Ֆրանկենշթեյնի բարդույթ

Ֆրանկենշթեյնի բարդույթ (անգլ.՝ Frankenstein complex), տերմին, որը ստեղծել է Իսահակ Ազիմովը ռոբոտների մասին վեպերում մեխանիկական մարդկանցից իրական մարդկանց վախը նկարագրելու համար։
Ֆրանկեյնշթեյնի բարդույթը ցույց է տալիս, թե ինչպես է Ֆրանկենշտեյնի կերպարը կարևոր դեր խաղում տեխնոլոգիական նորարարությունների վտանգների մասին մեր պատկերացումների ձևավորման մեջ, ինչպես նաև այն մասին, թե ինչպես ենք մենք շարունակում մտածել մեր մասին՝ որպես մարդ։


== Պատմություն ==
Ազիմովի որոշ գիտաֆանտաստիկ պատմվածքներում և վեպերում կանխատեսվում է, որ այս կասկածը կդառնա ամենաուժեղն ու տարածվածը «մեխանիկական մարդկանց» նկատմամբ, որոնք առավել շատ նման են բանական մարդուն (տես՝ անդրոիդ), բայց այն նաև դրսևորվում է ավելի ցածր մակարդակի ռոբոտների դեմ, որոնք պարզ էլեկտրամեխանիկական ավտոմատներ են։
Ֆրանկենշթեյնի բարդույթը շատ առումներով նման է ճապոնացի ռոբոտատեխնիկ Մ. Մորիի չարագուշակ հովտի (անգլ.՝ uncanny valley) վարկածին։
«Ֆրանկենշթեյնի բարդույթ» անվանումը առաջացել է Մ. Շելլիի 1818 թվականի «Ֆրանկենշթեյն կամ Ժամանակակից Պրոմեթևսը» վեպի կերպարի` Վիկտոր Ֆրանկենշթեյնի անունից։ Շելլիի պատմության մեջ Ֆրանկենշտեյնը ստեղծում է խելացի, ինչ-որ չափով գերմարդկային արարած, բայց նա գտնում է, որ իր ստեղծագործությունը սարսափազդու տեսք ունի և հրաժարվում է նրանից։ Վիկտորի և նրա ստեղծագործության միջև վենդետան, ի վերջո, հանգեցնում է Վիկտորի մահվանը։
Իր գեղարվեստական գրականության մեծ մասում դոկտոր Ազիմովը ռոբոտների նկատմամբ հասարակության ընդհանուր վերաբերմունքը ներկայացնում է որպես բացասական, սովորական մարդիկ վախենում են, որ ռոբոտները կա՛մ կփոխարինեն նրանց, կա՛մ կտիրեն, թեև գերակայությունը չի թույլատրվի Ռոբոտաշինության երեք օրենքների առանձնահատկությունների համաձայն։

Այնուամենայնիվ, Ազիմովի հորինված երկրային հասարակությանը դա լիովին չի համոզում, և շարունակում է մեծ մասամբ կասկածամտորեն վերաբերվել և վախենալ ռոբոտներից։ I, Robot շարքի «Փոքրիկ կորած ռոբոտը» (Little Lost Robot, 1947) կարճ պատմվածքը հենց «ռոբոտներից վախի» մասին է։
Ազիմովի ռոբոտ-վեպերում Ֆրանկենշտեյնի բարդույթը մեծ խնդիր է ռոբոտագետների և ռոբոտ արտադրողների համար։ Նրանք անում են ամեն ինչ՝ հանրությանը վստահեցնելու, որ ռոբոտներն անվնաս են, թեև` դրանով հանդերձ, երբեմն թաքցնում են ճշմարտությունը, քանի որ նրանք կարծելով, որ հասարակության կողմից սխալ կհասկացվեն։ Հասարակության վախը և արտադրողների արձագանքը Ազիմովի գեղարվեստական գրականության մեջ հայրականության, հայրականության հանդեպ վախի և դրանից բխող կոնֆլիկտների օրինակ է։
Նույն թեման հանդիպում է ավելի ուշ գեղարվեստական ստեղծագործություններում, որտեղ ներկայացված են ռոբոտներ, թեև այն հազվադեպ է հիշատակվում որպես այդպիսին։


== Հետաքրքիր փաստեր ==
Ռոբոտների նկատմամբ մարդկանց թշնամանքի օրինակներ եղել են իրական կյանքում. օրինակ՝ մի տարածքում, որտեղ ինքնակառավարվող մեքենաների փորձարկումներ են անցկացվել, բնակիչները վանդալիզմի են ենթարկել այդ մեքենաները։


== Տես նաև ==
Տրանսհումանիզմ կամ Ֆրանկենշտեյնի փաստարկ – փաստարկ ինժեներական խելացի էակների (բայց ոչ հատուկ ռոբոտների) դեմ
Չարագուշակ հովիտ – վարկած, ըստ որի` ենթադրվում է, որ մարդկանց նմանվելու համար ստեղծված իրերի նկատմամբ հուզական անջրպետ կա. դրանց չի բավարարում կատարյալ միմիկրիան։
Պոզիտրոնային ուղեղ


== Գրականություն ==
Jean-Jacques Lecercle, Frankenstein: Mythe et Philosophie (Press Universitaires de France, 1997)
Shuntaro, Ono, Frankenstein Complex: what can change someone into a monster(Seisoushobou, 2009) 小野俊太郎『フランケンシュタイン・コンプレックス』（青草書房 2009年）


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
BEAUCHAMP GORMAN (1980)։ «The Frankenstein Complex and Asimov's Robots»։ Mosaic: A Journal for the Interdisciplinary Study of Literature 13 (3/4): 83–94։ ISSN 0027-1276 
«The Frankenstein Complex»։ International Films - Independent Films | Music Box Films (en-US)։ Վերցված է 2022-12-24