Սաբանտույ

Սաբանտույ (թաթ.՝ сабантуй, сабан туе, բաշկիրերեն՝ һабантуй — «գութանի տոն»), թաթարների և բաշկիրների գարնանային դաշտային աշխատանքի ավարտի ամենամյա ազգային տոնը։ Նման տոները գոյություն ունեն ինչպես Պովոլժիեի ժողովուրդների (չուվաշներ, մարիներ, մորդվաներ, ուդմուրտներ), այնպես էլ Կովկասի որոշ թյուրքական (բալկարցիներ և նոգայցիներ) ժողովուրդների մոտ, սակայն նրանք ունեն իրենց առանձնահատկությունները։
Կան և որոշ տարբերություններ սաբանտույի տոնակատարության անվանման և տոնելու առանձնահատկությունների մեջ բաշկիր և թաթար տարբեր էթնիկական խմբերի մոտ։ 


== Ծագումնաբանություն ==
Սաբանիթը թարգմանվում է թյուրքերեն լեզվից (թաթ.՝ сабантуй, сабан туе и բաշկիրերեն՝ hабантуй) որպես «գութանի հարսանիք (հանդիսություն)», սաբան` գութան և տույ` տոն, հարսանիք։ Թաթարների շրջանում տարածվել է նաև Сабан бәйрәме անունը (բայրամը նշանակում է նաև «տոն»)։


== Նմանատիպ տոներ ==
Չուվաշների մոտ կա սաբանտույի հետ ընդհանուր արմատներ ունեցող նման տոն, որը նախկինում կոչվում էր չուվաշերեն՝ сухат — «հերկ» (վերին չուվաշներ) և չուվաշերեն՝ сапан туйĕ — «գութանի տոն» կամ сапан  (ներքին չուվաշներ), այժմ այն ​​միացյալ կոչվում է Ակատույ (չուվաշերեն՝ акатуй):
Նմանատիպ ծագումնաբանություն ունի մարիական նույն տոնի անունը՝ Ագապայրեմ։
Թաթարստանի մորդվաների նմանատիպ տոնը՝ Բալթայը, ունի թաթարական ծագումնաբանություն և նշանակում է «մեղրի տոն»։
Նմանատիպ տոն ուդմ.՝ Гербер գոյություն ունի ուդմուրտների մոտ։
Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդները, բալկարցիները և նոգայցիները նույնպես տոնում են նման տոն, որը նրանք կոչում են Սաբանտա։ Նույն բառով են անվանում նմանատիպ տոնև նաև ղազախները։
Ժամանակակից ռուսերենում «Սաբանտույ» անունը դարձել է հասարակ անուն և հաճախ նշանակում է ցանկացած (պարտադիր չէ տոնական) խնջույք։


== Սաբանտույի պատմություն ==
Սաբանտուի տոնի սկիզբը գնում է հին ժամանակներ և կապված է հողային պաշտամունքի հետ։ Այս ծիսակարգի սկզբնական նպատակը, հավանաբար, եղել է պտղաբերության հոգիների սիրաշահումը, որպեսզի նպաստեն նոր տարում լավ բերքի ստացմանը։
Առաջին անգամ տոնը նկարագրված է 921 թվականին արաբ ճանապարհորդ Իբն Ֆադլանի կողմից, որը ժամանել էր Թաթարստանի Բուլգար քաղաք որպես Բաղդադի դեսպան։
1979 թվականին Ֆ.Ս. Խակիմզյանովի կողմից Թաթարստանի Ալեքսեևսկի շրջանում հայտնաբերվել է բուլղարական ժամանակաշրջանի միակ տապանագիրը,որը թվագրված է 1292 թվականին և ունի «saban tuj kon ATI»՝ «Սաբանտույի օրօր» մակագրությունը, որը վկայում է, որ տոնակատարությունը նշվել է դեռևս Վոլգյան Բուլղարիայի ժամանակաշրջանում։
Չնայած այն հանգամանքին, որ բաշկիրների մոտ «Һabantuy»-ը հայտնվել է հեռավոր հեթանոսական անցյալում, որպես հնագույն հողագործական տոներից մեկը, առաջին անգամ գրավոր արձանագրվել է XVIII դարում ռուս բառարանագիր, բնագետ և ճանապարհորդ Իվան Լեպյոխինի և գերմանացի ազգագրագետ, գիտնական Գեորգի Յոհան Գոթլիբի ճամփորդական գրառումներում։
Բաշկիրների մոտ ծիսակարգը տեղի է ունեցել հետևյալ կերպ. նրանք ջրով ցողում էին հողերը, դաշտերը, բակը, խոտերը, անասուններին։ հայտնի է նաև «Һaban butҡaһy» ծեսը (գութանի շիլա), որի նպատակն էր հացազգիներից շիլայի պատրաստումը և դրանով հողագործներին, տարեց մարդկանց, երեխաներին հյուրասիրելը։


== Դաշնային սաբանտույ ==
Դաշնային սաբանտույ (թաթ.՝ Федераль сабан туе, բաշկիրերեն՝ Федераль һабантуй), ազգային տոն, անցկացվող դաշնային (համառուսաստանյան) մակարդակով։
Սաբանտույ ազգային դաշնային տոնն անց է կացվել հետևյալ քաղաքներում.

2001 թվական — Սարատով
2002 թվական — Տոլյատի (Սամարայի մարզ)
2003 թվական — Դիմիտրովգրադ (Ուլյանովսկի մարզ)
2004 թվական — Յոշկար Օլա
2005 թվական — Սարանսկ
2006 թվական — Նիժնի Նովգորոդ
2007 թվական — Չելյաբինսկ
2008 թվական — Աստրախան
2009 թվական — Ուլյանովսկ
2010 թվական — Իժևսկ
2011 թվական — Եկատերինբուրգ
2012 թվական — Վլադիվոստոկ
2013 թվական — Տյումեն
2014 թվական — Տոմսկ
2015 թվական — Կրասնոյարսկ
2016 թվական — Նիժնի Նովգորոդ
2017 թվական — Աստրախան
2018 թվական — Չեբոքսարի
2019 թվական — Նովոսիբիրսկ


== Համառուսաստանյան գյուղական սաբանտույ ==
Համառուսաստանյան գյուղական սաբանտույի հիմնադիրներն են Թաթարների համաշխարհային կոնգրեսի գործադիր կոմիտեն, Ռուսաստանի թաթարական գյուղերի ասոցիացիան և Թաթարստանի Հանրապետության մշակույթի նախարարությունը։
I (29 մայիսի 2010 թվական) — գ. Ալկինո (Պոխվիստնևսկի շրջան, Սամարայի մարզ)
II (19 հունիսի 2011 թվական) — գ. Շիգիրդան (Բատիրևսկի շրջան, Չուվաշիա)
III (7 հուլիսի 2012 թվական) — գ. Դուբրովկա (Կրասնոարմեյսկի շրջան, Չելյաբինսկի մարզ)
IV (29 հունիսի 2013 թվական) — գ. Բարդա (Բարդիմսկի շրջան, Պերմի երկրամաս)
V (24 մայիսի 2014 թվական) — գ. Մալիե Չապուրնիկի (Սվետլոյարսկի շրջան, Վոլգոգրադի մարզ)
VI — գ. Տատարսկայա Կարգալա (Սամարայի շրջան, Օրենբուրգի մարզ)
VII — գ. Ստարայա Կուլատկա (Ուլյանովսկի մարզ)
VIII (22 հուլիսի 2017 թվական) — գ. Սրեդնյայա Ելյուզան (Պենզայի մարզ)
IX (14 հուլիսի 2018 թվական) — գ. Ալմենևո (Կուրգանի մարզ)։


== Համաեվրոպական սաբանտույ ==
Համաեվրոպական սաբանտույը (թաթ.՝ Европа сабан туе, բաշկիրերեն՝ Европа һабантуйы) ազգային տոն է, որը տեղի է ունենում միջազգային մակարդակով։
Ազգային համաեվրոպական սաբանտույ տոնը անց է կացվել հետևյալ քաղաքներում.
I (7 հունիսի 2014 թվական) — Ռիգա (Լատվիա)
II (19-21 հունիսի 2015 թվական) — Բեռլին (Գերմանիա)
III (2016 թվական) — Մեծ Բրիտանիա
IV (2017 թվական) — Փարիզ (Ֆրանսիա)


== Տես նաև ==
Շրջանցիկ ծեսեր
Ակատույ
Գերբեր


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Սաբանտույ «Вокруг Света» ամսագիր. № 12 (2567). Դեկտեմբեր 1972


== Արտաքին հղումներ ==
Ֆատիխովա Ֆ.Ֆ. Archived 2019-03-29 at the Wayback Machine.//Բաշկիրիայի հանրագիտարան, Ուֆա, 2015-2019, [2]:
Сабантуй: статья в «Энциклопедии Челябинск»
Мифоритуальные основы башкирского праздника «САБАНТУЙ»
Общеболгарские исторические корни Сабантуя Archived 2016-03-22 at the Wayback Machine.