Գերմանական կայսրության արծաթե մետաղադրամներ

Գերմանական կայսրության արծաթե մետաղադրամներ, արծաթե մետաղադրամներ, որոնք հատվել են Գերմանական կայսրությունում։ Դրանց թողարկումը պայմանավորված էր 1870-1871 թվականների ֆրանս-պրուսական պատերազմի ավարտից հետո Գերմանական կայսրության ստեղծման հետ։ Նորաստեղծ պետության առանձնահատկությունն այն էր, որ դրա կազմի մեջ մտած ոչ մեծ գերմանական պետությունների ղեկավարներից յուրաքանչյուրը պահպանում էր իր տիտղոսն ու ձևական իշխանությունը։ Մինչև միավորումը այդ ոչ մեծ պետություններից յուրաքանչյուրը հատել է իր սեփական դրամը և ունեցել ինքնուրույն դրամական համակարգ։
Ընդ որում՝ գերմանական միապետությունների ճնշող մեծամասնության դրամական համակարգերը ենթարկվել են 1837, 1838 և 1857 թվականներին ստորագրված Մյունխենի դրամային պայմանագրին, Դրեզդենի և Վիենայի դրամային կոնվենցիաներին։ Դրանց համաձայն՝ ձևավորվել էր երկու փոխկապակցված համակարգ. հարավ-գերմանական պետությունների 3,5 գուլդենը համապատասխանում է հյուսիս-գերմանական պետությունների 2 թալերին։ Բացի այդ՝ Հանզայի ինքնավար քաղաքներ՝ Լյուբեկը, Համբուրգը և Բրեմենը չէին միացել վերը նշված միություններին և շարունակում էին հատել համբուրգյան մարկեր, ինչպես նաև բրեմենյան թալերներ։ Այս արծաթե մետաղադրամների մի քանի տիպեր (զիլբերգրոշեն, նոյգրոշեն և այլն) հատվել են մինչև 1873 թվականը և այս հոդվածում չեն դիտարկվում։
Պետության կազմավորումից հետո արծաթե մետաղադրամների թողարկումը կանոնակարգվել է 1873 թվականին ընդունված օրենքով, որի համաձայն կայսրության կազմի մեջ մտնող յուրաքնաչյուր պետություն որոշակի ազատություն ուներ հատելու 2, 3 և 5 մարկ արժողության մետաղադրամներ։ Արծաթե մետաղադրամները թողարկվել են 1873 թվականից մինչև 1919 թվականը։ Պաշտոնապես շրջանառությունից հանվել են 1924 թվականին՝ փոխարինվելով ռայխսմարկով։


== Պատմություն ==


=== 1871 և 1873 թվականների դրամային օրենքներ ===

1871 թվականի դեկտեմբերի 4-ին կայսր Վիլհելմ I-ը ստորագրել է դրամային օրենք, որը կանոնակարգում էր ոսկե մետաղադրամների՝ մարկերի թողարկումը. 1 մարկը համարժեք էր 0,358423 գ մաքուր ոսկու և 100 պֆենիգի։ 1873 թվականի հուլիսի 9-ին ընդունված օրենքը կանոնակարգում էր կայսրության կազմի մեջ մտնող բոլոր պետությունների անցումը մեկ ընդհանուր դրամական համակարգի, ինչպես նաև արծաթե մետաղադրամների թողարկումը։ Օրենքում ամրագրվում էր նաև փոխարժեքը, որի համաձայն հին մետաղադրամները փոխարինվում էին նորերով։ Այսպես, միության թալերը համարժեք էր 3 ոսկե մարկի, 1 գուլդենը՝ 1 5⁄7 մարկի, կամ 1 մարկ 71 պֆենիգի, Լյուբեկի և Համբուրգի մարկը՝ 1 1⁄5 նոր մարկի։ Դրամային օրենքի երրորդ հոդվածով սահմանվում էր միավորված պետության արծաթե մետաղադրամների արտաքին տեսքն ու քաշը։ Արծաթից կարող էին հատվել 1, 2 և 5 մարկ, ինչպես նաև 20 և 50 պֆենիգ անվանական արժեքներով մետաղադրամներ։ Յուրաքանչյուր մարկը պետք է պարունակեր ֆունտի հարյուրերորդական մասի չափով (500 գ) մաքուր արծաթ։ Բոլոր արծաթե մետաղադրամները պետք է հատվեին արծաթի և պղնձի համաձուլվածքից՝ 900։100 հարաաբերակցությամբ, որպեսզի 90 արծաթե մարկը կշռեր 1 ֆունտ։
Երրորդ հոդվածի 2-րդ և 3-րդ կետերում հստակ նկարագրվում էր նոր մետաղադրամների արտաքին տեսքը։ Դրանցից յուրաքանչյուրի դարձերեսին պետք է լիներ «DEUTSCHES REICH» (Գերմանական կայսրություն) գրությունը, մետաղադրամի թողարկման տարեթիվը և զինանշան կայսրական արծիվը։ Ընդ որում՝ 1 մարկից ավելի բարձր արժողության մետաղադրամի անվանական արժեքը գրվում էր դարձերեսին, մինչդեռ 1 և ավելի ցածր արժողության մետաղադրամներինը՝ դիմերեսին։ 2 և 5 մարկ արժողության մետաղադրամների դիմերեսի պատկերի ձևավորումը թողնվում էր կայսրության կազմի մեջ մտնող պետությունների հայեցողությանը։
Մինչև Գերմանիայի միավորումը ամենատարածված մետաղադրամը միության թալերը (համարաժեք էր 3 մարկի), շրջանառության մեջ է եղել 1907 թվականը ներառյալ։ Դրա շրջանառությունից դուրս բերումից հետո սկսել են հատվել 3 մարկ արժողության մետաղադրամներ։
Պետք է հաշվի առնել նաև, որ բացի վերը նշված մետաղադրամներից, 1871 թվականին (կայսրության ստեղծման տարեթիվ) գերմանական պետությունների տարածքներում շրջանառվել են նաև առավել վաղ շրջանում եղած դրամական համակարգերի մետաղադրամեր՝ ռայխսթալեր, կրոնեթալեր, կոնվենցիոն թալեր և այլն։


=== Դեմոնետիզացիա ===
Գերմանական կայսրության Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ մտնելուց անմիջապես հետո՝ 1914 թվականին, թանկարժեք մետաղներից պատրաստվող մետաղադրամների զանգվածային թողարկումը դադարեցվեց։ 3 և 5 մարկ արժողության մետաղադրամները՝ նվիրված այս կամ այն հիշարժան իրադարձությանը, թողարկվում էին չնչին քանակությամբ։ 2 մարկ արժողության մետաղադրամների թողարկումն ընդհանրապես դադարեցվեց։
Առավել հազվադեպ են հանդիպում 1918 թվականին թողարկված 3 մարկ արժողության մետաղադրամները՝ նվիրված Բավարիայի թագավոր Լյուդվիգ III-ի ոսկե ամուսնությանը (130 օրինակ), 1917 թվականին` Ռեֆորմացիայի սկսվելու 400-ամյա հոբելյանին նվիրված 3 մարկ արժողության մետաղադրամները (100 օրինակ)
Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանական կայսրության պարտության հետևանքով առաջացած հիպերինֆլյացիան հանգեցրեց ոսկե մարկի փոխարինմանը այսպես կոչված թղթե մարկով։ Այն պայմաններում, երբ մետաղադրամներում պարունակվող արծաթի արժեքը գերազանցում էր դրանց անվանական արժեքին, դրանք դուրս բերվեցին լայն շրջանառությունից։ Պաշտոնապես այդ մետաղադրամները շրջանառությունից դուրս են բերվել 1924 թվականի օգոստոսին՝ փոխարինվելով ռայխսմարկով (1 արծաթե ռայխսմարկը կշռում էր 5 գրամ և ուներ 500 հարգ, այսինքն՝ 2 անգամ ավելի քիչ էր պարունակում թանկարժեք մետաղ, քան կայսրության արծաթե մարկը)։


== Գերմանական կայսրության արծաթե մետաղադրամների ընդհանուր բնութագրեր ==


== Գերմանական կայսրության դրամահատարաններ ==
Գերմանական կայսրության արծաթե մետաղադրամները հատվել են մի քանի դրամահատարաններում։ Դրամահատարանի նշանը որևէ տառ էր՝ դրված մետաղադրամի դիմերեսին կամ դարձերեսին։


== Արծաթե 20, 50 պֆենիգ և 1 մարկ արժողության մետաղադրամներ ==
20 պֆենիգ արժողության մետաղադրամներ հատվել են կարճ ժամանակ՝ 1873-1877 թվականներին։ Հետագայում դրանք սկսել են թողարկվել պղնձի և նիկելի համաձուլվածքից։ 1905 թվականին 50 պֆենիգ արժողության մետաղադրամների վրա անվանական արժեքի գրությունը փոխվեց՝ ½ մարկի։ Ընդ որում՝ դրանք շարունակել են թողարկվել նույնիսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի կայսրության պարտությունից և 1919 թվականին կայսր Վիլհելմ II-ի գահից հրաժարումից հետո։ Միևնույն տեսքն ունեցող 20 և 50 պֆենիգ, ինչպես նաև ½ և 1 մարկ անվանական արժեքներով մետաղադրամներ թողարկվել են կայսրության գրեթե բոլոր դրամահատարաններում։


== 2, 3 և 5 մարկ արժողության մետաղադրամների դարձերեսի պատկերներ ==
2, 3 և 5 մարկ արժողության բոլոր մետաղադրամներն ունեցել են դարձերեսի երկու տիպերից մեկը, որոնցում տարբեր էր արծվի պատկերները։ Փոքր արծվով մետաղադրամները հատվել են մինչև 1888 թվականը, մեծ արծվով՝ 1891 թվականից հետո։
1889-1890 թվականներին արծաթե 2, 3 և 5 մարկ արժողության մետաղադրամներ չեն թողարկվել (բացի Սաքսոնիայից, ուր 1889 թվականին ոչ մեծ քանակով հատվել են 5 մարկ արժողության մետաղադրամներ)։
Որոշ հիշատակային մետաղադրամների դարձերեսի պատկերները, որոնք թողարկվել են 1891 թվականից հետո, տարբերվել են ստանդարտային արծվի պատկերով մետաղադրամներից։
1913 թվականին թողարկված 2 մարկ արժողության պրուսական մետաղադրամի վրա, որը նվիրված էր Պրուսիայի՝ նոպոլեոնյան Ֆրանսիայի դեմ պատերազմի 100-ամյա հոբելյանին, պատկերված էր կայսրական արծիվը, որը հարձակվել է օձի վրա։


== 2, 3 և 5 մարկ արժողության մետաղադրամների դիմերեսի պատկերներ ==


=== Անհալթ ===


=== Բադեն ===


=== Բավարիա ===


=== Բրաունշվայգ ===


=== Բրեմեն ===


=== Լիպպե ===


=== Լյուբեկ ===


=== Համբուրգ ===


=== Հեսսեն ===


=== Մեկլենբուրգ Շվերին ===


=== Մեկլենբուրգ Շտրելից ===


=== Շաումբուրգ Լիպպե ===


=== Շվարցբուրգ Զոնդերսհաուզեն ===


=== Շվարցբուրգ Ռուդոլշտադ ===


=== Պրուսիա ===


=== Ռեյս Գերա ===


=== Ռեյս Գրեյց ===


=== Սաքսեն Ալտենբուրգ ===


=== Սաքսեն Կոբուրգ Գոթա ===


=== Սաքսեն Մայնինգեն ===


=== Սաքսեն Վայմար Այզենախ ===


=== Սաքսոնիա ===


=== Վալդեկ Պիրմոնտ ===


=== Վյուրտեմբերգ ===


=== Օլդենբուրգ ===


== Գերմանական կայսրության գաղութների արծաթե մետաղադրամներ ==
Իր գոյության ընթացքում Գերմանական կայսրությունը ձեռք էր բերել մի շարք գաղութներ Ասիայում, Աֆրիկայում և Օվկիանիայում։ Դրանցից յուրաքանչյուրի տարածքում ձևավորվել էր իր պատմական առանձնահատկություններին համապատասխան դրամական համակարգ։
Գերմանական Հարավարևմտյան Աֆրիկայի (ժամանակակից Նամիբիա) հիմնական դրամական միավորը 1884 թվականից սկսած, երբ այն ճանաչվել է գերմանական ազդեցության գոտի, մինչև 1901 թվականը եղել է անգլիական ֆունտ ստերլինգը։ 1893 թվականին ընդունված օրենքով՝ 1 ֆունտ ստերլինգը համարժեք դարձավ 20 մարկի։ Պետք է նշել, որ 1 ֆունտի մեջ մաքուր ոսկու պարունակությունը (7,3224 գ) գերազանցում էր դրա պարունակությանը 20 մարկ արժողության մետաղադրամում (7,168 գ)։ Գրեշեմի օրենքի համաձայն առավել ցածր արժողության մարկը շրջանառությունից դուրս էր մղել առավել բարձր արժողության ֆունտին)։ 1901 թվականից սկսած Հարավարևմտյան Աֆրիկայի դրամական միավորը դարձավ ոսկե մարկը։ Ընդ որում՝ այս գաղութի տարածքում 5 մարկ և 20 պֆենիգ անվանական արժեքներով մետաղադրամները, ինչպես նաև միության թալերները ըդհուպ մինչև 1907 թվականը՝ չեն համարվել վճարման օրինական միջոց։ Գերմանական կայսրության մետաղադրամներն այս գաղութում շրջանառությունից դուրս են եկել կայսրության վերացումից 5 տարի հետո միայն՝ 1923 թվականին։
Կամերունում և Տոգոլենդում՝ դրանք գերմանական գաղութ հայտարարելու պահին (1884), շրջանառվել են Մայր Թերեզայի թալերները, բրիտանական ֆունտերը և ֆրանսիական ֆրանկները։ Դրանց տարածքում միևնույն ժամանակ շրջանառության մեջ է դրվել մարկը՝ դրա փոխարժեքը 1 ֆունտի համար սահմանելով 20 մարկ, 20 ֆրանկի համար՝ 16 մարկ։ Ինչպես Հարավարևմտյան Աֆրիկայում, Կամերունի և Տոգոլենդի տարածքներում 20 պֆենիգ և 5 մարկ արժողության մետաղադրամները վճարման օրինական միջոց չեն համարվել։
Գերմանական Սամոայում 1899 թվականին, Գերմանական կայսրությանը ենթարկվելուց անմիջապես հետո, ներդրվել է գերմանական մարկը։ Ի տարբերություն մյուս գաղութների՝ ոսկե մարկի փոխարժեքը անգլիական ֆունտի նկատմամաբ այս կղզում արդար է եղել և կազմել է 1 ֆունտի համար 20 մարկ 42 պֆենիգ։ ԱՄՆ-ի դոլարը փոխանակվել է $10 = 41 մարկ 90 պֆենիգ փոխարժեքով։
Գերմանական Նոր Գվինեան և Արևելյան Աֆրիկան ունեցել են սեփական դրամական արժույթները՝ նորգվինեական մարկը, և գերմանական արևելաաֆրիկյան ռուփին։ Ընդ որում՝ Գերմանական Արևելյան Աֆրիկայում մետաղադրամները հատվել են 917 հարգի արծաթից, իսկ Նոր Գվիենայում՝ 900։ Ինչպես նաև ոչ մեծ քանակով հատվել են 5 և 10 ցենտ արժողության մետաղադրամներ նիկելից՝ Չինաստանի Ցզյաո Չժոու ոչ մեծ գաղութի համար։


=== Գերմանական գաղութների արծաթե մետաղադրամների հիմնական բնութագրերը ===


=== Գերմանական արևելաաֆրիկյան ռուփի ===

Գերմանական Արևելյան Աֆրիկայի տարածքների գաղութացումից հետո շրջանառվել են Մայր Թերեզայի թալերը և հնդկական ռուփին։ Մեկ թալերը համարժեք էր երկու ռուփիի։
Առաջին մետաղադրամները, որոնք Գերմանիան սկսել էր հատել իր գաղութների համար, չնայած որ դրանց վրա առկա էր Վիլհելմ II-ի պատկերը, չեն շրջանառվել բուն կայսրության տարածքում։ Պետությունը չէր երաշխավորում փոխարժեքի կայունությունը և կայսրական դրամներով դրանց փոխարինումը։ Այդ մետաղադրամները նախատեսված էին միայն Գերմանական Արևելաաֆրիկյան գաղութի համար։ Համապատասխանաբար գաղութի արծաթե մետաղադրամների դարձերեսին պատկերված էր ոչ թե կայսրության զինանշանը, այլ այդ գաղութինը։
Գերմանական մետաղադրամների բնութագրիչները միանգամայն համընկնում էին հնդկական ռուփիի բնութագրիչներին։ XIX դարի վերջը և XX դարի սկիզբը բնորոշվեցին ոսկու և արծաթի գների կտրուկ տատանումներով։ Միևնույն ժամանակ, եթե բրիտանական արծաթե մետաղադրամները ազատորեն կարող էին փոխարինվել ոսկու՝ համապատսախան անվանական արժեքով, ապա Գերմանական Արևելաաֆրիկյան գաղութինը՝ ոչ։ Դա հանգեցրեց, նրան, որ գերմանական մետաղադրամները, քաշով և հարգով համարժեք լինելով բրիտանականին, դրանց հետ փոխարինվեցին 3⁄4 բրիտանական ռուփիի փոխարժեքով։
1902 թվականի նոյեմբերի 15-ին Գերմանական կայսրության հետ կնքած համաձայնագրով գաղութը հրաժարվել է սեփական մետաղադրամների թողարկումից։ 1904 թվականին թողարկվել են նոր մետաղադրամներ։ 1 ռուփին համարժեք էր 100 գելլերի (նախկինում՝ այն հավասար էր 64 պեզի)։ Միևնույն ժամանակ սահմանվեց կայուն փոխարժեք՝ 10 ոսկե մարկի համար 7,5 ռուփի։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո արծաթե մետաղադրամների թողարկումը գերմանական Արևելյան Աֆրիկայում դադարեցվել է։ Գերմանական կայսրության պարտությունից հետո դրա բոլոր գաղութներն անցան անգլիացիների և ֆրանսիացիների տիրապետության տակ։ Համապատսխանաբար դրա մետաղադրամները դադարեցին վճարման օրինական միջոց լինելուց։ 1920 թվականին արևելաաֆրիկյան ռուփին դուրս եկավ շրջանառությունից, դրա փոխարեն սկսեց շրջանառվել արևելաաֆրիկյան ֆլորինը։


==== Գերմանական Արևելյան Աֆրիկայի արծաթե մետաղադրամներ ====


=== Նոր Գվինեայի մարկ ===
1894 թվականին գաղութացումից 10 տարի անց, կենտրոնական կառավարությունը Նոր Գվինեային տվեց սեփական գաղութային արժույթը թողարկելու համաձայնությունը։ Ընդ որում՝ բոլոր մետաղադրամները հատվել են Բեռլինի դրամահատարանում։
Նորգվինեական մարկը համարժեք էր ոսկե մարկին։ Մետաղադրամներն իրենց բնութագրերով լիովին համապատասխանում էին Գերմանական կայսրության մարկին։ Ընդ որում՝ դրանց քանակը մեծ չի եղել։
Նորգվինեական մարկը կարճ ժամանակ է գոյություն ունեցել։ 1899 թվականի ապրիլի 1-ին գաղութի կառավարությունը հրաժարվել է դրանց թողարկումից։ 1911 թվականի ապրիլի 15-ին այս դրամական միավորը շրջանառությունից դուրս է բերվել։


==== Գերմանական Նոր Գվինեայի արծաթե մետաղադրամներ ====


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Arnold P., Küthmann  H., Steinhilber D., Faßbender D.,  Großer Deutscher Münzkatalog von 1800 bis heute, Regenstauf, «Gietl», 2008, ISBN 978-3-86646-035-5։Cuhaj G.S., Michael T., Miller H.,  Standard Catalog of World Coins 1901-2000 (40-րդ հրատ.), Iola, «Krause Publications» — 2301 էջ, ISBN 978-1-4402-2962-6։Faβbender D.,  Grosser Deutscher Münzkatalog von 1800 bis heute (Verlag), «Battenberg Verlag», 2008 — 656 էջ, ISBN 97-3-86646-019-5։Holtferich C.-L.,  The monetary unification process in nineteenth-century Germany: relevance and lessons for Europe today // A European Central Bank? Perspectives on monetary unification after ten years of the EMS (խմբ. Marcello de Secco and Alberto Giovanni), Cambridge, «Cambridge University Press», 1990, էջ 216—243, ISBN 0-521-37171-6։Jaeger K.,  Die deutschen Münzen seit 1871 (17. Auflage), Basel, «H. GIETL VERLAG & PUBLIKATIONSSERVICE GMBH MÜNZEN UND MEDAILLEN AG», 2001 — 757 էջ։Standard Catalogue of World Paper Money (12th edition) (խմբ. George Cuhaj), Germany, «Krause Publications», 2008, էջ 555—560 — 1224 էջ, ISBN 978-0-89689-730-4։Wühle Matthias,  Geld- und Währungspolitik der Reichsbank 1875—1914: Der Transformationsprozess der deutschen Geldverfassung, München, 2011, ISBN 3-89975-736-X։, Словарь нумизмата (2-е изд., перераб. и доп.) (խմբ. Фенглер Х., Гироу Г., Унгер В. / Пер. с нем. М. Г. Арсеньевой / Отв. ред. В. М. Потин), М., «Радио и связь», 1993, ISBN 5-256-00317-8։