Գլաֆիրա Վասիլևիչ

Գլաֆիրա Մակարևնա Վասիլևիչ (բելառուս․՝ Глафіра Макараўна Васіле́віч, մարտի 29 (ապրիլի 10), 1895, Borisov County, Մինսկի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 22, 1971(1971-04-22), Լենինգրադ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ, այլ տվյալներով՝ Սանկտ Պետերբուրգ), խորհրդային նշանավոր լեզվաբան, ազգագրագետ-էվենկագետ, շուրջ 200 աշխատանքների հեղինակ, այդ թվում 5 բառարանների և էվենսկերեն ավելի քանի 50 դպրոցական դասագրքերի։ Լեզվաբանական գիտությունների թեկնածու (1935) և պատմական գիտությունների դոկտոր (1969)։


== Կենսագրություն ==

Գլաֆիրայի ծնվելուց կարճ ժամանակ անց Վասիլևիչ ընտանիքը տեղափոխվել է Սանկտ Պետերբուրգ։ Հայրը աշխատել է գործարանում, մայրը եղել է տնաշխատ դերձակուհի։ Գլաֆիրան սովորել է Պետրովսկի կանանց վարժարանում, 14 տարեկանից մասնավոր դասեր է տվել։ 1913-1920 թվականներին աշխատել է գանձապետարանի փոստատան արտաքին փոստի բաժնում։ Այնուհետև աշխատել է որպես դպրոցական ուսուցչուհի և առանց աշխատանքը թողնելու ընդունվել է Պետրոգրադի աշխարհագրական ինստիտուտի ազգագրության ֆակուլտետ։
Ինստիտուտն ավարտելուց հետո 1925 թվականին ԽՍՀՄ կենտրոնական գործադիր կոմիտեին կից հյուսիսային ծայրամասերի (Հյուսիսի կոմիտե) ազգությունների աջակցման կոմիտեի Լենինգրադի բաժանմունքի կողմից գործուղման է ուղարկվել Իրկուտսկի և Ենիսեյի նահանգ՝ էվենկների ուսումնասիրման, ազգագրական և լեզվաբանական նյութերի հավաքագրման համար։ Այս գործուղումը տարորոշել է նրա հետագա գիտական գործունեության ուղղությունները։ Իր կյանքի ընթացքում նա մասնակցել է 11 արշավախմբերի, որոնց ընթացքում հավաքել է նյութեր լեզվի, բանահյուսության, հասարակական կացութաձևի և էվենկների շամանության վերաբերյալ։
Գ. Վասիլևիչի ստեղծագործական առաջին շրջանը հիմնականում նվիրված է եղել լեզվաբանական հետազոտություններին։ Աշխատել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի աշխարհագրական ֆակուլտետի Ռուսաստանի Հյուսիսի, Սիբիրի և Հեռավոր Արևելքի բուն փոքրաթիվ ազգերի ամբիոնում որպես կից ասիստենտ, 1927 թվականից Լենինգրադի արևելյան ինստիտուտում դասավանդել է էվենսկերեն։ 1931 թվականից Ա. Գերցենի անվան մանկավարժական ինստիտուտում աշխատել է դոցենտ, որտեղ դասավանդել է էվենսկերեն։ Հիմնարար ներդրում է ունեցել Արևելյան Սիբիրի և Հեռավոր Արևելքի մի շարք շրջանների էվենկների լեզվի բարբառագիտական ուսումնասիրության մեջ՝ հրապարակելով էվենսկերեն-ռուսերեն բարբառագիտական բառարան (Լ., 1934), Էվենսկերենի բարբառների ակնարկներ (Լ., 1948): 1931-1951 թվականներին հրատարակել է էվենկիական տարրական դպրոցի էվենսկերեն և ռուսերեն 62 դասագիրք, 12 ծրագիր և ձեռնարկ, գեղարվեստական գրականության էվենսկերեն մի շարք թարգմանություններ։ Ինքը գրել է էվենսկերեն բանաստեղծություններ երեխաների համար։ 1935 թվականին նրան շնորհվել է լեզվաբանական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան՝ առանց ատենախոսության պաշտպանության։ Լեզվաբանության բնագավառում նրա գիտական վաստակը ճանաչվել է ինչպես հայրենիքում, այնպես էլ արտասահմանում։
Վերապրել է Լենինգրադի շրջափակումը։ Շրջափակման ժամանակ աշխատանքի է անցել ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ազգագրության ինստիտուտում։
1952 թվականի ապրիլի 8-ին ձերբակալվել է այն բանի մեղադրանքով, որ նա.

Հունիսի 9-ին հեռացվել է ազգագրության ինստիտուտից։ 1952 թվականի հուլիսի 12-ին Լենինգրադի քաղաքային դատարանի քրեական գործերով դատական կոլեգիան նրան մեղավոր է ճանաչել ՌԽՖՍՀ Քրեական օրենսգրքի 5810-րդ հոդվածի 1-ին մասով և դատապարտել է 10 տարվա ազատազրկման՝ 5 տարի ժամկետով իրավունքների սահմանափակմամբ և «Լենինգրադի պաշտպանության համար» ու «1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում քաջարի աշխատանքի համար» մեդալներից զրկմամբ։ 1952 թվականի օգոստոսի 19-ի ՌՍՖՍՀ Գերագույն դատարանի որոշմամբ Գ. Վասիլևիչի վճռաբեկ բողոքը մնացել է առանց բավարարման։ Պատիժը կրել է Մոլոտովի շրջանում։ Ստալինի մահից հետո ՌՍՖՍՀ Գերագույն դատարանի նախագահությամբ 1955 թվականի հունիսի 30-ի որոշմամբ վերականգնվել է անունը և հուլիսի 18-ին նա ազատ է արձակվել։
1955 թվականի հոկտեմբերի 1-ին վերականգնվել է ազգագրության ինստիտուտի հին աշխատատեղը։ Իր ստեղծագործության երկրորդ շրջանում Գլաֆիրա Վասիլևիչը հիմնականում զբաղվել է ոչ թե լեզվաբանական, այլ ազգագրական հետազոտություններով։ Նրա աշխատանքների մեծ մասը նվիրված է եղել բանահյուսությանը, հասարակական կենցաղին, էվենկների էթնոգենեզին, շամանությանը։ Գիտնականը մեծ թվով գիտական աշխատանքներ է հրապարակել։ Գլաֆիրա Մակարևնայի ազգագրական աշխատանքների թեմայով հրապարակած ամենակարևոր գիրքը «Էվենկներ։ Պատմա-ազգագրական ակնարկներ (XVII-XX դարի սկիզբ)» (Լ., 1969, 304 էջ) աշխատությունն է, որը առաջ է բերել ինչպես դրական, այնպես էլ քննադատական արձագանքներ։ Մինչ օրս չի հրատարակվել նրա «Լեզվի, բանահյուսության և ազգագրության նյութերը տունգուսների էթնոգենեզի խնդրի վերաբերյալ» աշխատությունը։
1969 թվականի մայիսի 16-ին ԽՍՀՄ ԲՈՀ-ի որոշմամբ Գլաֆիրա Վասիլևիչին շնորհվել է պատմական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան։ Ատենախոսության փոխարեն նրան թույլատրվել է ներկայացնել հրապարակված աշխատանքների ամբողջությունը։
Գլաֆիրա Վասիլևիչը մահացել է 1971 թվականի ապրիլի 22-ին։


== Հիմնական աշխատանքներ ==
На Нижней Тунгуске//Северная Азия. — 1926. — № 5—6. — С. 150—157.
Памятка тунгусам-отпускникам. Стеклограф. — Л., 1928. — 30 с.
Учебник эвенкийского (тунгусского) языка. — М.—Л.: Гос. учеб. педагог. изд-во, 1934. — 160 с.
Эвенкийско-русский (тунгусско-русский) диалектологический словарь. — М., Л., 1934. — LXXII, 244 с., 1 вкл. л. карт.
Сборник материалов по эвенкийскому (тунгусскому) фольклору / Под ред. Я. П. Алькора. — Л.: Изд-во Институт народов Севера ԽՍՀՄ Կենտրոնական գործադիր կոմիտե, 1936. — 290 с.
Очерк грамматики эвенкийского (тунгусского) языка. — Л.: Госучпедгиз, 1940. — 196 с.
Древнейшие этнонимы Азии и названия эвенкийских родов // Սովետսկայա էտնոգրաֆիա. — 1946. — № 4. — С. 34—49.
Древнейшие языковые связи современных народов Азии и Европы // Труды Միկլուխո-Մակլայի անվան ազգագրության և մարդաբանության ինստիտուտ. Новая сер. — 1947. — Т. 2. — С. 205—232.
Материалы языка к проблеме этногенеза тунгусов // Крат. сообщ. Միկլուխո-Մակլայի անվան ազգագրության և մարդաբանության ինստիտուտ. — 1946. — Т. 1. — С. 46—51.
Очерки диалектов эвенкийского (тунгусского) языка. — Л.: Ленингр. отд-ие Учпедгиза, 1948. — 352 с. с карт., 1 л. табл.
Русско-эвенкийский (русско-тунгусский) словарь. — М.: Гос. изд-во иностр. и нац. словарей, 1948. — 332 с. с илл.
К вопросу о киданях и тунгусах // Сов. этнография. — 1949. — С. 155—160.
Енисейско-чирингдинские эвенки // Сб. Կունստկամերա. — 1951. — Т. 13. — С. 154—186.
Эвенки // Народы Сибири. (1956). — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1956. — С. 701—741.
К проблеме этногенеза тунгусо-маньчжуров // Крат. сообщ. Ин‑та этнографии. — 1957. — Т. 28. — С. 57—61.
Древние охотничьи и оленеводческие обряды эвенков // Сб. Музея антропологии и этнографии. — 1957. — Т. 17. — С. 151—185.
Эвенкийско-русский словарь. Ок. 25 000 слов. — М.: ГИС, 1958. — 802 с., 1 отд. л. карт.
К вопросу о классификации тунгусо-маньчжурских языков // Вопросы языкознания. — 1960. — № 2. — С. 43—49.
Тунгусская колыбель. (в связи с проблемой этногенеза тунгусо-маньчжуров) // Сб. Музея антропологии и этнографии. — 1960. — Т. 19. — С. 5—28.
Исторический фольклор эвенков. Сказания и предания. — М., Л.: Նաուկա, 1966. — 399 с. с нот.; 1 л. карт.
Эвенки (к проблеме этногенеза тунгусов и этнич. процессов у эвенков). Доклад по опубл. работам, представл. на соискание учен. степени д-ра ист. наук. — Л., 1968. — 67 с.
Эвенки. Историко-этнографические очерки (XVII — начало XX в.). — Л.: Նաուկա (հրատարակչություն), Ленингр. отд-е, 1969. — 304 с. с илл.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Г. М. Василевич — крупнейший советский тунгусовед. (К 70-летию со дня рождения). Якутск, 1965.


== Արտաքին հղումներ ==
Страница на сайте Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамеры)
Страница на сайте издательства «Петербургское востоковедение»
Библиография на сайте Кунсткамеры