Պելինդաբայի պայմանագիր

Աֆրիկայի միջուկային զենքի ազատ գոտու մասին պայմանագիր (անգլ.՝ African Nuclear Weapon Free Zone Treaty),  առանց միջուկային զենքի գոտի Աֆրիկայում։ Հայտնի է նաև որպես՝ Պելինդաբայի պայմանագիր (անգլ.՝ Treaty of Pelindaba), անվանվել է Հարավային Աֆրիկայի պետական միջուկային հետազոտությունների կենտրոնի անունով, որը ղեկավարել է Հարավաֆրիկյան միջուկային էներգետիկայի կորպորացիան և այն վայրն էր, որտեղ մշակվել, պատրաստվել և հետագայում պահվել են Հարավային Աֆրիկայի 1970-ականների ատոմային ռումբերը։ 
Համաձայնագիրը ստորագրվել է 1996 թվականին և ուժի մեջ է մտել 2009 թվականի հուլիսի 15-ին՝ 28-րդ երկրի վավերացումով։


== Համաձայնագրի ընդհանուր նկարագիր ==
Պայմանագրով արգելվում է Պայմանագրի կողմերի տարածքում միջուկային պայթուցիկ սարքերի հետազոտում, մշակում, արտադրություն, պահեստավորում, ձեռքբերում, փորձարկում, կառավարել կամ տեղակայել և Պայմանագրի կողմերի կողմից աֆրիկյան գոտում ռադիոակտիվ թափոններ թափել։ Պայմանագրով Պայմանագրի կողմերին նաև արգելվում է հարձակվել գոտու ցանկացած միջուկային օբյեկտի վրա և կողմերից պահանջվում է պահպանել միջուկային նյութերի, օբյեկտների և սարքավորումների ֆիզիկական պաշտպանության բարձրագույն չափանիշներ, որոնք պետք է օգտագործվեն բացառապես խաղաղ նպատակներով։ Պայմանագիրը պահանջում է, որ բոլոր կողմերը կիրառեն Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության լիարժեք երաշխիքներ՝ խաղաղ նպատակով միջուկային բոլոր գործունեության համար։ Պայմանագրով ստեղծվել է համապատասխանության ստուգման մեխանիզմ, այդ թվում՝ Միջուկային էներգիայի աֆրիկյան հանձնաժողովի ստեղծում։ Դրա գրասենյակը կլինի Հարավային Աֆրիկայում։ Պայմանագիրը վավերացնում է յուրաքանչյուր կողմի իրավունքը՝ ինքնուրույն որոշելու՝ թույլ տալ օտարերկրյա նավերի և օդանավերի այցելություններ իր նավահանգիստներ և օդանավակայաններ, բացահայտորեն պաշտպանում է բաց ծովում նավարկության ազատությունը և չի ազդում Միջազգային իրավունքով երաշխավորված տարածքային ջրերով անցնելու իրավունքի վրա։


== Կիրառման տիրույթ ==
«Աֆրիկայի միջուկային զենքից ազատ գոտի» (ANWFZ) նշանակում է Աֆրիկայի մայրցամաքի տարածք, կղզային պետություններ, որոնք անդամակցում են Աֆրիկայի միասնության կազմակերպությանը (OAU) և բոլոր կղզիներ, որոնց Աֆրիկայի միասնության կազմակերպությունը իրենց որոշոմներում համարում է Աֆրիկայի մաս։ «Տարածք» նշանակում է ցամաքային տարածք, ներքին ջրեր, տարածքային ծովեր և կղզեխմբային ջրեր, դրանց վերևում գտնվող օդային տարածքը, ինչպես նաև ծովի հատակը և դրա ընդերքը։
«Աֆրիկայի միջուկային զենքից ազատ գոտին» (ANWFZ) ընդգրկում է ամբողջ Աֆրիկյան մայրցամաքը, ինչպես նաև հետևյալ կղզիները. Ագալեգայի կղզիներ, Բասաս դա Հնդկաստան, Կաբո Վերդե, Կանարյան կղզիներ, Կարգադոս Կարաջոս, Չագոս կղզեխումբ - Դիեգո Գարսիա, Կոմորյան կղզիներ, Եվրոպա կղզի, Խուան դե Նովա, Մադագասկար, Մավրիկիոս, Մայոտ, Արքայազն Էդվարդ և Մարիոն կղզիներ, Սան Տոմե և Պրինսիպի, Ռեյունիոն, Ռոդրիգես կղզի, Սեյշելներ, Տրոմելին կղզիներ և Զանզիբար և Պեմբա կղզիներ։
Այս ցուցակում նշված չեն Խաղաղ օվկիանոսի միջին մասում գտնվող կղզիները՝ Անգոլայի հարավից 1900 կմ արևմուտք գտնվող Սբ. Հեղինե կղզին կամ դրա շարքում գտնվող Համբարձման և Տրիստան դա Կունյա կղզիները, Քեյփթաունից 2500 կմ հարավ-արևմուտք գտնվող Բուվե կղզին, Մադագասկարից 2350 կմ հարավ գտնվող Կրոզե կղզիները, Կերգելեն կամ Ամստերդամ և Սեն Պոլ կղզիները, որոնք Խաղաղ օվկիանոսում գտնվող Ամերիկյան Սամոայի հետ միասին Հարավային կիսագնդի միակ հողերն են, որոնք միջուկային զենքից ազատ ոչ մի գոտում ներառված չեն։


== Պատմություն ==
Միջուկային զենքից ազատ Աֆրիկայի ձգտումը սկսվել է այն ժամանակից, երբ Աֆրիկայի միասնության կազմակերպությունը 1964 թվականի հուլիսին Կահիրեում կայացած իր առաջին գագաթնաժողովում պաշտոնապես հայտարարեց Աֆրիկայի ապամիջուկազերծումն ապահովող պայմանագիր կնքելու մասին։ Պայմանագիրը ստորագրման համար բացվել է 1996 թվականի ապրիլի 11-ին Եգիպտոսի Կահիրե քաղաքում։ Աֆրիկայի բոլոր պետություններն իրավունք ունեին դառնալու Պայմանագրի մասնակից պետություններ, որն ուժի մեջ էր մտնելու Պայմանագրի 28-րդ վավերացումից հետո։ Ընդ որում այդ ժամանակ Արձանագրություններն ուժի մեջ են մտնում նաև այն Արձանագրությունները ստորագրողների համար, որոնք արդեն ի պահ են հանձնել իրենց վավերացման փաստաթղթերը։ 1996 թվականին հայտնի դարձավ, որ Աֆրիկայի արաբական պետություններից ոչ մեկը չի վավերացնի Պայմանագիրը, քանի դեռ Իսրայելը չի հրաժարվել միջուկային զենքի իր ծրագրից։ Այնուամենայնիվ, Ալժիրը, Լիբիան և Մավրիտանիան դրանից հետո վավերացրել են Պայմանագիրը։ 
Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր Ասամբլեան առանց քվեարկության ընդունել է նմանատիպ բանաձևեր 1997 (կրկնակի), 1999, 2001, 2003 և 2005 թվականներին՝ կոչ անելով աֆրիկյան պետություններին, որոնք դեռևս չեն ստորագրել, հնարավորինս արագ ստորագրել և վավերացնել Պայմանագիրը, որպեսզի այն կարողանա ուժի մեջ մտնել անհապաղ, իսկ III Արձանագրությամբ նախատեսված պետությունները պետք է ձեռնարկեն բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ դրա արագ կիրառումն ապահովելու համար։ 1995 թվականին ընդունվել է բանաձև՝ ի պաշտպանություն Պայմանագրի վերջնական տեքստի։


== Վավերացրած և միացած երկրներ ==
2018 թվականի հոկտեմբեր ամսվա դրությամբ Պայմանագիրը վավերացվել է 41 պետությունների և Սահարայիի Արաբական հանրապետության կողմից և ուժի մեջ է մտել 2009 թվականի հուլիսի 15-ից։


== Պետություններ, որոնք ստորագրել են, բայց չեն վավերացրել ==
Առանց միջուկային զենքի գոտի համաձայնագիրը ստորագրած, բայց չվավերացրած բոլոր երկրները Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ են։


== Չստորագրած երկրներ ==


== Միջուկային զենք ունեցող երկրներ և Աֆրիկայի միջուկային զենքից ազատ գոտի ==


=== Արձանագրություններ ===
Պելինդաբայի պայմանագիրը կազմված է երեք Արձանագրություններից․
Արձանագրություն I. Պայմանագիրը ստորագրման և վավերացման համար բաց է միջուկային հինգ երկրների (Միացյալ Նահանգներ, Ֆրանսիա, Միացյալ Թագավորություն, Ռուսաստան և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն) համար և պարտավորեցնում է այդ տերություններին, ի թիվս այլ բաների, միջուկային զենք չկիրառել և կիրառելով չսպառանալ Պայմանագրի անդամ-երկրների նկատմամբ և չնպաստել՝ խարախուսել կամ աջակցել, Պայմանագրի կետերի խախտմանը գոտու ցանկացած վայրում կամ աֆրիկյան գոտու Արձանագրություն III -ի մաս կազմող ցանկացած տարածքի դեմ։
Արձանագրություն II. Պայմանագիրը ստորագրման և վավերացման համար բաց է միջուկային հինգ երկրների համար և պարտավորեցնում է այդ տերություններին, ի թիվս այլ բաների, միջուկային պայթուցիկ սարք չփորձարկել Պայմանագրի անդամ-երկրների նկատմամբ և չնպաստել՝ խարախուսել կամ աջակցել, Պայմանագրի կետերի խախտմանը աֆրիկյան գոտու ցանկացած վայրում։
Արձանագրություն III․ Պայմանագիրը բաց է ստորագրման համար գոտում գտնվող կախված տարածքներ ունեցող պետությունների (Ֆրանսիա և Իսպանիա) համար և նրանց պարտավորեցնում է պահպանել Պայմանագրի դրույթներն այդ տարածքների վերաբերյալ։ Ֆրանսիան և Իսպանիան, որոնք Պայմանագրի գոտում ունեն տարածքներ, որոնց համար դե յուրե և դե ֆակտո պարտավորություններ են կրում, պարտավոր են՝ այդ երկրների ստորագրումից և վավերացումից հետո, հետևել Պայմանագրի դրույթներին այդ տարածքներում։ Այս արձանագրության մաս միայն Իսպանիան և Ֆրանսիան կարող են լինել։


== Տերությունների վավերացման կարգավիճակ ==
2011 թվականի մարտի 11-ին Միացյալ Թագավորությունը, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը և Չինաստանը ստորագրեցին և վավերացրեցին Արձանագրությունները, բայց Միացյալ Նահանգները դեռ չեն վավերացրել։ Իսպանիան ոչ ստորագրել է, ոչ էլ վավերացրել Արձանագրություն III- ը։
ԱՄՆ-ն աջակցել է Աֆրիկայի ապամիջուկայնացման գաղափարին 1965 թ.-ին այս հարցի վերաբերյալ ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի առաջին բանաձևից ի վեր և ակտիվ դեր է խաղացել Պայմանագրի և Արձանագրությունների վերջնական տեքստի մշակման գործընթացում։ 1996 թվականին Միացյալ Նահանգները ստորագրեցին I և II Արձանագրությունները, բայց դրանք չեն վավերացրել։ 2010 թվականի մայիսին ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնը հայտարարել է, որ Օբամայի վարչակազմը այդ արձանագրությունները կներկայացնի ԱՄՆ Սենատ՝ խորհրդատվության և վավերացմանը համաձայնություն գալու համար։
Հնդկական օվկիանոսի Դիեգո Գարսիա կղզու կարգավիճակը, որը վերահսկվում է Միացյալ Թագավորության կողմից, իսկ Միացյալ Նահանգների կողմից օգտագործվում է որպես ռազմակայան, Պայմանագրի վերաբերյալ որոշված չէ։ Դիեգո Գարսիան Մավրիկիոսի կողմից վերահսկվող Չագոս կղզեխմբի մի մասն է։ Չագոս կղզեխմբի մյուս կղզիները համարվում են Աֆրիկայի մաս և ենթարկվում են պայմանագրին, բայց ոչ ԱՄՆ-ը, ոչ էլ Միացյալ Թագավորությունը չեն ճանաչում Դիեգո Գարսիան որպես Պայմանագրի ենթակա։


== Կիրարկման մեխանիզմներ ==
Միջուկային զենքի չտարածման մասին իր պարտավորությունը ստուգելու համար Պայմանագիրը պահանջում է, որ կողմերը ՄԱԳԱՏԷ-ի հետ կնքեն երաշխիքների համապարփակ համաձայնագրեր, որոնք համարժեք են Միջուկային զենքի չտարածման մասին պայմանագրի հետ կապված պահանջվող համաձայնագրերին։ Աֆրիկայի քսանմեկ պետություն դեռևս ուժի մեջ չի մտցրել նման համաձայնագրերը։ ՄԱԳԱՏԷ-ն կոչ է անում նրանց հնարավորինս շուտ ուժի մեջ մտնել այդ համաձայնագրերը։
Համաձայն Պայմանագրի 12-րդ հոդվածի (Կիրարկման մեխանիզմ)՝ ուժի մեջ մտնելուց հետո, Կողմերը համաձայնվում են ստեղծել Միջուկային էներգիայի աֆրիկյան հանձնաժողով (AFCONE): Կիրարկման մեխանիզմին հետևելուց բացի, Հանձնաժողովը պատասխանատու կլինի միջուկային գիտության և տեխնոլոգիաների խաղաղ նպատակներով օգտագործման տարածաշրջանային և ենթատարածաշրջանային համագործակցության ծրագրերի խրախուսման համար։ AFCONE- ի ստեղծմամբ աֆրիկյան պետությունները շահագրգռված կլինեն պատասխանատվություն ստանձնել իրենց բնական պաշարների, մասնավորապես ճառագայթային նյութերի համար, և երկիրը կպաշտպանեն թունավոր թափոնների արտանետումներից։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Text of African Nuclear Weapons Free Zone Treaty
African Nuclear Weapons Free Zone Treaty, ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ
African Nuclear Weapon Free Zone Treaty, Nuclear Threat Initiative