Մարիամ Միրզախանի

Մարիամ Միրզախանի (մայիսի 12, 1977(1977-05-12), Թեհրան, Իրան - հուլիսի 14, 2017(2017-07-14), Սթենֆորդ, Կալիֆորնիա, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ազգությամբ իրանցի ԱՄՆ-ում բնակվող մաթեմատիկոս։ 2008 թվականի սեպտեմբերի 1-ից մինչև մահն աշխատում էր որպես պրոֆեսոր Ստենֆորդի համալսարանում։
2014 թվականին Միրզախանին դարձել է առաջին կինը, ով ստացել է Ֆիլդսի մեդալ։ Վերջինս մաթեմատիկայի ասպարեզում ամենահեղինակավոր մրցանակն է։ Ֆիլդսի համալսարանը առաջ է քաշել նրա՝ կոր մակերևույթների համաչափության հասկացության մասին աշխատանքները։ Նրա հետազոտական թեմաներով կատարված աշխատանքներն իրենց մեջ ներառում են Թեյքմյուլլերի թեորեմը, հիպերբոլային երկրաչափությունը, էրգոդիկ թեորեմը և սիմպլեկտիկ երկրաչափությունը։
1994 և 1995 թվականներին Միրզախանին պարգևատրվել է ոսկե մեդալով երկու իրար հաջորդող միջազգային մաթեմատիկական օլիմպիադաներում1995 թվականին նա առաջին իրանցի աշակերտուհին էր ում հաջողվել էր գրանցել բացարձակ արդյունք միջազգային օլիմպիադայում։


== Վաղ կյանքը և կրթությունը ==
Մարիամ Միրզախանին ծնվել է 1977 թվականին Իրանի Թեհրան քաղաքում։ Գնացել է ավագ դպրոց Թեհրանի Ֆարզանեգան շրջանում՝ Բացառիկ Տաղանդների Զարգացման Ազգային Կազմակերպությունում (National Organization for Development of Exceptional Talents)։ Նա մրցունակ էր և աչքի էր ընկնում միջազգային ասպարեզում իր մաթեմատիկական ընդունակություններով՝ տանալով ոսկե մեդալ 1994 թվականին Հոնգ Կոնգում և 1995 թվականին Տորոնտոյում անցկացվելիք Մաթեմատիկայի Միջազգային Օլիմպիադաներում, որտեղ նա ճանաչվեց առաջին իրանցի աշակերտուհին, ով գրանցել է 100 տոկոսանոց արդյունք։
Նա ստացավ BSC –ի կոչում մաթեամատիկայից (1999 թվական) Շարիֆի Տեխնոլոգիական Համալսարանում` Թեհրանում։ Միրզախանին մեկնեց Միացյալ Նահանգներ մագիստրոսի կոչման համար և ստացավ PhD - ի (Փիլիսոփայության դոկտոր) կոչում Հարվարդի Համալսարանի կողմից  (2004 թվական), որտեղ նա աշխատում էր Ֆիլդսի այլ մեդալիստ Կորտիս ՄաքՄյուլլենի հսկողության տակ։ 2004 թվականին նա Քլեյի Մաթեմատիկական Համալսարանում հետազոտող-աշխատակից և Փրինսթոնի համալսարանի պրոֆեսոր էր։


== Հետազոտական աշխատանքները ==

Միրզախանին իր ավանդն է ունեցել Ռիմանյան մակերևույթների մուդուլային միջակայքերի թեորեմում։ Իր վաղ աշխատանքներում Մարիամ Միրզախանին դուրս էր բերել մի բանաձև, որը հնարավոր էր դարձնում որոշել մոդուլային միջակայքերի ծավալը` ունենալով գենուսը՝ որպես սահմանափակ բաղադրիչներով բազմանդամ։ Սա նշանակում էր, որ նա ստացել է Էդուարդ Ուիթենի և Մաքսիմ Կոնցևիչի կողմից հայտնաբերված բանաձևի նոր ապացույց։ Վերջինս մոդուլային միջակայքերում նույնաբանական կարգերի հատման քանակների, ինչպես նաև կոմպակտ հիպերբոլիկ տարածության վրա պարզ, փակ գեոդեսիկ գծերի քանակական աճի ասիմպտոտիկ բանաձևի մասին էր։ Իր հաջորդ աշխատանքում Մարիամ Միրզախանին կենտրոնացել էր մոդուլային միջակայքերի Թեյքմյուլլերյան դինամիկայի վրա։ Մասնավորապես, նա կարողացավ ապացուցել երկար ժամանակ վարկած համարվող այն փաստը, որ Ուիլյամ Թարստոնի ցնցումային կախումը Թեյմյուլլերյան տարածությունից էրգոդիկ տեսք ունի։
Իսկ 2014 թվականի վերջին ձեռքբերումներից հատկանշական է այն, որ Միրզախանին Ալեքս Էսկինի և Ամիր Մուհամմադի հետ համագործակցությամբ ապացուցեց, որ կոմպլեքս գեոդեսիկները և իրենց շրջափակումները մոդուլային տարածությունում անսպասելիորեն ավելի շատ կանոնավոր տեսք ունեն, քան անկանոն կամ ալիքաձև Դրանց շրջափակումները հանրահաշվական օբյեկտներ են տրված բազմանդամների տեսքով և հետևաբար ունեն որոշակի սահմանափակումներ (կոշտության հատկություններ)։ Զարմանալի է, սակայն ստացված արդյունքը համանման է այն արդյունքին, որին հասել էր Մարինա Ռատները 1990-ական թվականների ընթացքում։ Միջազգային Մաթեմատիկական Միությունը նշեց իր հրատարակությունում. «Ստանալ, որ կոշտության հատկությունները և նշանները հոմոգեն տարածություններում կրկնօրինակներ ունեն մոդուլային տարածությունների ոչ հոմոգեն աշխարհում պարզապես ապշեցուցիչ է»։
Միրզախանին արժանացավ Ֆիլդսի մեդալին 2014 թվականին իր՝ «Ռիմանյան մակերևույթների և նրանց մոդուլային տարածությունների դինամիկայում և երկրաչափությունում ունեցած ակնառու ավանդի համար »։
Մրցանակաբաշխության ժամանակ Վիսկոնսինի պրոֆեսոր Ջորդան Էլլենբերգը հանրությանը բացատրեց Մարիամ Միրզախանիի հետազաոտության էությունը. 

Իրանի նախագահ Հասան Ռոհանին շնորհավորեց Մարիամ Միրզախանիին իր ձեռքբերումների առթիվ։


== Անձնական կյանքը ==
Նա ամուսնացած է Յան Վոնդրակի հետ, ով տեսական ինֆորմատիկայով զբաղվող գիտնական է և աշխատում է ՄԲՄ Ալմադեն Հետազոտական կենտրոնում (IBM Almaden Research Center)։ Ունեն մեկ աղջիկ՝ Անահիտան։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Maryam Mirzakhani: A Tenacious Explorer of Abstract Surfaces
The Beautiful Mathematical Explorations of Maryam Mirzakhani