Սիլուրի ժամանակաշրջան

Սիլուրի ժամանակաշրջան (սիլուր), երկրաբանական ժամանակաշրջան, պալեոզոյան դարաշրջանի երրորդ ժամանակաշրջանը։ Հաջորդել է օրդովիկին և նախորդել դևոնի ժամանակաշրջանին։ Սկսվել է 443,8 ± 1,5 մլն տարի առաջ և ավարտվել 419,2 ± 3,2 մլն տարի առաջ՝ տևելով շուրջ 25 մլն տարի։ Պալեոզոյի ամենակարճ ժամանակաշրջանն է։ Սահմանել է անգլիացի երկրաբան Ռոդերիկ Մուրչիսոնը 1835 թվականին Մեծ Բրիտանիայում (տիպային տարածքը՝ Ուելսի սահմանային մարզ)։ Հետագայում ստորին մասն առանձնացվել է որպես ինքնուրույն՝ օրդովիկի ժամանակաշրջան։ «Սիլուր» անվանումը պահպանվել է միայն վերին մասի համար և այդ ծավալով էլ հաստատվել Երկրաբանական միջազգային կոնգրեսի XXI նստաշրջանում (Կոպենհագեն, 1960)։ Սիլուրի ժամանակաշրջանը ստորաբաժանվում է երկու մասի` ստորին, որն ընդգրկում է լլանդովերի և ուենլոկի, և վերին, որն ընդգրկում է լուդլովի և պրժիդոլի (դաունտոնի) հարկերը։
Այդ ժամանակաշրջանին վերաբերող ապարների համալիրը կոչվում է սիլուրի համակարգ։
Սիլուրի ստորին սահմանը որոշվում է խոշորամասշտաբ բնաջնջմամբ, որի արդյունքում անհետացել է օրդովիկում գոյություն ունեցած ծովային օրգանիզմների տեսակների շուրջ 60 %-ը, և որը կոչվում է օրդովիկ-սիլուրյան բնաջնջում։ Չարլզ Լայելի օրոք (19րդ դարի կեսեր) սիլուրը համարվել է ամենահին երկրաբանական դարաշրջանը։ Կոչվել է հին կելտական ցեղի՝ սիլուրների անունով, որոնք ապրում էին Մեծ Բրիտանիայում՝ Ուելսի սահմանային մարզում, և որոնց բնակության վայրերում անցկացվել են տվյալ ժամանակաշրջանի առանձնացմանը նպաստած երկրաբանական ուսումնասիրությունները։


== Սիլուրի սիստեմի ենթաբաժիններ ==

Շոտլանդացի երկրաբան Ռոդերիկ Մուրչիսոնը սիլուրի դարաշրջանն առանձնացրել է 1835 թվականին հիմնվելով հարավային Ուելսի տարածքում կատարված վաղ պալեոզոյան ուսումնասիրությունների արդյունքների վրա, որ նա անցկացրել է 1831 թվականից սկսած։ Համակարգը նա կոչել է ի հիշատա սիլուրների (լատ.՝ silures)՝ կելտական ցեղի, որը երկաթի դարում բնակվել է ժամանակակից հարավային Ուելսի տարածքում ու Անգլիային հարող շրջաններում և մեր թվարկության I դարում անողոքաբար դիմադրել հռոմեական նվաճմանը։ Անվանումն ընդհանուր շրջանառության մեջ է դրվել 1839 թվականին Մուրչիսոնի՝ «The Silurian System» դասական աշխատության հրատարակումից հետո։
Ըստ Մուրչիսոնի նախնական հայեցակարգի՝ սիլուրի ժամանակաշրջանն ընդգրկել է նաև այն ժամանակաշրջանը, որ ներկայում կոչվում է օրդովիկի. ինքնուրույն օրդովիկի ժամանակաշրջանն առանձնացվել է միայն 1879 թվականին անգլիացի երկրաբան Չարլզ Լապվորտի (անգլ.՝ Charles Lapworth) կողմից։ Սակայն երկար ժամանակ այն սովորաբար դիտարկվել է որպես սիլուրի ստորին (օրդովիկյան) բաժին։ 1960 թվականին Կոպենհագենում անցկացված Երկրաբանական միջազգային կոնգրեսի 21-րդ նստաշրջանում այն պաշտոնապես հաստատվել է որպես Շերտագրական միջազգային սանդղակի առանձին համակարգ, ինչից հետո վերջնականապես հաստատվել է սիլուրի սահմանումը որպես պալեոզոյի երրորդ ենթաբաժին։
Խորհրդային Միությունում 20-րդ դարի երկրորդ կեսին սիլուրի համակարգն ընդունված է եղել բաժանել երկու մասի՝ ստորին սիլուր (լլանդովերի և ուենլոկի հարկերով) և վերին սիլուր (լուդլովի և պրժիդոլի հարկերով)։ Երկրաբանական միջազգային կոնգրեսում ներմուծվել է այդ համակարգի բաժանումը չորս մասի՝ լլանդովերի, ուենլոկի, լուդլովի և պրժիդոլի (մինչև 1972 թվականը՝ դաունտոնի) 7 հարկերով (պրժիդոլին հարկերի չի բաժանվել)։
Սիլուրի ենթաբաժանումների բացարձակ թվերը պարբերաբար ճշտվում են Շերտագրության միջազգային հանձնաժողովի կողմից։
Որպես սիլուրի համակարգի ստորին սահման (հիմք) Շերտագրության միջազգային հանձնաժողովը  1985 թվականին հաստատել է Parakidograptus acuminatus գրապտոլիտի բիոզանայի հիմքը, ընդ որում՝ որպես նրա ստրատոտիպ ընդունվել է Դոբս-Լինն օրդովիկ-սիլուրյան կտրվածքը (Շոտլանդիայի հարավում գտնվող Մոֆֆաթ քաղաքի մոտ)։ Ավելի ուշ որոշվել է ճշգրտել տվյալ սահմանի բնորոշումը՝ որպես կենսաշերտագրական մարկեր ընդունելով Akidograptus ascensus և Parakidograptus praematurus գրապտոլիտ առաջին անգամ ի հայտ գալու ժամանակը (վերջին տեսակը նախկինում ընդգրկվել է Parakidograptus acuminatus կազմում)։
Որպես սիլուրի վերին սահման ծառայում է դևոնի համակարգի հիմքը, որի համար դեռ 1972 թվականին վերցվել Monograptus uniformis գրապտոլիտի բիոզանայի հիմքը (հավելյալ կենսաշերտագրական չափանիշը՝ Warburgella rugulosa rugosa տրիլոբիտի հայտնվելը)։ Որպես ստրատոտիպ ծառայում է Կլոնկ վայրի 20 շերտը, որ գտնվում է Բերոուն քաղաքից 12 կմ հեռավորության վրա (վերջինս տեղակայված է Պրահայից դեպի հարավ-արևմուտք)։


== Պալեոաշխարհագրություն ==
Սիլուրի ժամանակաշրջանի սկզբում Երկրի պալեոաշխարհագրական պատկերն ընդհանուր առմամբ մնացել է նույնը, ինչ քեմբրիի ավարտին. գրեթե ամբողջ ցամաքը միավորված է եղել չորս մայրցամաքներում։ Մերձհասարակածային շրջաններում գտնվել են Լավրենտիան, Բալթիկան (Ֆեննոսարմատիա) և Անգարիդան (Սիբիր)։ Հարավային բևեռին մոտ տեղակայված է եղել Գոնդվանա մեծ սուպերմայրցամաքը, որը նույնպես մասամբ մոտ է եղել հասարակածին։ Գոնդվանայի կազմի մեջ մտել են ապագա կայնոզոյան մի քանի պլատֆորմներ (Հարավամերիկյան, Աֆրիկյան, Հնդկական, Ավստրալիական, Արևելաանտարկտիկական), սակայն դրանցից բացի Գոնդվանայի եզրերում տեղակայված է եղել մերձգոնդվանյան գոտին, որ ներառել է բազմաթիվ միկրոպլատֆորմներ, որոնք ուշ պալեոզոյում և մեզոզոյում (տարբեր ժամանակներում) մտել են ձևավորվող Եվրասիայի կազմի մեջ։
Գոնդվանայի և հյուսիսային մայրցամաքների միջև գտնվել են Ավալոնիա և Ղազախստանիա միկրոմայրցամաքները, որոնցից առաջինն առանձնացել է Գոնդվանայի ափերից վաղ օրդովիկում, երկրորդը ձևավորվել է ուշ օրդովիկում առանձին հատվածներից։
Թվարկված բոլոր մայրցամաքները բաժանված են եղել օվկիանոսներով։ Գրեթե ողջ հյուսիսային կիսագունդն զբաղեցրել է Պանտալասա օվկիանոսը, որ նախորդել է Խաղաղ օվկիանոսին։ Յապետուս մայրցամաքը բաժանել է Լավրենտիան Բալթիկայից ու Ավալոնիայից, որոնք միմյանցից բաժանվել են Թորնքվիստ ծովով։ Բալթիկայի, Անգարիդայի ու Ղազախստանիայի միջև տեղակայված է եղել Ուրալյան օվկիանոսը։ Գոնդվանան Ավալոնիայից բաժանել է Ռեիկում օվկիանոսը, Բալթիկայից ու Ղազախստանիայից՝ Պրոտոտետիս օվկիանոսը։
Սիլուրի ընթացքում շարունակվել է օրդովիկում սկսված Յապետուսի նեղացման և Ռեիկումի ընդլայնման (վաղ սիլուրում հասել է առավելագույն լայնության) գործընթացը)։ Դեռ ուշ օրդովիկի կատիյան (Katian) դարաշրջանում Ավալոնիայի արևելյան եզրը բախվել է Բալթիկայի ափին, սակայն այդ ժամանակ դա չի հանգեցրել այդ մայրցամաքների ձուլմանը։ Մոտավորապես 420 մլն տարի առաջ՝ սիլուրի վերջում, Բալթիկան և Ավալոնիան բախվել են Լավրենտիայի հետ և միավորվել մեկ մայրցամաքի կազմում՝ Լավրուսիա (Եվրամերիկա)։ Յապետուս օվկիանոսը փաստացիորեն վերածվել է ոչ մեծ ծովածոցի նախկին Ավալոնիայի արևմտյան հատվածի և նախկին Լավրենտիայի արևելյան ափի միջև, ապա վերջնականապես դադարեցրել իր գոյությունը վաղ դևոնում; Արդեն սիլուրի կեսերին տեղի է ունեցել Ռեիկումի նեղացումը, որի արդյունքում Լավրուսիան ու Գոնդվանան զգալիորեն մոտեցել են իրար ժամանակաշրջանի ավարտին։ Ընդհակառակը, Անգարիդան հեռացել է նրանցից՝ շարժվելով դեպի հյուսիս։
Մինչ սիլուրի ավարտը տեղի են ունեցել նաև այլ նշանակալի իրադարձություններ. սկսվել են ռիֆտինգի ինտենսիվ գործընթացներ Գոնդվանայի մերձհասարակածային հատվածում, որոնք դևոնի սկզբում հանգեցրել են նրանից Տարիմ, Հյուսիսային Չինաստան, Հարավային Չինաստան և Հնդկաչին (Աննամիա) միկրոմայրցամաքների հեռացմանը։
Սիլուրի ժամանակաշրջանում է եղել կալեդոնյան ծալքավորության առավելագույնս արտահայտված շրջանը, որն սկսվել է ուշ լլանդովերում, շարունակվել մինչև վաղ դևոն և բնութագրվել ինտենսիվ լեռնագոյացությամբ, որն առավել արտահայտվել է Լավրենտիայի, Բալթիկայի ու Ավալոնիայի բախման վայրում (Սկանդինավիայի, Բրիտանական կղզիների, արևելյան Գրենլանդիայի և Հյուսիսային Ապալաչների շրջանում)։


== Կլիմա ==
Սիլուրի ժամանակաշրջանի սկզբում դեռ շարունակվել է ուշ օրդովիկի և վաղ սիլուրի սառցակալումը, երբ Գոնդվանայի զգալի մասը (ներառյալ Հարավային Ամերիկայի, Աֆրիկայի, Պիրենեյան ու Արաբական թերակղզիների, Փոքր Ասիայի տարածքները) ծածկված է եղել  սառցաշերտով։ Ռուդդանյան դարաշրջանի ավարտին սառցակալումն սվարտվել է։
Սակայն սիլուրի ժամանակաշրջանի մեծ մասի ընթացքում Երկրի կլիման ընդհանուր առմամբ մնացել է սառը (լլանդովերի և ուենլոկի ընթացքում տեղի են ունեցել նոր սառցակալումներ, որ կրել են սահմանափակ բնույթ)։ Ժամանակաշրջանի ավարտին մոտ զգալիորեն տաքացել է, իսկ կլիման դարձել է տաք (երբեմն՝ շոգ) և չորային։ Սիլուրի վերջում Երկրի մակերևույթում օդի միջին ջերմաստիճանը կազմել է ավելի քան 20 °C (ինչը 5 °C-ով բարձր է ժամանակակից ցուցանիշից)։ Շարունակվել է պաշտպանիչ օզոնային շերտի ձևավորումը, որն ի հայտ է եկել օրդովիկում։ Մթնոլորտում ածխաթթու գազի պարունակությունը սիլուրում երեք անգամ գերազանցել է ժամանակակից մակարդակը (վերին օրդովիկում՝ չորս անգամ)։ Եթե ժամանակաշրջանի սկզբում մթնոլորտում թթվածնի մակարդակը կազմել է ժամանակակից մակարդակի 65 %-ը, ապա ժամանակաշրջանի ավարտին նվազել է մինչև ժամանակակից մակարդակի 35 %։


== Նստվածքների ձևավորում ==
Սիլուրի ժամանակարջանի ընթացքում մայրցամաքային պլատֆորմների տարածքների մի մասն զբաղեցրել են փոքր ծովային ավազանները (որոշ տարածքներում կարելի է ենթադրել մերձափնյա և ծովալճակային պայմաններ)։ Այդ ավազանների մակերեսը ժամանակի ընթացքում փոփոխվել է. ժամանակաշրջանի սկզբում եղել է որոշակի տրանսգրեսիա, որին սիլուրի կեսերին ու վերջում փոխարինել է ռեգրեսիան։ Սիլուրի սկզբում Արևելաեվրոպական պլատֆորմի զգալի մասն ու Արևելասիբիրական լատֆորմի մեծ մասն զբաղված են եղել այդպիսի ավազաններով, ինչի մասին վկայում է նստվածնքների բնույթը. գերակշռել են կարբբոնատային նստվածքները և ծովալճակային ապարները (միայն Արելասիբիրյան պլատֆորմի հյուսիսարևմտյան մասում առանձնացվում է  համեմատաբար խորջրյա կարբոնատա-կավային նստվածքների ձևավորման տարածք)։ Ժամանակաշրջանի ավարտին մոտ դրությունը փոխվել է. ծովը հեռացել է Արելաեվրոպական պլատֆորմից և Արևելասիբիրյան պլատֆորմի մեծ մասից։
Փոքր ջրային տարածքները սիլուրում զբաղեցրել են նաև Լավրենտիայի ու Հարավային Չինաստանի զգալի տարածքներ։


== Կենդանական աշխարհ ==
Ականտոդները (լատ.՝ Acanthodii), որ ձկների ոչնչացած դաս են, գոյություն են ունեցել ուշ սիլուրից մինչև վաղ պերմ։ Ի հայտ են եկել անծնոտների մի քանի խմբեր՝ Osteostraci և Anaspida։ Ծաղկում են ապրել գրապտոլիտներն ու նաուտիլոիդները։ Ապա մեծացել է ուսոտանիների բազմազանությունը։
Ուշ սիլուրում ի հայտ են եկել կռճիկաոսկրային ճառագայթալողակ ձկները։
Ուշ սիլուրի Megamastax amblyodus-ը, որ եղել է ոսկրային ձուկ և ունեցել մինչև 1 մետր երկարություն, 2014 թվականի դրությամբ համարվում է առաջին ողնաշարավոր գիշատիչը, որ սնվել է այլ ողնաշարավորներով։


== Բուսական աշխարհ ==

Սիլուրի ավարտին ցամաքում հայտնվել է բույսերի ևս մեկ խումբ՝ անոթավորներ։ Նրանց հետքերը գտնվել են վերին սիլուրի նստվածքաշերտերում Մեծ Բրիտանիայում, Չեխիայում, Ուկրաինայում և Ղազախստանում։ 
Անոթավոր բույսերի ի հայտ գալը շրջադարձային իրադարձություններից մեկն է կենսոլորտի պատմության մեջ։


== Օգտակար հանածոներ ==
Սիլուրի նստվածքաշերտերում հանդիպում են պղնձա-հրաքարային հանքանյութեր (Ուրալ և Նորվեգիա)։ Հարավային Ուրալի սիլիկատային հաստաշերտերի հետ են կապվում  և Միջին Ասիայի մանգանի և ֆոսֆորիտների հանքավայրերը։ Միացյալ Նահանգներում (Նյու Յորք և Ալաբամա նահանգներ) կան երկաթի, ինչպես նաև գիպսի (Նյու Յորք նահանգի կենտրոնական հատված) հանքավայրեր։ Սիլուրի ժամանակաշրջանի հիմնական օգտակար հանածոներն են՝ երկաթ, ոսկի, պղինձ, վառվող թերթաքարեր, ֆոսֆորիտներ և բարիտ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
Օրդովիկի և սիլուրի ժամանակաշրջաններ
Սիլուր։ Պալեոզոյան դարաշրջան
Սիլուր
К. Ю. Еськов. История Земли и жизни. Ранний палеозой