Էնն Սեքսթոն

Էնն Սեքսթոն (անգլ.՝ Anne Sexton,նոյեմբերի 9, 1928(1928-11-09)[…], Նյութոն, Միդլսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ - հոկտեմբերի 4, 1974(1974-10-04)[…], Weston, Միդլսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ), ամերիկացի բանաստեղծուհի և գրող։ Հայտնի է իր չափազանց անկեղծ և նվիրական քնարերգության շնորհիվ, 1967 թվականի Պուլիտցերյան մրցանակի դափնեկիր է։ Նրա որոշ ստեղծագործությունների թեմատիկան եղել է նաև երկարատև դեպրեսիան, որով տառապել է բանաստեղծուհին տարիներ շարունակ։ Մի շարք փորձերից հետո Սեքսթոնն ինքնասպան է եղել 1974 թվականին։


== Կենսագրություն ==
Էնն Սեքսթոնը (ծնված՝ Էնն Գրեյ Հարվի), ծնվել է Նյուտոնում (Մասաչուսեթս) Մերի Գրեյ Սթեյփլսի և Ռալֆ Հարվիի ընտանիքում։ Նա իր մանկությունն անցկացրել է Բոստոնում։ 1945 թվականին Սեքսթոնն ընդունվել է Լոուել քաղաքի Ռոջերս Հոլ (անգլ.՝ Rogers Hall Boarding School) գիշերօթիկ դպրոց, իսկ հետո ևս մեկ տարի սովորել է Հարլանդի դպրոցում (անգլ.՝ Garland School): Որոշ ժամանակ համագործակցել է Բոստոնի Hart Agency մոդելային գործակալության հետ։ 1948 թվականի օգոստոսի 16-ին Էնն ամուսնացել է Ալֆրեդ Սեքսթոնի (անգլ.՝ Alfred Sexton) հետ, որի հետ ամուսնացած է եղել մինչև 1973 թվականը։ Զույգն ունեցել է երկու երեխա՝ Լինդա Գրեյ Սեքսստոնն ու Ջոյս Սեքսթոնը։


== Պոեզիա ==
Մի քանի տարիների ընթացքում Էնն Սեքսթոնը տառապել է հոգեկան խանգարմամբ։ Առաջին նոպան տեղի է ունեցել 1954 թվականին։ Երկրորդ խանգարումից հետո Սեքսթոնը դիմել է բժիշկ Մարտին Թեոդոր Օրնին, որը երկար տարիներ դարձել է նրա հոգեթերապևտը։ Հենց նա էլ Էննին խորհուրդ է տվել զբաղվել պոեզիայով։
Էննն ամերիկացի հայտնի բանաստեղծ Ջոն Հոլմսից բանաստեղծական վարպետության դասեր է ստացել։ Առաջին բանաստեղծական նմուշները միանգամից հաջողություն են բերել և տպագրվել են այնպիսի հրատարակություններում, ինչպիսիք են The New Yorker-ը, Harper’s Magazine-ը և Saturday Review-ն։ Ավելի ուշ Սեքսթոնը Բոստոնի համալսարանում սովորել է այնպիսի նշանավոր ամերիկացի բանաստեղծների հետ, ինչպիսիք են Սիլվիա Պլատը և Ջորջ Սթարբակը։
Սեքստոնի հետագա կայացումը՝ որպես բանաստեղծուհի, տեղի է ունեցել Սնոդգրասի տպավորությամբ, որի հետ նա ծանոթացել է 1957 թվականին՝ Գրողների համաժողովում։ Նրա «Ասեղը սրտում» (անգլ.՝ Heart’s Needle) պոեմը պատմել է իր երեք տարեկան դստեր հետ բաժանվելու մասին և ոգեշնչել Սեքսթոնին, ում սեփական դուստրն այդ պահին դաստիարակվել է սկեսրոջ կողմից՝ «Կրկնակի Պատկեր» (անգլ.՝ The Double Image) պոեմը գրելու համար, որը մոր և դստեր փոխհարաբերությունների համամարդկային խնդրի մասին էր։ Սեքսթոնն ու Սնոդգրասը նամակագրվել են և ընկերներ են դարձել։
Աշխատելով Հոլմսի հետ՝ Սեքսթոնը ծանոթացել է Մաքսին Կումինի հետ։ Նրանք դարձել են մտերիմ ընկերներ և մնացել ընկերներ մինչև Էննի ողբերգական մահը։ Կումինն ու Սեքսթոնը քննադատական արձագանքներ են տվել միմյանց ստեղծագործությունների վերաբերյալ, ինչպես նաև համատեղ գրել են չորս մանկական գիրք։
1960-ական թնականների վերջին Սեքսթոնի հիվանդության մոլական բաղադրիչն սկսել է ճշգրտումներ մտցնել իր կարիերայի մեջ։ Նա նախկինի պես շարունակել է գրել և հրատարակել, ինչպես նաև կարդալ իր պոեզիան։ Այդ ընթացքում Սեքսթոնը սկսել է համագործակցել երաժիշտների հետ՝ դառնալով Her Kind ռոք-ջազ խմբի անդամ։ Նրա «Գթասրտության փողոց» (անգլ.՝ Mercy Street) պիեսն ավարտվել է 1969 թվականին՝ մի քանի տարիների փոփոխություններից և խմբագրումներից հետո։ Երաժիշտ Պիտեր Գեբրիելի ստեղծագործությունը Սեքսթոնին ոգեշնչել է նույնանուն «Mercy Street» անվանումով երգ գրել։
Նրա առաջին բանաստեղծության հրապարակումից հետո տասներկու տարի անց Սեքսթոնը դարձել է ԱՄՆ-ի առավել հարգված բանաստեղծուհիներից մեկը, թագավորական գրական ընկերության անդամ, ինչպես նաև Հարվարդի Phi Beta Kappa ընկերության առաջին կին անդամը։


=== Մահ ===
1974 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Սեքսթոնը ճաշել է բանաստեղծուհի Մաքսին Կումինի հետ, ճաշի ընթացքում քննարկել է «The Awful Rowing Toward God» ձեռագիրը, որը նրանք պատրաստվում էին հրատարակել 1975 թվականի մարտին։ Վերադառնալով տուն` նա հագել է մոր մորթյա վերարկուն, փակվել ավտոտնակում և աշխատեցրել սեփական ավտոմեքենայի շարժիչը՝ ինքնասպան լինելով արտանետվող գազերի միջոցով։
Հարցազրույցում, որը նա տվել է իր մահից մեկ տարի առաջ, բացատրել է, որ գրել է «The Awful Rowing Toward God»-ի առաջին սևագիրը քսան օրվա ընթացքում, որոնցից «երկու օրն անցել է հուսահատության դեմ պայքարում, իսկ ևս երեքը` հոգեբուժարանում բուժվելու վրա»։ Այնուհետև նա շարունակել է հայտարարությամբ, որ թույլ չի տա հրապարակել իր քնարերգությունները մինչև իր մահը։
Էնն Սեքսթոնը թաղված է Բոստոնի Ջամայկա Փլեյն արվարձանում գտնվող Forest Hills Cemetery & Crematory գերեզմանատանը (Մասաչուսեթս)։


=== Ստեղծագործության պարունակություն և թեմատիկա ===
Սեքսթոնին դիտարկում են, որպես բանաստեղծի «ժամանակակից մոդել», ով ստեղծագործում է խոստովանական պոեզիայի (Confessional Poetry) ժանրում։ Մաքսին Կումինը նկարագրել է Սեքսթոնի ստեղծագործությունը հետևյալ կերպ․ «Նա բացեիբաց գրել է դաշտանի, աբորտների, ձեռնաշարժության, արյունապղծության, դավաճանությունների և թմրանյութերի կախվածության մասին այն ժամանակներում, երբ հասարակական բարքերը թույլ չէին տալիս նման թեմաներ արծարծել լիրիկական ստեղծագործություններում»։ 60-ական թվականների վերջին ուրիշ քննադատներ գնահատել են նրա պոեզիան՝ որպես «սառը, հասարակ և թեթևամիտ» մի բան։ Որոշ քննադատներ կարծում են, որ Սեքսթոնի ալկոհոլային կախվածությունը խանգարել է նրան աշխատել իր ստեղծագործությունների վրա։ Սակայն, այլ հետազոտողների խոսքերով, Սեքսթոնի ստեղծագործությունը ժամանակի հետ հասունություն է ձեռք բերել։ «Գրական կարիերան սկսելով որպես տիպիկ պոետ՝ նա սովորել է ամրացնել իր առանցքը… Օգտագործել պոեզիան՝ որպես գործիք ընդդեմ «բարեհամբյուրության», քաղաքականության, կրոնի և սեռական պատկանելիության»։
Նրա բանաստեղծությունների ութերորդ ժողովածուն ստացել է «The Awful Rowing Toward God» անունը։ Անվանումը կապված է Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու հոգևորականի հետ ունեցած հանդիպման հետ, որն արդյունքում չէր ցանկացել կատարել հիվանդաց կարգ և այդ պատճառով ասել է․ «Աստված է քո գրամեքենան»։ Հենց դա է նրան տվել կյանքը շարունակելու ու ստեղծագործելու ցանկություն և ուժ։ «Մահվան տետրեր» (The Death Notebooks) և «The Awful Rowing Toward God» գրքերը Սեքսթոնի վերջին ստեղծագործություններից են, որոնց մեջ հիմնական թեման մահն է։
Սեքսթոնի ստեղծագործությունը սկսվել է ինքնակենսագրություններով, սակայն հետզհետե, ստեղծագործական ուղու զարգացման հետ մեկտեղ, նա փորձել է լիրիկական ստեղծագործություններում հեռանալ իր կյանքի իրականություններից։ Գրիմ եղբայրների հեղինակային աշխատանքի տարբերակ հանդիսացող նրա «Կերպարանափոխում» աշխատանքը (Transformations) (1971) նման մի ստեղծագործություն է։ Ավելի ուշ Սեքսթոնի ստեղծագործությունների համար հիմք են հանդիսացել Քրիսթոֆեր Սմարթի «Jubilate Agno» գիրքը և Աստվածաշունչը։
Էննի վրա մեծ ազդեցություն են թողել գրելու, անձնական կյանքի և դեպրեսիայի հետ կապված խճճված ապրումները, ինչն իր սցենարով նման է եղել 1963 թվականի Սիլվիա Պլատի ինքնասպանությանը։ Ռոբերտ Լոուելը, Ադրիենա Ռիչն ու Դենիս Լևրետովն առանձին մեկնաբանել են մահախոսականների հատուկ դերն Էննի ստեղծագործությունում․ Լևերտովը նշում էր․ «Մենք պարտավոր ենք պարզել ստեղծագործության և ինքնակործանման միջև եղած այդ սահմանը, քանի որ նա դա անել չէր կարող»։


=== Հետագա տարաձայնություններ ===
Ինքնասպանության բազմաթիվ փորձերից և մանիական կամ դեպրեսիվ ընկալումներից հետո Սեքսթոնն այցելել է թերապևտ բժիշկ Մարտին Օրնին։ Նա ախտորոշել է այն, ինչը ներկայումս կոչվում է երկբևեռ աֆեկտիվ խանգարում, սակայն հոգեթերապիայի ոլորտում Օրնեի մասնագիտական իրավասությունը հարցականի տակ է դրվում՝ հաշվի առնելով նրա հոգեթերապիայի ենթադրյալ չհիմնավորված մեթոդների վաղ փորձը։ Էնն Սեքթոնի հետ նստաշրջանների ընթացքում նա օգտագործել է հիպնոս և տիոպենտալ նատրիում՝ ճնշված հիշողությունները վերականգնելու նպատակով։ Ենթադրվում է, որ Օրնան այդ առաջարկն օգտագործել է իր հոր չարաշահման հիշողությունները ետ բերելու համար։ Հարցազրույցի ընթացքում այս վճիռը մերժվել է Սեսքթոնի մոր և այլ հարազատների կողմից։ Բժիշկ Օրնեն գրել է, որ մեծահասակների դեպքում հիպնոսը կարող է մանկությունից կեղծ հիշողություններ առաջացնել. հակառակ դրան, պնդում են, որ «հիպնոսի տակ գտնվող մեծահասակները հիշողությունից չեն ազատում վաղ մանկության հիշողությունները բառացիորեն, նրանք ընկալում են նրանց հասունության պրիզմայով»։ Բժիշկ Օրնի համաձայն՝ Էնն Սեքսթոնը հեշտությամբ ենթարկվել է ներշնչման և նմանակել է այն հիվանդների ախտանիշները, որոնք նրա կողքին են եղել հոգեբուժարաններում։ Սեքսթոնի կենսագրության մեջ Դիանա Միդլբրուկը նշել է Էլիզաբեթ անունով մի անհատի, որը «լույս է տեսել» հիպնոթերապիայի սեանսի ժամանակ։ Դոկտոր Օրնը չի դատապարտել այս կրթությունը, և հետագայում այդ մարդն անհետացել է։ Արդյունքում Սեքսթոնի մոտ ախտորոշվել է հիստերիա։ Միդլբրուկի կենսագրության ստեղծման ժամանակ Սեքսթոնի դուստրը՝ Լինդա Գրեյ Սեքսթոնը, պնդել է, որ սեռական բռնության է ենթարկվել մոր կողմից։ 1994 թվականին նա հրապարակել է ինքնակենսագրություն, որը վերնագրված է «Գթասրտության փողոցի որոնումներով». Իմ ճանապարհորդությունը դեպի մորս՝Էնն Սեքսթոնի անցյալ (անգլ.՝  Searching for Mercy Street: My Journey Back to My Mother, Anne Sexton), որը նկարագրում է դաժան վերաբերմունք։ Միդլբրուկը հրապարակել է իր հակասական կենսագրությունը Էնն Սեքսթոնի դստեր՝ Լինդայի թույլտվությամբ՝ լինելով գրողի գրական ժառանգության տնօրինողը։ Դոկտոր Օրնեն տրամադրել է թերապևտիկ նստաշրջանների ձայնագրությունների մեծ մասը՝ այս գործի ընթացքում օգտագործման համար։ Ըստ New York Times-ի, այդ գրառումների օգտագործումը դատապարտված էր «որոտ դատապարտման»։ Միդլբրուկը ձայնագրությունները ստացել այն բանից հետո, երբ գրել է կենսագրության առաջին հատվածի ուրվագիծը, և որոշել է ամեն ինչ վերսկսել։ Չնայած նրան, որ Լինդա Գրեյ Սեքսթոնը համագործակցել է Միդլբրուկի հետ կենսագրության ստեղծման գործում, Սեքսթոնի ընտանիքի մյուս անդամները կտրականապես դեմ են եղել գրքին․ նրանք մի քանի խմբագրական և վերանայման հոդվածներ են հրապարակել «Նյու Յորք Թայմս»-ում և «Նյու Յորք Թայմս բուք ռևյու» ամսագրի շաբաթական հավելվածում։
Հակասությունները շարունակվել են սեանսների ձայնագրությունների հետմահու թողարկումից հետո (ինչն իր էությամբ բժշկական գաղտնիքի և գաղտնիության առարկա էր)։ Նրանք պնդում են, որ բացահայտել են Սեքսթոնի արյունահեղ ոտնձգությունը դստեր՝ Լինդեի նկատմամբ, երկու դուստրերի ֆիզիկական բռնությունը և ամուսնու հետ նրա կռիվը։
Հետագա վեճերը պայմանավորված են այն փաստարկներով, որ Էնն Սեքսթոնը սիրավեպ է ունեցել իր թերապևտի հետ, որը դոկտոր Օրնեին փոխարինել է 1960-ական թվականներին։ Այնուամենայնիվ, չի կատարվել գրողի երկրորդ թերապևտին դատապարտելու կամ պատժելու որևէ փորձ։ Բժիշկ Օրնեն Միլբրուկից և Լինդա Սեքսթոնից «Օլի Ցվայցունգ» կեղծանունը ստացած բժշկի հետ սիրավեպը դիտարկել է, որպես կատալիզատոր, որը, ի վերջո, հանգեցրել է բանաստեղծուհու ինքնասպանությանը։


== Մատենագիտություն ==


=== Պոեզիա և արձակ ===
Անավարտ պատմություն (սկսված 1960-ական թվականներին)
1960` To Bedlam and Part Way Back
1961`The Starry Night
1962` All My Pretty Ones
1966` «Ապրիր կամ մեռիր» (անգլ.՝ Live or Die)` Պուլիցերյան մրցանակ, 1967 թվական
1969` Love Poems
1969` Mercy Street, пьеса в двух актах (բեմադրվել է American Place Theatre բեմում)
1971`Transformations
1972` The Book of Folly
1974` The Death Notebooks
1975` The Awful Rowing Toward God (հետմահու)
1976` 45 Mercy Street (հետմահու)
1977` «էնն Սեքսթոն. Ինքնադիմանկար նամակներում»՝ խմբագրված Լինդա Գրեյ Սեքսթոնի և Լուիս Էյմսի կողմից (անգլ.՝ Anne Sexton: A Self Portrait in Letters, հետմահու)
1978` Words for Dr. Y. (հետմահու)
1985` No Evil Star (ընտրված շարադրություններ, հարցազրույցներ և արձակ, որը խմբագրվել է Սթիվեն Քոլբուրնի կողմից, հետմահու)


=== Գրքեր երեխաների համար ===
Մաքսին Կումինի (անգլ.՝ Maxine Kumin) հետ համատեղ1963 Eggs of Things (Լեոնարդ Շորտոլլի նկարազարդումներով, անգլ.՝ Leonard Shortall)
1964 More Eggs of Things (Լեոնարդ Շորտոլլի նկարազարդումներով)
1974 Joey and the Birthday Present (Էվալին Նեսսի նկարազարդումներով, անգլ.՝ Evaline Ness)
1975 The Wizard’s Tears (Էվալին Նեսսի նկարազարդումներով)


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Works by or about Էնն Սեքսթոն in libraries (WorldCat catalog)
Բարբարա Քեվես (Summer 1971)։ «Էնն Սեքսթոն, Պոեզիայի արվեստ № 15»։ The Paris Review։ Ամառ, 1971 (52) 
Էնն Սեքսթոն ՅուԹյուբում (տսահոլովակ)
Էնն Սեքսթոնի աշխատանքները Archived 2013-09-15 at the Wayback Machine. Harry Ransom Center-ում
Էնն Սեքսթոնի արվեստի հավաքածուն Archived 2013-09-15 at the Wayback Machine. Harry Ransom Center-ում