Ծովախոզուկ

Ծովախոզուկ (լատ.՝ Cavia porcellus) (հաճախ անվանվում է գվինեական խոզուկ կամ կեյվի) ընտելացված կրծողների կարգի խոզայիններ ընտանիքի խոզուկների ցեղի ներկայացուցիչ է։ Չնայած անվանը՝ նրանք կապ չունեն խոզերի ընտանիքի և Գվինեայի հետ։ Ընտելացվել են ինկերի կողմից և օգտագործվել են որպես մսի աղբյուր և դեկորատիվ նպատակներով։ Ըստ վարկածներից մեկի այն ծագում են Cavia cutleri–ից, իսկ ըստ մյուսի՝ Cavia aperea tschudii–ից։ Ենթադրվող երկու նախնիներն էլ ապրում են Պերուում։


== Պատմություն ==
Ծովախոզուկներն ընտելացվել են մ․ թ․ ա․ 5 հազարամյակ առաջ Հարավային Ամերիկայի Անդերի շրջանի ցեղերի կողմից (այժմյան հարավային Կոլումբիայի, Էկվադորի, Պերուի և Բոլիվիայի տարածք) սննդում օգտագործելու համար։ Պերուի և Էկվադորի տարածքում անցկացված պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են մ.թ.ա. 500 թվականից մինչև մ․ թ․ հ․ 500 թվականների ծովախոզուկներ պատկերող քանդակներ։ Մոչե քաղաքակրթության ներկայացուցիչները երկրպագում էին ծոզախոզուկներին և նրանց պատկերում արվեստի գործեր վրա։ 1200 թվականից մինչև 1532 թվականի իպանական զավթումը իրականացվել են սելեկցիոն աշխատանքներ, արդյունքում ի հայտ եկան ծովախոզուկների նոր բազմաթիվ ցեղատեսակներ, որոնցից շատերը ժամանակակից ընտանի ծովախոզուկներն են։ Նրանք այդ տարածաշրջաններում շարունակում են օգտագործվել սնունդում․ Անդերի տարածքի շատ ընտանիքներ բուծում են հենց այս կենդանիներին։ Ծովախոզուկների հետ առնչվող ժողովրդական բանահյուսությունները շատ են․ նրանց մարդիկ նվիրում են, օգտագործում տարատեսակ հասարակական և դավանական արարողություններում, հաճախ հիշատակում փոխաբերական խոսքում։ Նրանք լուրջ դերակատարում ունեն նաև ավանդական բուժման մեջ, քանի որ նրանց օգտագործում են այնպիսի հիվանդությունների հայտնաբերման համար, ինչպիսիք են դեղնախտը, ռևմատիզմը, հոդաբորբը և բծավոր տիֆը։ Նրանց դնում են մարմնի ցավոտ մասերում և համարվում են գերբնական դեղամիջոցներ։ Սև ծովախոզուկները ավելի նախընտրելի են ախտորոշում կայացնելու համար։ Կենդանիներին նաև հերձում են և ուսումնասիրում նրա ներքին օրգանները, որ պարզեն բուժման արդյունավետ լինելը։ Այս մեթոդները լայն տարածում ունեն Անդերի բազմաթիվ շրջաններում, որտեղ արևմտյան բժշկությունը հասանելի չէ կամ թերագնահատված է։
Իսպանացի, հոլանդացի և անգիացի վաճառականները ծովախոզուկներին Եվրոպա են բերել, որտեղ նրանք շատ արագ հռչակ ձեռք բարձր դասի ներկայացուցիչների, այդ թվում նաև Եղիսաբեթ I թագուհու շրջանում՝ որպես էկզոտիկ ընտանի կենդանիներ։ Առաջին հայտնի գրավոր տեղեկագիր ծովախոզուկների մասին իրականացվել է 1547 թվականին Սանտո Դոմինգոյի կենդանու նկարագրությունում։ Ըստ հյուսիսային հնդկական ավելի հին հիշատակությունների կենդանուն Կարիբյան ծով են բերել մ․ թ․ ա․ 500 թվականին Հարավային Ամերիկայի խեցեգործների կողմից։ Ծովախոզուկներն առաջին անգամ նկարագրվել են 1554 թվականին շվեդ բնագետ Կոնրադ Հեսների կողմից։ Նրանց կենսաբանական անվանում առաջին անգամ օգտագործվել է 1777 թվականին Էրկսլեբենի կողմից։


=== Առաջին հիշատակությունները Կոլումբիան գրավելիս ===
Կոլումբիայի տարածքում ծովախոզուկների ամենատարածված cori ցեղատեսակի տարածվածության մասին հարուստ տեղեկություն է հասել թագավորական բյուրոկրատներ Խուսան դե Սան Մարտին և Անտոնիո դե Լեբրիխ կողմից, որոնք մասնակցություն են ունեցել 1539 հուլիսի զավթիչ Գոնսալո դե Կեսադի Կոլումբիա արշավանքին․

— Խուան դե Սան Մարտին և Անտոնիո դե Լեբրիխ, Նոր Թագավորական Գրանդի գրավման և Բոգոտա քաղաքի հիմնման մասին հաշվետվություն (1539 թվականի հուլիս)։


==== Առաջին հիշատակությունները Պերուն և Բոլոնիան գրավելիս ====
Առաջին կեչուական ծովախոզուկը «կույ» կամ «կուի» (կեչուա՝ Quwi; Saka icha Haka > իսպ.՝ cuy, coi, cui, coy) անուններով հիշատակվել է 1554 թվականին Պեդրո Սյեսա դե Լեոնի «Պերուի խրոնիկա» աշխատության մեջ։ Դիեգո Գոնսալես Օլգինի բառարանում (1608 թվական) «Ccoui», «Ccuy», «Ccoy» բառերը նշվում են որպես «տեղի փոքրիկ նապաստակներ», «Հնդկաստանի նապաստակ» բացատրություններով։


=== Դերը Անդերի ժառանգության մեջ ===
16-րդ դարում Կոնկիստայի ժամանակ Անդերի բնակիչների կողմից ծովախոզուկներն օգտագործվում էին հիմնականում գյուղատնտեսության (որպես մսի աղբյուր) և դավանաբանության մեջ (կենդանիների զոհաբերություն, գուշակություններ ներքին օրգանների միջոցով)։
Կենտրոնական Անդերում Վամաչուկոյի (Պերու) հնդիկների մոտ գոյություն ուներ ծովախոզուկների կուռք։
Իրավաբան Խուան Պոլո դե Օնդեգարդոն, «Հնդիկների մոլորությունները և սնահավատ ծիսակատարությունները» տրակտատում նկարագրելով 1559 թվականին Պերուում հնդիկների արարողությունները, նշել է․

— «Revista histórica; órgano del Instituto Histórico del Perú, Volume 1. – Lima, 1906, էջ 216, 226։
Մինչ օրս ծովախոզուկները մսի հիմնական աղբյուրներից մեկն են Անդերում։ Նրանցից պատրաստված կերակրատեսակներ կարելի է հանդիպել Պերուի և Էկվադորի ռեստորաններում։


=== Տարածումը Եվրոպայում ===
Մեծ աշխարհագրական հայտնագործությունների ժամանակաշրջանում իսպանական, հոլանդական և անգլիական վաճառականները ծովախոզուկներին բերում են Եվրոպա, որտեղ վերջիններս դառնում են իշխող վերնախավի ընտանի կենդանիներ (ներառյալ նաև Ելիզավետա I թագուհուն)։


== Անվան ծագումնաբանությունը ==
Գիտական անունը Cavia porcellus է, որտեղ porcellus լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է «ծովախոզուկ», իսկ сavia նորլատինական տերմին է, որն առաջացել է сabiai–ից, որը կենդանու անունն է Գալիբի ցեղերի մոտ, որոնք ապրում էին ֆրանսիական Գվիանայի տարածքում։ Ընդհանրապես վաճառականները հիմնականում օգտագործում էին կրճատ Cavy (Կևի կամ կեյվի, լատիներենից կրճատած) տերմինը, մինչդեռ ավելի տարածված էր գվինեական խոզուկ անունը։ Ռուսաստանում կենդանուն ընդունված է կոչել ծովախոզուկ։ Այս անունը ենթադրաբար փոխառնվել է չեխական świnka morska անունից, իսկ վերջինսէ գերմանական Meerschweinchen–ից, ինչը բառացիորեն նշանակում է ծովախոզուկ։

Խոզուկներին խոերի հետ համեմատելն անհասկանալի է։ Հնարավոր է, պատճառը նրանց համաբատասխան ձայներ արձակելն էր և գլխի ու մարմնի համամասնությունը, գեր վիզը և կոնքերի բացակայությունը։ Բացի այդ նրանք անընդհատ ուտում են և կարող են ամրեպ փոքրիկ անասնանոցներում, որոնք հիմնականում օգտագործում էին նավերում՝ կենդանիներին փոխադրելու համար։ Ծովախոզուկների հայրենիքում հնդիկները նրանք օգտագործում էին սննդում։ Ներկայումս այդ ավանդույթը շարունակվում է գրեթե ողջ Հարավային Ամերիկայում։ Համով և սննդային արժեքով դրանք մոտ են նապաստակներին և հավերի, այսինքն՝ դիետիկ են։
Այս կենդանունը անունը շատ լեզուներով հղում էկատարում խոզերին։ Օրինակ, ֆրանսերեն cochon d’Inde (հնդկական խոզ), նիդեռլանդերեն՝ Guinees biggetje (գվինեական խոզուկ), պորտուգալերեն՝ porquinho da Índia (փոքրիկ հնդկական խոզ), չինարեն՝ 荷蘭豬 hélánzhū (հոլանդական խոզուկ)։ Սակայն կան նաև նմանություններ այլ կենդանիների հետ, օրինակ, ճապոներեն モルモット (մորումոտտո) անգլերեն marmot (արջամուկ), իսպաներեն՝ conejillo de Indias (փոքրիկ նապաստակ Հնդկաստանից), գերմանական մի քանի բարբառներով merswin (դելֆին) (առավել հնարավոր է merswin=Meerschweinchen), հավանական է ձայների նմանության համար։


== Ծանոթագրություններ ==