Էպիրուս

Էպիրուս (, հուն․՝ Ήπειρος, Իպիրոս), աշխարհագրական և պատմական շրջան է հարավարևելյան Եվրոպայում, որն այժմ բաժանվում է Հունաստանի և Ալբանիայի միջև։ Այն ընկած է Պինդոսի լեռների և Հոնիական ծովի միջև, ձգվում է Վլորայի ծոցից և հյուսիսում գտնվող Աքրոկերա լեռներից մինչև Ամբրասյան ծոցը և հարավում՝ քանդված հռոմեական Նիկոպոլիս քաղաքը։ Ներկայումս այն հյուսիս-արևմտյան Հունաստանում բաժանված է Էպիրոս և Գիրոկաստեր շրջանների, իսկ հարավային Ալբանիայում՝ Բերատի։ Էպիրոսի ամենամեծ քաղաքը Յանինան է, որը տեղակայված է Էպիրոսի տարածաշրջանում, Գիրոկաստերը ամենամեծ քաղաքն է Էպիրոսի ալբանական մասում։
Լեռնային Էպիրուս շրջանը Հին Հունաստանի հյուսիս-արևմտյան շրջանն էր։ Այն բնակեցված էր չաոնիաններ, չոլոսիաներ և թեսպրոտացիներ հունական ցեղերով, այնտեղ էր Դոդոնա սրբավայրը (հին հունական օրակլ սրբավայրը ամենահեղինակավոր Դելփիքից հետո)։ Մ.թ.ա. 370 թվականին Էպիրուսը, միավորվելով Աեսիդաե դինաստիայի կողմից, հայտնի է դառնում  Պիրհուսի տիրապետության ժամանակ, որը կռվում է Հռոմեական Հանրապետություն դեմ մի մի շարք արշավանքների ժամանակ։ Հետագայում Էպիրուսը մաս է կազմում Հռոմեական Հանրապետության (ինչպես նաև մ.թ.ա. 146 թվականին Հունաստանի մնացած մասը), որին հաջորդում է Հռոմեական կայսրությունը և Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը։
Խաչակրաց չորրորդ արշավանքից  և Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո Էպիրուսը դառնում է Էպիրուսի բռնապետության կենտրոնը՝ Բյուզանդական կայսրության իրավահաջորդ պետություններից մեկը։ 15-րդ դարում Օսմանյան կայսրության  կողմից նվաճվելով՝  Էպիրուսը կիսանկախ է դառնում (19-րդ դարի սկզբին) Ալի փաշայի տիրապետության օրոք, բայց օսմանցիները վերահաստատում են իրենց վերահսկողությունը այնտեղ 1821 թվականին։ Բալկանյան պատերազմից և Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո հարավային Էպիրուսը դառնում է Հունաստանի մի մասը, իսկ հյուսիսային Էպիրուսը մաս է կազմում Ալբանիային։


== Աշխարհագրություն և էկոլոգիա ==
Էպիրուսը գերակշռող լեռնային շրջան է։ Այն հիմնականում բաղկացած է Պինդուսի լեռներից, զուգահեռ կան կրաքարային մի շարք լեռնաշղթաներ, որոնք Դինարական Ալպերի շարունակությունն են։ 
Պինդուսի լեռները ձևավորում են մայրցամաքային Հունաստանի ողնաշարը և արևելքում առանձնացնում են Էպիրուսը Մակեդոնայից և Թեսալայից։ Պինդուսի լեռնաշղթաները զուգահեռ են ծովին և, ընդհանուր առմամբ, այնքան կտրուկ են, որ նրանց միջև եղած հովիտները հիմնականում հարմար են որպես արոտավայրեր օգտագործելու, այլ ոչ թե լայնածավալ գյուղատնտեսության համար։ Էպիրուսի մեծ մասը ընկած է Պինդուսի քամոտ կողմում, և գերակշռող քամիները փչում են Հոնիական ծովից՝ դարձնելով այդ շրջանը ամենաանձրևոտը մայրցամաքային Հունաստանում։
Նշանակալի լեռնաշղթա կարելի է գտնել միայն ծովի ափին, հարավ-արևմուտքում՝ Արթայի և Պրևեզայի մերձակայքում, Աքերոնի հարթավայրում՝ Պարամյաթի և Ֆանարի միջև, Իգումենիցայի և Սագիադայի միջև, ինչպես նաև Սարանդայի մոտակայքում։ Զագորի շրջանը գեղատեսիլ լեռնաշխարհ է, որը շրջապատված է լեռներով բոլոր կողմերից։
Էպիրուսի միջով հոսող հիմնական գետը Վյոսն է (հունարեն Աոս), որը հոսում է հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ Հունաստանի Պինդուսի լեռներից մինչև Ալբանիայի Վլորա ծոցի հյուսիսից դեպի նրանց բերանը։ Մյուս կարևոր գետերն են Աչերոն գետը, որը հայտնի է Հին Հունաստանում իր կրոնական նշանակությամբ և Արախթոս գետը, որը հատվում է Արթայի պատմական կամրջով, Լոռոսով, Թայամիով կամ Կալամասով և Վոյոմոմատիսով, որը վտակ է։ Վյոշան հոսում է Վիկոսի կիրճով։ Վիկոսի կիրճը` աշխարհի խորը կետերից մեկը, կազմում է Վիկոս-Աոաս ազգային պարկի կենտրոնական մասը, որը հայտնի է իր գեղեցկությամբ։ Էպիրուսի միակ նշանակալից լիճը Պամվոտիս լիճն է, որի ափին գտնվում է Իոնինա քաղաքը՝ տարածաշրջանի ամենամեծ և ավանդաբար ամենակարևոր քաղաքը։
Էպիրուսի կլիման  միջերկրածովյանի է կղզու երկայնքով, իսկ ներսում` Ալպյան։ Էպիրուսը խիստ անտառային է, հիմնականում`փշատերև տեսակներով։ Էպիրուսի կենդանական աշխարհը հատկապես հարուստ է, և առանձնանում են այնպիսի տեսակներ, ինչպիսիք են արջը, գայլը, աղվեսը, եղջերուն։


== Պատմություն ==


=== Վաղ պատմություն ===

Էպիրուսը բնակեցվել է գրեթե  Նեոլիթյան ժամանակներից` այն ժամանակվանից,  երբ որսորդներն ու հովիվները նավակներով շարժվում էին ծովի երկայնքով։ Նրանք իրենց հետ բերում էին հունարեն լեզուն։
Այդ մարդիկ իրենց առաջնորդներին թաղում էին մեծ դամբարաններում, որոնք պարունակում էին լիսեռանման գերեզմաններ (նման  Միկենեյան դամբարաններին), ինչը ցույց է տալիս Էպիրուսի և Միկենյան քաղաքակրթության կապը
։ Միկենյան  քաղաքակրթության մի շարք մնացորդներ են հայտնաբերվել Էպիրուսում, հատկապես շրջանի ամենակարևոր հնագույն վայրերում՝ Նեկրոմանտյոնում (օրակլ) Աչերոն գետի վրա, Զևսի և Դոդոնայի տաճարների շրջակայքում։
Միջին բրոնզե դարաշրջանում Էպիրուսը բնակեցված էր նույն քոչվոր հելլենական ցեղերով, որոնք շարունակվում էին բնակություն հաստատել Հունաստանի մնացած տարածքում։ Արիստոտելը Դոդոնայի շրջակայքը համարել է Հին Հունաստանի և այն շրջանի մաս, որտեղ ծագել էին հելլենները։ Էպիրոսում գտնվող Դոդոնայի շրջակայքը, ըստ Արիստոտելի, հելլենների նախնական տունը՝ Հելլասն էր, որտեղ որոշ ժամանակահատվածներում լինում էր մեծ տարվա մեծ ձմեռ և անձրևի գերհոսք։ Բայց այդ գերհոսքը միշտ չէ, որ տեղի էր ունենում նույն տեղում։ Դուկալիոնի ժամանակաշրջանում տեղի ունեցած ջրհեղեղը, օրինակ, տեղի է ունեցել հիմնականում հունական աշխարհում և հատկապես Հին Հելլասի, Դոդոնայի և Ախելուսի շրջանում  (Ախելոս գետը հաճախ փոխել է իր ընթացքը)։ Այս շրջաններում բնակվում էին սելիները և նրանք, ովքեր նախկինում կոչվում էին հույներ, իսկ այժմ՝ հելլեններ
:։ 
Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի սկզբին բոլոր տասնչորս ցեղերը (ներառյալ քաոնացիները`  հյուսիս-արևմտյան Էպիրուսում, մոլոսացիները՝ կենտրոնում և թեսփրոտիացիները՝ հարավում) խոսում էին արևմտյան հունարեն բարբառով
:


==== Էպիրուսը սլավոնական արշավանքներից մինչեւ 1204 թվականը ====
6-րդ դարի վերջին Հունաստանի մեծ մասը, ներառյալ Էպիրուսը, ընկում է ավարների և նրանց սլավոնական դաշնակիցների տիրապետության տակ։ Սա նշված է Մոնեմվասիայի  587 թվականի տարեգրությունում, և  հաստատվում է նաև ապացույցներով, որ մի շարք վայրեր 591 թվականին լքվել են իրենց եպիսկոպոսների կողմից։ Այսպիսով, մոտ 590 եպիսկոպոս, հոգևորական և եվրոպացիներ թողնում են իրենց քաղաքը՝ իրենց հետ Կասիոպոս՝ Կորֆու տանելով իրենց հովանավոր սրբի՝ Սուրբ Դոնատուսի մասունքները

Սլավոնական զանազան ցեղերից միայն բայունիտացիներն առաջին հերթին  իրենց անունը տվեցին իրենց շրջանի  «Վագենետիա» բնակավայրին
: 
Հիմնվելով սլավոնական տեղանունների խտության վրա՝
սլավոնական տեղանունները հանդիպում են հիմնականում Կորնթոսի ծոցի ներքին և լեռնաշղթաների լեռնային տարածքներում, ինչը վկայում է այն մասին, որ սա այն ուղին էր, որն օգտագործվում էր սլավոններից մեծամասնության կողմից, որոնք Պարսից ծոցով անցնում էին դեպի Պելոպոնես։ Բացառությամբ Կորֆուի որոշ մի քանի տեղանունների՝ Իոնյան կղզիների անունները կարծես թե չեն փոփոխվել։
Արևելյան Հունաստանում, բյուզանդական տիրապետության վերականգնումը, թվում է, սկսվել է կղզիներից՝ գլխավորապես Կեֆալոնիայից, որը, անշուշտ, խիստ վերահսկողության տակ էր 702 թվականին, երբ այնտեղ  աքսորվեց Ֆիլիպինոս Բարդանեսը։ Կայսերական տիրապետության աստիճանական վերականգնումը վկայում է նաև Կոստանդնուպոլսի ժողովներում տեղական եպիսկոպոսների մասնակցությունը։ Մինչդեռ  680/1 և 692 թվականի Տիեզերական ժողովներին միայն Դյուրհաչիո եպիսկոպոսն է մասնակցել է, իսկ մեկ դար անց Դիրխաչիումի, Նիկոպոլիսի, Կորֆու եպիսկոպոսները, Կեֆալոնիան և Զաքինթոսը  մասնակցել են 787 թվականի ժողովին։
 
8-րդ դարի կեսերին հաստատվեց Կեֆալլենիայի թեմը, բայց գոնե սկզբում այն ավելի շատ կողմնորոշվեց Իոնյան և Ադրիատիկ ծովերի վրա բյուզանդական վերահսկողությունը վերականգնելու, Սարացենի ծովահենության դեմ պայքարի, ինչպես նաև Իտալիայում մնացած բյուզանդական տիրույթների հետ  կապեր ապահովելու, քան համակարգված ջանք գործադրելու իրեն ենթարկելու Էպիրուսի մայրցամաքը 
: Այնուամենայնիվ, 827 թվականինին Սիցիլիայի մուսուլմանական նվաճումն սկսվելուց հետո հատկապես Իոնիան ենթարկվեց արաբական արշավանքներին
: 9-րդ դարը, այնուամենայնիվ, մեծ առաջընթաց տեսավ մայրցամաքում կայսերական վերահսկողության վերականգնման գործում, ինչի մասին վկայում են Իոանինայի, Նաուպակտոսի, Հադրիանոպոլիսի և Վագենետիայի եպիսկոպոսների մասնակցությունը Տիեզերական ժողովներին 869/70 և 879/80 թվականներին։

.: Բյուզանդական վերականգնումը հանգեցրեց հույների՝ հարավային Իտալիայից և Փոքր Ասիայից ներթափանցմանը դեպի կենտրոնական Հունաստան, իսկ մնացած սլավոնները քրիստոնեացվեցին և հելլենականացվեցին։ 
Հելլենականացման արշավի հաջողությունը նաև հուշում է բուն հունական բնակչության շարունակականության մասին, և որ սլավոնները բնակություն հաստատեցին շատ հույների մեջ՝ ի տարբերություն այն տարածքների, որոնք այժմ գտնվում են Բուլղարիայում և նախկին Հարավսլավիայի հյուսիսում, քանի որ այդ տարածքները հնարավոր չէր հելլենականացնել, քանի որ դրանք վերականգնվել էին բյուզանդացիների կողմից 11-րդ դարի սկզբին։
880 թվականին ծովակալ Նասարի մեծ ծովային հաղթանակից և 880-ական թվականներին հարավային Իտալիայում արաբների դեմ բյուզանդական հարձակման սկսվելուց հետո իրավիճակը բարելավվում է  և ստեղծվում է Նիկոպոլիսի թեմը (ամենայն հավանականությամբ 886 թվականից հետո) ։ Նոր թեմի մայրաքաղաք դարձավ Նաուպակտոսը հարավում։ Նոր նահանգի ծավալը անհայտ է, բայց հավանաբար համընկնում է նույն ժամանակաշրջանում հաստատված Նաուպակտոսի մետրոպոլիայի չափին։ Վագենետիան, մասնավորապես, այլևս չի երևում որպես եպիսկոպոսություն։ Ինչպես նշում են Թաբուլա Իմպերի Բյուզանտինի հեղինակները, երևում է, որ «Բյուզանդական վարչակազմը սլավոններով մեծապես բնակեցված տարածքները որոշ չափով ենթարկում է իրեն.։ Դիրհաչիի շրփակայքում թեմ էր ստեղծվել հավանաբար 9-րդ դարի վերջին։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Didrachm of the Epirote League
Epirus Info Guide
Panepirotic Federation of America
Panepirotic Federation of Greece
Panepirotic Society of Cairo
F olk music in Epirus by musicologist Christopher C. King