Ժոֆիա Տորմա

Ժոֆիա Տորմա (հունգարերեն՝ Zsófia Torma, սեպտեմբերի 27, 1832(1832-09-27), Cristeștii Ciceului, Uriu, Bistrița-Năsăud County, Ռումինիա - նոյեմբերի 14, 1899(1899-11-14), Orăștie, Հունեդոարա, Ռումինիա), հունգարացի հնագետ, մարդաբան, հնէաբան։ 


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է 1832 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Ավստրո-Հունգարիայի Տրանսիլվանիա երկրամասի Բեստերցե-Նասոդ շրջանի Չիչոկերեստուր գյուղում (ներկայումս՝ Ռումինիայի Բիստրիցա-Նեսեուդ շրջանի Ուրիու համայնք)։ Հայրը՝ Յոժեֆ Տորման (1801-1864), մանր ազնվական էր, հողի ոչ մեծ սեփականատեր, պատմաբան, եղբայրը՝ Կարոյ Տորման (1829-1897)՝ հնագետ։ Ժոֆիան լավ կրթություն է ստացել, թեև առանձնապես չի խորացել հնագիտության մեջ (ժամանակի ընթացքում ինքնակրթությամբ լրացրել է բացը)։ Պեղումների առաջին փորձերը կատարել է եղբոր հետ, իրենց հողամասերում։ Ողջ կյանքը նվիրել է գիտությանը. չի ամուսնացել, ընտանիք չի կազմել, կյանքի վերջին տարիներին դարձել է իր ամուսնացած քրոջ ընտանիքի մի անդամը, որին այնքան էլ ջերմորեն չեն վերաբերվել։ 
Սենսացիա են առաջացրել Հունյադի շրջանում իրականացրած հնագիտական պեղումների արդյունքում Տորմայի հայտնաբերած կավե առարկաները, որոնց վրա խորհրդանշաններ ու գրեր էին փորագրված։ Նրա գտածոներից մեծ հետաքրքրություն են առաջացրել նաև 6.000-ից 7.000 տարվա հնություն ունեցող, Տորդոս մշակույթին վերագրվող  արտիֆակտները, որոնց մի մասը պատված էր Վինչա խորհրդանիշերով։
Ինչ վերաբերում է գիտական աշխատություններին, մասնագետներից շատերի կարծիքով այս բնագավառում Ժոֆիա Տորմայի լավագույն երկը  Ethnographische Analogien մենագրությունն է, որը հրատարակել է 1894 թվականին Ենայում։
Տորման զգալի ներդրում է ունեցել Կոլոշվարում (ներկայիս Կլուժ-Նապոկայում) Տրանսիլվանիայի պատմության ազգային թանգարանի հիմնադրման գործում, այդ թանգարանին է իր կտակով նվիրաբերել հնագիտական իր հարուստ հավաքածուն։ Նա եղել է առաջին կին գիտնականը, որ արժանացել է Կոլոշվարի համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչման։


== Աշխատություններ ==
Hunyadvármegye neolith-kőkorszakbeli telepek. Ábrákkal. Kolozsvár, 1879
A nándori barlangcsoportozat. Két kőny. táblával. U. ott, 1880
Sofie von Torma: Ethnographische Analogien: ein Beitrag zur Gestaltungs- und Entwicklungsgeschichte der Religionen. Costenoble, Jena 1894 (übersetzt ins Ungarische, Budapest 1972; 2008, ISBN 978-963-9335-57-8)
Hazánk népe ősmythosának maradványai. In: A Szolnok-Dobokamegyei nők ezredévi emléklapja. Deés, 1896
A tordosi őstelep és hazánk népe ősmythosának maradványai. In: Hunyadmegye Monographiája, 3–16. Budapest, 1897
Hunyadmegye története. I. köt. Hunyadvármegye földjének története az őskortól a honfoglalásig. U. ott, 1902


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Laura Coltofean: Zsófia Torma: A pioneer of prehistoric archaeology in nineteenth-century Transylvania. In: Cs. Szabó, V. Rusu-Bolindeț, G. T. Rustoiu, M. Gligor (eds.): Adalbert Cserni and His Contemporaries. The Pioneers of Alba Iulia and Beyond. Mega Publishing House, Cluj-Napoca, 2017: 327–354.
Laura Coltofean: Importanța ediției a opta a Congrès international dꞌanthropologie et dꞌarchéologie préhistoriques în dezvoltarea arheologiei preistorice în Transilvania secolului al XIX-lea / The Importance of CIAAP 1876 in the Development of Prehistoric Archaeology in 19th Century Transylvania., In: ArheoVest, Nr. III / No. III: In Memoriam Florin Medeleț (1943-2005), Interdisciplinaritate în Arheologie [Interdisciplinarity in Archaeology], Timişoara, 28 noiembrie 2015 / 28 November 2015, Vol. 2: Metode Interdisciplinare și Istorie [Interdisciplinary Methods and History], 2015, ISBN 978-963-315-264-5, S. 1035–1055.
Laura Coltofean: Object Photography in 19th Century Archaeology. The Photographs of Zsófia Torma's Archaeological Collection. In: Brukenthal. Acta musei 10, 1, 2015, S. 35–48.
Laura Coltofean: Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary. In: Joan Marler (Hrsg.): Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the Occasion of His 73rd Birthday. Sebastopol 2014, S. 258–273.
Laura Coltofean: When Passion is Stronger than Death… Zsófia Torma’s Reflections. In: Brukenthalia. Romanian Cultural History Review 2, 2012, S. 67–77.
Gábor Téglás: Spuren von Steinzeitmenschen Bezirk Hunedoara. 1877.
Károly Goos: Bericht über die Sammlung des Fräuleins S. T., Archiv des Vereins für Landeskunde Siebenbürgens, 1877.
Márton Roska: Die Sammlung Zsófia von Torma in der numismatisch-archaeologischen Abteilung des Siebenbürgischen Nationalmuseums. Ungarisch und deutsch. Minerva Irodalmi és Nyomdai Műintézet, Kolozsvár 1941.
Magda Tulok: 100 éve hunyt el Torma Zsófia. In: Holt lóra patkó. Tanulmányok Torma Zsófia (1840-1899) emlé-kezetére. Budapest 1999, S. 17–40.
Lozny Ludomir R., ed. (2011)։ Comparative Archaeologies A Sociological View of the Science of the Past (1., neue Ausg. ed.)։ New York, NY: Springer New York։ էջեր 285, 305։ ISBN 9781441982254 
The life work of Zsófia Torma in the Transylvanian Values Collection (հունգարերեն)


== Արտաքին հղումներ ==
Works by or about Ժոֆիա Տորմա in libraries (WorldCat catalog)
Torma Zsófia, bei MEK (ungarisch)
«Zsófia Torma»։ Pagina Municipiului Orăștie (ռումիներեն)։ Secui Adrian-Iulian։ Վերցված է 24 May 2014 
Coltofean, Laura. 2017. Zsófia Torma: A pioneer of prehistoric archaeology in nineteenth-century Transylvania. In: Cs. Szabó, V. Rusu-Bolindeț, G. T. Rustoiu, M. Gligor (eds.): Adalbert Cserni and His Contemporaries. The Pioneers of Alba Iulia and Beyond. Mega Publishing House, Cluj-Napoca, 2017: 327-354.
Coltofean, Laura. 2015. Object Photography in 19th Century Archaeology. The Photographs of Zsófia Torma's Archaeological Collection. Brukenthal. Acta musei X.1: 35-48.
Coltofean, Laura. 2015. Importanța ediției a opta a Congrès international dꞌanthropologie et dꞌarchéologie préhistoriques în dezvoltarea arheologiei preistorice în Transilvania secolului al XIX-lea / The Importance of CIAAP 1876 in the Development of Prehistoric Archaeology in 19th Century Transylvania. In: ArheoVest, Nr. III / No. III: In Memoriam Florin Medeleț (1943-2005), Interdisciplinaritate în Arheologie [Interdisciplinarity in Archaeology], Timişoara, 28 noiembrie 2015 / 28 November 2015, Vol. 2: Metode Interdisciplinare și Istorie [Interdisciplinary Methods and History]: 1035-1055. 978-963-315-264-5
Coltofean, Laura. 2014. Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary. In: Marler, Joan (ed.), Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the Occasion of His 73rd Birthday. Sebastopol: 258-273.
Coltofean, Laura. 2012. When Passion is Stronger than Death… Zsófia Torma’s Reflections. Brukenthalia. Romanian Cultural History Review 2: 67-77.