Ցեֆտրիաքսոն

Ցեֆտրիաքսոն, իրացվում է նաև Ռոցեֆին առևտրային անվամբ, հակաբիոտիկ, որը կիրառվում է մի շարք բակտերիալ վարակների բուժման համար։ Դրանք են՝ միջին ականջի բորբոքում, էնդոկարդիտ, մենինգիտ, թոքաբորբ, ոսկրային և համակցված վարակներ, ներորովայնային վարակներ, մաշկի վարակներ, միզուղիների վարակներ, գոնորեա և կանացի վերարտադրողական օրգանների բորբոքում ։ Այն կիրառվում է նաև վիրահատությունից առաջ և կենդանու կծածից առաջացած վերքի  հնարավոր վարակը կանխելու համար։ Ցեֆտրիաքսոնը կիրառվում է ներերակային և միջմկանային ներարկումների ձևով։
Հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցություններն են՝ ցավ ներարկման տեղում և ալերգիկ ռեակցիաները։ Այլ հնարավոր կողմնակի ազդեցություններն են` C. difficile բակտերիայով պայմանավորված փորլուծություն, հեմոլիտիկ սակավարունություն (անեմիա), լեղապարկի հիվանդություն և ջղաձգումներ ։ Պենիցիլինի նկատմամբ նախկինում անաֆիլաքտիկ ռեակցիա ունեցող անձանց  խորհուրդ չի տրվում կիրառել ցեֆտրաքսոն, սակայն առավել թույլ ռեակցիաներ ունեցող անձինք այն կարող են օգտագործել ։ Ներերակային ներարկումը չպետք է ուղեկցվի կալցիում պարունակող լուծույթների ներերակային ներարկումով։ Կան նախնական ապացույցներ, որ ցեֆտրիաքսոնը համեմատաբար անվտանգ է հղիության և կրծքով կերակրման ժամանակ։ Ցեֆտրիաքսոնը երրորդ սերնդի ցեֆալոսպորին է, որը կանխում է բակտերիայի շուրջ բջջապատի ձևավորմանը։
Ցեֆտրիաքսոնը հայտնաբերվել է վաղ 1980֊ական թվականներին Հոֆֆման Լյա Ռոշ ֆիրմայի կողմից և իրացվում է Ռոցեֆին առևտրային անվամբ։ Այն ընդգրկված է առողջապահության համակարգում անհրաժեշտ առավել արդյունավետ ու անվտանգ  Հիմնական դեղերի ԱՀԿ մոդելային ցանկի մեջ։ Առկա է նաև գեներիկ դեղի տեսակներով։ 2014 թվականի տվյալներով զարգացած երկրներում մեծածախ գինը ըստ դեղաչափի 0,2-2,32 ամերիկյան դոլար է։ ԱՄՆ֊ում բուժման կուրսը սովորաբար 25 ամերիկյան դոլարից քիչ է։


== Բժշկական կիրառում ==
Ցեֆտրիաքսոնը և երրորդ սերնդի այլ հակաբիոտիկները կիրառվում են շատ այլ հակաբիոտիկների նկատմամբ կայուն միկրոօրգանիզմներով պայմանավորված հիվանդությունների բուժման համար։ Կայունության առաջացման պատճառով ցեֆտրիաքսոնը չպետք է կիրառվի էնտերոբակտերիային վարակների բուժման համար։ Նախքան ցեֆտրիաքսոն նշանակելը կարևոր է որոշել բակտերիաների զգայունությունը։ Եթե սեպսիս է, ապա կարելի է փորձնական սկսել բուժումը՝ նախքան զգայունության որոշումը։
Ցեֆտրիաքսոնը ցուցված է հետևյալ դեպքերում՝

ստորին շնչուղիների վարակներ
սուր բակտերիային միջին ականջի բորբոքում (միջին օտիտ)
մաշկի և դրա կառուցվածքների վարակներ
միզուղիների վարակներ
չբարդացված գոնորեա
կանացի վերարտադրողական օրգանների բորբոքում
բակտերիային սեպսիս
ներորովայնային վարակներ
մենինգիտ
վիրաբուժական կանխարգելում
Լիմայի (կամ Լայմի) հիվանդությունԱյն նաև ընտրության դեղ է պնևմակոկերով, մենիգոկոկերով, հեմոֆիլային ցուպիկով և «զգայուն աղիքային գրամ֊դրական ցուպիկներով (բայց ոչ Listeria monocytogenes֊ով)» պայմանավորված բակտերիային մենինգիտի բուժման համար։
ԱՄՆ հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի կողմից խորհուրդ է տրվում  գոնորեայի բուժման համար ցեֆտրիաքսոնը նշանակել դոկսիցիկլինի կամ ազիթրոմիցինի հետ համակցված։ Խորհուրդ չի տրվում առանձին կիրառել՝ հնարավոր կայունության առաջացման պատճառով։


=== Ազդեցության շրջանակ ===
Ինչպես երրորդ սերնդի այլ ցեֆալոսպորիները, այնպես էլ ցեֆտրիաքսոնը ակտիվ է Citrobacter spp., Serratia marcescens, և Haemophilus֊ի ու Neisseria֊ի բետա-լակտամազա առաջացնող շտամների նկատմամբ[7]։ Սակայն, ի տարբերություն ցեֆտազիդիմի և ցեֆոպերազոնի, ցեֆտրիաքսոնը չունի բավարար ազդեցություն Pseudomonas aeruginosa֊ի վրա[7]: Ընդհանուր առմամբ այն ակտիվ չէ էնտերոբակտերիայի տեսակների նկատմամբ, հետևաբար դրանով պայմանավորված վարակների բուժման ժամանակ չպետք է կիրառել, եթե անգամ ցուցաբերվում է զգայունություն, քանի որ վտանգ կա կայունության առաջացման[7]։ Որոշ միկրոօրգանիզմներ ինչպիսիք են Citrobacter֊ը,  Providencia֊ն և Serratia֊ն կարող են դառնալ կայուն ցեֆալոսպորինազայի առաջացման արդյունքում (այս ֆերմենտները հիդրոլիզում են ցեֆալոսպորինները և դարձնում դրանց ոչ ակտիվ)։


=== Դեղաձևեր ===
Ցեֆտրիաքսոնը կիրառվում է միջմկանային կամ ներերակային ուղիով։ Կալցիում պարունակող լուծիչները չպետք է օգտագործվեն ցեֆտրիաքսոնը լուծելու համար և այն ներերակային ուղիով չպետք է կիրառել կալցիում պարունակող  այլ լուծույթների հետ, քանի որ կարող է առաջանալ ցեֆտրիաքսոնի կալցիումական նստվածք։


=== Պացիենտների հատուկ խմբեր ===


==== Հղիներ ====
Ցեֆտրաքսոնը պատկանում է  հղիության Բ դասին։ Նախակլինիկական հետազոտություններում կենդանիների մոտ չի դիտարկվել բնածին արատներ, սակայն բացակայում է հղի կանանց մոտ իրականացված պատշաճ հսկվող փորձարկումները։


==== Կրծքով կերակրող կանայք ====
Ցեֆտիաքսոնը քիչ քանակությամբ արտազատվում է կրծքի կաթ, սակայն «չի ակնկալվում, որ կրծքով կերակրվող նորածինների մոտ անբարենպաստ ազդեցություն կունենա»։ Խորհուրդ է տրվում զգուշությամբ նշանակել կրծքով կերակրող կանանց։


==== Նորածիններ ====
Ցեֆտրիաքսոնը հակացուցված է հիպերբիլիռուբինեմիա ունեցող նորածիններին։ Այն կարող է փոխազդել բիլիռուբինի հետ և խանգարել ալբումինի հետ կապակցմանը՝ բարձրացնելով բիլիռուբինային էնցեֆալոպատիայի առաջացման ռիսկը։


==== Տարեցներ ====
Կլինիկական փորձարկումները տարեց և երիտասարդ պացիենտների մոտ չեն բացահայտել ցեֆտրիաքսոնի արդյունավետության և անվտանգության տարբերություններ, սակայն «չի բացառվում որոշ տարեցների մոտ առավել զգայունության դրսևորումներ»։


== Կողմնակի ազդեցություններ ==
Ցեֆտրիաքսոնի առավել հաճախ հանդիպող կողմնակի ազդեցություններն են՝ լեյկոցիտների քանակի փոփոխություն, ցան, փորլուծություն, ինչպես նաև ներարկման տեղում կարող են լինել ռեակցիաներ։
1% բարձր հաճախականությամբ հանդիպող կողմնակի ազդեցություններ՝ 

Էոզինոֆիլիա (6%)
Թրոմբոցիտոզ (5.1%)
Լյարդի ֆերմենտների քանակի ավելացում (3.1–3.3%)
Փորլուծություն(2.7%)
Լեյկոպենիա (2.1%)
Արյան մեջ միզանյութի մակարդակի բարձացում (BUN անալիզ) (1.2%)
Տեղային ռեակցիաներ — ցավ, անհարմարություն, գրգռվածություն (1%)
Ցան (1.7%)1% ցածր հաճախականությամբ կողմնակի ազդեցություններ են՝ ֆլեբիտ, քոր, ջերմություն, սառսուռ,  սրտխառնոց, փսխում, բիլիռուբինի ու կրեատինինի մակարդակի բարձրացում, գլխացավ և գլխապտույտ։
Հատկապես երեխաների մոտ ցեֆտրիաքսոնը կարող է նստել լեղու մեջ առաջացնելով լեղային նստվածք, լեղային պսևդոլիթիազ և լեղաքարեր։ Առանձնահատուկ կողմնակի ազդեցություններ են հիպոպրոթրոմբինեմիան  և արյունահոսությունը։ Արձանագրվել է հեմոլիզ։ Արձանագրվել է նաև երիկամային անբավարարության առաջացում երեխաների մոտ։ Ինչպես այլ հակաբիոտիկների, այնպես էլ ցեֆտրիաքսոնի կիրառումը կարող է հանգեցնել Clostridium difficile֊ով պայմանավորված փորլուծության՝ թույլ արտահայտված ընթացքով և մինչև մահացու ելքով կոլիտ։


=== Հակացուցումներ ===
Չպետք է կիրառել ցեֆտրիաքսոնի և դեղի բաղադրատարերից որևէ մեկի նկատմամբ զգայունության դեպքում։ Չնայած  պենիցիլինների և երրորդ սերնդի ցեֆալոսպորինների միջև կա աննշան խաչաձև ռեակտիվություն, այնուամենայնիվ ցեֆտրիաքսոնը պետք է զգույշ կիրառել պենիցիլինի նկատմամբ զգայուն, ինպես նաև նախկինում պենիցիլինից ծանր ալերգիա ունեցած պացիենտներին։ Ցեֆտրիաքսոնը չպետք է նշանակել հիպերբիլիռուբինեմիա ունեցող նորածիններին, հատկապես վաղածիններին, քանի որ արձանագրվել է, որ ցեֆտրիաքսոնը տեղահանում է բիլիռուբինինը ալբումին կապող միջավայրերից՝  պատճառելով բիլիռուբինային էնցեֆալոպատիա։ Հակացուցված է նորածիններին  (≤28 օրական)  ներերակային միաժամանակ  կիրառել  կալցիում պարունակող լուծույթներ,  եթե նույնիսկ կիրառվում է տարբեր ինֆուզիոն ուղիներով՝ նորածնի թոքերում և երիկամներում կալցիում֊ցեֆտրիաքսոն նստվածքի առաջացման հազվագյուտ մահացու դեպքերի պատճառով։


== Ազդեցության մեխանիզմ ==
Ցեֆտրիաքսոնը ցեֆալոսպորին հակաբիոտիկների ընտանքի երրորդ սերնդի հակաբիոտիկ է։ Այն պատկանում է բետտա լակտամային հակաբիոտիկների ընտանքին։ Ցեֆտրիաքսոնը ընտրողաբար և անդարձելիորեն արգելակում է բակտերիայի բջջապատի սինթեզը կապվելով տրանսպեպտիդազաների (կոչվում են նաև տրանսամիդազաներ) հետ։ Վերջիններս պենիցիլին կապող սպիտակուցներ են, որոնք արագացնում են բակտերիայի բջջապատը ձևավորող պեպտիդոգլիկան պոլիմերի խաչաձև կապակցումը։ Պեպտիդոգլիկան բջջապատը կազմվում է պենտապեպտիդ միավորումներից, որոնք կցված են N-ացետիլգլյուկոզամինի և N-ացետիլմուռամաթթվի միավորներով հերթագայող պոլիսախարիդային օղակին։ Պենիցիլին կապակցող սպիտակուցները ազդում են  պենտապեպտիդ միավորման D-ալանիլ-D-ալանին վերջին ֆրագմենտի վրա և արագացնում են պեպտիդային կապի առաջացումը նախավերջին D-ալանինի և գլիցինի միավորման հարակից պեպիդոգլիկան շերտի միջև՝ բացթողնելով վերջին D-ալանին միավորը գործընթացի մեջ։ Ցեֆտրիաքսոնի կառուցվածքը նմանակում է  D-ալանիլ-D-ալանին ֆրագմենտին, և պենիցիլին կապող սպիտակուցները գրոհում են ցեֆտրիաքսոնի բետա֊լակտամ օղակը՝ կարծես թե դա իրական D-ալանիլ-D-ալանին սուբստրատ է։ Պենիցիլին կապող սպիտակուցների պեպտիդոգլիկան խաչաձև կապումը հանդիսանում է կառուցողական և վերականգնողական մեխանիզմ, որը օգնում է պահպանել բջջապատի ամբողջությունը, այսպիսով պենիցիլին կապող սպիտակուցների ագելակումը հանգեցնում է բջջապատի վնասվածքի ու ոչնչացման և փաստորեն բջջի քայքայման։


== Դեղակինետիկա ==
Աբսորբցիա․ Ցեֆտրիաքսոնը կիրառվում է ներերակային ու միջմկանային և այն աբողջապես աբսորբցվում է։ Ներքին ընդունման դեղաձև չկա։
Բաշխում․ Ցեֆտրիաքսոնը բուժում է կենտրոնական նյարդային համակարգի վարակները՝  ներթափանցելով օրգանիզմի հյուսվածքներ և հեղուկներ՝ ներառյալ գլխուղեղ ֊ ողնուղեղային հեղուկ։ Մեծահասակների մոտ բաշխման միջին ծավալը 5,8–13,5 լիտր է։
Մետաբոլիզմ․ ցեֆտրիաքսոնի 33–67% անփոփոխ տեսքով արտազատվում է երիկամներով,  սակայն երիկամային անբավարարության ժամանակ  օրական մինչև 2 գրամ նշանակելու դեպքում դեղաչափի ճշգրտում պետք չէ ։ Մնացած մասը լյարդի և աղիների մետաբոլիզմի ոչ ակտիվ միացությունների ձևով արտազատվում է լեղու մեջ։
Արտազատում․ Միջին կիսատրոհման փուլը առողջ մեծահասակների մոտ կազմում է 5,8–8,7 ժամ։ Երիկամային անբավարություն ունեցող մարդկանց մոտ միջին կիսատրոհման փուլը բարձրանում է մինչև է 11,4–15,7 ժամ։


== Քիմիա ==
Ցեֆտրիաքսոնը սպիտակից մինչև դեղնանարնջագույն ներարկման բյուրեղային դեղափոշի է։ Ցեֆտրիաքսոնի ներարկման լուծույթը բաց դեղինից մինչև սաթագույն է կախված լուծույթի ստացման պահից որքան ժամանակ է անցել, ցեֆտրիաքսոնի կոնցենտրացիայից և օգտագործված լուծիչից։ Միջմկանային ներարկման ժամանակ ցավի զգացողության թուլացման նպատակով ցեֆտրիաքսոնը կարելի է լուծել լիդոկայինով։
Մեթօքսի օքսիմ ֆրագմենտի syn-կոնֆիգուրացիան հաղորդում է կայունություն գրամ բացասական որոշ բակտերիաների կողմից արտադրվող բետա֊լակտամազա ֆերմենտների նկատմամբ։ Այս կոնֆիգուրացիայի կայունությունը հանգեցնում է ցեֆտրիաքսոնի ակտիվության բարձրացմանը՝ այլ կերպ կայունություն ձեռք բերած գրամ բացասական բակտերիաների նկատմամբ։ Ցեֆոտաքսիմի հեշտ հիդրոլիզվող ացետիլ խմբի փոխարեն ցեֆտրիաքսոնը ունի մետաբոլիզմի չենթարկվող կայուն թիոտրիազինեդոն ֆրագմենտ։


== Հետազոտություն ==
Ուսումնասիրվել է նաև կոկայինի նկատմամբ կախվածության ռեցիդիվի կանխարգելման նպատակով ցեֆտրիաքսոնի արդյունավետությունը։
Ենթադրվում է, որ ցեֆտրիաքսոնը կենտրոնական նյարդային համակարգում բարձրացնում է գրգռող ամինաթթու փոխադրող֊2 պոմպի արտահայտվածությունը և ակտիվությունը, ուստի կարող է նվազեցնել գլյուտամատերգիկ թունայնությունը։
Մի շարք նյարդային խանգարումների՝ ներառյալ ողնուղեղային մկանային ատրոֆիայի  և կողային ամիոթրոֆիկ սկլերոզի ժամանակ ցեֆտրիաքսոնը ցուցաբերել է նյարդապաշտպանիչ հատկություններ։ Չնայած 1990-ական թվականներին ստացված բացասական արդյունքներին, 2006 թվականին անցկացվել է լայնածավալ կլինիկական փորձարկումներ  կողային ամիոթրոֆիկ սկլերոզ ունեցող պացիենտների մոտ ցեֆտրիաքսոնը ստուգելու համար,  սակայն վաղ փուլում դրանք  դադարեցվել են, երբ պարզվել է, որ արդյունքները չեն համապատասխանում արդյունավետության նախանշված չափանիշներին։


== Հայաստանում գրանցված դեղեր ==
Հայաստանում գրանցված դեղերի մասին տեղեկությունը հասանելի է  ՀՀ առողջապահության նախարարության Է. Գաբրիելյանի անվան դեղերի և բժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոնի պաշտոնական կայքում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ցեֆտրիաքսոն - Մեդեքս
Հայաստանի առողջապահության նախարարության Է. Գաբրիելյանի անվան դեղերի և բժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոնի պաշտոնական կայք
Ceftriaxone package insert