Տրայան Վույա

Տրայան Վույա (ռումիներեն՝ Traian Vuia, օգոստոսի 17, 1872(1872-08-17), Surducu Mic, Traian Vuia, Տիմիշ, Ավստրո-Հունգարիա - սեպտեմբերի 3, 1950(1950-09-03), Բուխարեստ, Ռումինիայի Ժողովրդական Հանրապետություն), ռումինացի գյուտարար և ավիացիայի պիոներ, որը նախագծել, կառուցել և փորձարկել է շարժիչի առաջին մոնոպլանը։ 1906 թվականի մարտի 18-ին առաջին հաջող փորձարկման ժամանակ թռիչքը մոտ 12 մետր (40 ոտնաչափ) էր կազմում, իսկ թռիչքի առավելագույն հեռավորությունը կազմում է 24 մետր (80 ոտնաչափ)։ Սա մոնոպլանում առաջին կարճ թռիչքն էր (կամ «շարժիչով թռիչք»)։ Վույան իր վաղ ստեղծված ինքնաթիռներով երբեք չի կարողացել հասնել կայուն, կառավարվող թռիչքի և նրա փորձարկումները ավիացիայի համար առաջընթաց չեն դարձել։
1918 թվականից ի վեր Ֆրանսիայի քաղաքացի։ Վույան կապված էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ֆրանսիական դիմադրության հետ։  Նա Ռումինիա է վերադարձել 1950 թվականին։


== Կրթություն և վաղ կարիերա ==
1892 թվականին (Բանատը այդ ժամանակ Ավստրո-Հունգարական կայսրության հունգարական մասն էր, այժմ Ռումինիայում) ընդունվել է Մեխանիկայի դպրոց Բուդապեշտի պոլիտեխնիկական համալսարանում, որտեղ ստացել է ինժեների դիպլոմ։ Այնուհետև նա տեղափոխվել է Իրավագիտության ֆակուլտետ, որտեղ 1901 թվականի մայիսին՝ «Բանակը և արդյունաբերությունը. պայմանագրերի պետական հաստատությունը» թեմայով ատենախոսությամբ ստացել է իրավագիտության դոկտորի կոչում։
Նա վերադարձել է Լուգոժ, որտեղ ուսումնասիրել է մարդու թռիչքի հարցը և նախագծել է իր առաջին թռչող սարքը, այն անվանել է «ինքնաթիռ-ավտոմեքենա»։ Վույան փորձել է կառուցել մի մեքենա, բայց ֆինանսական դժվարությունների պատճառով որոշել է 1902 թվականի հուլիսին մեկնել Փարիզ՝ հույս ունենալով գտնել մեկին, ով հետաքրքրված է իր նախագծի ֆինանսավորմամբ, հնարավոր է՝ օդապարիկների էնտուզիաստների մեջ։ Նա բախվել է մարդկանց թերահավատությանը, որոնք կարծում էին, որ մեքենան օդից ավելի ծանր չի կարող թռչել։ Այնուհետև նա այցելել է հայտնի տեսաբան և փորձարար Վիկտոր Տատինին, որը կառուցել է ինքնաթիռի մոդելը և այն օդ է բարձրացել 1879 թվականին։
Տատինը հետաքրքրված էր նախագծով, սակայն կասկածում էր, որ Վույան ունեցել է շարժիչ, որը հարմար կլիներ թռիչքի համար, և որ իր ինքնաթիռը կկարողանա կայուն թռչել։ Այնուհետև Վույան 1903 թվականի փետրվարի 16-ին Փարիզում ներկայացրեց Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի իր ծրագիրը, սակայն այն մերժվեց մեկնաբանությամբ․ «Մեքենայի թռիչքի խնդիրը, որը կշռում է ավելի շան քան օդը, չի կարող լուծվել, և դա միայն երազանք է»։
Համաձայն չլինելով Վույան արտոնագիր ստանալու հայտ է ներկայացրել, որը նրան տրամադրել են 1903 թվականի օգոստոսի 17-ին և որը հրապարակվել է 1903 թվականի հոկտեմբերի 16-ին։ Նա սկսեց կառուցել իր առաջին թռչող սարքը ձմռանը 1902-1903 թվականներին։ Հաղթահարելով նոր ֆինանսական դժվարությունները, Վույան նաև սկսեց կառուցել իր սեփական նախագծմամբ շարժիչը 1904 թվականի աշնանը, և նույն տարում դրա համար Մեծ Բրիտանիայում ստացել է արտոնագիր։


== Թռիչքի փորձեր ==
1905 թվականի դեկտեմբերին Վույան ավարտել է իր առաջին ինքնաթիռի՝ «Տրայան Վույա 1»-ի շինարարությունը, որը բարձրակարգ մոնոպլան է ածխաթթու գազով շարժիչի հիման վրա։  Ածխածնի հեղուկ երկօքսիդը գոլորշիացել է կաթսայում, ինչը աշխատանքային հեղուկը տաքացրել է և թույլ է տվել շարժիչին աշխատել մոտ երեք րոպե։ Նա փորձարկման  համար ընտրել է Փարիզին մոտ գտնվող Մոնտեսոնը։ Առաջին հերթին, օգտագործել է մեքենան միայն որպես մեքենա, ապամոնտաժելով թևերը, որպեսզի ձեռք բերի վարորդական փորձ։ 1906 թվականի մարտի 18-ին Վոյան առաջին անգամ փորձեց թռչել։ 50 մետր բարձրության արագացումից հետո ինքնաթիռը պոկվել է գետնից մոտ 12 մետր հեռավորություն է անցել 1 մետր բարձրության վրա, որից հետո վայրէջք է կատարել։ Բրիտանացի ավիացիայի պատմաբան Չարլզ Հարվարդ Գիբբս-Սմիթն այդ ինքնաթիռը նկարագրել է որպես «առաջին մոնոպլան, որը տեղափոխում էր մարդուն և հիմնականում ունի ժամանակակից կոնֆիգուրացիա», թեև «անհաջող», քանի որ այն ընդունակ չէր կայուն թռիչքի։
Ռումինացի էնտուզիաստները նշում են, որ Վույի մեքենան կարողացել է առանց կողմնակի օգնության դուրս գալ հարթ մակերևույթից, ինչպիսիք են լանջը, ռելսերը կամ քարաձիգը։ Նման սահմանումները մտադիր են Ռայթ եղբայրներից ընտրել «առաջին օդաչուավոր կառավարվող թռիչքի» կոչումը, չնայած այն բանին, որ 1903 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Ռայթը գետնից թռել է առանց կատապուլտի, միայն նեղ լոկոմոտիվով երկաթուղային ռելսերի օգնությամբ, որը նետել էր Wright Flyer բիպլանը՝ այն բարձրացնելով երկրից։ Բացի այդ, Ռայթը 1904 թվականի սեպտեմբերին կարողացել է հասնել կայուն և վերահսկելի թռիչքի՝ վերադառնալով այն վայր, որտեղից նրանք սկսել են։
1906 թվականի մարտին օդ բարձրանալուց հետո Վույան ևս մի քանի թռիչք կամ կարճ թռիչք է կատարել 1907 թվականին։ 1906 թվականի օգոստոսին նա կառուցեց իր թռչող սարքի մոդիֆիկացված տարբերակը՝ «Վույա I bis.»։ Դրանցից ոչ մեկը հաջող չի եղել կայուն թռիչքի հասնելու հարցում։ Այդ ժամանակ Վույան հրաժարվել է դրանցից և այդ ժամանակից ի վեր նա  «դադարել է կարևոր դեր խաղալ ավիացիայում», ասել է Գիբբսոմ-Սմիթը։
1907 թվականին նրա «Վույա II» ինքնաթիռը՝ Անտուանետա ներքին այրման շարժիչով, ցուցադրվել էր Փարիզի առաջին ավիացիոն սրահում։
Ավիացիայի պիոներ Ալբերտո Սանտոս-Դյումոնը, որը 1906 թվականի հոկտեմբերին և նոյեմբերին Փարիզում հայտնի կարճ թռիչքներ է կատարել, Վույային ճանաչել է իր ջանքերի «նախաբանը», ըստ Փարիզում ավիացիայի թանգարանի ղեկավար Շառլ Դոլֆյուսի։


== Փաստաթղթեր ==
Վույան կատարել է իր առաջին թռիչքը, կամ հզոր թռիչքը, 1906 թվականի մարտի 18-ին, իր մեխանիկի և երկու մտերիմ ընկերների ներկայությամբ։ Այդ թռիչքի արդյունքները հրապարակվել են այդ ժամանակ և ապա 1906 թվականի սեպտեմբերին, տեղ են գտել այն նամակներում, որոնք նա գրել է L' Aérophile՝ Ֆրանսիայի ավիաակումբի պաշտոնական ամսագիրը։


== Ուշ կարիերա ==
1918 և 1921 թվականների միջև Վույան Ժյուվիզի սյուր Օրժ և Իսի լե Մուլինո օդանավակայաններում ստեղծել է երկու փորձարարական ուղղաթիռներ։
Նա թաղված է Բուխարեստի Բելլու գերեզմանատանը։


== Ժառանգություն ==

Վույի մեկ այլ գյուտը ներքին այրման շոգեգեներատորն էր, որը կարող էր շատ բարձր ճնշում առաջացնել՝ ավելի քան 100 ատմ (10 ՄՊա), որն օգտագործվում է ջերմային էլեկտրակայաններում։
1946 թվականի մայիսի 27-ին Վույան դարձավ Ռումինիայի ակադեմիայի պատվավոր անդամ։
Տրայան Վույայի անվան միջազգային օդանավակայանը (Timişoara International Airport Traian Vuia) (TSR), Ռումինիայի մեծությամբ երկրորդ (այլ տվյալներով՝ երրորդ) օդանավակայանը կրում է նրա անունը։


== Ծանոթագրություններ ==