Գիզայի բուրգեր

Գիզայի բուրգային համալիր (արաբ․՝ أهرامات الجيزة‎‎), հնավայր, որ գտնվում է Գիզայի սարահարթում՝ Կահիրե քաղաքի արվարձանում։
Հին հուշարձանների այս համալիրն ընդգրկում է երեք բրգային համալիրները, որոնք հայտնի են եգիպտական մեծ բուրգեր անվամբ, Մեծ սֆինքսի հսկայական արձանը, մի քանի գերեզմաններ, աշխատավորների գյուղը և արդյունաբերական համալիրը։ Այն գտնվում է Արևմտյան անապատում՝ Նեղոս գետից մոտավորապես 9 կմ դեպի արևմուտք՝ Գիզայի հին քաղաքում և Կահիրե քաղաքի կենտրոնից մոտավորապես դեպի հարավ-արևմուտք։
Բուրգերը, որոնք Արևմուտքի պատկերացման մեջ սովորաբար պատմականորեն  ընկալվում են որպես Հին Եգիպտոսի խորհրդանիշը, ժողովրդականացվել են հելենիստական ժամանակահատվածում, երբ Մեծ բուրգը Անտիպատեր Սիդոնցու կողմից ներառվեց աշխարհի յոթ հրաշալիքների ցանկում։ Այն յոթ հրաշալիքներից ամենահինն է և միակը, որ կանգուն է մնացել առ այսօր։


== Բուրգեր և Մեծ Սֆինքս ==

Գիզայի բուրգերը բաղկացած են Գիզայի Մեծ բուրգից (հայտնի է նաև Քեոփսի կամ Խուֆուի բուրգ՝ կառուցված մոտ մ.թ.ա. 2560-2540 թվականներ), Քեֆրենի ավելի փոքր բուրգը, որ գտնվում է մի քանի հարյուր մետր դեպի հարավ-արևմուտք և ավելի փոքր չափսերով Միկերինի բուրգը՝ մի քանի հարյուր մետր դեպի հարավ-արևմուտք։ Մեծ սֆինքսը գտնվում է համալիրի արևելյան կողմում։ Եգիպտագետները համաձայնում են, որ Մեծ սֆինքսի գլուխը պատկերում է Քեֆրեն փարավոնի գլուխը։ Բացի այս հիմնական հուշարձաններից, տարածքում կան նաև մի քանի ավելի փոքր արբանյակային շինություններ, որոնք հայտնի են թագուհիների բուրգեր անվամբ, դեպի բուրգեր տանող ուղիներ և հովտային բուրգեր։


== Քեոփսի բուրգ ==

Քեոփսի բրգային համալիրը բաղկացած է հովտային տաճարից, որն այժմ թաղված է Նազլեթ-էլ-Սամման գյուղի տակ։ Տարածքում հայտնաբերվել են բազալտե սալաքարեր և կրաքարե պատեր, սակայն տարածքը չի պեղվել։ Հովտի տաճարը կապված էր դեպի բուրգ տանող ուղու հետ, որը մեծապես տուժել է գյուղի կառուցման պատճառով։ Այդ ուղին տանում էր դեպի Քեոփսի դամբարանային տաճարը։ Այս տաճարից պահպանվել են միայն բազալտե մայթուղիները։ Դամբարանային տաճարը կապված է եղել փարավոնի բրգի հետ։ Վերջինս ունի իր հետ կապակցված երեք ավելի փոքր թագուհու բրգեր և հինգ նավերի հորեր։ Դրանց մեջ պահպանվել են նավեր, իսկ բրգի հարավային կողմում գտնվող երկու հորերում մինչև հիմա էլ պահպանվում են հին նավերը։ Դրանցից մեկն այժմ վերականգնվել և ցուցադրվում է։ Քեոփսի բուրգի հիմքի երեսպատման քարերն ամբողջությամբ առկա չեն։ Այդ բարձրորակ կրաքարի հիմնաքարերը պատրաստվել են մոտակա քարհանքերում։


== Քեֆրենի բուրգ ==

Քեֆրենի բրգային համալիրը բաղկացած է հովտի տաճարից, Սֆինքսի տաճարից, դեպի բուրգ տանող ուղուց, դամբարանային տաճարից և փարավոնի բուրգից։ Հովտային տաճարում, ինչպես նաև տաճարում գտնվող ջրհորում Մարիեթի կողմից 1860 թվականին հայտնաբերվել են Քեֆրենի բազմաթիվ արձաններ։ Մնացածը հայտնաբերվել են հաջորդող պեղումների ընթացքում Սիեգլինի (1909-1910), Յունկերի, Ռեիսների և Հասանի կողմից։ Խաֆրեի համալիրը ներառել է նավերի հինգ հորերը և սերբադով (դամբարանային կառույց) օժանդակ բուրգ։ Խաֆրեի բուրգն ավելի մեծ է երևում, քան Քեոփսի բուրգը շնորհիվ իր բարձրադիր տեղանքի։ Իրականում այն ավելի փոքր է թե՛ իր բարձրության, թե՛ ծավալով։ Քեֆրենի բուրգի գագաթին ցուցադրված են դրա երեսպատման քարերը։


== Միկերինի բուրգ ==

Միկերինի բրգային համալիրը բաղկացած է հովտային տաճարից, ուղուց, դամբարանային տաճարից և փարավոնի բուրգից։ Հովտային տաճարում ժամանակին կային Միկերինի բազմաթիվ արձաններ։ Եգիպտոսի 5-րդ դինաստիայի ժամանակաշրջանում հովտի տաճարին ավելացվել է սյունասրահով ավելի փոքր մի տաճար։ Դամբարանային տաճարում նույնպես գտնվել են Միկերինի բազմաթիվ արձաններ։ Փարավոնի բուրգն ունի երեք օժանդակ կամ թագուհու կոչվող բուրգեր։ Չորս հիմնական հուշարձաններից միայն Միկերինի բուրգն է, որի սկզբնական հղկված կրաքարային երեսպատված հատվածը չի պահպանվել։


== Սֆինքս ==

Սֆինքսը թվագրվում է փարավոն Քեֆրենի գահակալության ժամանակաշրջանով։ Նոր թագավորության ժամանակաշրջանում Ամենհոթեփ II-ը նոր տաճար է կառուցել ի պատիվ Հաուրոն-Հարեմախեթի, և այս կառույցը ընդլայնվել է նրան հաջորդած փարավոնների գահակալության ժամանակ։


== Խենտկաուս I-ի դամբարան ==
Թագուհի Խենտկաուս I-ի դամբարանը գտնվում է Գիզայում։ Նրա դամբարանը համարակալված է LG 100 և G 8400 թվերով և գտնվում է Կենտրոնական դաշտում՝ Միկերինի հովտային տաճարում։ Թագուհի Խենտկաուսի բրգային համալիրը ներառում է բուրգը, նավի պահպանության համար նախատեսված հորը, հովտային տաճարն ու բուրգին կից քաղաքը։


== Կառուցում ==

Կառուցման տեսությունների մեծ մասը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ բուրգերը կառուցվել են քարհանքից հսկայական քարերի փոխադրմամբ ու տեղաշարժմամբ։ Տարաձայնություն կա այն հարցի շուրջ, թե ինչպես են քարերը տեղափոխվել և տեղադրվել և ինչ եղանակով։
Բուրգերի կառուցման ժամանակ ճարտարապետները հավանաբար ժամանակի ընթացքում մշակել են իրենց սեփական տեխնիկան։ Նրանք ընտրում էին ժայռային տարածքներ և ոչ թե ավազուտներ։ Այդպիսի տարածքը կայուն հիմք էր հանդիսանում բուրգերի կառուցման համար։ Մանրամասնորեն հետազոտելով տարածքը և դնելով առաջին հիմնաքարերը՝ նրանք կառուցում էին բուրգերը հորիզոնական մակարդակներով։
Գիզայի Մեծ բուրգի ներսի քարերի մեծ մասը հավանաբար մշակված են կառուցման տարածքից դեպի հարավ գտնվող քարհանքում։ Բուրգի ներսի ողորկ և լավ մշակված մակերեսները պատրաստված են սպիտակ կրաքարի բարձրորակ տեսակներից, որոնք մշակվել են Նեղոսի երկայնքով գտնված քարհանքում։ Ներսում օգտագործված այս քարերի զանգվածները պետք է ամենայն ճշգրտությամբ կտրվեին, բեռնատար նավով տեղափոխվեին Գիզա և քարշ տրվեին դեպի կառուցման վայրը։ Ներկայումս միայն մի քանի քարի զանգվածներ են պահպանվել Մեծ բուրգի հիմքի մոտ։ Ենթադրվում է, որ միջին դարերում (5-րդ դարից մինչև 15-րդ դար) մարդիկ օգտագործել են դրանք շինարարական նպատակներով Կահիրե քաղաքում։
Դրսի երեսպատման բոլոր քարերը պետք է հավասար բարձրություն և լայնություն ունենային, որպեսզի ապահովվեր բուրգի համաչափությունը։ Հավանական է, որ բանվորները նշել են բոլոր քարի զանգվածները՝ ցույց տալու բուրգի պատի աստիճանը և կտրել են մակերեսներն այնպես, որ բոլոր քարի զանգվածները հավասարապես նստեին մեկը մյուսի վրա։


=== Նպատակը ===

Կա կարծիք, որ Գիզայի և այլ բուրգերը կառուցվել են որպես դամբարաններ՝ պահպանելու Հին Եգիպտոսում իշխած և մահացած փարավոնների մարմինները:Հին եգիպտացիները հավատում էին, որ փարավոնների հոգու մի մասնիկնը, որն իրենք անվանում էին Կա, մնում էր մահացած փարավոնի դիակի մեջ։ Անհրաժեշտ էր պատշաճ եղանակով խնամել նրա մարմինը, որպեսզի «նախկին փարավոնը կատարեր իր նոր պարտականությունները որպես մահացածների արքա»։ Կա տեսակետ, որ բուրգը ծառայել է ոչ միայն որպես փարավոնների դամբարան, այլև որպես պահեստ այն բոլոր իրերի, որոնք անհրաժեշտ էին լինելու փարավոնին հանդերձյալ կյանքում։ Հին եգիպտացիները հավատում էին, որ երկնային կյանքի վերջը դեպի հանդերձյալ աշխարհ ճանապարհորդության սկիզբն էր։ Փարավոնի զմռսված մարմինն ամփոփվում էր բուրգի տակ կամ դրա մեջ՝ պահպանելու նրան և ապահովելու նրա կերպարանափոխությունն ու համբարձումը դեպի հադերձյալ աշխարհ։


== Շինարարների գյուղ ==

Քարհանքներում հսկայական քանակությամբ քարերի մշակման, դրանց տեղափոխման, դիրքավորման աշխատանքը կատարվում էի մի քանի հազար արհեստավարժ շինարարների, անփորձ և օժանդակող բանվորների կողմից։ Հսկայական ծրագրի իրականացման համար անհրաժեշտ էին նաև հացթուխներ, ատաղձագործներ, ջրկիրներ և այլք։ Բուրգերի կառուցման համար օգտագործվող մեթոդներից զատ կան կարծիքներ նման մեծ մասշտաբի շինարարական նախագծի իրականացման համար անհրաժեշտ բանվորների հստակ թվի վերաբերյալ։ Երբ հույն պատմաբան Հերոդոտոսն այցելեց Գիզա մ.թ.ա. 450 թ., նա տեղեկացավ եգիպտացի քրմերից, որ «Մեծ բուրգի կառուցման համար պահանջել է 400.000 բանվոր, որոնք աշխատել են երեք ամիս հերթափոխով և 20 տարի ժամանակ»։ Դամբարաններից հայտնաբերված հիշատակությունների համաձայն՝ բուրգի կառուցման համար պահանջվել է 10.000 բանվոր, որոնք աշխատել են երեք ամիս հերթափոխով և 30 տարի ժամանակ։
Գիզայի բրգային համալիրը շրջապատված է մեծ քարե պատով, որի դրսի հատվածում Մարկ Լեհներն ու իր աշխատանքային թիմը հայտնաբերեցին բուրգերը կառուցած բանվորների գյուղը։ Այն գտնվում է Խաֆրեի և Մենկաուրեի համալիրներից դեպի հարավ-արևելք։ Բանվորների գյուղում հայտնաբերվել են նաև ընդհանուր հանգստի թաղամասեր, հացի փռեր, գարեջրի գործարաններ, խոհանոցներ (այնտեղ հայտնաբերված գտածոներից պարզ է դարձել, որ հացը, տավարի միսն ու ձուկը կազմել են բանվորների սննդակարգի հիմնական մասը), հիվանդանոց և գերեզմանոց (որտեղ կմախքների մեծ մասը գտնվել են վնասված վիճակում, ինչը ենթադրաբար կառուցման տարածքում պատահարի հետևանք է)։ Շինարարների գյուղը թվագրվում է 4-րդ միջին դինաստիայի ժամանակաշրջանով (մ.թ.ա. 520–2472 թթ)՝ Քեոփսի գահակալման ընդունված ժամանակաշրջանից և Մեծ բուրգի կառուցումից հետո։ Ըստ Լեհների և AERA-ի թիմի՝

Տարածքը որոշելու համար չօգտագործելով ռադիոածխածնային թվագրում և առաջներդվելով միայն խեցեղենի կտորներով և շերտագրությամբ՝ թիմը եզրակացնում է.

:


== Գերեզմաններ ==
Բուրգերի կառուցման ժամանակ դրանց շուրջ ավելի ցածր ազնվականների համար կառուցվել են մաստաբաները (հարթ տանիքով և քառակուսի կառուցվածքով եգիպտական դամբարանի տեսակ):Քեոփսի բուրգի մոտ կա G 7000 համարով նշված հիմնական գերեզման, որը գտնվում է Արևելյան դաշտում՝ հիմնական բուրգից դեպի արևելք՝ թագուհու բուրգերին կից։ Բուրգերի շուրջ գտնվող այս գերեզմանները տեղակայված են եղել փողոցների և պողոտաների երկայնքով։ G 7000 գերեզմանը ամենավաղ գերեզմաններից է և ներառում է 4-րդ դինաստիայի կանանց, նրանց որդիների և դուստրերի գերեզմաններ։ Բուրգի մյուս թևում՝ Արևմտյան դաշտում G 1200 և G 4000 համարակալված գերեզմաններում թաղված են արքայական ծագում ունեցող Վեպեմնոֆրեթն ու Հեմիունուն։ Դրանք հետագայում ընդարձակվել են 5-րդ և 6-րդ դինաստիաների ժամանակ։


=== Արևմտյան դաշտ ===
Արևմտյան դաշտը գտնվում է Քեոփսի բուրգից դեպի արևմուտք։ Այն բաժանված է ավելի փոքր տարածքների, ինչպիսիք են Աբու Բաքր պեղումներ (1949–50, 1950–51, 1952 և 1953) անունը ստացած գերեզմանները և մի քանի թվագրված գերեզմանների, ինչպիսիք են օրինակ G 1000 և G 1100 գերեզմանները և այլն։ Արևմտյան դաշտում են գտնվում G1000, G1600, G 1900, G 2000, G 2200, G 2500, G 3000, G 4000 և G 6000 գերեզմանները։ Երեք գերեզման էլ անվանվել է ի պատիվ դրանց պեղած հնէաբանների՝ Յունկերի արևմտյան գերեզման, Յունկերի արևելյան գերեզման և Սթեյդորֆի գերեզման։


=== Արևելյան դաշտ ===
Արևելյան դաշտը գտնվում է Քեոփսի բրգից դեպի արևելք և ներառում է G 7000 գերեզմանը։ Այն Քեոփսի ընտանիքի որոշ անդամների գերեզմանատեղին է։ Գերեզմանն ընդգրկում է նաև բուրգի բնակիչների և քրմերի մաստաբաները, որոնք թվագրվում են 5-րդ և 6-րդ դինաստիաների ժամանակաշրջանով։


=== GIS գերեզման ===
Այս գերեզմանը թվագրվում է Մենկաուրեի (Յունկեր) կամ ավելի վաղ (Ռեյսներ) ժամանակահատվածով և ներառում է բազմաթիվ քարաշեն մաստաբաներ, որոնք թվագրվում են 6-րդ դինաստիայի ժամանակահատվածով։ Մենկաուրեի ժամանակահատվածով թվագրվող գերեզմանները ներառում են արքունական կառավարիչ Խաեմնեֆերտի, փարավոնի որդի Խուֆուջեդեֆի, ով արքունական առատաձեռն պարգևների վարպետ էր և Նիանխրե անունով մի պաշտոնյայի գերեզմանները։


=== Կենտրոնական դաշտ ===
Կենտրոնական դաշտն ընդգրկում է արքունական ընտանիքի անդամների բազմաթիվ գերեզմաններ։ Դամբարանների թվագրությունը տարբեր է՝ սկսած 4-րդից մինչև 5-րդ դինաստիա կամ անգամ ավելի ուշ։

Սաիսյան շրջանից մինչև ավելի ուշ շրջանը թվագրվող գերեզմանները գտնվել են Խաֆրեի բուրգ տանող ուղու և Մեծ սֆինքսի մոտ։ Դրանք ներառում են Ահմոս անվամբ բանակի հրամանատարի և իր մոր՝ թագուհի Նախտուբաստերաուի (փարավոն Ամասիս II-ի կինն էր) գերեզմանները։


=== Հարավային դաշտ ===
Հարավային դաշտը ներառում են 2-3-րդ դինաստիաներով թվագրվող որոշ մաստաբաներ։ Այս վաղ դինաստիայի գերեզմաններից մեկը կոչվում է Քովինգտոն գերեզման։ Մնացած գերեզմանները թվագրվում են Հին թագավորության վաղ շրջանով (5-րդ և 6-րդ դինաստիաներ)։ Դաշտի հարավային հատվածն ընդգրկում է սաիսյան և ավելի ուշ շրջանից թվագրվող բազմաթիվ գերեզմաններ։


=== Բուրգեր կառուցողների գերեզմաններ ===

Բուրգեր կառուցողների գերեզմանները հայտնաբերվել են 1990 թ. բուրգերի մոտակայքում, իսկ լրացուցիչ գերեզմանատեղին հայտնաբերվել է 2009 թ.: Նրանց չզմրսված մարմինները թաղվել են ցեխաշեն գերեզմաններում, որոնցում եղել են գարեջուր և հաց, որպեսզի նրանք կարողանային գոյատևել հանդերձյալ կյանքում։ Գերեզմանների մոտիկ տեղայնությունը բուրգերին և թաղման եղանակը հաստատում են այն տեսությունը, որ նրանք վարձու բանվորներ էին, որվքեր համբավ էին ձեռք բերել իրենց աշխատանքով և ստրուկներ չէին, ինչպես կարծում էին նախկինում։ Ընդհանուր տարածում գտած կարծիքը, որ բուրգեր կառուցողները եղել են ստրուկներ ժողովրդականացվել է հոլիվուդյան ֆիլմերում՝ հիմնվելով սկզբնական հնագիտական և մարդաբանական այն վարկածի, որ բուրգերը չէին կարող կառուցվել առանց հարկադիր աշխատանքի։ Գերեզմաններից հայտնաբերված փաստերը վկայում են, որ բուրգերը կառուցվել են 10.000 հոգուց բաղկացած աշխատուժի կողմից, ովքեր աշխատել են երեք ամիս հերթափոխով՝ 30 տարվա ընթացքում։ Շինարարների մեծ մասը գալիս էր աղքատ ընտանիքներից։ Գյուղական տնտեսությունները ապահովել են աշխատողներին օրական 21 եղջերավոր անասունով և 23 ոչխարով։ Այնպիսի մասնագետները, ինչպիսիք են ճարտարապետները, որմնադիրները, մետաղ մշակողները և ատաղձագորձները մշտապես վարձատրվում էին փարավոնի կողմից՝ զբաղեցնելու առավել շատ հմտություն պահանջող պաշտոնները։


== Նոր թագավորություն ==
Նոր թագավորության ժամանակ Գիզան դեռ ակտիվ տարածք էր։ 18-րդ դինաստիայի վաղ շրջանում հավանաբար Թութմոս I-ի կողմից կառուցվել է Մեծ սֆինքսի մոտ գտնվող մի աղյուսաշեն մատուռ։ Ամենհոթեփ II-ը կառուցել է տվել Հորոն-Հարեմախետին նվիրված տաճար Մեծ սֆինքսի մոտ։ Փարավոն Թութմոս IV-ը այցելել է բուրգեր և Մեծ սֆինքս և երազում տեղեկացել, որ Մեծ սֆինքսը մաքրելով ավազից կպարգևատրվի փարավոնի կոչմամբ։ Այս իրադարձության մասին կա պահպանված արձանագրություն Երազի քարի ստելայի վրա։ Իր գահակալության վաղ տարիներին Թութմոս IV-ը իր կնոջ՝ թագուհի Նեֆերտարիի հետ ստելաներ է կանգնեցրել Գիզայում։ Փարավոն Թութանհամոնը կառուցել է մի կառույց, որն անվանվում է փարավոնի հանգստավայր։ 19-րդ դինաստիայի շրջանում Սեթի I-ն ընդարձակեց Հորոն-Հարեմախետին նվիրված տաճարը, իսկ նրա որդի Ռամզես II-ը կանգնեցրեց մի ստելա Մեծ սֆինքսի դիմաց գտնվող մատուռում և զավթեց Թութանհամոնի հանգստավայրը։


== Ուշ շրջան ==
21-րդ դինաստիայի շրջանում կառուցվեց բուրգերի տիրակալ Իսիսի տաճարը։ 26-րդ դինաստիայի շրջանում կանգնեցված ստելայում հիշատակվում են Քեոփսն ու իր կինը՝ թագուհի Հենուտսենը։


== Աստղագիտություն ==
Գիզայի բոլոր երեք բուրգերի կողմերը աստղագիտորեն ուղղված էին դեպի հյուսիս-հարավ և արևելք-արևմուտք։ Վերջերս փորձեր են արվել բացատրելու նման կանխամտածված հստակ դիրքավորման մոդելը այնպիսի ուսումնասիրողների կողմից, ինչպիսիք են Ս. Հաաքը, Օ. Նյուգեբաուերը, Ք. Սպենսը, Դ. Ռոլինգը, Ք. Փիքերինգը և Ջ. Բելմոնտը։ Բուրգերի դիրքը կրկնօրինակում է Հայկ-Օրիոնի համաստեղությունը՝ համաձայն քննարկվող Օրիոնի հարաբերակցության տեսության։


== Գիզա սարահարթի քարտեզը ==
Գիզա սարահարթում հայտնաբերված են չորս գլխավոր գերեզմանոցներ՝ գերեզմանոց արևմուտքում, արևելքում, հարավում և կենտրոնական մասում։


== Տես նաև ==
Գիզա
Հին Եգիպտոս


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Գիզայի բուրգերի, վիրտուալ տուր Archived 2014-03-16 at the Wayback Machine.