Շամպինյոն

Շամպինյոն (լատ. Agaricus), շամպինյոնազգիների (ագարիկազգիների) ընտանիքի շերտավոր սնկերի ցեղ (լատ. ՝ Agaricaceae). «շամպինյոն» ռուսերեն անունը գալիս է ֆր. champignon, որը նշանակում է պարզապես «սունկ»։ Ցեղը ներառում է ինչպես ուտելի, այնպես էլ ոչ ուտելի սնկեր։ Համարվում է մշակովի կուլտուրա։

Պտղամարմինն ունի տարբեր չափեր՝ 3-5-ից 20-25սմ (Agaricus arvensis):
Գլխարկը մեծ է, խիտ, սկզբում կլորացած, տարիքի հետ դառնում է ավելի հարթ։ Մակերեսը հարթ է կամ ծածկված է մուգ թեփուկներով։  Գույնը սպիտակից մինչև շագանակագույն։
Թիթեղները ազատ են, սկզբում սպիտակ, այնուհետև մգանում են՝ գույնը փոխելով վարդագույնից մինչև գրեթե սև, ինչը պայմանավորված է սպորների գույնի փոփոխությամբ։ Այս հիմքի վրա շամպինիոնները հեշտությամբ տարբերվում են amanita սեռի թունավոր սնկերից, որոնք շամպինյոնին  նման են, և որոնց պտղամարմնի թիթեղիկներում առաջացած  սպորները մնում են սպիտակ կամ դեղնավուն։
Ոտիկը կենտրոնում է,  հարթ, խիտ, երբեմն փխրուն, ներսում՝ խոռոչ։ Ունեն մասնակի ծածկոց, որը ոտիկի վրա թողնում է հստակ տեսանելի մեկ կամ երկշերտ օղակ։
Պտղամիսն ունի սպիտակի  տարբեր երանգներ։ Օդի հետ շփվելով ձեռք է բերում դեղնավուն կամ կարմրավուն երանգ։ Հաճախ ունենում է արտահայտված սնկային կամ «անիսոնի» հոտ։


== Տարածումն ու էկոլոգիան ==
Բոլոր շամպինիոնները սապրոտրոֆներ են և աճում են հիմնականում չմշակված հողերում, օրգանական նյութերով հարուստ անտառային և մարգագետնային հումուսի վրա, հանդիպում են մեռած ծառերի կեղևի և մրջյունների վրա։ Ըստ սուբստրատի որոշակի տեսակների սահմանափակման, agaricus սեռի ներկայացուցիչները բաժանվում են 5 խմբի.

աճում են միայն անտառներում (A. silvaticus, A. silvicola);
Բաց ոչ աճող տարածքների հողային սապրոտրոֆներ (A. bisporus, A. bitorquis, A. subperonatus);
հերբոֆիլներ, որոնք աճում են միայն խոտերի մեջ (A. campester, A. augustus և այլն);
աճում են խոտերի և անտառների միջև բաց տարածություններում (A. bisporus, A. արվենզի, ա. comtulus և այլն);
անապատային տեսակներ, ներառյալ հալոֆիտները (A. bernardii, A. tabularis):Շամպինիոնների տեսակների ամենամեծ բազմազանությունը նկատվում է Եվրասիայի տափաստաններում և անտառ-տափաստաններում, Պրերիաներում, պամպասներում, խոտհարքներում և Ավստրալիայի և Աֆրիկայի բաց տարածքներում։


== Տնտեսական նշանակությունը ==
Agaricus ցեղը  տնտեսական մեծ նշանակություն ունի։ Քիչ թվով ներկայացուցիչներ են հանդիսանում թունավոր կամ անմարսելի, ինչպիսիք են դեղնամաշկ  շամպինիոնը (Agaricus xanthodermus) կամ խայտաբղետ շամպինիոնը (Agaricus meleagris): Բոլոր մյուս տեսակները օգտագործվում են որպես սնունդ, իսկ երկսպորավոր շամպինիոնը (Agaricus bisporus) ունի արդյունաբերական նշանակությոն, շատ ավելի հազվադեպ է աճեցվում երկօղակ շամպինիոնը (Agaricus bitorquis):
Champignon-ը աշխարհում ամենատարածված մշակովի սունկն է։ Այն կազմում է ընդհանուր արտադրության 37,2% - ը։ Բացի այդ, այս սունկը ամենատարածվածն է Ռուսաստանում՝ 73%: Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում շամպինիոնների համախառն բերքը 2015 թվականին կազմել է մոտ 10,4 հազար տոննա։
Շամպինիոնները պարունակում են 20 ամինաթթուներ, այդ թվում մարդու համար բոլոր անհրաժեշտները՝ մեթիոնին, ցիստեին, ցիստին, տրիպտոֆան, թրեոնին, վալին, լիզին, ֆենիլալանին։ Որոշ շամպինյոնների պտղամարմնից ստանում են հակաբիոտիկներ։


== Տեսակները ==
Հայտնի են մոտ 200 տեսակ շամպինյոն ամբողջական ցուցակը․


== Սննդային արժեք ==
Որոշ տեսակներ, այդ թվում ուտելի, պարունակում են ագարիտին։


== Ծանոթագրություն ==


== Գրականություն ==
Ячевский, Артур Артурович (1890–1907)։ «Шампиньон»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ 
«Шампиньон, в сельском хозяйстве»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Громов Н. Г. Шампиньоны. — 2-е изд. — М., 1960.
Фёдоров А. А. Мир растений: в 7 т. — Т. 2: Грибы. — М.: Просвещение, 1991. — ISBN 5-09-002841-9.
Hunte W. Champignonanbau im Haupt-und Nebenerwerb, 7 Aufl., Hamb., 1973.(գերմ.)


== Արտաքին հղումներ ==
Mushroom Expert - The Genus Agaricus
Varieties of California, USA on MYKOWEB .com
Agaricus page at Index Fungorum
On-line nomenclature of Agaricus from Royal Botanic Garden, Madrid. CSIC