Իզաբելլա Մեդիչի

cԻզաբելլա Ռոմոլա Մեդիչի (իտալերեն՝ Isabella Romola de Medici, օգոստոսի 31, 1542, Ֆլորենցիա - հուլիսի 16, 1576, Չերետո Գվիդի, Ֆլորենցիա, Տոսկանա, Իտալիա), Մեդիչի տոհմի արքայադուստր, Տոսկանայի մեծ դուքս Կոզիմո I- ի դուստրը: Օրսինի տոհմի դուքս Պաոլո Ջորդանո I-ի կին, ամուսնության մեջ - Բրաչիանոյի դքսուհի։
Վերածննդի դարաշրջանի ամենագեղեցիկ և կիրթ կանանցից մեկը։ Հովանավորում էր գիտնականներին, բանաստեղծներին և երաժիշտներին։ Մահացել է ընդհատվող ջերմությունից։ Դքսուհու մահից գրեթե անմիջապես հետո լուրեր ծագեցին, որ նրան խեղդել են խանդոտ ամուսնու հրամանով։ Պարզվեց, որ սպանության տեսությունը սխալ է, բայց բազմաթիվ ստեղծագործություններում այն սատարեցին գրողներն ու դրամատուրգները։


== Կենսագրություն ==


=== Վաղ տարիներին ===

Իզաբելլա Ռոմոլան ծնվել է Ֆլորենցիայում 1542 թ․ օգոստոսի 31 -ին : Նա Տոսկանայի ապագա մեծ դուքս Կոզիմո I- ի, այդ ժամանակ՝ Ֆլորենցիայի դուքս, և Դոլնա Էլեոնորա Ալվարես դե Տոլեդոյի՝ Տոլեդոների տոհմի ազնվական կնոջ 3-րդ երեխան: Իր հայրական կողմից նա կոնդոտյե Ջովաննի Բլեք Ստրայփսի և Մարիա Սալվիատիի թոռն էր, վերջինիս նրա նախապապը Լորենզո Փառահեղն  էր: Մայրական կողմից նա Պեդրո Մեծի, Նեապոլի փոխարքայի և  Մարիա Օսորիո-և-Պիմենտելի՝ Վիլյաֆրանկա-դել-Բիերսոյի  թոռնուհին էր։
Նույնիսկ արգանդում արքայադուստրն այնքան ակտիվ էր, որ հղի մայրը վստահ էր, որ որդի է ունենալու, բայց հայրը, ընդհակառակը, դստեր ծնունդ էր սպասում : Էլեոնորը նույնիսկ գրազ է եկել Կոսիմոյի հետ, որ տղա է ծնվելու, և պարտվել է։ Ծնված աղջկան Իզաբելլա անվանեցին՝ ի պատիվ իր մորաքրոջ ու հոր առաջին հարսի, և Ռոմոլա՝ ի պատիվ քաղաքի Ֆիեզոլա քաղաքի սուրբ հովանավորի: Նրա ծնունդը մեծ ուրախությամբ դիմավորեցին Մեդիչի տանը։ Ըստ ժամանակակիցների՝ նա Ֆլորենցիայի դուքսի և դքսուհու ընտանիքի ամենագեղեցիկ երեխան էր :
Իզաբելլայի մանկությունն անցել է Պալացցո Վեկկիոյի և Պալացցո Պիտտիի միջև, որտեղ գտնվում էր դքսության արքունիքը, որը մի պալատից տեղափոխվում էր մյուսը: Դքսի և դքսուհու բոլոր երեխաները լավ կրթություն ստացան։ 5 տարեկան հասակում Իզաբելլան սկսեց ուսումնասիրել լատիներեն և հունարեն։ Հումանիտար գիտությունները նրան սովորեցրել են բանասերներ Անտոնիո Անջելի դա Բարգան և Պիերո Վետտորին , երաժշտությունը ՝ պալատական երաժիշտ և կոմպոզիտոր Մատիա Ռամպոլինին: Մանկուց արքայադուստրը սերտ հարաբերություններ է հաստատել իր կրտսեր եղբոր ՝ Ջովանիի՝ ապագա կարդինալի հետ :


=== Ամուսնություն ===

Երբ Իզաբելլան 11 տարեկան էր, ծնողները նշանեցին նրան 12-ամյա Պաոլո Ջորդանո I-ի՝ Օրսինիի տոհմի Բրաչչանոյի և Անգուիլարայի սենյորի հետ (1.1.1541-11.13.1585): Իզաբելլայի փեսացուն Գերոլամո Օրսինիի և Ֆրանչեսկա Սֆորցա դի Սանտա Ֆիորայի որդին էր. հոր կողմից նա Հուլիոս II պապի անօրինական դուստր Ֆելիսե դելլա Ռովերեի թոռն էր, մոր կողմից` Պողոս III- ի պապի անօրինական դուստր Կոնստանցիա Ֆարենզեի թոռը:
Այս ամուսնությունը պետք է շարունակեր Օրսինիի և Մեդիչիի տոհմերի միջև ամուսնական կապերի երկար ավանդույթը : Մյուս կողմից, Ֆլորենցիայի դուքսը հույս ուներ այս կերպ ամրացնել Սուրբ Աթոռի ներքո գտնվող Մեդիչի տոհմի դիրքերը և Օրսինիի տոհմի գլխավորին Ֆրանսիայի թագավորին ավանդական ծառայության մեջ դնելու փոխարեն ծառայության մեջ դնել Սուրբ Հռոմեական կայսրության կայսրին :
1553 թ․ հուլիսի 11 -ին Հռոմում կնքվեց ամուսնական պայմանագիր։ Փեսայի կողմից պայմանագիրը ստորագրել է նրա խնամակալը՝ կարդինալ Գվիդո Ասկանիո Սֆորցա դի Սանտա Ֆիորան։ Հարսի կողմից`Ֆլորենցիայի դուքս Ավերարդո Սերրիստորիի դեսպանը: Նույն թվականի հուլիսի 24-ին պայմանագիրը վավերացվեց Ֆլորենցիայում, որտեղ ժամանեց փեսան և որտեղ նա ստիպված եղավ մնալ աներոջ հսկողության ներքո:
Հարսանեկան արարողությունը տեղի է ունեցել Ֆլորենցիայում 1556 թ․ հունվարի 28 -ին՝ մինչ Պաոլո Ջորդանոյի Հռոմ մեկնելը։ Այս իրադարձությունից 1 ամիս առաջ Պողոս IV պապը նրան նշանակեց Պապական պետության բանակի հրամանատար և նրան պատերազմի կանչեց Իսպանիայի բանակի և կայսրության դեմ։ Հարսանեկան արարողությունները տեղի ունեցան Ֆլորենցիայում 1558 թ․ սեպտեմբերի 3 -ին՝ պատերազմի ավարտից հետո։ Ի պատիվ այս իրադարձության, կոմպոզիտորներ Ֆրանչեսկո Կորտեկիան և Ֆիլիպ դե Մոնտեն գրել են վոկալ ստեղծագործություններ  :
Հարսանիքից հետո նորապսակները շարունակում էին ապրել Ֆլորենցիայում։ Հաջորդ 4 տարիների ընթացքում Իզաբելայի ավագ ու կրտսեր քույրերն ու մայրը մահացան։ Մնալով ընտանիքի միակ կինը՝ նա աջակցում էր հորը և խնամում իր կրտսեր եղբայրներին :


=== Բրաչչանոյի դքսուհի ===

1560 թ. հոկտեմբերի 9 -ին Հռոմի պապ Պիոս IV- ը Բրաչչանոյի տիրակալին տվեց դքսության կարգավիճակ, իսկ Պաոլո Ջորդանոն դարձավ Բրաչչանոյի I դուքսը, իսկ նրա կինը՝ դքսուհին: 1565 թ․ հոկտեմբերին Ֆլորենցիայի դուքսը նրանց նվիրեց Վիլլա Պոջիո Բարոնչելիին, որը դստեր խնդրանքով զարդարված էր Վինչենցո դե Ռոսիի և Վինչենցո Դանտիի քանդակներով :
Իզաբելլան ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Ֆլորենցիայի դքսության քաղաքական կյանքին։ Նա ոչ պաշտոնական դիվանագիտական կապեր է հաստատել ինքնիշխան պալատների ղեկավարների կանանց հետ։ Նա նամակագրական կապ էր պահպանում Յոհաննա Ավստրիացու՝ ավագ եղբոր հարսնացուի հետ՝ մինչ 1565 թ․ դեկտեմբերին Տոսկանայում հարսանիքի ժամանելը։ Իզաբելլան անձամբ հանդիպեց նրան և որոշ ժամանակ անցկացրեց նրա հետ Պոջե-ա-Կայանո վիլլայում՝ օգնելով նրան ընտելանալ նոր պայմաններին։ Ժառանգի հարսի՝ Ֆլորենցիա հանդիսավոր մուտքի ժամանակ Բրաչչանայի դքսուհուն ուղեկցում էին մասնավոր պալատականները։ Նա իր հոր հետ էր, երբ 1570 թ․ Հռոմում Պիոս V պապը նրան շնորհեց Տոսկանայի մեծ դուքսի կոչում:
Ըստ ժամանակակիցների՝ Իզաբելլան գեղեցիկ, խելացի և բարեպաշտ կին էր։ Ֆլորենցիայի իր տանը նա ապաստան տվեց ինկվիզիցիայի կողմից հալածվածներին։ Նա վարձել էր բողոքական աստվածաբան Ֆաուստո Պոալո Սոցինիին։ Նա հովանավորում էր գիտության և արվեստի մարդկանց։ Նա աջակցեց կոմպոզիտոր, երաժիշտ և երգչուհի Մադալենա Մեձարիի (մականունը՝ Կազուլանա) աշխատանքին։ Իրենց հերթին գիտնականները, կոմպոզիտորներն ու բանաստեղծները իրենց ստեղծագործությունները նվիրեցին նրան։ Իզաբելլան ինքն է գրել երաժշտությունը. պահպանվել է դքսուհու միակ ստեղծագործությունը՝ «Կյանքի ուրախությունը» լյութի համար կոմպոզիցիան։ Արդեն չափահաս տարիքում նա լրջորեն մաթեմատիկա էր պարապում՝ հայտնի աստղագետ և մաթեմատիկոս Իրգանցիո Դանտիի հսկողությամբ :
Պաոլո Ջորդանոյի և Իզաբելայի ընտանիքը երկար ժամանակ երեխաներ չուներ։ Դրանում մասամբ մեղավոր էր դքսի ռազմական կարիերան։ Վերջինս հռչակավոր կոնդոտիեր է, մասնակցել է բազմաթիվ մարտերի և նույնիսկ վիրավորվել Լեպանտոյի հայտնի ճակատամարտում։ Մի շարք վիժումներից հետո դքսուհին կարողացավ լույս աշխարհ բերել 3 երեխա, որոնցից 2-ը ողջ մնացին։

Ֆրանչեսկա Էլեոնորա Օրսինի (1571 - 17.12.1634), Բրաչչանյան արքայադուստր, ամուսնացել է Ալեսսանդրո Սֆորցայի հետ (1572 - 29.4.1631), Սենյայի դուքս, Սանտա Ֆիորայի և Կոտինյոլի կոմս, Պրոխենոյի և Վարձիի մարկիզի;
Բրակիանոսի 2 -րդ դուքս Վիրջինիո Օրսինի (1572 - 9.9.1615) ամուսնացած էր Ֆլավիա Պերետտի-Դամաշենիի հետ(1573 - 14.9.1606)  :Իր երեխաների հետ միասին, մեծն դքսի խնդրանքով, Իզաբելլան դաստիարակում էր իր կրտսեր եղբորը, դոն Ջիովանիին, որը ծնվել էր իր հոր և Էլեանորա դելյի Ալբիցիի հետ կապի արդյունքում:


=== Մահվան հանգամանքները ===

Իզաբելլան մահացել է Չերետտո-Գվիդի վիլլայում, 1576 թ․ հուլիսի 16 -ին : Երկար ժամանակ հիվանդ Բրաչչանոյի դքսուհու մահվան պատճառը ընդհատվող ջերմությունն էր: Մահվան բնական բնույթը հաստատվում է արխիվային փաստաթղթերով։ Իզաբելլայի և նրա ամուսնու միջև պահպանված լայն նամակագրությունից պարզ է դառնում, որ դուքսը և դքսուհին սիրում էին միմյանց, և  Պաոլո Ջորդանոն անհանգստացած էր իր հիվանդ կնոջ առողջությամբ։ Իզաբելլան օգնում էր ամուսնուն քաղաքական ասպարեզում, և նրա մահը փչացրեց նրա կարիերան :
Այնուամենայնիվ, Բրաչչանոյի դքսուհու մահից գրեթե անմիջապես հետո լուրեր տարածվեցին, որ նա սպանվել է: Այս խոսակցությունների աղբյուրները, որոնք Իզաբելային բնութագրում էին որպես ազատամիտ, իսկ նրա ամուսնուն՝ որպես դաժան և եսասեր բռնակալ, Մեդիչիի տան հակառակորդների քրոնիկոններն ու բացահայտ զրպարտիչ անանուն պամֆլետներն էին։ Լուրերը միտումնավոր տարածվեցին Տոսկանայի Մեծ դքսության թշնամի պետությունների դիվանագիտական նամակագրության միջոցով: Պաշտոնապես հայտարարվեց, որ Բրաչչանայի դքսուհին մահացել է Չերրետո-Գվիդի վիլլայում, որտեղ նա գտնվում էր որսի առիթով, որ նա մահացել է առավոտյան, երբ լվանում էր մազերը, և Բրաչչանոյի դուքսը նրան մահացած է գտել ծնկներին :
Իզաբելլայի հարազատների կողմից զրպարտիչների դեմ պայքարը ավելի շատ լուրեր տարածեց: Հայտնվեցին անհաջող սպանության մի քանի վարկածներ։ Նրանցից մեկի համաձայն՝ արքայադուստրը, որը կարոտել էր տղամարդու ուշադրությանը, ամուսնու բացակայության դեպքում, իրեն սիրեկան գտավ, որը ամուսնու երիտասարդ զարմիկն էր, ում նա խնամում էր։ Մինչ մեծն դուքսը կենդանի էր, որին, ի դեպ, նաև մեղադրում էին դստեր հետ արյունապիղծ հարաբերությունների մեջ, Բրաչչանոյի դքսուհին իրեն ապահով էր զգում, բայց հոր մահվան դեպքում նա կորցրեց աջակցությունը։ Նոր Մեծն դուքսը՝ իր ավագ եղբայրը, անիծյալ ամուսնուն հրամայեց սպանել իր անհավատարիմ կնոջը։ Հրամանը կատարվեց, և դքսուհուն կեսօրին խեղդամահ արեցին Չերետո-Գուիդի վիլլայում՝ մի քանի վկաների ներկայությամբ։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Բրաչչանոյի դուքսը սիրահարվել է ամուսնացած կնոջ, սպանել ամուսնուն և որոշել ազատվել կնոջից՝ կեղծ մեղադրելով նրան դավաճանության մեջ  :
Արդեն 18-րդ դ․ Յակոպո Րիգուչչո Գալլուցցին  իր Տոսկանայի մեծ դքսության պատմության մեջ (1781 թ.) մատնանշեց Իզաբելայի սպանությունը հաստատող փաստաթղթերի և հուսալի ապացույցների բացակայությունը։ Նա առաջարկեց, որ խոսակցությունների միակ պատճառը հպատակների համար դքսուհու մահվան հանկարծակիությունն էր : Կապիտոլիումի պատմական արխիվի ղեկավար, պատմաբան Էլիզաբետտա Մորիի  վերջին հետազոտությունները համոզիչ կերպով ապացուցեցին Բրաչչանայի դքսուհու մահվան և նրա սպանության պատմության կեղծման բնական էությունը   ։


== Ծագումնաբանություն ==


== Մշակույթում ==
Բրաչչանոյի դքսուհու սպանության պատմությունը լայն տարածում ունի գրականության մեջ՝ Ջոն Ուեբստերի "Սպիտակ սատանա" (1612 թ.) ողբերգությունից մինչև Ֆրանչեսկո Դոմենիկո Գերացցիի «Իզաբելլա Օրսինի. Բրաչչանոյի դքսուհի» (1856) պատմավեպը, և Ալեքսանդր Դյումայի պատմական էսսե «Մեդիչին» (1845)։  Նա հիշատակվում է Ստենդալի «Իտալական տարեգրություններում»  : Ժամանակակից հրապարակումներից այս թեմային են վերաբերում պատմաբան Կարոլին Պ. Մերֆիի "Մեդիչի արքայադուստրի սպանությունը" (2008) և "Իզաբելլա Մեդիչի. Վերածննդի արքայադստրի վառ կյանքը և ողբերգական ավարտը" (2011) : Նույն սյուժեն է  օգտագործել Վալենտինո Սոլդանին  կոմպոզիտոր Ռենատո Բրոգիի «Իզաբելլա Օրսինի» օպերայի լիբրետոն ստեղծելիս:
Պահպանվել են Իզաբելլայի մի քանի դիմանկարներ, որոնք պատկերում են նրան տարբեր տարիքում : Ագնոլո Բրոնզինոյի արած արքայադստեր մանկական դիմանկարը, որը նկարվել է 1552-1554 թթ․, պահվում է Ստոկհոլմի Ազգային թանգարանի հավաքածուում : Անձնական հավաքածուում կա Իզաբելլայի դիմանկարը շան հետ 1560 թ․, որը վերագրվում է Ալեսանդրո Ալորիին; Իզաբելլայի մի քանի դիմանկարներ պատկանում են այս նկարչի վրձնին։ Նրանցից մեկը, որը նկարվել է 1574 թ․, Հարթֆորդի Ուոդսվորթ Անտենուեմի հավաքածուից է, պատկերված է որդու հետ ։ Վիեննայի արվեստի պատմության թանգարանում անհայտ նկարչի կողմից Իզաբելլայի 1587 թ․ հետմահու դիմանկարը, հավանաբար, պատկերում է Բրաչչանոյի դքսուհուն իր կյանքի վերջին տարիներին ։ Ուֆֆիցի պատկերասրահը պարունակում է նաև Ալեսանդրո Ալորիի 2 դիմանկարներ՝ դքսուհու պատկերները, որի համար վիճում են հետազոտողները. Նրանցից ոմանք կարծում են, որ Բյանկա Կապելոն պատկերված է «Իզաբելայի դիմանկարը երաժշտության մեջ», իսկ Լաուդոմի դե Մեդիչը՝ «Իզաբելլայի դիմանկարը մորթով» :


== Մեկնաբանություններ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Galluzzi J. R. Istoria del granducato di Toscana sotto il governo della casa Medici : [итал.]. — Firenze : Stamperia di Ranieri Del Vivo, 1781. — 313 p.

Langdon G. Medici Women: Portraits of Power, Love and Betrayal from the Court of Duke Cosimo I : [անգլ.]. — Toronto : University of Toronto Press, 2006. — 372 p. — ISBN 978-0-80-203825-8.

Mori El. L'onore perduto di Isabella de' Medici: I misteri italiani hanno radici antiche: la vera storia di due «amanti maledetti» : [итал.]. — Milano : Garzanti, 2011. — 438 p. — ISBN 978-8-81-113273-8.

Murphy C. P. Isabella de Medici: The Glorious Life and Tragic End of a Renaissance Princess : [անգլ.]. — London : Faber and Faber, 2011. — 397 p. — ISBN 978-0-57-126605-0.

Murphy C. P. Murder of a Medici Princess : [անգլ.]. — Oxford : Oxford University Press, 2008. — 416 p. — ISBN 978-0-19-983989-6.


== Արտաքին հղումներ ==
Arrighi V. (2009)։ «Eleonora de Toledo, duchessa di Firenze»։ Dizionario Biografico degli Italiani – Volume 42 (իտալերեն)։ www.treccani.it։ Վերցված է 2.1.2015 
Brogi R. (1920)։ «Isabella Orsini»։ www.italianopera.org (իտալերեն)։ Libretti a Stampa։ Վերցված է 6.1.2015 
Capretti El. (2007)։ «Pietro di Cosimo I (1554 — 1604)»։ www.palazzo-medici.it (անգլերեն)։ The Medici։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-02-07-ին։ Վերցված է 5.01.2015 
Fasano Guarini El. (1984)։ «Cosimo I de’ Medici, duca di Firenze, granduca di Toscana»։ www.treccani.it (իտալերեն)։ Dizionario Biografico degli Italiani – Volume 30։ Վերցված է 2.1.2015 
Guadagni An. (2015)։ «Musino mio… il fascino indiscreto delle lettere d’amore»։ www.ilfoglio.it (իտալերեն)։ Il Foglio։ Վերցված է 5.01.2015 
Guerrazzi Fr. D. (1880)։ «Isabella Orsini, duchessa di Bracciano»։ www.gutenberg.org (իտալերեն)։ Project Gutenberg։ Վերցված է 6.01.2015 
Mori El. (1984)։ «Medici, Isabella de’»։ www.treccani.it (իտալերեն)։ Dizionario Biografico degli Italiani – Volume 73։ Վերցված է 2.1.2015 
Mori El. (2013)։ «Orsini, Paolo Giordano»։ www.treccani.it (իտալերեն)։ Dizionario Biografico degli Italiani – Volume 79։ Վերցված է 2.1.2015 
Mori El. (2015)։ «Elisabetta Mori»։ www.letteraturamantova.it (իտալերեն)։ Letteratura Mantova։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-06-09-ին։ Վերցված է 5.1.2015 </ref>
Wright Th. (2008)։ «Isabella de’Medici by Caroline P. Murphy»։ www.independent.co.uk (անգլերեն)։ The Independent։ Վերցված է 5.1.2015