«Rolling Thunder» գործողություն

«Գլորվող որոտ» (անգլ.՝ Rolling Thunder), Վիետնամի պատերազմի ընթացքում ԱՄՆ-ի օդուժի կողմից Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետության ռմբակոծման արշավի կոդային անվանումը։
«Գլորվող որոտ» գործողությունը տեղի է ունեցել 1965 թվականի մարտի 2-ից մինչև 1968 թվականի հոկտեմբերի 31-ը Լինդոն Ջոնսոնի նախագահության ժամանակ և եղել է  ռմբակոծման ամենաերկարատև արշավը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո։


== Նախապատմություն ==
1964 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Ուիլյամ Պ. Բանդին (ԱՄՆ նախագահի խորհրդական) հանդես է եկել առաջարկով՝ Վիետնամի հարավում Վիետկոնգի այս կամ այն խոշոր գործողության համար որպես վրեժխնդրության ակտ՝ ԱՄՆ օդային ուժերի կողմից զանգվածային հարված հասցնել Վիետնամի տարածքում գտնվող օբյեկտներին, և այդ առաջարկին աջակցել են Խաղաղ օվկիանոսի տարածքում ԱՄՆ Զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար, ծովակալ Ուլիս Շարփը և Շտաբների ղեկավարների միացյալ կոմիտեն։
1964 թվականի նոյեմբերի 18-ին ամերիկյան F-100 և T-28 ինքնաթիռները Լաոսի օդային տարածքից ներխուժել են ՎԴՀ օդային տարածք և հարձակվել Կուանգբինի նահանգի շրջաններից մեկի վրա։ 1964 թվականի նոյեմբերի 27-ին հրապարակվել է ՏԱՍՍ-ի հաղորդագրությունը, որում ԽՍՀՄ-ը ԱՄՆ-ի գործողությունները գնահատել է որպես կոպիտ ոտնձգություն ՎԴՀ-ի ինքնիշխանության նկատմամբ։
1965 թվականի հունվարի վերջին շտաբների պետերի միացյալ կոմիտեն ներկայացրել է «Բոցավառվող նիզակ» (անգլ.՝ «Flaming Dart») անվանումն ստացած գործողության շրջանակներում օդային հարվածներ հասցնելու թիրախների ցանկը։
1965 թվականի փետրվարի 6-ի լույս 7-ի գիշերը Հարավային Վիետնամի ազատագրման ազգային ճակատի ուժերը հարձակվել են Ամերիկյան օդանավակայանի վրա Պլեյկուի մոտ և դրանից յոթ կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող ուղղաթիռային բազայի վրա Քեմփ Հոլոուեյում։ 137 ամերիկացիներ վիրավորվել են, ինը զոհվել, տասնվեց ուղղաթիռ շարքից հանվել է կամ ոչնչացվել, ինչպես նաև վնասվել է վեց ինքնաթիռ։ Դրանից գրեթե անմիջապես հետո ԱՄՆ նախագահ Լ. Բ. Ջոնսոնը հրամայել է հարվածել թիրախներին «Բոցավառվող նիզակ» ծրագրի շրջանակներում։ Արշավն այնքան էլ հաջող չէր, քանի որ դրա անցկացման մասին որոշում կայացնող քաղաքացիական անձինք չեն կարողացել հաշվի առնել ավիացիայի հնարավորությունները և օբյեկտների առանձնահատկությունները, բայց ԱՄՆ կառավարությունը հրապարակավ հայտարարել է «հատուցման համարժեք ակտի» անցկացրած լինելու մասին։
Փետրվարի 10-ին Հարավային Վիետնամի ազատագրման ազգային ճակատը հարձակվել է Քուի Նգոնեում ԱՄՆ սերժանտական կազմի տեղակայման վայրերի վրա՝ սպանելով 23 և վիրավորելով 21 զինծառայողների։ Դրան ի պատասխան՝ ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի ինքնաթիռները ռմբակոծել են ՎԴՀ-ի հարավում գտնվող Չան-Հոա քաղաքում գտնվող ռազմական ճամբարը, իսկ Հարավային Վիետնամի օդաչուները հարձակվել են Վիտ-Տու-Լուի վրա։ Այս անգամ ԱՄՆ կառավարությունը գործողությունները բնութագրել է որպես ընդհանուր պատասխան «ՎիետԿոնգի և հյուսիսվիետնամցիների կողմից ագրեսիայի մշտական դրսևորմանը։
1965 թվականի փետրվարի 13-ին ԱՄՆ նախագահ Լ. Բ. Ջոնսոնը հրամայել է սկսել «Հարավային Վիետնամի հետ համատեղ իրականացվող կշռադատված և սահմանափակ օդային արշավանքների ծրագիրը ՎԴՀ-ի տարածքում ընտրված թիրախների ուղղությամբ», որն ստացել է «Գլորվող որոտ» անվանումը և տևել է երեքուկես տարի։


== Պատմություն ==
Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետության վրա «Գլորվող ամպրոպ» ծրագրի շրջանակներում առաջին ավիահարձակումը իրականացվել է 1965 թվականի մարտի 2-ին։
Ամերիկացիներն իրենց առաջին կորուստները կրել են 1965 թվականի ապրիլի 4-ին. օդային մարտում Հյուսիսային Վիետնամի օդաչուները ՄիԳ-17 կործանիչներով խոցել են ամերիկյան երկու F-105 կործանիչ-ռմբակոծիչ՝ կորցնելով իրենց սեփական երեք ինքնաթիռները։
1965 թվականի ընթացքում ՎԴՀ-ի տարածքում տեղի են ունեցել ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի զանգվածային ռմբակոծություններ՝ խոցելով երկաթգծեր և մայրուղիներ, քաղաքացիական արդյունաբերական օբյեկտներ (ներառյալ ԽՍՀՄ-ի օգնությամբ կառուցված Ուոնգբիում խոշոր ՋԷԿ-ը), տեղի է ունեցել նաև մշակաբույսերի ցանքատարածությունների նպատակային ոչնչացում, որոնց վրա թափվել են քիմիական նյութեր։ 1965 թվականի հուլիսին ՎԴՀ-ն և ԽՍՀՄ-ը համաձայնագիր են ստորագրել ժողովրդական տնտեսության զարգացման և ՎԴՀ-ի պաշտպանունակության ամրապնդման գործում ԽՍՀՄ-ի օգնության վերաբերյալ։
1967 թվականի օգոստոսի 21-22-ին ԱՄՆ ՌՕՈՒ ինքնաթիռների մեծ խմբեր հարձակումներ են գործել Հանոյի հյուսիսային և հարավային արվարձաններում և կենտրոնական մասում, հարձակման արդյունքում ոչնչացվել է հիվանդանոց Կենտրոնական Խոան Կիեմ շրջանում՝ վերադարձված Սրի լճից ոչ հեռու։ Բացի այդ, 1967 թվականի օգոստոսի 21-22-ին ԱՄՆ-ի օդուժը ռմբակոծել է Դոնգան և Զիալան շրջաններում գտնվող Զիոնգ գետի ամբարտակները, իսկ 1967 թվականի օգոստոսի 23-ին 700 ռումբ է նետել Տրալի գետի ամբարտակների վրա։


== Արդյունքներ ==
Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետության  ռազմավարական ռմբակոծությունների ընթացքում փորձարկվել են ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի սպառազինության և ավիատեխնիկայի նոր նմուշներ (մասնավորապես, հենց այստեղ է տեղի ունեցել F-4 և F-111 ինքնաթիռների առաջին մարտական օգտագործումը)։
Ռմբակոծությունների առանձնահատկությունը եղել է քաղաքացիական բնակչության ոչնչացումը և Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետության քաղաքացիական ենթակառուցվածքների ռազմական նշանակություն չունեցող օբյեկտների ոչնչացումը (այդ թվում՝ ամբողջական գյուղերի այրումը), ինչպես նաև բրնձի դաշտերում ցանքերի ոչնչացումը, ինչը Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետության տարածքում բերք չստանալու պատճառ է դարձել։


=== «Ռմբակոծել հետ դեպի քարե դարը» ===
ԱՄՆ ՌՕՈՒ գեներալ Կուրտիս Լեմեյը՝ այս գործողության իրականացման գլխավոր կողմնակիցներից մեկը, գնահատելով դրա արդյունքները և քննադատելով Լինդոն Ջոնսոնի նախագահական վարչակազմին՝ Հյուսիսային Վիետնամին ավիահարվածներ հասցնելու գործում իր կարծիքով անբավարար ջանքերի համար, միևնույն ժամանակ լրագրող Մաքքինլի Կանտորին թելադրել է իր ինքնակենսագրությունն ու հարցազրույցը տարբեր արդիական թեմաների վերաբերյալ, որոնք Կանտորն այնուհետև մշակել է՝ «Առաքելություն Լեմեյի հետ» («Mission With LeMay») գրքում հրատարակվելու համար։ Նշված գրքի 565-րդ էջում ներկայացվում է գեներալի մեջբերումներից մեկը, որը հաճախ մեջբերվում է կրճատ տեսքով։ Այն ամբողջությամբ հետևյալն է.

Նշված արտահայտությունը դարձել է թևավոր և պարբերաբար մեջբերվել է ամերիկյան իմպերիալիզմի համատեքստում։ Ինքը՝ Լեմեյը, հետագայում հրաժարվել է արտահայտության հեղինակությունից՝ վկայակոչելով այն փաստը, որ ինքը չափազանց հոգնած է եղել գրական մշակումից հետո իր հարցազրույցի սղագրությունների տեքստերն ամբողջությամբ սրբագրելու համար, իսկ նրա ջատագովները արտահայտությունը համարել են Կանտորի կողմից գեներալի խոսքերի չափազանց ազատ վերաշարադրման արդյունք։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն և աղբյուրներ ==


==== Հրատարակված կառավարական փաստաթղթեր ====
The United States Air Force in Southeast Asia, 1961–1973 / Berger, Carl. — Washington, DC: Office of Air Force History, 1977.
The Tale of Two Bridges and The Battle for the Skies over North Vietnam, 1964–1972 / Corum, Delbert; Burbage, Paul. — Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1976.
Drew, Dennis Rolling Thunder 1965: Anatomy of a Failure. — CADRE Paper, Report No. AU-ARI-CP-86-3. — Air University Press, 1986.
Department of State Aggression from the North: The Record of North Vietnam's Campaign to Conquer South Vietnam. — Washington, DC: U.S. Government Printing Office, 1965.
Head, William P. War Above the Clouds: B-52 Operations During the Second Indochina War and the Effects of the Air War on Theory and Doctrine. — Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 2002.
Marolda, Edward J. By Sea, Air, and Land: An Illustrated History of the U.S. Navy and the War in Southeast Asia. — Washington, DC: Naval Historical Center, 1994. — ISBN 9780160359385
Schlight, John A War Too Long: The USAF in Southeast Asia, 1961–1975. — Washington, DC: Air Force History and Museums Program, 1996. — ISBN 9780160613692
Schlight, John The War in South Vietnam: The Years of the Offensive, 1965–1968. — Washington, DC: Air Force History and Museums Program, 1999. — ISBN 9780912799513
Spector, Ronald H. Advice and Support, 1941–1960. — Washington, DC: United States Army Center of Military History, 1983. — (The United States Army in Vietnam). — ISBN 9780029303702
Thompson, Wayne To Hanoi and Back: The U.S. Air Force and North Vietnam, 1966–1973. — Washington, DC: Smithsonian Institution Press, 2002. — ISBN 9781560988779
Tilford, Earl H. Setup: What the Air Force Did in Vietnam and Why. — Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1991. — ISBN 9781429458276
Van Staaveren, Jacob Gradual Failure: The Air War Over North Vietnam, 1965–1966. — Washington, DC: Air Force History and Museums Program, 2002. — ISBN 9780160676994
«Declassified CIA documents concerning Operation Rolling Thunder»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-04-08-ին։ Վերցված է 2015-10-20 


==== Փաստաթղթերի ժողովածուներ ====
The Pentagon Papers: The Defense Department History of United States Decisionmaking on Vietnam / Gravel, Senator Mike. — Boston: Beacon Press, 1971. — Т. 5 Volumes. — ISBN 9780807005231
Sheehan, Neil; Smith, Hedrick; Kenworthy, E.W.; Butterfield, Fox The Pentagon Papers as Published by the New York Times. — New York: Ballentine, 1971.


==== Կենսագրություններ և հուշեր ====
Robert S.; McNamara; VanDeMark, Brian In Retrospect: The Tragedy and Lessons of Vietnam. — New York: Times Books, 1995. — ISBN 9780712676823
Johnson, Lyndon B. The Vantage Point: Perspective on the Presidency, 1963–1969. — New York: Holt, Rhinehart, and Winston, 1971. — ISBN 9780030844928


==== Երկրորդային աղբյուրներ ====
Clodfelter, Mark The Limits of Airpower: The American Bombing of Vietnam. — New York: Free Press, 1989. — ISBN 9780029059906
Dougan, Clark; Weiss, Stephen Nineteen Sixty-Eight. — Boston: Boston Publishing Company, 1983. — ISBN 9780939526062
Gillespie Robert M. (1994)։ The Joint Chiefs of Staff and the Escalation of the Vietnam Conflict, 1964–1965 (Master's (Unpublished) thesis)։ Clemson University 
Goodman, Allen E. The Search for A Negotiated Settlement of the Vietnam War. — Berkeley, CA: University of California Press, 1986. — ISBN 9780912966908
Frankum, Jr., Ronald B. Swatting Flies with a Sledgehammer // Rolling Thunder in a Gentle Land: The Vietnam War Revisited / Wiest, Andrew. — New York: Osprey Publishing, 2006. — ISBN 9781846930201
Kahin, George M. Intervention: How America Became Involved in Vietnam. — New York: Knopf, 1986. — ISBN 9780385240994
Karnow, Stanley Vietnam. — New York: Viking Press, 1983. — ISBN 9780670746040
Hobson, Chris Vietnam Air Losses: U.S. Air Force, Navy, and Marine Corps Fixed-Wing Aircraft Losses in Southeast Asia, 1961–1973. — Hinkley UK: Midlands Press, 2001. — ISBN 9781857801156
McMaster, H.R. Dereliction of Duty: Lyndon Johnson, Robert McNamara, and the Joint Chiefs of Staff and the Lies That Led to Vietnam. — New York: Harper Collins, 1997. — ISBN 9780060929084
Michel III, Marshall Clashes; Air Combat Over North Vietnam 1965–1972. — Annapolis, MD: United States Naval Institute, 2007. — ISBN 1-59114-519-8
Moise, Edwin E. Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War. — Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press, 1996. — ISBN 9780807823002
Morocco, John Thunder from Above: Air War, 1941–1968. — Boston: Boston Publishing Company, 1984. — ISBN 9780939526093
Nichols, John B. On Yankee Station: The Naval Air War over Vietnam. — Annapolis, MD: United States Naval Institute, 2001. — ISBN 9780870215599
Rendall, Ivan Rolling Thunder: Jet Combat from World War II to the Gulf War. — Simon and Schuster, 1999. — ISBN 9780684857800
Smith, John T. Rolling Thunder: The Strategic Bombing Campaign, North Vietnam, 1965–1968. — Kensington Publishing Group, 1987. — ISBN 9781871187205
Smith, John The Linebacker Raids: The Bombing of North Vietnam, 1972. — Cassel Military, 2000. — ISBN 9780304352951
Thompson, Roger Lessons Not Learned: The U.S. Navy's Status Quo Culture. — United States Naval Institute, 2013. — ISBN 9781612514123
Toperczer, István MiG-17 and MiG-19 Units of the Vietnam War. — Osprey Publishing, 2001. — ISBN 978-1841761626
Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History / Tucker, Spencer. — Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, 1998. — Т. Volume Two. — ISBN 0-87436-983-5
VanDeMark, Brian Into the Quagmire: Lyndon Johnson and the Escalation of the Vietnam War. — New York: Oxford University Press, 1991. — ISBN 9780195096507


== Արտաքին հղումներ ==
Bibliography: Operation Rolling ThunderArchived 2015-08-01 at the Wayback Machine.
Pilots from Takhli and Korat Airbases shot down between 1965—1972Archived 2013-03-26 at the Wayback Machine.
Г. Афанасьев. Тактика авиации США при налётах на ДРВ // «Военный вестник», № 6, 1967. стр.112-118