Ֆրանսիական վերածնունդ

Ֆրանսիական վերածնունդ (ֆր.՝ Renaissance française), պատմաբանների, մշակութաբանների և արվեստագետների կողմից օգտագործվող տերմին, որով նկարագրվում են Ֆրանսիայի մշակույթի և արվեստի նվաճումները, 15-րդ դարի վերջից մինչև 17-րդ դարի սկիզբը: Ֆրանսիական վերածնունդը կապված է համաեվրոպական վերածննդի հետ, որը ի հայտ է եկել Իտալիայում 14-րդ դարում: Ֆրանսիական վերածնունդը սկսվում է 15-րդ դարի կեսերից, Իտալիա ֆրանսիական ներխուժման սկզբից, 1494 թվականին, Շառլ VIII-ի կառավարման տարիներից մինչև Հենրիխ IV-ի մահը, 1610 թվականը:
Ֆրանցիսկ I-ի (1515-1547 թթ.) և նրա որդի Հենրիխ II-ի (1547-1559 թթ.) կառավարման տարիները, որպես կանոն համարվում էին ֆրանսիական վերածննդի գագաթնակետը: Հենրիխ II-ի մահից հետո երկիրը կառավարում էին նրա այրին Եկատերինա Մեդիչին և նրա որդիները Ֆրանցիսկ II-ը, Շառլ IX-ը և Հենրի III-ը, և չնայած վերածնունդը շարունակում էր զարգանալ, Ֆրանսիան տառապում էր հուգենոտների և կաթոլիկների միջև կրոնական պատերազմներից:
Վերածննդի ժամանակաշրջանում Ֆրանսիայի համար բնութագրական էր անսահմանափակ միապետության սկիզբը, մարդասիրության տարածումը, «նոր աշխարհի» բացահայտումները, տպագրության, ճարտարապետության, գեղանկարչության, քանդակագործության, երաժշտության, գիտության, ժողովրդական գրականության, վարվեցողության և հռետորական արվեստի նոր սեփական մեթոդների մշակումը և Իտալիայից փոխառումը:


== Վերածննդի սկզբնավորումը Ֆրանսիայում ==
Ֆրանսիական վերածննդի մշակույթը սկզբնավորվել և զարգացել է թագավորության միավորման ավարտական շրջանում, առևտրի զարգացման, Փարիզի քաղաքական և մշակութային կենտրոնի վերափոխման ընթացքում:
16-րդ դարից սկսած ֆրանսիական թագավորական արքունիքը դարձավ ամենահաջողված արքունիքներից մեկը: Թագավոր Ֆրանցիսկ I-ին, իր բանաստեղծական տաղանդի և այլ մարդկանց գրչի օգտագործման կարողությունը գնահատելու ընդունակությունը, նրան կոչում էին «վայելչագեղ բանահյուսության հայր»: Իտալական արշավանքների ազդեցության ներքո Ֆրանսիայի թագավորը, նրա քույր Մարգարիտա Նավարացին և նրանց շրջապատող մարդիկ ավելի շատ սկսեցին ուշադրություն դարձնել անտիկ ժառանգությանը, քանդակագործության և դասական լատիներենով հնագույն հեղինակների ստեղծագործություններին:
15-րդ հարյուրամյակի վերջերից սկսած Ֆրանսիա են գալիս բավականին հայտնի իտալացի բանաստեղծներ, գրողներ, նկարիչներ և բանասերներ: Նրանց թվում էին բանաստեղծ Ֆաուստո Անդրելլինին, հույն գիտնական Յոհանի Լասկարիսը, բանասեր Յուլիա Ցեզարը, պատմաբաններ դե Սեյսելը և Պավել Էմիլին: Իտալական ազդեցության ներքո Ֆրանցիսկ I-ը որոշեց կառուցել և զարդարել իր ամրոցներից շատերը: Նա իրեն շրջապատեց Ապենինյան թերակղզուց հրավիրված նկարիչներով: 15-16-րդ դարերի տաղանդավոր իտալացի նկարիչ և գիտնական Լեոնարդո դա Վինչիին, ով Ֆրանսիա էր եկել Մարինյանոյի ճակատամարտից հետո և մահացել Ամբուազ դղյակում, փոխարինելու եկան  իտալացի նկարիչ Անդրեա դել Սարտոն, քանդակագործ Ֆրանչեսկո Պրիմատիչչոն, Ռոսսո Ֆիորենտինոն և շատ այլ ուրիշներ:

Ազնվական և հարուստ ընտանիքի երեխաները ձգտում էին մեկնել Իտալիա, որպեսզի ծանոթանան իտալական մշակույթի հարստություններին:
Հինավուրց մշակույթի վերածնունդը մեծ ուշադրության էր արժանանում և աջակցություն ստանում թագավորական տան և հարուստ ազնվականության կողմից: Նոր սերնդի կրթված մարդկանց հովանավորում էին թագուհի Աննա Բրետոնսկայան և թագավոր Ֆրանցիսկ I-ը, որը արվեսի շռայլ մեկենաս և լավ ընկեր էր և բազմիցս նրանց փրկել էր եկեղեցու վրեժխնդրության սրերից: Աննա Բրետոնսկայան ստեղծել էր մի յուրահատուկ գրական խմբակ, որի ավանդույթները իրենց զարգացումն են ստացել Ֆրանցիսկի հովանավորությունը վայելող, նրա քրոջ Մարգարիտա Նավարացու ավելի նշանավոր խմբակի գործունեության ընթացքում: Ֆրանցիսկա I-ի արքունիքում գտնվող իտալական դեսպաններից մեկը ասել է, որ «թագավորը մեկ տարվա ընթացքում հսկայական միջոցներ էր ծախսում ամրոցների շինարարության, կահույքի և արդուզարդի առարկաների ձեռքբերման և այգիների հիմնման աշխատանքների կազմակերպման նպատակով»:


== Գրականություն ==


=== Պոեզիա ===

Ֆրանսիական պոեզիայի հիմնադիրը դարձավ այդ տասնամյակների տաղանդավոր բանաստեղծ Կլեման Մարոն: Մարոն վերադարձավ Իտալիայից Պավիի ճակատամարտում ծանր վիրավորվելուց հետո: Հաշմանդամ և մուրացիկ վիճակում նա մատնությամբ բանտ է նետվում և եթե չլիներ Մարգարիտայի միջամտությունը նրան կարող էին մահապատժի ենթարկել: Նա ուսումնասիրում էր անտիկ փիլիսոփայությունը, շատ մոտ էր թագավորական արքունիքի և Մարգարիտա Նավարացու գրական խմբակի հետ: Նա դարձավ բազմաթիվ էպիգրամների և երգերի հեղինակ: Ազատամիտ ստեղծագործությունները բանաստեղծի համար զուր չանցան, երկու անգամ նա փախավ Ֆրանսիայից: Բանաստեղծը իր վերջին օրերն անցկացրեց Թուրինում, նրա շատ բանաստեղծություններ Սորբոննան անցկացրեց արգելվածների ցանկի մեջ: Իր ստեղծագործություններում Մարոն ձգտում էր հաղթահարել իտալական ազդեցությունը, բանաստեղծություններին տալով ազգային երանգ, «գալլիական փայլ»:
Գոյություն ուներ նաև պոեզիայի լիոնյան դպրոց, որի ներկայացուցիչները հալածանքների չեն ենթարկվել: Այդ դպրոցի ներկայացուցիչներից էր նաև բանաստեղծուհի Լուիզա Լաբեն:

Մարգարիտա Նավարացին շատ վաղ դարձավ առաջադեմ մտածողների և բանաստեղծների խմբակի հովանավորն ու ծանրության կենտրոնը: Նրա հետ մտերիմ էր Կլեման Մարոն, նրա շրջապատից էր սրամիտ գրող Ֆրանսուա Ռաբլեն, ով նրան նվիրեց «Գարգանտյուա և Պանտագրյուել» -ի երրորդ գիրքը: Դարի առաջին կեսի առավել խիզախ մտածողներից մեկը, Բոնավանտյուր Դեպերյեն 1536-1541 թվականներին եղել է Մարգարիտայի քարտուղարը: Հենց այդ ժամանակ էլ նա ստեղծեց իր «Աշխարհի ծնծղան» և անհանգիստ նովելների ժողովածուն «Նոր զվարճալի և ուրախ զրույցները»: Մարգարիտի քարտուղարն է եղել նաև Անտուան Լե Մասոն, ով 1545 թվականին կատարեց «Դեկամերոնի» նոր թարգմանությունը:
Ֆրանսիական գրականության համար նշանավոր երևույթ էին Մարգարիտա Նավարացու ստեղծագործությունները, որոնց թվին են պատկանում դարաշրջանի հոգևոր որոնումների մեծ թվով բանաստեղծական ստեղծագործություններ: Մարգարիտայի հիմնական ժառանգությունը եղել է 72 նովելներից բաղկացած «Հեպտամերոն», կամ «Յոթերորդ օրը» անվանումով ժողովածուն: Հավանաբար այս ստեղծագործության հիմնական մասը գրվել է 1542 և 1547 թվականների ընթացքում, երբ Մարգարիտան հեռու էր փարիզյան արքունական հոգսերից, իր եղբոր «մեծ» քաղաքականությունից, խորասուզված լինելով իր փոքրիկ թագավորության «փոքրիկ» քաղաքականության և ընտանեկան գործերի մեջ: Ժամանակակիցների վկայությամբ նա իր նովելները գրել է իր հողատարածքներում ճամփորդելիս: Մարգարիտա Նավարացու «Հեպտամերոն»-ում պատկերվում է մարդկային իդեալների և իրական կյանքի միջև եղած ողբերգական հակասությունները: 


=== Արձակ ===

Ֆրանսիական վերածննդի ամենահայտնի գործերից մեկն է համարվում Ֆրանսուա Ռաբլեի «Գարգանտյուա և Պանտագրյուել» գիրքը: Ռաբլեն շնորհալի անձնավորություն էր, և նրա տաղանդը հատկապես ակնհայտորեն է դրսևորվում իր ստեղծագործություններում: Ռաբլեն շատ էր ճամփորդում, ծանոթ էր գյուղացիների, արհեստավորների, վանականների և ազնվականների սովորույթներին և հասարակ ժողովրդի խոսքի գիտակ էր: Իր միակ և հրաշալի վեպում նա իր ժամանակի մարդկանց փայլուն երգիծանք նվիրեց:
Այդ ամենի հետ մեկտեղ ֆրանսիական վերածննդի գրականությունը տոգորված է ժողովրդական բանահյուսության լավագույն օրինակներով: Այն արտացոլում է տաղանդավոր և ազատամիտ ֆրանսիացի ժողովրդին բնորոշ հատկանիշները, նրանց ուրախ բարքերը, քաջությունը, աշխատասիրությունը և նուրբ հումորը:


== Բանասիրություն ==
16-րդ դարում դրվեցին ֆրանսիական գրական լեզվի բարձր ոճի հիմքերը: Ֆրանսիացի բանաստեղծ Ժոաշեն դյու Բելլեն 1549 թվականին հրապարակեց «Ֆրանսերեն լեզվի պաշտպանությունը և փառաբանումը» ծրագրային մանիֆեստը: Այս ստեղծագործությամբ հերքվեց այն պնդումը, որ ենթադրաբար միայն հնագույն լեզուները կարող են արժանապատվորեն իրականացնել բարձր բանաստեղծական իդեալներ և հաստատվում էր, որ ժամանակին հնագույն լեզուները կոպիտ էին և թերզարգացած, բայց հենց պոեզիայի և գրականության կատարելագործումն էր որ նրանց դարձրեց այնպիսին ինչպիսին կան: Այդպես կարող էլինել ֆրանսերեն լեզվի հետ, պարզապես անհրաժեշտ է այն զարգացնել և կատարելագործել: Դյու Բելլեն դարձավ նրա համախոհների և ընկերների միավորման յուրահատուկ կենտրոն: Նրանց կազմի մեջ մտնող Պիեռ Ռոնսարի առաջարկով կենտրոնը կոչվեց «Պլեադա»: Անվանումը պատահական չէր ընտրվել, այդպես էր կոչվում յոթ հին հունական բանաստեղծ ողբերգակների խումբը: Այս անվանումով Ռոնսերը Ֆրանսիայի գրական երկնակամարում նշանավորեց բանաստեղծական աստղերի յոթնյակի, որոնք էլ ստեղծեցին յուրահատուկ ֆրանսիական բանաստեղծական դպրոց: Դրա կազմում ընդգրկված էին Պիեռ դե Ռոնսարը, Ժոաշեն Դյու Բելլեն, Ժան Անտուան դե Բայֆը, Ռեմի Բելլոն: Նրանք հրաժարվեցին միջնադարի ժառանգությունից, վերաիմաստավորելով իրենց վերաբերմունքը անտիկ գրականության նկատմամբ: Արդեն թագավոր Հենրիխ II-ի օրոք Պլեադան ճանաչվեց արքունիքի կողմից, իսկ Ռոնսարը դարձավ արքունական բանաստեղծ: Նա հանդես էր գալիս տարբեր ժանրերում, ներբողներով, սոնետներով, հովվերգություններով, էքսպրոմտներով:


== Փիլիսոփայություն ==

Այդ ժամանակների փիլիսոփայական միտքը առավել արտահայտիչ ձևով է ներկայացվում սխոլաստիկ արիստոտելիզմի քննադատ Պիեռ դե լա Ռամեի կողմից: Ռամեի «Արիստոտելի կողմից ասված ամեն ինչ կեղծիք է» դրույթը դարձավ եվրոպական փիլիսոփայության մեկնակետի հիմքը: Սխոլաստիկների իրականությունից կտրված դատողություններին Ռամեն հակադրեց տրամաբանորեն հիմնավորված պրակտիկայի մեթոդի գաղափարը, որը նրա կողմից կոչվեց գյուտի արվեստ: Որպես մեթոդի ստեղծման միջոց պետք է ծառայեր նոր տրամաբանությունը, որը Ռամեն զարգացրեց իր «Դիալեկտիկա» ստեղծագործության մեջ: Նա իր ժամանակի մեծագույն մաթեմատիկոսներից մեկն էր, «Մաթեմատիկայի դասընթաց» աշխատության հեղինակը:
Բոնավանտյուր Դեպերիեն Վերածննդի շրջանի յուրօրինակ գործիչներից մեկն էր: Նա բանասեր էր, թարգմանիչ, եղել է Մարգարիտա Նավարացու քարտուղարը: 1537 թվականին անանուն կերպով հրատարակում է «Խաղաղության կիմվալը» երգիծական զրույցների գիրքը: Գիրքը ճանաչվեց հերետիկոսական և արգելվեց: Դեպերիեին հայտարարեցին «բարեպաշտ հավատն ուրացող » և նրան հոռացրին Մարգարիտա Նավարավու արքունիքից: Արդյունքում հալածանքները նրան հասցրին ինքնասպանության:
Դեպերյեի ժամանակակից Էթիեն Դոլեն պաշտպանում էր այն դժբախտներին ում ցանկանում էին այրել խարույկի վրա, չար ուժերի հետ լինելու մեղադրանքով: Որոշ ժամանակ ազնվականների և հարուստների հովանավորության շնորհիվ Դոլյեն փրկվում է ինկվիզիցիայից: Սակայն 1546 թվականին նրան մեղադրեցին այն բանում, որ նրա Պլատոնի թարգմանությունը հակասում է հոգու անմահության քրիստոնեական ուսմունքին: Դոլեն դատապարտվեց և այրվեց խարույկի վրա, նույն ճակատագրին արժանացան նրա բոլոր գրքերը: 


== Հումանիզմ ==

Նշանավոր ֆրանսիացի հումանիստներից է Ժակ Լեֆեվր դ'Էտապլը, որը շատ կրթված մարդ էր, էնցիկլոպեդիստ, բանասեր, փիլիսոփա, աստվածաբան, մաթեմատիկոս և աստղագետ: Կրթությունը ստացել է Ֆլորենցիայում և իր հայրենիքում դարձել մաթեմատիկոսների և տիեզերագիրների դպրոցի հիմնադիրը: 15-րդ դարի վերջերին, 16-րդ դարի սկզբներին դ’Էտապլը հրատարակեց Արիստոտելի ստեղծագործությունների մեկնաբանությունները, որով ձգտեց նորովի ներկայացնել փիլիսոփաների արքայի հեղինակային ավանդույթները: 1512 թվականին նա հրապարակեց Պավելի ուղերձների վերաբերյալ մեկնաբանություններ, որով հիմնավորեց քրիստոնեության հայրերի դավանաբանության քննադատական վերլուծության անհրաժեշտությունը: Նա Աստվածաշունչը թարգմանեց ֆրանսերեն (մինչ այդ այն միայն լատիներեն լեզվով էր), բայց այդ թարգմանությունը դատապարտվեց Սորբոննի կողմից, որպես հերետիկոսություն: Իրականում լինելով երազող և անվրդով մարդասեր, Լեֆեվր դ Էտապլը սարսափում էր սեփական գաղափարների հետևանքներից, երբ հասկացավ, թե ինչի կարող են գործնականում դրանք հանգեցնել:
Դ’Էտապլի շուրջը համախմբվեցին ավետարանական տեքստերը ուսումնասիրող քրիստոնեության կողմնակից աշակերտները, որոնց մեջ հատկապես աչքի ընկավ բանասեր Գիյոմ Բյուդեն, որն էլ հետագայում դարձավ Ֆրանսիայում հումանիստական շարժման առաջնորդներից մեկը: Լինելով լայն մտահորիզոնի տեր մարդ, նա էական ներդրում ունեցավ մաթեմատիկայի, բնական գիտությունների, արվեստի,  փիլիսոփայության, հռոմեական և հունական բանասիրության ուսումնասիրության բնագավառում:
Նրա «Դիտողություններ Պանդեկտի  24 գրքերի մասին» աշխատությունը սկիզբ դրեց հռոմեական իրավունքի աղբյուրների բանասիրական վերլուծությանը: Նրա մեկ այլ աշխատության մեջ զարգացվեց անտիկ և քրիստոնեական մշակույթի գաղափարը: Մտածելով Ֆրանսիայի փառքի մասին, նա դրա անկման պատասխանատվությունը դնում էր երկիրը կառավարողների և ազդեցիկ անձանց վրա: Նա նույնիսկ գրեց «Խրատներ թագավորին» գիրքը: Բյուդեի շնորհիվ Ֆոնտենբլոում ստեղծվեց գրադարան, որը հետագայում տեղափոխվեց Փարիզ և հիմք հանդիսացավ Ֆրանսիայի ազգային գրադարանի ստեղծման համար: Բյուդեն հաճախակի էր հանդիպում և լուրջ զրույցներ ունենում Ֆրանցիսկ արքայի հետ, որոնց արդյունքում էլ Փարիզում բացվեց Կոլեժ դե Ֆրանս թագավորական քոլեջը: Այնտեղ սկսեցին դասավանդել հունարեն, լատիներեն և հին եվրոպական լեզուներ:
Հումանիզմի զարգացման ժամանակահատվածը Ֆրանսիայում կարճ տևեց և շուտով նրա ճանապարհը տատասկոտ դարձավ: Եվրոպայում կաթոլիկական հակազդեցությունը ուժեղացավ: 16-րդ դարի 30-ական թվականների սկզբից ահաբեկված հումանիզմի հաջողություններով Սորբոննան սկսեց հանդես գալ նրա ներկայացուցիչների դեմ: Փոփոխվեց նաև ֆրանսիական արքունական իշխանությունների վերաբերմունքը հումանիստների նկատմամբ: Հովանավորչությունից թագավորական իշխանությունը դարձավ ազատամտությունը հալածող: Հալածանքի զոհեր դարձան ֆրանսիական խոշոր հումանիստներ Բոնավանտյուր Դեպերիեն, Էթիեն Դոլեն, Կլեման Մարոն: 


== Թատրոն ==
Վերածնության դարաշրջանի ֆրանսիական թատրոնը հասավ Իտալիայի մակարդակին: Էթիեն Ժոդելը դարձավ «դասական», այսինքն անտիկ ոճով առաջին ողբերգության բեմադրողը: Այդ ողբերգությունը կոչվում է «Հմայիչ Կլեոպատրան»:


== Ճարտարապետություն ==

Ֆրանսիական վաղ վերածննդի ժամանակաշրջանի ճարտարապետությունը ամբողջովին կրում էր իտալականի ազդեցությունը: Զարգացնելով գոթական ավանդույթները, ֆրանսիացի ճարտարապետները ստեղծեցին ճարտարապետական նոր տիպի կառույցներ` Ֆրանցիսկա I- ի ամրոցը Բուլայում, Ազե լյո Ռիդո դղյակը, Շենոնսո, Շամբոր ամրոցները: Այդ ժամանակաշրջանում լայնորեն օգտագործվում էին շենքերի զարդարման տարբեր միջոցներ: Վերածննդի ճարտարապետության գագաթնակետը դարձավ Լուվրի նոր թագավորական պալատի շենքը: Այն կառուցել են ճարտարապետ Պիեռ Լեսկոն և քանդակագործ Ժան Գուժոնը: Գուժոնը նախնական գեղարվեստական կրթությունը ստացել է Ֆրանսիայում: Հետագայում նա շատ է ճանապարհորդել Իտալիայում, որտեղ ուսումնասիրում էր անտիկ քանդակագործությունը: Ֆրանսիա վերադառնալուց հետո նա քանդակեց իր հանրահայտ քանդակը, որը կոչվում էր «Դիանա»: Դա Դիանա դե Պուատեի դքսուհի Վալենտուայի յուրօրինակ դիմանկարն էր: Արձանը զարդարում էր Անե ամրոցը: Դիանան պատկերված է մերկ, պառկած վիճակում աղեղը ձեռքին, հենված եղնիկի պարանոցին: Նրա մազերը հյուսված էին և զարդարված թանկարժեք քարերով, նրա կողքին նստած էր շունը: 

Այս արձանն այնքան շատ էր դուր եկել թագավորին, որ նա հանձնարարեց Գուժոնին կատարել Անե ամրոցի մյուս քանդակագործական աշխատանքները: Գուժոնն արձաններով զարդարել է նաև Էկուտանյան ամրոցը, Փարիզի Կառնավալ հյուրանոցը, փարիզյան ռատուշան, որտեղ ուշադրություն էին գրավում վարպետի կողմից փայտից փորագրված «Տասներկու ամիսներ» պաննոն, Սենտ-Անտուանի դարպասների չորս հոյակերտ հարթաքանդակները «Սենան», «Մարնան», «Ուազան» և «Ալիքներից հառնող Վեներան»: Այս բոլոր աշխատանքները ներկայումս գտնվում են Լուվրում: Ֆրանցիսկանցիների եկեղեցու համար Գուժոնը քանդակում է «Խաչից հանումը» հարթաքանդակը, նրա աշխատանքների շարքին է պատկանում «Նիմֆերի շատրվանը» Փարիզում: Այս շատրվանը մինչ օրս համարվում է ֆրանսիական ճարտարապետության լավագույն ստեղծագործությունը:


== Կերպարվեստ ==
Մարդու նկատմամբ հումանիստական վերաբերմունքը դրսևորվում է նաև կերպարվեստում, հատկապես դիմանկարներում: Ժան Կլուեի դիմանկարներում դեմքերի արտահայտությունը և կեցվածքի հանդիսավորությունը զուգորդվում են անհատական բնութագրի սրության հետ:  Հետաքրքիր են նաև Ֆրանսուա Կլուեի դիմանկարները:

		
		
		


== Գիտություն ==
Բնագիտության հիմնախնդիրները մշակվել են Բեռնար Պալիսիի կողմից: Նա խոշոր գիտնական քիմիկոս էր և հայտնաբերել է գունավոր ջնարակված խեցեղենի պատրաստման եղանակը: Բարձր էին նաև մաթեմատիկայի բնագավառում ձեռքբերումները: Մինչ օրս դպրոցներում ուսուցանում են այդ ժամանակաշրջանի տաղանդավոր  մաթեմատիկոս Ֆրանսուա Վիետի թեորեման: Բժշկության բնագավառում մեծ դեր է խաղացել Ամբրուազ Պարեն, ով վիրաբուժությունը դարձրեց գիտություն:


== Գրականություն ==