Նեգիդալերեն

Նեգիդալերենը կամ նեղիդալերենը (նգդլ.` Ӈе̄ғидал туйэ̄н (Նյեեղիդալ տույէէն)) նեգիդալների լեզուն է։ Այն խոսվում է Ռուսաստանի Խաբարովսկի երկրամասում, Ամուր գետի ստորին և Ամգուն գետի միջին հոսանքներում։ Պատկանում է տունգուս-մանջուրական լեզվընտանիքի հյուսիսային ճյուղին, որի մեջ են մտնում նաև էվենկերենն ու էվեներենը։ Նեգիդալերենը մոտ է էվենկերենին և երբեմն ներկայացվում է որպես դրա մի բարբառ։


== Կարգավիճակ ==
2002 թվականի մարդահամարի տվյալներով Ռուսաստանում բնակվում էր 567 նեգիդալ, որից 147 մարդ տիրապետում էր նեգիդալերեն լեզվին։ 2010 թվականի մարդահամարի տվյալներով 513 նեգիդալցիներից ընդամենը 74-ն են տիրապետում լեզվին։ Սակայն լեզվաբանների կարծիքով լեզվին տիրապետում է ընդամենը 3 հոգի, իսկ մնացածները` լեզվի պասիվ կրողներ են։ 2017 թվականի տվյալներով կա վերին նեգիդալերեն իմացող 6 հոգի, իսկ ստորին նեգիդալերենով խոսողներ չկան։ 
Նեգիդալերենը համարվում է ծայրահեղ վտանգված և ակնկալվում է, որ այն կմարի առաջիկա տասնամյակու։
Նեգիդալերեն լեզուն օգտագործվում է սահմանափակ կենցաղային և արտադրական շփման ժամանակ և ֆոլկլորի բանավոր հաղորդման համար։ Ժամանակակից բոլոր նեգիդալցիները տիրապետում են ռուսերենին։


== Բարբառներ ==
Նեգիդալերեն լեզուն բաղկացած է երկու` վերին և ստորին բարբառներից։ Վերին բարբառը խոսվում է Ամգուն գետի հովտում` Վլադիմիրովկայում, իսկ արդեն անհետացած ներքին բարբառը` Ամուր գետի մոտակա Տիր և Բելոգլինկա բնակավայրերում։ Ներքին նեգիդալերենը շատ մոտ էր էվենկերենին։


== Կառուցվածք ==
Նեգիդալերենն ունի 8 ձայնավոր հնչյուններ` /i, ɛ, a, ɘ, u, ɯ, o, ɔ/: Ձայնավորների երկարացումը նշվում է մակրոններով։ Նեգիդալերենին հատուկ է ձայնաներդաշնակությունը։ Բառակազմության, բառափոխության և ձևակազմության տեսակետից նեգիդալերենը կցական լեզու է` դրանում բառի քերականական ձևերը կազմվում են մեկական քերականական կարգ արտահայտող առանձին մասնիկներով։


=== Այբուբեն ===
Նեգիդալերենի այբուբենը 1992 թվականին ստեղծել է Մարինա Խասանովան։ Այն ստեղծվել է կյուրեղագրի հիման վրա և ունի 37 տառ։ Թեև Խաբարովսկի երկրամասի իշխանություններն այն հաստատել են 1993 թվականին, սակայն մինչև 2010 թվականն այբուբենը լայն կիրառություն չի ունեցել։ 2016 թվականին տպագրված նեգիդալերեն այբբենարանում կա Њ њ տառը, փոխարենը` չկա Ө ө տառը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Schmidt P. The language of the Negidals // «Acta Universitatis Latviensis», V. Riga, 1923.
風間 伸次郎, ネギダール語 テキストと文法概説, 京都, 2002.
Казарова А. В., Надеина Д. И., Берелтуева Д. М. Неғида хэсэнин. Электронное фонетическое справочное пособие по негидальскому языку. Хабаровск: По заказу министерства природных ресурсов Хабаровского края ООО «Портал Хабаровск», 2009. ([1](չաշխատող հղում))
Калинина Е. Ю. Этюд о гармонии гласных в негидальском языке, или негласные презумпции о гласных звуках // Фонетика и нефонетика. К 70-летию Сандро В. Кодзасова. / Архипов А. В. и др. (ред.). М.: Языки славянских культур, 2008. Сс. 272—282.
Колесникова В. Д., Константинова О. A. Негидальский язык // Языки народов СССР. Т. 5. Л., 1968.
Мыльникова K. M., Цинциус В. И. Материалы по негидальскому языку // Тунгусский сборник, 1. Л., 1931.
Цинциус, Вера Ивановна. Негидальский язык // Языки мира: Монгольские, тунгусо-маньчжурские, японский и корейский языки. М., 1997.
Цинциус В. И. Негидальский язык. Исследования и материалы. Л., 1982.


== Արտաքին հղումներ ==
ELAR archive of Endangered Tungusic Languages of Khabarovskij Kraj (including Negidal)
The Endangered Languages Project - Negidal