Գենդերցիդ

Գենդերցիդ, սեռով պայմանավորված համակարգված սպանություն։ Եզրը նաև վերաբերում է մանկասպանությանը և որոշակի սեռի նկատմամբ մահացու բռնության կիրառմանը ցանկացած տարիքում։
Գենդերցիդեը աճող խնդիր է որոշ երկրներում։ Վիճակագրական տվյալները ցույց են տալիս, որ Չինաստանի և Հնդկաստանի նման երկրներում 120 տղամարդուն բաժին է ընկնում 100 կին։


== Եզրի ծագում ==
Գենդերցիդ եզրը առաջին անգամ օգտագործել է ամերիկացի ֆեմինիստ Մերի Էն Ուարները իր 1985 թվականին՝ սեռով պայմանավորված մասսայական սպանությունների մասին «Gendercide: The Implications of Sex Selection» գրքում։ Գրքում Ուարները նկարագրում է ցեղասպանության և գենդերցիդի նմանությունները։

Ըստ նմանության՝ գենդերցիդը որոշակի սեռի (գենդերի) ներկայացուցիչների դիտավորյալ ոչնչացումն է։ Այլ եզրերը, ինչպես օրինակ՝ «գինոցիդ« և «ֆեմիցիդ», վերաբերում են միայն կանաց և աղջիկների անօրինական սպանությանը։ Բայց «գենդերցիդը» չեզոք եզր է․ դրանում զոհերը կարող են լինել և՛ տղամարդ, և՛ կին։ Այսպիսի չեղոք եզրի անհարժեշտություն կա, քանի որ սեռային խտրականությամբ սպանությունները տղամարդկանց դեպքում նույնքան սխալ են, որքան կանանց դեպքում։ Եզրը նաև ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ գենդերային դերը հաճախ ունենում է մահացու հետևանքներ, և որ սրանք էական իմաստով նման են ռասայական, կրոնական կամ դասային նախապաշարմունքների մահացու հետևանքներին


== Ֆեմիցիդ ==
Ֆեմիցիդը տարբեր պատճառներով, սովորաբար մշակութային, կանանց մասսայական սպանությունն է։ Բառն օգտագործվում է 1820֊ականներից։ Ըստ Միավորված ազգերի կազմակերպության՝ տղաների և աղջիկների ծնելիության կենսաբանական նորմալ հարաբերությունը կազմում է 102-106 տղամարդ 100 կնոջը։ Սակայն նորմալից ավելի բարձր տարբերություններ (երբեմն՝ 130) նույնպես արձանագրվել են։ Այժմ սա Կենտրոնական, Արևելյան և Արևմտյան Ասիայում աճող մտահոգությունների պատճառ է։
Ֆեմիցիդի ամենատարածված միջոցը սելեկտիվ հղիության արհեստական ընդհատումն է՝ տղամարդկանց հանդեպ ուժեղ նախըտրություն ունեցող մշակույթներում, ինչպես օրինակ՝ Չինաստան և Հնդկաստան։ Ըստ Միավորված ազգերի կազմակերպության՝ տղաների և աղջիկների ծնելիության հարաբերությունը արմատական փոփոխություներ է կրել։
Չինաստանում սեռերի հարաբերությունը 1979-2005 թվականներին կազմել է՝

106:100 in 1979 (106 տղա, 100 աղջիկ)
111:100 in 1988
117:100 in 2001
120:100 in 2005Հնդկաստանում տղա երեխաները գերադասվում են, քանի որ ծնողները ցանկանում են ծեր հասակում իրենց խնամող ժառանգ ունենալ։ Բացի դա, օժիտի (ընտանիքի կողմից ամուսնացող աղջկան տրվող ունեցվածք, փող) գինը Հնդկաստանում շատ բարձր է, իսկ արական սեռի ժառանգը ամուսնանալով կարող է ընտանիք օժիտ բերել։ Ըստ բրիտանական «The Independent» թերթի հարպարակման՝ մարդահամարի տվյալներով 2011 թվականին մինչև յոթ տարեկան երեխաների շրջանում աղջիկները 7.1 միլոնով ավելի քիչ են, քան տղաները, 2001 թվականին տարբերությունը կազմել է 6 միլոն, 1991 թվականին՝ 4.2 միլիոն։ Այս պահին հարաբերությունը կաղմում է 915 աղջիկ, 1,000 տղա, որը 1961 թվականից սկսած ամենամեծ տարբերությունն է։
Իրաքյան Քուրդիստանում քրդական վարչակազմի կողմից՝ կրոնական կամ հասարակական սկզբունքները խախտելու պատճառով ընտանիքի անդամերի սպանության և ինքնազոհաբերման խրախուսումը կամ հանդուրժումը Մոջաբը պիտակել է որպես «գենդերցիդ» (2003)։


== Անդրոցիդ ==
Ադրոցիդը արական սեռի ներկայացուցիչների մասսայական սպանությունն է, գենդերցիդի ենթատեսակ է՝ կազմված հունարեն andro (հայերեն՝ տղա կամ տղամարդ) և լատիներեն cide (հայերեն՝ սպանել) բառերից։
Բույսերի դեպքում անդրոցիդ եզրը կարող է վերաբերել բերքի որոշակի մասը մամլացնելու միջոցով ուղիղ փոշոտման ջանքերին։ Մարդկային հասարակության դեպքում անդրոցիդը արական սեռի ներկայացուցիչների մասսայական սպանություն է, հիմնականում հակառակորդի հարձակողական հնարավորությունները նվազեցնելու նպատակով։ Ավելի պասիվ տեսանկյունից անդրոցիդը կապվում է տղամարդկանց հանդեպ արմատացած նախապաշարմունքներին, երբ հասարակությունը ընդհանուր առմամբ մասնակցում կամ թույլատրում է զորակոչի ընթացքում տղամարդկանց մասսայական մահապատիժը։ Պտղաճանճերի դեպքում արուների հանդեպ անդրոցիդական թշնամանքը կարող է պայմանավորված լինել մրցակցությամբ, իրենց իշխանության հանդեպ մարտահրավերի ընկալմամբ կամ երկուսի համադրությամբ։ Որոշ կազմակերպություններ և հրատարակիչներ պնդում են, որ պատերիազմի ընթացքում տղամարդկանց թիրախավորումը արդիական խնդիր է։ Անդրոցիդը նաև նկարագրվել է անտիկ հունական դիցաբանությում և հիպոթետիկ իրավիճակներում, որտեղ սեռերի մեջ կար տարաձայնություններ։
Անդրոցիդի օրինակ է 1988 թվականի Ալ-Անֆալի գործողությունը (քրդական և իրաքյան աղբյուրների համաձայն՝ այդ ընթացքում ավելի քան 180,000 մարդ է սպանվել), քանի որ ըստ «Human Rights Watch» հասարակական կազմակերպության՝ զոհերի հիմնական մասը երիտասարդ և կռվելու ունակ տղամարդիկ էին։ Անդրոցիդի մեկ այլ օրինակ է Սրեբրենիցայի ջարդերը, որի արդյունքում 1995 թվականի հուլիսի 12-ին սպանվել է 7000-8000 իսլամադավան բոսնիացի չափահաս տղամարդ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
A comprehensive analysis of gendercide in China was delivered by author Talia Carner at the 2007 U.N. Commission on the Status of Women.
Warren Mary Anne (1985)։ Gendercide: The Implications of Sex Selection։ Rowman & Allanheld։ ISBN 0-8476-7330-8 
Russell Diana E.H., ed., Roberta A. Harmes (2001)։ Femicide in Global Perspective։ Teachers College Press։ ISBN 0-8077-4047-0 
Sanford Victoria (2008)։ Guatemala : Del Genocidio Al Feminicidio/From Genocide to Femicide։ F&G Editores։ ISBN 99922-61-88-9 


== Արտաքին հղումներ ==
Femicide in Guatemala--Guernica Magazine (guernicamag.com) Archived 2007-08-06 at the Wayback Machine.
Inter-American Commission on Human Rights,  Situation of the Rights of Women in Ciudad Juárez (2002) — Report by OAS human rights agency.
Rensselaer Polytechnic Institute, Graduate Research " Juarez Mothers Fight Femicide Documentary Archived 2007-02-08 at the Wayback Machine." (March 2005)
The Economist - No place for your daughters (November 24, 2005)
Lourdes Portillo Video Archived 2006-11-04 at the Wayback Machine., Señorita Extraviada ISBN 0807861731, 2001