Ագավա

Ագավա (լատ.՝ Agáve), տեսակը պատկանում է ծնեբեկազգիների ընտանիքին (Asparagaceae)։.


== Անվանում ==
Բույսի ժամանակակից լատինա-գիտատեխնիկական անվանումը եկել է հունարենից (հուն․՝ Αγαυε), անունը ստացել է հունական դիցաբանությունից՝ Կադմայի աղջկա և մոր՝ Պենֆեյայի պատվին։


== Բուսաբանական նկարագիր ==

Ցողունը կարճ, խոշոր վարդանախշերով, շատ տեսակների մոտ ի հայտ են գալիս փշոտ տերևներ։ Տերևները դասավորված են վարդակաձև։ Բույսի տերևների երկարությունը հայրենիքում կարող է հասնել 30 սմ-ից մինչև 3 մետրի։ Ագավան գոյության ընթացքում ծաղկում է մեկ անգամ, որից հետո չորանում է։ Բույսը տարբեր վայրերում ծաղկում է տարբեր տարիքում։ Մեքսիկայում այն ծաղկում է 11-12, Կովկասում՝ 25-30, իսկ բարեխառն գոտու պայմաններում՝ 75-100 տարում։ Ծաղկակիրը կարող է հասնել մինչև 12 մ, որի վրա կարող են լինել 4000 և ավելի ծաղիկներ։ Ծաղկում է տարվա 6-15-րդ շաբաթներում։


== Տարածում ==
Ագավայի շուրջ 300 տեսակները վայրի ձևեր են։ Տարածված են Մեքսիկայում և հարակից տարածքներում։ Եվրոպայում Ագավան ներմուծվել է անմիջապես Ամերիկան հայտնաբերելուց հետո։ Ագավայի տեսակներից ամենատարածվածը ամերիկյանն է (Agave americana L.), աճեցվել է որպես դեկորատիվ բույս Միջերկրական ծովում։ Ռուսաստանի տարածքում աճեցվել է Սև ծովի և հարավային ափի այգիներում։ Այս բույսը Հայաստանում օգտագործվում է քաղաքի կանաչապատ գոտիներում գորգային ձևավորումների համար. դրվում է ծաղկաթմբի մեջտեղում, ինչպես նաև աճեցվում է մեծ ծաղկամաններում, որոնք կարող են դրվել պատշգամբներում։ Ագավան կարելի է աճեցնել նաև տնային պայմաններում։ Ձմռանը սենյակի ջերմաստիճանը չպետք է ցածր լինի 18, իսկ ամռանը՝ 23 աստիճանից։ Բույսը չպետք է առատորեն ջրել, հատկապես ձմռանը։ Խոնավության ավելցուկից տերևներն ու արմատը կարող են նեխել։ Ագավայի համար սենյակում ամենալավ տեղը համարվում է հարավային և արևելյան տեղերը, այն ջերմասեր բույս է և չի վախենում արևի ուղիղ ճառագայթներից։


== Նշանակություն և կիրառում ==
Ագավայի շատ տեսակների տերևներից պատրաստում են ճոպաններ, պարաններ, գորգեր, գործվածքներ, իսկ թափոններից ստանում են թուղթ։ Ագավայի մի քանի տեսակներ արևադարձային շրջաններում օգտագործում են մանրաթել ստանալու համար։ Ավելի թանկ ագավան՝ Agave sisalana Perrine տեսակն է, Ագավա ֆրանսիականը (Agave fourcroydes Lem.) և ագավա կանտալը (Agave cantala Roxb.)։ Ագավայից պատրաստված մանրաթելերը հիմնականում օգտագործում են որպես թիրախ նետով խաղերին։ Ագավայի քաղցր հյութը՝ մուգ կանաչ գույնի (Agave atrovirens Karw. ex Salm-Dyck), և ուրիշ տեսակներինը մինչև ծաղկելը պատրաստում են ալկոհոլային խմիչքներ, իսկ միջուկից ստանում են ավելի թունդ խմիչքներ՝ տեկիլա և մեսկալ։ Միայն կապույտ ագավան (Agave tequilana Web.) են օգտագործում որպես տեկիլայի հումք։ Տեկիլայի արտադրության համար օգտագործում են բույսի միջուկը։ Թորման ճանապարհով կապույտ ագավայի հյութից պատրաստում են մզվածքներ, որն էլ հանդիսանում է տեկիլայի հիմնական հումքը։ Agave cocui-ից պատրաստում են ավանդական վենեսուելական խմիչք՝ կոկույի։
Որոշ ագավաների արմատներ օգտագործում են բժշկության մեջ։ Ամերիկյան և սիսալյան ագավաների տերևները պարունակում են սապոնին, որը օգտագործում են հորմոնալ կորտիզոն և պրոգեստերոլ պրեպարատների մեջ։ Չինաստանում երկու տեսակից ստանում են նյութ, որը ունի հակաբեղմնավորիչ ազդեցություն, բավական է օգտագործել ամիսը 1-2 անգամ։ Ագավա ամերիկականը (Agave americana L.) օգտագործում են հեմատոմիայի բուժման համար։ Ագավա ամերիկականը, ագավա գծավորը (Agave attenuata Salm-Dyck), ագավա Վիկտորիա թագուհու (Agave victoriae-reginae T.Moore) և շատ ուրիշ տեսակներ աճեցվում են որպես տնային և ջերմոցային բույսեր։


== Կարգաբանությունը ==

Դասը ունի մոտավորապես 200 տեսակ։ Առավել հայտնի տեսակների ցանկը.։

Agave acklinicola Trel.
Agave angustiarum Trel. ex Standl.
Agave angustifolia Haw.
Agave applanata K.Koch
Agave asperrima Jacobi
Agave atrovirens Karw. ex Salm-Dyck
Agave attenuata Salm-Dyck
Agave aurea Brandegee
Agave avellanidens Trel.
Agave bahamana Trel.
Agave bovicornuta Gentry
Agave bracteosa S.Watson ex Engelm.
Agave brevispina Trel.
Agave cantula Roxb.
Agave celsii Hook.
Agave cerulata Trel.
Agave chiapensis Jacobi
Agave chrysantha Peebles
Agave chrysoglossa I.M.Johnst.
Agave colimana Gentry
Agave colorata Gentry
Agave dasyliriodes Jacobi & C.D.Bouché
Agave datylio F.A.C.Weber
Agave deserti Engelm.
Agave eggersiana Trel.
Agave ellemeetiana Jacobi
Agave filifera Salm-Dyck
Agave flexispina Trel. ex Standl.
Agave fourcroydes Lem.
Agave franzosinii Baker
Agave funkiana K.Koch & C.D.Bouché
Agave geminiflora (Tagl.) Ker Gawl.
Agave ghiesbreghtii K.Koch
Agave gracilipes Trel.
Agave guiengola Gentry
Agave harrisii Trel.
Agave havardiana Trel.
Agave hookeri Jacobi
Agave horrida Lem. ex Jacobi
Agave indagatorum Trel.
Agave karwinskii Zucc.
Agave kerchovei Lem.
Agave kewensis Jacobi
Agave lechuguilla Torr.
Agave lophantha Schiede
Agave lurida Aiton
Agave macroacantha Zucc. — Агава широкоокаймленная
Agave mapisaga Trel.
Agave margaritae Brandegee
Agave marmorata Roezl
Agave murpheyi F.Gibson
Agave oblongata Jacobi
Agave obscura Schiede
Agave ousselghemiana Jacobi
Agave palmeri Engelm.
Agave pampaniniana A.Berger
Agave parrasana A.Berger
Agave parryi Engelm.
Agave parviflora Torr.
Agave pedunculifera Trel. ex Standl.
Agave pendula Schnittsp.
Agave polyacantha Haw.
Agave potatorum Zucc.
Agave promontorii Trel.
Agave rigida Mill.
Agave salmiana Otto ex Salm-Dyck
Agave schidigera Lem.
Agave schottii Engelm.
Agave sebastiana Greene
Agave seemanniana Jacobi
Agave shawii Engelm.
Agave shrevei Gentry
Agave sisalana Perrine
Agave sobolifera Salm-Dyck
Agave sobria Brandegee
Agave striata Zucc.
Agave stricta Solm.
Agave tequilana F.A.C.Weber
Agave terraccianoi Pax.
Agave toumeyana Trel. ex Standl.
Agave utahensis Engelm.
Agave victoriae-reginae T.Moore
Agave vilmoriniana A.Berger
Agave vivipara L.
Agave wercklei F.A.C.Weber ex Wercklé
Agave wocomahi Gentry
Agave xylonacantha Salm-Dyck
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


=== Հիբրիդներ ===
Agave ×glomeruliflora (Engelm.) A.Berger [= Agave lechuguilla × Agave havardiana?]
Agave ×arizonica Gentry & J.H.Weber [= Agave chrysantha × Agave toumeyana]


== Աճը տնային պայմաններում ==
Լուսավորությունը պետք է լինի պայծառ և արևոտ։ Հողը պետք է կազմված լինի հավասար քանակությամբ տորֆից, հումուսից, ավազից։ Ամռանը խորհուրդ է տրվում հանել դուրս, աշնանը և ձմռանը պահել չոր վայրում 8-12 °C ջերմաստիճանում։ Ամռանը ջրել հաճախակի, իսկ ձմռանը քիչ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Սեյնակային բույսեր - Ագավա