Ուկրաինայի վարչապետ

Ուկրաինայի վարչապետ (ուկրաիներեն՝ Прем'єр-міністр України), Ուկրաինայի կառավարության ղեկավար, նախագահում է Ուկրաինայի նախարարների կաբինետում, որը Ուկրաինայի կառավարության գործադիր իշխանության բարձրագույն մարմինն է։ Պաշտոնը փոխարինեց Ուկրաինայի ԽՍՀ Նախարարների խորհրդի նախագահի խորհրդային պաշտոնին, որը ստեղծվել է 1946 թվականի մարտի 25-ին։
1991 թվականին ԽՍՀՄ-ից Ուկրաինայի անկախացումից ի վեր եղել է տասնվեց վարչապետ, կամ քսան՝ հաշվելով նաև վարչապետի պաշտոնակատարներին։ Արսենի Յացենյուկը առաջին վարչապետն էր, ով ծագումով Արևմտյան Ուկրաինայից էր։ Ռուսաստանի ԽՖՍՀ-ում ծնվել են երկու վարչապետ։
Ներկայիս վարչապետը Դենիս Շմիգալն է, որը երդում է տվել 2020 թվականի մարտի 4-ին։


== Նշանակում ==
Վարչապետին նշանակում է նախագահը՝ Գերագույն ռադայի համաձայնությամբ։ Համաձայնությունը համարվում է խորհրդարանի կողմից այն դեպքում, երբ նրա սահմանադրական անդամակցության պարզ մեծամասնությունը քվեարկում է նախագահի կողմից առաջադրված թեկնածուի օգտին։ Մինչ օրս խորհրդարանական ամենամեծ հավանությունը ստացել է Յուլիա Տիմոշենկոն, որը 2005 թվականի փետրվարի 4-ին նշանակվեց վարչապետի պաշտոնում Գերագույն Ռադայում 373 կողմ ձայնով։ 300-ից ավելի կողմ ձայներ ստացած մյուս վարչապետներն են Արսենի Յացենյուկը (371), 2014 թվականին՝ կրկին Յացենյուկը (341)  Վիտոլդ Ֆոկինը (332) և Լեոնիդ Կուչման (316)։
Խորհրդարանի կողմից համաձայնության տալու կարգը սովորաբար նախորդում է խորհրդարանական խմբակցությունների կողմից թեկնածուի բազմակողմանի խորհրդատվություններին և հարցազրույցներին։ Օրենսդիր մարմնի կողմից հաստատումը զուտ ձևականություն չէ։ Որոշ թեկնածուներ վավերացվեցին սահմանը մի քանի ձայնով հաղթահարելով, իսկ թեկնածուն կարող է մերժվել։ Օրինակ, 1999 թվականին Վալերի Պուստովոիտենկոն չկարողացավ վերահաստատվել երեք ձայների պակասի պատճառով, այն բանից հետո, երբ նա առաջարկեց հրաժարական տալ 1999 թվականին նախագահ Լեոնիդ Կուչմայի երկրորդ երդմնակալության արարողությանը։ Կուչման ընտրեց Վիկտոր Յուշչենկոյին` որպես իր այլընտրանքային թեկնածուն։ Մեկ այլ օրինակ է Յուրի Եխանուրովի թեկնածության հաստատումը (նրան երեք ձայն պակասեց, բայց հաստատվեց երկրորդ փորձից երկու օր անց)։
2004 թվականի վերջին սահմանադրական բարեփոխումներից հետո նախագահը սահմանափակվեց վարչապետ ընտրելու հարցում և գործնականում պարտավոր էր առաջադրել խորհրդարանական կոալիցիայի կողմից առաջարկված անձին։ Վարչապետը, ինչպես գործադիր իշխանության բոլոր անդամները, չեն կարող լինել խորհրդարանի անդամ։


== Պարտականություններ և լիազորություններ ==

Վարչապետը ղեկավարում է Ուկրաինայի կառավարության գործադիր ճյուղը, նախարարների կաբինետը և ստորագրում կառավարության որոշմամբ ընդունված որոշումներ։
Վարչապետն իրավասու է նախարարի աշխատակազմի թեկնածուներին առաջարկել Գերագույն ռադա,, բացառությամբ արտաքին գործերի և պաշտպանության նախարարների, որոնք առաջարկվում են նախագահի կողմից։ Վարչապետը կարող է նաև նախագահին քննարկման համար առաջարկել մարզային վարչակազմի ղեկավարների թեկնածուներին։
Վարչապետը կարող է նաև հաստատել նախագահի կողմից ընդունված հրամաններ և օրենքներ։ Վարչապետը (և համապատասխան նախարարը) պատասխանատու են կառավարության կողմից ընդունված օրենքների կատարման համար։
Պաշտոնավարման ընթացքում վարչապետին տրվում է լիարժեք իրավական անձեռնմխելիություն բոլոր դատական հետապնդումներից և դատական գործընթացներից։ Վարչապետի գրասենյակը Կիևի կենտրոնում գտնվող նախարարների կաբինետում է։ 2005 թվականին վարչապետին վճարվել է 202,776 գրիվնա (16,898/ամիս, 26,770 ԱՄՆ դոլար) տարեկան աշխատավարձ։  2013 թվականին «Fokus» ամսագրում հրապարակված միջնորդությունից հետո կառավարության քարտուղարությունը հայտարարեց, որ վարչապետի ամսական աշխատավարձը կազմում է 33.980 գրիվնա (4,173.42 ԱՄՆ դոլար), ինչը տասնմեկ անգամ ավելին է, քան երկրում միջին աշխատավարձը։
Վարչապետներին անհատ քաղաքացիները հաճախակի են հարցնում իրենց անձնական խնդիրների լուծման հարցում։ 2012 թվականին վարչապետ Ազարովը ամեն օր իր ֆեյսբուքյան էջում ստանում էր տասնյակ անձնական դիմումներ։


=== Վարչապետի պաշտոնակատարներ և փոխվարչապետներ ===

Առաջին փոխվարչապետը, որը նաև հայտնի է որպես առաջին տեղակալ, վարչապետի բացակայության դեպքում ղեկավարում է կաբինետը՝ հրաժարականի կամ պաշտոնանկության պատճառով վարչապետի բացակայության պայմաններում։ Նշանավոր առաջին փոխվարչապետներից էին Յուխիմ Զվյահիլսկին և Միկոլա Ազարովը, ովքեր վարչապետի պաշտոնակատարն էին ավելի երկար ժամանակահատվածում, քան բոլորը։ Վարչապետի ժամանակավոր պաշտոնակատար են եղել նաև Վալենտին Սիմոնենկոն, Վասիլ Դուրդինեցը, Ալեքսանդր Տուրչինովը և այլոք։
Բացի առաջին փոխվարչապետից, կան նաև մի շարք այլ փոխնախարարներ, որոնք սատարում են վարչապետին և կարող են ղեկավարվել մեկ կամ մի քանի նախարարություններ։ 1991–1992 թվականներին ներկայացվեց նաև պետնախարարի պաշտոնը։ Ավանդաբար փոխվարչապետերը պատասխանատու են պետական կառավարման ընդհանուր քաղաքականության այնպիսի ոլորտների համար, ինչպիսիք են ագրոարդյունաբերական համալիրը, հումանիտար գործերը, տնտեսական գործերը կամ տարածաշրջանային քաղաքականությունը։ Որոշակի դեպքերում նրանց կարող են տրվել նաև նախարարների կանոնավոր պորտֆելներ, ինչպես դա տեղի ունեցավ 2010 թվականի Ազարովի կառավարությունում։


== Պաշտոնանկություն և հրաժարական ==
Վարչապետը, ինչպես և կաբինետի մյուս անդամները, կարող են կամավոր հրաժարական տալ՝ իրենց հրաժարականը ներկայացնելով խորհրդարան (Ուկրաինայի սահմանադրության համաձայն՝ վարչապետը կարող է պաշտոնանկ արվել միայն խորհրդարանական քվեարկությամբ)։ Խորհրդարանն այնուհետև պետք է քննարկի այդ հարցը ոչ ուշ, քան հրաժարականի դիմումը ստանալու պահից 10-րդ օրը, եթե խորհրդարանը հրաժարականի պահին նստաշրջանում չէր, ապա ոչ ուշ, քան հաջորդ հերթական նստաշրջանի առաջին լիագումար շաբաթը։  Վարչապետի կողմից պաշտոնաթողությունը հանգեցնում է ամբողջ կառավարության պաշտոնանկության։ 1996 թվականին գործող սահմանադրության ընդունումից հետո միայն վարչապետներ Պավլո Լազարենկոն և Միկոլա Ազարովը հեռացան իրենց պաշտոնից այս ձևով։ Մինչ վարչապետը չունի սահմանված ժամկետի սահմանափակում, նա մնում է իր պաշտոնում խորհրդարանի պաշտոնավարման ժամկետի համար, քանի դեռ նա հրաժարական չի տվել կամ ազատվել է ավելի վաղ։
2004 թվականի սահմանադրական փոփոխություններից առաջ, սովորաբար, վարչապետը միակողմանիորեն հեռացվում էր նախագահի կողմից։ Բարեփոխումից հետո վարչապետը կարող է պաշտոնանկ արվել միայն խորհրդարանի կողմից։ Պաշտոնապես Գերագույն ռադան պետք է ընդուներ կաբինետի անվստահության մասին բանաձև, որը պետք է բերեր վարչապետի հրաժարականին։ Այնուամենայնիվ, խորհրդարանը չի կարողացել այդպիսի բանաձև դնել քվեարկության՝ կառավարության պաշտոնական ծրագրի հաստատումից մեկ տարվա ընթացքում։ Վարչապետներ Վիկտոր Յուշչենկոյի և Վիկտոր Յանուկովիչի կաբինետները այս կերպ ազատվել են աշխատանքից։ Յուրի Եխանուրովի կաբինետը նույնպես պաշտոնապես ազատվեց, բայց խորհրդարանական ակտը հետագայում չեղարկվեց։


== Վարչապետների ցանկ (1991 – ներկա) ==
1991 թվականին ԽՍՀՄ-ից Ուկրաինայի անկախացումից ի վեր եղել է 15 վարչապետ  (19՝ ներառյալ վարչապետի ժամանակավոր պաշտոնակատարները)։ Յուլիա Տիմոշենկոն Ուկրաինայի առաջին (և միակ) կին վարչապետն էր։ Մինչև Միկոլա Ազարովի վարչապետ նշանակվելը՝ Տիմոշենկոն ամենաերկար պաշտոնավարած վարչապետն էր, ով պաշտոնավարել էր երկու ժամկետով և ընդհանուր առմամբ 1029 օր։ Քանի որ Ազարովը վերընտրվել է վարչապետի պաշտոնում 2012 թվականի դեկտեմբերի 13-ին, նա այդ ժամանակից ի վեր անցել է Տիմոշենկոյի ռեկորդը։ Ազարովը հրաժարական է տվել 2014 թվականի հունվարի 28-ին՝ Եվրոմայդանին հաջորդող հասարակական վրդովմունքների և բողոքների պատճառով։  Նրան հաջորդել է Արսենի Յացենյուկը 2014 թվականի փետրվարի 27-ին։   Յացենյուկը հայտարարեց, որ հրաժարական կտա 2014 թվականի հուլիսի 24-ի, բայց նրա հրաժարականը խորհրդարանը մերժեց 2014 թվականի հուլիսի 31-ին, երբ նրա հրաժարականի օգտին քվեարկեց միայն 16-ը (450-ից)։


=== Ժամանակացույց ===


=== Խորհրդարանի հաստատում ===


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Official page of Prime Minister of Ukraine Arseniy Yatsenyuk» (Ukrainian)։ Վերցված է սեպտեմբերի 25, 2014 
«Government portal»։ Cabinet of Ministers of Ukraine (Ukrainian)