Իլյա Պրիգոժին

Իլյա Ռոմանովիչ Պրիգոժին, (ֆր.՝ Ilya Prigogine, հունվարի 12 (25), 1917 կամ հունվարի 25, 1917(1917-01-25), Մոսկվա, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 28, 2003(2003-05-28)[…], Բրյուսել, Բելգիա),  հրեական ծագում ունեցող բելգիացի  ֆիզիկոս և ֆիզիկաքիմիկոս, Բելգիայի վիկոնտ։ 1977 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի քիմիայի բնագավառում։  Նրա պատվին է կոչվել (11964) Պրիգոժին աստղակերպը։


== Կենսագրություն ==
Իլյա Ռոմանովիչ Պրիգոժինը ծնվել է 1917 թվականի հունվարի 25-ին Մոսկվայում, եղել հրեական ունևոր ընտանիքի երկրորդ որդին։ Նրա հայրը՝ գործարանատեր, Մոսկվայի կայսերական տեխնիկական ուսումնարանի շրջանավարտ Ռուվիմ Աբրամովիչ Պրիգոժինը (?, Մոգիլյով – 1974), եղել է ժամագործ և ոսկերիչ Աբրահամ Վուլֆովիչ Պրիգոժինի ընտանիքից (1859 – 1911), մինչև Մոսկվա տեղափոխվելը ավարտել է Մոգիլյովի ռեալական ուսումնարանը։ 1913 թվականին Կրեստովսկի հրապարակում կազմակերպել է լաքաներկային արտադրություն։ Մայրը` դաշնակահարուհի, Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ուսանողուհի Յուլիա Լայվիկովնա Վիխմանն է, (1892, Գոմել – ?)։ Եղբայրը` Ալեքսանդր Պրիգոժինը (ֆր.՝ Alexandre Prigogine, 1913 –1991), եղել է օրնիթոլոգ և հայտնի է Բելգիական Կոնգոյի թռչունների ուսումնասիրություններով ։
1921 թվականին ընտանիքը Խորհրդային Ռուսաստանից նախ տեղափոխվել է Լիտվա, (Կաունաս), իսկ մեկ տարի հետո բնակություն հաստատել Բեռլինում, որտեղ բնակվում էր հորեղբոր ընտանիքը։ Սակայն 1929 թվականին Գերմանիայում հակահրեական տրամադրությունների աճման պատճառով Պրիգոժինները որոշել են բնակություն հաստատել Բելգիայում, որտեղ Իլյան ավարտել է Բրյուսելի ազատ համալսարանը։ 1961 թվականից մինչև 1966 թվականը Պրիգոժինը համագործակցել է Չիկագոյի Ֆերմի ինստիտուտի հետ:1967 թվականին Պրիգոժինը Օստինում հիմնադրել է Համալիր քվանտային համակարգերի ուսումնասիրությունների կենտրոնը (անգլ.՝ Center for Complex Quantum Systems)։
Իլյա Պրիգոժինի աշխատանքների հիմնական մասը նվիրված է անհավասարակշռային թերմոդինամիկային և անդարձելի գործընթացների վիճակագրական մեխանիկային։ Կարևորագույն նվաճումներից մեկն այն է, որ ցույց է տրվել անհավասարակշիռ թերմոդինամիկ համակարգերի գոյությունը, որոնք որոշակի պայմաններում արտաքին միջավայրից կլանելով նյութ և էներգիա, կարող են իրականացնել որակական թռիչք դեպի բարդացում (դիսիպատիվ համակարգ)։ Ընդ որում՝ այդպիսի թռիչքը հնարավոր չէ կանխատեսել՝ ելնելով ստատիստիկայի դասական օրենքներից։ Այդպիսի համակարգերը հետագայում կոչվել են նրա անունով, և 1947 թվականին կատարած աշխատանքների շնորհիվ հնարավոր է դարձել հաշվարկել այդպիսի համակարգերը։
Վիճակագրական մեխանիկայի բնագավառում խոր հետազոտություններ է իրականացրել Լիուվիլի հավասարման ուսումնասիրման գործում՝ նրա լուծումների և Շրեդինգերի հավասարումների լուծումների միջև անալոգիա անցկացնելով։
Ապացուցել է գծային թերմոդինամիկայի ոչ հավասարակշռային գործընթացների հիմնական թեորեմներից մեկը,որը բաց համակարգում էնթրոպիայի արտադրության նվազագույնի վերաբերյալ է։ Ոչ գծային բնագավառում Գլենսդորֆի  համահեղինակությամբ ձևակերպել է Գլենսդորֆ-Պրիգոժինի էվոլյուցիայի հիմնական չափանիշները։ «The Rediscovery of Time» աշխատությունում ներմուծել է «վերաբացված ժամանակներ» հասկացությունը, որը պարզաբանում է ժամանակի գոյության բացահայտման խնդիրը։
1982 թվականին Պրիգոժինը դարձել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի անդամ։ Նրա աշխատանքները բազմիցս թարգմանվել են ռուսերեն լեզվով։ Նրա աշխատանքներին են դիմում ոչ միայն ֆիզիկոսները և քիմիկոսները, այլ նաև կենսաբանները, հնէաբանները, մաթեմատիկոսները, պատմաբանները և բանասերները։
1955 թվականին պարգևատրվել է Ֆրենկի մրցանակով։
1989 թվականին Բելգիայի թագավորը Պրիգոժինին շնորհել է վիկոնտի տիտղոսը։
1992 թվականին Պրիգոժինն ստորագրել է «Նախազգուշացում մարդկությանը» հռչակագիրը։
Իլյա Պրիգոժինը մահացել է 2003 թվականի մայիսի 28-ին Բրյուսելում։


== Ընտանիք ==
Առաջին կինը` բանաստեղծ Հելեն Յոֆե (ֆր.՝ Hélène Jofé, 1921—1988),
տղան` Իվ (ֆր.՝ Yves Prigogine, ծնված 1945 թվականին), անտրոպոլոգ,
Երկրորդ կինը` Մարինա Պրոկոպովիչ (անգլ.՝ Marina Prokopowicz),
տղան` Պասկալ (ֆր.՝ Pascal Prigogine, ծնվել է 1970 թվականին)։


== Պարգևներ և մրցանակներ ==
Բարեկամության պարգև (մարտի 12, 1997 թվական, Ռուսաստան) — Ռուսաստանի և Բելգիայի միջև գիտական կապերի ամրապնդման գործում մեծ ներդրման համար
Նոբելյան մրցանակ քիմիայից (1977)
Ն. Բոգոլյուբովի անվան մրցանակ (1999)
Ֆրանկի մրցանակ (1955)
Հոնդի մրցանակ (1983)
Կամպե դե ֆերեի մրցանակ (1994)
Կոտենիուսի մեդալ (1975)
Ռումֆորդի մեդալ (1976)


== Աշխատություններ ==
Пригожин И. Введение в термодинамику необратимых процессов. — М.: ИЛ, 1960. — 150 с.
Пригожин И. Неравновесная статистическая механика. — М.: Мир, 1964. — 314 с.
Пригожин И., Дефэй Р. Химическая термодинамика. — Новосибирск: Наука, 1966. — 510 с.
Гленсдорф П., Пригожин И. Термодинамическая теория структуры, устойчивости и флуктуаций. — М.: Мир, 1973. — 280 с.
Пригожин И. От существующего к возникающему: Время и сложность в физических науках. — М.: Наука, 1985. — 328 с.
Пригожин И., Стенгерс И. Порядок из хаоса. Новый диалог человека с природой. — М.: Прогресс, 1986. — 432 с.
Николис Г., Пригожин И. Самоорганизация в неравновесных системах: От диссипативных структур к упорядоченности через флуктуации. — М.: Мир, 1979. — 512 с.
Николис Г., Пригожин И. Познание сложного. — М.: Мир, 1990. — 358 с.
Пригожин И. Молекулярная теория растворов. — М.: Металлургия, 1990. — 344 с.
Пригожин И., Стенгерс И. Время. Хаос. Квант. — М.: Прогресс, 1994. — 266 с.
Пригожин И. Конец определенности. — Ижевск: РХД, 2001. — 216 с.
Пригожин И., Кондепуди Д. Современная термодинамика. От тепловых двигателей до диссипативных структур. — М.: Мир, 2002. — 464 с.
Пригожин И. Определено ли будущее. — Ижевск: ИКИ, 2005. — 240 с.
Пригожин И. Философия нестабильности // Вопросы философии. — 1991. — № 6. — С. 46-52.


== Ծանոթագրություն ==


== Գրականություն ==
Князева Е. Н. Илья Пригожин — физик и философ(ռուս.) // Наука и жизнь. — 2002. — № 11. — С. 8—9.
Пригожин, Илья Романович // Плата — Проб. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 20).
Храмов Ю. А. Пригожин Илья (Илья Романович) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 222. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)


== Արտաքին հղումներ ==
Интересные факты из жизни И. Р. Пригожина Archived 2017-12-28 at the Wayback Machine.
Информация с сайта Нобелевского комитета(անգլ.)
Резюме И. Р. Пригожина (2003)(անգլ.)