Ամադ (նախագիծ)

«Ամադ» նախագիծ (անգլ.՝ AMAD Plan, պարսկերեն՝ پروژه آماد), Իրանի 2000-2003 թվականների գաղտնի գիտահետազոտական նախագիծը, որի նպատակը բալիստիկ հրթիռի համար միջուկային մարտագլխիկի մշակումն ու փորձարկումն էր։
Իսրայելի կառավարության հայտարարության համաձայն, որը արվել էր 2018 թվականի ապրիլի 30-ին, նախագիծը շարունակում է իրականացվել։ Սակայն մայիսի 1-ին հրապարակվել է ԱԷՄԳ-ի հայտարարությունը, որում նշվում է, որ գործակալությունը 2009 թվականից հետո հավաստի տեղեկություններ չի ստացել, որոնք կարող էին մատնանշել միջուկային զենք արտադրելու Իրանի մտադրությունը (անգլ.՝ no credible indications of activities):


== Նախագիծ ==


=== Տեղեկատվության աղբյուրներ ===
2011 թվականի նոյեմբերին Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը (ԱԷՄԳ) որոշում է ընդունել հրապարակել իրանական միջուկային ծրագրի «Հնարավոր ռազմական մոտեցումները» (անգլ.՝ Possible Military Dimensions, PMD) առանձին հավելվածով՝ 2016 թվականի դրությամբ, այս մանրամասն տասներկուերորդ փաստաթուղթը «Ամադ» նախագծի մասին տեղեկատվության հիմնական աղբյուրն էր։


=== Մեկնարկ ===
«Ամադ»-ի ապագա նախագծի առաջին էսքիզները հայտնվել են 2000 թվականին (այլ տվյալներով՝ նախագիծը ստեղծվել է դեռեւս 1989 թվականին՝ երկակի նշանակության տեխնոլոգիաներ ձեռք բերելու նպատակով). ենթադրվում է, որ Մոսխեն Ֆահրիզադե-Մահաբադին պատասխանատու էր նախորդ հետազոտությունները նոր նախագծի վերակազմավորելու համար։ Նախագծի միջոցառումների մեծ մասը սկսվել է 2002 թվականին Լավիզան-Շիանում (Lavizan-Shian), բայց իրականացվել են նաև այլ օբյեկտներ. ընդհանուր համակարգումն իր կենտրոնական գրասենյակից իրականացրել է նաև Ֆահրիզադե-Մահաբադին։


=== Աշխատանքների ընթացք ===


==== 5 և 4 ենթածրագրեր ====


==== Ենթագիծ 3 ====


==== 110 և 111 ենթածրագրեր ====


=== «Սառեցում» ===
Համաձայն անդամ երկրների կողմից ԱԷՄԳ-ի կողմից ներկայացված տեղեկատվության՝ (մասնավորապես, ըստ ԿՀՎ-ի տվյալների), «Ամադ» նախագիծը հանկարծակի դադարեցվել էր 2003 թվականի վերջին՝ համապատասխան հրաման ստանալուց հետո (անգլ.՝ halt order) իրանցի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից։ Ընդ որում, սկզբնապես տարբեր ենթածրագրերում աշխատող աշխատակիցները, ենթադրաբար, մնացել են իրենց աշխատատեղերում, գրառումներ կատարելու և այդ ժամանակ ձեռք բերված արդյունքների մասին հաշվետվություն ներկայացնելու համար։ Դրանից հետո՝ 2003 թվականի վերջից մինչև 2004 թվականի սկիզբ ընկած ժամանակահատվածում, ինչպես սարքավորումները, այնպես էլ նախագծին մասնակցող աշխատակիցների աշխատատեղերը ոչնչացվել են՝ հնարավորինս քիչ հետք թողնելու նպատակով, որոնք կարող էին մատնանշել կատարված աշխատանքի «նրբանկատ» (անգլ.՝ sensitive) բնույթը։

2018Իսրայելի կառավարության հայտարարության համաձայն, որն արվել է 2018 թվականի ապրիլի 30-ին, նրա ձեռքում են հայտնվել «Ամադ» նախագծի մասին 100 հազար թղթային և թվային փաստաթղթեր, իսկ նախագիծը շարունակում է իրականացվել։
Իրանի ԱԳ նախարարի տեղակալ Աբաս Արաքչին Բենյամին Նեթանյահուի մեղադրանքները «անհեթեթ շոու» է անվանել»։
Փաստաթղթերի հրապարակումից մի քանի ժամ անց Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ զրուցել է «Իրանի ռազմա-միջուկային ծրագրի» թեմայով. զրույցի ընթացքում Պուտինը հաստատել է, որ Ռուսաստանը կշարունակի կատարել ԳՀՀԾ-ի վերաբերյալ իր պարտավորությունները այնքան ժամանակ, քանի դեռ դա կանեն նաև մյուս մասնակիցները։ Նույն օրը ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել էր, որ այդ տվյալները կարեւոր գործոն է համարում ԳՀՀԾ-ից դուրս գալու մասին որոշում կայացնելիս (և արդյունքում, դա հանգեցրել է մայիսի 8-ին համաձայնագրից երկրի դուրս գալուն)։
Մայիսի 1-ին հրապարակվել է ԱԷՄԳ-ի հայտարարությունը, որում նշվում է, որ գործակալությունը 2009-ից հետո հավաստի տեղեկություններ չի ստացել, որոնք կարող էին մատնանշել միջուկային զենք արտադրելու Իրանի մտադրությունը (անգլ.՝ no credible indications of activities): Մայիսի 3-ին ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը հայտարարել էր, որ Իրանի միջուկային զենքի առկայության մասին իսրայելական տվյալները կարող են անցյալին վերաբերել։ Իսրայելի կառավարության հայտարարության համաձայն, որն արվել է 2018 թվականի ապրիլի 30-ին, նրա ձեռքում են հայտնվել «Ամադ» նախագծի մասին 100 հազար թղթային և թվային փաստաթղթեր, իսկ նախագիծը շարունակում է իրականացվել։
Իրանի ԱԳ նախարարի տեղակալ Աբաս Արաքչին Նեթանյահուի մեղադրանքները «անհեթեթ շոու» է անվանել։
Փաստաթղթերի հրապարակումից մի քանի ժամ անց Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ զրուցել է «Իրանի ռազմա-միջուկային ծրագրի» թեմայով. զրույցի ընթացքում Պուտինը հաստատել է, որ Ռուսաստանը կշարունակի կատարել ԳՀՀԾ-ի վերաբերյալ իր պարտավորությունները այնքան ժամանակ, քանի դեռ դա կանեն նաև մյուս մասնակիցները։ Նույն օրը ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել էր, որ այդ տվյալները կարեւոր գործոն է համարում ԳՀՀԾ-ից դուրս գալու մասին որոշում կայացնելիս (և արդյունքում, դա հանգեցրել է մայիսի 8-ին համաձայնագրից երկրի դուրս գալուն)։
1Մայիսի 1-ին հրապարակվել Է ԱԷՄԳ-ի հայտարարությունը, որում նշվում է, որ գործակալությունը 2009 թվականից հետո հավաստի տեղեկություններ չի ստացել, որոնք կարող էին մատնանշել միջուկային զենք արտադրելու Իրանի մտադրությունը (անգլ.՝ no credible indications of activities): Մայիսի 3-ին ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը հայտարարել էր, որ Իրանի միջուկային զենքի առկայության մասին իսրայելական տվյալները կարող են անցյալին վերաբերել։


== Համատեղ համապարփակ գործողությունների ծրագիր ==
Չնայած այն բանին, որ ԱԷՄԳ-ն «Ամադ» նախագծի մասին տվյալներ է հրապարակել դեռևս 2011 թվականին, տվյալ ծրագրի շրջանակներում աշխատանքների մասին տեղեկատվությունը հրապարակայնորեն չի քննարկվել 2015 թվականին՝ Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագրի (ԳՀՀԾ) կնքման ժամանակ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Jane's International Defense Review: IDR.. — Jane’s Information Group, 2008. — Т. 41. — С. 33. — 460 с.
Great Britain. Foreign and Commonwealth Office Iran's Nuclear Programme: A Collection of Documents. — The Stationery Office, 2008. — Т. 2. — С. 146. — 300 с. — ISBN 9780101742122
Olli Heinonen[en] The Verification of the Peaceful Nature of Iran’s Nuclear Program(անգլ.) // Assessment of the Nuclear Programs of Iran and North Korea. — Springer, Dordrecht, 2013. — С. 91–98. — ISBN 9789400760189. — 
Anthony H. Cordesman[en], Bryan Gold The Gulf Military Balance: The Missile and Nuclear Dimensions. — Rowman & Littlefield, 2014. — 276 с. — (CSIS Reports, Vol. 2). — ISBN 9781442227941
Gregory F. Giles Iran // Routledge Handbook of Nuclear Proliferation and Policy / Joseph F. Pilat, Nathan E. Busch. — Routledge, 2015. — С. 48—49. — 546 с. — ISBN 9781136012488
Michele Gaietta The Launch of the AMAD Plan // The Trajectory of Iran's Nuclear Program. — Springer, 2016. — С. 140—149. — 282 с. — ISBN 9781137508256
Farhad Rezaei Iran’s Nuclear Program: A Study in Proliferation and Rollback. — Springer, 2017. — С. 181. — 272 с. — ISBN 9783319441207
Farhad Rezaei, Somayeh Khodaei Moshirabad The Revolutionary Guards: from spoiler to accepter of the nuclear agreement(անգլ.) // British Journal of Middle Eastern Studies. — 2018. — Т. 45. — № 2. — С. 138—155. — 


== Արտաքին հղումներ ==
Prime Minister Benjamin Netanyahu to Issue Statement on Significant Development Regarding the Nuclear Agreement with Iran (en)
Iran may be researching nuclear warhead, claims watchdog // The Guardian, 8 Nov 2011
Nuclear deal: Netanyahu accuses Iran of cheating on agreement // The Guardian, 30 Apr 2018