Իրիդիում

Իրիդիում (լատ.՝ Iridium), քիմիական տարր, որի նշանն է՝ Ir-ը, պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության 8-րդ խմբի քիմիական տարր։ Կարգահամարը 77 է, ատոմական զանգվածը՝ 192,22, պատկանում է պլատինային մետաղների շարքին։ Ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը 5d7 6s2 է։
Պլատինի խմբի շատ ամուր, դժվարահալ, արծաթափայլ մետաղ է։ Ունի մեծ խտություն և այդ ցուցանիշով համեմատելի է միայն օսմիումի հետ։


== Պատմություն ==
Իրիդիումը հայտնագործել է Սմիթսոն Թենանթը 1803 թվականին բնական պլատինի չլուծվող խառնուրդներում և նրան տվել է հունական դիցաբանության՝ հին հունարեն՝ ἶρις - ծիածանն, անձնավորող Իրիս աստվածուհու անունը, իրիդիումի ծիածանափայլ աղերի համար։


== Բնության մեջ ==
Բնության մեջ հանդիպում է ագատ վիճակում պլատինի, ռութենիումի, օսմիումի և ռադիումի հետ։ Իրիդիում կազմում է երկրի կեղևի 1-10−7 %-ը (ըստ զանգվածի)։


=== Հանքավայրեր ===
Իրիդիումի հանքավայրերը տարածված են Կանադայում, Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Նոր Գվինեայում, Հարավային Աֆրիկա։
Երկրի վրա իրիդիումի տարեկան արտադրությունը կազմում է մոտ 3 տոննա։


== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Սպիտակ-արծաթափայլ, շատ կարծր և դժվարահալ, քիմիապես կայուն մետաղ է։ Այդ հատկությունների շնորհիվ իրիդիումը դասվում է ազնիվ մետաղների շարքը։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 2410 °C է, եռմանը՝ 5300 °C (հավանաբար), խտությունը՝ 22400 կգ/մ3 (10 °C-ում), առաձգականությունը՝ 538 ԳՊա։


== Քիմիական հատկություններ ==
Միացություններում եռարժեք է և քառարժեք, հազվադեպ՝ միարժեք և վեցարժեք։ 600 °C-ից բարձր միանում է թթվածնին՝ առաջացնելով IrO2 օքսիդը։

  
    
      
        
          
            I
            r
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            I
            r
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Ir+O_{2}\rightarrow IrO_{2}}}}
  Փոշի վիճակում և բարձր ջերմաստիճաններում միանում է հալոգեններին ծծմբին, ֆոսֆորին և այլ տարրերին։

  
    
      
        
          
            I
            r
            +
            3
            
              F
              
                2
              
            
            →
            I
            r
            
              F
              
                6
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Ir+3F_{2}\rightarrow IrF_{6}}}}
  
  
    
      
        
          
            2
            I
            r
            +
            5
            
              F
              
                2
              
            
            →
            2
            I
            r
            
              F
              
                5
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Ir+5F_{2}\rightarrow 2IrF_{5}}}}
  
  
    
      
        
          
            2
            I
            r
            +
            3
            C
            
              l
              
                2
              
            
            →
            2
            I
            r
            C
            
              l
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Ir+3Cl_{2}\rightarrow 2IrCl_{3}}}}
  
  
    
      
        
          
            2
            I
            r
            +
            3
            B
            
              r
              
                2
              
            
            →
            I
            r
            B
            
              r
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Ir+3Br_{2}\rightarrow IrBr_{3}}}}
  Համաձուլվածքներ է առաջացնում մետաղների (պլատինի, օսմիումի, պղնձի, ցինկի և այլն) հետ։


=== Իրիդիումի միացություններ ===
Իրիդիումի երկարժեք միացություններIrCl2 - մուգ կանաչ, փայլուն բյուրեղներ։ Վատ են լուծվում թթուներում և ալկալիներում։ Մինչև 773 °C տաքացնելիս քայքայվում են։
IrS - մուգ կապույտ, փայլուն պինդ նյութեր։ Քիչ են լուծվում ջրում և թթուներում։ Լուծվում են կալիումի սուլֆիդում։Իրիդիումի եռարժեք միացություններIr2O3 - մուգ կապույտ, կարծր նյութ։ Ջրում քիչ լուծելի։ Լուծվում են ծծմբական թթվում։
IrCl3 - անկայուն միացություններ, գույնը տատանվում է մուգ կանաչից մինչև բաց դեղին։ Խտությունը՝ 5,292 գ/սմ³: Ջրում, թթուներում, ալկալիներում քիչ են լուծվում։IrBr3 - դեղնականաչ-կանաչ գույնի բյուրեղներ։ Լուծվում են ջրում, սպիրտներում քի են լուծվում։
Ir2S3 - պինդ շագանակագույն նյութ։ 1050 °C ջերմաստիճանում քայքայվում են։ Քիչ են լուծվում ջրում։ Լուծվում են ազոտական թթվում և կալիումի սուլֆիդի լուծույթում։Իրիդիումի քառարժեք միացություններIrO2 - սև գույնի բյուրեղներ։ Խտությունը՝ 3,15 գ/սմ³: Ջրում, էթանոլում, թթուներում քիչ լուծելի։
IrF4 - դեղին գույնի յուղոտ հեղուկ, հալման ջերմաստիճանը՝ 106 °C:
IrCl4 - հիդրոսկոպիկ շականակագույն կարծր նյութ։ Լուծվում են սառը ջրում։ 600-700 °C ջերմաստիճանում ստացվում են մետաղական իրիդիումի և քլորի փոխազդեցությունից։
IrBr4 - կապույտ գույնի նյութ։ Լուծվում են էթանոլում։ Ստացվում են IrO2 և բրոմաջրածնական թթվի փոխազդեցությունից։
IrS2 - կարծր շականակագույն նյութ։ Ջրում քիչ լուծելի։
Ir(OH)4 (IrO2·2H2O) - մուգ կապույտ նստվածք։ Գործնականում ջրում չլուծվող։Իրիդիումի վեցարժեք միացություններIrF6 - դեղին գույնի բյուրեղներ։ tհալ. 44 °C, tեռ. 53 °C, խտությունը՝ 6,0 գ/սմ³: Ստացվում են իրիդիումի և մթնոլորտային ֆոսֆորի փոխազդեցությունից։ Ուժեղ օքսիդիչ են, փոխազդում է ջրի և ազոտի մոնօքսիդի հետ.
  
    
      
        
          
            2
            I
            r
            
              F
              
                6
              
            
            +
            10
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            2
            I
            r
            (
            O
            H
            
              )
              
                4
              
            
            +
            12
            H
            F
            +
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2IrF_{6}+10H_{2}O\rightarrow 2Ir(OH)_{4}+12HF+O_{2}\uparrow }}}
  
  
    
      
        
          
            I
            r
            
              F
              
                6
              
            
            +
            N
            O
            →
            N
            O
            [
            I
            r
            
              F
              
                6
              
            
            ]
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {IrF_{6}+NO\rightarrow NO[IrF_{6}]}}}
  IrS3 - մոխրագույն, ջրում քիչ լուծելի փոշի։


== Իզոտոպներ ==
Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 191Ir (38,5 %) և 193Ir (61,3 %)։ Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից արժեքավոր են 192Ir (T1/2 = 74,37 օր) և 194Ir (T1/a = 19 ժ)։


== Կիրառություն ==

Մաքուր իրիդիումը հազվադեպ է կիրառվում։ Նրա համաձուլվածքներից պատրաստում են էլեկտրոդներ, թերմազույգի հաղորդալարեր են։ Իրիդիումը 4,5-5 անգամ թանկ է ոսկուց։


== Արժեք ==
2014 թվականի մարտին 1 գրամ իրիդիումի արժեքը համաշխարհային շուկայում կազմել է մոտ 17,68 ԱՄՆ դոլլար։


== Տես նաև ==
Պարբերական աղյուսակ
Պլատինային մետաղներ
Օսմիում


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Cotton Simon A. (1997)։ Chemistry of Precious Metals։ New York: Springer։ ISBN 978-0-7514-0413-5 
Crabtree Robert H. (2005)։ The Organometallic Chemistry of the Transition Metals (4η ed.)։ Yale University, New Haven, Connecticut: Wiley-Interscience։ ISBN 0-4716-6256-9 
Ebbing Darrell D., Gammon Steven D. (2008)։ General Chemistry (9η ed.)։ Cengage Learning։ ISBN 0-618-85748-6 
Emsley J. (2003)։ Nature's building blocks: an A-Z guide to the elements։ Oxford University Press։ ISBN 0-198-50340-7 
Evans Anthony M. (1993)։ Ore Geology and Industrial Minerals: An Introduction (3η ed.)։ Oxford: Blackwell Science։ ISBN 978-0-632-02953-2։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-03-05-ին։ Վերցված է 23 Ιανουαρίου 2014 
Greenwood Norman Neill, Earnshaw Alan (1997)։ Chemistry of the Elements (2η ed.)։ Oxford: Butterworth–Heinemann։ ISBN 0-7506-3365-4 
Hirsch Andreas, Brettreich Michael (2004)։ Fullerenes: Chemistry and Reactions (1η ed.)։ Wiley-VCH։ ISBN 978-3-527-30820-0 
Jollie David (2008)։ Platinum 2008։ England: Johnson Matthey։ ISSN 0268-7305 
Μανουσάκης Γεώργιος Ε. (1994)։ Γενική και Ανόργανη Χημεία։ Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη։ ISBN 960-343-272-5 
Misra Kula C. (2000)։ Understanding Mineral Deposits (14η ed.)։ Springer։ ISBN 978-0-04-553009-0 
Mιχαηλίδης Κλεόπας Μιχαήλ (1982)։ Κοι­τα­σμα­το­λο­γι­κή με­λέ­τη των σι­δη­ρο­νι­κε­λι­ού­χων με χρώ­μιο λα­τε­ρι­τών της πε­ρι­ο­χής Έ­δεσ­σας (Δι­δα­κτο­ρι­κή δι­α­τρι­βή)։ Θεσσαλονίκη: Α­ρι­στο­τέ­λει­ο Πα­νεπιστήμιο 
Morrison Robert Thornton, Boyd Robert Neilson (1988)։ Οργανική Χημεία (3 Τόμοι) (4η ed.)։ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων։ ISBN 0-1364-3669-2։ Վերցված է 28 Ιανουαρίου 2014 (չաշխատող հղում) (μετάφραση: Σακαρέλλος, Κωνσταντίνος; Πηλίδης, Γεώργιος Α.; Γεροθανάσης, Ιωάννης Π.; κ.ά.).
Mπαζάκης Ιωάννης Α.։ Γενική Χημεία։ Αθήνα 
Oro, Luis A. & Claver, Carmen, ed. (2008)։ Iridium Complexes in Organic Synthesis։ Weinheim: Wiley-VCH։ ISBN 978-3-527-31996-1 
Pauling Linus (1988)։ General Chemistry (3η ed.)։ Dover Publications։ ISBN 978-04866-5622-9 
Tοσσίδης Ιωάννης Α. (2001)։ Χημεία Ενώσεων Συναρμογής։ Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Ζήτη։ ISBN 978-96043-1754-7 
Ure Andrew (1808)։ A Dictionary of Art, Manufactures, and Mines (2 volumes)։ New York: D. Appleton & Company։ ISBN 1-1474-5213-X։ Վերցված է 20 Ιανουαρίου 2014  Ψηφιοποιήθηκε στις 23 Noεμβρίου 2005 από το προτότυπο στo Πανεπιστήμιο του Μίτσιγκαν. Κυκλοφορεί επανέκδοση από την General Books, 19 Μαΐου 2012, ISBN 978-123-625612-6.