Չեխական գրականություն

Չեխական գրականության առաջին ստեղծագործությունների երևան գալուն նպաստել է Կիրիլ և Մեֆոդի եղբայրների, նրանց աշակերտների լուսավորական գործունեությունը 9-10-րդ դարերի սահմանագծում։


== Չեխական գրականության ծագումը ==
11-րդ դարի վերջերին հռոմեական եկեղեցու ուժեղացումով լատիներենը դուրս է մղել հին սլավոներենը։ Լատիներենով առավել նշանավոր հուշարձանը Կոզմա Պրահացու «Չեխական ժամանակագրությունն» (1125) է։ 13-րդ դարի վերջերից ծնունդ է առել չեխերենով գրականությունը։ Վերածննդի գաղափարների ներթափանցումը Չեխիա նպաստել է չեխական գրականության ծաղկմանը 14-րդ դարում։


== Պատմական ստեղծագործություններ ==
Պատմական ստեղծագործություններից աչքի է ընկնում Դալիմիլ Մեզիրժիցկու չափածո, այսպես կոչված, Բոլեսլավյան (կամ Դալիմիլյտն) ժամանակագրությունը (մոտ 1308-1314)։ Այդ շրջանում հայտնվել են երգիծական ու խրատական երկերը, ասպետական գրականությունը։ Տարածվել են վագանտների (թափառաշրջիկ վանականների ու ուսանողների) սիրային լիրիկան, քնարական ու երգիծական երգերը։


== Չեխական գրականության զարգացման նոր փուլ ==

Չեխիայի հայտնի առաջին գրողը երգիծաբան Սմիլ Ֆլյաշկան է (14-րդ դարի կես-1403 թվական)։ Գրականության զարգացման նոր փուլը կապված է հուսյան հեղափոխական շարժման հետ (15-րդ դարի 1-ին կես)։ Այդ ժամանակ տարածվել են հակակաթոլիկական քարոզներ (Յան Հուս, մոտ 1371-1415, Յան ժելիվսկի), նամակաձև երկեր (Յան Հուս, Յան ժիժկա, մոտ 1360-1424 և ուրիշներ), թռուցիկներ, մանիֆեստներ, չափածո կոչեր, մարտական երգեր։ Հուսյան շարժումը ճնշվելուց հետո գրականությունը շարունակել է պահպանել հայրենասիրական ոգին։


== Ժամանակագրություն ==

14-րդ դարում զարգացել է գրական ստեղծագործության ավանդական տեսակը՝ ժամանակագրությունը։ 17-18-րդ դարերին կաթոլիկության ճնշող տիրապետությունը կասեցրել է գրականության զարգացումը։ Վերստին աճել է լատիներենի ազդեցությունը, ոչնչացվել են չեխերեն գրքերը, շատ գրողներ տարագրվել են։ Այդ ժամանակի ամենաականավոր գրողը Ցա․ Ա․ Կոմենսկին է (1592-1670 թթ.), որի մանկավարժական ու գեղար-վեստափիլիսոփայական երկերը բնութագրվում են հետևողական հումանիզմով։ Չեխական ազգության վերածննդի դարաշրջանում (18-րդ դարի վերջ-19-րդ դարի 1-ին կես) գրականության զարգացումն ընթացել է լուսավորական ձևերով և բնութագրվել բանականության իդեալների (Յոսեֆ Դոբրովսկի, 1753—1829 թթ.) և չեխերենի իրավունքների համար պայքարով։ Տվյալ ժամանակի գրականությանը բնորոշ են բանահյուսության դիմելը, հերոսական անցյալի բանաստեղծականացումը, սլավոնական ժողովուրդների ու նրանց մշակույթների ազգակցականության գիտակցումը (Յարոսլավ Կոլար, 1793-1852 թթ., Ֆ․ Լ․ Չելակովսկի, 1799—1852 թթ.)։ 30-ական թվականներին առաջացել է հեղափոխական ռոմանտիզմը (Կ․ Գ․ Մախա, 1810-1836 թթ.)։ Զարգացել է դրամատուրգիան (Յո․ Կ․ Տիլ, 1808-1856 թթ.)։ 1848-1849 թվականների հեղափոխության շրջանում գրականության մեջ երևացել են ռեալիստական միտումները, ուժեղացել է սոցիալ-քննադատական և հերոսական-հայրենասիրական հնչեղությունը։


== Ուղղվածություններ ==
Հաբսբուրգյան տարիներին (19-րդ դարի կեսեր) առանձնահատուկ տեղ են գրավել Բ․ Նեմցովայի (1820-1862) վիպակները, որոնք արտացոլել են սոցիալական հակասությունները և ժողովրդին պատկերել որպես բարոյաէթիկական արժեքների գլխավոր կրողի։ 1860-1880-ական թվականներին զարգացում է ապրել ռեալիզմը, որի սկզբունքները գլխավորապես ձևավորվել են Յա․ Ներուդայի (1834-1891 թթ.) գրաքննադատական հոդվածներում։ 90-ական թվականների սկզբներին ուժեղացել է ռեալիզմի սոցիալ-քննադատական ուղղվածությունը, գրականության մեջ սկսել է ավելի շատ տեղ գրավել անհատի ու հասարակության փոխհարաբերությունների թեման, մարդու ներաշխարհի պատկերումը։


== Պատմավեպի հաջողություններ ==
Զգալի են պատմավեպի հաջողությունները։ Ա․ Ցիրասեկը (1851-1930 թվականներ) վերստեղծել է Չեխիայի պատմության կարևորագույն պահերը, տվել հուսյան շարժման համայնապատկերը՝ որպես ժողովրդա-ազատագրական պատերազմի («Հոսանքների միջև», հատոր 1-3, 1887-1890 թվականներ, «Բոլորի դեմ», 1893 թ.)։ Իրենց դարաշրջանի սոցիալական բախումներն են արտացոլել Ա․ Ստաշեկը (1843-1931 թթ.), Ցա․ Արբեսը (1840-1914 թթ.)։ Սոցիալական արատների քննադատությունը, հեղափոխական վերափոխումների ռոմանտիկական կանխազգացողությունը, հայրենասիրական մոտիվներն են բնորոշ Ս․ Չեխի (1846-1908), Ցո․ Վ․ Սլադեկի (1845-1912), Ցա․ Վրխլիցկու (1853-1912) պոեզիային։ Գ․ Պրեյսովայի (1862-1946), Ա․ Մրշտիկի (1861-1925) և Վ․ Մրշտիկի (1862-1912), Ցիրասեկի ռեալիստական դրամաներում պատկերված է գյուղացիների ողբերգական ճակատագիրը, կապիտալիստական հարաբերությունների ազդեցությունը գյուղի վրա։ 19-20-րդ դարերի սահմանագծում գրական պրոցեսն աչքի է ընկել խայտաբղետությամբ ու հակասականությամբ։


=== Չեխական գրականության վրա ազդեցությունները ===

Գրականության վրա նկատելի ազդեցություն են գործել բանվորական շարժումը, սոցիալիստական գաղափարները։ Միևնույն ժամանակ բուրժուական իրականության մերժումը հաճախ ուղեկցվել է անհատապաշտական խռովությամբ, որն արտացոլվել է «Չեխական մոդեռնի մանիֆեստում» (1895)։ Բուրժուական հարաբերությունների խիստ մերկացումն է բնորոշ Ի․ Մ․ Մախարի (1864-1942) պոեզիային։ Պրոլետարիատի տարերային դասակարգային բողոքի ոգին են ներընկալել Պ․ Բեգրուչի (1867-1958) «Սիլեզյան երգերը»։ Սիմվոլիստներ Օ․ Բրժեզինայի (18081929) և Ա․ Սովայի (1864-1928) պոեզիային հատուկ են մարդկայնության և ազատության երազանքները։ Գրականության մեջ լայն արտացոլում են ստացել անարխիզմի տրամադրությունները։ Խռովարարության ոգով է հատկանշված Ս․ Կ․ Նեյմանի (1875-1947) վաղ շրջանի, Կ․ Տոմանի (1877-1946), Ֆ․ Շրամեկի (1877-1952), Ֆ․ Գելների (1881-1914) պոեզիան։ Չեխիայի ականավոր երգիծաբան Ցա․ Հաշեկը (1883-1923) իր պատմվածքներում, պամֆլետներում, ֆելիետոններում արտահայտել է ժողովրդի ստորին խավերի ատելությունը Հաբսբուրգների միապետության նկատմամբ, սոցիալական բարձր դասերի, բուրժուական բյուրոկրատական սիստեմի, միլիտարիզմի նկատմամբ։ Այդ ժամանակ են գործել Ի․ Օլբախտը (1882-1952), Մ․ Մայերովան (1882-1967)։


== Զարգացման նոր շրջան ==
Չեխոսլովակյան հանրապետության կազմավորումը (1918 թ.) և բանվորական շարժման վերելքը սկզբնավորեցին գրականության զարգացման նոր շրջանը։ Չեխիայի առաջադիմական գրականության ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն գործեց Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը։


== Տես նաև ==
Չեխոսլովակիա (Գրականություն բաժինը)