Հայնան (նահանգ)

Հայնան (չին․՝ 海南, փին․՝ Hǎinán, բառացի՝ ծովային հարավ), նահանգ Չինաստանի հարավում։ Ներառում է նույնանուն մեծ կղզին և մի շարք փոքր կղզիներ՝ Ցիչժոու, Դաչժոուդաո, Սիմաչժոու և այլն։
Վարչական կենտրոնը և ամենամեծ քաղաքը Հայկոուն է։ Նախորդ քսան տարիների ընթացքում Հայկոուն գավառական քաղաքից վերածվել է 1,5 միլիոն բնակչություն ունեցող ժամանակակից քաղաքի։ Այլ խոշոր քաղաքներն են Սանյան, Դունֆանը, Դանչժոուն, Ցյունհայը։
Նահանգի բնակչությունը կազմում է 8 671 518 մարդ։ Ըստ 2010 թվականի տվյալների՝ այն Չինաստանի նահանգների շարքում զբաղեցնում է 29-րդ տեղը բնակչության թվով։
Ժամային գոտին UTC+8 է։


== Աշխարհագրություն ==

Հայնան արևադարձային կղզին գտնվում է Չինաստանի հարավում՝ Հավայան կղզիներին հետ նույն լայնության վրա, ինչի պատճառով հաճախ այն կոչվում է «Արևելյան Հավայան կղզիներ»։ Տարածքը 33 920 կմ² է։ Կղզին ողողվում է  Հարավչինական ծովի ջրերով, ծառայում է որպես սահման նրա բաց հատվածի և Տոնկինյան ծոցի միջև։ Լեյչժու թերակղզուց բաժանվում է Ցյունչժոու նեղ նեղուցով։
Հայնանը եղել է Եվրասիայի մաս։ Այն մայրցամաքից անջատվել է Պլեյստոցենում կամ Պլիոցենում։ Ներկայում այն դանդաղորեն շարժվում է դեպի հարավ-արևելք՝ դեպի Հարավչինական ծովի խորքը։
Կղզու կենտրոնում պահպանվում է աճման շարժը։ Ամենաբարձր կետը` Ուչժիշանն է (1867 մ)։ Եվս մի քանի գագաթներ 1500 մ-ից բարձր են։ Հայնանը համարվում է սեյսմիկ և հրաբխային ակտիվ տարածք։ Հրաբխայնությունը տեղի է ունենում Եվրասիական սալաքարի ներսում։ Վերջին թույլ ժայթքումը եղել է 1933 թվականին Չենմայի շրջանում։ Խառնարանները  գտնվում են  կղզու հյուսիսային ափի մոտ։
Հայնանը հարուստ է հանքային ռեսուրսների պաշարներով՝ երկաթ, տիտան, ցիրկոն, հիդրարգիլիտ (ալյումին) և ոսկի։ Ի թիվս այլոց, առկա են նաև շափյուղա, լեռնային բյուրեղապակի և քվարցային ավազ։ Ծովում՝ Հայնանի շրջակայքում, և հենց կղզու վրա կան նավթի և գազի հանքավայրեր։


=== Կլիմա ===

Նահանգի կլիման մերձհասարակածային է։ Կղզու եղանակը պայմանավորված է արևադարձային մուսսոններով, որոնք կապված են կոնվերգենցիայի ներմերձարևադարձային գոտու (օդերևութաբանական հասարակած) սեզոնային միգրացիայի հետ։ Կլիմայի վրա լրացուցիչ ազդեցություն են ունենում տեղի լեռները։ Ամսական միջին  ջերմաստիճանը ձմռանը + 23 ... + 24 °С է, իսկ ամռանը` +29 °С: Օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանը կղզում կազմում է + 23 ... + 25 °С: Օդի ամենացածր ջերմաստիճանը (+0,4 °С) գրանցվել է դեկտեմբերին` Հայնանի կենտրոնական լեռնային հատվածում, իսկ ամենաբարձրը (+41,1 °С) գրանցվել է մայիսին կղզու հյուսիսում։ Միջին տարեկան տեղումները տատանվում են կղզու արևմուտքում գրանցվող 950 մմ-ից մինչև լեռներում գրանցվող 2230 մմ. Կղզու տարբեր տարածքներում արևը փայլում է տարեկան 1750-ից մինչև 2650 ժամ։ Հայնանում  ամբողջ տարին ամառ է, ուստի եղանակները որոշվում են ոչ թե ջերմաստիճանով, այլ անձրևի և գերակշռող քամիների ուղղությամբ։

Չորային եղանակը (ըստ Կյոպպենի) տևում է 2 ամիս հարավ-արևելքի ափում և մինչև 6 ամիս՝ կղզու հյուսիս-արևմուտքում, միջինւ ամբողջ Հայնանում՝ դեկտեմբերից մինչև մարտ։ Տեղումներն ամսական 60 մմ-ից պակաս են։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը + 17 ... + 20 °С է։ Օդի հոսքը շարժվում է ասիական (սիբիրյան) անտիցիկլոնից դեպի հասարակածային գոտի Ինդոնեզիայի հարավային ափերի մոտ։
Անձրևոտ եղանակն առավել արտահայտված է լեռներում և ամենաերկարը տևում է հարավարևելյան ափին (Վանինգ)։ Անձրևների ամենաշատ տեղումները լինում են օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին, իսկ որոշ վայրերում՝ հունիսին։ Դրանք առաջանում  են Երկրի հարավային և հյուսիսային կիսագնդերի օդային զանգվածների բախման հետևանքով։ Օրացույցային ամռան ընթացքում սովորաբար քամիները փչում են Ավստրալիայի անտիցիկլոնից (ասիական և հասարակածային գոտոի Չինաստանի հարավ-արևելքում)։ Ամենաշոգ ամիսները հունիս-հուլիս ամիսներն են, երբ ամսական միջին  ջերմաստիճանը + 26 ... + 30 °С է։


=== Բուսականություն ===
Հայնանը պատկանում է մերձհասարակածային (փոփոխական խոնավ) լանդշաֆտներին, գտնվում է Հնդկաչինական բուսական շրջանում։ Այնտեղ առկա է բնիկ անոթավոր բույսերի 4579 տեսակ, այդ թվում՝ 483 էնդեմիկ։ Ներմուծվել և վայրի են դարձել 163 տեսակներ։ Մշակվում է 1294 տեսակի բույս։
Միջին գոտիներում (1100-1867 մ) բուսականությունը նման է մշտադալար մերձարևադարձային անտառներին։ Ծովափը և ցածրադիր բարձրությունները (0-1100 մ) ծածկված են արևադարձային անտառներով և սավանաններով։ Արևադարձային անտառները բաժանված են՝ մշտադալար, կիսամշտադալար, տերևաթափվող, մանգրովային  և հնդկեղեգի։ Տնկարկներն ու այգիները տեղակայված են արևադարձային գոտում և գերակշռում են վայրի բնության մնացորդների նկատմամբ։
Բնական անտառների և սավաննաների բույսեր. Մանգրովային անտառները տեղակայված են ծովածոցերի ու ծովախորշերի գոտում, որտեղ ջուրը քաղցր է  ծովը թափվող գետերի շնորհիվ։ Բնորոշ են հետևյալ բույսերը` կանդելիա, բրուգիերա, լյումնիտցե, սոներատիա, նռան քսիլոկարպուս և նիպա արմավենի։


== Պատմություն ==
Հան դինաստիայի օրոք Հայնան առաջին անգամ դարձել կենտրոնացված չինական պետության մաս, բայց չինացիների ներկայությունը սահմանափակվում էր միայն կղզու հյուսիսում գտնվող ռազմական ճամբարով։ Այս իրավիճակը փոխվել է այն ժամանակ, երբ Չինաստանում իշխանության գլուխ է անցել Թան դինաստիան։
Մարզն իր անունն ստացել է մոնղոլական Յուան դինաստիայի օրոք։ 1370 թվականին կղզին ընդգրկվել է Գուանդունի կազմում։ Հայնանի չինական գաղութացումն ուժեղացել է 16-րդ և 17-րդ դարերում։ Մայրցամաքից եկած բնակիչների ճնշմամբ Հայնանը բնիկներին քշվել են կղզու հարավային ափ։ 1906 թվականին Սուն Յաթ-Սենի առաջարկով կղզին կրկին առանձնացվել է որպես առանձին վարչական սուբյեկտ։ Կղզին հավատարիմ է մնացել Գոմինդանի կառավարությանը ավելի երկար, քան մյուս նահանգները։ Դեն Սյաոպինն ստեղծել է երկրի ամենամեծ ազատ տնտեսական գոտին կղզու վրա։


== Բնակչություն ==
Հան – 7 139 531 մարդ (84 %),
Լի – 1 370 346 մարդ. (14,7 %),
Մյաո – 71 718 մարդ (0,7 %),
Հուեյցզու – 36 382 մարդ։


== Վարչական բաժանում ==


== Տնտեսություն ==
Կղզու տարածքում կան մանգոյի, բանանի, արքայախնձորի, սուրճի, թեյի և կոկոսի տնկարկներ։ Արդյունաբերությունը կենտրոնացած է կղզու հյուսիսային մասում՝ գավառի մայրաքաղաքի Հայկուի տարածքում։ Հայկոուում զարգացած է ժամանցի և զվարճանքների ոլորտը, առկա է տարբեր մակարդակների հյուրանոցների լայն ցանց։ 2018 թվականի մայիսի 1-ից Չինաստանը առաջարկում է առանց  մուտքի թույլատվության մուտք գործել Հայնան։ 2014 թվականին  քաղաքի տարածքում ավարտվել է «Վենչանգ» տիեզերակայանի շինարարությունը նույնանուն քաղաքի տարածքում։ Տիեզերակայանի հարևանությամբ նախատեսվում է բացել թեմատիկ այգի՝ նվիրված չինական տիեզերական ծրագրին։


== Տեսարժան վայրեր ==
Դունշան կղզու գլխավոր լեռան վրա կա տարօրինակ ձևեր ունեցող հսկայական քարերի հավաքածու, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր անվանումը և նկարագրվում է հատուկ կատալոգում։ Վենչանի տարածքում են գտնվում կոկոսյան արավենիների ամենամեծ տնկարկները։ Յալունվանի ծոցում տեղակայված են Արևադարձային ծովերի խեցիների թանգարանը և Թիթեռների պարտեզը։
Սանյայից 40 կմ հեռավորության վրա՝ «Նանշան» լեռան վրա («Հարավային լեռ»), 50 քկմ տարածքով 1999 թվականին բացվել է Նանշան միջազգային զբոսաշրջային գոտին,  որտեղ գտնվում են Նանշանի վանքը և Աստվածուհի Գուանինի պուրակը։ Այս ամենը ձևավորում է բուդդայական մշակույթի Նանսան պարկը։ Տաճարներից մեկում գտնվում է Գուանինի 140 կիլոգրամանոց արձանը, որը պատրաստված է մաքուր ոսկուց  և գրանցվել է Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես Ասիայի ամենամեծ ոսկե արձանը։ 2003 թվականին այնտեղ տեղադրվել է Գուանինի բոդհիսատվայի 108 մետր բարձրությամբ արձանը։
Հայկուի մերձակայքում գտնվում է XVI դարի գլխավոր պաշտոնյա Հայ Ժյուի  գերեզմանը հուշարձանով։
Կղզում կա ստորգետնյա ռազմական համալիրների ցանց, որի գտնվելու ստույգ վայրը և նշանակությունը գաղտնի է։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Հայնան նահանգի պաշտոնական կայքը (չինարեն)»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-08-08-ին  
Նահանգի պաշտոնական կայքն անգլերեն Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.