Սերջիու Դան

Սերջիու Դան (ռումիներեն՝ Sergiu Dan, դեկտեմբերի 29, 1903(1903-12-29), Piatra Neamț, Նյամց, Ռումինիա - մարտի 13, 1976(1976-03-13), Բուխարեստ, Ռումինիա), հրեական ծագմամբ ռումինացի գրող, բանաստեղծ և լրագրող։


== Կենսագրություն ==
Իսիդոր Ռոթմանը ծնվել է 1903 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Պյատրա Նյամց քաղաքում՝ Սիմոն Ռոթմանի ընտանիքում։ Նա իր առաջին քայլերը մշակութային լրագրության մեջ կատարել է մինչև 1926 թվականը, երբ աշխատակցել է Cugetul Românesc հանդեսին։ Նրա վաղ բանաստեղծությունները տպագրվել են այնպիսի մշակութային ամսագրերում, ինչպիսիք են «Chemarea» և «Flacăra», իսկ «Iudita şi Holofern» («Հուդիթ և Հողոփեռնես») առաջին վեպը հրատարակվել է 1927 թվականին։ Սերջիուի եղբայրը՝ Միխայիլ Դանը, նույնպես եղել է լրագրող, որը հայտնի է եղել Վլադիմիր Մայակովսկու բանաստեղծությունների թարգմանություններով։
1920-ական թվականների վերջին Սերջիու Դանը և նրա ընկեր Ռոմուլուս Դիանը եղել են Բուխարեստում։ Հենց այնտեղ էլ Դանը միացել է վիպասան Կամիլ Պետրեսկուի գրական խմբակին և սկսել է մասնակցել կանոնավոր գրական բանավեճերի «Casa Capșa» և «Corso» ռեստորաններում։ 1928 թվականին նա վիճել է Պետրեսկուի հետ` ծաղրել Պետրեսկուի նկարագրած «գիտավարություն» փիլիսոփայական նախագիծը և նրա հեղինակին անվանել «խենթ» ու «փոքրոգի»։ Ավելի ուշ Սերջիու Դանը ափսոսանք է հայտնել կատարվածի համար՝ նշելով, որ հատկապես զարմացած է Պետրեսկուի տարօրինակ որոշման վրա, այն է՝ պահել իր փիլիսոփայական ձեռագիրը Վատիկանի գրադարանում։
Իոն Վինյան Դանին և Դիանին ծանոթացրել է իր լրագրողական նախագծերին՝ սկսած «Contimporanul»-ի ձախական ամսագրից, որտեղ նրանք հրատարակել են քաղաքական ենթատեքստով ավանգարդային արձակ և բանաստեղծություններ։ Դանի աշխատանքները ներկայացվել են նաև այլ հանդեսներում՝ «Vremea», «Revista Fundațiilor Regale», «Universul Literar» («Universul daily»-ի գրական հավելված) և «Bilete de Papagal» (բանաստեղծ Թեոդոր Արգեզիի երգիծական թերթը)։ Այս շրջանում Դանը սովորել է Բուխարեստի առևտրի ուսումնարանում։ Դիանի հետ (որի համար դա նույնպես առաջինն էր), Դանը դարձել է 19-րդ դարի բանաստեղծ և բանահավաք Անտոն Պանի վիպականացված «Viața minunată a lui Anton Pann» («Անտոն Պանի հրաշալի կյանքը», 1929) կենսագրության հեղինակները։ Այս համատեղ գեղարվեստական պիեսը վերահրատարակվել է 1935 թվականին՝ «Nastratin și timpul său» («Նասրեդդինը և նրա ժամանակը») անունով։ Դանը նաև միացել է «Sburătorul» ակումբին, որն ստեղծվել է նույնանուն ամսագրի շուրջ` գրականության տեսաբան Էուջեն Լովինեսկուի կողմից։
«Contimporanul»-ում աշխատելու ընթացքում Դանը վեճի մեջ է մտել «Unu»-ում՝ բանաստեղծ Սաշա Պանեի ամսագրի սյուռեալիստական և ծայր ձախական խմբի հետ։ Այս հակասությունն արտացոլել է «Contimporanul»-ի և այլ ավանգարդային հարթակների միջև եղած հիմնական անհամապատասխանությունները։ 1930 թվականին Սերջիուի եղբայրը՝ Միխայիլ Դանը, հեռացել է «Bilete de Papagal»-ից և սկսել է համագործակցել «Unu»-ի հետ, այնուհետև որոշ ժամանակ անց դարձել է գլխավոր խմբագիր։ Սակայն 2008 թվականին հայտնաբերված փաստաթղթերը ցույց են տվել, որ նա եղել է հետախուզական գործակալության գաղտնի տեղեկատու, որով Ռումինիայի Թագավորության Սիգուրանցան վերահսկել են «Unu» մշտական ​​շփումը կոմունիստների հետ։ Երկար ժամանակ նա դրանում կասկածվել է «Sburătorul»-ի գրական միավորման կողմից։ Միաժամանակ 1930 թվականին, երբ Ռումինիայի թագավոր Կարոլ II-ը գահին է վերադարձել, Սերջիու Դանն աշխատել է որպես Dreptatea շտաբի քաղաքական խմբագիր՝ Ազգային գյուղացիական կուսակցության (ԱԳԿ) հարթակում։ Ըստ կոմունիստ լրագրող Պետրա Պանդրեայի ավելի ուշ զեկույցի՝ Դանն ու Վինյան միասին գողացել են ԱԳԿ տնտեսագետ Վիրջիլ Մադգերի հոդվածի բնօրինակ սևագիրը և այն կեղծել այնպես, որ թվում էր, թե Մադգերը եղել է հակակարոլիստ, այնուհետև նրանք պատճենը վաճառել են Մադգերի մրցակցին՝ կորպորատիվիստ տեսաբան Միխայիլ Մանոլեսկուն։ Մանոլեսկին, վարկաբեկելով իրեն, տվել է փաստաթղթի պատճենը Կարոլին, երբ բացահայտվել է կեղծիքը։ Պանդրեան հաստատել է, որ Դանն ու Վինյան այս գործից ստացել են 150.000 լեյ, մինչդեռ նրանց զոհ Մանոլեսկին ընկել է մշտական տհաճությունների մեջ։
Սերջիու Դանի փաստացի խմբագրական դեբյուտը տեղի է ունեցել 1931 թվականին, երբ Էդիթուրա Կուջետարին հրատարակել է իր «Dragoste și moarte în provincie» վեպը։ 1932 թվականին Դանն ու դրամատուրգ Ջորջե Միխայիլ Զամֆիրեսկին կիսլե են Ռումինիայի գրողների ամենամյա մրցանակը, որին անդամակցել են նաև նրանք։ 1932 թվականին Սերջիու Դանը սկսել է համագործակցել Վինիի «Facla» թերթին վիպասան Իոն Կելուգերուի, բանաստեղծ Ն. Դավիդեսկուի, գրող-ռեժիսոր Սանդու Էլյադի և պրոֆեսիոնալ լրագրողներ Նիկոլա Կարանդինոյի և Հենրիկ Շտրայթմանի հետ։
Դանը գրողի իր կարիերան շարունակել է «Arsenic» գրքով, որը հրատարակվել է 1934 թվականին Cultura Naţională-ում, և «Surorile Veniamin»-ով (Editura Vatra, 1935): Առաջին գիրքն ստացել է ևս մեկ գրական մրցանակ Էֆորի փառատոնում 1934 թվականին։ 1934 թվականին Դանը եղել է 46 մտավորականներից մեկը, որոնք դիմում են ստորագրել՝ հօգուտ Ռումինիայի և Խորհրդային Միության միջև հարաբերությունների կարգավորման։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի առաջին տարիներին Սերջիու Դանը ենթարկվել է հակահրեական ճնշման՝ ավտորիտար ֆաշիստական ​​ռեժիմի իշխանության գալուց հետո։ Սկզբում նրան հեռացրել են Գրողների միությունից։ 1940 թվականի հուլիսին «Universul Literar» հանդեսում ֆաշիստական ​​հեղինակ Լադմիս Անդրեեսկուն առաջարկել է բոյկոտել Դանի գործերը և ընդհանուր արգելքի մտցնել հրեական գրականությանը։ Ազգային-լեգեոներական պետության տարիներին որոշ հեղինակներ, որոնք համակրում էին «Երկաթե գվարդիայի» կառավարչին, նշել են, որ նրա գրաքննության կիրառումը հեղափոխություն է ընդդեմ մոդեռնիստական ​​գրականության։ Նրանց «Gândirea» ամսագրում Դանը հիշատակվել է որպես «հրեական հիվանդության» ցուցիչ։ 1941 թվականի հունվարին Դանը փախել է հրեական ջարդերից՝ թաքնվելով իր ընկեր Վինիի մոտ։
Հետագայում Յոն Անտոնեսկուի նոր բռնապետական ​​կառավարությունը Դանին ընդգրկել է արգելված հրեա հեղինակների ցուցակում։ Դանը գտնվել է Ռումինիայի կողմից վերահսկվող Մերձդնեստրում գտնվող համակենտրոնացման ճամբարներում տեղահանված հրեաների թվում (տե՛ս Հոլոքոստը Ռումինիայում)։ Վերջիվերջո նրան ազատ են արձակել, և նա կարողացել է վերադառնալ Բուխարեստ, որտեղ նրան բուժել է հրեա բժիշկ և զինակից Էմիլ Դորիանը այնքան ժամանակ, մինչև 1944 թվականի օգոստոսյան հեղաշրջումը տապալել է Անտոնեսկուն։
Մերձդնեստր արտաքսվելու մոտիվներով նա գրել է «Unde începe noaptea» վեպը, որը լույս է տեսել 1945 թվականին «Editura Naţionala Mecu» հրատարակչությունում։ Համարվում է, որ գիրքը դարձել է պատասխան էր Հոլոքոստի ժխտման վաղ նշաններին, այն անհայտ պատճառներով հանվել է շրջանառությունից։ Ավելի ուշ կարծիք է հնչել, որ գիրքը հակասել է Ռումինիայի Կոմունիստական ​​կուսակցության օրակարգին։ Երկու տարի անց «Naţionala Mecu»-ը հրատարակել է Դանի՝ պատերազմին ձոնված «Roza și ceilalți» վեպը։
Սերջիու Դանի քաղաքական հայացքները շեղվել են կոմունիստական ​​օրակարգից, և 1948 թվականից հետո նա ի վերջո ձերբակալվել է։ Հաղորդվել է, որ Սերջիու Դանի քաղաքական հետապնդումն սկսվել է այն ժամանակ, երբ 1947 թվականին նա հանդես է եկել որպես իր ընկերոջ՝ ԱԳԿ լրագրող Նիկոլա Կարանդինոյի պաշտպանության վկա դատավարության ժամանակ։ Գաղտնի ոստիկանությունը բռնագրավել է նրա աշխատանքները։ Կալանավորման ժամանակ Դանի խնամակալման պայմանները գրական պատմաբան Հենրի Զալիսն անվանել է «վայրի»։ Ինչպես շատ այլ հասարակական գործիչներ, նա կալանավորվել է «Այուդ» բանտում։
Մոտ 1955 թվականին նրան ազատ են արձակել։ Գրողների միության ճնշմամբ նա սկսել է  գրել սոցիալիստական ​​ռեալիզմի ոճով։ Նրա ավելի վաղ մատենագրությունը ներառում է «Taina stolnicesei» (1958) և «Tase cel Mare» (1964) ստեղծագործությունները։
1970 թվականին նրա «Roza şi ceilalţi» և «Arsenic» գործերը վերահրատարակվել են, և լույս է տեսել նրա վերջին գիրքը՝ «Dintr-un jurnal de noapte»։ Այդ տարում, ի նշան կոմունիստական ​​գրաքննության դեմ բողոքի, Դանը հրաժարվել է ընդունել Meritul Cultural շքանշանը։ Նա նաև կենտրոնացել է թարգմանական գործունեության վրա, թարգմանել է ֆրանսիական դասական Գյուստավ Ֆլոբերի «Տիկին Բովարի» և «Սալամբո» վեպերը։ Բացի այդ, նա ռումիներեն է թարգմանել Լուի Արագոնի, Միշել Դրուի, Մորիս Դրյուոնի, Անատոլ Ֆրանսի, Բորիս Պոլևոյի, Էլզա Տրիոլեի և Վոլտերի գործերը։ 1973 թվականին երիտասարդ գրականագետներ Իլյանա Կորբիան և Նիկոլա Ֆլորեսկին հարցազրույց են վերցրել նրանից «Biografii posibile» գրքի համար։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
George Călinescu, Istoria literaturii române de la origini pînă în prezent, Editura Minerva, Bucharest, 1986
Paul Cernat, Avangarda românească și complexul periferiei: primul val, Cartea Românească, Bucharest, 2007.  ISBN 978-973-23-1911-6
Ovid Crohmălniceanu, Literatura română între cele două războaie mondiale, Vol. I, Editura Minerva, Bucharest, 1972.  
John Neubauer et al., "1945", in Marcel Cornis-Pope, John Neubauer (eds.), History of the Literary Cultures of East-Central Europe: Junctures and Disjunctures in the 19th and 20th Centuries, John Benjamins, Amsterdam & Philadelphia, 2004, p. 143-176.  ISBN 90-272-3452-3
Liviu Rotman (ed.), Demnitate în vremuri de restriște, Editura Hasefer, Federation of Jewish Communities of Romania & Elie Wiesel National Institute for Studying the Holocaust in Romania, Bucharest, 2008.  ISBN 978-973-630-189-6