Երկուական գենդերային համակարգ

Երկուական գենդերային համակարգ (անգլ.՝ gender binary), գենդերային բինարիզմ (անգլ.՝ gender binarism), սա հասարակական սարքի միջոց է, որի դեպքում սեռը և գենդերը բաժանվում են երկու առանձին և միմյանց հակադիր կատեգորիաների՝ տղամարդկանց և կանանց։ Սա ընդհանուր տեսակների գենդերային համակարգերից մեկն է։
Երկուական մոդելը ենթադրում է, որ «սեռը»,«գենդերը» և «սեքսուալությունը» լռելյայն միշտ համահունչ են։ Օրինակ՝ եթե ծննդյան ժամանակ մարդուն վերագրվում է տղամարդու սեռը, ապա նրանից սպասվում է մասկուլինային տեսք, բնավորության գծեր և վարքագիծ, ինչպես նաև հետերոսեքսուալ հակվածություն «հակառակ» սեռին։ Հիմնական մեխանիզմներից մեկը, որի օգնությամբ ստեղծվում է նման համապատասխանությունը, հպատակագրումն է, այսինքն սոցիալական գործընթացների՝ որպես բնական ներկայացումն է։ Երկուական գենդերային համակարգը ժամանակակից աշխարհում գերիշխող է, չնայած պատմության ընթացքում գոյություն են ունեցել, իսկ շատ մշակույթներում մինչ օրս գոյություն ունեն այլ գենդերային համակարգեր։


== Ընդհանուր տեղեկություն ==
Բինար գենդերային համակարգում հասարակությունը մարդկանց բաժանում է տղամարդկանց և կանանց՝ նրանց վերագրելով տղամարդկանց կամ կանանց սեռը ծննդյան ժամանակ և համապատասխանեցնելով վերագրվող սեռին որոշակի գենդերային դեր, ինքնություն և հատկանիշներ։ Այս հասարակության համար ավանդական գենդերային դերերի ամրապնդման և պահպանման համար աշխատում են տարբեր սոցիալական ինստիտուտներ՝ լրատվամիջոցներ, կրոն, կրթական և քաղաքական համակարգ։ Կա կարծիք, որ երկուական գենդերային համակարգը սոցիալական իրականությունը կարգավորելու միջոց է, չնայած որոշ հեղինակներ նշում են, որ այն կիսում և բևեռացնում է հասարակությունը։
Երկուական գենդերային համակարգում կան բացառություններ։ Օրինակ՝ ինտերսեքս-մարդիկ չեն կարող միանշանակ վերագրվել արական կամ իգական սեռին, իսկ տրանսգենդեր մարդկանց մոտ գենդերային ինքնությունը չի համընկնում ծննդյան ժամանակ վերագրված սեռի հետ։ Որոշ տրանսգենդեր մարդիկ հատում են գենդերային սահմանները և իրենց վերագրում այն սեռին, որը հակառակ է իրենց վերագրած ծննդին։ Այլոց ինքնությունը, Օրինակ՝ բիգենդերները, ագենդերները, գենդերականները, դուրս են գալիս երկուական գենդերային համակարգի շրջանակներից։ 
Որոշ երկսեռ մարդիկ բուժվում են գենդերային դիսֆորիայի միջոցով վիրաբուժությամբ կամ հորմոններով, ինչպես տղամարդիկ և կանայք


== Սահմանափակումներ ==
Ժամանակակից գիտության մեջ հավաքված են բազմաթիվ տվյալներ, որոնք վկայում են այն մասին, որ երկուական գենդերային համակարգը ոչ բնական է, ոչ էլ միակ հնարավորը, և որ շատ առումներով այն ֆունկցիոնալ չէ։ Օրինակ՝ որոշ հետազոտողներ նշում են, որ սեռերի բաժանումը հաճախ մարդկանց համար ամենաէականը չէ, և յուրաքանչյուր սեռի խմբի մարդկանց տարբերությունները հաճախ շատ ավելի մեծ են, քան այս խմբերի միջև։ Շատ հետազոտողներ նաև նշում են, որ գենդերային դերերն ու ակնկալիքները, որոնք մարդկանց տարբեր սոցիալական ինստիտուտներ են առաջադրում (Օրինակ՝ գենդերային պահանջները, որոնք երեխային ներկայացնում են ընտանիքում և դպրոցում), հաճախ հակասական են և չեն համադրվում միմյանց հետ։
Շատ հետազոտողներ նույնպես քննադատաբար են վերաբերվում երկուական գենդերային համակարգին բնորոշ այն պատկերացմանը, որ տղամարդիկ պետք է լինեն առնական, իսկ կանայք՝ կանացի։ Նրանք նշում են, որ դրա պատճառով մարդիկ, որոնց ինքնադրսևորումը դուրս է գալիս իրենց վերագրված գենդերային դերի շրջանակներից, խտրականության են ենթարկվում։ Իրականում ժամանակակից հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ առնականությունը և կանացիությունը համընդհանուր չեն և չունեն բնական հիմքեր, դրանք կառուցվում են հասարակության կողմից և կախված են քաղաքական և մշակութային համատեքստից։ Շատ հետազոտողներ նշում են, որ «մասկուլինություն» և «ֆեմինիզմ» հասկացությունները նախատեսված են վարքագծի և ինքնարտահայտման մեթոդների նկարագրության համար, և որ դրանք կարևոր են դիտարկել «տղամարդ» և «կին» հասկացություններից առանձին։


== Այլ գենդերային համակարգեր ==
Մարդկության պատմության ընթացքում եղել են բազմաթիվ հասարակություններ, որոնց գենդերային համակարգը ներառել է ավելի քան երկու սեռ։ Օրինակ՝ Հյուսիսային Ամերիկայի շատ բնիկ ժողովուրդների գենդերային համակարգերը ներառում էին երեք կամ չորս սեռ։ Այս ժողովուրդներից շատերի համար «երկու հոգով մարդ» հասկացությունը (արևմտյան մարդաբանների տերմինաբանությամբ՝ բերդաշի) գոյություն ուներ և գոյություն ունի։ Այս կատեգորիան ավանդաբար ներառում է գենդերային բազմազանություն ունեցող մարդիկ, ովքեր իրենց մշակույթներում վայելում են հարգանք և ճանաչում, իսկ երբեմն էլ հատուկ դերեր են կատարում կրոնական ծեսերում։ Ոչ երկուական կամ ոչ խիստ երկուական արական համակարգերը գոյություն ունեն նաև տարբեր մշակույթների Հարավային Ամերիկայի, Ասիայի (մասնավորապես Հիջրայի Հնդկաստանում, Քաթայում, Թաիլանդում) և Աֆրիկայում։ Ինչպես նշում են հետազոտողները, շատ մշակույթներում, որտեղ այժմ գերակշռում է երկուական համակարգը, դրա գենդերային ավանդական բազմազանության հաստատումն ու ճնշումը կապված է արևմտյան գաղութացման հետ։


== Ծանոթագրություններ ==