մի գորգի պատմությունը, հստակեցրել ծագումնաբանությունը, սկզբնաղբյուրները, ժամանակաշրջանը, անցած ուղին և ապա միայն ընդգրկել թանգարանային նմուշների շարքում։ Ի սկզբանե հավաքածուն եղել է նրա անձնական նախաձեռնությունը։ Առաջին նմուշներից է նրա հայրական պապի տատիկի գործած «Մեղուներով գորգը» և «Մեղուների պարս» կարպետը։ Գորգարվեստի այդ մշակութային արժեքները ցուցադրելու և հանրությանը հասանելի դարձնելու համար Վարդան Ասծատրյանի նախաձեռնությամբ և «Շուշիի արվեստի կենտրոն» հիմնադրամի ներքո, պայմանագրի համաձայն, ստեղծվել է Շուշիի գործերի թանգարանը։
Գորգերի թանգարանը հիմնադրվել է Շուշի քաղաքում 2011 թվականի սեպտեմբերի 2-ին` Արցախի անկախության օրը։ Երկու տարի նմուշները ցուցադրվել են Շուշի քաղաքի Ղազանչեցոց փողոցի 31 հասցեում, որից հետո Ղազանչեցոց 58 հասցեում գտնվող Շուշիի արվեստի կենտրոնում, որի առաջին հարկը տրամադրվել էր գորգերի թանգարանին։
Գորգարվեստի թանգարանի ցուցանմուշները 17-20-րդ դարերում ստեղծված մոտ 300 ձեռագործ գորգեր էին, ինչպես նաև կենցաղային հին իրեր։ Թանգարանում ցուցադրվել են նաև գորգագործության համար կիրառված գործիքները՝ հին հաստոցներ (դազգահ), ճախարակ, իլիկ և այլն, որոնք գորգի ստեղծման պատմությունն էին ներկայացնում։ Հենց միայն դազգահների առկայությունը վառ վկայություն է, որ միայն նստակյաց կյանքով ապրող ազգը կարող էր զբաղվել գորգագործությամբ։ Ինչպես Ասծատրյանն է նշում, «քոչվորականը չի կարող գորգ գործել. գորգի հաստոցը մի անգամ ու մի տեղ ես դնում։ Ասես, երեխան դաշնամուրը դասի տանի՝ անտրամաբանական է»։


== Թանգարանային նմուշների տարհանում ==

2020 թվականի տեղի ունեցած հայ-ադրբեջանական պատերազմի ընթացքում՝ հոկտեմբերի վերջին, Շուշի քաղաքի հրետակոծության ժամանակ թանգարանի մոտ պայթած ռումբից շենքում ավերածություններ են եղել։ Վարդան Ասծատրյանը, գնահատելով ստեղծված ֆորսմաժորային իրավիճակը, սկսել է թանգարանում գտնվող նմուշների տարհանման գործընթացը։ 
Տարհանումն իրականացվել է Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության տրամադրած մեքենայով։ Շուշին հրետակոծության տակ էր, և վարորդ Արմեն Խաչատրյանն իր պատասխանատվության տակ գտնվող նմուշները տեղափոխելիս մեքենան վարել է լուսարձակներն անջատած, հնարավորինս զգուշորեն՝ դրանք փրկելով ադրբեջանական հրթիռահրետանային ռմբակոծությունից և գնդակոծությունից։ Այնուամենայնիվ նա չի կարողացել ամբողջովին տարհանել թանգարանի բոլոր ցուցանմուշները։ Շուշիում են մնացել թանգարանի ֆոնդերում գտնվող գորգեր, բրոնզեդարյան և քարեդարյան խեցեղեն ու կենցաղային իրեր։
Թանգարանի գորգերի ու կարպետների հավաքածուն կազմված է եղել շուրջ 300 նմուշից, որոնցից մշտական ցուցադրության էր ներկայացվում 80-ը։ 220 նմուշներ պահվում էին թանգարանի նախկին շենքում՝ Ղազանչեցոց 31 հասցեում գտնվող ֆոնդերում։ Դեռ պատերազմը չէր սկսվել, երբ ցուցանմուշները թարմացնելու նպատակով ֆոնդերից թանգարան էր տեղափոխվել ևս 70-ից ավելի գորգ ու կարպետ։ Դրանք մշատական ցուցադրության 80 գորգերի հետ միասին հաջողվել է տարհանել։ Այդպիսով տարհանվել է 160-ից ավելի գորգ և կարպետ։


=== Այլ արժեքավոր գործեր ===
Վարդան Ասծատրյանին հաջողվել է տարհանել նաև 50-ից ավելի նկարից բաղկացած իր անձնական գեղանկարչական հավաքածուն, որը պարբերաբար ցուցադրվել էր թանգարանում։ Դրանք ռուսական ավանգարդ, ֆրանսիական ինպրեսիոնիստական, ամերիկյան փոփ արտ և հայկական 20-րդ դարի արվեստի գործեր են։ Վարդան Ասծատրյանն այս հավաքածուին տվել է «Հայտնի նկարիչների անհայտ նկարներ» անվանումը։
2021 թվականի սեպտեմբերի 25-ին Երևանում՝ Ռուսական արվեստի թանգարանում հանրությանն է ներկայացվել Վարդան Ասծատրյանի հավաքածուից երկուսը՝ Լյուբով Պոպովայի (1889-1924) սուպրեմատիստական և կուբբիստական անհայտ նկարները։


== Շուշիի գորգերի շրջիկ ցուցադրություն ==


=== Երևանյան ցուցադրություն ===

Վարորդ Արմեն Խաչատրյանին հաջողվել է Շուշիի գորգերի թանգարանի բազմաթիվ  նմուշներ և նկարներ բարեհաջող տեղափոխել Երևան և ի պահ հանձնել Հայաստանի պատմության ազգային թանգարանին և ազգային պատկերասրահին, որից հետո ցուցանմուշները ժամանակավորապես հանգրվանել են Ալ․ Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտում, որտեղ էլ 2021 թվականի փետրվարի 20-ից սկսվել է Շուշիի գորգերի թանգարանի երևանյան ցուցադրությունը։ Այդպիսով, պատերազմի հետևանքով թանգարանի հիմնադրման տասնամյա հոբելյանը նշվել է Երևանում։ Ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտում ցուցադրվել են նմուշներից 71-ը։
Շուշիի գորգերի երևանյան ցուցադրությանը ներկայացված ամենահին նմուշը մետաքսի վրա արված ասեղնագործ աշխատանք էր, որը 350 տարեկան է և ստեղծվել է Ասկերանի շրջանի Շոշ գյուղում։ Իսկ ամենանոր գորգը 120 տարեկան է։ Ըստ թանգարանի տնօրեն Մարկ Գրիգորյանի՝ Շուշիից տարհանված գորգերը պահպանվելու են Հայաստանի պատմության թանգարանում և ժամանակավորապես նաև՝ Ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտի ցուցասրահում մինչև հիմնական թանգարան ունենալու խնդիրը լուծում կստանա։


=== Վանաձորյան ցուցադրություն ===
2020 թվականի պատերազմից հետո փրկված գորգերի հավաքածուն դեռևս չունի վերջնական հասցե։ Վարդան Ասծատրյանը գորգերի հավաքածուն ներկայացնում է շրջիկ ցուցադրությամբ՝ «Դեգերող գորգեր» վերտառությամբ։ Երևանյան ցուցադրությունից հետո` 2022 թվականի նոյեմբերի 18-ից հավաքածուն ցուցադրվում է Վանաձորում, Լոռի-Փամբակ երկրագիտական թանգարանում։
Վարդան Ասծատրյանը կարևորում է գորգերի մասին տեղեկությունները այցելուներին հասանելի դարձնելը։ Նա ներկայացնում է դարեր առաջ հայ ազգի ծիսական տոների շարքում իր ուրույն տեղն ունեցած և ժամանակի ընթացքում մոռացության մատնված գորգի պաշտամունքի մանրամասները, պատմում է՝ ինչ կարել է տեսնել՝ արցախյան գորգերին նայելով։ Հենց գորգի վրա բացում է գորգի մեջ ներդրված առասպելաբանությունը, աստվածային թեմաները և ժողովրդական բանահյուսությունը։

Վարդան Ասծատրյանի մեծագույն ցանկությունն է աշխարհին ներկայացնել հայկական գորգարվեստն իր ողջ շքեղությամբ, ի հեճուկս Ադրբեջանի, որը ձգտում է արցախյան գորգն աշխարհին ճանաչելի դարձնել որպես ադրբեջանական դեկորատիվ կիրառական արվեստի մշակույթ։ Ինչպես Ասծատրյանն է նշում, «մինչև 20-ր դարի կեսերը որևէ տպագիր կամ ձեռագիր վկայություն չկա, որտեղ «ադրբեջանական գորգ» հասկացություն լինի»։

2021 թվականի սեպտեմբերի 2-ին` Շուշիի գորգերի թանգարանի տասնամյակին, Վարդան Ասծատրյանն ափսոսանքով նշել է, որ «Շուշիի գորգերի թանգարանը միակ օղակն է, որ մեզ կապում է այդ քաղաքի հետ։ Նրա խոսքով՝ Շուշի քաղաքի գրավումից հետո Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը տիկնոջ հետ մասնակցել է Շուշիի գորգերի թանգարանի հենց նույն շենքում, նույն սրահում բացված նոր ցուցադրությանը, իսկ  տուրիստական բոլոր քարտեզներում այդ տեղը նշված է որպես Շուշիի գորգերի թանգարան։ Նրանք թեթև կոսմետիկ վերանորոգում են արել և բացել ցուցադրությունը»։ Այդպիսով, ըստ Վարդան Ասծատրյանի, ադրբեջանական քաղաքականության գործելաոճը չի փոխվում․ նրանք պատրաստը յուրացնում և ներկայացնում են ինչպես իրենցը։


== Լյուբով Պոպովայի անհայտ նկարների ցուցադրություն ==
2021 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, Երևանի Ռուսական արվեստի թանգարանում բացվել է հայտնի նկարչուհի Լյուբով Պոպովայի երկու անհայտ նկարի ցուցադրությունը Վարդան Ասծատրյանի անձնական հավաքածուից։ Դրանք 20-րդ դարի ռուսական ավանգարդի վառ ներկայացուցիչ Լյուբով Պոպովայի 1921-1922 թվականներիին ստեղծած «Տարածական-ուժային կառուցվածք» սուպրեմատիստական աշխատանքն է և «Հեղափոխականը (Կոբա)» կուբոֆուտուրիստական անհայտ յուղանկարը։ Ցուցադրությունը կրում է «Ավանգարդիստը Նովինսկի ծառուղուց» անվանումը։ Այն կազմակերպվել է«Եվրոպական ժառանգության օրերի» շրջանակում։

«Ավանգադիստը Նովինսկի ծառուղուց» (Լյուբով Պոպովայի երկու նկարի ցուցահանդես Ռուսական արվեստի թանգարանում)
		
		
		
		


== Հնագիտական իրերի երևանյան ցուցադրություն ==
2021 թվականի դեկտեմբերի 29-ից սկսած Շուշիի գորգորի թանգարանի հնագիտական իրերի տարհանված մասը ցուցադրության է դրվել Երևանում, Էրեբունի թանգարանի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանում։ Դրանք վերականգնել, թվագրել և ներկայացրել են հանրությանը Էրեբունի թանգարանի տնօրինության և գիտական խորհրդի ջանքերով։ Ըստ հնագետների, ներկայացված ցուցանմուշների մեծ մասը պատկանում է հայկական լեռնաշխարհի էթիունյան մշակույթին։ 


== Ընտանիք ==

Հայրական տատիկը՝ Վալենտինա Ադամի Սայամովան, Ստեփանակերտի հայկական դպրոցում ռուսերենի ուսուցչուհի է եղել։ Նա է հայերենից ռուսերեն թարգմանել Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելու մասին Մոսկվային հասցեագրված «13-ի նամակը» (1967 թվականին), ինչից հետո ի թիվս մյուս մասնակիցների, ենթարկվել է բռնաճնշումների։ Նախատեսված էր դպրոցի տնօրեն նշանակել, ԽՍՀՄ վաստակավոր ուսուցչու կոչում տալ, սակայն տեղափոխել են մեկ այլ դպրոց՝ որպես ռուսաց լեզվի ուսուցչուհի՝ սահմանափակվել է աշխատանքում նրա մասնագիտական աճը։ Վալենտինա Սայամովայի նկատմամբ բռնաճնշումներն ավելի մեղմ են եղել, քանի որ նա ԽՍՀՄ ժողովուրդների բարեկամության կազմակերպման գործում նշանակալի ներդրում էր ունեցել․ 1962 թվականին Ստեփանակերտի գիշերօթիկ դպրոցում ռուսաց լեզվի ուսուցչուհի աշխատելիս ստեղծել էր «Միջազգային բարեկամության ակումբ» (ռուս.՝ КИД)։
Վարդան Ասծատրյանը մայրական կողմից Միքայել Արամյանցի և Բեկ Փիրումովների շառավիղն է։
Վարդան Ասծատրյանն ամուսնացել է 2009 թվականին, ունի չորս երեխա։ Իր կյանքի կարևոր հաջողությունը համարում է ընտանիքը՝ հանձին իր կնոջ։ Կինը՝ Նարինե Ալեքսանդրի Ասծատրյանը (Ազատյան), աշխատել է Արցախի ֆինանսների փոխնախարար (2005-2007), Արցախի սոցապ նախարար (2007-2012), «Արցախի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կենտրոն» հիմնադրամի գլխավոր տնօրեն (2015-2020)։


== Հետաքրքիր փաստեր ==
2013 թվականին Շուշիի գորգերի թանգարան է այցելել գերմանացի արվեստաբան Ֆոլկմար Գանցհորնը, որը «Հայկական հանգույց. գորգարվեստի ավանդույթները» խորագրով Երևանում անցկացվող միջազգային եռօրյա գիտաժողովի մասնակիցներից էր։ Գանցհորնի հեղինակած «Քրիստոնեական արևելյան գորգ» աշխատությունը թարգմանվել է հայերեն։ Գիրքը գիտական հետազոտություն է գորգի ծագումնաբանության և խորհրդաբանության վերաբերյալ։ Շուշիում գորգերի թանգարանի ցուցադրությանը ծանոթանալուց հետո նա Վարդան Ասծատրյանին ասել է․
Հավաքածուի նմուշների գերակշիռ մեծամասնությունը գնվել են Վարդան Ասծատրյանի միջոցներով։ Գորգերի հավաքագրման հարցում նրան օգնել են հենց այն մարդիկ, ովքեր նախկինում գորգեր էին գնել Արցախից՝ վերավաճառելու նպատակով։ Սակայն, թանգարան ստեղծելու միտքը նրանց միավորել էր, և 2000 թվականից սկսել են համագործակցել Վարդան Ասծատրյանի հետ։ «Նույնիսկ Երևանից մի քանի գորգ ձեռք բերեցինք, շատ հարմար գնով տրամադրեցին՝ իմանալով, որ թանգարանի համար ենք գնում։»։ Սակայն եղել են նմուշներ, որոնք մարդիկ անձամբ են առաջարկել.
Մարտունի քաղաքում մի գորգի կեսը ձեռք բերելուց հետո Վարդան Ասծատրյանը հետաքրքրվել է երկրորդ կեսով։ Պարզվել է, որ այն գտնվում է մեկ այլ ընտանիքում, ազգականի մոտ, սակայն երկու ընտանիքներն իրար հետ չէին խոսում։ Պապիկների եղբոր թոռներ էին։ Գժտվածության պատճառը պապիկներն էին, որոնք ժամանակին իրար հետ վիճել էին։ Վարդան Ասծատրյանը գորգի մյուս կեսը գնելուց հետո կարողացել է հաշտեցնել ակամա գժտված ազգականներին։ Այդպիսով, ոչ միայն գորգի երկու կեսերն են իրար վերագտել, այլև արյունակիցները։
2012 թվականին Վարդան Ասծատրյանը Արցախի Ջրակուս գյուղում ձեռք է բերել «Ծաղկագորգ» կոչվող, շուրջ 150 տարեկան գորգի մի կեսը և երբ հետաքրքրվել է մյուս կեսով, պատմել են, որ գորգը ժառանգություն են ստացել տատիկից, որն այն կիսել է երկու քույրերի միջև, իսկ մյուս կեսը գտնվում է մոտակա Ծակուռի գյուղում։ Հասնելով Ծակուռի` Ասծատրյանը պարզել է, որ մի քանի օր առաջ գորգն արդեն վաճառվել է Երևանից եկած գնորդներին։ Շուրջ մեկ տարի գորգի մյուս կեսը Երևանում փնտրելուց հետո նրան վերջապես հաջողվել է գտնել այն, սակայն գորգի տերը հայտնել է, որ այն արդեն գնորդ ունի և մի քանի օրից ուղարկվելու է Շվեդիա։ Վարդան Ասծատրյանին ի վերջո հաջողվել է գնել գորգը` վճարելով հինգ անգամ ավելի մեծ գին, քան առաջին կեսի համար, և միավորել բաժանված «Ծաղկագորգը»։


=== Պատկերասրահ ===
Շուշիի գորգերի թանգարանի հայկական գորգեր
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Հրապարակումներ ==
Վարդան Ասծատրյանն ունի բազմաթիվ անկախ փորձագիտական հրապարակումներ, վերլուծական, հայեցակարգային և հրապարակախոսական ակնարկներ ու հոդվածներ, որոնք ստորագրել է ինչպես իր անունով, այնպես էլ Դավիթ Վարդանյան գաղտնանունով։


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==