Տիվոլի

Տիվոլի (իտալերեն՝ Tivoli), քաղաք Իտալիայի Լացիո մարզի Հռոմ նահանգում՝ Անյենե գետի ափին՝ մայրաքաղաք Հռոմից մոտ 30 կմ հյուսիս-արևելք։ Ունի մոտ 57 հազար բնակիչ։ Հիմնական տեսարժան վայրերը՝ Ադրիանոսի հին հռոմեական վիլլան, Հռոմի Պիոս II պապի (1458-1461) ամրոցը, հայտնի Վիլլա դ’Էստեն (XVI դար) և Գրիգորյան վիլլան (XIX դար)։
Քաղաքի հովանավորներն են Լավրենտի և Սիմֆորոզա սրբերը. տոնակատարությունը՝ օգոստոսի 10-ին։


== Տեղակայում ==
Քաղաքը, որը կորցրել էր իր երբեմնի հմայքը դաշնակիցների կողմից ռմբակոծությունների և հետագա անվերահսկելի կառուցապատման պատճառով, հնում հռոմեացիներին գրավում էր Սաբինյան լեռների արևմտյան լանջին գտնվող գեղատեսիլ տեղակայմամբ, որտեղից բացվում էր Լացիոյի անծայրածիր տեսարանը, և Անիո գետի հսկայական ջրվեժներին մոտ լինելով։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարանի վկայությամբ.


== Պատմություն ==
Հնում Տիվոլին կոչվում էր Տիբուր և միանում էր Հռոմին Տիբուրտինյան ճանապարհով։ Տիբուրով անցնում էին Հռոմից Իտալիայի արևելք ընկած բոլոր ճանապարհները։ Ըստ ավանդության՝ Տիբուրը հիմնադրվել է մ. թ. ա. 13-րդ դարում. ըստ Գայոս Յուլիուս Սոլինուսի, որը հղում է անում Կատո Ավագի կորած Origines աշխատությանը, Տիվոլի քաղաքը հիմնադրվել է Տրոյական պատերազմից մեկ սերունդ առաջ՝ Ամֆիարաուսի որդիներ կամ թոռներ՝ Կատիլիուսի, որը այստեղ է եկել ապրելու՝ փախչելով Հունաստանի Թեբե քաղաքում կազմակերպված կոտորածից, և Կորասի կողմից, ու իր անվանումը ստացել է նրանց եղբոր՝ Տիբուրտուսի պատվին։ 
Մեկ այլ ավանդության համաձայն, այն հիմնադրվել է սիկուլների կամ սիկանների կողմից, այնուհետև անցել է պելասգների իշխանությոան տակ և ի վերջո ենթարկվել է լատինացինեերին։ Պատմական աղբյուրները նշում են, որ Տիբուրը գաղութ էր Ալբա Լոնգայում։ Բնակավայրի տարածքում գտնված ամենահին հետքերը մ.թ.ա. 13-րդ դարի են։ Քաղաքի անունը, հնարավոր է, կապ ունի Տիբեր գետի հետ։ Էտրուսկների կառավարման շրջանում Տիբուրը Տիբուրտին սիբիլլայի նստավայրն է եղել։ 
Լատինացիների տիրապետության ընթացքում Տիբուրը՝ որպես Լատինական միության խոշոր քաղաքներից մեկը, հասել է զգալի իշխանության և որոշ ժամանակ մրցել է Հռոմի հետ։ Մ. թ. ա. 90 թվականին Տիբուրի բնակիչները հռոմեական քաղաքացիություն են ստացել։ Օկտավիանոս Օգոստոսի օրոք, գեղատեսիլ դիրքի շնորհիվ դարձել է Իտալիայի սիրված և նորաձև վայրերից մեկը։
Հռոմեական շրջանում Տիբուրը կարևորություն է ձեռք բերել, քանի որ այնտեղով անցնում էր Հռոմից Աբրուցո տանող ճանապարհը։ Աբրուցոյի շրջանում են ապրել Հռոմի երդվյալ թշնամիներից Վոլսկի, Սաբինի և Սամնիտես ընտանիքները։
Տիբուրի շուրջ շատ հարուստ հռոմեացիներ ունեցել են վիլլաներ և կանգնեցրել են անձնական բարեպաշտության հուշարձաններ։ Բացի Օկտավիանոսից, այստեղ ապրել են նաև Գայոս Մեկենասը, Հորացիոսը, Սեքստոս Պրոպերցիոսը և Գայուս Վալերիուս Կատուլլուսը։ 273 թվականին Տիբուրում է բնակեցվել գերի թագուհի Զենոբիան։
Այստեղ Հերկուլեսի պաշտամունք կար։
Բարբարոսների ոչնչացնելուց հետո Տիվոլին նախկին բարեկեցության մի մասը վերադարձրել է X դարում, կայսրից մի շարք արտոնություններ է ստացել և պահպանել նախկին ազատավանդակի մնացորդները մինչև 1816 թվականը։ XVI դարում պատկանում էր Իտալիայի հնագույն իշխանական տոհմերից մեկին՝ Դ’Էստեին։


== Կլիմա ==
Տիվոլին միջերկրածովյան կլիմայի գոտում է՝ շոգ և չոր ամառներով, ցուրտ ու խոնավ ձմեռներով։


== Տնտեսություն ==
Քաղաքը հայտնի էր ձիթապտղի յուղով, կավից արտադրանքով, քարահանքերով։ Այժմ էլ Տիվոլիում տրավերտին է արդյունահանվում, որով երեսպատված էր Կոլիզեյը և որն օգտագործվել է հռոմեական բազմաթիվ հուշարձանների կառուցման նպատակով։
Քաղաքի շրջակա բլուրները ծածկված են ձիթապտղի, խաղողի, թզի այգիներով։ Տիվոլիում զբաղվում են նաև թղթի արտադրությամբ։


== Քույր քաղաքներ ==
 Սեն Արման Լեզ Օ Ֆրանսիա
 Պալմիրա Սիրիա
 Ֆոքշանի Ռումինիա
 Դելֆի Հունաստան


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
http://www.comune.tivoli.rm.it Տիվոլի. պաշտոնական կայք
«Тиволи»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907