ԽՍՀՄ ՊԱԿ նախագահ

ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեի նախագահ կամ ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդին առընթեր Պետական անվտանգության կոմիտեի նախագահ (մինչև 1978 թ.) կամ հապավում՝ ԽՍՀՄ ՊԱԿ նախագահ (ռուս.՝ Председатель Комитета государственной безопасности СССР ( արտասանություն), խոսակցականում՝ «կագեբեի նաչալնիկ», «վարչության պետ», «օրգանի պետ», «չեկիստ» կամ «չեկայի պետ»), ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեի (КГБ) ղեկավարի պաշտոն, ԽՍՀՄ ազգային անվտանգության ոլորտում գործող պետական կառավարման կենտրոնական համամիութենական մարմնի ղեկավար։ Ի պաշտոնե ՊԱԿ նախագահը ԽՄԿԿ ԿԿ Քաղբյուրոյի անդամ պետք է լիներ, ըստ էության ԽՄԿԿ շահերի պաշտպանությունն էր ղեկավարում։ Կուսակցական հսկողությամբ ղեկավար պաշտոններում ընտրվելու վառ օրինակ է եղել ՊԱԿ Նախագահ Յուրի Անդրոպովը, որը 1982 թվականին ընտրվել է ԽՄԿԿ ԿԿ Քարտուղար, իսկ հետագայում, ԽՄԿԿ ԿԿ Գլխավոր քարտուղար (1982-1984):

ՊԱԿ-ի նախագահը ղեկավարում էր ԽՍՀՄ արտաքին հետախուզությունը, հակահետախուզությունը, ՕՀԾ, Պետական սահմանների պաշտպանությունը, ԽՄԿԿ ղեկավարների և ԽՍՀՄ պետական գործիչների անվտանգության պաշտպանությունը։ Պաշտոնը գործել է 1954-1991 թվականները։


== Պատմություն ==


=== Լիազորություններ ===
ԽՍՀՄ ՊԱԿ նախագահը ղեկավարել է միութենական և տեղական բաժանմունքների գործունեությունն ամբողջ ԽՍՀՄ տարածքում։ 1955 թ. դեկտեմբերի 28-ից ՊԱԿ-ի նախագահն ի պաշտոնե մտնում էր ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի կազմի մեջ։ Համաձայն ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդին առընթեր ՊԱԿ-ի և տեղական մարմինների կարգավիճակի, 1959 թ. - ից ՊԱԿ նախագահը հաստատվում էր ԽՄԿԿ ԿԿ կողմից (մինչև 1990 թ. մարտի 14) և նշանակվում ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Նախագահության կողմից։
Համաձայն ԽՍՀՄ 1977 թ. Սահմանադրության 127. 3 հոդվածի (1990 թ. դեկտեմբերի 26-ի խմբագրություն) և ԽՍՀՄ-ի 1991 թ. մայիսի 16-ի թիվ 2159-I ԽՍՀՄ պետական անվտանգության մարմինների մասին օրենքի հոդված 9-ի, ԽՍՀՄ ՊԱԿ նախագահին նշանակում և պաշտոնից ազատում է ԽՍՀՄ Նախագահը հաշվի առնելով Դաշնային Խորհրդի կարծիքը և ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի հետ համաձայնեցնելով։


== ՊԱԿ-ի Նախագահների և նրանց տեղակալների ցուցակ ==


=== ՊԱԿ Նախագահներ ===


=== ՊԱԿ Նախագահի Առաջին տեղակալներ ===
1991 թ. մայիսի 16-ի հոդված 9 թիվ 2159-I «ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության մարմինների մասին» օրենքի համաձայն ՊԱԿ Առաջին Նախագահի տեղակալները նշանակվում և պաշտոնից ազատվում են ԽՍՀՄ Նախարարների Կաբինետի կողմից ՊԱԿ Նախագահի ներկայացմամբ։ 


=== ՊԱԿ Նախագահի տեղակալներ ===
ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդին առընթեր ՊԱԿ-ի և նրա տեղական մարմինների կարգավիճակի մասին 1959 թ. դրույթի համաձայն, Կոմիտեի նախագահի տեղակալները հաստատվում են ԽՄԿԿ ԿԿ (մինչև 1990 թ. մարտի 14) կողմից և նշանակվում են ԽՍՀՄ Նախարարների Խորհրդի կողմից։
ԽՍՀՄ 1991 թ. մայիսի 16-ի հոդված 9 թիվ 2159-I ԽՍՀՄ Անվտանգության մարմինների մասին օրենքի համաձայն, ՊԱԿ Նախագահի տեղակալները նշանակվում և ազատվում են պաշտոնից ԽՍՀՄ Նախարարների Կաբինետի կողմից ՊԱԿ Նախագահի ներկայացմամբ։ 


== ՊԱԿ Նախագահի կոչումներ ==
ՊԱԿ Նախագահների թվում Ի. Ա. Սերովը միակ մարդն էր, ով ուներ Խորհրդային Միության Հերոսի կոչում։ 1963 թվականին Սերովին ԽՍՀՄ Զինված ուժերի Գլխավոր շտաբի Գլխավոր հետախուզական վարչության պետի պաշտոնից հեռացնելուց հետո, նա զրկվեց այդ կոչումից "... քաղաքական զգոնության բթացման համար" հիմնավորմամբ։
Ա. Ն. Շելեպինը ՊԱԿ միակ ղեկավարն էր, ով զինվորական կոչում չի ունեցել։ Պաշտոնը ստանձնելու պահին Շելեպինի Գեներալական կոչումից հրաժարվելու որոշումը համապատասխանում էր ԽՍՀՄ Նախարարների Խորհրդի Նախագահ Խրուշչովի՝ պետանվտանգության և ներքին գործերի համակարգում կոչումների վերացման, կամ ինչպես Խրուշչովն է արտահայտվել՝ ուսադիրաթափման և լամպասաթափման (распогонить и разлампасить) մտահղացումների ոգուն։


== Հղումներ ==
Кокурин А. И., Петров Н. В. Лубянка. Органы ВЧК—ОГПУ—НКВД—НКГБ—МГБ—МВД—КГБ. 1917—1991: Справочник / Ред. Р. Г. Пихоя. — М.: Международный фонд Демократия (МФД. Фонд Александра Н. Яковлева), 2003. — 766 с. — (Россия. ХХ век. Документы). — 3000 экз. — ISBN 5-8564-6109-6.


== Նշումներ ==