Էռնեստո Սաբատո

Էռնեստո Սաբատո (իսպ.՝ Ernesto Sábato, հունիսի 24, 1911(1911-06-24)[…], Rojas, Բուենոս Այրես, Արգենտինա - ապրիլի 30, 2011(2011-04-30)[…], Santos Lugares, Tres de Febrero Partido, Բուենոս Այրես, Արգենտինա), արգենտինացի արձակագիր, էսսեիստ, նկարիչ։


== Կենսագրություն ==
Էռնեստո Սաբատոն ծնվել է Կալաբրիայից գաղթած բազմազավակ ընտանիքում, մայրական գծով արբերեշի է, տասնմեկ երեխաներից տասներորդն է։ Իններորդ որդուն անվանել են Էռնեստո, բայց նա մահացել է մանուկ հասակում, ուստի անունը փոխանցվել է ապագա գրողին։
1924 թվականին ավարտել է Ռոխասի դպրոցը և ուսումը շարունակել Լա Պլատա քաղաքի պետական քոլեջում, որտեղ դասախոսների թվում է եղել Պեդրո Էնրիկես Ուրենյան, որը Սաբատոյին ոգեշնչել է գրական գործունեության ոլորտում։ Այնուհետև 1929 թվականից սովորել Է Լա Պլատայի ազգային համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ֆակուլտետում։
Եղել է 1918 թվականի համալսարանական բարեփոխումների կողմնակից, ակտիվ մասնակցություն է ունեցել երիտասարդական կոմունիստական շարժմանը և ընկերների հետ հիմնել է «Insurrexit» մարքսիստական խումբը։ Մարքսիզմի վերաբերյալ դասախոսության ժամանակ նա հանդիպել է Մաթիլդա Կուսմինսկի Ռիխտերին, որը 1936 թվականին դարձել էր նրա կինը։ 1933 թվականին ընտրվել է կոմունիստական երիտասարդության ֆեդերացիայի գլխավոր քարտուղար։ 1934 թվականին Արգենտինայի կոմունիստական կուսակցությունը նրան գործուղել է Մոսկվայի լենինյան միջազգային դպրոց։ Լինելով Բրյուսելի հակաֆաշիստական կոնգրեսի (1934) պատվիրակ՝ Սաբատոն, հիասթափված ստալինիզմից, որոշել է չգնալ ԽՍՀՄ՝ վախենալով երբեք այնտեղից չվերադառնալ և փախել է Փարիզ։
1934-1935 թվականներին փորձել է Փարիզում գրել «Անձայն աղբյուր» վեպը (մասամբ հրապարակված)։
1938 թվականին Բուենոս Այրեսում պաշտպանել է տիեզերական ճառագայթաբանության դոկտորական ատենախոսությունը, Բեռնարդո Ալբերտո Ուսայի շնորհիվ ստացել է Փարիզի Ֆրեդերիկ Ժոլիո-Կյուրիի (Կյուրիի ինստիտուտ) լաբորատորիայում աշխատելու կրթաթոշակ, որտեղ մտերմացել է սյուրռեալիստների, այդ թվում՝ Անդրե Բրետոնի հետ։
1939 թվականին Ֆրանսիայից տեղափոխվել է Միացյալ Նահանգներ, որտեղ աշխատել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում, 1940 թվականին վերադարձել է Բուենոս Այրես, համալսարանում դասավանդել է հարաբերականության և քվանտային մեխանիկայի տեսություն։ Իսպաներեն է թարգմանել Գ. Ա. Գամովի «Արևի ծնունդը և մահը» գիրքը։
1943 թվականին սուր էքզիստենցիալ ճգնաժամի հետևանքով  հեռացել է գիտությունից։ Թերթերի և ամսագրերի դեմ դիկտատուրայից հետո Խուան Պերոնան ստիպված էր 1945 թվականին թողնել ուսումը։ Հետագայում զբաղվել է գրականությամբ և կերպարվեստով, ինչպես նաև հրապարակախոսությամբ և քաղաքական ակտիվությամբ։
Բազմիցս մահվան սպառնալիքներ է ստացել ծայրահեղ աջ էսկադրոններից (առաջին հերթին՝ արգենտինական հակամոմունիստական դաշինքից)։ Նախագահ Ռաուլ Ալֆոնսինի հրավերով գլխավորել է մարդկանց զանգվածային անհետացման (CONADEP) գործով Ազգային հանձնաժողովը, որը հետաքննել է «կեղտոտ պատերազմի» տարիներին ռազմական բռնապետության հանցագործությունները։ Արդյունքը դարձել է այն, որ 1984 թվականին հրատարակվել է «Այլևս երբեք» (Nunca Más) վերնագրով վկայությունների հատորյակը։
Իր հետագա ելույթներում Էռնեստոն իրեն կապում է քրիստոնեական անարխիզմի հետ՝ ասելով․ «Ես անարխիստ եմ։ Անարխիստ՝ բառի լավագույն իմաստով։ Մարդիկ սովոր են մտածել, որ անարխիստները պայթեցնում են ռումբ, սակայն անարխիստներ են եղել մեծ մտածողները, ինչպիսին Լև Տոլստոյն է»։
1995 թվականին մահացել է Սաբատոյի ավագ որդին, իսկ 1998 թվականին՝ կինը։
1999 թվականին ստացել է իտալական քաղաքացիություն (բացի արգենտինականից)։
2000 թվականի հունիսի 4-ին գրողը իր «Դիմադրություն» պատմվածքը զետեղել Է «Clarín» թերթի կայքում՝ դառնալով առաջին խոշոր իսպանալեզու գրողը, որն իր ստեղծագործությունը հրատարակումից առաջ անվճար տեղադրել է համացանցում։
2006 թվականի հունվարի 26-ին Գաբրիել Գարսիա Մարկեսի, Էդուարդո Գալեանոյի, Պաբլո Միլանեսի, Ֆրեյ Բետտոյի և մշակույթի այլ հայտնի գործիչների հետ հանդես է եկել Պուերտո Ռիկոյին անկախություն տրամադրելու պահանջով։
Գրողը մահացել է 2011 թվականի ապրիլի 30-ին, երբ իր հարյուրամյակին մնացել էր ապրել երկու ամսից պակաս։


== Ստեղծագործություններ ==
1941 թվականից համագործակցել է «Sur» ամսագրի, Բորխեսի մտերիմների և նրա շրջապատի հետ։ Սաբատոյի դեբյուտային գիրքը դարձել է «Ինդիվիդն ու տիեզերքը» փիլիսոփայական էսսեների ժողովածուն (1945 թվական, Բուենոս Այրես քաղաքի առաջին մրցանակ և Արգենտինայի գրողների միության պատվավոր մրցանակ)։ 1948 թվականին հրատարակվել է նրա «Թունել» էկզիստենցիալիստական վեպը, որը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել Արգենտինայում և արտերկրում (Ֆրանսիայում հրատարակության նախաձեռնողը Ալբեր Կամյուն էր)։ Գիրքը անմիջապես թարգմանվել է ավելի քան մեկ տասնյակ լեզուներով և էկրանավորվել 1952, 1977 և 1987 թվականներին, իսկ Յանգ Գրեմի ներկայացումը ցուցադրվել է Էդինբուրգի 2004 թատերական փառատոնում։ Երկու այլ վեպեր՝ «Հերոսների և գերեզմանների մասին» (1961 թվական, հայտնի է դարձել նրա մոտիվներով կոմպոզիցիան՝ «Խուան Լավալյեի մահվան ռոմանսը»՝ Էդուարդո Ֆալուի երաժշտության հիման վրա, իսկ վեպի մյուս մասը էկրանավորվել է 1979 թվականին՝ Մարիո Սաբատոյի՝ գրողի որդու կողմից) և «Ավվադոն կործանիչ» (1974 թվական, Արգենտինայի գրողների միության մեծ մրցանակ), ամրապնդել են Սաբատոյի՝ որպես Լատինական Ամերիկայի խոշորագույն վիպասաններից մեկի փառքը։


== Ճանաչում ==
Սաբատոն պարգևատրվել է Մեդիչիի (Իտալիա, 1977 թվական), «Միգել դե Սերվանտես» (Իսպանիա, 1984 թվական), Իսրայելի մրցանակ (1989 թվական, Իսրայել) մրցանակներով, արժանացել է Ֆրանսիայի Պատվո լեգեոնի շքանշանի (1987 թվական), ընտրվել է Մուրսիայի (Իսպանիա), Ռոսարիոյի (Արգենտինա) և Թուրինի (Իտալիա) և այլ համալսարանների պատվավոր դոկտոր։ 1983-1984 թվականներին երկրի նախագահ Ռաուլ Ալֆոնսինի հանձնարարությամբ նա գլխավորել է 1976-1983 թվականների ռազմական բռնապետության ժամանակ մարդկանց զանգվածային անհետանալու գործով ազգային հանձնաժողովը։
Երեք անգամ առաջադրվել է Նոբելյան մրցանակի թեկնածու (վերջին անգամ՝ 2009 թվականին)։


== Գեղանկարչություն ==
Վերջին տարիներին, քանի որ գրելու և կարդալու բժշկական արգելք կար, Սաբատոն զբաղվել է բացառապես նկարչության։ Նրա ցուցահանդեսները տեղի են ունեցել Փարիզում, Մադրիդում, Սան Պաուլոյում։


== Երկեր ==


=== Վեպեր ===
El tunel (1948).
Sobre heroes y tumbas (1961).
Abbadon el Exterminador (1974).


=== Էսսեներ ===
Uno y el universo (1945).
Hombres y engranajes (1951).
Heterodoxia (1953).
El otro rostro del peronismo (1956, Պերոնի դիկտատուրայի մասին).
El escritor y sus fantasmas (1963).
Tango, discusión y clave (1963, նշումներ տանգոյի մասին).
Aproximación a la literatura de nuestro tiempo: Robbe-Grillet, Borges, Sartre (1968).
La cultura en la encrucijada nacional (1976).
Apologías y rechazos (1979).
Entre la letra y la sangre (1988).
Antes del fin (1998, ինքնակենսագրություն).
La Resistencia (2000).
España en los diarios de mi vejez (2004, 2002 թվականին Իսպանիա մեկնելու մասին նշումներ)


== Ռուսերեն հրատարակություններ ==
Туннель // Иностранная литература, 1988, № 6.
О героях и могилах. М.: Радуга, 1990 (переизд. 1999, 2004).
Аваддон-губитель. М.: Академический проект, 2001.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Dellepiane A.B. Ernestro Sábato: El hombre y su obra. New York: Las Americas Publishing Company, 1968.
Oberhelman H.D. Ernesto Sábato. New York: Twayne Publishers, 1970.
Kneuer M. Literatur und Philosophie: ihr Verhältnis bei Ernesto Sábato. Frankfurt/Main a.o.: Lang, 1991.
Urbina N. La Signification del género: Estudio semiotico de las novelas y ensayos de Ernesto Sábato. Miami: Ediciones Universal, 1992.
Pageaux D.-H. Ernestro Sábato. Paris: L’Harmattan, 1992.
Castillo Durante D. Ernesto Sábato: la littérature et les abattoirs de la modernité. Frankfurt/Main: Vervuert; Madrid: Iberoamericana, 1995.
Catania C. Genio y figura de Ernesto Sábato. Buenos Aires: Eudeba, 1997.
Torres L. El túnel, Ernesto Sábato: estudio literario. Santafé de Bogota: Panamericana Editorial, 2001


== Արտաքին հղումներ ==
биография, библиография, живопись Archived 2015-09-20 at the Wayback Machine. (իսպ.)
тексты, интервью, устные выступления (իսպ.)
http://perso.orange.fr/calounet/presentation_auteurs/sabato_presentation.htm (ֆր.)
https://web.archive.org/web/20061116224749/http://www.librairie-compagnie.fr/rio_plata/s/sabato.htm (ֆր.)
Страница Сабато на сайте IMDB (անգլ.)