Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա

Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա, ռենտգենյան ճառագայթների ցրումը նյութի էլեկտրոնների հետ փոխազդելիս, առանց ալիքի երկարության փոփոխության ցրված երկրորդային ալիքների ինտերֆերենցիայի արդյունք։ Ցրումը կարող է հանգեցնել նաև ալիքի երկարության փոփոխության։ Ցրված ճառագայթների ուղղությունը և ինտենսիվությունը կախված են ցրող նյութի ներքին կառուցվածքից (էլեկտրոնների բաշխումից)։ Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիան (որպես դրանց ալիքային բնույթի ապացույց) փորձով դիտելու համար բյուրեղի տարածական ցանցն օգտագործելու գաղափարը տեսականորեն մշակել է Լաուեն (1912)։ Բյուրեղում  ցրող կենտրոնների (ատոմներ, իոններ) հեռավորությունը ռենտգենյան ճառագայթների ալիքի երկարության կարգի մեծություն է (
  
    
      
        1
        A
      
    
    {\displaystyle 1A}
  ), ուստի, ռենտգենյան ճառագայթների համար բյուրեղը բնական եռաչափ դիֆրակցիոն ցանց է։ Դիֆրակցիոն մաքսիմումների ուղղությունները որոշվում են Լաուեի պայմաններով՝

  
    
      
        a
        (
        c
        o
        s
        α
        −
        c
        o
        s
        
          α
          
            0
          
        
        )
        =
        p
        λ
        ,
        b
        (
        c
        o
        s
        β
        −
        c
        o
        s
        
          β
          
            0
          
        
        )
        =
        q
        λ
        ,
        c
        (
        c
        o
        s
        γ
        −
        c
        o
        s
        
          γ
          
            0
          
        
        )
        =
        r
        λ
      
    
    {\displaystyle a(cos\alpha -cos\alpha _{0})=p\lambda ,b(cos\beta -cos\beta _{0})=q\lambda ,c(cos\gamma -cos\gamma _{0})=r\lambda }
  ,ուր 
  
    
      
        a
        ,
        b
        ,
        c
      
    
    {\displaystyle a,b,c}
  -ն բյուրեղային ցանցի պարբերություններն են երեք առանցքների ուղղությամբ, 
  
    
      
        
          α
          
            0
          
        
        ,
        
          β
          
            0
          
        
        ,
        
          γ
          
            0
          
        
      
    
    {\displaystyle \alpha _{0},\beta _{0},\gamma _{0}}
  -ն ընկնող, իսկ 
  
    
      
        α
        ,
        β
        ,
        γ
      
    
    {\displaystyle \alpha ,\beta ,\gamma }
  -ն՝ ցրված ճառագայթների կազմած անկյուններն են բյուրեղի առանցքների հետ, 
  
    
      
        λ
      
    
    {\displaystyle \lambda }
  -ն ալիքի երկարությունն է, իսկ 
  
    
      
        p
        ,
        q
        ,
        r
      
    
    {\displaystyle p,q,r}
  -ը ամբողջ թվեր են։ Ու․ Բրեգը և Յու․ Վուլֆը բյուրեղի տարածական ցանցից ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիան մեկնաբանեցին որպես ատոմային հարթությունների համակարգերից ռենտգենյան ճառագայթների ընտրողական (սելեկտիվ)  անդրադարձում։ Անշարժ միաբյուրեղներից ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա ստացվում է ճառագայթների բազմերանգ փնջի, իսկ բազմաբյուրեղներից՝ մեներանգ փնջի դեպքում։ Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիայի երևույթն ընկած է ռենտգենակառուցվածքային վերլուծության և ռենտգենյան սպեկտրոսկոպիայի հիմքում։ Ռենտգենյան  ճառագայթների դիֆրակցիա դիտվում է նաև, երբ ճառագայթները ցրվում են ամորֆ մարմիններից, հեղուկներից կամ գազերից։ Այս դեպքում ինտենսիվության փոփոխության կախումը ցրման անկյունից արտահայտվում է նմուշի միջով անցնող ճառագայթների փնջի շուրջն առաջացած մեկ կամ մի քանի լայն օղակներով (հալո), որոնց դիրքը կախված է նյութի  մոլեկուլների միջին հեռավորությունից կամ մոլեկուլի ատոմների հեռավորություններից։ Ռենտգենյան ճառագայթների դիֆրակցիա ստացվում է նաև օպտիկական դիֆրակցիոն ցանցով, եթե ճառագայթների սահքի անկյունը ցանցի նկատմամբ փոքր է լրիվ անդրադարձման անկյունից։     


== Տես նաև ==
Քոմփթոնի էֆեկտ
Բրեգ-Վուլֆի պայման


== Գրականություն ==
Боровский И․ Б․, Физические основы рентгеноспектральных исследований, 1956․