Ֆալանգ

Ֆալանգներ (հուն․՝ φάλαγξ), կարճ խողովակավոր ոսկրեր, որոնք ձևավորում են ողնաշարավոր կենդանիների, այդ թվում նաև մարդու վերջույթների մատերի կմախքը:


== Կառուցվածք ==
Ֆալանգները խողովակաձև ոսկրեր են, որոնց միջին մասը ստացել է մարմին (կորպուս), պրոքսիմալ (մերձադիր) ծայրը՝ հիմք (basis), դիստալ ծայր՝ բլոկ (trochlea) անվանումները: Եղնգային ֆալանգների դիստալ ծայրը կրում է եղնգային թմբիկներ:


== Մարդ ==

Մարդկանց յուրաքանչյուր մատը, բացի բութ մատից, բաղկացած է երեք ֆալանգերից, իսկ բութը բաղկացած է երկու ֆալանգից (կան մարդիկ, ովքեր  երկու ֆալանգ ունեն ճկույթի վրա նույնպես, և դա նորմալ է): Այս երեք ֆալանգները կոչվում են հիմնական, միջին և եղնգային: Հիմնական ֆալանգը ամրանում է նախադաստակի ոսկրերին: Ստորին վերջույթների ֆալանգները տարբերվում են վերին վերջույթի ֆալանգներից ավելի փոքր երկարությամբ: Ձեռքի վրա ամենաերկար ֆալանգը՝ երրորդ մատը, հիմնական ֆալանգն է, իսկ ամենահաստը` բութ մատի հիմնական ֆալանգը: Յուրաքանչյուր ֆալանգ իրենից ներկայացնում է  միջին (դիաֆիզ) հատվածում կիսագլանի տեսք ունեցող երկարացած ոսկրիկ, որի տափակ կողմն ուղղված է դեպի ափը, իսկ ուռուցիկ կողմը՝ դեպի ձեռքի երեսը: Ֆալանգների ծայրային հատվածները (էպիֆիզ) կրում են հոդային մակերեսներ:
Բժշկության մեջ ձեռքի և ոտքի ֆալանգների համար օգտագործվում են հետևյալ տերմինները.

պրոքսիմալ (հիմնական) ֆալանգ (phalanx proximalis),
միջին ֆալանգ (phalanx media),
դիստալ (եղնգային) ֆալանգ (phalanx distalis):


== Այլ կենդանիներ ==


=== Կետանմաններ ===
Կետանմանների մոտ ֆալանգների թիվը բավականին շատ է: Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ նրանց մոտ դիաֆիզային և էպիֆիզային ֆալանգները ոսկրանում են առանձին և ասես ձևավորում են առանձին ֆալանգներ:


=== Թռչուններ ===
Թռչունների հետին վերջույթները կարող են կրել երկուսից չորս մատեր: Չորսմատանիների մոտ համապատասխանաբար ներքին մատից դեպի արտաքին հաշվելիս ֆալանգների թիվը 2—3—4—5 է, իսկ երեքմատանիների մոտ՝ 3—4—5: Հայտնի են մի շարք բացառություններ. մրրկահավերի մոտ 1—3—4—5, այծկիթների մոտ 2—3—4—4, ջրածիծառների մոտ 2—3—3—3:
Երկսեռ աֆրիկյան ջայլամները, որոնց մոտ պահպանել են երրորդ և չորրորդ մատները, համապատասխանաբար 4 և 5 ֆալանգներ ունեն:
Թևի վրա, առաջին և երրորդ մատները սովորաբար մեկ ֆալանգից են բաղկացած, իսկ երկրորդը՝ երկուսից, բայց այստեղ նույնպես կան բացառություններ: Այսպես, ցերեկային գիշատիչների, հավազգիների և ամերիկյան ջայլամների մոտ համապատասխանաբար ներքին մատից դեպի արտաքին հաշվելիս ֆալանգների թիվը 2—2—1 է, բադերի, մեծ արոսի և այլոց մոտ՝ 2—3—1, աֆրիկյան ջայլամի մոտ՝ 2—3—2, կազուարների և կիվիների մոտ՝ միայն մեկ մատ՝ կազմված երեք ֆալանգներից:


=== Սողուններ ===
Սողունների մոտ ֆալանգների քանակը փոքր է, բայց փոփոխական: Բրածո գազանակերպների (Theromorpha) խմբի՝ որոնք համարվում էր կաթնասունների նախահայր, ետևի վերջույթների ֆալանգների քանակը նույնն է, ինչ կաթնասուններինը: Զաուրոպտերիգների (Sauropterygia) և իխտիոպտերիգների (Ichtyopterygia) ջրային հանածոների մոտ, որոնք ունեն լողաթիակավոր կառուցվածք՝ հիշեցնելով կետանմանների, շատ մեծ նշանակություն ուներ ֆալանգների քանակը, ինչպես կետանմանների մոտ: Այս հանգամանքը ցույց է տալիս, որ մեծ թվով ֆալանգներ ծառայում են որպես վերջույթների՝ ջրային միջավայրին հարմարվելու միջոց:


=== Երկկենցաղներ ===
Ֆալանգների քանակի փոփոխություն դիտվում է նաև երկկենցաղների մոտ: Շատ դեպքերում պոչավոր երկկենցաղների (Urodela) մոտ մատներն ունեն երկու ֆալանգներ՝ բացառությամբ չորրորդ մատի, որն ունի երեք ֆալանգ, իսկ անպոչ երկկենցաղների մոտ (Anura) հինգերորդ մատը ունի նաև երեք ֆալանգ: Լրացուցիչ մատները սովորաբար բաղկացած են մեկ ֆալանգից, չնայած  երբեմն երկուսից:
Pedetes այսպես կոչված praepollex (prae — ռուդիմենտային, pollex — դաստակի մեծ մատ) բաղկացած է երկու ֆալանգներից և կրում է ճանկեր: 
Եթե վերցնում եք երկկենցաղների առաջին մատը որպես Praepollex և praehallux (hallux -ոտքի մեծ մատ), ապա պարզվում է, որ այն նույնպես կազմված է երկու ֆալանգներից:


=== Այլ կաթնասուններ ===
Սմբակավորների մոտ առջևի վերջույթները հարմարված են արագությանը և դիմացկուն են՝ ելնելով քայլի երկարության և արագության սերտ համադրությունից: Առջևի վերջույթների պրոքսիմալ հատվածները կարճ են և ունեն ընդարձակ մկաններ, մինչդեռ դիստալ հատվածներն ավելի երկարավուն են և ունեն համեմատաբար քիչ մկաններ:
Սմբակավորների երկու հիմնական խմբերի ներկայացուցիչների՝ միասմբակավորների և զույգ սմբակավորների մոտ այն, ինչ մնացել և պահպանվել է որպես ձեռք, իրենից ներկայացնում է գարշապարի և ֆալանգի բավականին բարակած, երկարաձգված ոսկոր, որը տեղաշարժման գործոնից բացի այլ նպատակներով շատ չնչին է օգտագործվում կամ գրեթե չի օգտագործվում:
Ընձուղտը՝ որպես ամենամեծ զույգ սմբակավորների ներկայացուցիչ, ունի ֆալանգի երկար հատվածներ և սերտաճած գարշապարի ոսկորներ, որի շնորհիվ նա կարողանում է դիմանալ և հաղթահարել վազքի սթրեսը:
Համրուկը իր ողջ կյանքն անց է կացնում ոտքերով ծառերից կախված վիճակում և հենց այդ նպատակով ձեռք է բերել հատուկ հարմարվողականություն՝ ֆալանգի երրորդ և չորրորդ հատվածներ: Նրանք ունեն կարճ պրոքսիմալ ֆալանգներ՝ համեմատաբար երկար տերմինալ ֆալանգներ: Համրուկները ունեն նաև ռուդիմենտալ երկրորդային և երրորդային ինտերֆալանգներ, իսկ նրանց ափը բաժանվում է դիստալ միջֆալանգային հոդերի:


== Եզրակացություններ ==
Տրված թվերը կարելի է համախմբել աղյուսակում.


== Տես նաև ==
Ձեռք
Ոտք


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ֆալանգ հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում