Հ․ Լ․ Հանլի սուզանավ

Հ․ Լ․ Հանլի (անգլ.՝ H. L. Hunley), 1863 թվականի Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Ամերիկայի Կոնֆեդերատիվ Նահանգների սուզանավը։ Կառուցվել է մասնավոր ձեռնարկատերեր՝ Հորաս Լոուսոն Հանլիի, Ջեյմս Մակ Քլինթոնի և Բաքսթեր Ուոթսոնի միջոցներով։ Առաջին սուզանավն է եղել, որը ռազմական գործողությունների ընթացքում հակառակորդի նավ է խորտակել։ Սուզանավը այդ ընթացքում լիովին սուզված չի եղել։ Հաջող հարձակումից հետո կործանվել է։ Մեծ դեր է խաղացել ռազմա-ծովային արվեստի պատմության մեջ՝ ցուցադրելով ընդծովյա պատերազմի և՛ առավելությունները, և՛ վտանգները։
Երեք սուզանավի կործանման արդյունքում կոնֆեդերացիան կորցրել է անձնակազմի 21 անդամ։ Վերջին նավը շահագործման անցնելուց հետո կոչվել է ի պատիվ գյուտարար Հորաս Լոուսոն Հանլիի։


== Ստեղծման պատմություն ==
Սուզանավի և նրա նախորդների («Պիոներ», «Բեյու Սենթ Ջոն», «Ամերիքաըն դայվեր») ստեղծումը ֆինանսավորել են ձեռնարկատերեր Հորաս Լոուսոն Հանլին, Ջեյմս Մակ Քլինթոնը և Բաքսթեր Ուոթսոնը։ Սկզբնական շրջանում նրանք փորձարկումներ են արել էլեկտրամագնիսական և շոգու շարժիչներով, բայց վերջում կանգ են առել սովորական մեխանիկական, որը շարժման մեջ էր դրվում մկանային ուժով։
«Հ․ Լ․ Հանլին» կառուցվել է Ալաբամա նահանգի Մոբիլ քաղաքում 1863 թվականին։ Ջուրն են իջեցրել հուլիս ամսին, իսկ օգոստոսի 12-ին երկաթգծով տեղափոխել են Հարավային Կարոլինայի Չարլստոն քաղաք, որտեղ նա շարք է մտել, որպես ռազմական տեխնիկա։


== Կառուցվածք ==

«Հ․ Լ․ Հանլին» 40 ոտնաչափ (12 մետր) երկարությունով և համարյա 4 ոտնաչափ (1, 17 մետր) լայնությամբ «սիգար» էր։ Ուիլիամ Ալեքսաների նկարների հիման վրա երկար տարիներ կարծիք կար, թե սուզանավի հիմք է ծառայել շոգեկաթսայի իրանը։ Հետագայում ապացուցվել է որ նավը կառուցվել է, որպես սուզանավ, և հատուկ ստացել է գլանաձև, ջրահոսուն ձև։Նավի երկու ծայրերում բալաստային գլանատակառներ էին տեղադրված, որոնք հատուկ փականներով լցվում և դատարկվում էին ձեռքի պոմպերով։ Նավի մարմնում հատուկ բալաստ կար, որը կայունություն էր տալիս նավին։ Շտապ վեր լողալու կարիքի դեպքում սուզանավի ներսից հատուկ հեղյուսները քանդելու միջոցով բալաստները անջատվում ՝էին նավից և նա թեթևացած վեր էր լողում։


== Սպառազինում ==

Նախապես պլանավորված էր նավը զինել քաշվող արկով և կոնտակտային պայթուցիչով։ Սուզանավը պետք է մոտենար կանգնած նշանակետին, սուզվելով անցներ նրա տակից և այն պահին, երբ պայթուցիկ հայտնվեր հակառակորդի նավի տակ՝ պայթեցներ այն։ Այս պլանը չի փորձարկվել, քանի որ պայթյունը կարող էր վտանգավոր լինել նաև սուզանավի համար, և արկը քաշող ճոպանը կարող էր փաթաթվել նավի պտուտակին։
Արդյունքում սուզանավը զինել են ձողային արկով, որը 22 ոտնաչափ (6, 7 մ) ձող էր ծայրին ամրացված 90 ֆունտ (41 կգ) կշռող արկով, որը լցված էր սև վառոդով։ Արկը նախատեսված էր օգտագործել նավի 1, 6 մետրից ոչ պակաս սուզված լինելու դեպքում։ Պայթուցիչի կառուցվածքի մասին տեղեկություններ չկան։ Դա կարող էր լինել և՛ մեխանիկական, և՛ էլեկտրական, որի մասին վկայում են սուզանավի մեջ գտնված էլեկտրահաղորդալարի մնացորդները։


== Անձնակազմ ==
Անձնակազմում ութ մարդ կար՝ հրամանատար-սպա և յոթ նավաստի-թիավարներ։ Հրամանատարի տեղը նավի քթամասում էր՝ ղեկանիվի և հորիզոնական ղեկի լծակների մոտ, իսկ նավաստիները նստում էին երկար, երկայնական նստարանին և պտտում էին ծնկաձև լիսեռը, որը անմիջականորեն միացած էր թիավարող պտուտակին։ Թիավարները ընտրվում էին կամավորներից, և չնայած ծառայության դժվարությանն ու վտանգավորությանը, ցանկացողների թիվը մեծ էր։


== Անհաջողություններ ==
1863 թվականի օգոստոսի 12-ին սուզանավը փորձնական սուզման ժամանակ խորտակվել է և զոհվել են անձնակազմի հինգ անդամները։ Հոկտեմբերի 15-ին խորտակվել է երկրորդ անգամ։ Այս անգամ զոհվել են անձնակազմի բոլոր՝ ութ անդամները, նրանց թվում սուզանավի գյուտարարը՝ Հորաս Լոուսոն Հանլին։ Երկու անգամ էլ նավը բարձրացրել են և նորից շարք մտցրել։


== Հարձակում «Հաուսաթոնիկի» վրա ==

Իր առաջին և վերջին գրոհը «Հ․ Լ․ Հանլին» կատարել է 1864 թվականի փետրվարի 17-ին։ Նրա թիրախն էր Չարլսթոնի ափերի մոտկանգնած 12 թնդանոթ սպառազինությամբ, 1240 տ տարողությամբ ԱՄՆ ծովային ուժերի «Հաուսաթոնիկ» (անգլ.՝ USS Housatonic) նավը և իրականացնում էր քաղաքի ծովային շրջափակումը։
«Հ․ Լ․ Հանլին» լեյտենանտ Ջորջ Ե, Դիքսոնի հրամանատարությամբ և յոթ կամավոր-նավաստիներով անցել է ափից նավ ընկած տարածքը և հաջող գրոհել է։ Հինգ րոպեի ընթացքում նավը ջրի տակն է անցել, զոհվել է անձնակազմից հինգ մարդ, մնացածը փրկվել են նավակներով կամ նավի բեկորների օգնությամբ։
Հաջող գրոհից հետո սուզանավը պայմանական նշան է տվել ափ, և սկսել սուզումը, որից հետո անհետ կորել է։ Ըստ ամերիկյան հետազոտողների կարծիքի սուզանավը մեխանիկական վնասվածք է ստացել, որի պատճառով չի կարողացել վեր բարձրանալ։ Այս կարծիքը հենված է այն փաստի վրա, որ նավաստիները զոհվել են իրենց հաստիքային տեղերում, և հետևաբար նրանց մահվան պատճառը եղել է թթվածնի պակասը սուզված վիճակում։


== Որոնում և ներկա վիճակը ==

Երկար ժամանակ նավի խորտակման վայրը անհայտ էր, և այն գնահատվել է 40 մլն ամերիկյան դոլլար։ Առաջին անգամ նրա գտնելու մասին հայտարարել է Էդվարդ Լի Սփենսը 1970 թվականին հաջորդը՝ 1995 թվականին Ռալֆ Ուիլբանքսը։ Մինչ այժմ վեճ է գնում երկու կողմերի միջև, թե ո՞վ է գտել նավը։
«Հ․ Լ․ Հանլին» գտել են «Հաուսաթոնիկի» խորտակման վայրից ոչ հեռու, տիղմի մեջ, որի պատճառով էլ նավը բավականին լավ է պահպանվել։ Հարավային Կարոլինայի Նորթ-Չարլսթոնի Ուորեն Լաշի վերականգնման կենտրոնի հայտարարությամբ նավը վերականգնվել է և 2015 թվականից ցուցադրվում է կենտրոնում։


== Գրականություն ==
The H. L. Hunley: The Secret Hope of the Confederacy by Tom Chaffin (Farrar, Straus and Giroux, 2008), ISBN 0-8090-9512-2
The Hunley: Submarines, Sacrifice & Success in the Civil War by Mark Ragan (Narwhal Press, Charleston/Miami, 1995), ISBN 1-886391-43-2
Ghosts from the Coast, "The Man Who Found the Hunley" by Nancy Roberts, UNC Press, 2001, ISBN 978-0-8078-2665-2
Treasures of the Confederate Coast: the "real Rhett Butler" & Other Revelations by Dr. E. Lee Spence, (Narwhal Press, Charleston/Miami, 1995), ISBN 1-886391-00-9
Civil War Sub ISBN 0-448-42597-1
The Voyage of the Hunley, ISBN 1-58080-094-7
Raising the Hunley, ISBN 0-345-44772-7
The CSS H. L. Hunley, ISBN 1-57249-175-2
The CSS Hunley, ISBN 0-87833-219-7
Shipwreck Encyclopedia of the Civil War: South Carolina & Georgia, 1861-1865 by Edward Lee Spence (Sullivan's Island, S. C., Shipwreck Press, 1991) OCLC: 24420089
Shipwrecks of South Carolina and Georgia : (includes Spence's List, 1520-1865) Sullivan's Island, S. C. (Sullivan's Island 29482, Sea Research Society, 1984) OCLC 10593079
Shipwrecks of the Civil War : Charleston, South Carolina, 1861-1865 map by E. Lee Spence (Sullivan's Island, S. C., 1984) OCLC 11214217
Robert F. Burgess (1975)։ Ships Beneath the Sea: A History of Subs and Submersibles։ United States of America: McGraw Hill։ էջ 238  


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Examination of Wallet Found Aboard Civil War Sub H. L. Hunley To Begin» (անգլերեն)։ http://www.navy.mil։ 2003-02-21։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-25-ին։ Վերցված է 2012-02-17 
«Friends of the Hunley» (անգլերեն)։ www.hunley.org։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-25-ին։ Վերցված է 2012-02-17 
«The Confederate States Submarine H L Hunley» (անգլերեն)։ www.thehunley.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-25-ին։ Վերցված է 2012-02-17