Ներարգանդային պարույր

Ներարգանդային միջոցներ կամ, ինչպես հաճախ անվանում են, ներարգանդային պարույրներ (ՆԱՊ, գալար) բեղմնականխման համար նախատեսված փոքր հարմարանքներ են, հաճախ` T-աձև, պղինձ կամ լեվոնորգեստրել պարունակող, որոնք տեղադրվում են արգանդի մեջ։ Դրանք երկարաժամկետ և դարձելի բեղմնականխման ամենաարդյունավետ միջոցներից մեկն են համարվում։ Պղինձ պարունակող ՆԱՊ-երի ձախողման ցուցանիշն առաջին տարվա օգտագործման ընթացքում կազմում է շուրջ 0.8%, մինչդեռ լեվոնորգեստրել պարունակողներինը նույն ժամանակահատվածի համար կազմում է 0.2%։ Բեղմնականխման մյուս միջոցների համեմատ՝ ՆԱՊ-եր ու բեղմնականխիչ իմպլանտներ օգտագործողները գոհ են այս միջոցների արդյունավետությունից։ Ըստ 2007 թվականի տվյալների՝ ՆԱՊ-ը եղել է դարձելի բեղմնականխման ամենատարածված մեթոդն աշխարհում, իսկ դրանից օգտվողների թվաքանակը գերազանցել է 180 միլիոնը։
Տվյալները հաստատում են, որ ՆԱՊ-ն արդյունավետ և ապահով միջոց է ինչպես դեռահասների, այնպես էլ չծծնդաբերած կանանց համար։ ՆԱՊ-ը չի ազդում կրծքով կերակրման վրա և կարող է տեղադրվել ծննդաբերությունից անմիջապես հետո։ Այն կարող տեղադրվել նաև աբորտից անմիջապես հետո։ Արգանդից հեռացնելուց հետո, նույնիսկ, եթե այն տեղադրված է եղել վաղուց, պտղաբերությունն անմիջապես վերականգնվում է։
Եթե պղնձե ՆԱՊ-երը կարող են ավելացնել դաշտանային արյունահոսությունը և առաջացնել առավել ցավոտ կծկումներ, հորմոնային ՆԱՊ-երը կարող են նվազեցնել դաշտանային արյունահոսությունը կամ ընդհանրապես դադարեցնել դաշտանը։ Կծկումները կարող են բուժվել ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցների օգտագործմամբ։ Հնարավոր այլ բարդություններից են արգանդի հեռացումը (2-5%) և ավելի քիչ դեպքերում արգանդի թափածակումը (0.7%) Եթե 1970-ակնանների սկզբին լայնորեն օգտագործվող ներարգանդային միջոցի՝ Դալկոնի վահանի հետ կապում էին ֆալոպյան փողերի բորբոքային հիվանդությունների առաջացման վտանգի մեծացումը, ապա ժամանակակից միջոցները որևէ ազդեցություն չեն ունենում այդ վտանգի ավելացման կամ նվազեցման վրա, եթե կինը ՆԱՊ-ի տեղադրման պահին սեռական ճանապարհով փոխանցվող որևէ վարակ չի կրում։


== Տեսակները ==
Հասանելի բեղմնականխման միջոցների տեսակներն ու ապրանքային անվանումները տարբեր երկրում տարբեր են։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) կենսաբանական պատրաստուկների, թունաքիմիկատների և դեղորայքի միջազգային դասակարգման համակարգում և՛ պղինձ պարունակող միջոցները, և՛ հորմոնային միջոցները դասակարգվում են որպես ներարգանդային միջոցներ։


=== Պղնձե ===

Պղնձե ՆԱՊ-երը նախ և առաջ սահմանափակում են սպերմայի շարժունակությունը և վնասում այն՝ այդպիսով կանխարգելելով սպերմատոզոիդների՝ ձվաբջջին հասնելը։ Պղինձն արգանդում գործում է որպես սերմնասպան՝ բարձրացնելով պղնձի իոնների, պրոստոգլանդինների և արյան սպիտակ գնդիկների պարունակությունը արգանդի և արգանդափողերի հեղուկում։ Արգանդի վզիկի լորձում բարձր խտություն ունեցող պղնձի իոնները խաթարում են սպերմայի շարժունակությունը և կենսունակությունը՝ խոչընդոտելով դրա շարժը արգանդի վզիկով կամ քայքայում են այն, եթե վերջինս անցնում է վզիկի միջով։ Պղնձե ՆԱՊ-երի ձախողման ցուցանիշն օգտագործման առաջին տարվա ընթացքում տատանվում է 0.1-ից 2.2%-ի միջև։
Պղնձե ՆԱՊ-երի մեծ մասն ունի պլաստմասե T-աձև միջուկ, որի շուրջ փաթաթված է մաքուր պղնձի լար և/կամ ունի պղնձե թեվիկներ։ Թևիկները ամրակցում են ՆԱՊ-ը արգանդի հատակի շրջանում։ «ParaGard TCu 380a» ՆԱՊ-ն ունի 32մմ բարձրություն և 36մմ թևիկների բացվածք։
Պղնձե ՆԱՊ-երը դառնում են ավելի ու ավելի պահանջված, քանի որ դրանք ավելի կայուն են կոռոզիայի հանդեպ։ Իսպանիայում արտադրվող «Eurogine Gold T IUD» ՆԱՊ-ն ունի ոսկյա ծածկույթով միջուկ, ինչը պաշտպանում է պղինձին հետագա կոռոզիայից և քայքայումից։ Գոյություն ունեն նաև արծաթ պարունակող ՆԱՊ-եր, օրինակ՝ «Nova-T 380»-ը, որն ունի ուժեղացնող արծաթե ծածկույթով միջուկ, սակայն չի պարունակում արծաթի իոններ՝ էլեկտրաքիմիական պաշտպանություն ապահովելու համար։
Պղնձե ՆԱՊ-ի առավելություններից մեկն այն է, որ այն ապահովում է անհետաձգելի բեղմնականխում չպաշտպանված սեռական հարաբերություններից հետո՝ մինչև հինգ օրերի ընթացքում։ Այդ նպատակով ՆԱՊ կիրառելը անհետաձգելի բեղմնականխման գոյություն ունեցող ձևերից ամենաարդյունավետն է։ Այն գործում է բեղմնավորումը կամ սաղմի ներդրումը կանխելու միջոցով, սակայն չի ներազդում արդեն իսկ ներդրված սաղմի վրա։ Այն չի պարունակում հորմոններ, հետևաբար կարող է օգտագործվել կրծքով կերակրմանը զուգահեռ, իսկ պտղաբերությունը վերականգնվում է անմիջապես ՆԱՊ-ը հեռացնելուց հետո։ Պղնձե ՆԱՊ-երը լինում են տարբեր չափերի և ձևի և շատ ավելի բազմազան են, քան հորմոնալ ՆԱՊ-երը։ Թերությունների թվում են առավել առատ դաշտան ու ավելի ցավոտ կծկումները.


=== Հորմոնային ===

Հորմոնային ՆԱՊ-երը գործում են քիչ քանակությամբ լեվոնորգեստրելի (պրոգեստին) արտածման եղանակով։ Դրա ազդեցության տակ խտանում է արգանդի վզիկի լորձը և դառնում անանցանելի սպերմայի համար։ Որոշ օգտագործողների մոտ հորմոնները նաև ճնշում են ձվազատումը, նվազեցնում են սպերմայի՝ ձվաբջջիջ ներթափանցելու ունակությունը և բարակեցնում էնդոմետրիումը։ Հորմոնային ՆԱՊ-ի կողմից արտազատվող պրոգեստինը հիմնականում ունենում է տեղային ազդեցություն։ Միրենայի օգտագործումը շատ ավելի քիչ է ավելացնում պրոգեստինի մակարդակն օրգանիզմում, քան նույնիսկ ամենաքիչ չափաբաժնով միայն պրոգեստոգեն պարունակող բեղմնականխիչ այլ միջոցները։ Հայաստանում հասանելի է պրոգեստոգենային ՆԱՊ-ի երկու տեսակ՝ «Միրենա» և «Նովա-Տ»։
Բեղմնականխումից բացի՝ հորմոնային ՆԱՊ-երն օգտագործվում են նաև

առատ դաշտանային ցիկլերիէնդոմետրիոզի և փոքր կոնքի շրջանում քրոնիկ ցավերի
ադենոմեոզի և դիսմենորեայիսակավարյունության բուժման և կանխարգելման դեպքում։
Որոշ դեպքերում հորմոնային ՆԱՊ-ը կարող է կանխել հիստերակտոմիայի՝ արգանդի վիրահատական հեռացման անհրաժեշտությունը։


=== Չեզոք ===
Չեզոք ՆԱՊ-երը բեղմնականխման ներարգանդային միջոցներ են, որոնք չեն պարունակում կենսաակտիվ բաղադրիչներ։ Դրանք պատրաստվում են չեզոք նյութերից՝ չժանգոտվող պողպատից (ինչպես օրինակ՝ չժանգոտվող պողպատյա օղերը, որ պողպատյա լարից պատրաստված ճկվող գալարներ են, որ կարող են դեֆորմացվել արգանդի վզիկով անցնելու համար) կամ պլաստմասայից։ Այս միջոցները պղնձե կամ հորմոնային ՆԱՊ-երից արդյունավետ չեն, մինչդեռ ունեն նույն կողմնակի ազդեցությունները, որ պղնձե ՆԱՊ-երին։ Դրանք հիմնականում գործում են տվյալ միջավայրում օտար մարմնի ազդեցության մեխանիզմով, երբ օտար մարմինը արգանդի միջավայրը դարձնում է անբարենպաստ, ինչպես սպերմայի, այնպես էլ սաղմի ներդրման համար։ Ի տարբերություն պղնձե կամ հորմոնային ՆԱՊ-երի՝ այս միջոցների դեպքում գրանցվում է հղիության կանխման ավելի բարձր ցուցանիշ ոչ թե բեղմնավորումից առաջ, այլ հետո։


== Կողմնակի ազդեցությունները ==
Բացի այն, որ այս միջոցները պարունակում են պրոգեստոգեն կամ պղինձ՝ հնարավոր կողմնակի ազդեցություններից են նաև ինքնաբերաբար դուրս ընկնելը, արգանդի թափածակումը, ֆալոպյան փողերի բորբոքային հիվանդությունները (հատկապես տեղադրելուց հետո՝ 21 օրվա ընթացքում), ինչպես նաև անկանոն դաշտանը։ ՆԱՊ-ի տեղադրումից հետո, այնուամենայնիվ, կա հղիանալու չնչին հավանականություն, որի դեպքում ավելի մեծ է արտարգանդային հղիություն ունենալու վտանգը։
Անմիջական միջամտություն պահանջող էական ցավեր ունենում են չծննդաբերած կանանց շուրջ 17%-ը և ծննդաբերած կանանց 11%-ը։ Այնուամենայնիվ, դեռևս չի գտնվել կանխարգելիչ ցավազրկող այնպիսի դեղամիջոց, որը կարող է արդյունավետ լինել ՆԱՊ-ից օգտվող կանանց ամենօրյա օգտագործման համար։
Պրոգեստոգենային ՆԱՊ-երի հետ է կապվում նաև ձվարանի կիստաների, իսկ պղնձե ՆԱՊ-երի հետ՝ առատ դաշտանի վտանգի ավելացումը։


== Ազդեցության մեխանիզմը ==
ՆԱՊ-երի ազդեցության հիմնական եղանակը բեղմնավորումը կանխելն է։ Հորմոնալ ՆԱՊ-երի կողմից արտածվող պրոգեստոգենը կարող է կանխել ձվազատումը միայն մասնակիորեն։ Հորմոնը նաև խտացնում է արգանդի պարանոցի լորձը և թույլ չի տալիս, որ սպերման հասնի արգանդափողերին։ Պղնձե ՆԱՊ-երը հորմոններ չեն պարունակում, սակայն արգանդի պարանոցի լորձում պարունակվող պղնձի իոնները ձևավորում են սպերմայի համար թունավոր միջավայր։ Նաև դրանց ազդեցության տակ արգանդը և ֆալոպյան փողերը արտադրում են հեղուկ, որը պարունակում է արյան սպիտակ գնդիկներ, պղնձի իոններ, ֆերմենտներ և պրոստագլանդիններ, որոնց համախումբը նույնպես թունավոր միջավայր է ձևավորում սպերմայի համար։


== Պատմություն ==
ՆԱՊ-երի պատմությունը սկսվում է վաղ 1900-ականներին կիրառվող ներարգանդային միջոցներից։ Ի տարբերություն ՆԱՊ-երի՝ վաղ շրջանի ներարգանդային միջոցները տեղադրվում էին հեշտոցի ու արգանդի միջև՝ դառնալով ֆալոպյան փողերի բորբոքային հիվանդությունների առավել հաճախ առաջանալու պատճառ, այն ժամանակ, երբ սուսանակը (գոնորեա) էնդեմիկ բնույթ էր կրում։
Դրանցից մեկն էր տխրահռչակ Դալկոնի վահանը, որի կառուցվածքային թերությունները մանրէածին վարակների պատճառ էին հանդիսանում և դառնում հազարավոր դատական գործերի առիթ։ Չնայած Դալկոնի վահանը հանվեց շուկայից, սակայն այն տևական բացասական ազդեցություն ունեցավ ժամանակակից ՆԱՊ-երի առաջ մղման վրա։ 1960 թ. մշակվեցին և ներդրվեցին պղնձե ՆԱՊ-երը, որոնց Т-աձև կառուցվածքը դրվեց բոլոր ժամանակակից ՆԱՊ-երի հիմքում։ Հորմոնալ ՆԱՊ-երը նույնպես հայտնաբերվեցին 1960-70 թվականներին։ Դրանց ներդրման սկզբնական նպատակը պղնձե և չեզոք ՆԱՊ-երի օգտագործման հետ կապված՝ դաշտանային արյունահոսության աճի զսպումն էր։


== Ծանոթագրություններ ==