Ցեխ

Ցեխը ջրի և ցանկացած հողակազմ տարբեր տեսակների (ավազակավային, տիղմային, կավային ևն) ջրիկ կամ մածուցիկ խառնուրդն է։ Այն առաջանում է մանրամասնիկ պինդ նյութերի և հեղուկի միախառնումից, ինչը միշտ չէ, որ տեղի է ունենում նստվածքային գործընթացների հետևանքով։ Սովորաբար այն ձևավորվում է ջրամբարների մերձակայքում կամ մթնոլորտային տեղումներից հետո։ Ցեխի հնագույն կուտակումները ժամանակի ընթացքում պնդանալով ձևավորում են նստվածքային ապարներ` կավային հերձաքար, ցեխաքար ևն։ Գետախորշերում հավաքվող ցեխի կուտակումները ժամանակի ընթացքում վերածվում են ծովեզրյա ցեխի կուտակումների։ Ստորջրյա ցեխը կլանում է թթվածինը ։ Դա կարող է հանգեցնել ջրի անօքսիայի, որը, սակայն, կարող է օդավորվել կենդանի օրգանիզմների շնորհիվ։ Ցեխերի որոշ տեսակներ օգտագործվում են ցեխաբուժության մեջ։
Հայերեն «ցեխ» բառը ծագում է շումերերեն 𒋞 (ճահիճ) բառից։ Հայերենում «ցեխոտ» բառն օգտագործվում է նաև որպես «կեղտոտ» բառի հոմանիշ։


== Գիտական դասակարգում ==
Թեև ցեխ բառով անվանում են ցանկացած հողակազմի և ջրի խառնուրդը, գոյություն ունի ցեխերի գիտական դասակարգում։ Տարբերում են կավային, աղային, գիպսային, կրաքարային (կալցիումի կարբոնատով (CaCO3) հարուստ), որձաքարային (սիլիցիումի երկօքսիդով (SiO2) հարուստ), ռադիոլարիտային (ճառագայթավորների մնացորդներից բաղկացած), գլոբիգերինային (գնդակիրների մնացորդներից բաղկացած) և այլ ցեխեր։


== Կենսագոտի ==


=== Ցամաքային ===

Ցեխը կենսագոտի է բազմաթիվ կենդանիների համար, ինչպիսիք են, օրինակ` որդերը, գորտերը, խխունջները, կատարաոստրեները, խեցգետինները։ Այլ կենդանիներ, օրինակ` գետաձիերը, խոզերը, ռնգեղջյուրները, գոմեշները և փղերը ցեխալոգանքի միջոցով իրենց վրայից մաքրում են տարբեր մակաբույծների և/կամ պաշտպանվում են արևից։ Թաց ցեխի մեջ կարող են ծվադրել տարբեր միջատներ։


=== Ջրային ===
Ցեխը կարևոր դեր է խաղում ծովային էկոհամակարգի համար։ Հողափոր կենդանիների և ձկների գործունեության արդյունքում ծովեզրյա ցեխն անընդհատ շրջապտույտի մեջ է գտնվում, ինչի հետևանքով այն կատարվում է թթվածնի, պարարտանյութերի և հանքային աղերի անընդհատ շրջապտույտ և փոխանակություն ջրի և նստվածքի միջև։
Ջրաբնակ որոշ տեսակներ ստեղծում են խորը ցանցանման փորվածքներ, որոնք կարող են միացված լինել իրար։ Դա պատճառ է դառնում, որ փորված ցեղը դառնա արդյունավետ կենսագոտի, որը հարուստ է սննդով և ապահովում է ապաստան ցեխաբնակ և ցեխի վրա ու դրա մեջ սնունդ հայթհայթող կենդանիների համար։


== Շինարարական կիրառություն ==

Ցեխը մարդկության օգտագործած հնագույն շինանյութերից է։ Հարավային Ասիայում հայտնաբերվել են ցեխակերտ տներով բնակավայրեր։ Ցեխը լայն կիրառվել է հնդկական, միջագետքյան, մինոյան և եգիպտական քաղաքակրթությունների շինարարություններում։


=== Շաղախ ===
Շինարարության մեջ կիսաջրիկ ցեխը կիրառվում է որպես շաղախ, սվաղ և խտածածկույթ։ Կախված խառնուրդի մեջ օգտագործվող նյութերից և դրանց հարաբերակցությունից այդ խառնուրդը կարող է տարբեր անվանումներ ունենալ։


=== Շինանյութ ===
Ցեխը, կավագլանը, ալիզը, կավը և այլ անվանումներն ավանդաբար օգտագործվել են բնորոշելու համար ջրի և ընդերքանյութերի խառնուրդը, որին հնարավոր է խառնել նաև քարեր, խիճ, ծղոտ, կիր կամ բիտում։ Ցեխային խառնուրդներն օգտագործվել են շինությունների պատեր, հատակներ և տանիքներ կառուցելու համար։ Աշխարհի տարբեր մասերում օգտագործվել են կավե աղյուսներ (թրծված կամ հում), մորճուկավ, հողապատ ևն։


==== Ալիզ ====
Ցեխի և ջրի խառնուրդից հնարավոր է ստանալ ցեխաղյուս` ալիզ։ Այն ստացվում է ցեխը և ջուրն իրար խառնելուց և այդ խառնուրդը հատուկ կաղապարի մեջ լցնելուց հետո այն բացօթյա չորացնելուց հետո։ Հաճախ նման աղյուսների մեջ օգտագործվում է ծղոտ։ Այն աղյուսների մեջ ստեղծում է հյուսվածք, ինչն ավելի ամուր է դարձնում դրանք։ Աղյուսների վրա գործադրվող ուժը ցրվում է ծղոտի միջոցով և դրանով նվազում է աղյուսների փշրվելու հնարավորությունը։
Ցեխաշեն շինությունները պետք է լավ պաշտպանված լինեն հոսքային ջրերից։ Դա կարող է արվել քարով, թրծած կավով, շինարարական աղբով։ Անձրևաշատ տեղանքում նման շինությունները տեղումներից պաշտպանվում են կարկառով։ Չորային տեղանքում հարթ ցեխատանիքը պաշտպանվում է ցեխից խտածածկույթով, որը թրջվելով այն դարձնում է ջրադիմացկուն։


==== Թրծած աղյուսներ ====
Թրծած աղյուսներն ավելի ամուր և դիմացկուն են, բայց դրանց արտադրությունը պահանջում է ավելի շատ ջանք։ Թրծած աղյուսները հիմնականում պատրաստում են կավային կամ կավային ու ավազային հումքից։


==== Ամրապնդված ցեխ ====
Ամրապնդված ցեխը ցեմենտային կամ բիտումային շաղախ պարունակող ցեխն է։ Նման խառնուրդներն օգտագործվում են արագ ու էժան աշխատանքների կատարման ժամանակ, օրինակ` երկրորդական ճանապարհների կամ հողերի բարելավման ժամանակ։


== Խեցեգործություն ==
Խեցեգործությունը կավի ու դրա հանքային հավելանյութերի խառնուրդների թրծումից պետքական տեսքի առարկաների ստանալու և դրանք հատուկ վառարաններում չորացնելու գործընթացն է։ Վառարանի միջոցով մշակելիս կավե իրերի մեջից դուրս է գալիս ավելորդ խոնավությունը, դրանք ստանում են հավելյալ կարծրություն և ավելի ընդգծված տեսք։ Կավե իրը կարող է զարդարվել նախքան վառարանում թրծելը, կամ դրանից հետո։ Նախքան հում կավին տեսք տալն այն պետք է կոլոլվի և հունցվի։ Դա թույլ է տալիս բաշխել դրա մեջի խոնավությունը և դուրս անել օդը։ Գոյություն ունեն նաև օդաքամիչ սարքեր կավի համար։ Հունցումից հետո կավե իրերին տալիս են տեսք։ Տեսքը տալուց հետո կավե իրը չորացնում են, ապա` թրծում։ Ջրիկ ցեխի պատրաստումը շատ կարևոր է խեցեգործության մեջ, քանի որ դրա ժամանակ առանձնացվում են խոշոր կտորները։


== Դժվարություններ ==

Ցեխը կարող է խնդիրներ առաջացնել մոտորային տրանսպորտի համար, հատկապես բարձր խոնավության դեպքում, քանի որ տրանսպորտի ցանկացած գործառույթ, որը կապված է ուղղության և արագության փոփոխման հետ, կախված է անիվների և ճանապարհի շփումից։ Ցեխի շերտը ճանապարհի կամ անիվների վրա կարող է պատճառ դառնալ տրանսպորտի ջրասահման համար։
Հորդ անձրևները, ձնհալքը, կամ ապարային ջրերի բարձր մակարդակը կարող են առաջացնել հողի կամ ապարների շարժ, դառնալով սելավների, սողանքների, քարաթափումների, ձագարափոսերի պատճառ։
Հրաբխային տեղանքներում սելավները (լահարներ (ճավ. ꦮ꧀ꦭꦲꦂ)) լինում են ժայթքումներից հետո, երբ անձրևը տարածում է հրաբխային մոխիրը։
Էլ Նինյոյի պատճառով ԱՄՆ-ի արևմտյան մասում երկար ժամանակ գերիշխում էին սելավները։


== Սննդի մեջ ==

Հայերենում կան սննդի սխալ պատրաստման վերաբերյալ կոպտասացություններ, օրինակ` "ցեխ դառնալ" կամ "ցեխանալ": Վատահամ սնունդը երբեմն անվանում են "հողահամ":
Գոյություն ունեն «ցեխ» պատրաստելու մանկական բաղադրատոմսեր։ Դրանց հիմքում շոկոլադից կամ օսլայից շիլան է և դրանց բաղադրությունում բացակայում է  որևէ տեսակի ցեխը։


=== Հողակերություն ===
Հողակերությունը (հուն․՝ γεωφαγία) հող կամ հողանման նյութեր ուտելու երևույթն է։ Որոշ կենդանի օրգանիզմներ որպես սնունդ օգտագործում են տարբեր հանքային ապարներ, սակայն այդ երևույթը կարող է հանդիպել նաև մարդկանց շրջանում, հատկապես` գյուղական տեղանքների երեխաների և հղի կանանց։


== Սոցիալական և մշակութային կիրառություն ==


=== Ցեխաբուժություն ===
Ցեխաբուժությունը տարբեր ծագման բուժիչ ցեխերի և ցեխանման նյութերի կիրառումն է բուժական նպատակներով։ Ցեխերը բուժիչ նպատակներով օգտագործել են դեռևս Հին Հունաստանում ու Հռոմում և Եգիպտոսում։ Հնում Հայաստանում ցեխաբուժության կարևոր կենտրոններից են եղել Բաղանիք արքունականք, Վայոց ձորի, Վարշակի, Եղեգի ջերմուկները։ Ցեխաբուժության մի տեսակ է ցեխալոգանքը։


=== Ցեխի մարզաձևեր ===
Ցեխն օգտագործվում է տարբեր մարզաձևերի տարատեսակների մեջ։ Դա արվում է մրցումը դժվարացնելու կամ ավելի զվարճալի դարձնելու համար։ Նման մարզաձևերից են ցեխավազքը, ցեխի ֆուտբոլը, ցեխի ըմբշամարտը, ցեխի վոլեյբոլը, ցեխի մոտոմրցումը, ցեխի ավտոմրցումը ևն։


=== Խաղեր և զվարճանք ===
Ցեխով խաղերը տարածված զբաղմունք են երեխաների համար։ Դա ոչ միայն զվարճալի զբաղմունք է, այլ նաև օգտակար։
Հարավկորեական Պորյոնում ամեն տարի անցկացվում է ցեխի փառատոն։ Նման փառատոն կա նաև Բրազիլիայում։ Ցեխային ավանդական արարողություններ են պահպանվել Չինաստանում, Ճապոնիայում, Հայիթիում և Օվկիանիայում։


== Դարձվածքներ ==
Հայերենում կան «ցեխ» բառով կազմված տարբեր դարձվածքներ.

«Ցեխ անել» - ուրիշի ունեցվածքը յուրացնել
«Ցեխը կոխել» - խայտառակել
«Ցեխը կոխ տալ» - վատ պարել
«Ցեխը քսել երեսին» - խայտառակել
«Ցեխն արևին» - մեռնել
«Ցեխն ընկնել» - վերանալ
«Ցեխն ընկածին տրորել» - տուժածին վնասել։


== Ծանոթագրություններ ==