Ադրբեջանի ժողովրդական կառավարություն

Ադրբեջանի ժողովրդական կառավարություն  (պարսկերեն՝ حکومت خودمختار آذربایجان‎; ռուս.՝ Азербайджанское народное правительство), Խորհրդային Միության ստեղծած խամաճիկ պետություն շահական Իրանի տարածքում։ Չճանաչված պետությունը գոյություն է ունեցել 13 ամիս՝ 1945 թվականի նոյեմբերից մինչև 1946 թվականի դեկտեմբերը: Ստեղծվել է Իրանական ճգնաժամի հետևանքով՝ «Սառը պատերազմի» արշալույսին։ Մայրաքաղաքը եղել է Թավրիզը։


== Պատմություն ==
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի առաջին տարիներին հիտլերյան Գերմանիան կարողացել էր օկուպացնել կամ իր ազդեցության տակ վերցնել գրեթե ամբողջ ցամաքային Եվրոպան։ Բացառություն չէր կազմելու նաև Խորհրդային Միությունը, որի վրա Ադոլֆ Հիտլերը հարձակվեց 1941 թվականի հունիսի 22-ին։ Սկսվեց խորհրդային ժողովուրդների Հայրենական մեծ պատերազմը, որը տևեց շուրջ չորս տարի։ Կարմիր բանակին ֆաշիստների դեմ պայքարելու համար մարտական օգնություն պետք է ցուցաբերվեր, որն Անգլիան իրականացրեց Իրանի միջոցով. 1941 թվականի օգոստոսին բրիտանական զորքերը Հնդկաստանից, իսկ խորհրդային ​​զորքերը՝ Հայկական ԽՍՀ և Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքից ներխուժեցին Իրան։ Իրանի միապետ Ռեզա շահ Փահլավին համակրանք ուներ ֆաշիստների հանդեպ. սեպտեմբերի 16-ին բրիտանացիները ստիպեցին նրան գահից հրաժարվել հանուն իր որդու՝ Մոհամմադ Ռեզա շահ Փահլավիի օգտին։
Նույն ժամանակ խորհրդային զորքերը մտան Թավրիզ։ Ջաֆար Փիշևարին այստեղ հռչակում է Ադրբեջանի ժողովրդական կառավարությունը։ Այս գործողությունը կատարվեց ԽՍՀՄ ղեկավար Իոսիֆ Ստալինի ուղղակի հրահանգով, որը պաշտոնապես ղեկավարում էր ԽՍՀՄ Պետանվտանգության Գլխավոր կոմիսար Լավրենտի Բերիան, իսկ գործնականում՝ Միր Ջաֆար Բաղիրովը, որը Բաքվում Ադրբեջանի կոմունիստական ​​կուսակցության առաջին քարտուղարն էր: Նորաստեղծ պետությունը ԽՍՀՄ-ից ստանում էր դրամական և զինական միջոցներ՝ Իրանի վրա ճնշում գործադրելու համար. Ստալինին ցանկալի էին նավթային զիջումներ։ Իրանի տարածքում սկիզբ է դրվում գրական ադրբեջաներենին. դրան օժանդակում են Ադրբեջանական ԽՍՀ գրողներ, լրագրողներ և ուսուցիչներ։ Մինչ այդ դպրոցներում արգելել էին ադրբեջաներենի օգտագործումը թատերական ներկայացումների, կրոնական արարողությունների, գրքերի հրատարակման համար։ Այս հրահանգները տրվել էին, չնայած այն հանգամանքին, որ Ռեզա Շահի մայրը՝ Նուշ Աֆարինը, և նրա կինը՝ Թաջ ալ-Մոլուք Այրիմլուն ազարիներ էին։


== Հիմնադրում ==
Ադրբեջանի դեմոկրատական ​​կուսակցությունը (պարսկերեն՝ فرقه دموکرات آذربایجان) հիմնադրվել է Թավրիզում, 1945 թվականի սեպտեմբերի 3-ին՝ Ջաֆար Փիշևարիի գլխավորությամբ։ Մինչ այդ գոյություն ունեցող մեկ այլ կոմունիստական կուսակցություն՝ «Թուդե» (պարսկերեն՝ حزب تودۀ ایران) անունով, լուծարվեց և միացավ առաջինին։ Հզորանալով իրանական Ադրբեջանում՝ կուսակցությունը նախաձեռնել է տեղական հեղաշրջում՝ խորհրդային բանակի օգնությամբ։ 1945 թվականի սեպտեմբերի առաջին շաբաթվա ընթացքում Ադրբեջանի Ժողովրդավարական կուսակցությունը հայտարարեց, որ իր նախաձեռնությունն է վերցնում Իրանական Ադրբեջանի կառավարումը։ 1945 թվականի նոյեմբերի 18-ին տեղական նորաստեղծ ոստիկանությունն անարյուն հեղաշրջում է սկսում և մինչև նոյեմբերի 21-ը վերցնում իշխանության պաշտոնները։ Ստեղծվում է ինքնավար հանրապետություն՝ 39 անդամների ազգային գործադիր կոմիտեի կողմից։

Կարևոր էր նորաստեղծ պետության սահմանների հարցը։ 1921 թվականին կնքված Մոսկվայի, ապա և Կարսի պայմանագրով ձևավորվել էին Անդրկովկասի պետությունների սահմանները։ Հայկական ԽՍՀ սահմանը հասցվել էր մինչև Երասխ, որպեսզի սահմանային կապ ունենա Իրանի հետ, իսկ Նախիջևանը մնում էր Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում՝ որպես ինքնավար հանրապետություն, սակայն ընդհանուր սահման չուներ Թուրքիայի հետ։ 1930 թվականին Թուրքիան Իրանին տրամադրում է սահմանային տարածքներ՝ Վան քաղաքից ոչ հեռու, փոխարենն Իրանից ստանալով 8 կիլոմետրանոց միջանցք՝ Նախիջևանին հասնելու համար։ Երասխ հասած սահմանը կորցրեց իր կարևորությունը։ Նույն սխալը չկրկնելու և նորաստեղծ Ադրբեջանը Թուրքիայի հետ որևէ ցամաքային կապ չունենալու համար գծվեցին կատարելապես այլ սահմաններ. թուրք-պարսկական ամբողջ սահմանի երկայնքով ընկած բոլոր հողերը՝ Ուրմիա, Սալմաստ և Մակու քաղաքներով ու նրանց շրջակայքով, միացվեցին Մահաբադի քրդական հանրապետությանը։
Այդ ժամանակ արդեն ավարտվել էր երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, և սկսել էր սառը պատերազմ երկու գերտերությունների միջև՝ ԱՄՆ-ի ու ԽՍՀՄ-ի։ ԱՄՆ-ը աստիճանաբար մեծացնում է ռազմական օգնությունն Իրանի կառավարությանը։ Արևմտյան ուժերի ճնշման ներքո Խորհրդային Միությունը հրաժարվեց Թուրքիայի հաշվին Վրացական և Հայկական ԽՍՀ տարածքների ընդլայնումից, ինչպես նաև չեղյալ հայտարարեց նորաստեղծ պետության աջակցությունը։ Իրանական զինված ուժերը 1946 թվականի նոյեմբերին հաջողությամբ վերականգնեցին իրանական իշխանությունը ոչ միայն այս, այլև Մահաբադի նորաստեղծ հանրապետությունում։ Ավարտվեց Իրանական ճգնաժամը, իսկ Իրանի խնդիրը դարձավ սառը պատերազմի բացումը։ Թավրիզում ողջունեցին վերադարձող իրանական զորքերին, իսկ ադրբեջանցի ուսանողները հրապարակայնորեն այրեցին իրենց մայրենի լեզվով դասագրքերը։ Փիշևարին և նրա կաբինետը հեռացան Խորհրդային Միություն։


== Անկում ==
1946 թվականի հունիսի 13-ին պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել պաշտոնական Թեհրանի և Ադրբեջանի պատվիրակության ղեկավար Ջաֆար Փիշևարիի միջև, որի համաձայն վերջինս համաձայնվել է հրաժարվել իր կուսակցության ինքնավարությունից, իր նախարարությունների և վարչապետի պաշտոնից՝ դառնալով Իրանի մաս։ Նրա խորհրդարանը պետք է վերածվեր գավառական խորհրդի՝ հաստատված Իրանի սահմանադրությամբ։ Նույն տարվա դեկտեմբերի 11-ին իրանական բանակը, ամերիկյան և բրիտանական ռազմական աջակցությամբ վերադարձավ Թավրիզ։ Ըստ ԱՄՆ Արդարադատության Արդարադատության նախարար Ուիլյամ Օ. Դուգլասի, մինչ ռուսական բանակը եղել է Ադրբեջանում տեղակայված իր լավագույն վարքագիծը, իրանական բանակը պահում էր որպես գրավող ուժ՝ ստորացնելով բնակիչներին ու ավերելով նրանց տները, թալանելով ունեցվածքը և կործանելով բնակավայրերը։ Ղեկավարներից շատերը ապաստան գտան Ադրբեջանի ԽՍՀ-ում։ Ջաֆար Փիշևարին մահացել է 1947 թվականին Բաքվում տեղի ունեցած ավտովթարի հետեւանքով։


== Տես նաև ==
Մահաբադի հանրապետություն


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==