1930-ական թվականների մեծ բռնաճնշումներում զոհված հայտնի հայերի ցանկ

1930-ական թվականների մեծ բռնաճնշումներում զոհված հայտնի հայերի ցանկ, մի շարք հայ մտավորականներ, բոլշևիկյան և հետագայում կոմունիստական ​​պետական ​​գործիչներ, ռազմական և կրոնական գործիչներ, որոնք սպանվել են Ստալինյան ռեժիմի կողմից 1930-ական թվականների «Մեծ զտման» ժամանակ՝ Խորհրդային Միությունում բոլոր քաղաքական ընդդիմությունները ոչնչացնելու մահափորձով։


== Նախապատմություն ==
1920-ական թվականներին եկեղեցու մասնավոր գույքը բռնագրավվել է, իսկ քահանաները՝ բռնության ենթարկվել։ Հայ եկեղեցու դեմ սովետական ​​հարձակումներն արագացել են Ստալինի օրոք՝ սկսած 1929 թվականից, բայց հաջորդ տարիներին ակնթարթորեն թեթևացել են՝ բարելավելով երկրի հարաբերությունները Հայկական սփյուռքի հետ։ 1932 թվականին Խորեն Ա Տփղիսեցին դարձել է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս և ստանձնել եկեղեցու ղեկավարությունը։ Սակայն 1930-ական թվականների վերջին խորհրդային մարդիկ վերսկսել են իրենց գրոհները Եկեղեցու դեմ՝ 1938 թվականին կաթողիկոսի սպանությունը ներկայացնելով որպես «Մեծ զտման» մաս։ Էջմիածնի կաթողիկոսարանի փակումը տեղի է ունեցել 1938 թվականի օգոստոսի 4-ին։ Եկեղեցին, այնուամենայնիվ, սփյուռքում գոյատևել է ընդհատակյա։
«Մեծ զտումը» Խորհրդային Միությունում քաղաքական բռնաճնշումների և հալածանքների արշավների շարք էր, որը կազմակերպվել էր Կոմունիստական ​​կուսակցության անդամների, գյուղացիների, գրողների, մտավորականների և այլ անձանց դեմ։ 1937 թվականի սեպտեմբերին Ստալինը Գեորգի Մալենկովի և Լավրենտի Բերիայի հետ Երևան է ուղարկել Անաստաս Միկոյանին՝ վերահսկելու Հայաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության լուծարման գործընթացը, որը հիմնականում կազմված էր նախկին բոլշևիկներից։ Հայաստանի կոմունիստական ​​առաջնորդները, ինչպիսիք են Վաղարշակ Տեր-Վահանյանը և Աղասի Խանջյանը, զտման զոհ են դարձել, առաջինը` որպես մեղադրյալ, «Մոսկվա» շոուի առաջին դատավարության ժամանակ։ ՄիկոյանըբՀայաստան կատարած այցի ընթացքում փորձել է փրկել մահապատժի ենթարկվողներից մեկին, բայց չի հաջողվել։ Այդ անձը ձերբակալվել է Բերիայի կողմից ԽՄԿԿ-ի ելույթներից մեկի ժամանակ։ Ձերբակալվել է ավելի քան հազար մարդ, իսկ «Հայկական քաղբյուրոյի» 9 անդամներից յոթին ազատել են աշխատանքից։
Ինչպես Ստալինի օրոք Խորհրդային ​​Միությունում ապրող տարբեր էթնիկ փոքրամասնություններ, այնպես էլ տասնյակ հազարավոր հայեր մահապատժի են ենթարկվել և արտաքսվել։ 1936 թվականին Բերիան և Ստալինը աշխատում էին հայերին Սիբիր արտաքսելու ուղղությամբ՝ փորձելով Հայաստանի բնակչությունը 700 000-ով նվազեցնել, որպեսզի արդարացնեն բռնակցումը Վրաստանին։ Բերիայի հրամանատարության ներքո ոստիկանական ահաբեկչությունն օգտագործվել է բնակչության նկատմամբ կուսակցության քաղաքական պահվածքն ամրապնդելու և հայրենասիրության բոլոր դրսևորումներն արգելելու համար։


== Ցանկ ==
Ստորև ներկայացված է ՀԽՍՀ-ից կամ ազգությամբ հայ այլ խորհրդային մարդկանց բռնաճնշումների զոհ դարձածների անավարտ ցանկը․


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Manoukian A.S.։ «Հայաստանի հասարակական-քաղաքական գործիչները ստալինյան բռնությունների տարիներին [Armenian public-political figures in the years of Stalin repressions]»։ Լրաբեր հասարակական գիտությունների (հայերեն) (1): 27–41։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-02-24-ին։ Վերցված է 2019-09-28  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
Walker Christopher J. (1990)։ Armenia: The Survival of a Nation (revised second ed.)։ New York: St. Martin's Press։ ISBN 978-0-312-04230-1