ԱԿ-63

ԱԿ-63 (Հունգարիայում հայտնի է նաև որպես ԱՄՄ), հունգարական ինքնաձիգ, խորհրդային ԱԿՄ ինքնաձիգի պատճենը, որ ստեղծել է Fegyver- és Gépgyár ընկերությունը։ Հունգարիայի զինված ուժերի հիմնական ինքնաձիգն է։ ԱԿ-63-ը փոխարինել է AMD-65 ավտոմատին և իր նախորդից տարբերվում է փոխված պատյանով, ավելի դիմացկուն փողակալով և հավաքման ավելի ցածր գնով։ Հունգարիայի Ժողովրդական Հանրապետության պաշտպանության նախարարությունը 1970-ական թվականների վերջին նախընտրել է հենց ԱԿ-63 ինքնաձիգը՝ խորհրդային ԱԿՄ-ի պատճենը՝ 1977 թվականի վերջին այն ընդունելով Հունգարիայի ժողովրդական բանակի սպառազինության մեջ։ 1978 թվականին թողարկվել է ԱԿՄՍ-ի պատճենը ծալովի կոթով, որը կոչվել է ԱԿ-63D (օրիգինալ ինքնաձիգն ստացել է ինդեքս (փայտե կոթ)՝ ԱԿ-63F)։ Ներկայում ԱԿ-63F և ԱԿ-63D տարբերակները կոչվում են AMM և AMMS համապատասխանաբար։


== Տարբերություններ ==
ԱԿ-63 ինքնաձիգի F և D տարբերակները գրեթե լիովին նման են ԱԿՄ և ԱԿՄՍ ինքնաձիգներին։ Հիմնական տարբերությունը ԱԿ-63-ի ատրճանակային կոթի ուրիշ ձևն է, որ նման է ԱԿՄ-63-ին։ Դրանից բացի, ԱԿ-63-ի փողակալը չունի առանձնահատուկ  հաստացումը, որը հատուկ է ԱԿՄ-ին և նրա պատճեններին այլ երկրներում։ Փայտե մասերն աչքի են ընկնում վառ զարդարմամբ։


== Արտահանում ==

Սադդամ Հուսեյնի օրոք իրաքյան բանակը եղել է ԱԿ-63 ինքնաձիգի առաջին խոշոր պատվիրատուն՝ 1979 թվականին սկսելով գնել այդ ինքնաձիգներն իր զորամասերի սպառազինության համար։ Այդ ինքնաձիգներն ակտիվորեն օգտագործվել են իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ։ Իսլամական հեղափոխության պահապանները, սակայն, ձեռք են բերել զգալի քանակության ռազմավարային ԱԿ-63, ինչպես նաև այլ ինքնաձիգներ, որոնք Իրաքը գնել էր Չինաստանից, Հյուսիսային Կորեայից, Լիբիայից ու Սիրիայից։ Իրաքյան զորքերն այդ զենքն օգտագործել են Պարսկական ծոցի պատերազմի ժամանակ, իսկ այնուհետև այն հայտնվել է քրդական ու շիա ապստամբների մոտ։
ԱԿ-63 ինքնաձիգը եղել է նաև սանդինիստտների հիմնական զենքը Նիկարագուայում, որոնք նրա հետ պատերազմել են ընդդեմ կոնտրասի 1980-ական թվականներին։ Ինքնաձիգների զգալի մասը հայտնվել է Ֆարաբունդո Մարտիի անվան ազգային ազատագրության ճակատի մարտիկների մոտ Սալվադորում 1984 կամ 1985 թվականներին։ Ընդհանուր առմամբ այդ տարածաշրջան մատակարարվել է առնվազն 11 հազար ԱԿ-63 ինքնաձիգ։ Սառը պատերազմի ավարտից հետո ինքնաձիգները հայտնվել են Սոմալիի ու Զամբիայի ռազմականացված կազմակերպությունների ձեռքում, ինչպես նաև մատակարարվել է Խորվաթիայի զինված ուժերին Խորվաթիայի պատերազմի ժամանակ։ Կա լուսանկար-վկայություն այն մասին, որ ԱԿ-63-ն օգտագործվել է Քրդական բանվորական կուսակցության և ժողովրդական ինքնապաշտպանության քրդական ջոկատների կողմից Սիրիայում և Իրաքում։
1985 թվականին ԱՄՆ է մատակարարվել ԱԿ-63-ի ինքնալիզ տարբերակների խմբաքանակ քաղաքացիական օգտագործման համար։ Ներկրմամբ զբաղվել է Kassnar ընկերությունը (Հարիսբուրգ, Փենսիլվանիա նահանգ)՝ այդ զենքը վաճառելով SA-85M ապրանքանիշի ներքո։ 1989 թվականին արգելվել է գրոհային հրացանների ու ինքնաձիգների ներկրումը, ինչի շնորհիվ դրանք դարձել են մասնավոր հավաքածուներում ընդգրկվելու թեկնածու (այդպիսի մի ինքնաձիգի արժեքը գնահատվել է 1500 ԱՄՆ դոլարից ոչ պակաս)։ Արգելքի հանումից հետո վերականգնվել է SA-85M տարբերակի արտադրությունը, բայց շուտով դադարել է։ Ներկայում ԱՄՆ-ում մի քանի ընկերություններ արտադրում են ԱԿ-63 ինքնաձիգի պատճեններ հունգարական դետալների և ամերիկյան փողավոր պահեստատուփերի հիման վրա։


== Տարբերակներ ==
ԱԿ-63F (AMM Հունգարիայի բանակում) – փայտե կոթով
ԱԿ-63D (AMMS Հունգարիայի բանակում) – ԱԿՄՍ-ի պատճեն պողպատե ծալովի կոթով
ԱԿ-63MF – ԱԿ-63D շարժական կոթով ու MIL-STD-1913 Պիկատիննի ձողիկով
SA-85M – ինքնալից քաղաքացիական տարբերակ ԱՄՆ-ում վաճառելու համար, ներկրվել է Kassnar ընկերության կողմից արգելքից առաջ ու դրանից հետո։
SA-2000S – ինքնաձիգների ներկրման արգելքի ժամանակ ներկրվել է այս ինքնալից տարբերակը միայն ԱՄՆ-ի շուկայի համար։


=== ԱԿ-63MF ===
ԱԿ-63-ի 7700 օրինակ ձևափոխվել է ու ստացել ԱԿ-63MF նշանակումը։ Որպես զենքի նոր դետալներ ավելացվել են Պիկատիննի ձողիկները, ատրճանակային կոթերը, ենթափողային նռնականետները, նշանոցները, լապտերները և այլն։

Հեռադիտակային նշանոց CAA CBS+ACP
Brügger & Thomet գազախցիկի հանգույց BT-21428
Նռնականետ HK M320
Կոլիմատորային նշանոց Aimpoint CompM2 (B&T BT-21741)
Կոլիմատորային նշանոց Aimpont 3×Mag (B&T BT-211115, B&T BT-211113)
Լազերային նպատականշող Insight Technology AN/PEQ-2 TPIAL
Հենակով առջևի կոթ CAA BP
Ատրճանակային կոթ CAA AG47


== Օգտագործողներ ==
 Աֆղանստան
 Խորվաթիա – օգտագործվել է Խորվաթիայի պատերազմի ժամանակ զինված ուժերի կողմից
 Հունգարիա – Հունգարիայի զինված ուժերի հիմնական ինքնաձիգ (այդ թվում Հունգարական ժողովրդական բանակի)
 Իրան – ռազմավարային, ձեռք են բերվել իրան-իրաքյան պատերազմի ժամանակ
 Իրաք – 1979 թվականից ընդրկվել են Իրաքի բանակի զպառազինության մեջ
 Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետություն – խլվել են Իրաքի բանակից
 Նիկարագուա – օգտագործել է Սանդինիստական ժողովրդական բանակը
 Զիմբաբվե – եղել է Զիմբաբվեի ազգային բանակի պարաշյուտային գնդի սպառազինության մեջ
 Սալվադոր – եղել է Ազգային քաղաքացիական ոստիկանության սպառազինության կազմում 2014 թվականից և զինված ուժերի սպառազինության մեջ 1992 թվականից
 Սոմալի


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Weapons of the FMLN-Part Two: The Logistics of an Insurgency By Lawrence J. Whelan (անգլ.)