Radeon

Ռադեոն (Radeon), գրաֆիկական պրոցեսորների և օպերատիվ հիշողության ապրանքանիշ, արտադրվող Advanced Micro Devices ընկերության կողմից։ Ապրանքանիշը ստեղծվել է 2000 թվականին ATI Technologies ընկերության կողմից  (հետագայում ձեռք բերված AMD ընկերության կողմից)։ Այս շարքի գրաֆիկական լուծումները եկել են փոխարինելու Rage շարքին։ Այս բրենդում գոյություն ունեն սարքերի չորս մեծ խմբեր, որոնք կարող են դասակարգվել առաջին հերթին DirectX-ի աջակցություն տարբերակը։ Կարելի է շարունակել բաժանում փոքր դասակակարգային միավորների, օրինակ՝ ըստ HyperZ փոխակրիչների պիկսելների քանակի, ինչպես նաև  պրոցեսորի աշխատանքի և հիշողության հաճախականությամ։


== Մակնիշներ ==
AMD-ն երբեք չի աշխատել և չի աշխատում անմիջապես սպառողական շուկայի հետ։ Ընդհակառակը, Radeon գրաֆիկական պրոցեսորները  վաճառում անկախ հավաքողներին, որոնք այնուհետև տարբեր OEM-ների կամ ուղղակիորեն մանրածախ ցանցի համար արտադրում են պատրաստի օգտագործման վիդեոքարտեր հիմնված Radeon պրոցեսորների վրա։ Radeon ապրանքների Հիմնական սպառողներն են ՝ Sapphire Technology (միակ մատակարար է, որը զբաղվում է միայն Radeon վիդեոքարտեր), XFX, Asus, Gigabyte, MSI, Gainward, PowerColor և այլն։


== Սերունդները ==


== Անվանումը և դիրքավորումը ==
Ներկայումս Radeon մակնշմամբ  դրված են տեղեկություններ սերնդի, շուկայական հատվածի և հարաբերական կատարողականություն մասին։ Առաջին թիվը և նշանները՝օրինակ, 5ххх ցույց է տալիս, վիդեոքարտի սերունդը և հղվում է նրանում օգտագործվող գրաֆիկական պրոցեսորին։ Երկրորդ թիվը ցույց է տալիս շուկայական սեգմենտը, որին ուղղված է տվյալ տեսաքարտը՝ Օրինակ х9хх նշանակումը ցույց է տալիս, որ տեսաքարտը դասվում է բարձրագույն հատվածին, մինչդեռ х5хх նշումը վկայում է տվյալ վիդեոքարտի բյուջետային դասակարգման մասին։ Երրորդ թիվը նշաններ է և ցույց տալիս հարաբերական արագագործությունը հատվածի շրջանակներում, այսինքն хх7х ավելի հզոր տեսաքարտ է, քան хх5х. Ընդ որում, որպես կանոն, համարվում է, որ վիդեոքարտի ավելի բարձր շուկայական սեգմենտը ընդհանուր առմամբ արդյունավետ է (х85х ավելի հզոր է, քան х77х). Նախապես արագագործությունը որոշելու համար վիդեոքարտերի անուններում օգտագործվել են վերջավորություններ. Ստորև բերված աղյուսակներում ներառված են բոլոր մանրամասները դասակարգման քարտերի, ինչպես նաև պատմությանը այն փոփոխությունների մասին։
Հարկ է առանձնապես նշել, որ, սկսած DirectX 9 քարտերի դասից , Radeon նշումների համակարգը փոխվել է։ Ի սկզբանե կիրառվել է հետևյալ համակարգը։

Մակնշման սկզբունքների փոփոխությունը տեղի է ունեցել 2001 թվականին։ Այն ժամանակ առաջարկվել է 7ххх մատնանշում DirectX 7 վիդեոքարտի աջակցությամբ, 8ххх — DirectX 8 ի աջակցությամբ  և այլն։ Սակայն արդեն 2002 թվականին դուրս են եկել Radeon 9000/9200 վիդեոքարտերը, որոնք ունեին միայն DirectX 8 ամբողջական ապարատային աջակցությունը։ATI-ն նրանց գովազդել է ինչպես "համատեղելի է DirectX 9.0-ին", այն դեպքում, մինչդեռ Radeon 9700-ը, իսկապես ապարատային աջակցում է DirectX 9, գովազդվել է ինչպես "համատեղելի է DirectX 9.0"
Radeon HD 3000-ի թողարկումով ընկերությունը հրաժարվել է ապրանքների նշանակման PRO, XT, GT և XTX վերջավորությունների օգտագործումից, իսկ ապրանքների դասակարգումը սկսել է կատարվել վերջին երկու նշանակման թվերի միջոցով  (տե ՛ս վերը)։ Նման փոփոխություն տեղի է ունեցել նաև ներդրված գրաֆիկական պրոցեսորների շրջանում։ Ստորև ներկայացված է քարտերի նիշքերի կառուցման սխեման բոլոր այդ փոփոխություններից հետո։

AMD Fusion-ի՝AMD-ի  բյուրեղյա համակարգ սկզբունքի իրականացման դուրս գալուց հետո , քարտերի նշանակման սկզբունքը կրկին փոխվել է։ Հետևյալ աղյուսակը ցույց է տալիս վերջին շրջանում ստեղծված համակարգը։

^1 Վերջին երկու թվերը որոշում են կոնկրետ մոդելը, նման են ATI տեսաքարտերի վերջավորություններին, այսինքն, թվերը՝ "70" իմաստով համապատասխանում նշագրին՝ "XT", իսկ թվերը՝ "50"  նշագրին՝ "Pro".


== Դրայվերները ==


=== Microsoft Windows ===
ATI Catalyst իրենից ներկայացնում է Radeon ընտանիքի տեսաքարտերի դրայվերների փաթեթ Microsoft Windows համակարգի համար։
Կան նաև ոչ պաշտոնական սիրողական փաթեթներ՝ օրինակ, Omega դրայվերները և DNA դրայվերները. Այդ փաթեթները սովորաբար պարունակում են դրայվերների տարբեր տարբերակների ընտրություն  և Windows ռեեստրի հատուկ բանալիները, որոնք նպատակաուղղված են  արտադրողականության և որակի ավելացմանը. Բնականաբար, այնպիսի փաթեթների պաշտոնական աջակցություն  չի իրականացվում, և կարգավորված աշխատանքը չի երաշխավորվում։ Նաև հանդիպում են դրայվերներ, որոնք պարունակում են փոփոխված համակարգային ֆայլեր, և որոնք նախատեսված են վիդեոքարտի առաջադեմ օգտվողների օգտագործման համար  պաշտոնական բնութագրերից դուրս։


=== Macintosh ===
Նախկինում ATI-ը զբաղվել է Կեկստերի աջակցությամբ իրենց քարտերի եւ չիպսեթների, Apple համակարգիչների համար մայրական սալիկների,  թողարկումով։ Սակայն ATI ընկերությանը AMD-իգնելուց հետո, վերջինս դադարեցրեց իր աջակցությունը ոչ միայն դասական Mac OS դրայվերների տարբերակների համար, այն նաև OS X. Այնուամենայնիվ OS X -ի համար քարտերի կառավարումը հասանելի է Apple-իհաճախորդների աջակցության կայքի միջոցով, սակայն կեկստերը Mac OS նախորդ տարբերակներըհամար,  կարելի է գտնել բացառապես արխիվային կայքերում, որոնք պահպանում են հին դրայվերները։ Վիդեոքարտերի կառավարման և  հնարավորությունների ընդլայնման  համար օգտագործվում է  ATI Displays ինտերֆեյսը որը աշխատել է ոչ միայն շուկայական տեսաքարտերի հետ, այլ նաև նրանց OEM տարբերակների։


=== Linux ===
Գոյություն ունեն դրայվերների երկու փաթեթներ օգտագործվող Linux-ի համար։ Բաց կոդով "Radeon" դրայվերներ, ստեղծված օգտագործողների հանրության կողմից AMD-ի աջակցությամբ և AMD-ի հրապարակած բնութագրերի հիման վրա, նաև փակ դրայվերներ թողարկվող հենց AMD-ի կողմից։ Ներկա պահին բաց դրայվերները զիջում են փակ դրայվերներին հնարավորություններով և արագությամբ, սակայն այս տարբերությունը շատ արագ կրճատվում է և արդեն վերջում 2014 թվականին դառնում անզգալի. Ընդ որում, շնորհիվ բաց մոդելի Radeon դրայվերների մշակման, նրանք ունեն ավելի լավ ինտեգրում Linux միջուկին (դա պայմանավորված է նրանով, որ դրանց մշակմանը մասնակցել են նաև Linux միջուկի մշակողները), նրանց համար հասանելի է օգտվողների աջակցություն Linux-ի հեղինակների կողմից։
Ի սկզբանե ATI-ը չի թողարկել սեփական դրայվերներ Linux-ի համար. Փոխարենը, տրամադրվում էր ամբողջական տեխնիկական հնարավորություններ ենթակառուցվածքների ուղղակի մատուցման մշակողների համար (Direct Rendering Infrastructure) չտարածման մասին տարբեր համաձայնագրերի շրջանակներում. Սակայն 2004 թվականին ATI-ը տեղադրել է հայտարարություն ընդունման անձնակազմի Linux-ի համար (XFree86 եւ X.Org Server) fglrx խմբի դրայվերների (FireGL and Radeon X) աջակցության ստեղծման համար. Դուրս եկած փակ դրայվերները Catalyst 
դրայվերների պարզ նավահանգիստ չէր Windows-ի համար. Փոխարենը Linux-ի դրայվերները հիմնվել էն FireGL դրայվերների կոդավորմամբ (FireGL դրայվերները նախկինում ևս աշխատել են Radeon-ի հետ, թեև պաշտոնապես նման հնարավորություն չի տրամադրվել), այսինքն վիդեոքարտեր, որոնք նախատեսված են մասնագետների համար, այլ ոչ թե խաղերի. Այսպիսով Linux-ի համար դրայվերները ստեղծված են ընդհանուր առմամբ նույն կոդով, ինչ որ ATI Catalyst-ը Windows-ի համար, սկսած 4.x տարբերակներից թողարկված 2004 թվականին։ Проприетарные վարորդների համար Linux-ի համար փակ դրայվերները չեն աջակցում վիդեոքարտերը ստեղծված R200 չիփսեթի հիման վրա (Radeon 8500-9200, 9250): հնարավոր խնդիրներից Խուսափելու համար խորհուրդ է տրվում տեղադրել դրայվերների միայն պաշտոնական տարբերակները՝ իրենց արտադրողի կողմից։
Դրայվերների թարմացման հաճախականությունը ի սկզբանե եղել է ոչ բավարար, սակայն զգալիորեն ավելացել է 2004 թվականի վերջին, երբ նոր տարբերակները սկսել են է դուրս գալ յուրաքանչյուր երկու ամիսը մեկ, ինչը երկու անգամ պակաս է, քան ATI Catalyst-ի թարմացումները. Սկսած 2005 թվականից դրայվերները թողարկվում են ամիսը մեկ անգամ, Windows-ի դրայվերների հետ միաժամանակ։
2008 թվականին AMD-ն փոխել է դրայվերների համարակալումը։ Այժմ դրայվերները ստանում են համարներ <տարի>.<ամիս>, օրինակներով թեև իրենք ֆայլերը նորից ունեն ներքին համարակալում՝ հին սխեմայով։ Սկսած 8.43 տարբերակից Linux ի Windows համար դրայվերները հիմնված են ընդհանուր առմամբ նույն կոդավորմամբ. 2009-ից դրայվերներից բացառվել են R500 և ավելի հին չիփսետների աջակցությունը։ Վերջին տարբերակը նրանց աջակցությունով՝ 9.3:


=== FreeBSD ===
Համակարգերում, որոնք աշխատում են FreeBSD-ով հնարավոր է օգտագործել նույն բաց դրայվերները, ինչ որ Linux-ի համար. Ընդ որում, ապահովվում է 2D և 3D արագացման աջակցությունը մինչև R300 չիպսեթների համար ներառյալ։ Սակայն R300-ում աջակցությունը  մեծապես կրում է փորձնական բնույթ, նկատի ունենալով այն, որ դրա ամբողջական  իրականացման համար պահանջվում է անցկացնել AMD-ի գույքային դրայվերների հետադարձ մշակումը։ Սակայն  պաշտոնական բնութագրերի հրապարակմամբ (տեղի է ունեցել ATI-ը գնելուց հետո ) ազատ և բաց դրայվերների (FOSS) միջոցով դրայվերներում ներառվել են 2D եղանակների աջակցություն՝ ընդհուպ մինչեւ R700 չիփսեթը։ Նաեւ ավելացվել է հիմնական գործառույթների աջակցությունը  (այսինքն API OpenGL 1.5 իրականացումը) նաև 3D արագացում մինչև R500 չիպսեթների համար։ Նկատվում է 3D արագացման փաստաթղթերի պակաս   R600/R700 չիփսետների վրա և կրում է նվազագույն, փորձարարական բնույթ։  և   Evergreen չիփսեթի աջակցության ապահովման աշխատանքները գտնվում են սկզբնական փուլում։ Ոչ ATI-ը ավելի վաղ, ոչ AMD-ն հիմա չի աջակցում FreeBSD համար նախատեսված fglrx դրայվերները, սակայն հայտնի է անցքի գոյության մասին կատարված երրորդ կողմի կողմից  2007 հունվարին.


== Մարկետինգային հատկությունները ==
Մինչև 2010 թվականի օգոստոսը ապրանքանիշը հայտնի էր ATI Radeon, որից հետո AMD որոշել են այն վերանվանել իր հիմնական ապրանքանիշի ավելի լայն տարածման համար. Մինչև HD 5000 (ներառյալ) արտադրանք շարքի մակնանշվել է ինչպես ATI, այն դեպքում, երբ HD 6000 շարքը և ավելի նոր շարքերը անվանվել է ինչպես AMD։


=== Հիշողության մոդուլներ ===
2011-ի օգոստոսին AMD ընդլայնել Radeon մակնիշի օգտագործումը նաև նրա թողարկած օպերատիվ հիշողությունները. Այս նշանի սկազբանական մթերքների ցանկը  պարունակում է DDR3 SDRAM 2 Գբ ծավալով երեք տեսակի հիշողության մոդուլներ։ Entertainment (1333 Mhz, CL9 9-9), UltraPro Gaming (1600 Mhz, CL11 11-11) եւ Enterprise (բնութագիրը չի բացահայտվել)։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Գլոբալ պաշտոնական կայք Archived 2010-05-24 at the Wayback Machine.(անգլ.)
Պաշտոնական կայք
Русскоязычный сайт поддержки AMD/ATI Radeon, локальное хранилище драйверов
Семейства видеокарт AMD(ATI) RADEON Справочная информация