Ռոդիում

Ռոդիում (լատ.՝ Rhodium), քիմիական տարր է, որի նշանն է Rh , տարրերի պարբերական համակարգի 5-րդ պարբերության տարր, ավանդականորեն տեղավորում են 8-րդ խմբում։ Կարգահամարը՝ 45, ատոմական զանգվածը՝ 102,9055։
Անցումային տարր է, պատկանում է պլատինային մետաղների շարքին։ d տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 4s24p64d85s1։ К, L, М թաղանթները լրացված են։ Ռոդիումը սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ է։


== Պատմություն ==
Ռոդիումը հայտնաբերել է անգլիացի քիմիկոս Ու․ Վոլլաստոնը (1703), բնածին պլատինում և անվանել ըստ նրա աղերի վարդագույն կարմիր գույնի (հին հունարեն՝ ῥόδον - վարդ)։


== Բնության մեջ ==
Ռոդիումը հազվագյուտ և ցրված տարր է, պարունակությունը երկրակեղևում՝ 1-10−7% (ըստ զանգվածի)։ Իզոմորֆ խառնուրդի ձևով հանդիպում է բնածին պլատինում, օսմիումական իրիդիումում (մինչև 3,3 %), պղինձ-նիկելային հանքանյութերում։ Հազվադեպ հանդիպող ռոդիումական նևյանսկիտ միներալը պարունակում է մինչև 11,3 % Rh:


=== Հանքավայրեր ===
Ամեն տարի աշխարհում արտադրում է ավելի քան 30 տոննա ռոդիում։ Հանքավայրերը գտնվում են ԱՄՆ-ի, Կանադայի, Կոլումբիայի, Ռուսաստանի տարածքներում։


== Ստացում ==
Ռոդիումի ստացման հիմնական աղբյուրը պլատինի աֆինաժի կիսապրոդուկտներն են․ արքայաջրում չլուծվող մնացորդը միահալում են H2SO4-ի հետ և տեղափոխում լուծույթ, որտեղից ռոդիումը անջատում են եռամինաքլորիդի՝ [Rh(NH3)3]Cl3 կամ կալիումի քլորռոդիմատի՝ K3[RhCl6] ձևով և վերականգնում են ջրածնի հոսանքում (900 °C)։

  
    
      
        
          2
           
          
            
              (
              N
              
                H
                
                  4
                
              
              )
            
            
              3
            
          
          
            [
            R
            h
            C
            
              l
              
                6
              
            
            ]
            +
            3
             
            
              H
              
                2
              
            
          
          ⟶
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {2\ {(NH_{4})}_{3}{[RhCl_{6}]+3\ H_{2}}\longrightarrow } }
  
  
    
      
        
          2
           
          R
          h
          +
          6
           
          N
          
            H
            
              4
            
            
              +
            
          
          +
          6
           
          C
          
            l
            
              −
            
          
          +
          6
           
          H
          C
          l
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {2\ Rh+6\ NH_{4}^{+}+6\ Cl^{-}+6\ HCl} }
  Ստացվում է 99,85-99,96 % Rh պարունակող փոշի, որը հալում են վակումում կամ արգոնի մթնոլորտում, բարձր հաճախական կամ աղեղային վառարանում։


== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Ռոդիումը սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1960 °C, եռմանը՝ 4500 °C, խտությունը՝ 12420 կգ/մ3։ 800 °C-ից բարձր տաքացնելիս կարելի է ձգել ռոդիումի լարեր (1 մմ) և գլանել թերթեր։ Քիմիական միացություններում ցուցաբերում է +3, հազվադեպ՝ +1, +2, +4 և +6 օքսիդացման աստիճաններ։
Քիմիապես պասսիվ է․ ձուլածո ռոդիումը չի լուծվում ալկալիներում, թթուներում և արքայաջրում։ Դասվում է ազնիվ մետաղների շարքը։ Սովորական ջերմաստիճաններում օդում չի օքսիդանում, փայլը չի կորցնում անգամ ծծմբաջրածնի միջավայրում։


== Իզոտոպներ ==
Բնական ռոդիումը բաղկացած է միայն 103Rh կայուն իզոտոպից։ Ստացվել են 96-110 զանգվածային թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպները։ Ռոդիումը զգալի քանակներով առաջանում է ուրանի և պլուտոնիումի քայքայման հետևանքով միջուկային ռեակտորներում։


== Քիմիական հատկություններ ==
Օդում դանդաղ օքսիդանում է 600 °C-ից բարձր տաքացնելիս և պատվում օքսիդի՝ Rh2O3 շերտով։

  
    
      
        
          
            4
            R
            h
            +
            3
            
              O
              
                2
              
            
            →
            2
            R
            
              h
              
                2
              
            
            
              O
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {4Rh+3O_{2}\rightarrow 2Rh_{2}O_{3}}}}
  Ռոդիումի (III) օքսիդը սև մոխրագույն փոշի է, լուծվում է թթուներում՝ առաջացնելով ռոդիումի (III) աղեր։

  
    
      
        
          
            R
            
              h
              
                2
              
            
            
              O
              
                3
              
            
            +
            12
            H
            C
            l
            →
            2
            
              H
              
                3
              
            
            [
            R
            h
            C
            
              l
              
                6
              
            
            ]
            +
            3
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Rh_{2}O_{3}+12HCl\rightarrow 2H_{3}[RhCl_{6}]+3H_{2}O}}}
  Լուծույթին ալկալի ավելացնելիս անջատվում է կիտրոնադեղին անլուծելի հիդրատը՝ Rh2O3•5H2O։

  
    
      
        
          
            2
            R
            h
            +
            6
            K
            H
            S
            
              O
              
                4
              
            
            →
            2
            
              K
              
                3
              
            
            [
            R
            h
            (
            S
            
              O
              
                4
              
            
            
              )
              
                3
              
            
            ]
            +
            3
            
              H
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Rh+6KHSO_{4}\rightarrow 2K_{3}[Rh(SO_{4})_{3}]+3H_{2}}}}
  

  
    
      
        
          
            2
            R
            h
            +
            3
            B
            a
            
              O
              
                2
              
            
            →
            R
            
              h
              
                2
              
            
            
              O
              
                3
              
            
            +
            3
            B
            a
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Rh+3BaO_{2}\rightarrow Rh_{2}O_{3}+3BaO}}}
  Տաքացնելիս (> 1100 °C) Rh2O3-ը քայքայվում է։ Բարձր ջերմաստիճաններում ռոդիումը միանում է հալոգենների (X), ծծմբի, ֆոսֆորի հետ, առաջանում են RhX3, փոփոխական բաղադրության սուլֆիդներ, ֆոսֆիդներ։

  
    
      
        
          
            2
            R
            h
            +
            6
            N
            a
            C
            l
            +
            C
            
              l
              
                2
              
            
            →
            2
            N
            
              a
              
                3
              
            
            [
            R
            h
            C
            
              l
              
                6
              
            
            ]
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Rh+6NaCl+Cl_{2}\rightarrow 2Na_{3}[RhCl_{6}]}}}
  
  
    
      
        
          
            2
            R
            h
            
              F
              
                6
              
            
            +
            3
            C
            
              l
              
                2
              
            
            →
            2
            R
            h
            
              F
              
                3
              
            
            +
            6
            C
            l
            F
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2RhF_{6}+3Cl_{2}\rightarrow 2RhF_{3}+6ClF}}}
  Ռոդիումը չի միանում ջրածնի (փոշին ադսորբում է), ազոտի, ածխածնի հետ։ Մետաղների հետ առաջացնում է համաձուլվածքներ և ներմետաղական միացություններ (RhBi4, RhPb2 և այլն)։

  
    
      
        
          
            2
            N
            
              a
              
                3
              
            
            [
            R
            h
            C
            
              l
              
                6
              
            
            ]
            +
            3
            N
            a
            O
            H
            →
            R
            h
            (
            O
            H
            
              )
              
                3
              
            
            ↓
            +
            6
            N
            a
            C
            l
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Na_{3}[RhCl_{6}]+3NaOH\rightarrow Rh(OH)_{3}\downarrow +6NaCl}}}
  Համաձուլվածքները Zn, Pb, Bi լուծվում են արքայաջրում, ռոդիումի փոշին՝ նաև տաք ու խիտ H2SO4-ում։ Ռոդիումին հատուկ է կայուն կոմպլեքսային միացություններ առաջացնելը։ 

		
		
		


== Կիրառություն ==
Ռոդիումը օգտագործում են որպես կատալիզատոր (օրգանական միացությունների հիդրում), վոլֆրամի և մոլիբդենի զոդանյութ, նաև մետաղները ռոդիումապատելոլ համար ստացվում են մաշակայուն, կոռոզիա կայուն, չխամրող և լույսը լավ անդրադարձնող ծածկույթներ (լուսարձակներ, տեխնիկական հայելիներ)։
Ռոդիումի համաձուլվածքները պլատինի հետ օգտագործվում են ապակու հալման և քիմիական անոթներ, ապակե և վիսկոզի մանրաթելեր ձգելու, ջերմազույգեր, ոսկերչական իրեր պատրաստելու համար և որպես կատալիզատոր (ամոնիակի օքսիդացում և այլն)։


== Տես նաև ==
Պլատինային մետաղներ
Պարբերական աղյուսակ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ռոդիումը Webelements-ում
Ռոդիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում Archived 2007-09-30 at the Wayback Machine.
Rhodium at The Periodic Table of Videos (University of Nottingham)
Current Rhodium price
Rhodium Technical and Safety Data Archived 2007-10-11 at the Wayback Machine.
CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards