Կասպար Ֆրեյ

Կասպար Ֆրեյ (գերմ.՝ Kaspar Frey կամ  Kaspar Fryg, մոտավորապես 1460/1470, Բադեն (Արգաու) - 1526 կամ 1527), շվեյցարացի մատենագիր և Բադենում, Ցյուրիխում և Սանկտ Գալլենում ծառայած պաշտոնյա, Շվաբյան պատերազմի (1499) և իտալական պատերազմների (1499-1511) արձակ տարեգրությունների հեղինակ։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է 1460 կամ 1470 թվականին Բադենում (Արգաու կանտոն), հարուստ բուրգերների ընտանիքում, որոնք պատկանել են մսի վաճառականների գիլդիային, որի ներկայացուցիչները 15-16-րդ դարերում մի քանի սերունդ եղել են քաղաքային խորհրդի անդամ։ Հայրը՝ Հանսը, 1487-1497 թվականներին զբաղեցրել է տեղի շուլթգեյսի պաշտոնը, մայրը սերել է Ցեհենդերների ավանդական ընտանիքից։ Կասպար Ֆրեյը Ցյուրիխի քաղաքային գրագիր Լյուդվիգ Ամմանի հեռավոր ազգականն է եղել։
1480-1481 թվականներին սովորել է Բազելի համալսարանում, որտեղ ստացել է բակալավրի աստիճան, իսկ 1483-1485 թվականներին՝ Փարիզի համալսարանում, որտեղից ստացել է արվեստի մագիստրոսի աստիճան։ Վերադառնալով Բադեն՝ մոտավորապես 1486 թվականին ամուսնացել է տեղացի պանդոկատեր Ռյուդիգեր Բինդ ֆոմ Ֆալկենի դստեր՝ Գերտրուդի հետ, սակայն երեխա չեն ունեցել։
1487-1492 թվականներին Կասպար Ֆրեյը ծառայել է որպես քաղաքային դատարանի անդամ, 1487-1488 թվականներին պատասխանատու է եղել քաղաքային տուգանքների հավաքագրման համար։ 1492-1494 թվականներին ընկերոջ՝ Ուլրիխ Զասիուսի հետ սովորել է որպես նոտար, 1494 թվականի դեկտեմբերին ստացել է քաղաքային գործավարի պաշտոն։ Այդ պաշտոնում եղած ժամանակ նա շատ բան է արել գրասենյակային գործավարությունը հեշտացնելու և քաղաքային գրքերը պատշաճ կերպով վարելու համար։ 1498 թվականի ամռանը Բադենի խորհուրդը նրան ընտրել է շուլտգեյս։
1499 թվականի հունվարին Շվաբյան պատերազմի սկզբում Ֆրեյը ղեկավարել է քաղաքային աշխարհազորը՝ մասնակցելով ռազմական գործողություններին հյուսիսային Հռենոսի սահմանին, բայց նույն թվականի հունիսին նա հրաժարական է տվել՝ ծառայության անցնելով Բենեդիկտյան միաբանության Սանկտ Գալլենի աբբա Գոտտհարդ Գիլտբուրգսկու մոտ՝ հուլիս-սեպտեմբերին նրա համար կատարելով դիվանագիտական առաքելություններ, այդ թվում՝ Շաֆֆհաուզենում և Բազելում հաշտության բանակցություններում։ Սանկտ Գալլենում նա հանդիպել է վանքի նոտար, Շվաբական պատերազմի հանգավոր տարեգրության (1500) հեղինակ Նիկլաուս Շրադինի հետ։
1499 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1504 թվականի նոյեմբերը զբաղեցրել է Սանկտ Գալլենի աբբայության ֆոգտի պաշտոնը՝ կառավարելով վանքի հողերը, որից հետո վանահայր Ֆրանց Գայսբերի կողմից նշանակվել է Ռորշախի, Շտայնախի, Գոլդախի և Մյորշվիլի դատական օկրուգների ռայխսֆոգտ՝ նստավայրը գտնվել է Բոդեն լճի մոտ՝ Ռորշախում։
1506 թվականից եղել է աբբայության կապիտուլի անդամ, 1510 թվականից՝ աբբայության ներկայացուցիչը Շվեյցարիայի Համադաշնության օրենսդիր ժողովում։ 1507 թվականին, որպես Սանկտ Գալլենի ջոկատի կապիտան, մասնակցել է Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XII-ի Ջենովայի դեմ արշավանքին։ 1515 թվականի աշնանն ընտրվել է Ցյուրիխի քաղաքային գրագիր՝ այդ պաշտոնում մնալով մինչև 1526 թվականի գարուն։ Աջակցել է 1519 թվականին այնտեղ սկսված բարեփոխմանը՝ մոտիկից ծանոթանալով դրա առաջնորդ Ուլրիխ Ցվինգլիի հետ, որը բազմիցս օգտվել է իր ծառայություններից։ Ցվինգլիի հետ նա մտել է տեղացի հումանիստների խմբակ, որի անդամներն են եղել նաև Հայնրիխ Գլարեանը, Յոահիմ Վադիանը, Բեատուս Ռենանուսը և Ուլրիխ Ցազիուսը։
1526 թվականի գարնանն ընտրվել է քաղաքային խորհրդի անդամ, սակայն շուտով հրաժարական է տվել առողջական խնդիրների պատճառով։ 
Մահացել է Ցյուրիխում, 1526 թվականի սեպտեմբերի 26-ից՝ իր կտակի ամսաթվից մինչև 1527 թվականի հունիսի 24-ը ընկած ժամանակահատվածում։


== Ստեղծագործություն ==


=== Շվաբական պատերազմի տարեգրություն ===
Ֆրեյի հիմնական պատմական աշխատությունը 1499 թվականի Շվաբյան պատերազմի արձակ տարեգրությունն է (գերմ.՝ Schwabenkriegschronik), որը նա կազմել է գերմաներեն 1499 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1500 թվականի ապրիլը ընկած ժամանակահատվածում Սանկտ Գալլենի աբբայությունում։ Լինելով այդ հակամարտության պատմության վերաբերյալ այսօր հայտնի ամենավաղ աշխատությունը, այդտեղ մանրամասն և վառ կերպով նկարագրված են գրեթե բոլոր իրադարձությունները, ոչ միայն ռազմական, այլև դիվանագիտական, սկսած 1499 թվականի հունվարի 20-ին Կոնստանցում շվաբացիների կողմից պատերազմի պաշտոնական հայտարարումից, վերջացրած նույն թվականի սեպտեմբերի 22-ի Բազելի հաշտության կնքմամբ, որը ներկայացված է պատմագիտական ակնարկի տեսքով։ Հեղինակը հատուկ ուշադրություն է դարձնում Սուրբ Հռոմեական կայսրության կայսր Մաքսիմիլիան I-ի, Ֆրանսիայի թագավոր Լուի XII-ի և Միլանի դուքս Լյուդովիկո Մորոյի քաղաքականությանը, ընդ որում Ֆրանսիայի միապետի դաշնակցային դաշնակցի գործողությունները միանշանակորեն դատապարտվում են նրա կողմից, ակնհայտորեն կարեկցանք տածելով թշնամու՝ Ավստրիայի էրցհերցոգի անձի նկատմամբ։
Չնայած Ֆրեյի տարեգրության ակնհայտ բարոյական և դիդակտիկ ուղղվածությանը, նրա համար արդեն բնորոշ է պատմության պատճառահետևանքային ըմբռնումը՝ ընդգծելով ոչ միայն կոլեկտիվ, այլև անհատական պատասխանատվությունը ավստրիացիների և շվաբացիների կողմից, որոնց տիրակալները երկար տարիներ պատերազմ են սանձազերծել և ըստ մատենագրի, նվաստացրել շվեյցարացիների  արժանապատվությունը։ Նյութի մատուցման հավաստիությունն ու ժամանակագրական ճշգրտությունը մեծապես պայմանավորված են Ֆրեյի՝ որպես պատերազմի անմիջական մասնակցի անձնական փորձով, որը, միևնույն ժամանակ, հիմնված է այլ ականատեսների պատմությունների վրա։ Հատկապես արժեքավոր են նրա առօրյա կյանքի և ռազմական կյանքի նկարագրությունները շվեյցարացիների դիրքերում՝ Կոբլենցի մոտ, Վալդշուտի դիմաց, ինչպես նաև Շաֆհաուզենում և Բազելում հաշտության բանակցությունների մանրամասները, որոնց նա մասնակցել է որպես Սանկտ Գալլեն աբբայության ներկայացուցիչ։
Բացի այդ, Ֆրեյն օգտագործել է ռազմական և դիվանագիտական թղթակցության տվյալները, Ցյուրիխի արխիվի գրասենյակի նյութերը, որոնք տրամադրել է Լյուդվիգ Ամմանը, ինչպես նաև դիվանագիտական ակտեր, որոնց կազմմանը մասնակցել է ինքը։ Նրա տարեգրության տեքստն ամբողջությամբ պարունակում է այնպիսի փաստաթղթերի տեքստեր, ինչպիսիք են Շվաբիայի լիգայի ռազմական կանոնակարգը, 1499 թվականի ապրիլի 22-ին տրամադրված կայսր Մաքսիմիլիան I-ի մանդատը և Բազելի հաշտության պայմանագիրը։
Ֆրեյը հավանաբար ծրագրում էր հրատարակել իր աշխատանքը, բայց դա այդպես էլ տեղի չունեցավ, և նրա նյութերի հիման վրա լույս տեսավ միայն   «Շվաբական պատերազմի տարեգրության» (գերմ.՝ Chronik des Schwabenkriegs) հանգավորված տարբերակը, որը գրվել էր Սանկտ Գալլենի  գրասենյակի իր գործընկերոջ՝ Նիկլաուս Շրադինի կողմից։
Այնուամենայնիվ, Ֆրեյի ստեղծագործությունը լայն ճանաչում է գտել 16-րդ դարի շվեյցարական պատմագրության մեջ։ 1507 թվականին այն որպես աղբյուր է օգտագործել Պետերման Էտերլինը իր «Շվեյցարական համադաշնության տարեգրության» համար, 1513 թվականին Դիբոլդ Շիլլինգ Կրտսերն օգտագործել է պատկերազարդ «Լյուցեռնի տարեգրությունում», 1510-ական թվականներին՝ Հայնրիխ Բրեննվալդը՝ «Հելվետների պատմությունը» գրքում, իսկ 1530-ական թվականներին՝ Վալերիուս Անսելմը «Բեռնի տարեգրությունում»։ 
Վերջինիս մահից հետո՝ 1546/1547 թվականներին, Ֆրեյի տարեգրության ձեռագիրը նրա տանը հայտնաբերել է բեռնցի դեկան և պատմաբան Յոհաննես Հալլերը, որն այն ուղարկել է Ցյուրիխ հայտնի հումանիստ Սամուել Պելիկանին, որն իր հերթին այն ներկայացրել է տեղացի պատմաբանի և հրատարակիչ Յոհաննես Շտումպֆին։ Պելլիկանի կողմից պատրաստված ձեռագրի պատճենը պահպանվել է որպես իր սեփական ստեղծագործությունների և ժամանակակիցների գրվածքների ձեռագիր հավաքածուի մաս և այժմ համարվում է տարեգրության ամբողջական տեքստի միակ աղբյուրը։
Այդ ձեռագիրն այժմ պահվում է Տուրգաու կանտոնի Ֆրաուենֆելդի գրադարանում (Y 149, Nr. 1, fol. 22r–115v):


=== Միլանյան  տարեգրություն ===
Որպես Շվաբյան հակամարտության տարեգրության շարունակություն, Ֆրեյը մտադրվել է ստեղծել «Միլանյան պատերազմի տարեգրություն»-ը (գերմ.՝ Mailänderkriegschronik), որը գրել է մի քանի փուլով՝ մոտավորապես 1503-1511 թվականներին։ Նրա ստեղծագործության կենտրոնում վարձկան շվեյցարական զորքերի գործողություններն են Երկրորդ իտալական պատերազմի (1499-1504) և Կամբրայի լիգայի պատերազմի վաղ շրջանի մարտադաշտերում (1508-1509)։
Հատկապես մանրամասն և արժանահավատ են նկարագրված 1501-1503 թվականների կոնֆլիկտային իրադարձությունները ֆրանսիացիների հետ, Բելինցոնայի Շվեյցարական միության կազմում ընդգրկվելու հետ կապված, ինչպես նաև Լյուդովիկոս XII-ի բանակի արշավանքը 1507 թվականին Ջենովայի դեմ, որին մասնակցել է անձամբ հեղինակը։ «Միլանյան պատերազմի տարեգրության» տեղեկություններից օգտվել են նաև Հայնրիխ Բրենվալդը և Վալերիուս Անսելմը իրենց ստեղծագործություններում, որը պահպանվել է որպես միակ ձեռագիր Տուրգաուի կանտոնային գրադարանի հավաքածուի մեջ (Y 149, Nr. 6, fol. 312r–343r; Nr. 8, ֆոլ. 379r-423r): 


=== Թարգմանություններ ===
1512 թվականից Ֆրեյն աշխատել է նաև հայտնի ստրասբուրգցի հումանիստ Սեբաստիան Բրանտի «Երուսաղեմի պատմության» (լատ.՝ De Origine et conuersa tione bonorum Regum & laude Ciuitatis Hierosolymae: cum exhortatione eiusdem recuperandae) լատիներենից գերմաներեն թարգմանության վրա, որը հիմնված է եղել Էնեա Սիլվիո Պիկոլոմինիի ժամանակագրության վրա և տպագրվել է Բազելում դեռևս 1495 թվականին։ Լատինական բնագրի թարգմանության մեջ արտացոլվել են նրա սեփական քաղաքական հայացքները Սուրբ Հռոմեական կայսր Մաքսիմիլիանի քաղաքականության վերաբերյալ, որը 1518 թվականին Ստրասբուրգում տպագրել է տպագրիչ Յոհան Քնոբլոխը։


== Հրատարակություններ ==
Die Schwabenkriegschronik des Kaspar Frey und ihre Stellung in der eigenцssischen Historiographie des 16. Jahrhunderts Andre G 2 vol. — Stuttgart: Kohlhammer, 2010. — xlix, 1002 s. — ISBN 978-3170209824.


== Մատենագիտություն ==
G Andre. Kaspar Frei // Historisches Lexikon der Schweiz. Akademie der Geistes- und Sozialwissenschaften. — Band 4. — Basel: Schwabe AG, 2005. — ISBN 978-3-7965-1904-8.
G Andre. Baden – St. Gallen – Zürich: die wechselhafte Karriere des Chronisten Kaspar Frey // Argovia. Jahresschrift der Historischen Gesellschaft des Kantons Aargau. — Volume 120. — Aarau, 2008. — S. 94–130.
G Andre. Die Schwabenkriegschronik des Kaspar Frey und ihre Stellung in der eidgenössischen Historiographie des 16. Jahrhunderts. — Teil 1: Darstellung, Teil 2: Edition. — Stuttgart: Kohlhammer, 2010. — lxiv, 1002 S. — (Veröffentlichungen der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg, 176). — ISBN 978-3-17-020982-4.
G Andre. Frey, Kaspar // Encyclopedia of the Medieval Chronicle, ed. by Graeme Dunphy and Cristian Bratu. — Leiden; Boston: Brill, 2016.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Die Schwabenkriegschronik des Kaspar Frey