Մարդու պապիլոմավիրուս

Մարդու պապիլոմավիրուսային հիվանդություն, առաջացման պատճառը հանդիսանում է Պապիլոմավիրիդե ընտանիքի ԴՆԹ-վիրուսը։ Հիվանդությունները, որոնք առաջացնում են մարդու պապիլոմավիրուները, հիմնականում կլինիկապես չեն դրսևորվում և 90% դեպքերում ինքնաբուժվում են 2 տարվա ընթացում։ Որոշ դեպքերում վիրուսը պահպանվում է և առաջացնում է գորտնուկներ կամ նախաքաղցկեղային ախտահարումներ։ Կախված ախտահարված հատվածից, վիրուսը մեծացնում է արգանդի վզիկի, վուլվայի, հեշտոցի, առնանդամի, հետանցքի, բերանի խոռոչի, նշիկների և կոկորդի քաղցկեղի առաջացման հավանականությունը։ Արգանդի վզիկի քաղցկեղի գրեթե բոլոր դեպքերը պայմանավորված են մարդու պապիլոմավիրուսով՝ մասնավորապես ՄՊՎ-16 և ՄՊՎ-18 շտամներով (կազմում են դեպքերի 70%ը)։ Բերանաըմպանային քաղցկեղների 90% դեպքերը պայմանավորված են ՄՊՎ-16 շտամով։ Վերը թվարկված քաղցկեղների 60-90% դեպքերում էթիոլոգիկ գործոնը հանդիսանում է հենց այս վիուսը։ ՄՊՎ-6 և ՄՊՎ-11-ն էլ սրածայր կոնդիլոմաների և ըմպանի պապիլոմաների տարածված պատճառ են։
Այսպիսով մարդու պապիլոմավիրուսային հիվանդությունը առաջանում է համանուն վիրուսով վարակվելիս։ Նկարագրված են վիրուսի շուրջ 170 տեսակի շտամ։ Անձը կարող է միաժամանակ վարակվել մի քանի տեսակի շտամով։ Նաև պետք է նշել, որ այս վիրուսով վարակվում է միայն մարդը։ Ավելի քան 40 տեսակի շտամներ փոխանցվում են սեռական ճանապարհով և ախտահարում են հետանցքն ու սեռական օրգանները։ Ռիսկի գործոններ են հանդիսանում վաղ տարիքում սեռական կյանքի սկիզբը, բազմաթիվ սեռական զուգընկերների առկայությունը, ծխելը և թույլ իմունային համակարգը։ Այս շտամները փոխանցվում են տևական մաշկային կոնտակտի պայմաններում՝ հեշտոցային և անալ սեռական հարաբերությունները առավել տարածված միջոցներ են։ ՄՊՎ-ն կարող է փոխանցվել նաև հղիության ընթացքում մորից պտղին։ Որևէ ապացույց չկա այն մասին, արդյոք վիրուսը փոխանցվում է կենցաղային իրերի, օրինակ նույն զուգարանակոնքից օգտվելիս, սակայն սրածայր կոնդիլոմաներ/սեռական գորտնուկներ առաջացնող շտամը կարող է փոխանցվել մակերեսներից, օրինակ հատակի միջոցով։
Մարդու պապիլոմավիուսի դեմ պատվասումը կանխարգելում է վիրուսի առավել տարածված շտամները։ Առավել արդյունավետ է պատվաստվել նախքան սեռական կյանքի սկիզբը, ուստի խորհուրդ է տրվում 9-13 տարեկան հասակում կատարել այն։ Արգանդի վզիկի քաղցկեղի սկրինինգային թեստը՝ Պապ-թեստը, կարող է ցույց տալ և՜ քաղցկեղի առկայությունը սկզբնական փուլերում, և՜ անոմալ բջիջների առկայությունը, որոնք իրենց հերթին հետագայում կարող են առաջացնել քաղցկեղ։ Սկրինինգը թույլ է տալիս ավելի վաղ հայտնաբերել ախտահարումը և սկսել բուժումը, ինչը մեծացնում է բուժման արդյունավետությունը։ Նշենք նաև, որ սկրինինգի շնորհիվ նվազել են արգանդի վզիկի քաղցկեղի ինչպես դեպքերը, այնպես էլ դրանով պայմանավորված մահերի քանակը։
Սեռական գորտնուկները կարող են հեռացվել կրիոթերապիայի միջոցով։
Սեռական կյանքով ապրող գրեթե յուրաքանչյուր անձ կյանքի որոշակի փուլում վարակված է եղել ՄՊՎ-ով։ Ամբողջ աշխարհում, մարդու պապիլոմա վիրուսը համարվում է սեռական ճանապարհով փոխանցվող ամենատարածված ինֆեկցիան։ Աշխարհում, 2018-ին գրանցվել է արգանդի վզիկի քաղցկեղի 569,000 նոր դեպք, որոնցից 311,000-ը մահվան ելքով։ Դեպքերի 85%-ը գրանցվում են թույլ և միջին զարգացվածության երկրներում։ ԱՄՆ-ում տարեկան գրանցվում է ՄՊՎ-ով պայմանավորված արգանդի վզիկի քաղցկեղի 30,700 նոր դեպք։ Սեռական կյանքով ապրող մարդկանց, մոտավորապես, 1%-ը ունեն սեռական գորտնուկներ։ Մաշկային գոտնուկները նկարագրված են եղել դեռևս Հին Հունաստանի ժամանակներից, բայց այն, որ դրանք առաջանում են վիրուսներով վարակվելիս պարզ չի եղել ընդհուպ մինչև 1907 թվականը։


== Նշաններ և ախտանիշներ ==
Վիրուսի որոշ տեսակներ, ինչպես օրինակ ՄՊՎ-5 շտամը, կարող են կենսագործել մարդու օրգանիզմում և ամբողջ կյանքի ընթացքում որևէ դրսևորում չցուցաբերեն։ ՄՊՎ-1 և ՄՊՎ-2-ը կարող են առաջացնել սովորական գորտնուկներ, իսկ ՄՊՎ-6-ը և ՄՊՎ-11-ը կարող են առաջացնել սրածայր կոնդիլոմաներ և ըմպանային պապիլոմատոզ ախտահարումներ, վիրուսը ունի բազմաթիվ կարցինոգեն շտամներ։ Ստորև ներկայացված են շտամները և դրանց կողմից առաջացվող ախտանիշները։


=== Գորտնուկներ ===
Մարդու պապիլոմավիրուսով պայմանավորված մաշկային ախտահարումները բավականին տարածված են։ ՄՊՎ-ն կարող է առաջացնել մաշկային բարորակ նորագոյացություններ՝ գորտնուկներ։ Վերջիններս առաջանում են էպիդերմիսի բջիջների արագ աճի արդյունքում։ Գորտնուկները առավել շատ հանդիպվում են մանկական տարիքում և սովորաբար առաջանում և անհետանում են ինքնաբերաբար մի քանի շաբաթների կամ ամիսների ընթացքում։ Իմունոլոգիական կառավարումը զարգանում է մեկ շտամի նկատմամբ, և մարդ կարող է անընկալունակ լինել մեկ շտամի նկատմամբ, և վարակվի վիրուսի այլ շտամով։

Գորտնուկների տեսակաները հետևյալն են՝
Հասարակ գորտնուկները հիմանականում առաջանում են ձեռքերին և ոտքերին, բայց կարող են հայտնաբերվել նաև այլ հատվածներում, օրինակ՝ ծնկներին և արմնկային շրջանում։ Հասարակ գորտնուկները ունեն յուրահատուկ կառուցվածք՝ նման են ծաղկակաղամբի և փոքր ինչ բարձր են մաշկի մակերևույթից։ ՄՊՎ-ի մաշկային շտամները կարող են սեռական գորտնուկների պատճառ հանդիսանալ, սակայն քաղցկեղի առաջացման հետ կապ չունեն։
Ներբանային գորտնուկները հայտնաբերվում են ներբանային հատվածներում, աճում են դեպի ներս և կարող են առաջացնել ցավ քայլելու ընթացքում։
Հարեղնգային կամ ենթաեղնգային գորտնուկները առաջանում են համապատասխան հատվածներում։ Այս տեսակի գորտնուկները առավել դժվար են ենթարկվում բուժման։
Տափակ գորտնուկները հաճախ հանդիպվում են ձեռքերին, դեմքին և ճակատին։ Ինչպես և հասարակ գորտնուկները,տափակները ևս հանդիպվում են հիմնականում երեխաների և դեռահասների շրջանում։


=== Սեռական օրգանների գորտնուկներ ===
Սեռական օրգանների մաշկային ախտահարումը՝ պայմանավորված մարդու պապիլոմավիրուսով, համարվում է ամենատարածված սեռավարակը ամբողջ աշխարհում։ Սեռական օրգանների գորտնուկներ առաջացնող շտամները, սովորաբար, տարբերվում են այն շտամներից, որոնք առաջացնում են գորտնուկներ մարմնի այլ հատվածներում։ Մոտ 40 շտամներ են հայտնաբերվել, որոնք փոխանցվում են սեռական ճանապարհով և առաջացնում են սեռական օրգանների և հետանցքի շրջանի գորտնուկներ, բայց ՄՊՎ-6 և ՄՊՎ-11 շտմաները հադիսանում են դեպքերի 90%-ի պատճառ։ Վիրուսի շտմաների մեծամասնությունը կարող է երբեք կլինիկապես չդրսևորվել և էլիմինացվում են իմնունային համակարգի կողմից մի քանի ամսվա ընթացքում։ Բացի այդ, մարդիկ կարող են վարակը փոխանցել այլ մարդկանց, նույնիսկ, եթե նրանց մոտ որևէ ախտանիշ առկա չէ։ Հիվանդացության աճ նկատվում է այն տարիքում, երբ մարդիկ, սովորաբար, սկսում են իրենց սեռական կյանքը։ Ինչպես և մաշկային ՄՊՎ-ի շտմաների դեպքում, սեռական օրգանները ախտահարող շտամները ևս սպեցիֆիկ են իմունային համակարգի համար։


=== Քաղցկեղ ===


==== Վիրուսի տեսակներ ====
Գրեթե տասնյակ շտամներ՝ ներառյալ 16, 18, 31 և 45 տեսակի շտամները անվանում են «բարձր ռիսկի», քանի որ սրանք կապված են բերանաըմպանային, կոկորդի, վուլվայի, հեշտոցի, արգանդի վզիկի, առնանդամի և հետանցքի քաղցկեղների զարգացման հետ։ Բոլոր այս տեսակների դեպքում, վիրուսը անցնում է բազմաշերտ էպիթելային հյուսվածք սեռական ճանապարհով։ ՄՊՎ-16-ն ամենատարածված պատճառն է արգանդի վզիկի և այլ օրգանների քաղցկեղի դեպքում։


==== Համաճարակաբանություն ====
Ըստ 2002 թվականի տվյալների, ամբողջ աշխարհում քաղցկեղի 561,200 նոր դեպք պայմանավորված է եղել ՄՊՎ-ի հետ։ Վերջինս հանդիսանում է ախտորոշված քաղցկեղների մեջ 5%-ը, և այն հատկապես բարձր է զարգացող երկրներում, որտեղ ըստ տարբեր աղբյուրների ամեն տարի վարակվում է կես միլիոն մարդ։


==== Քաղցկեղի զարգացում ====
Որոշ մարդկանց մոտ իմունային համակարգը ի վիճակի չի լինում էլիմինացնել վիուսը։ «Բարձր ռիսկի» շտամներով վարակվելու և չբուժվելու դեպքում զարգանում է քաղցկեղ։ Վերջինիս զարգացմանը կարող են նպաստել ռիսկի գործոններ, օրինակ՝ ծխախոտի ծուխը։ Համարվում է, որ ՄՊՎ-ն առաջացնում է քաղցկեղ, ինտեգրելով իր գենոմը կորիզային ԴՆԹ-ի մեջ։ Որոշ վաղ գեներ՝ սինթեզված ՄՊՎ-ի կողմից, օրինակ՝ E6 և E7, գործում են ինչպես կանցերոգեն, նպաստելով քաղցկեղի աճին և մալիգնիզացիային։ Վիրուսի ԴՆԹ-ի ինտեգրումը կորիզային ԴՆԹ-ի կազմ թողարկում է կանցեռոգենեզը՝ առաջացնելով գենոմի անկայունություն՝ կապված ԴՆԹ-ի կրկնօրինակների քանակի տատանման հետ։

E6 գենոմի հիման վրա սինթեզվում է սպիտակուց (նույնպես կոչվում է E6), որը կապվում է կորիզի հետևյալ սպիտակուցների հետ՝ p53 և E6-կապված սպիտակուց (E6-Associated Protein` (E6-AP)): Վերջինս համարվում է E3 ուբիքվինտին լիգազա՝ ֆերմենտ, որի ֆունկցիան սպիտակուցի պոստ-տրանսլյացիոն մոդիֆիկացիան է։ E6-ը կապում է երկու սպիտակուցները, ինդուցելով E6AP-ի սինթեզը, որն էլ իր հերթին միացնում է ուբիքվինտինի մոլեկուլը p53-ին, դրանով նպաստելով պրոտեոսոմային դեգրադացիային։ Նորմայում, p53-ը կանխում է բջջի աճը և նպաստում է նրա մահվանը՝ ԴՆԹ-ի վնասման դեպքում։ p53-ը նաև ակտիվացնում է p21 սպիտակուցը, որը կանխում է D/Cdk4 կոմպլեքսի առաջացումը, դրանով կանխարգելելով ռետինոբլաստոմա սպիտակուցի ֆոսֆորիլացումը։ Այսինքն, p53-ը քաղցկեղի սուպրեսոր է, որը կանգնեցնում է բջջային ցիկլը, և կանխում դրանց աճը, ուստի p53-ի դեգրադացիան՝ ինդուցված E6-ով, առաջացնում է բջիջների անկառավարելի կիսում, աճ և այլ քաղցկեղածին գործընթացներ։ Նաև կարևոր է նշել, որ չնայած առաջինը նկարագրվում են E6-ի, E6AP-ի և p53-ի միջև կապերը և փոխներգործությունները, ամեն դեպքեում բջջում կան նաև այլ սպիտակուցներ, որոնք կապվելով E6-ի հետ, նույնպես նպաստում են քաղցկեղի զարգացմանը։


==== Մաշկի տափակաբջջային քաղցկեղ ====
Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել ՄՊՎ-ի և մաշկի տափակաբջջային քաղցկեղի կապը։ Մասնավորապես, in vitro հետազոտությունների արդյունքում պարզ է դառնում, որ ՄՊՎ-ի E6 սպիտակուցը կանխում է ուլտրամանուշակագույն լույսից ինդուկցված ապոպտզը։


==== Արգանդի վզիկի քաղցկեղ ====
Արգանդի վզիկի քաղցկեղի համարյա բոլոր դեպքերը կապված են ՄՊՎ-16 և ՄՊՎ-18 շտմաների հետ՝ մոտ 70% դեպքերում։ 2012 թվականին, քաղցկեղի հետազոտման միջազգային ասոցացիան հայտարարել է 12 շտամ, որոնք առաջացնում են արգանդի վզիկի քաղցկեղ՝ 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58 և 59։ Արգանդի վզիկի քաղցկեղի զարգացման համար ՄՊՎ-ն հանդիսանում է պարտադիր պայման։ Պերսիստող ինֆեկցիան մեծացնում է ռիսկը, հատկապես ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ ունեցող կանանց դեպքում ռիսկը մեծանում է 22 անգամ։ Քաղցկեղածին շտամները պատկանում են ալֆա-պապիլոմավիրուսների շարքին, որոնք իրենց հերթին ևս ունեն ենթատեսակներ։ Երկու ամենատարածված շտմաները՝ ՄՊՎ-16 և ՄՊՎ-18-ը դասվում են ալֆա-պապիլոմավիուս-9՝ (A9) և ալֆա-պապիլոմավիրուս-7՝ (A7) դասերին, համապատասխանաբար։ Այս երկու դասին պատկանող շտմաները տարբեր կերպ են ազդում քաղցկեղի մոլեկուլյար զարգացման և հիվանդի կանխատեսման վրա։ Ալֆա-պապիլոմավիուսին պատկանող շտամները ասոցացվում են առավել ագրեսիվ և վատ կանխատեսմամբ քաղցկեղնեի հետ։ 
Մեծ մաս դեպքերում, երբ մարդ վարակվում է քաղցկեղածին շտամով, իմուն համակարգը արագ էլիմինացնում է վիրուսը և քաղցկեղ չի զարգանում։ Արգանդի վզիկի բջիջների մոդիֆիկացիան քաղցկեղային բջիջների երկարատև պրոցես է, ուստի վարակումից հետո միջինում 10 և ավել տարի հետո է զարգանում քաղցկեղ՝ պերսիստող ինֆեկցիա։


==== Հետանցքի քաղցկեղ ====
Հետազոտությունները ցույց են տվել հստակ կապ հետանցքի քաղցկեղի և ՄՊՎ-ի միջև։ Հետանցքի քաղցկեղ ունեցող մարդկանց գերակշռող մասի մոտ հայտնաբերվել են սեռական եղանակով փոխանցվող վիուսը։ Ավելին, ռիսկը 17-31 անգամ մեծ է այն անձանց մոտ, ովքեր ունեն «բարձր ռիսկի» կո-ինֆեկցիա, և 80 անգամ մեծ է վիրուսակիր հոմոսեքսուալների համար։


==== Առնանդամի քաղցկեղ ====
Առնանդամի քաղցկեղի 50% դեպքերը պայմանավորված են ՄՊՎ-ի հետ։ ԱՄՆ-ում, առնանդամի քաղցկեղը կազմում է տղամարդկանց շրջանում հանդիպվող քաղցկեղների 0,5%-Ը։ Այս դեպքում ևս ՄՊՎ-16-ը ամենատարածված շտամն է։ Առնանդամի քաղցկեղի ռիսկը մեծանում է 2-3 անգամ այն անհատների շրջանում, ովքեր ունեն ՄՊՎ կամ ՄԻԱՎ։


==== Գլխի և պարանոցի շրջանի քաղցկեղ ====
«Բարձր ռիսկի» ՄՊՎ-ի շտամների օրալ վարակումը կապված է գլխի և պարանոցի շրջանի քաղցկեղների աճի հետ։ Այս կապը ծխախոտի և ալկոհոլի օգագործումից անկախ է։
Բերանի և ըմպանի քաղցկեղների 25% դեպքերի հիմքում ընկած է ՄՊՎ-ն, սակայն տեղանքից կախված տոկոսը տատանվում է, այսպիսով, ԱՄՆ-ում այն կազմում է 70% , իսկ Բրազիլիայում 4%։ ՄՊՎ ունեցող զուգընկերոջ հետ օրալ սեռական կապը բարձրացնում է այս տեսակի քաղցկեղների առաջացման ռիսկը ։ ԱՄՆ-ում ՄՊՎ-ով պայմանավորված գլխի և պարանոցի շրջանի քաղցկեղների նոր գրանղցած դեպքերը գերազնացում են արգանդի վզիկի քաղցկեղին։ Գլխի և պարանոցի շրջանների քաղցկեղները աճել են 0,8ից (1988) մինչև 4,5 (2012)՝ 100,000 դեպքերի համար, և թվերը շարունակում են աճել։ Ուսումնասիրությունները պարզաբանում են նմանօրինակ կորելացիան օրալ սեռական ակտի աճի հետ։ Այս տեսակի քաղցկեղները առավել տարածված են տղամարդկանց շրջանում։


==== Թոքի քաղցկեղ ====
Որոշ ուսումնասիրություններ կապում են ՄՊՎ-ն վերին շնչառական ուղիների բարորակ և չարորակ նորագոյացությունների հետ։ Քաղցկեղի ուսումնասիրման միջազգային ասոցացիան հայտնաբերել է, որ թոքի քաղցկեղ ունեցող անհատների մոտ առավել հաճախ են հանդիպվում վիրուսի այս կամ այն շտամները, քան այն անձանց մոտ, ովքեր քաղցկեղ չեն ունեցել։ Առկա է ուսումնասիրություն, որտեղ հեղինակները փնտրել են ՄՊՎ-ն 1633 քաղցկեղով հիվանդների շրջանում և 2729 մարդկանց շրջանում, ովքեր չեն ունեցել թոքի քաղցկեղ։ Պարզ է դարձել, որ քաղցկեղ ունեցողների մոտ առավել մեծ է հավանականությունը ՄՊՎ-ի ութ տեսակի շտամ ունենալը։ Բացի այդ, իմունոհիստոքիմիայի և in vitro հետազոտությունների արդյունքում ՄՊՎ-ի կողմից արտադրվող սպիտակուցները փաստում են ՄՊՎ-ի առկայությունը բրոնխների քաղցկեղում և հետագա այլ ախտահարումներում։


==== Մաշկի քաղցկեղ ====
Շատ հազվադեպ ՄՊՎ-ն կարող է առաջացնել գորտնուկավոր էպիդերմիոդիսպլազիա, այն անձանց շրջանում, ովքեր ունեն իմունային համակարգի անբավարարություն։ Վիուսը, որը չի կառավարվում իմուն համակարգի կողմից, առաջացնում է կերատինի վերարտադրմանը էպիդերմիսի բջիջներում, և այդ գոյացությունները նմանվում են գորտնուկների կամ մաշկային եղջույրների, որոնք ի վերջո կարող են տրանսֆորմացվել մաշկի քաղցկեղի։ Սակայն այս հիվանդությունը դեռևս բավականաչափ ուսումնասիրված չէ, ուստի որևէ հստակ ինֆորմացիա առկա չէ։ Ըստ նախնական տվյլաների առավել հաճախ շտամները, որոնք կարող են բերել մաշկի քաղցկեղի հետևյալն են՝ ՄՊՎ-5, ՄՊՎ-8 և ՄՊՎ-14։


== Էթիոլոգիա ==


=== Փոխանցում ===
Սեռական եղանակով փոխանցվող ՄՊՎ-ը բաժանվում է երկու մեծ խմբի՝ «ցածր ռիսկի» և «բարձր ռիսկի»։ «Ցածր ռիսկի» ՄՊՎ-ն սեռական օրգանների շրջանում գորտնուկների պատճառ է հանդիսանում։ Սեռական օրգանների սրածայր կոնդիլոմաների և ռեսպիրատոր համակարգի ռեցիդիվող պապիլոմատոզի 90% դեպքերը պայմանավորված են ՄՊՎ-6 և ՄՊՎ-11 շտամներով։ «Բարձր ռիսկի» շտամները, որոնք տասնյակից ավել են, առաջացնում են քաղցկեղ։ Սեռական եղանակով փոխանցվող ամենատարածված հիվանդությունն է ամբողջ աշխարհում։ Ռիսկի գործոնների մեջ են մտնում սեռական կյանքի վաղ սկիզբը, բազմաթիվ զուգընկերների առկայությունը, ծխելը և իմունոսուպրեսիան։ Սեռական օրգանները ախտահարող շտամը փոխանցվում է տևական մաշկ-մաշկ կոնտակտի ժամանակ, առավել հաճախ փոխանցվում է հեշտեցային, անալ և օրալ սեռական ակտերի ժամանակ։ Երբեմն վիրուսը կարող է փոխանցվել մորից պտղին՝ հղիության ընթացքում։ ՄՊՎ-ը դժվար է ենթարկվում հիվանդանոցային ախտահարող միջոցներին, այդ իսկ պատճառով վարակը կարող է փոխանցվել նաև հիվանդանոցում բազմակի օգտագործման գինեկոլոգիական բուժ պարագաների միջոցով, օրինակ՝ հեշտոցի ուլտրաձայնային սենսորների։ Մարդ կարող է լինել վարակիչ առնվազն մինչև այն ժամանակ, երբ կան կլինիկական ախտանշաններ, բայց նույնիսկ դրանց անհետանալուց հետո կարող է վարակի պատճառ հանդիսանալ։


==== Պերինատալ ====
Ինչպես արդեն նշվեց, ՄՊՎ-ը կարող է փոխանցվել մորց պտղին՝ ծննդաբերության ընթացքում, բայց նորածինների մոտ սեռական օրգանների հիվանդությունները կապված ՄՊՎ-ի հետ, հանդիպվում են հազվադեպ։ Ամեն դեպքում կլինիկական դրսևորումների բացակայությունը դեռևս չեն փաստում հիվանդության բացակայության մասին, քանի որ ապացուցվել է, որ վիուսը կարող է տասնամյակներով քողարկված մնալ։ ՄՊՎ-6 և ՄՊՎ-11-ի պերնատալ փոխանցումը կարող է հանգեցնել յուվենիլ ռեցիդիվող ռեսպիրատոր պապիլոմատոզի (JORRP)։ Վերջինս հանդիպվում է շատ հազվադեպ, մոտավորապես 2 դեպք 100,000 երեխաների մոտ ԱՄՆ-ում։ Ամեն դեպքում ցուցանիշը ավելի բարձր է լինում, երբ մայրը ծննդաբերության ժամանակ ունենում է սեռական օրգանների գորտնուկներ, այս դեպքում հիվանդության ռիսկը կազմում է 1%։


==== Սեռական եղանակով փոխանցվող ինֆեկցիաներ ====
Սեռական ՄՊՎ-ի շտմաները հիմնականում փոխանցվում են սեռական զուգընկերոջ սեռական օրգանների, բերանի և հետանցի հետ կոնտակցի ժամանակ։ Մոտ 120 շտամներից 51-ը ախտահարում են սեռական օրգանների լորձաթաղանթը։ 50-ը համարվում են «բարձր ռիսկի»,3-ը «հավանական «բարձր ռիսկի» և 12-ը «ցարծր ռիսկի» խմբի մեջ։ Պահպանակի օգտագործումը միշտ չէ, որ կարող է կանխել վիուսի փոխանցումը, քանի որ սեռական օրգանների հարակից տարածքը, ինչպես նաև ազդրերի ներսային մակերեսները բաց են և կոնտակտի ժամանակ վիուսը կարող է այդ հատվածներից փոխանցվել։


==== Ձեռքեր ====
Ըստ հետազոտությունների ՄՊՎ-ն կարող է փոխանցվել նույն մարդու կամ սեռական զուգընկերոջ ձեռքերի կամ սեռական օրգանների միջոցով։ Այսինքն կինը կարող է իր ձեռքի վիուսով վարակել ինչպես հենց իր սեռական օրգանը, այնպես էլ զուգընկերոջ սեռական օրգանը, և տղամարդը ևս կարող է և ինքնավարկվել և իր ձեռքի վարակը փոխանցել կնոջը՝ առաջացնելով սեռական օրգանների ախտահարում։


==== Կենցաղային իրեր ====
Որոշակի իրերի համատեղ օգտագործումը կարող է նպաստել վարակի փոխանցմանը, օրինակ ածելիների օգտագործումը։ Ոչ սեռական ճանապարհով փոխանցման եղանակները ևս գոյություն ունեն, բայց դրանք առավել հազվադեպ են հանդիպվում, հատկապես կանանց շրջանում։


==== Արյուն ====
Համարվել է, որ ՄՊՎ-ն չի փոխանցվում արյան միջոցով, քանի որ այն ախտահարում է մաշկը և լորձաթաղանթը։ Սակայն վերջին հետազոտությունները սա կասկածի տակ են առնում։ Արգանդի վզիկի քաղցկեղով հիվանդ կանանց շրջանում հայտնաբերվել են ՄՊՎ-ի ԴՆԹ-ն։ Ըստ 2005 թվականին կատարված հետազոտության, որի ժամանակ 57 մանակաբուժական հիվանդների սառեցված արյան նմուշներից, ովքեր կյանքի ընթացքում սեռական ակտ չեն ունեցել, և փոխներարկման կամ ուղղահայաց եղանակով վարակված են եղել ՄԻԱՎ-ով, 8-ում ՄՊՎ-16-ը եղել է դրական։ Սա կարող է փաստել այն մասին որ վիուսը փոխանցվում է փոխներարկման միջոցով, բայց քանի որ բացի սեռական եղանակից այլ փոխանցման ուղիները բավարար չափի ուսումնասիրված չեն, չենք կարող հստակ հասկանալ, արդյոք արյան, թե՞ այլ եղանակով է եղել փոխանցումը։ Կարևոր է հասկանալ, որ ԴՆԹ-ի հայտնաբերումը արյան մեջ, նույնը չէ ինչ վիրուսի հայտնաբերումը արյան մեջ։ Ուստի մինչև հիմա դեռ պարզ չէ վիուսը կարող է կեսագործել հիվանդ մարդու արյան մեջ թե ոչ։ Այս փաստի անհայտ լինելը մտահոգիչ է, քանի որ արյան փոխներարկման ժամանակ ՄՊՎ-ն չի ստուգվում, իսկ որոշ կազմակերպություններում, օրինակ՝ Ամերիկայի կարմիր խաչում և Կարմիր խաչի այլ հաստատություններում, նույնիսկ դրական ախտորոշում ունեցող անձանց չեն արգելում հանձնել արյուն և դառնալ դոնոր։


==== Վիրահատություն ====
Ներհիվանդանոցային դեպքեր ևս հայտնի են, հատկապես վիրահատող բժիշկների շրջանում։ Վիրաբույժները, այդ թվում ուռոլոգները, նաև այլ ներկա անձինք կարող են վարակվել գորտնուկների էլեկտրոկոագուլյացիայի կամ լազերային աբլյացիայի ժամանակ՝ վիուսի մասնիկների ներշնչման հետևանքով։ Նկարագրված է դեպք, երբ լազերային վիրաբույժը վարակվել է ըմպանի պապիլոմատոզով անոգենիտալ կոնդիլոմայի լազերային աբլյացիայից հետո։


== Ախտորոշում ==
Ավելի քան 170 շտամ են հայտնաբերվել և շտամները տարբեակում ենք թվերով։ Դրանք դասակարգվում են «ցածր ռիսկի» և «բարձր ռիսկի» ենթատեսակների։


=== Արգանդի վզիկի հետազոտություն ===
Ամերիկայի քաղցկեղի ասոցացիան՝ (American Cancer Society) առաջարկում է տարբեր սկրինգային հետազոտություններ՝ կախված կնոջ տարիքից, սքրինինգային պատմությունից, ռիսկի գործոններից և թեստի նախընտրությունից։ ՄՊՎ-ի և արգանդի վզիկի քաղցկեղի կապի հիման վրա, բնականաբար, խորհուրդ է տրվում հետազոտության վաղ անց կացումը նույնիսկ անախտանիշ հիվանդների շրջանում, գերադասելի է ցիտոլոգիական հետազոտություն ՊԱՊ-թեստի միջոցով՝ անկախ մարդը պատվաստված է թե ոչ։ 30-65 տարեկան հասակի կանանց խորհուրդ է տրվում հանձնել ՄՊՎ-ի հայտնաբերման համար թեստ և ՊԱՊ-թեստ 5 տարին մեկ։ Այլ տարիքային խմբի դեպքում կարող է բավարար լինել միայն ՊԱՊ-թեստը։ Երկու թեստի՝ ՊԱՊ-թեստ և ՄՊՎ-ի հայտնաբերման թեստ, անց կացումը նվազեցնում է կեղծ բացասական արդյունքները։


=== Բերանի հետազոտություն ===
Ուղեցույցի համաձայն բերանաըմպանային քաղցկեղի հայտնաբերման համար կատարվում է սովորական վիզուալ զննում, բայց քանի որ ըմպանի որոշակի հատվածներ դժվար տեսանելի են, ուստի հնարավոր են նման քաղցկեղների ուշ հայտնաբերում։ Ախտորորշումը կատարվում է շերտազատված բջիջների կամ հյուսվածքների բիոպսիայի հիման վրա։ Քանի որ ՄՊՎ-16-ը առավել հաճախ հանդիպվող շտամն է բերանըմպանային քաղցկեղի ժամանակ, ուստի p16 իմունոհիստոքիմիան համարվում է հետազոտման տարբերակներից մեկը, որը կարող է օգնել նաև բուժման ընտրության հարցում, քանի որ p16 բացասական քաղցկեղները ավելի լավ են ենթարկվում բուժման և ավելի լավ կանխատեսում ունեն։


== Կանխարգելում ==


=== Պատվաստանյութ ===
Պատվաստանյութը կանխում է վիուսի առավել տարածված շտամներով վարակումը։ Արդյունավետ լինելու համար մարդ պետք է պատվաստվի նախքան վարակվելը։ Այդ պատճառով նախընտրելի տարիքը համարվում է 9-13 տարեկանը։ Ատավել հայտնի են 3 պատվաստանյութեր՝ Գարդասիլ, Գարդասիլ 9 և Ցերվարիքս, երեքն էլ կանխում են ՄՊՎ-6 և ՄՊՎ-11-ով վարակումը։ Գարդասիլը նաև կանխում է ՄՊՎ-6 և ՄՊՎ-11 շտամներով վարակումը։


=== Պահպանակ ===
Ինչպես արդեն նշեցինք, պահպանակի օգտագործումը կարող է կանխարգելել սեռական ճանապարհով փոխանցվող շտամների փոխանցումը, սակայն պահպանակը այս պարագայում առավել նվազ արդյունավետ է, քան օրիանակ այլ սեռավարակների դեպքում, քանի որ ՄՊՎ-ն նաև փոխանցվում է մաշկի և լորձաթաղանթի միջոցով։


=== Ախտահարում ===
Վիուսը բնորոշվում է բացառիկ կայունությունյամբ։ Այն առաջին վիուսն էր, որը ցույցաբերեց կայունություն նույնիսկ գլուտարալդեհիդի նկատմամ, որը հիվանդանոցներում կիռրավող ամենատարածված ուժեղ ախտահանող միջոցներից է։ Նատրիումի հիդրոքլորիդի նոսրացված լուծույթը արդյունավետ է, սակայն այն չի կարելի օգագործել շատ գինեկոլոգիական բուժ պարագաների համար, օրինակ՝ սոնոգրաֆիկ սենսորների ախտահարման համար։ Վերջինիի առթիվ աճում են մտահոգությունները, քանի որ այս պարագայում մեծանում է ներհիվանդանոցային վարակումը։ Այս դեպքերի համար, որոշ առողջապահական համակարգեր խորհուրդ են տալիս օգտագործել սոնոգրաֆիկ պարագաների համար հատուկ նախատեսված ախտահանիչ նյութեր կամ ուժեղ ջրածնի պերօքիդ, կամ քլորի դիօքսիդային անձեռոցիկներ։ Այս մեթոդները հարաբերականորեն նվազեցնում են վիուսով վարակվելու հավանականությունը։


== Ծանոթագրություններ ==