Մյունխենի համաձայնագիր

Մյունխենի համաձայնագիր (չեխ․՝ Mnichovská dohoda; սլովակ.՝ Mníchovská dohoda; գերմ.՝ Münchner Abkommen) կամ Մյունխենի դավաճանություն (չեխ․՝ Mnichovská zrada; սլովակ.՝ Mníchovská zrada), համաձայնագիր Ֆրանսիայի և Նացիստական Գերմանիայի միջև, որով Ֆրանսիան չպետք է ռազմական օգնություն տրամադրեր Չեխոսլովակիային Գերմանիայի կողմից «Սուդետների մարզի» գալիք օկուպացիայի ժամանակ` արդյունավետ կերպով դավաճանելով ֆրանս-չեխոսլովակյան դաշինքը և թույլատրելով Նացիստական Գերմանիային բռնակցել Սուդետների մարզը, որը Չեխոսլովայիայի արևմտյան տարածաշրջանն էր 800.000 բնակչությամբ, հիմնականում գերմանախոս։ Ադոլֆ Հիտլերը հայտնեց, որ դա իր վերջին տարածքային պահանջն է Եվրոպայում, և նժարին դրված էր պատերազմը կամ խաղաղեցման քաղաքականությունը։ 1938 թվականի սեպտեմբերի 29-30-ին Գերմանիայի Մյունխեն քաղաքում շտապ հանդիպում տեղի ունեցավ Եվրոպական տերությունների միջև, որում չէր ներառված ԽՍՀՄ-ը։ Արագորեն ձեռք բերվեց համաձայնություն Հիտլերի պայմաններով։ Այն ստորագրվեց Գերմանիայի, Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Իտալիայի ղեկավարների կողմից։ Չեխոսլովակիան չէր հրավիրվել կոնֆերանսին։ Ռազմական տեսանկյունից Սուդետների մարզը մարտավարական կարևոր նշանակություն ուներ Չեխոսլովակիայի համար և Գերմանիայի հարձակումից սահմանային պաշտպանության մեծ մասը գտնվում էր այնտեղ։ Գերմանիան իր վերահսկողության տակ առավ Սուդետի մարզը առանց պատերազմ հայտարարելու, որի օկուպացումը սկսվեց 1938 թվականի սեպտեմբերի 17-ին։ Համաձայնագրին շուտով հաջորդեց Վիեննայի առաջին արբիտրաժը, որով սահմանվեց Հունգարիայի և Չեխոսլովակիայի նոր սահմանները, մինչդեռ Լեհաստանը նույնպես տարածքներ բռնագրավվեց Չեխոսլովակիայից։ 1939 թվականի մարտին հռչակվեց Սլովակիայի առաջին հանրապետությունը, իսկ Գերմանիան իր վերահսկողության տակ առավ Չեխիայի մնացած մասերը և արդյունքում Չեխոսլովակիան դադարեց որպես անկախ պետություն գոյություն ունենալուց։
Ներկայումս այս համաձայնագիրը լայնորեն ընդունված է անվանել ամոթալի, քանի որ Չեխոսլովակիան նվիրաբերվեց Նացիստական Գերմանիային Եվրոպական տերությունների կողմից։


== Նախապատմություն ==


=== Ինքնորոշման պահանջ ===

Չեխոսլովակիան հիմնադրվեց 1918 թվականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին, երբ մասնատվեց Ավստրո-Հունգարիան։ Սեն Ժերմենի հաշտության պայմանագրով  ճանաչվեց Չեխոսլովակիայի անկախությունը և Տրիանոնի պայմանագրով որոշվեց նրա սահմանները, որը ներառում էր Բոհեմիան ու Մորավիա արևմուտքում, Սլովակիան և Ենթակարպատյան Ռուսը արևելքում, ներառյալ երեք միլիոն գերմանացիներ, որոնք կազմում էին երկրի բնակչության 22.95%-ը։ Նրանք ապրում էին հիմնականում սահմանամերձ տարածքներում, որոնք պատմական Չեխական հողերն էին Սուդետենլանդ նոր անվանմամբ, որոնք սահմանակցում էին Գերմանիային և նոր ձևավորված Ավստրիային։
Սուդետենի գերմանացիներին չտրվեց հնարավորություն որոշելու, արդյոք նրանք ցանկանում էին դառնալ Չեխոսոլովակիայի քաղաքացի։ Չնայած սահմանադրությունը երաշխավորում էր բոլոր քաղաքացիների իրավահավասարություն, կար տենդենց, քաղաքական առաջնորդների մոտ երկիրը դարձնել չեխ և սլովակ ազգայնականների գործիք։ Որոշագի գործընթացներ իրականացրեցին գերմանացիների և այլ փոքրամասնությունների ինտեգրացման շուրջ, սակայն նրանք դեռևս ներկայացված էին կառավարությունում և բանակում։ Բացի այդ 1929 թվականին սկսված Մեծ ճգնաժամը ավելի մեծ ազդեցություն ունեցավ բարձր արդյունաբերական Սուդետենի վրա քան չեխ և սլովակ բնակչությամբ տարածքների վրա։ 1936 թվականի դրությամբ Չեխոսլովակիայի գործազուրկների 60 տոկոսը գերմանացիներ էին։
1933 թվականին Սուդետենի գերմանացի առաջնորդ Կոնրադ Հենլեյնը հիմնադրեց Սուդետենի գերմանական կուսակցությունը (ՍԳԿ), որը ռազմատենչ, պոպուլիստ և բաց սպառնալիքներով կուսակցություն էր, որը կարողացավ ներգրավել գերմանական բնակչությամբ տարածքների երկու երրորդ քվեները։ Պատմաբանները վիճում են, արդյոք ՍԳԿ-ն ի կսզբանե նացիստական կուսակցություն էր, թե հետագայում վերածվեց դրան։ 1935 թվականի դրությամբ ՍԳԿ-ն Չեխոսլովակիայի երկրորդ խոշորագույն կուսակցությունն էր, որում ներառված էին գերմանացիների քվեները, իսկ չեխերի և սլովակների քվեները սփռված էին մի քանի կուսակցություններում։ Ավստրիայի Գերմանիային Անշլուս-ից շատ չանցած Հենլեյնը հանդիպեց Հիտլերի հետ Բեռլինում 1938 թվականի մարտի 28-ին և որոշվեց մեծացնել պահանջները Չեխոսլովակիայի կառավարության հանդեպ, որը գլխավորում էր նախագահ Էդվարդ Բենեշ։ Նույն թվականի ապրիլի 24-ին ՍԳԿ-ն մի շարք պահանջներ ներկայացրեց Չեխոսլովակիայի կառավարությանը, որոնք կոճվեցին Կառլսբադերի ծրագիր։ Հելեյնը պահանջեց ինքնավարություն Չեխոսլովակիայում ապրող գերմանացիների համար։ Չեխոսլովակիայի կառավարությունը պատասխանեց, որ կմեծացնի փոքրամասնության իրավունքները գերմանացի փոքրամասնությունների համար, սակայն չի կարող տրամադրել ինքնորոշում։ 1938 թվականի մայիսի ընտրություններում ՍԳԿ-ն ստացաց գերմանացիների 88%-ի քվեն։
Չեխոսլովակիայի և Գերմանիայի կառավարությունների լարվածության ֆոնին Բենեշը 1938 թվականի սեպտեմբերի 15-ին գաղտնի Գերմանիային առաջարկեց Չեխոսլովակիայի տարածքից 6,000 կիլոմետր քառակուսի տարածք, փոխարենը Չեխոսլովակիան պետք է արտաքսեր 1,5-ից 2,0 միլիոն Սուդետենի գերմանացի։ Հիտլերը չպատասխանեց առաջարկին։


== Ծանոթագրություններ ==