Ջելատո

Ջելատո, ինչպես նաև՝ Ժելատո (իտալերեն՝ gelato, от լատ.՝ gelātus, սառցե), հայտնի իտալական սառեցված աղանդեր, պատրաստված թարմ կովի կաթից, սերուցքից և շաքարից, հատապտուղներից, ընկույզներից, շոկոլադից և թարմ մրգերից։ Ջելատոն սովորական պաղպաղակից տարբերվում է կաթնամթերքի ցածր պարունակությամբ՝ ջելատոյում դրանք մի քանի անգամ ավելի քիչ են, քան սովորական պաղպաղակում (ջելատոյում՝ 4-6%)։ Ընդ որում, ջելատոյում ավելի շատ շաքար կա։ Այս պաղպաղակը քսուքանման, նուրբ և խիտ հյուսվածք ունի, այն դանդաղ հալվում է օդի փոքր պարունակության պատճառով (մոտ 25%, իսկ ավանդական պաղպաղակը պարունակում է 52%-ից մի փոքր ավելի)։Իսկական ջելատոն չի արտադրվում արդյունաբերական եղանակով՝ վարպետները (ջելատերեն) նրա վրա աշխատում են հատուկ հաստատություններում (ջելենյութեր) և պաղպաղակը մատուցում են պատրաստումից անմիջապես հետո։ Յուրաքանչյուր վարպետ ժելատոն ստեղծում է յուրօրինակ, իր սեփական համով և հոտով։


== Պատմություն ==
Ջելատոյի պատմությունը սկիզբ է առնում Հին Հռոմի, Եգիպտոսի և Իտալիայի սառեցված աղանդերից, որոնք պատրաստված են Լեռնային գագաթներից հավաքված ձյունից։ Ավելի ուշ՝ 1565 թվականին, ֆլորենտացի հայտնի ճարտարապետ և քանդակագործ Բեռնարդո Բուոնտալենտին, որը զբաղվել է նաև խոհարարությամբ, հայտնագործել է աշխարհում առաջին պաղպաղակը։ Բուոնտալենտին կարողացավ պատրաստել մի խառնուրդ, որը նման է այն ամենին, ինչ հայտնի է մեզ։ Բուոնտալենտին իր պաղպաղակը պատրաստել է սաբայոնի և մրգերի հիման վրա, այն աղմկոտ հաջողություն է ունեցել և դարձել է հայտնի «ֆլորենցիական կրեմի» կամ« Բուոնտալենտիի պաղպաղակի» նախատիպ։ Բուոնտալենտին ներկայացրել է Եկատերինա Մեդիչիի այս հայտնագործությունը, ով նրան ասել է, որ պաղպաղակ պատրաստելու բաղադրատոմսը Ֆրանսիա պետք է բերվի։ Առաջին ջելատերիան՝ Giolitti-ն, Via Uffici del Vicario-ում բացվել է դեռևս 1900 թվականին։ Այն գոյություն ունի մինչ օրս, այնտեղ այցելել է Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս II-ը։Ջելատոյի ժողովրդականությունը հատկապես աճել է 1920-1930-ական թվականներին, երբ Իտալիայի հյուսիսային Վարես քաղաքում ստեղծել են պաղպաղակի համար նախատեսված առաջին սառնարանը։Այժմ ջելատոյի ձեռքի պաղպաղակի արտադրության մեջ ներգրավված է ավելի քան 15000 մարդ, հիմնականում իտալացիներ։


== Ջելատոյի տեսակներ ==
Ջելատոյի ամենահանրաճանաչ տեսակներն են` ջելատո ալլա կերմ դի լատտե (պաղպաղակ սերուցքով), ջելատո ալ լատտե (կաթնային պաղպաղակ) և ջելատո դի ֆրուտան (մրգային պաղպաղակ)։ Առավել հայտնի համերի թվում են «Ֆյորդիլատտե» սերուցքային պաղպաղակը, ընկույզով շոկոլադը, որը հաճախ անվանում են ջելատո «Բաչո»՝ «Համբույր», «Ստրաչատելլա» շոկոլադի կտորներով սերուցքային պաղպաղակը և «Տորոնե» ջելատոն՝ տապակած նուշով, շաքարով և մեղրով։


== Ջելատերիա ==
Ջելատերիաները` հատուկ հաստատություններ են, որտեղ աշխատում են ջելատոյի վարպետները և որտեղ կարելի է գնել թարմ, հենց նոր պատրաստված պաղպաղակ։ Այսօր աշխարհի լավագույն ջելատերիան համարվում է San Crispino-ն Via della Panetteria-ում։ Այս հաստատությունում հսկայական ընտրության ֆիրմային պիստակի համի պաղպաղակներ կան։


== Gelato University ==
2003 թվականին Բոլոնյայում՝ Կարպիջիանի (Carpigiani) պաղպաղակի մեքենաների արտադրողի կողմից բացվել է Gelato University հատուկ համալսարանը՝ նպատակ ունենալով ամբողջ աշխարհից ուսանողներին սովորեցնել իսկական իտալական պաղպաղակի պատրաստման արվեստը։ Այս ուսումնական հաստատության համբավը աճում է ամեն տարի` այժմ համալսարանը ունի ավելի քան 12,000 ուսանող։


== Հետաքրքիր փաստեր ==
Ջելատոն ոչ միայն հատապտուղներից, ընկույզներից և մրգերից են պատրաստում, այլև ռեհանից, ձիթապտղի յուղից, պանրից և նույնիսկ կարմիր գինուց։ Շուտով ջելատերեն մտադիր է վաճառքի հանել վեգանների համար հատուկ ջելատո։


== Տես նաև ==
Կաթնային կոկտեյլ


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Ferrari, Luciano (2005). Gelato and Gourmet Frozen Desserts - A professional learning guide. Lulu.com. ISBN 978-1-4092-8850-3.


== Արտաքին հղումներ ==
Юлия Балтийская. Джелато: сладкая гордость Италии.//Euromag.ru Archived 2013-02-04 at the Wayback Machine.