Երկսապատավոր ուղտ

Երկսապատավոր ուղտ կամ Բակտրիան (լատ.՝ Camelus bactrianus)՝ Կենդանիների թագավորության, Քորդավորների տիպի, Կաթնասունների դասի, Երկսմբակավորների կարգի ուղտերի ցեղատեսակ։
Ներկայումս գտնվում է Կրիտիկական վիճակում (CR) և հանդիպում է միայն Ասիայի երկու երկրներում՝ Չինաստանում և Մոնղոլիայում։ Շատ քիչ քանակությամբ ապրում են նաև Ռուսաստանում։ Վայրի վիճակում հազվադեպ է հանդիպում և պաշտպանության տակ է առնված։ Երկսապատավոր ուղտերը լավ հարմարվում են ծայրահեղ եղանակային պայմաններին։ Նրանք կարող են դիմակայել ինչպես տաք և չոր անապատային ամառներին, այնպես էլ շատ ցուրտ և ձյունառատ ձմեռներին։ Այս ուղտերի անատոմիական և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները թույլ են տալիս, որ այս կենդանիները երկար ժամանակ ապրել առանց ջրի և հարմարվեն ատապատային աղքատ սնունդով։
Ձմեռվա ցուրտ եղանակին Երկսմբակավոր ուղտերը կարող են հեշտությամբ ապրել, քանի որ ունեն բավականին հաստ բուրդ, որը պաշտպանում է ցրտից։ Սակայն այս ուղտերը չեն կարող բնակվել խոնավ պայմաններում։ Երկսմբակավոր ուղտերը կարևոր կենդանիներ են եղել Ասիայի տարբեր երկրներում։ Երկսմբակավոր ուղտերը ապրում են Կենտրոնական և Միջին Ասիայի տափաստաններում և կիսաանապատներում, ինչպես նաև հարավային Ռուսաստանի չնչին տափաստանային հատվածում։
Երկրի վրա պահպանվել է մոտ 2 միլիոն երկսմբակավոր ուղտեր։ Այս ուղտերի որոշ տեսակներ լինում են նաև ընտանի և կարող են օգտագործվել ֆերմայում։ Ֆերմայի ուղտերը օգտագործվում են կաթ, միս և արժեքավոր բուրդ ստանալու նպատակով։ Բացի այդ, այս ուղտերը նաև հայտնի են որպես կրկեսային կենդանիներ։ Նրանք հեշտությամբ ընտելանում են մարդուն և կրկեսին։ Ուղտերը նաև օգտագործվում են կենդանաբանական այգիներում։ Երկսմբակավոր ուղտ կա նաև Երևանի կենդանաբանական այգում։
Երկսապատավոր ուղտը, ի տարբերություն միասապատ ուղտի, պահպանվել է նաև վայրի տեսակով, թեկուզ և փոքր քանակով։ Վայրի ուղտը որպես տեսակ առաջին անգամ նկարագրել է 1878 թվականին ռուս բնագետ  Նիկոլայ Պրժևալսկին։ Վայրի երկսապատավոր ուղտի պատմական արեալը բավականին մեծ է, սակայն ներկայիս պահին այն կրճատվել է մինչև Չինաստանի և Մոնղոլիայի մի քանի փոքր տարածաշրջանների առավել հեռավոր և դժվար հասանելի վայրեր։ Վայրի ուղտերի պոպուլյացիան ունի ընդամենը մի քանի հարյուր գլուխ, և նրանց հետագա գոյատևումը մոտակա տասնամյակներում գտնվում է կասկածի տակ, չնայած անվտանգության միջոցների։
Ընտանի ուղտը որոշ չափով տարբերվում է վայրի ուղտից, որն էլ առիթ է տալիս որոշ գիտնականների անցկացնել տաքսոնոմիական տարբերակումներ նրանց միջև։ Ավելին, ըստ մի շարք հեղինակավոր աղբյուրների, ժամանակակից երկսապատավոր ուղտը երկու տեսակի է. վայրի (լատ.՝ Camelus ferus) և ընտանի, բակտրիան (լատ.՝ Camelus bactrianus): Այս հարցը պահանջում է հետագա ուսումնասիրություն։ Բաց է մնում նաև ժամանակակից վայրի ուղտից ընտանի ուղտի անմիջական առաջացման հարցը։


== Նկարագրություն ==


=== Արտաքին տեսք և կառուցվածք ===
Բակտրիանի արտաքին տեսքը լավ հայտնի է - այն այնքան բնորոշ է, որ թույլ չի տալիս շփոթել այն որևէ այլ կենդանու հետ. երկու սապատների առկայությունը այն կտրուկ տարբերում է միասապատ ուղտից։ Բակտրիանն ունի կլորացված մարմին, ոտքերը բավականին երկար են։
Երկսապատավոր ուղտն ունի բավականին երկար, խիստ կոր պարանոց, ծալված ներքև և  հետո նորից U-աձև նորից վերև բարձրացող. գլուխը գտնվում է ուսերի հետ նույն մակարդակի վրա:Պոչը համեմատած մարմնի չափսեի հետ բավականին կարճ է - մոտ կես մետր։ Բրդյա ծածկույթը բավականին հաստ է և խիտ, բայց նրա երկարությունը հավասար չէ - մարմնի վրա բրդի միջին երկարությունը 7 սանտիմետր է։ Երկար բուրդն աճում է սապատների վերին մասում, ինչպես նաև գլխին։  Բակտրիանն ունի երկար և խիտ թարթիչներ երկու շարքով. ականջախեցիները նույնպես ծածկված են բրդով։ Լավ սնված, յուղոտ ուղտի սալատները հարթ են, ուղիղ կանգնած, բայց հյուծված ուղտինը կարող են տապալվել ամբողջովին կամ մեկ կողմի վիա, իսկ քայլելիս կախվեն։ Ամուր կանգնած սապատներն ուղտի համար ծառայում են որպես լավ սնուցման ցուցանիշ։ Բակտրիանի մսոտ շրթունքները կոշտ են, հարմարեցված պոկելու ամենակոշտ և փշոտ բույսերը։ Վերին շրթունքը ճյուղավորված է։ Ականջները կլորացված են և փոքր, մեծ տարածությունից գրեթե աննկատ։
Ներքին կառուցվածքը նույնն է, ինչ որ այլ ուղտանմաններին է - ստամոքսը բաղկացած է երեք մասից։ Կույր աղիքը կարճ է։
Երկսապատավոր ուղտի ձայնը - ոչ հաճելի բղավոց է, նման է ավանակի ձայնին։ Բեռներով ծանրաբեռնված ուղտը բեռներն իջեցնելիս կամ բարձրացնելիս միշտ բղավում է։
Երկսապատավոր ուղտը, ինչպես և միասապատանին, գրգռված ժամանակ թքում է։ Բայց դա ոչ թե թուք է, այլ մաստակ (ստամոքսի պարունակությունը)։


=== Չափսեր ===
Երկսապատավոր ուղտը բավականին խոշոր կենդանի է։ Հասակն անցնում է երկու մետրը. լինում է և՛ 210 սմ, և՛ նույնիսկ 230 սմ։ Հասակը սապատներով ավելի բարձր է, մինչև 270 սմ։ Երկու սապատների միջև թամբը գտնվում է 1,7 մ բարձրության վրա, այդ պատճառով էլ դժվար է բարձրանալ կանգնած ուղտի վրա - դրա համար ուղտին հրամայում են պառկել կամ իջնել ծնկների վրա։ Սապատների միջև հեռավորությունը 30 սմ-ից ավել է, որն էլ բավականին տարածք է, որպեսզի մարդ նստի։
Հասուն արու ուղտը միջինը կշռում է մոտ 500 կգ, բայց ոչ հաճախ կշռում է նաև ավելի - նշվում է 690 կգ և 800 կգ։ Այսպիսով, ընտանի երկսապատավոր ուղտերը, որոնց բազմացնում են Ռուսաստանի արևելյան մասերում, միջինը կշռում է մոտ 740 կգ։ Բակտրիանի իգական սեռի ներկայացուցիչները կշռում են ավելի քիչ, 320-450 կգ։ Որոշ դեպքերում, բարձրահասակ, լավ սնված և խոշոր ցեղատեսակի արուները կշռում են մինչև 1000 կգ։ Ուղտը դադարում է մեծանալ 7 տարեկան հասակում։


== Տարբերություն ընտանի և վայրի ուղտերի միջև ==
Վայրի և ընտանի ուղտերի միջև կան բազմաթիվ արտաքին տարբերություններ, որոնց դեռ ուշադրություն էր դարձրել Նիկոլայ Պրժևալսկին։ Վայրի ուղտը հիմնականում ավելի փոքր է, քան ընտանին, և ունի ավելի արտահայտիչ մարմնի կառուցվածք։ Նրա սապատները ավելի փոքր և բարակ են, դեմքը՝ նեղ։ Նույնիսկ վայրի ուղտի ոտնահետքերն են տարբերվում ընտանի ուղտի ոտնահետքերից - դրանք ավելի նեղ են և երկարավուն։


== Արեալ ==
Նախկինում վայրի ուղտը հիմնականում հանդիպել է Կենտրոնական Ասիայի մեծ մասում։ Այն լայն տարածում ուներ Գոբի անապատում և Չինաստանի ու Մոնղոլիայի այլ անապատային շրջաններում, արևելքում հասնում էր մինչև Հուանհե, իսկ արևմուտքում մինչև Ղազախստանի կենտրոնական մասերը և Միջին Ասիա։


== Ապրելակերպ և վարվելակերպ ==


=== Վայրի ուղտի ապրելակերպը ===
Վայրի ուղտերը հիմնականում լինում են ոչ մեծ հոտերով (5-20 գլուխ), հիմնականում բաղկացած է էգերից և երիտասարդներից. առաջնորդ համարվում է գերիշխող արուն։ Հասուն արուները հաճախ հանդիպում են նաև միայնակ։ Ուղտերի հոտում հաճախ հանդիպում են նաև երիտասարդ արուներ։ 
Վայրի ուղտերը բնության մեջ հաճախ գաղթում են մի տարածքից մյուսը, սակայն հիմնականում նրանց կենսատոպն է - քարքարոտ, անապատային վայրեր, նախալեռնային, նոսր և կոպիտ բուսականությամբ և ջրի աղբյուրների բացակայությամբ։ Սակայն ջուրը հարկավոր է ուղտին գոյատևելու համար։ Անձրևից հետո ուղտերի խմբերը հավաքվում են գետերի ափերին։ Իսկ ձմռանը իրենց ծարավը հագեցնում են ձյունով։


== Արտաքին հղումներ ==

Bactrian Camel- Ultimate Ungulate Species Account
ADW: Camelus bactrianus: INFORMATION -University of Michigan, Bactrian Camel species account
EDGE of Existence "(Bactrian camel)" Saving the World's most Evolutionarily Distinct and Globally Endangered (EDGE) species
National Geographic – Wild Bactrian Camels Critically Endangered
Wild Camel Protection Foundation
Journalist Aaron Sneddon Bactrian Camels at the Highland Wildlife Park Scotland
BBC – Discovery of camels in the Gashun Gobi region