Թթենու մետաքսագործ

Թթենու մետաքսագործ, կերպասագործ, շերամ (լատ.՝ Bombyx mori), իսկական մետաքսագործների (Bombycidae) ընտանիքի թիթեռ, որն ունի տնտեսական մեծ նշանակություն և մետաքսի հիմնական արտադրողն է։ Ընտելացվել է մեր թվարկությունից 3000 տարի առաջ Չինաստանում, որտեղից էլ շերամապահությունը տարածվել է Հնդկաստանում, Կորեայում, Ճապոնիայում և Արևմուտքում։ Ընտանի մետաքսագործի ամենամոտ տեսակը և հավանաբար նրա նախնին՝ վայրի մետաքսագործը, բնակվում է Արևելյան Ասիայում, Չինաստանի հյուսիսում և Ռուսաստանի հեռավորարևելյան տարածքներում։ Ընտանի շերամորդը, ամենայն հավանականությամբ, սերում է չինական շերամորդից, ոչ թե ճապոնական կամ կորեական։


== Նկարագրություն ==
Մետաքսագործը բավական խոշոր թիթեռ է, որի թևերի բացվածքը 40-60 մմ է։ Թևերն ունեն կեղտոտ սպիտակ գունավորում՝ գորշ դարչնագույն խայտերով։ Առջևի թևն ունեն կտրվածք արտաքին եզրում։ Արուների բեղիկները խիստ արտահայտված սանրավոր են, էգերինը՝ սանրավոր։ Թիթեռները գործնականում կորցրել են թռչելու ունակությունը․ հատկապես քիչ շարժուն կենսակերպ են վարում էգերը։ Թիթեռներն ունեն թերզարգացած բերանային ապարատ և իրենց կյանքի ընթացքում չեն սնվում (աֆագիա)։


== Կյանքի ցիկլ ==
Թթենու մետաքսագործի առանձին տեսակներ մեկ տարվա մեջ կարող են տալ մեկ, երկու կամ բազմաթիվ սերունդներ։
Բեղմնավորումից հետո էգը ձվադրում է (միջինը դնում է 500-700 ձու) այսպես կոչված գրենայում։ Վերջինս ունի ձվաձև տեսք և կողքերից տափակացած է, իսկ մի բևեռում ավելի հաստ։ Գրենան ունի շուրջ 1 մմ երկարություն և 0,5 մմ լայնութոյւն, բայց տարբեր տեսակների մոտ այն զգալիորեն տարբերվում է, օրինակ՝ եվրոպական, փոքրասիական, միջինասիական ու պարսկական մետաքսագործները տալիս են ավելի մեծ գրենա, քան չինականներն ու ճապոնականները։ Ձվադրումը կարող է շարունակվել մինչև երեք օր։ Դիապաուզան թթենու մետաքսագործի մոտ տեղի է ունենում ձվային փուլում։ Դիապաուզայի ենթարկված ձվերը զարգանում են հաջորդ տարվա գարնանը, չենթարկվածները՝ նույն տարում։

Ձվից դուրս է գալիս թրթուր (այսպես ասած մետաքսի որդ), որն արագ աճում է և մաշկափոխվում 4 անգամ։ Այն բանից հետո, երբ թրթուրն անցնում է 4 մաշկափոխություն և անցնում 5 հասակ, նրա մարմինը դառնում է թեթևակիորեն դեղնավուն։ Թրթուրը զարգանում է 26-32 օրում։ Զարգացման տևողությունը կախված է օդի ջերմաստիճանից և խոնավությունից, սննդի չափից, որակից և այլն։ Թրթուրներն ուտում են 20-25 գ կեր (75%֊ը՝ 5-րդ հասակում) և սնվում են միայն թթենու տերևներով (այդ պատճառով մետաքսագործության տարածվածությունը կապված է այն տարածքների հետ, որտեղ աճում են այդ ծառերը)։ 

Հասուն թրթուրները չեն սնվում և 3 օրվա ընթացքում իրենց շուրջը հյուսում են մետաքսե ամուր պատյան՝ բոժոժ, որի վերին շերտը կազմված է անընդհատ մետաքսե թելից և ունի 300-900 մետրից մինչև 1500 մետր երկարություն (ամենախոշոր բոժոժներում)։ Բոժոժում որդը վերածվում է հարսնյակի։ Բոժոժը կարող է լինել տարբեր գույների՝ վարդագույն, կանաչավուն, դեղին և այլն։ Բայց արտադրության պահանջների համար ներկայում բազմացվում են բացառապես սպիտակ բոժոժ ունեցող շերամորդեր։  Կյանքի այդ պահին շերամորդն ունենում է մոտ 8 սմ երկարություն և 4 գ մարմնազանգված, որի մոտ 40%-ը մետաքսագեղձերն են։ Արտադրած հյութը բաղկացած է հիմնականում սպիտակուցներից, իսկական մետաքսից՝ ֆիբրոինից և սոսնձից՝ սերիցինից։ Բոժոժի հյուսման ժամանակ թրթուրը դուրս է մղում մետաքսահյութը և գլխի ճոճանակաձև շարժումներով ութանման թելակույտեր դնում կառուցվող բոժոժի պատերին։ Բոժոժահյուսքի ավարտից հետո՝ 4-րդ օրը, թրթուրը բոժոժում փոխակերպվում է հարսնյակի, իսկ վերջինս 10-րդ օրում՝ թիթեռի։  Թիթեռը սերիցինազ ֆերմենտի օգնությամբ լուծում է բոժոժի բևեռապատի սոսնձանյութը, ծակում է բոժոժը, դուրս գալիս և զուգավորվում։
Թիթեռների թրթուրներից դուրս են գալիս սովորաբար հարսնյակավորումից հետո՝ 15-18-րդ օրը։ Սակայն սովորաբար մինչ այդ փուլը մետաքսագործին ապրել չեն թողնում․ թրթուրները 2-2,5 ժամ պահում են 100 ջերմաստիճանում, ինչը սպանում է հարսնյակին և հեշտացնում բոժոժի բացվելը։


== Մետաքսագործություն ==

Շերամապահությունը շերամի մետաքսագործի բուծումն է մետաքս ստանալու նպատակով։ Համաձայն կոնֆուցիական ձեռագրերի՝ շերամի որդերի միջոցով մետաքսի ստացման գործընթացն սկսվել Ք․ա․ 27-րդ դարում, չնայած հնէաբանական ուսումնասիրություները թույլ են տալիս եզրակացնել, որ շերմապահությունն սկիզբ է առել դեռևս Յանշաոյի ժամանակաշրջանում (մ․թ․ա․ 5000 թվական)։ Մեր թվարկության առաջին դարի առաջին կեսին շերմապահությունը հասել է հին Խոտան, իսկ 3-րդ դարում՝ Հնդկաստան։ Հետագայում այն տարածվել է ասիական երկրներում, Եվրոպայում, Միջերկրական ծովի ավազանի երկրներում։ Շերամապահությունը դարձել է տնտեսության կարևոր ճյուղ մի շարք երկրներում, ինչպիսիք են Չինաստանը, Կորեայի Հանրապետությունը, Ճապոնիան, Հնդկաստանը, Բրազիլիան, Հունաստանը, Իտալիան և Ֆրանսիան։ Ներկայում Հնդկաստանը և Չինաստանը հանդես են գալիս որպես մետաքսի արտադրության հիմնական կենտրոններ՝ արտադրելով մետաքսի համաշխարհային տարեկան արտադրանքի մոտավորապես 60 %-ը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Grimaldi David A., Engel Michael S. (2005)։ Evolution of the Insects։ Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-82149-0 
Johnson Sylvia (1989)։ Silkworms։ Lerner Publications։ ISBN 978-0-8225-9557-1  Children's book with lots of photos.
Scoble M. J. (1995)։ The Lepidoptera: Form, Function and Diversity։ Princeton University Press։ ISBN 978-0-19-854952-9 
Yoshitake, N. (1968)։ «Phylogenetic aspects on the origin of Japanese race of the silkworm, Bombyx mori L.»։ Journal of Sericological Sciences of Japan 37: 83–87 
Trevisan Adrian։ «Cocoon Silk: A Natural Silk Architecture»։ Sense of Nature։ Արխիվացված է օրիգինալից մայիսի 7, 2012-ին  
Wolchover Natalie։ «The Silk Renaissance»։ Seed Magazine։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-03-26-ին։ Վերցված է 2019-02-16