Տոգո (շուն)

Տոգո (1913, Territory of Alaska, ԱՄՆ - դեկտեմբերի 5, 1929(1929-12-05), Poland, Անդրոսկոգին շրջան, Մեն, ԱՄՆ), Ալյասկայի Նոմ քաղաք շիճուկ հասցնելու 1925 թվականի մրցավազքում Լեոնարդ Սեպալայի և նրա շնասայլակի առաջատար լծկան շունը։ Թեև նա շատ ավելի մեծ հեռավորություն էր անցել, քան վազքի ցանկացած այլ ուղեկցող շուն, արահետի ամենավտանգավոր հատվածներում, նրա դերը բացառվեց այն ժամանակվա իրադարձության մասին ժամանակակից նորություններից՝ հօգուտ ռելեի վերջին փուլում ուղեկցող շան՝ Բալտոյի, որին նույնպես պատկանում և բուծում էր Սեպպալան։
Սկզբում համարվելով ուղղակի անհանգստացնող, նախքան Սեպալայի կողմից որպես առաջնորդ և  հրաշամանուկ ճանաչվելը, Տոգոն արդեն ցուցադրել էր նվիրվածության և տոկունության ծայրահեղ սխրանքներ երբ դեռ ձագ էր, իսկ հասուն տարիքում շարունակեց ցուցաբերել անսովոր խելացի սխրանքներ շատ անգամներ՝ փրկելով մարդկանց կյանքեր ու իր թիմը։ Իր տոհմից բուծված  շները նպաստել են «Սիբիրյան Սեպպալա» լծկան շների շարքին, ինչպես նաև սիբիրյան հասկիների հիմնական գենոֆոնդին


== Նախապատմություն ==
Տոգոն նախկին առաջատար շան Սուգգենի և սիբիրյան էգ Դոլլիի սերունդներից էր։ Տոհմածառի վաղ գրառումները  չեն  համապատասխանում նրա ծննդյան տարվա հետ, նաև, նրա բուծող Վիկտոր Անդերսոնի և նրա սեփականատեր Սեպպալայի նշած տարեթիվը։ Հրապարակված աղբյուրների մեծ մասը ծննդյան տարին  նշում է 1913-ը, բայց նրա ճշգրիտ ծննդյան ժամանակի վերաբերյալ համաձայնության  գոյություն չունի։ Այնուամենայնիվ, նրա տոհմածառը չի համապատասխանում  ծննդյան տարեթվին ։  Նրան անվանել են Cugu [to`go], որը հյուսիսային սամի լեզվով նշանակում է շան ձագ, իսկ ավելի ուշ՝ ճապոնացի ծովակալ Տոգո Հեյհաչիրոյի անունով։ . Սկզբում նա կարծես լծկան շան ներուժ ուներ։ Հասուն տարիքում հասնում էր մինչև 48 ֆունտի (22 կգ) և ուներ սև, շագանակագույն և մոխրագույն մորթի, որի պատճառով մշտապես կեղտոտ  էր երևում ։
Երբ ձագ էր Տոգոն հիվանդ էր, և կարիք ուներ ինտենսիվ խնամքի Սեպպալայի կնոջ կողմից։ Լրագրողներից մեկի խոսքերով, նա շատ համարձակ  և կռվարար էր, հետևաբար դիտվում էր որպես «չար և չարաճճի»՝ ցույց տալով «... շների հանցագործ դառնալու բոլոր նշանները»։ Սկզբում այս պահվածքը մեկնաբանվում էր որպես վկայություն այն բանի, որ նա իր հիվանդության ժամանակ ցուցաբերված անհատական ուշադրության պատճառով փոխվել է, քանի որ  կարծես հարմար չէր լծկամ շուն լինելու համար։ Սեպալան 6 ամսականում նրան ընտանի շուն էր դարձրել ։
Ընդամենը մի քանի շաբաթ տնային ընտանի կենդանի լինելուց հետո Տոգոն ցատկեց փակ պատուհանի ապակու միջով և մի քանի մղոն ետ վազեց դեպի իր արաջին տիրոջ մոտ։ Թիմի հանդեպ այս նվիրվածությունը տպավորեց Սեպալային, ուստի նա չփորձեց կրկին զիջել։ Այնուամենայնիվ, Տոգոն շարունակում էր անախորժություններ առաջացնել ՝ դուրս գալով խմբից, երբ Սեպալան թիմին դուրս էր բերում վազքի։ Նա հարձակվում էր հանդիպակաց թիմերի առաջատար շների վրա՝ «իբրև... իր տիրոջ ճանապարհը մաքրելու համար»։ Սակայն մի օր նա հարձակվեց շատ ավելի մալամուտ առաջնորդի վրա և  ծանր վիրավորվեց։ Վերականգնվելուց հետո, Տոգոն դադարեց հարձակվել այլ թիմերի առաջատար շների վրա։ Սա, սակայն, ապացուցում էր, որ արժեքավոր փորձ է, քանի որ դժվար էր լծկան շանը սովորեցնել հեռու մնալ հանդիպակաց խմբերից։
Երբ Տոգոն 8 ամսական էր,ձեռք բերեց լծկան շուն լինելու իր արժանիքը։ Ինչ-որ մեկը Սեպալային վարձել էր, որպեսզի նրան արագ տեղափոխի նոր հայտնաբերված ոսկու հանք, որը թիմի համար մեկ գիշերվա հետադարձ ճանապարհորդություն կլիներ։ Չկարողանալով լրացուցիչ ժամանակ ծախսել երիտասարդ Տոգոյի չարաճճիությունների հետ գործ ունենալու համար, Սեպպալան նրան կապեց բուծարանում՝  հրահանգներ տալով՝ նրան ազատ չթողնելու համար, մինչև նա և թիմը լավանան և հեռանան։ Սեպալայի հեռանալուց կարճ ժամանակ անց Տոգոն ազատվեց կապանքից և ցատկեց բուծարանի ցանկապատից՝  թաթով բռնելով։ Բուծարանի կինոլոգը նկատեց և  շանը ազատեց  ցանկապատից, բայց մինչ նա կկարողանար բռնել, շունն ընկավ թիմի հետքի վրա։ Նա հետևեց նրանց մինչև  ուշ գիշեր և աննկատ քնեց այն տնակում, որտեղ Սեպալան գիշերում էր։ Հաջորդ օրը Սեպպալան հեռվից նկատեց նրան և հասկացավ, թե ինչու են իր շներն այդքան տարօրօնակ ձայներ արձակել։  Տոգոն շարունակում էր բարդացնել Սեպալլայի աշխատանքը  բուծարան վերադառնալու ճանապարհին՝ փորձելով խաղալ ծառայողական շների հետ և ստիպելով նրանց մասնակցել "հյուսիսային եղջերուների հարձակումներին" ՝ հետքը կորցնելով։ Սեպպալան այլ ելք չուներ, քան զենք ու զրահ դնել նրան վերահսկելու համար, և զարմացավ, որ Տոգոն անմիջապես հանդարտվեց։ Քանի որ մրցավազքը շարունակվում էր, Սեպպալան շարունակում էր Տոգոյին առաջ տանել գծի երկայնքով, մինչև օրվա վերջում նա կիսեց առաջատար դիրքը մեկ այլ լծկան շան հետ («Ռուս» մականունով)։ Տոգոն իր առաջին օրը սահնակով անցավ 75 մղոն, ինչը չլսված էր անփորձ երիտասարդ լծկան շան համար, հատկապես ձագուկի համար։ Սեպալան նրան անվանեց «հրաշք երեխա», իսկ ավելի ուշ ավելացրեց, որ «ես գտել եմ բնական ծնված առաջնորդի, մի բան, որը ես տարիներ շարունակ փորձել եմ բուծել» ։
Տոգոն սկսեց մարզվել, և մի քանի տարի անց զբաղեցրեց առաջատար շան դիրքը գրեթե լրիվ դրույքով, հաճախ վազում էր միակողմանի, առանց զուգընկերոջ։ Նրա հմտությունը որպես առաջնորդ բաղկացած էր խելացիության և տոկունության բազմաթիվ տպավորիչ սխրանքներից, որոնք փաստագրված էին գրողների և պատմաբանների կողմից՝ անձամբ Սեպալայի հաղորդագրությունների միջոցով։ Այդպիսի դեպքերից մեկը հյուսիսարևելյան մահաբեր փոթորկի միջով անցնելն էր Նորթոն Սաունդը։ Սեպալան հրամայել էր Տոգոյին շրջվել, որպեսզի խուսափի սառույցի վրա ճեղք առաջանալուց, և դրանից անմիջապես հետո Տոգոն կտրուկ կանգ առավ և ետ շրջվեց թիմի մնացած անդամների մեջ՝ առանց շարժումը դադարեցնելու հրաման ստանակու ։ Երբ Սեպալան եկավ թիմի առջև՝  շանը սաստելու, հասկացավ, որ Տոգոն ոչ թե չի ենթարկվել հրամանին , այլ խուսափել է բաց  ջրանցքից, որը գտնվում էր թիմից 6 ֆուտից պակաս հեռավորության վրա ու  տեսանելի չէր սահնակից,  նրանց բոլորին  փրկելով սառցաջրերում գրեթե խեղդվելուց։ Մեկ այլ տպավորիչ սխրանք կատարվեց նեղուցով նույն ճանապարհորդության ընթացքում։ Երբ  հասան Բերինգի ծովի ափ, սառցադաշտը, որի վրա գտնվում էր թիմը, շատ հեռու էր ցամաքից, որպեսզի կարողանային անցնել այն կամ ցատկեին՝ Սեպալլայի օգնությամբ։ Նա մեկ շնաթոկով կապեց Տոգոյին սառույցի խարիսխի վրա և գցեց գետը, որպեսզի սառույցը մոտենա ափին ։ Տոգոն հասկացավ և սկսեց գործել, սակայն թոկը կտրվեց ՝ հանկարծակի  Սեպպալային և թիմին ծանր վիճակում թողնելով։ Առանց առաջնորդության կամ հուշելու, Տոգոն ցատկեց ջուրը, բերանով բռնեց կտրված թոկի ծայրերը, պտտվեց, որպեսզի երկու անգամ փաթաթի այն իր ուսերին՝ ձևավորելով ինքնաշեն ամրագոտի, և սառցաբեկորը քաշեց ափ՝ իր թիմի հետ միասին։
Տոգոն հետագայում դարձավ Սեպպալայի ամենաթանկ շներից մեկը, և այս սերտ և փոխշահավետ հարաբերությունները շարունակվեցին մինչև Տոգոյի կյանքի վերջը։ Serum Run-ի մրցավազքի ժամանակ նա 12 տարեկան էր և 7 տարի շարունակ ուղեկցող շուն էր։


== Գթասրտության մեծ մրցավազք ==
1925 թվականին, ի պատասխան համաճարակի, 300240 միավոր դիֆթերիայի դեմ պատվաստանյութի առաջին խմբաքանակը գնացքով Անքորիջից հասցվեց Նենանա, Ալյասկա, որտեղ այն վերցրեց քսան շնասայլերից առաջինը և ավելի քան 100 շուն, որոնք փոխանցեցին պատվաստանյութը։ Ընդհանուր 674 մղոն (1085 կմ) դեպի Նոմ։
Տոգոն և Սեպալան վազեցին 170 մղոն (270 կմ) դեպի արևելք Նոմից մինչև Շակտուլիկից դուրս, որտեղ նրանք փոխանցեցին շիճուկը ,  հակառակ ուղղությամբ եկող թիմին հունվարի 31-ին ,(Սեպպալան ակնկալում էր գնալ մինչև Նուլատո և վերադառնալ միայնակ)։ Փոխանցելուց հետո նրանք ևս 91 (146 կմ) մղոն ետ վերադարձան Գոլովին, որտեղ շիճուկը հանձնեցին Չարլի Օլսենի թիմին ՝ ընդհանուր առմամբ ավելի քան 261 մղոն (420 կմ) վազելով երթուղու ամենավտանգավոր  հատվածներով։ Ջերմաստիճանը գնահատվել է -30 °F (-34 °C), իսկ փոթորկի քամին առաջացրել է ցուրտ մինչև -85 °F (-65 °C) :
Վերադարձի ճանապարհը անցնում էր Նորթոն նեղուցի մերկասառույցով ։ Գիշերն ու ձնաբուքը թույլ չտվեցին Սեպպալային  տեսնել արահետը, բայց Տոգոն երեկոյան ժամը 8-ին հասավ ափին գտնվող Isaacs Point-ի ճամփեզրի սրճարան ՝ կանխելով իր թիմի մահը։ Մեկ օրում 84 մղոն (134 կմ) ճանապարհորդելուց հետո, վեց ժամ քնելուց հետո գիշերը ժամը 2-ին թիմը շարունակեց իր ճանապարհը։
Գիշերը ջերմաստիճանը իջավ մինչև -40 °F (-40 °C), իսկ քամին ուժեղացավ մինչև 65 մղոն/ժամ (105 կմ/ժամ)։ Թիմը վազում էր սառույցի վրա, որը պառակտվեց ՝ հետևելով ափամերձ գծին։ Նրանք վերադարձան ափ ՝  անցնելու փոքրիկ Մաքքինլի լեռը ՝  բարձրանալով 5000 ոտնաչափ (1500 մ)։ Գոլովինի հաջորդ ճամփեզրի հաստատություն իջնելուց հետո Սեպպալան շիճուկը հանձնեց Չարլի Օլսենին, որն էլ իր հերթին հանձնեց Գունար Կաասենին և Բալտոյին ։  


== Հետևանքներ և Ժառանգություն ==
1926 թվականի հոկտեմբերին Սեպպալան, Տոգոն և շների զրահը շրջագայեցին Սիեթլից, Վաշինգտոն, Կալիֆորնիա; Սեպպալան և Տոգոն մեծ բազմություն հավաքեցին մարզադաշտերում և հանրախանութներում և նույնիսկ հայտնվեցին Lucky Strike ծխախոտի արշավում ։ Նյու Յորքում Սեպալան իր թիմին տարավ քաղաքապետարանի աստիճաններից հինգերորդ պողոտայով և անցավ Կենտրոնական պարկով։ Թիմը մի քանի անգամ հանդես է եկել «Մեդիսոն Սքուեր Գարդենում», որը ղեկավարել է Թոմ Ռիկարդը, ով նախկինում աշխատել է «Նոմեում», և որտեղ դեկտեմբերի 30-ին Տոգոն արժանացել է Ռոալդ Ամունդսենի ոսկե մեդալի ։  Նոր Անգլիայում նրանք մասնակցել են մի քանի  լծկան շների մրցավազքերի Արթուր Ուոլդենի տեղական Chinook-ների դեմ և հաղթել հսկայական տարբերությամբ։ Սեպպալայի մրցավազքերի հաջողությունը և Serum Run-ի  շներին և կայուրներին բերած համբավը, թույլ տվեցին Սեպպալային հիմնել սիբիրյան շների բուծարան և համագործակցել Էլիզաբեթ Մ.Ռիկերի հետ Լեհաստանում ՝  Մեյնում։ Տոգոյին թողեցին ապրելու Ռիկերի բուծարանում, որպեսզի կարողանա վայելել շքեղ կյանքը իր լծկան շան աշխատանքը թողնելուց հետո, և հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում նրան բուծեցին ՝ հիմք դնելով սիբիրյան լծկան շների ժամանակակից ցեղատեսակների համար, որոնք հայտնի են որպես «Սիբիրյան լծկան շուն Սեպպալա» և Սիբիրյան հասկի  ։
1928 թվականին Էլիզաբեթ Մ. Ռիկերը Լեհաստան, Մեյնից, գրեց և հրատարակեց  իր « Մտորումները բուխարու մոտ» գիրքը ։ Սեպպալան թանաքոտեց Տոգոյի թաթը և օգնեց ստորագրել որոշ գրքեր։


=== Մահ և հետմահու ճանաչում ===
Մի քանի տարի թոշակի անցնելուց հետո Poland Spring-ի Ricker Kennel-ում, Տոգոն Սեպպալայի կողմից էվթանազիայի ենթարկվեց 1929 թվականի դեկտեմբերի 5-ին, 16 տարեկան հասակում, հոդացավերի և մասնակի կուրության պատճառով։ Հաջորդ օրը Նյու Յորքս Թայմս-ի վերնագիրն էր «Շուն-հերոսը մահանում է» (Սալիսբըրի 2003 թվական), և նրան փառաբանում էին բազմաթիվ այլ թերթերում։ Նրա մահից հետո ՍԵպպալան պահեց շան մաշկը։ Մոնտաժված մաշկը ցուցադրվել է Վերմոնտի Շելբուրնի թանգարանում: Ալյասկայի ուսանողները նամակային արշավ են սկսել՝ Տոգոն Ալյասկա վերադարձնելու համար։ Այսօր մոնտաժված մաշկը ցուցադրվում է ապակե տուփի մեջ Ալյասկայի Վասիլլայի Iditarod Trail Sled Dog Race Headquarters թանգարանում։ Յեյլի համալսարանի Պիբոդի բնական պատմության թանգարանը  իրենց հավաքածուում շան կմախքն ունի ։
Ազգային պարկի ծառայությունը նշում է, որ 1960 թվականին Սեպպալան ասել է. «Ես երբեք ավելի լավ շուն չեմ ունեցել, քան Տոգոն։ Նրա տոկունությանը, հավատարմությանը և խելքին չհաջողվեց հաղթել։ Տոգոն լավագույն շունն էր, որ երբևէ ճանապարհորդել է Ալյասկայի արահետով» ։
Տոգոյի հեղինակությունը նրան հարատև համբավ բերեց, բայց միայն 1997 թվականին ստեղծվեց նրա առաջին արձանը, թեև տեղադրվեց  Քլիվլենդ Մետրոպարկսի կենդանաբանական այգու Բալտոյի արձանի կողքին ։  2001 թվականին նա վերջապես ստացավ անհատական, բայց փոքր չափի արձան, որն ի սկզբանե գտնվում էր Նյու Յորքի ստորին Իսթ Սայդում, իսկ ավելի ուշ տեղափոխվեց Սյուարդ Պարկ։   Հանրահայտ գեղարվեստական դեռահաս  Նենսի Դրյուն 1937 թվականին «Շշնջացող արձանը» վեպում իր անունով է կոչել մի թափառական տերիեր։ Շունը հայտնվում է Նենսի Դրյուի վեպերի մեծ մասում:

2011 թվականին Թայմս ամսագիրը Տոգոյին ճանաչել է բոլոր ժամանակների ամենահերոսական կենդանին.«Շունը, ով հաճախ է  քաղաքը փրկելու համար մեծ հաճոյախոսությունների արժանացել, Բալտոն է, բայց նա պարզապես պատահաբար վազեց մրցավազքի վերջին՝ 55 մղոնը։  Աշխատանքի առյուծի բաժինը կատարած լծկան շունը Տոգոն էր։ Նրա ճամփորդությունը՝ լի փոթորիկներով, ամենաերկարն էր՝ 200 մղոն, և ներառում էր վտանգավոր Norton Sound-ի վրայով անցնելը, որտեղ նա փրկեց իր թիմին  սառցաբեկորների միջով համարձակ լողալով» ։2022 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Տոգոյի բրոնզե արձանը բացվեց Լեհաստանի Մեյն քաղաքում, որտեղ Տոգոն անցկացրեց իր վերջին տարիները որպես գամասեղ շուն։ Լեհաստանի ներկայիս Spring Seppala Kennels-ի Մեյն Մաշեր Ջոնաթան Հեյսը նախորդ տարի Տոգոյի անմիջական ժառանգներից կազմված իր թիմի հետ մեկնեց 285 մղոն արշավի՝  արձանի համար միջոցներ հավաքելու նպատակով ՝  նախագծի իրազեկվածությունը բարձրացնելու համար վավերագրական ֆիլմով  Արձանը նախագծել է Մեյնի նկարիչ Դեյվիդ Սմուսը, շունը կանգնած է պատմական Մեյնի շենքի դիմաց ՝ առողջարանային համալսարանում ։


== Ֆիլմի ադապտացիա ==
Տոգոյի ջանքերի մասին ֆիլմի ադապտացիան արտադրվել է Walt Disney Pictures-ի կողմից և թողարկվել 2019 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Disney+-ում։ Ուիլեմ Դեֆոն ֆիլմում նկարահանվում է որպես Տոգոյի սեփականատեր Լեոնարդ Սեպպալա  ։ Ֆիլմը արտադրվել է 2018 թվականի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2019 թվականի փետրվարը Կալգարիում    Տոգոյին մարմնավորել է շուն-դերասան Դիզելը, որը հանդիսանում է անմիջական հետնորդը, 14 սերունդ անց  ։
2019 - ի երկրորդ ֆիլմը ՝ P12 films-ի "Ալյասկայի մեծ մրցավազքը", նույնպես նկարագրում է երկու թիմերի հերոսությանը և իսկապես ցույց է տալիս և ՛ Բալտոյին և՛ Տոգոյին։ Այստեղ  Բալտոն ներկայացված է Ալյասկայի մեծ սև-սպիտակ մալամուտով, բայց ֆիլմի հիմքում Սեպպալայի պատմությունն է։ Ֆիլմը որոշ չափով ճշգրիտ է և ավելին, քան որոշ այլ պատկերներ, բայց դեռևս շեղվում է իրականությունից և չի ներառում մի քանի կարևոր իրադարձություններ, սակայն, ինչպես Դիսնեյի ֆիլմը, այն կենտրոնանում է և՛ Տոգոյի, և՛ Բալտոյի վրա, այլ ոչ թե Բալտոյի ։  Թեև  սխալ կերպով գնահատեց երկու թիմերին համատեղ վերջին 50 մղոն ձգվող հատվածում։


== Տե՛ս նաև ==
Տոգո(Ֆիլմ)
Բալտո


== Ծանոթագրություններ ==