Ուկրաինայի Գերագույն ռադա

Ուկրաինայի Գերագույն ռադա (ուկրաիներեն՝ Верховна Рада України, բառացի՝ Ուկրաինայի Գերագույն խորհուրդ), Ուկրաինայի միապալատ խորհրդարան, որը բաղկացած է 450 ժողովրդական պատգամավորներից, և պետության իշխանության միակ օրենսդիր մարմինը։
Ուկրաինայի 9-րդ գումարման Գերագույն ռադան իր աշխատանքն սկսել է 2019 թվականի օգոստոսի 29-ին։ 2019 թվականի նախագահական ընտրություններում Զելենսկիի հաղթանակից և նրա երդման արարողությունից հետո նախորդ 8-րդ գումարման Գերագույն Ռադան լուծարվել է, խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվել են 2019 թվականի հուլիսի 21-ին։
Գերագույն ռադան ձևավորում է երկրի կառավարությունը՝ նախարարների կաբինետը, և վերահսկողություն իրականացնում նրա գործունեության նկատմամբ։


== Անվանում ==
Ուկրաինական լեզվից թարգմանաբար «ռադա» անվանումը նշանակում է «խորհուրդ» (ուկրաիներեն՝ радитися - «խորհրդակցել»)։ Խորհրդային ժամանակներում Ուկրաինայի ԽՍՀ բարձրագույն օրենսդիր մարմնի անունը թարգմանվել է որպես Գերագույն խորհուրդ։ 1991 թվականի օգոստոսին անկախություն ձեռք բերելուց հետո տարածվել է Գերագույն ռադա անունը՝ առանց թարգմանության։ 1996 թվականի հունիսի 28-ին Ուկրաինայի Սահմանադրության ընդունումից հետո Ուկրաինայի խորհրդարանի անվանումը պաշտոնապես թարգմանվել է որպես Ուկրաինայի Գերագույն ռադա։


== Կազմ և ձևավորման կարգ ==
Գերագույն ռադայի կազմում ընդգրկված է 450 պատգամավոր, որոնք ընտրվում են 5 տարի ժամկետով՝ գաղտնի քվեարկության միջոցով համընդհանուր, ուղիղ և հավասար ընտրական իրավունքի հիման վրա։ Գերագույն ռադայի լիազորության համար պետք է ընտրվեն նրա սահմանադրական կազմի առնվազն երկու երրորդը (այսինքն՝ 300 ժողովրդական պատգամավորներ)։ Պատգամավոր կարող է ընտրվել 21 տարեկանից ոչ պակաս Ուկրաինայի քաղաքացին, որն ունի ձայնի իրավունք, վերջին 5 տարիների ընթացքում ապրել Է Ուկրաինայի տարածքում և դատվածություն չունի։ Ժողովրդական պատգամավորներն իրենց լիազորություններն իրականացնում են մշտական հիմունքներով և չեն կարող ունենալ որևէ այլ ներկայացուցչական մանդատ, գտնվել պետական ծառայության մեջ կամ զբաղեցնել որևէ այլ վճարովի պաշտոններ կամ վարել ձեռնարկատիրական գործունեություն (բացառություն է դասախոսական, գիտական և ստեղծագործական աշխատանքը)։
Ազգային ժողովի հերթական ընտրություններն անցկացվում են Սահմանադրության համաձայն, հինգերորդ տարվա հոկտեմբերի վերջին կիրակի օրը։


=== Արտահերթ ընտրություններ ===
Խորհրդարանի արտահերթ ընտրությունները կարող են հայտարարվել Ուկրաինայի նախագահի կողմից խորհրդարանի լիազորությունների վաղաժամկետ դադարեցման դեպքում հետևյալ դեպքերում․

եթե մեկ ամսվա ընթացքում Ուկրաինայի Գերագույն ռադայում պատգամավորական խմբակցությունների կոալիցիա չձևավորվի,
եթե Ուկրաինայի նախարարների կաբինետի պաշտոնաթողությունից հետո վաթսուն օրվա ընթացքում նրա անձնական կազմը չի ձևավորվել,
եթե մեկ հերթական նստաշրջանի երեսուն օրվա ընթացքում լիագումար նիստերը չեն կարող սկսվել։Խորհրդարանը լուծարելու հնարավորությունը վերը նշված դեպքերում նախագահի իրավունքն է, բայց ոչ պարտականություն։ Լուծարելու մասին որոշում ընդունելուց առաջ Երկրի ղեկավարը պարտավոր է խորհրդակցություններ անցկացնել խորհրդարանի խոսնակի և նրա տեղակալների, ինչպես նաև պատգամավորական խմբակցությունների ղեկավարների հետ։


=== Ժողովրդական պատգամավորի երդում ===
Պաշտոնն ստանձնելուց առաջ ժողովրդական պատգամավորները Գերագույն Ռադայի և ուկրաինացի ժողովրդի առջև տալիս ես հետևյալ երդումը (երդումից հրաժարվելը հանգեցնում է մանդատի կորստի)


== Գերագույն ռադայի սահմանադրական լիազորություններ ==
Գերագույն Ռադայի լիազորությունները զգալիորեն ընդլայնվել են 2004 թվականի սահմանադրական բարեփոխումից հետո։ Երկրի հիմնական օրենքի համապատասխան փոփոխությունները չեղյալ են հայտարարվել 2010 թվականին Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարանի կողմից, սակայն 2014 թվականի փետրվարին Գերագույն ռադան համարվել է գործող։ 2016 թվականին Սահմանադրությունում դատական համակարգին վերաբերող փոփոխություններ են կատարվել։
Ուկրաինայի Սահմանադրության համաձայն՝ Գերագույն ռադան պետության օրենսդիր իշխանության միակ մարմինն է։ Նրա հիմնական խնդիրներն են օրենքների ընդունումը, ինչպես նաև գործադիր իշխանության գործունեության ձևավորումը և վերահսկողությունը՝ ի դեմս Ուկրաինայի նախարարների գրասենյակի։
Գերագույն ռադայի լիազորությունների շարքին են դասվում, մասնավորապես․

Ուկրաինայի Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ մտցնելը Սահմանադրությամբ սահմանված կարգով
օրենքների ընդունում
պետական բյուջեի հաստատումը և դրանում փոփոխություններ կատարելը, ինչպես նաև դրա կատարման նկատմամբ վերահսկողություն
պետության ներքին և արտաքին քաղաքականության հիմքերի որոշում
Ուկրաինայի տարածքի փոփոխության հարցով հանրաքվեի նշանակում
տնտեսական, գիտատեխնիկական, սոցիալական, ազգային-մշակութային զարգացման և շրջակա միջավայրի պահպանության համազգային ծրագրերի հաստատում
Ուկրաինայի Հաշվիչ պալատի ղեկավարի և մյուս անդամների, ինչպես նաև Ուկրաինայի Գերագույն ռադայի մարդու իրավունքների հարցերով լիազոր ներկայացուցչի նշանակում և ազատում
Ուկրաինայի Ազգային բանկի խորհրդի կազմի կեսը, ինչպես նաև Ուկրաինայի ազգային խորհրդի կազմի կեսը (այդ երկու մարմինների երկրորդ կեսը նշանակվում և ազատվում է Ուկրաինայի նախագահի կողմից)
Ուկրաինայի Սահմանադրական դատարանի կազմի մեկ երրորդի նշանակում և ազատում
նախագահի ներկայացմամբ՝ պատերազմի վիճակի կամ խաղաղության կնքման մասին որոշման ընդունումը և Ուկրաինայի դեմ զինված ագրեսիայի դեպքում՝ Ուկրաինայի զինված ուժերի և Ուկրաինայի օրենքներին համապատասխան ձևավորված այլ զինվորական կազմավորումների օգտագործման մասին որոշման ընդունում
Ուկրաինայի անվտանգության ծառայության, ներքին գործերի նախարարության, Ուկրաինայի զինված ուժերի և այլ զինված կազմավորումների գործառույթների ընդհանուր կառուցվածքի, թվաքանակի և սահմանումների հաստատում
Ուկրաինայի պետական խորհրդանիշների հաստատում
տեղական ինքնակառավարման մարմինների հերթական և արտահերթ ընտրություններ նշանակում
օտարերկրյա զինված ստորաբաժանումների մուտքը Ուկրաինայի տարածք թույլատրելու մասին որոշման ընդունում


=== Հարաբերություններ Ուկրաինայի նախագահի հետ ===
Գերագույն ռադայի կողմից ընդունվող օրենքները խորհրդարանի խոսնակի ստորագրումից հետո ուղղվում են Ուկրաինայի նախագահի ստորագրությանը, որը նրանց նկատմամբ վետոյի իրավունք ունի (բացի Ուկրաինայի Սահմանադրության փոփոխության մասին օրենքներից)։ Այն դեպքում, եթե պետության ղեկավարը հրաժարվի ստորագրել Գերագույն ռադայի ընդունած օրենքը և այն վերադարձնի կրկնակի քննարկման համար ստանալուց հետո՝ 15 օրվա ընթացքում, խորհրդարանը կարող է կամ համաձայնել նախագահի պատճառաբանված առաջարկություններին, կամ հաղթահարել վետոն՝ նույն խմբագրությամբ օրենքը կրկին ընդունելով սահմանադրական կազմից առնվազն երկու երրորդի ձայների մեծամասնությամբ։ Վետոյի հաղթահարման դեպքում նախագահը պարտավոր կլինի 10 օրվա ընթացքում ստորագրել և պաշտոնապես հրապարակել նման օրենքը։ 2004 թվականի Սահմանադրության փոփոխությունները լրացուցիչ պաշտպանական մեխանիզմ են նախատեսել, եթե նախագահը հրաժարվի օրենք ստորագրել նույնիսկ խորհրդարանի կողմից նախագահական վետոյի հաղթահարման դեպքում, այն կհրապարակվի խորհրդարանի խոսնակի ստորագրությամբ
պետության ղեկավարն իրավունք ունի ինքնուրույն օրինագծեր մտցնել խորհրդարան (օրենսդրական նախաձեռնության իրավունք), ինչպես նաև օրինագծերը սահմանել որպես անհետաձգելի (նման օրինագծերը պետք է արտահերթ քննարկվեն Ուկրաինայի Գերագույն ռադայի կողմից)
պետության ղեկավարի ներկայացմամբ Գերագույն ռադան նշանակում և ազատում է հետևյալ պաշտոնյաներին. Ուկրաինայի վարչապետին (համապատասխան ներկայացումը նախագահի կողմից ներկայացվում է պատգամավորական խմբակցությունների կոալիցիայի առաջարկությամբ), արտաքին գործերի նախարարին, պաշտպանության նախարարին, Ուկրաինայի Ազգային բանկի նախագահին, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի անդամներին, Ուկրաինայի անվտանգության ծառայության նախագահին
Գերագույն ռադան պետության ղեկավարին համաձայնություն է տալիս Ուկրաինայի գլխավոր դատախազին նշանակելու և ազատելու վերաբերյալ, խորհրդարանը կարող է իր նախաձեռնությամբ անվստահություն հայտնել Գլխավոր դատախազին, ինչը հանգեցնում է նրա պաշտոնաթողության
Գերագույն ռադայի իրավասությունն է Ուկրաինայի նախագահի ընտրությունների նշանակումը, պետության ղեկավարի լիազորություններին, իր հերթին, վերաբերում է Գերագույն ռադայի հերթական և արտահերթ ընտրությունների հայտարարմանը, ինչպես նաև Սահմանադրությամբ նախատեսված դեպքերում խորհրդարանի լիազորությունների վաղաժամկետ դադարեցում (լուծարում)
պետության ղեկավարն իրավունք ունի պահանջել Գերագույն ռադայի արտահերթ նստաշրջանի գումարում
Ուկրաինայի Գերագույն ռադան լսում է Ուկրաինայի ներքին և արտաքին դրության մասին Ուկրաինայի նախագահի ամենամյա և արտահերթ ուղերձներ
Ուկրաինայի նորընտիր նախագահի պաշտոնի ստանձնումը տեղի է ունենում Գերագույն ռադայի հանդիսավոր նիստում
Գերագույն ռադան Ուկրաինայի նախագահին պաշտոնանկ անելու իրավունք ունի
նախագահի որոշ հրամանագրեր պահանջում են խորհրդարանի հաստատումը, մասնավորապես, ռազմական կամ արտակարգ դրություն մտցնելու, համընդհանուր կամ մասնակի զորահավաքի մասին հրամանագրերը, ինչպես նաև առանձին վայրերը արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակներ հայտարարելու մասին


=== Հարաբերություններ Ուկրաինայի նախարարների գրասենյակի հետ ===
Ուկրաինայի Սահմանադրության գործող կարգի համաձայն՝ Գերագույն ռադան առանցքային դեր է խաղում Ուկրաինայի կառավարության ձևավորման գործընթացում։ Հենց խորհրդարանի իրավասությանն է պատկանում վարչապետի նշանակումը։ Տվյալ նշանակումը կատարվում է ֆորմալ առումով՝ նախագահի ներկայացմամբ, սակայն պետության ղեկավարը տվյալ ներկայացումն իրականացնելիս պարտավոր է ընդունել պատգամավորական խմբակցությունների կոալիցիայի առաջարկած թեկնածությունը, որի մեջ մտնում Է Գերագույն ռադայի պատգամավորների մեծամասնությունը։  Նախագահը չի կարող քաղաքական նկատառումներով մերժել կոալիցիայից թեկնածությունը, այլ միայն այն դեպքում, եթե խախտվել են Ուկրաինայի Սահմանադրությամբ և օրենսդրությամբ սահմանված պայմանները, կամ առաջարկված թեկնածությունը չի համապատասխանում օրենսդրությամբ սահմանված կառավարության պահանջներին․

Բացի վարչապետից, Գերագույն ռադան նշանակում և ազատում է կառավարության մյուս բոլոր անդամներին (պաշտպանության և արտաքին գործերի նախարարներին՝ նախագահի, նախարարների կաբինետի մյուս անդամների ներկայացմամբ՝ վարչապետի ներկայացմամբ), վարչապետի ներկայացմամբ՝ նաև Ուկրաինայի հակամենաշնորհային կոմիտեի նախագահի, Ուկրաինայի հեռուստատեսության և ռադիոհեռարձակման հարցերով Ազգային խորհրդի նախագահի, պետական գույքի հիմնադրամի նախագահի ներկայացմամբ։ Բոլոր նշված պաշտոնատար անձանց ազատումը Գերագույն ռադան կարող է իրականացնել նաև իր նախաձեռնությամբ՝ առանց նախագահի կամ վարչապետի պատկերացումների
Գերագույն ռադան որոշում է ընդունում Ուկրաինայի կառավարության գործունեության ծրագիրը հաստատելու մասին, ինչպես նաև վերահսկողություն է իրականացնում դրա գործունեության նկատմամբ
խորհրդարանի կողմից կառավարության նկատմամբ անվստահության բանաձևի ընդունումը հանգեցնում է նրա հրաժարականին


=== Հարաբերություններ Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության հետ ===
Ուկրաինայի Սահմանադրության համաձայն՝ Ուկրաինայի խորհրդարանի լիազորությունները պատկանում են

Ուկրաինայի օրենքով Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Սահմանադրության հաստատում
Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետության Գերագույն ռադայի լիազորությունների վաղաժամկետ դադարեցում և արտահերթ ընտրությունների նշանակում՝ Ուկրաինայի Սահմանադրության կամ օրենսդրության խախտման մասին Սահմանադրական դատարանի եզրակացության առկայության դեպքում


== Աշխատանքի կարգ ==
Գերագույն ռադան նստաշրջանով է աշխատում։ Գերագույն ռադայի՝ որպես կոլեգիալ մարմնի որոշումներն ընդունվում են բացառապես նրա լիագումար նիստերում քվեարկության միջոցով։ Գերագույն ռադայի պատգամավորները պարտավոր են անձամբ մասնակցել քվեարկություններին և իրավունք չունեն իրենց ձայնը պատվիրակելու որևէ մեկին։


=== Խորհրդարանի գործունեության ղեկավարում ===
Գերագույն ռադան իր կազմից ընտրում է Գերագույն ռադայի նախագահին (առաջնորդ), ինչպես նաև նրա երկու տեղակալներին (ավանդույթի համաձայն՝ առաջին տեղակալը սովորաբար ներկայացնում է խորհրդարանական մեծամասնությունը, իսկ երկրորդ տեղակալը՝ ընդդիմությունը)։ Գերագույն ռադայի նախագահը վարում է նրա նիստերը, կազմակերպում է իր աշխատանքը, ստորագրում է խորհրդարանի կողմից ընդունված ակտերը, ինչպես նաև ներկայացնում է խորհրդարանը հետ հարաբերություններում իշխանության այլ մարմինների և օտարերկրյա պետությունների հետ։ Ուկրաինայի Սահմանադրությամբ սահմանված դեպքերում Գերագույն Ռադայի նախագահը ժամանակավորապես կատարում է Ուկրաինայի նախագահի լիազորությունները։


=== «Ռադա» համակարգ ===
Ժողովրդական պատգամավորների աշխատանքի համար օգտագործվում է «Ռադա» տեղեկատվական-վերլուծական համակարգը, որը բաղկացած է նաև անվանական էլեկտրոնային քվեարկության համակարգից։
Ուկրաինայի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի մաթեմատիկական մեքենաների և համակարգերի պրոբլեմների ինստիտուտի կողմից մշակվել և ներդրվել են ժողովրդական պատգամավորների օրինաստեղծ գործունեության տեղեկատվական մի քանի աջակցող համակարգեր («Ռադա-1», «Ռադա-2», «Ռադա-3»).
«Ռադա-1» համակարգն առաջին անգամ աշխատել է 1990 թվականի մայիսի 15-ին Ուկրաինական ԽՍՀ խորհրդարանում։ «Ռադա-2» համակարգի կիրառումը սկսվել է 1993 թվականի.աշնանը, երբ պատգամավորները սկսել են օգտագործել խոսափողեր, որոնք ներդրված են աշխատավայրերի պուլտերներում։ «Ռադա-3»-ն աշխատանքը սկսել է 2002 թվականի սեպտեմբերի 3-ին, և պատգամավորական վահանակներում հայտնվել են էկրաններ։
«Ռադա-3» համակարգը, ի թիվս այլ բաների, կատարում է քվեարկության ուղեկցման, պատգամավորի ելույթի ուղեկցման, աշխատավայրում պատգամավորի տեղեկատվական սպասարկման և գործունեության վերահսկողության գործառույթներ։
Համակարգը ձայներ է ընդունում միայն ժամանակի մեկնարկից հետո։ Ընդ որում, պատգամավորը կարող է սեղմել ցանկացած կոճակ («կողմ», «դեմ», «ձեռնպահ»), բայց որպես լուծում արձանագրվում է միայն այն կոճակը, որը վերջինն է սեղմել։


== Քննադատություն ==
Գերագույն ռադայի աշխատանքի սուր թերություններից արևմտյան հետազոտողները մատնանշում են կոռուպցիայի բարձր մակարդակը։ Նրանց կարծիքով Ուկրաինայի Գերագույն ռադան տխրահռչակ համբավ է ձեռք բերել ամենատարբեր ուժերի բիզնես-շահերի լոբբինգով, որոնք գիտակցաբար խոչընդոտում են օրենսդրության մշակմանը, որը նպաստում է տնտեսական կառավարման ընթացակարգերի պարզեցմանը։


== Խորհրդարանի շենք ==

Գերագույն Ռադան նիստ է գումարում Ուկրաինայի Գերագույն խորհրդի տանը՝ Կիևում ստալինյան նեոկլասիկայի ոճով շենքում։ Այն հարևան է 18-րդ դարի Ելիզավետայի բարոկկոյի հուշարձան Մարինոյի պալատի հետ, որը Ուկրաինայի նախագահի արարողակարգային նստավայրն է։


== Ծանոթագրություններ ==