Պատրիսիա Հայսմիթ

Պատրիսիա Հայսմիթ (անգլ.՝ Patricia Highsmith), ծնյալ Մերի Պատրիսիա Փլենգման (անգլ.՝ Mary Patricia Plangman), հունվարի 19, 1921(1921-01-19)[…], Ֆորտ-Ուերտ, Տեխաս - փետրվարի 4, 1995(1995-02-04)[…], Լոկարնո, Շվեյցարիա), ամերիկացի արձակագրուհի, ով լայն ճանաչման է արժանացել առաջին հերթին իր հեղինակած հոգեբանական դետեկտիվներով և Թոմ Ռիփլիի մասին մատենաշարով


== Կենսագրություն ==
Հայսմիթի մասին կենսագրական «Գեղեցիկ ստվերը» գրքի հեղինակ Էնդրյու Վիլսոնը պնդում է, որ նրա կյանքը հեշտ ու հարթ չի անցել։ Նա ալկոհոլամոլ էր, սիրավեպերն էլ մի քանի տարուց ավել չեն ձգվել։ Իր ծանոթների վրա թողել է դաժան ու մարդատյաց անձնավորության տպավորություն, անձնավորություն, որը գերադասում է շփվել ոչ թե մարդկանց, այլ կենդանիների հետ։ Բազմաթիվ կատուներ, հարյուրավոր խխունջներ էր պահում, որոնց մի մասին երբեմն հետը ման էր ածում՝ պատճառաբանելով, թե դրանք իրեն մի զարմանալի հանգստություն են ներշնչում։ Հայսմիթի ծանոթներից մեկը՝ Օտտո Պանցլերը խորին զարմանքով նշել է. «Ես այդպես էլ չկարողացա հասկանալ, թե ինչպես կարող է մարդկային էակը այդ աստիճան վանող լինել»։
Պատրիսիա Հայսմիթը չի ամուսնացել, երեխաներ չի ունեցել։ Ինքն իրեն բնորոշել է իբրև լեսբուհու։ 1978 թվականին Չարլզ Լաթիմերին հասցեագրած իր նամակում խոստովանել է. «... երկերեսանիություն կլիներ շրջանցել այդ թեման. յուրաքանչյուր ոք պիտի իմանա, որ ես քվիր եմ, այլ կերպ ասած՝ լեսբուհի»։ Ժամանակակիցներից ոմանք կարծիք են հայտնել, որ Պատրիսիան սիրավեպ է ունեցել ամերիկացի մեկ այլ արձակագրուհու՝ Մերիջեյն Միքերի հետ։
Հայսմիթը մահացել է 1995 թվականի փետրվարի 4-ին, շվեյցարական Լոկառնո քաղաքում, որտեղ բնակվում էր 1982 թվականից ի վեր։


== Ստեղծագործություններ ==
Իր՝ գրեթե հինգ տասնամյակ ձգված ստեղծագործական գործունեության ժամանակամիջոցում Պատրիսիա Հայսմիթը գրել է քսաներկու վեպ և բազմաթիվ պատմվածքներ, որոնց մի մասը, լայն ճանաչման արժանանալով, նաև էկրանավորվել է (նրա ստեղծագործությունների հիման վրա նկարահանվել է շուրջ երկուսուկես տասնյակ ֆիլմ)։ Ուսումնասիրողների զգալի մասը, սերտ առնչություններ նկատելով Հայսմիթի ստեղծագործության և էկզիստեցիալիստական գրականության միջև, նշում է, որ նա հարցականի տակ է դնում անձի ինքնության և տարածված, ընդունված բարոյախոսության հասկացությունները։ Բրիտանացի անվանի գրող Գրեհեմ Գրինը նրան բնորոշել է իբրև մի պոետի, որը կանխազգում է տագնապը։
Հայսմիթի առաջին իսկ վեպը («Անծանոթ ուղեկիցներ») վերածվել է թատերախաղի ու բեմականացվել, ինչպես նաև արժանացել բազմակի էկրանավորումների (հիշարժան է հատկապես այդ վեպի հիման վրա 1951 թվականին Ալֆրեդ Հիչքոքի ստեղծած ֆիլմը)։ Նույնպիսի և նույնիսկ ավելի մեծ հաջողություն է գրանցել 1955 թվականին լույս ընծայած «Տաղանդավոր միսթր Ռիփլին» վեպը. դարձյալ՝ թատերական ու ռադիոբեմականացումներ, բազմակի էկրանավորումներ, գրական մրցանակներ... Թոմ Ռիփլիի մասին իր հնգապատումում Հայսմիթը կերտել է այնպիսի հանցագործի կերպար, որի առաջացրած հիացմունքը միախառնվում է զզվանքի հետ։ Հայսմիթի ստեղծագործությունը բնորոշելու տեսակետից կարևոր է նշել նաև, որ 1952 թվականին, Կլեր Մորգան կեղծանվամբ, հրատարակել է այսպես կոչված՝ լեսբիական առաջին վեպը՝ երջանիկ ավարտով։ Խոսքը «Աղի գինը» վեպի մասին է, որը 38 տարի անց վերահրատարակվել է նրա իսկ անուն-ազգանունով, «Քերոլ» խորագրի ներքո, իսկ 2015 թվականին՝ նաև էկրանավորվել։


== Պարգևներ ==
1946 — Օ. Հենրիի անվան մրցանակ «Դեբյուտային լավագույն պատմվածք» անվանակարգում՝ Harper’s Bazaar ամսագրում լույս տեսած  «Հերոսուհին» պատմվածքի համար
1951 — Առաջադրվել է Էդգար Ալան Պոյի անվան մրցանակի «Դեբյուտային լավագույն վիպակ» անվանակարգում՝ «Պատահական ուղեկիցներ»-ի համար
1956 — Առաջադրվել է Էդգար Ալան Պոյի անվան մրցանակի «Լավագույն վեպ» անվանակարգում՝ «Տաղանդավոր միսթր Ռիփլին» վեպի համար
1957 — Ֆրանսիական «Դետեկտիվ գրականություն» մրցանակաբաշխության գլխավոր մրցանակ՝ «Տաղանդավոր միսթր Ռիփլին» վեպի համար
1963 — Էդգար Ալան Պոյի անվան մրցանակ «Լավագույն պատմվածք» անվանակարգում՝ «Կրիան» պատմվածքի համար
1963 — Ամերիկայի դետեկտիվ գրողների հատուկ մրցանակ՝  «Կրիան» պատմվածքի համար
1964 — Մեծ Բրիտանիայի կրիմինալիստ-գրողների ընկերակցության Դագգեր մրցանակ՝ «Լավագույն արտասահմանյան վեպ» անվանակարգում՝ «The two faces of January» վեպի համար
1975 — Ֆրանսիական «Սև հումոր» մրցանակաբաշխության գլխավոր մրցանակ՝  «L’Amateur d’escargot» երկի համար
1979 - Grand Master կոչում՝ դետեկտիվ գրողների շվեդական ակադեմիայից
1987 - Լյուսիեն Բառիեր գրական մրցանակ, Festival du Cinéma Américain de Deauville
1989 - Ֆրանսիայի մշակույթի նախարարության Արվեստների և գրականության շքանշանի ասպետ
1991 - Գրականության ասպարեզում Նոբելյան մրցանակի թեկնածու
1993 - Արտասահմանյան լավագույն գրական երկի համար մրցանակ՝ Finnish Crime Society-ից
2008 - Մեծագույն դետեկտիվ գրող (Greatest Crime Writer), The Times


== Երկեր ==


=== Վեպեր ===
Պատահական ուղեկիցներ (Strangers on a Train, 1950)
Աղի գինը (The Price of Salt, 1953)
The Blunderer (1954)
Տաղանդավոր միսթր Ռիփլին (The Talented Mr. Ripley, 1955)
Deep Water (1957)
Կենաց ու մահու խաղ (A Game for the Living, 1958)
This Sweet Sickness (1960)
The Two Faces of January (1961)
Բվի կռինչը (The Cry of the Owl, 1962)
The Glass Cell (1964)
Սպանություններ հորինողը (A Suspension of Mercy, aka The Story-teller, 1965)
Հեռացողները (Those Who Walk Away, 1967)
The Tremor of Forgery, 1969
Միսթր Ռիփլին գետնի տակ (Ripley Under Ground, 1970)
Փրկագին՝ շան համար (A Dog’s Ransom, 1972)
Ռիփլիի խաղը (Ripley’s Game, 1974)
Edith’s Diary (1977)
Ռիփլիին հետևած տղան (The Boy Who Followed Ripley, 1980)
People Who Knock on the Door (1983)
Found in the Street (1987)
Միսթր Ռիփլին ջրի տակ (Ripley Under Water, 1991)
Small g: a Summer Idyll (1995)


=== Պատմվածքների ժողովածուներ ===
Eleven (1970)
Little Tales of Misogyny (1974)
The Animal Lover’s Book of Beastly Murder
Slowly, Slowly in the Wind (1979)
The Black House (1981)
Mermaids on the Golf Course (1985)
Tales of Natural and Unnatural Catastrophes (1987)
Nothing That Meets the Eye: The Uncollected Stories (2002)
Man’s Best Friend and Other Stories (2004)


=== Մանուկների համար ===
Miranda the Panda Is on the Veranda (1958) Դորիս Սանդերսի հեղինակակցությամբ (մանկական գիրք՝ ոտանավորներով ու նկարազարդումներով)
Plotting and Writing Suspense Fiction (1966) (ընդարձակված և վերամշակված հրատարակություն, 1981)


=== Էսսեներ ===
"Not-Thinking with the Dishes" (1982), Whodunit? A Guide to Crime, Suspense and Spy Fiction, pg. 92. By H. R. F. Keating, Windward, 0-7112-0249-4
"Scene of the Crime" (1989), Granta, No. 29, Ձմեռ


=== Խառը ստեղծագործություններ ===
"Introduction" (1977), The World of Raymond Chandler. Ed. Miriam Gross, Weidenfeld and Nicolson, 0-297-77362-3
"Foreword" (1987), Crime and Mystery: The 100 Best Books. By H. R. F. Keating, Xanadu, 0-947761-25-X 


== Էկրանավորումներ ==
Հայսմիթի մի շարք ստեղծագործություններ վերամշակվել ու հարմարեցվել են թատրոնում, ռադիոյով կան հեռուստասեսությամբ ներկայացվելու համար, ընդ որում՝ որոշ գործեր բեմականացվել կամ էկրանավորվել են մեկից ավելի անգամներ։ 1978 թվականին Հայսմիթը գլխավորել է Բեռլինի միջազգային կինոփառատոնի ժյուրին։

1951 — Անծանոթ ուղեկիցներ
1961 — Պայծառ արևի տակ
1963 — Մարդասպանը
1977 — Ամերիկացի ընկերը
1977 — Ասեք նրա, որ սիրում են իրեն
1981 — Խոր ջրեր
1987 — Բվի կռինչը
1999 — Տաղանդավոր միսթր Ռիփլին
2002 — Ռիփլիի խաղը
2005 — Ռիփլին ջրի տակ
2009 — Բվի կռինչը
2014 — Հունվարի երկու դեմքերը
2015 — Քերոլ
2016 — Ծուղակ


== Գեղարվեստական երկեր Հայսմիթի մասին ==
Dawson, Jill (2016). The Crime Writer. Sceptre. 978-1444731118.
Murray-Smith, Joanna (2015). Switzerland. Dramatists Play Service. 978-0-8222-3435-7. (First presented at Sydney Theatre Company in November 2014).


== Գիտական գրականություն Հայսմիթի կյանքի ու ստեղծագործության մասին ==
Ruth Rendell: A "mistress of suspense" contemporary of Highsmith for whom Highsmith acknowledged rarely-admitted admiration. Rendell explored characters and themes similar to Highsmith's.
Dirda, Michael (July 2, 2009). This Woman Is Dangerous. The New York Review of Books. Retrieved October 6, 2015.
Dupont, Joan (June 12, 1988). Criminal Pursuits. The New York Times. Retrieved March 28, 2017.
McCann, Sean (April 1, 2011). “Frequently as a rat has orgasms”.  New York City in the '40s, Wesleyan University. Retrieved December 29, 2015.
Morgan, Kim (December 4, 2015). The Gnarly Allure of Patricia Highsmith. The Daily Beast. Retrieved March 5, 2016.
Perrin, Tom (December 18, 2012). On Patricia Highsmith. Post45 (Yale University). Retrieved March 12, 2016.
Piepenbring, Dan (January 19, 2015). A Dissatisfaction with Life. The Paris Review. Retrieved March 5, 2016.
Rayner, Richard (July 17, 2011). Paperback Writers: Classic Patricia Highsmith. Los Angeles Times. Retrieved March 18, 2016.
Schenkar, Joan (January 21, 2012). The Talented Miss Highsmith: The Secret Life and Serious Art of Patricia Highsmith Archived 2016-03-16 at the Wayback Machine.. Joan Schenkar. Retrieved March 5, 2016.
Schenkar, Joan (February 25, 2016). What Patricia Highsmith did for love: 'The Price of Salt' and the secrets behind 'Carol'. Los Angeles Times. Retrieved March 5, 2016.
Shipley, Diane (April 1, 2014). Patricia Highsmith's criminal neglect. The Guardian. Retrieved March 5, 2016.
Siegel Ed (հուլիսի 4, 2004)։ «In her novels, Patricia Highsmith compellingly charts gay sensibility»։ The Boston Globe։ Վերցված է ապրիլի 12, 2016 
Smith, Nathan (November 19, 2015). When Patricia Highsmith Offered Gay Readers a Hopeful Ending. The New Republic. Retrieved March 5, 2016.
Tonkin, Boyd (December 7, 2015). 'Carol', Patricia Highsmith, and how gay literature found its voice in the 1950s. The Independent. Retrieved March 5, 2016.ԳրքերHarrison, Russell (September 1997). Patricia Highsmith (Twayne's United States Authors Series). Twayne Publishers. 1st ed., No. 683. 0805745661.
Rzepka Charles J., Horsley Lee (2010)։ A Companion to Crime Fiction։ John Wiley & Sons։ էջեր 6, 40–41, 84, 160–162, 193–194, 503–509։ ISBN 9781444317923 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Պատրիսիա Հայսմիթի ձեռագրերը – Swiss Literary Archives. Swiss National Library, 2006.
Պատրիսիա Հայսմիթ – Շվեյցարիայի ազգային գրադարանի ցուցադրությունը. March–September 2006, Swiss National Library, March 13, 2006.
Պատրիսիա Հայսմիթ. լուսանկարներ ցուցահանդեսից. Swiss Literary Archives, Swiss National Library, December 1, 2006. (archive)
Choose Your Highsmith (The Patricia Highsmith Recommendation Engine). W. W. Norton & Company.
Patricia Highsmith First Edition Book Cover Gallery (UK publishers). Existential Ennui, 2013.
Patricia Highsmith gallery by René Burri, Magnum Photos, 1988.
Կենսագրություն
Պատրիսիա Հայսմիթի գրքերը «Ալդեբարան»-ում Archived 2007-01-25 at the Wayback Machine.
Ֆիլմեր՝ Հայսմիթի ստեղծագործությունների հիման վրա՝ IMDb.com-ում