Ֆոսգեն

Ֆոսգեն (COCl2)։ Ածխաթթվի դիքլորանհիդրիդ։ Օգտագործվել է առաջին համաշխարհային պատերազմում, որպես թունանյութ։


== Հատկություններ ==

Ջրում վատ է լուծվում, իսկ օրգանական լուծիչներում՝ լավ(բենզոլ, տոլուոլ, քլորոֆորմ, քացախաթթու և այլն)։ Այն թափանցիկ գազ է, որի հոտը նման է նեխած մրգերի հոտի։ 8,2 °C ջերմաստիճանից ցածր ջերմաստիճաննորում վեր է ածվում անգույն հեղուկի։ Սենյակային ջերմաստիճանում այն կայուն նյութ է։ Տաքացնելիս մասամբ քայքավում է առաջացնելով քլոր և շմոլ գազ, իսկ 800 °C բարձր ջերմաստիճանում ամբողջությամբ դիսոցվում է։ Ֆոսգենի պայթյունից անջատված թունանյութերի քանակը շատ քիչ է, դրա համր ֆոսգենը օգտագործում են պայթուցիկ նյութերում։ Ֆոսգենը երկաթե բալոններում երկար պահելիս առաջանում է երկաթի պենտակարբոնիլ՝ Fe(CO)5 (կարմրադեղին հեղուկ, որը ծանր է ֆոսգենից և տրոհվում է լույսի ազդեցությամբ ֆոտոկատալիտիկ եղանակով, շմոլ գազի անջատմամբ)։ Ֆոսգենը համարյա չի հիդրոլիզվում, դրա համար ֆոսգենի ամպը երկար ժամանակ կարող է մնալ օդում։ Ակտիվ փոխազդում է ամոնիակի հետ առաջացնելով կարբամիդ և ամոնիումի քլորիդ`

  
    
      
        C
        O
        C
        
          l
          
            2
          
        
        +
        N
        
          H
          
            3
          
        
        →
        (
        N
        
          H
          
            2
          
        
        
          )
          
            2
          
        
        C
        O
        +
        N
        
          H
          
            4
          
        
        C
        l
      
    
    {\displaystyle COCl_{2}+NH_{3}\rightarrow (NH_{2})_{2}CO+NH_{4}Cl}
  :Այս ռեակցիան օգտագործվում է  ֆոսգենի արտահոսքը հայտնաբերելու համար ամոնիակի լուծույթով թրջված  բամբակը ֆոսգենի միջավայրում սկսում է արձակել ծուխ, որը կազմված է ամոնիումի քլորիդի բյուրեղներից։ 

  
    
      
        H
        C
        l
        +
        R
        N
        C
        O
        
          
            ←
            
              R
              N
              
                H
                
                  2
                
              
              
                ∗
              
              H
              C
              l
            
          
        
        C
        O
        C
        
          l
          
            2
          
        
        
          
            →
            
              R
              N
              
                H
                
                  2
                
              
            
          
        
        C
        O
        (
        N
        H
        R
        
          )
          
            2
          
        
        +
        H
        C
        l
      
    
    {\displaystyle HCl+RNCO{\xleftarrow {RNH_{2}{*}HCl}}COCl_{2}{\xrightarrow {RNH_{2}}}CO(NHR)_{2}+HCl}
  
  
    
      
        3
        C
        O
        C
        
          l
          
            2
          
        
        +
        A
        
          l
          
            2
          
        
        
          O
          
            3
          
        
        →
        2
        A
        l
        C
        
          l
          
            3
          
        
        +
        3
        C
        
          O
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle 3COCl_{2}+Al_{2}O_{3}\rightarrow 2AlCl_{3}+3CO_{2}}
  :Ֆոսգենի լրիվ պոլիկոնդեսացումից երկատոմ ֆենոլների հետ առաջացնում են պոլիկարբոնատներ` 

  
    
      
        n
        C
        O
        C
        
          l
          
            2
          
        
        +
        n
        H
        O
        
          C
          
            6
          
        
        
          H
          
            4
          
        
        C
        (
        C
        
          H
          
            3
          
        
        
          )
          
            2
          
        
        
          C
          
            6
          
        
        
          H
          
            4
          
        
        O
        H
        
          
            →
            
              N
              a
              O
              H
            
          
        
      
    
    {\displaystyle nCOCl_{2}+nHOC_{6}H_{4}C(CH_{3})_{2}C_{6}H_{4}OH{\xrightarrow {NaOH}}}
  
  
    
      
        
          
            →
            
              N
              a
              O
              H
            
          
        
        N
        a
        [
        O
        
          C
          
            6
          
        
        
          H
          
            4
          
        
        C
        (
        C
        
          H
          
            3
          
        
        
          )
          
            2
          
        
        
          C
          
            6
          
        
        
          H
          
            4
          
        
        O
        C
        O
        
          ]
          
            n
          
        
        +
        (
        2
        n
        −
        1
        )
        N
        a
        C
        l
      
    
    {\displaystyle {\xrightarrow {NaOH}}Na[OC_{6}H_{4}C(CH_{3})_{2}C_{6}H_{4}OCO]_{n}+(2n-1)NaCl}
  :Ֆոսգենը մտնում է Ֆրիդել-Կրաֆցի ռեակցիայի մեջ, օրինակ՝ եռակի արոմատիկ ամինների հետ, առաջացնելով ամինոխառնված դիարիլկետոններ, որոնք օգտագործում են ներկանյութերի սինթեզի համար՝ 

  
    
      
        C
        O
        C
        
          l
          
            2
          
        
        +
        
          C
          
            6
          
        
        
          H
          
            5
          
        
        N
        (
        C
        
          H
          
            3
          
        
        
          )
          
            2
          
        
        →
        C
        O
        [
        
          C
          
            6
          
        
        
          H
          
            5
          
        
        N
        (
        C
        
          H
          
            3
          
        
        
          )
          
            2
          
        
        
          ]
          
            2
          
        
        +
        C
        
          l
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle COCl_{2}+C_{6}H_{5}N(CH_{3})_{2}\rightarrow CO[C_{6}H_{5}N(CH_{3})_{2}]_{2}+Cl_{2}}
  :Քանակական և որակական անալիզի համար օգտագործում նրա ռակցիան անալինի հետ N,N'դիֆենիլմիզանյութի CO(NHC6H5)2 առաջացմամբ։


== Ստացում ==

Առաջինը ֆոսգեն ստացավ Հեմֆրի Դեվին 1812 թվականին։ Ֆոսգենը ստացվում է քլորոֆորմի թթվեցումից օդի թթվածնով, լույսի ազդեցությամբ։ Արդյունաբերության մեջ ֆոսգեն ստանում են CO և Cl2 տաքացումով՝ ակտիվ ածխի առկայությամբ՝

  
    
      
        C
        O
        +
        C
        
          l
          
            2
          
        
        
          
            →
            
              120
              −
              150
              
                C
                
                  o
                
              
              ,
              C
            
          
        
        C
        O
        C
        
          l
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle CO+Cl_{2}{\xrightarrow {120-150C^{o},C}}COCl_{2}}
  :Լաբարատորիաում կարելի հեշտ ստանալ SO3-ի և CCl4-ի խառնուրդի տաքացումից՝ 

  
    
      
        2
        S
        
          O
          
            3
          
        
        +
        C
        C
        
          l
          
            4
          
        
        →
        
          S
          
            2
          
        
        
          O
          
            5
          
        
        C
        
          l
          
            2
          
        
        +
        C
        O
        C
        
          l
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle 2SO_{3}+CCl_{4}\rightarrow S_{2}O_{5}Cl_{2}+COCl_{2}}
  


== Որպես  թունանյութ ==
Ունի խեղդող հատկություններ։ Մահացու կոնցետրացիան 0,01 - 0,03 մգ/լ, 15 րոպեի ընթացքում։0,022 մգ/լ կոնցենտրացիաով ֆոսգենը արդեն մահացու է 30 րոպեից։0.1 մգ/լ կոնցենտրացիաով ֆոսգենով թունավորման դեպքերի 50 տոկոսը 30 - 60 րոպեների ընթացքում բերել է մահվան, իսկ մնացած 50 տոկոսը մնացել են պարալիզացված։ Ֆոսգենի և թոքային հյուսվածքի հպաման ժամանակ առաջանում է ալվեոլների խոցելիություն և արագ զարգացող թոքային իդեմա։ Անտիդոտ գոյություն չունի։ Ֆոսգենից պաշտպանվել կարելի է միայն հակագազի միջոցով։


=== Թունային հատկությունները ===
Ֆոսգենի գոլորշիները շատ թունավոր են։ Թունավորման հստակ նախանշանները ի հայտ են գալիս թունավորումից 4-ից 8 ժամ հետո։ Տարբեր աղբյուրներում գրված տեղեկություններից ապացուցվել է, որ 0,004 մգ/լ կոնցենտրացիաով ֆոսգենը 60 - 90 րոպեների ընթացքում թունավորում չի առաջացնում։ 0,01 մգ/լ կոնցենտրացիաով ֆոսգեն պարունակող մթնոլորտում կարելի է մնալ ընդամենը մեկ ժամ։ Փոքր կոնցենտրացիաով ֆոսգենը ազդում է համային ռեցեպտորների վրա։ Ֆոսգենի հոտը զգացվում է 0,004 մգ/լ կոնցենտրացիաի ժամանակ, բայց ֆոսգենը խոչընդոտում է հոտառական նյարդի ազդեցության։ Այդ ժամանակ ֆոսգենի ավելի մեծ կոնցենտրացիաները անզգալի են մարդու կողմից։


=== Ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը ===
Լատենտային շրջանից հետո առաջանում է ուժեղ հազ, հևոց և դեմքի ու շուրթերի կապտություն։ Արագ զարգացող իդեմիան տանում է շնչահեղձության։ Արյան ճնշումը կտրուկ ընկնում է, հիվանդը սկսում է շնչել աղմուկով և վերջապես մահանում։ Ֆոսգենի մեծ կոնցենտրցիաներով թունավորման ժամանակ իդեմիան չի զարգանում։ Հիվանդը սկսում է խորը շնչել, ընկնում է գետնին, սկսում է թպրտալ, երեսի գույնը սկսում է կապտել և հիվանդը մահանում է։ Հեգլերը ֆոսգենով թունավորումը նկարագրում էր այս օրինակով՝

Մունտշը այսպես է նկարագրել ֆոսգենով թունավորումը՝


== Օգտագործումը զինամթերքում ==

Զինական տեսանկյունից նրա կարևորագույն հատկություններից է լավ լուծելիությոունը քլորոպիկրինում, իպրիտում, արիլ և ալկիլքլորարսիններում և թթվային ծխագոյացնող նյութերում՝ սիլիցիումի քառավալենտ քլորիդ, անագ, տիտան։ Ֆոսգենի և ծուխ առաջացնող նյութերի խառնուրդները օգտագործվել են առաջին և երկրորդ համաշխարհային պատերազմներում։


== Կիրառություը  օրգանական սինթեզում ==
Օգտագործում են մի շարք ներկանյութեր, պոլիկարբոնատներ, միզանյութ և նրա ածանցյալները, իզոցիանատներ, անջուր մետաաղների քլորիդներ, պեստիցիդներ ստանալու համար։


== Ծանոթագրություններ ==