Ֆիլիպ Ռոթ

Ֆիլիպ Միլթոն Ռոթ (անգլ.՝ Philip Milton Roth, մարտի 19, 1933(1933-03-19)[…], Նյուարկ, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ - մայիսի 22, 2018(2018-05-22)[…], Նյու Յորք շրջան, Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), հրեական ծագումով ամերիկացի գրող, քսանհինգից ավելի վեպերի հեղինակ, Պուլիտցերյան, «Միջազգային բուքեր» և հեղինակավոր բազմաթիվ այլ  մրցանակների դափնեկիր։
Ռոթի ստեղծագործություններին, որոնց գործողությունները սովորաբար ծավալվում են իր ծննդավայրում՝ Նյու Ջերսի նահանգի Նյուարք քաղաքում, բնորոշ են զգալի չափով ինքնակենսագրական բնույթը, խոհականությունը, իրականության և հորինվածքի միջև որոշակիության մշուշապատումը, զգացմունքայնությունը, հնարամիտ ու նրբագեղ ոճը, ամերիկյան ինքնության դրդիչ հետազոտումը։
Ռոթն առաջին անգամ իր վրա ուշադրություն է հրավիրել 1959 թվականին լույս ընծայած «Ցտեսությո՛ւն, Կոլումբո՛ս» (Goodbye, Columbus) նորավեպով, որի համար ԱՄՆ Գրքի ազգային մրցանակի է արժանացել «Գեղարվեստական արձակ» անվանակարգում (U.S. National Book Award for Fiction): Նա դարձել է իր սերնդի առավելագույն պարգևների արժանացած ամերիկացի գրողներից մեկը. երկուական անգամ Գրքի ազգային մրցանակ և Գրաքննադատների ազգային շրջանակի մրցանակ, երեք PEN/Faulkner մրցանակ, Պուլիտցերյան մրցանակ՝ 1997 թվականին հրատարակած «Ամերիկյան հովվերգություն» (American Pastoral) վեպի համար, որտեղ հանդես է գալիս նրա ստեղծած հանրահայտ կերպարներից մեկը՝ Նաթան Ցուկերմանը։  Ցուկերմանյան շարքի ևս մեկ ծավալուն երկ՝  «Մարդկային դրոշմ» (The Human Stain) վեպը 2000 թվականին շահել է Մեծ Բրիտանիայի WH Smith մրցանակը՝ ճանաչվելով տարվա լավագույն գիրք։ 2001 թվականին Պրահայում Ռոթին շնորհվել է ևս մեկ անչափ հեղինակավոր պարգև՝ Ֆրանց Կաֆկայի մրցանակ։ Նրա ստացած գրական հիշարժան պարգևներից են նաև Աստուրիասի արքայազնի մրցանակը, PEN/Allen հիմնադրամի մրցանակը՝ ստեղծագործական ողջ գործունեության ընթացքում ձեռք բերած նվաճումների համար։


== Կենսագրություն ==
Ֆիլիպ Ռոթը ծնվել է 1933 թվականի մարտի 19-ին, Նյու Ջերսի նահանգի Նյուարք քաղաքում։ Մանկությունն ու պատանեկությունն անց է կացրել ծննդավայրի հարևանությամբ գտնվող Վիքվեյքում։ Ծնողները Ուկրաինայից գաղթած հրեաներ էին։ Հայրն աշխատում էր որպես ապահովագրական գործակալ։ 1950 թվականին ավարտելով Վիքվեյքի ավագ դպրոցը՝ Ֆիլիպը մեկ տարի հաճախել է Նյուարքի Ռաթգրզ համալսարան, ապա տեղափոխվել Փենսիլվանիա նահանգի Բաքնել համալսարան, որտեղ ստացել է անգլերենի բակալավրի որակավորում, ընտրվել ուսանողական պատվավոր Phi Beta Kappa ընկերության անդամ։ Այնուհետև ուսումը շարունակել է Չիկագոյի համալսարանում, 1955 թվականին ավարտել՝ ստանալով արվեստների և անգլիական գրականության մագիստրոսի որակավորում, որոշ ժամանակ աշխատել այդ համալսարանում որպես գրական վարպետության ծրագրի հրահանգիչ։ Այդ նույն տարում Ռոթը ծառայության է անցել ամերիկյան բանակում, բայց առողջական խնդիրների պատճառով շուտով զորացրվել է ու վերադարձել Չիկագո՝ նպատակ ունենալով շարունակել ուսումը բանասիրական գիտությունների դոկտորի կոչում ստանալու համար, սակայն մեկ տարի անց դուրս է մնացել։ Որոշ ժամանակ գրական վարպետություն է դասավանդել Այովայի, ապա՝ Փրինստոնի համալսարանում, այնուհետև՝ գրականության համեմատական պատմություն՝ Փենսիլվանիայի համալսարանում։ 1991 թվականին հրաժեշտ է տվել մանկավարժական աշխատանքին։ Թե՛ ուսանելու և թե՛ դասախոսելու տարիներին Ռոթը միաժամանակ ստեղծագործել է. պատմվածքներ, գրախոսություններ, քննադատական հոդվածներ է գրել տարբեր պարբերականների, այդ թվում՝ The New Republic-ի համար։
1959 թվականին հրատարակել է պատմվածքների ու վիպակների իր առաջին ժողովածուն, 1962-ին՝ առաջին վեպը՝ «Թքած ունենալ»-ը։ Նրան լայն ճանաչում է բերել հատկապես 1969 թվականին լույս ընծայած «Դերձակի ցավը» վեպը, որին գրաքննադատներն ու ընթերցողները ծայրահեղ հակասական բնութագրումներ են տվել. ոմանք համարել են «ամենակեղտոտ գիրքը», ոմանք էլ՝ գլուխգործոց (այդ երկը թարգմանվել է նաև հայերեն)։ Բեսթսելլեր է դարձել նաև «Դավադրություն Ամերիկայի դեմ» վեպը։
Ֆիլիպ Ռոթը հեղինակավոր բազմաթիվ գրական մրցանակներից բացի արժանացել է պետական բարձր պարգևների, այդ թվում՝ ԱՄՆ ազգային հումանիտար մեդալի, Արվեստների ու գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի Emerson-Thoreau մեդալի, Գրքի ազգային հիմնադրամի՝ «Ամերիկյան գրականության մեջ նշանակալի ներդրման համար» մեդալի Ֆրանսիայի Հանրապետության բարձրագույն՝ «Պատվո լեգեոնի» շքանշանի... Ռոթի գրական վաստակը գնահատելով՝ նրա անունով են կոչել հայրենի Նյուարքի հրապարակներից մեկը։
Մեծարելով Ֆիլիպ Ռոթին՝ որպես գրական վաստակաշատ գործչի ու մանկավարժի՝ նրան պատվավոր դոկտորի կոչում են շնորհել Փենսիլվանիայի, այդ նույն նահանգի  Բաքնել, Նյու Յորքի Կոլումբիա, Նյու Ջերսիի Ռաթգրզ, Ռոդ Այլենդի Բրաուն, Մասաչուսեթսի Հարվարդ համալսարանները, Նյու Յորքի Բերդ քոլեջը, Ամերիկայի հրեական աստվածաբանական ճեմարանը։


== Մատենագրություն ==


=== Դեյվիդ Քիփեշի մասին եռագրությունը ===
«Կուրծքը» / The Breast}} / (1972)
«Ցանկության պրոֆեսորը» / The Professor of Desire (1977
«Մեռնող կենդանին» / The Dying Animal (2001


=== Վեպեր Ցուկերմանի մասին ===
«Կաշկանդված Ցուկերմանը» եռագրությունը  / Zuckerman Bound

Ուրվական գրողը / The Ghost Writer (1979
Ազատագրված Ցուկերմանը / Zuckerman Unbound (1981
Կազմախոսության դասը / The Anatomy Lesson (1983


=== Այլ վեպեր ===
Ուրիշ կյանք/ Counterlife (1986
Ամերիկյան հովվերգություն / American Pastoral (1997
Ամուսինս կոմունիստ է / I Married a Communist (1998)
Մարդկային դրոշմ / The Human Stain (2000)
Ուրվականը հեռանում է / Exit Ghost (2007, рус. перевод 2010)
Ցտեսությո՛ւն, Կոլումբո՛ս / Goodbye, Columbus (1959)
Թքած ունենալ / Letting go (1962)
Նա այնքան լավիկն էր / When She Was Good (1967)
Պորտնոյի ցավը / Portnoy’s Complaint (1969, հայերեն թարգմանությունը լույս է ընծայել «Անտարես» հրատարակչությունը, 2018 թ.)
Մեր ավազակախումբը / Our Gang  (1971)
Ամերիկյան մեծ վեպ / The Great American Novel (1973)
Իմ տղամարդկային կյանքը / My Life as a Man (1974)
Խաբեություն / Deception (1990)
«Շեյլոկ» գործողությունը / Operation Shylock (1993)
Սաբաթի թատրոնը / Sabbath’s Theater  (1995)
Դավադրություն Ամերիկայի դեմ /  The Plot Against America (2004)
Սովորական մարդ / Everyman (2006)
Վրդովմունք / Indignation (2008)
Նվաստացում / The Humbling (2009)
Նեմեսիս / Nemesis (2010)


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Balint, Benjamin, "Philip Roth's Counterlives," Books & Ideas, May 5, 2014.
Bloom, Harold, ed., Modern Critical Views of Philip Roth, Chelsea House, New York, 2003.
Bloom, Harold and Welsch, Gabe, eds., Modern Critical Interpretations of Philip Roth's Portnoy's Complaint, Chelsea House, 2003.
Cooper, Alan, Philip Roth and the Jews (SUNY Series in Modern Jewish Literature and Culture), SUNY Press, Albany, NY, 1996.
Kinzel, Till, Die Tragödie und Komödie des amerikanischen Lebens. Eine Studie zu Zuckermans Amerika in Philip Roths Amerika-Trilogie (American Studies Monograph Series), Heidelberg: Winter, 2006.
Карасик Ольга Борисовна Этническое своеобразие романов Филипа Рота. Казань, 2009. 135 с. ISBN 978-5-87730-403-1


== Արտաքին հղումներ ==
Պորտնոյի ցավը
Գրական հանրագիտարան. կենսագրություն
«Ֆիլիպ Ռոթ ընկերություն»
Philip Roth looks back on a legendary career, and forward to his final act
American Master's Philip Roth: Unmasked.
Web of Stories online video archive: Roth talks about his life and work in great depth and detail. Recorded in NYC, March 2011
Appearances on C-SPAN
Philip Roth Internet Movie Database կայքում
«Ֆիլիպ Ռոթ ընկերություն»
Здравствуйте, доктор. Рецензия на книгу Ф. Рота «Американская пастораль».
Дымшиц В. Умер-шмумер… // Народ Книги в мире книг. 2018. № 134


== Աղբյուրներ ==
Brauner, David (1969) Getting in Your Retaliation First: Narrative Strategies in Portnoy's Complaint in Royal, Derek Parker (2005) Philip Roth: new perspectives on an American author, chapter 3
Greenberg Robert (Winter 1997)։ «Transgression in the Fiction of Philip Roth»։ Twentieth Century Literature (Hofstra University) 43 (4): 487։ JSTOR 441747։ doi:10.2307/441747։ Արխիվացված է օրիգինալից March 9, 2007-ին 
Saxton, Martha (1974) Philip Roth Talks about His Own Work Literary Guild June 1974, n.2. Also published in Philip Roth, George John Searles (1992) Conversations with Philip Roth p. 78