Լիմբիական համակարգ

Լիմբիական համակարգ, ծայրային, միջանկյալ և միջին ուղեղի մի քանի գոյացություններից կազմված ֆունկցիոնալ համակարգ, որը տեղադրված է տեսաթմբի երկու կողմերում` կիսագնդերի տակ։ Լիմբիական համակարգը տեղեկատվություն է ստանում ներքին օրգաններից, այդ պատճառով ստացել է նաև «ընդերային ուղեղ» անվանումը։ Լիմբիական համակարգը հնագույն կառույց է, այդ պատճառով կոչվում է նաև պալեոմամալ ուղեղ (հնագույն-կաթնասունային ուղեղ)։
Այս համակարգը մասնակցում է նպատակաուղղված վարքի ձևավորմանը, շարժառիթների (մոտիվացիաների) և հույզերի առաջացմանը, բնազդների իրականացմանը, ուսուցման և հիշողության գործընթացներին, քնի և արթունության պահպանմանը, ապահովում է ներքին միջավայրի հաստատունությունը։ Մարդու հուզական վիճակը մեծապես պայմանավորված է լիմբիական համակարգով։


== Կառուցվածք ==
Լիմբիական համակարգը առանձին կառույց չէ, այլ կազմված է տարբեր մասերից. հոտառական կոճղեզից, հոտառական թմբիկից, հիպոկամպից (ծովաձիու գալար), ատամնավոր և հարծովաձիու գալարներից, գոտկագալարներից և այլն։ Լիմբիական համակարգի մեջ են ընդգրկվում նաև նոր կեղևի ճակատային բլթերը, նշաձև կորիզը, ենթատեսաթմբի պտկաձև մարմինները, միջին ուղեղի ցանցանման գոյացությունը, տեսաթմբի առաջային կորիզը։ Լիմբիական համակարգի գոյացությունների միջև առկա են բազմաթիվ փակ նեյրոնային օղակներ։


== Հիմնական նշանակություն ==

Լիմբիական համակարգը զգացող ազդակներ է ստանում գլխուղեղի տարբեր շրջաններից, հատկապես` ցանցանման գոյացությունից։ 
Միջին ուղեղի հետ ունեցած երկկողմանի կապերի շնորհիվ լիմբիական համակարգը մասնակցում է վեգետատիվ և շարժողական ռեակցիաների կարգավորմանը։ Կեղևի կապակցական այն գոտիները, որոնք կապված են լիմբիական համակարգի հետ, կոչվում են լիմբիական կեղև։ Սրանց միջոցով լիմբիական համակարգն ընդգրկվում է բարձրագույն հոգեկան ֆունկցիաների կարգավորման գործընթացում, մասնավորապես` վարքի շարժառիթային և հուզական բաղադրիչների ձևավորմանը, երկարատև հիշողության ձևավորմանն ու ուսուցմանը։
Լիմբիական համակարգի տարբեր կենտրոնների միջև եղած օղակաձև կապերն ապահովում են դրդման երկարատև շրջապտույտն այս համակարգի ներսում, որը կարևոր գործոն է սինապսային հեշտացման և հիշողության ձևավորման մեխանիզմում։ Լիմբիական համակարգում դրդումը կարող է շրջանառվել կարճ և երկար օղակներով։


== Ֆունկցիաներ ==
Հուզային գործունեության ժամանակ կարգավորում է վեգետատիվ և մարմնական համակարգերի գործունեությունը, ուշադրության, հուզական նշանակություն ունեցող տեղեկատվության վերարտադրման գործընթացները։ Լիմբիական համակարգը մասնակցում է օրգանիզմի հարմարողական վարքագծի, բնազդների, հոմեոստազի, բազմացման գործընթացների իրականացմանը։


=== Ընդերային ֆունկցիաների կարգավորումը ===
Լիմբիական համակարգը մասնակցում է ներքին օրգանների աշխատանքի կարգավորմանը։ Այս ֆունկցիան իրագործվում է ենթատեսաթմբի միջոցով։


=== Նշահամալիր ===
Նշահամալիրն իրականացնում է պաշտպանական, վեգետատիվ, շարժողական, հուզական ռեակցիաներ։ Այն իր կորիզներով պատասխանում է տեսողական, լսողական, հոտառական, մաշկային, ներքին ընկալիչներից հաղորդվող ազդակներին։ Նշահամալիրի կորիզների գրգռումը սիրտ–անոթային և շնչառական համակարգերի վրա թողնում է պարասիմպաթիկ ազդեցություն։ Նշահամալիրի գրգռումը ճնշում է նաև շնչառությունը, առաջանում են հոտոտելու, լիզելու, ծամելու, թքազատության ռեակցիաներ։


=== Հիպոկամպ ===

Հիպոկամպը (ծովաձիու գալար) լիմբիական համակարգի հիմնական գոյացություններից է։ Այն մասնակցում է կողմնորոշման, ուշադրության, ուսուցման ռեակցիաներին։ Հիպոկամպի նեյրոնները պատասխանում են լուսային, ձայնային և այլ գրգիռներին։ Այն մասնակցում է հիշողության ձևավորմանը, քանի որ նրանում կան բազմաթիվ փոքր ցանցեր, որոնցում ուսուցման գործընթացում շրջանառում է տեղեկատվությունը։


=== Հույզերի ձևավորում ===
Հույզերի առաջացմամբ լիմբիական համակարգը հեշտացնում է օրգանիզմի հարմարումը միջավայրի փոփոխվող պայմաններին։ Հույզերի ձևավորմանը մասնակցում են ենթատեսաթումբը, գոտկագալարն ու նշահամալիրը, ինչպես նաև ճակատային կեղևը։
Նշահամալիրն ազդում է սեռական վարքագծի վրա։ Դրա հեռացումից հետո կապիկների մոտ զարգանում է գերսեռազգայունություն, հուզական առեակտիվություն, վախի և զայրույթի բացակայություն։ Նման կենդանիները դառնում են շուտ ենթարկվող և հեշտությամբ ընտելանում են։ Հիպոկամպի վնասումը նվազեցնում է հուզականությունը, մեծացնում հուզական ռեակցիաներ առաջացնող գրգռիչների շեմքը։
Հույզերի ձևավորմանը լիմբիական համակարգը մասնակցում է նաև հորմոնային տեղաշարժերով։ Նշահամալիրի երկարատև գրգռման դեպքում արյան մեջ ավելանում է կորտիկոստերոիդների քանակը։


=== Հիշողության և ուսուցման ձևավորում ===
Այս ֆունկցիաներն իրականանում են լիմբիական համակարգում առկա նեյրնային փակ օղակներով, որոնցով շրջանառվող տեղեկատվությունը հիմք է հանդիսանում հիշողության առաջացման համար։  Էպիլեպսիայի և շիզոֆրենիայի առաջացումը կարող է կապված լինել լիմբիական համակարգի ախտահարման հետ։
Նշահամալիրը նպաստում է ժամանակավոր կապերի առաջացմանը, որոնք կարևոր են հիշողության ձևավորման համար։
Հիպոկամպը նպաստում է կարճատև հիշողության անցմանը երկարատևին։ Հիպոկամպի երկարատև խթանման դեպքում միջնորդանյութի արտազատման ուժեղացման միջոցով հեշտանում է սինապսային հաղորդումը, որին նպաստում է նաև հիպոկամպի նեյրոնների դենդրիտների փշիկների շատացումը։ Հիպոկամպի վնասման դեպքում մարդկանց մոտ վերանում է նոր կատարվող իրադարձությունների մտապահումը, սակայն չի խախտվում նախկինում եղած հիշողությունը։


== Արտաքին հղումներ ==
Լիմբիական համակարգի ֆունկցիաներ
Լիմբիական համակարգ և հույզեր
Limbic system Archived 2007-11-05 at the Wayback Machine.
Limbic system movie


== Ծանոթագրություններ ==