Ելենա Կատուլսկայա

Ելենա Կլիմենտևնա Կատուլսկայա (ռուս.՝ Елена Климентьевна Кату́льская, մայիսի 21 (հունիսի 2), 1888, Օդեսա, Խերսոնի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - նոյեմբերի 19, 1966(1966-11-19), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), ռուսական խորհրդային կամերային և օպերային երգչուհի (քնարական կոլորիտային սոպրանո), մանկավարժ, հրապարակախոս։ 
ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1965)։ Ստալինյան երկրորդ աստիճանի մրցանակի դափնեկիր (1950)։


== Կենսագրություն ==
Ելենա Կատուլսկայան ծնվել է 1888 թվականի մայիսի 21-ին (հունիսի 2) Օդեսայում, «Օդեսայի նավահանգստի» պետի ընտանիքում։ Մանկուց զբաղվել է երաժշտությամբ։ Սովորել է Օդեսայի Մարիինյան գիմնազիայում, միաժամանակ Կ. Ֆ. Լագլերի երաժշտական դասընթացներում (դաշնամուրի դասարան և 1904-1905 թվականներին Ի. Սուպրունենկոյի երգեցողության դասարան)։ 1905 թվականին տեղափոխվելով Սանկտ Պետերբուրգ` սկսել է երաժշտության դասեր տալ, միաժամանակ վոկալի դասեր ստանալ Իպպոլիտ Պրյանիշնիկովի մոտ, իսկ 1907 թվականին ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի կոնսերվատորիա (ուսուցիչ` Նատալյա Իրեցկայա, ավարտել է 1909 թվականին)։ Այդ ընթացքում դասավանդել է երաժշտություն և Ֆրանսերեն։
Կոնսերվատորական առաջին ներկայացման ժամանակ նրան նկատել է կայսերական թատրոնների կառավարիչ Վլադիմիր Տելյակովսկին և հրավիրել Մարիինյան թատրոն, որտեղ աշխատել է 1907 թվականից մինչև 1913 թվականները։ Այնուհետև հրավիրվել է Մոսկվա, 1913-1946 թվականներին եղել է Մեծ թատրոնի մենակատարը։ Թատրոնում հանդես գալու սկզբնական շրջանում Կատուլսկայան ստացել է դերասանական վարպետության և պարի դասեր։ 1918-1922 թվականներին սովորել է Մեծ թատրոնի օպերային ստուդիայում Կոնստանտին Ստանիսլավսկու ղեկավարությամբ։ Մեծ թատրոնի բեմում կատարել է 46 օպերային դերերգեր։
Կատուլսկայայի կամերային երգացանկում ընդգրկված էին ավելի քան 700 ստեղծագործություններ։ 1910-1913 թվականներին բազմիցս հանդես է եկել Վելիկոռուսական նվագախմբում Վասիլի Վասիլևիչ Անդրեևի ղեկավարությամբ (այժմ` Վ. Վ. Անդրեևի անվան պետական ակադեմիական ռուսական նվագախումբ)։ Կատարել է ռուսական ժողովրդական երգեր, Միխայիլ Գլինկայի, Ալեքսանդր Ալյաբևի, Ալեքսանդր Գուրիլյովի ռոմանսները։ 1913 -1917 թվականներին մասնակցել է Սերգեյ Կուսևիցկու ղեկավարությամբ կազմակերպված մոսկովյան համերգներին և Սերգեյ Վասիլենկոյի կազմակերպած «Պատմական համերգներին»։  1917 թվականից հետո նա սիմֆոնիկ համերգներով հանդես եկավ Նիկոլայ Գոլովանովի, Միխայիլ Իպոլիտով-Իվանովի, Էմիլ Կուպերի, Վյաչեսլավ Սուկի, Ալբերտ Կոուտսի կողմից ղեկավարված նվագախմբերի, տավղահարներ Վերա Դուլովայի, Քսենյա Էրդելի  և այլ անվանի երաժիշտների ու կատարողների հետ։ Համերգային էստրադայում հանդես է եկել մինչև 1958 թվականը։ Նիկոլայ Ռակովը երգչուհուն նվիրել է «Ծիծեռնակ» ռոմանսը։
Կատուլսկայան հյուրախաղերով հանդես է եկել ԽՍՀՄ բազմաթիվ քաղաքներում և արտասահմանում` Մոնղոլիայում (1938), Լեհաստանում։ 1920-ական թվականների կեսերից ձայնագրել է ձայնասկավառակներ (ավելի քան 200 ստեղծագործություն), հանդես է եկել ռադիոյով։
Մանկավարժական գործունեությամբ սկսել է զբաղվել 1935 թվականից Մեծ թատրոնի Օպերային ստուդիայում, 1944-1951 թվականներին հանդես է եկել որպես իր մենակատարների վոկալ վարպետության բարձրացման գծով ավագ խորհրդատու, 1948 թվականից դասավանդել է Մոսկվայի կոնսերվատորիայում, 1950 թվականին ստացել է պրոֆեսորի կոչում։ Նրա ուսանողների թվում են եղել ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստներ Մարիա Մակսակովան, Տամարա Միլաշկինան, ՌՍՖՍՀ ժողովրդական արտիստներ  Իրինա Մասլեննիկովան, Ալեքսեյ Մասլեննիկովը, Լիլյա Գրիցենկոն, ՌՍՖՍՀ վաստակավոր արտիստուհի Տատյանա Վոսկրեսենսկայան, Բուլղարացի երգչուհի Ն. Դոբրիյանովան, Ռաիսա Կոտովան, Լիդիա Լուբենցովան և ուրիշներ։
Վոկալ արվեստի մասին բազմաթիվ հոդվածների` Անտոնինա Նեժդանովայի, Վասիլի Պետրովի, Նադեժդա Օբուխովայի, Լեոնիդ Սոբինովի, Քսենյա Ձերժինսկայայի, Իվան Կոզլովսկու, Ալեքսեյ և Գրիգորի Պիրոգովների մասին հուշագրությունների հեղինակ է։ 1941-1966 թվականներին նրա խմբագրությամբ հրատարակվել են ռուս և արտասահմանյան կոմպոզիտորների վոկալ ստեղծագործությունների 11 ժողովածուներ։
Ելենա Կլիմենտևնա Կատուլսկայան մահացել է 1966 թվականի նոյեմբերի 19-ին, Մոսկվայում։ Թաղված է Նովոդևիչյան գերեզմանատանը  (տեղամաս № 3):


== Պարգևներ և կոչումներ ==
ՌԽՖՍՀ վաստակավոր արտիստ (1933)
ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1958)
ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1965)
Ստալինյան մրցանակ 2-րդ աստիճանի(1950)
3 Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշան (02.06.1937, 1951, 14.10.1966)
«Պատվո նշան» շքանշան (1937)
Մեդալներ


== Երգացանկ ==
Կատարել է 46 դերերգեր, այդ թվում`


== Գրական ստեղծագործություններ ==
Тридцать лет на оперной сцене / Творческая автобиография Е. К. Катульской к 30-летию сценической деятельности// Декада моск. зрелищ. 1939. № 31;
Работа с молодым певцом в театре // Материалы всесоюзной конференции по вокальному образованию. 1940. — М.; Л., 1941. C. 120—126;
Замечательный русский артист / о Л. Савранском/ // Сов. артист. 1961. № 19; Соревнование молодых певцов // Сов. искусство. 1938. 22 дек.;
Расцвет народного творчества // Рабочая Москва. 1938. 23 мая.


== Գրականություն ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Биография.ру. Катульская Елена Климентьевна 
Люди. Катульская Елена Климентьевна
Концерт-очерк "Е.К. Катульская" цикла М.Малькова"Корифеи русской оперной сцены".