Զանգվածային ոչնչացման զենք

Զանգվածային ոչնչացման զենք (անգլերեն հապավում՝ WMD, ռուս.՝ Оружие массового поражения), միջուկային, ճառագայթաբանական, քիմիական, կենսաբանական կամ ցանկացած այլ զենք, որը կարող է սպանել և զգալի վնաս հասցնել բազմաթիվ մարդկանց կամ մեծ վնաս հասցնել մարդու կողմից ստեղծված կառույցներին (օրինակ՝ շենքերին), բնական ռելիեֆին (օրինակ՝ լեռներ), կամ կենսոլորտին։ Տերմինի իմաստը և կիրառությունը զարգացել է և վիճարկվել է՝ ավելի հաճախ կիրառվելով քաղաքական, քան տեխնիկական իմաստով։ Ի սկզբանե շրջանառության մեջ է մտել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ քիմիական պայթուցիկ նյութերով օդային ռմբակոծման հետ կապված, այնուհետև սկսել է նշանակել այլ տեխնոլոգիաների լայնամասշտաբ սպառազինություն, ինչպիսիք են քիմիական, կենսաբանական, ճառագայթային կամ միջուկային պատերազմները։


== Տերմինի նախապատմություն ==
«Զանգվածային ոչնչացման զենք» տերմինի առաջին անգամ օգտագործել է Քենթերբերիի արքեպիսկոպոս Կոսմո Գորդոն Լանգը, 1937 թվականին, Իսպանիայի Գեռնիկա քաղաքի օդային ռմբակոծության վերաբերյալ․

Այդ ժամանակ միջուկային զենքը զարգացած չէր։ Ճապոնիան հետազոտություն է անցկացրել կենսաբանական զենքի վերաբերյալ (տե՛ս Ջոկատ 731), և քիմիական զենքը լայն կիրառություն է գտել Առաջին համաշխարհային պատերազմում։ Դրանց օգտագործումը օրենքից դուրս է հայտարարվել Ժևի 1925 թվականի արձանագրությամբ (Geneva Protocol)։ 1935-1936 թվականներին Իտալիան Եթովպիայում խաղաղ բնակիչների և զինվորների դեմ օգտագործել է մանանեխի ագենտ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը եզրափակող Հիրոսիմայի և Նագասակիի ատոմային ռմբակոծություններից հետո և սառը պատերազմի ընթացքում տերմինը վերաբերել է ավելի շատ ոչ սովորական զենքերին։ Տերմինի կիրառումը հենց որպես միջուկային և ճառագայթային զենք, հիշատակվում է ամերիկացի գրող և լրագրող Ուիլյամ Սաֆիրի արած՝ «օռուժիե մասսովոգո պօռաժենիյա» («ռուս.՝ Оружие массового поражения» - զանգվածային ոչնչացման զենք) ռուսական արտահայտության մեջ։
Ուիլյամ Սաֆիրը վստահ է, որ Ջեյմս Գուդբին (Բրուքինգսի ինստիտուտից) է ամենաառաջին անգլալեզու կիրառողը, որը ոչ բառացի, կատարել է Հիրոսիմա և Նագասակի քաղաքների միջուկային ռմբակոծությունից անմիջապես հետո, 1945 թվականի նոյեմբերի 15-ին Հարի Թրումանի, Կլեմենտ Աթլիի և Մաքենզի Քինգի հանդիպման պատոնական հաղորդագորթոյան մեջ (հավանաբար կազմված է Վանևար Բուշի կողմից, ինչպես պնդել է Բուշը 1970 թվականին) խոսվել է «զանգվածային ոչնչացման համար հարմարողունակ զենքի մասին»։
Սաֆիրն ասում է, որ Բեռնար Բարուխը օգտագործել է ճիշտ այդ արտահայտությունը 1946 թվականին (ՄԱԿ-ում ունեցած ելույթում, հավանաբար, գրել է Հերբերտ Բայարդ Սվոփը)։ Այս արտահայտությունը տեղ գտավ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 1946 թվականի հունվարին Լոնդոնում ընդունված առաջին բանաձևի մեջ, որում օգտագործվում էր «ազգային սպառազինությունից ատոմային զենքի և զանգվածային ոչնչացմանը հարմար բոլոր այլ զենքերի վերացում» ձևակերպումը։ Բանաձևը ստեղծել է նաև Ատոմային էներգիայի հանձնաժողով, որը Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության (ՄԱԳԱՏԷ) նախորդն է։
Այս տերմինի ճշգրիտ օգտագործումը տրվել է Ռ․ Օպենհայմերի «Ատոմային էներգիան որպես ատոմային խնդիր» դասախոսության մեջ։ Այդ դասախոսությունը կարդացել է ԱՄՆ Դիվանագիտական ծառայության և Պետդեպարտամենտի 1947 թվականի սեպտեմբերի 17-ի դասախոսության ժամանակ․ այն տպագրվում է «Բաց միտքը» (The Open Mind, Նյու Յորք․ Simon & Schuster, 1955) գրքում։

Տերմինը օգտագործվել է նաև1950 թվականին գրված ԱՄՆ կառավարության չափազանց կարևոր մի փաստաթղթում, որը հայտնի է որպես NSC 68։
1962 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Ռայսի համալսարանում ելույթի ժամանակ Նախագահ Ջոն Քենեդին խոսել է տարածքը ոչ թե «զանգվածային ոչնչացման զենքով, այլ գիտելիքների և հասկացողության գործիքներով» լցնելու մասին։ Հաջորդ ամիս, 1962 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Կուբայի հրթիռային ճգնաժամի մասին հեռուստատեսային շնորհանդեսի ժամանակ Քենեդին անդրադարձել է «զանգվածային ոչնչացման հանակարծակի հարձակման զենքերին»։
Միջազգային պայմանագրում ճշգրիտ արտահայտության ամենավաղ օգտագործումը եղել է 1967 թվականի Տիեզերքի մասին համաձայնագրում, բայց պայմանագրում չի տրվել այդ արտահայտության սահմանումը, և պայմանագիրը նաև կտրականապես արգելում է «զենքի» տեղակայումը և «ցանկացած տիպի զենքի» փորձարկում տիեզերական տարածությունում, նաև արգելում է ուղեծրում տեղադրել կամ երկնային մարմինների վրա տեղադրել «միջուկային զենք կամ զանգվածային ոչնչացման ցանկացած այլ տեսակի զենք կրող ցանկացած օբյեկտ»։


=== Տերմինի էվոլյուցիա ===
Սառը պատերազմի ընթացքում «զանգվածային ոչնչացման զենք» տերմինը հիմնականում վերաբերում էր միջուկային զենքին։ Այն ժամանակ Արևմուտքում «ռազմավարական զենք» էվֆեմիզմն օգտագործվում էր ամերիկյան միջուկային զինանոցին հղում կատարելու համար։ Այնուամենայնիվ, չկա «ռազմավարական» կատեգորիայի ճշգրիտ սահմանում՝ ոչ միջուկային զենքի հեռահարության, ոչ էլ միջուկային զենքի հզորության առումով։
Օպերա օպերացիայի ավարտից հետո՝ 1981 թվականին Իսրայելի ՌՕՈւ-ի կողմից Իրաքի տարածքում նախաշահագործման փուլում գտնվող «Օսիրակ» միջուկային ռեակտորի ոչնչացումից հետո, Իսրայելի վարչապետ Մենախեմ Բեգինը հակադարձելով քննադատությանը՝ ասել է, որ «ոչ մի դեպքում թշնամուն թույլ չենք տա Իսրայելի ժողովրդի դեմ զանգվածային ոչնչացման զենք ստեղծել»։ Զանգվածային ոչնչացման իրական կամ ենթադրյալ զենքի դեմ կանխարգելիչ գործողությունների այս քաղաքականությունը հայտնի է որպես Բեգինի դոկտրին (Begin Doctrine)։
«Զանգվածային ոչնչացման զենք» հասկացությունը պարբերաբար կիրառվում էր, սովորաբար միջուկային զենքի վերահսկման համատեքստում․ Ռոնալդ Ռեյգանն այն օգտագործել է 1986 թվականին Ռեյկյավիկի գագաթնաժողովի ժամանակ, երբ անդրադարձել է 1967 թվականի Տիեզերական տարածքի պայմանագրին։ Ռեյգանի իրավահաջորդ Ջորջ Հ ․Վ․ Բուշը, այս արտահայտությունն օգտագործել է 1989 թվականին ՄԱԿ-ում ելույթ ունենալիս, առաջին հերթին՝ քիմիական զենքի համատեքստում։
Սառը պատերազմի ավարտով միջուկային զենքը որպես կանխարգելիչ միջոց կիրառելու ԱՄՆ-ի կախվածությունը նվազեց, որի արդյունքում ԱՄՆ- կենտրոնացավ զինաթափման վրա։ 1990 թվականին Քուվեյթ ներխուժմամբ և 1991 թվականին Պարսից ծոցի պատերազմով Իրաքի միջուկային, կենսաբանական և քիմիական զենքի ծրագրերը դարձան Բուշի առաջին վարչակազմի առանձնահատուկ մտահոգությունը։ Պատերազմից հետո Բիլ Քլինթոնը և այլ արևմտյան քաղաքական գործիչներ և լրատվամիջոցներ շարունակում էին օգտագործել այդ տերմինը՝ սովորաբար նկատի ունենալով Իրաքի ռազմական ծրագրերը տապալելու շարունակական փորձերը։
2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից և 2001 թվականին ԱՄՆ-ում սիբիրախտի սպորներով նամակների գրոհներից հետո շատ երկրներում աճեց վախը ոչ ավանդական զենքի և ասիմետրիկ պատերազմի նկատմամբ։ Վախն իր գագթնակետին հասավ 2002 թվականի Իրաքի զինաթափման ճգնաժամի և Իրաքում զանգվածային ոչնչացման զենքի ենթադրյալ գոյության հետ, ինչը 2003 թվականին Իրաք ներխուժելու հիմնական արդարացումը դարձավ։ Սակայն ամերիկյան ուժերն Իրաքում գտել են միայն քիմիական զինամթերքի հին պաշարներ, այդ թվում՝ սարինի և մանանեխի ագենտներ, և դրանք բոլորն անպիտանելի են ճանաչվել կոռոզիայի կամ քայքայման հետևանքով։ Այնուամենայնիվ, Իրաքը 2009 թվականին հայտարարել է քիմիական զենքի պաշարների մասին, որը ՄԱԿ-ի անձնակազմն ապահովել էր 1991 թվականին Պարսից ծոցի պատերազմից հետո։ Պաշարները հիմնականում պարունակում էին քիմիական պրեկուրսորներ, բայց որոշ զինամթերքներ այնուամենայնիվ շարունակում էին լինել պիտանելի։
Այս ժամանակահատվածում իր բազմակի օգտագործման և (ամբողջ աշխարհում) ընդհանուր պրոֆիլի պատճառով, Ամերիկյան բարբառների միություն կազմակերպությունը (American Dialect Society) «զանգվածային ոչնչացման զենք» արտահայտությունը (և դրա հապավումը՝ «WMD») ճանաչել է 2002 թվականի «տարվա բառ»։ Իսկ 2003 թվականին՝ Լեյք Սուփերիոր Պետական Համալսարանը (Lake Superior State University ) WMD արտահայտությունը ներառել է իր տերմինների ցանկի մեջ՝ արգելելով «սխալ օգտագործում, գերօգտագործում և ընդհանուր անտեղի օգտագործում» (և «որպես այցեքարտ, որը գերազանցում է ագրեսիայի բոլոր ձևերին»)։
2013 թվականի ապրիլի 15-ին Բոստոնի մարաթոնի ռմբակոծության գլխավոր կասկածյալի դեմ հարուցված իր քրեական բողոքում, ՀԴԲ-ն արագ եփման համար նախատեսված բարձր ճնշման կաթսայում ստացված ինքնաշեն ռումբը համարում է «զանգվածային ոչնչացման զենք»։


== Սահմանումներ ==


=== Միացյալ նահանգներ ===


==== Ստարտեգիական սահմանում ====
«Զանգվածային ոչնչացման զենք» ամենատարածված սահմանումը միջուկային, կենսաբանական կամ քիմիական զենքի (NBC) սահմանումն է, չնայած որ չկա որևէ պայմանագիր կամ միջազգային իրավունքի որևէ օրենք, որը պարունակում է լիարժեք սահմանում։ Փոխարենը, միջազգային իրավունքը օգտագործվել է WMD զենքի հատուկ կատեգորիաների նկատմամբ, այլ ոչ թե ընդհանուր առմամբ WMD-երի։ Չնայած միջուկային, քիմիական և կենսաբանական զենքերը համարվում են որպես WMD երեք հիմնական տեսակներ, որոշ վերլուծաբաններ պնդում են, որ ճառագայթային նյութերը, ինչպես նաև հրթիռային տեխնոլոգիաները և առաքիչ համակարգերը, ինչպիսիք են օդանավերը և բալիստիկ հրթիռները, կարող են պիտակավորվել նաև որպես WMD։
Այնուամենայնիվ, միջուկային և կենսաբանական զենքերը նույն կատեգորիայի մեջ չեն մտնում քիմիական և «կեղտոտ ռումբի» ճառագայթաբանական զենքերի հետ․ վերջիններս ունեն սահմանափակ կործանարար ներուժ (և գրեթե զրոյական, ինչքանով կաված է այդ հատկանիշին), մինչդեռ այդ առումով միջուկային և կենսաբանական զենքերը նյութի շատ քիչ քանակությամբ մեծ թվով մարդկանց սպանելու բացառիկ ունակություն ունեն։ Եվ, հետևաբար, այդ տեսանկյունից, կարելի է ասել, որ դրանք առանձին դասի են պատկանում։
NBC- ի սահմանումը օգտագործվել է նաև ԱՄՆ պաշտոնական փաստաթղթերում, ԱՄՆ նախագահի, ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական գործակալության, ԱՄՆ Պաշտպանության նախարարության և ԱՄՆ կառավարության հաշվետվողականության պալատի կողմից։
Այլ փաստաթղթերն ընդլայնում են WMD բնորոշումը՝ ներառելով նաև ճառագայթաբանական կամ սովորական զենքեր։ ԱՄՆ զինված ուժերը WMD-ին վերաբերվում են որպես․

Սա կարող է վերաբերել նաև միջուկային միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռներին։
Զենքի բաժանելի և բաժանվող մաս բառերի նշանակությունն այն է, որ այնպիսի հրթիռներ, ինչպիսիք են երկհարթակ Pershing II և միահարթակ SCUD հրթիռները, համարվում են զանգվածային ոչնչացման զենք, մինչդեռ ռումբերի բեռնակիր օդանավերը՝ ոչ։
2004 թվականին Միացյալ Թագավորության Butler Review կատարել է «նշանակալի և երկարատև ակադեմիական քննարկումներ «զանգվածային ոչնչացման զենք» արտահայտության պատշաճ մեկնաբանման վերաբերյալ»։ Կոմիտեն որոշեց խուսափել ընդհանուր տերմինից, բայց այն օգտագործվել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 687 բանաձևի սահմանման մեջ, որը սահմանում էր այն համակարգերը, որոնցից Իրաքը պետք է հրաժարվեր։

Քիմիական զենքի փորձագետ Գերտ Գ․ Հարիգելը միայն միջուկային զենքն է համարում զանգվածային ոչնչացման իրական զենք, քանի որ «միայն միջուկային զենքն է լիովին անխտիր իր պայթուցիկ ուժով, ջերմային ճառագայթմամբ և ռադիոակտիվությամբ, և միայն դրանց պետք է անվանել զանգվածային ոչնչացման զենք»։ Նա նախընտրում է քիմիական և կենսաբանական զենքերն անվանել «ահաբեկչության զենք», երն այն ուղղված է քաղաքացիական անձանց դեմ և «ահաբեկման զենք» է զինվորների համար։
Զինծառայողներից մեկի վկայությամբ նույն տեսակետն է արտահայտվում։ 2002-2003 թվականների ձմռանն ԱՄՆ Պաշտպանության փոխնախարար Փոլ Վուլֆովիչը մի քանի ամիս շարունակ հաճախ օգտագործել է «զանգվածային ահաբեկչության զենք» արտահայտությունը՝ ակնհայտորեն նաև ընդունելով շատ զենքերի տարբերակումը, որոնք այժմ WMD կատեգորիայի մեջ են։
Կոլումբիայի փոխնախագահ Գուստավո Բել Լեմուսը, 2001 թվականի հուլիսի 9-ին, ՄԱԿ-ի՝ հրազենի և թեթև զինատեսակների ապօրինի վաճառքին նվիրված համաժողովում, մեջբերեց ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարի «Հազարամյակի զեկույցը» Գլխավոր ասամբլեայում, որում Քոֆի Անանն ասաց, որ հրաձգային զենքերը կարող են բնութագրել որպես WMD, քանի որ նրանց պատճառած մահվան դեպքերը «շատ ավելի են բոլոր մյուս զենքային համակարգերից, և շատ դեպքերում մարդկային զոհերով շատ ավելի գերազանցում է Հիրոսիման և Նագասակին ավերած ատոմային ռումբի վնասներին»։
Լրացուցիչ պայման, որը հաճախ անուղղակիորեն կիրառվում է WMD-ի նկատմամբ, այն է, որ զենքի օգտագործումը պետք է լինի ռազմավարական։ Այլ կերպ ասած, դրանք կնախագծվեն այնպես, որ «դրանց հետևանքներն այնպիսին լինեն, որ գերազանցեն հենց զենքի չափը և արդյունավետությունը»։ WMD-ի ռազմավարական բնույթը սահմանում է նաև դրանց գործառույթը տոտալ պատերազմի ռազմական դոկտրինայում՝ միջոցները, որոնք երկիրը կարող էր օգտագործել իր ռազմական ջանքերն աջակցելու և մատակարարելու համար, նպատակաուղղել, մասնավորապես՝ իր բնակչության, արդյունաբերության և բնական ռեսուրսների խնդիրներին։
ԱՄՆ քաղաքացիական պաշտպանության կազմակերպությունների շրջանակներում ներկայումս կա «Քիմիական, կենսաբանական, ճառագայթաբանական, միջուկային և պայթուցիկ նյութերի» (CBRNE) կատեգորիա, որի մեջ WMD- ն սահմանվում է որպես․


==== Ռազմական սահմանում ====
Ազգային պաշտպանության ընդհանուր նպատակների համար ԱՄՆ օրենսգիրքը զանգվածային ոչնչացման զենքը սահմանում է այսպես․
● որևէ զենք կամ սարք, որը նախատեսված է կամ հնարավորություն ունի զգալի թվով մարդկանց մահ կամ լուրջ մարմնական վնասվածքներ պատճառել՝ արձակելով, տարածելով կամ ազդելով՝

թունավոր կամ թունավոր քիմիական նյութեր կամ դրանց նախատիպերը
հիվանդաբեր օրգանիզմ
ճառագայթում կամ ռադիոակտիվություն։Քիմիական զենքի տարածումը կանխելու նպատակով ԱՄՆ օրենսգիրքը զանգվածային ոչնչացման զենքը սահմանում է որպես «քիմիական, կենսաբանական և միջուկային զենք և այդպիսի զենքի արտադրության մեջ օգտագործվող քիմիական, կենսաբանական և միջուկային նյութեր»։


== Միջազգային իրավունք ==
Զանգվածային ոչնչացման զենքի (WMD) մշակումը և օգտագործումը կարգավորվում է մի շարք միջազգային կոնվենցիաներով և համաձայնագրերով։


== Օգտագործում, տիրապետում և հասանելիություն ==


=== Միջուկային զենքեր ===

Միակ երկիրը, որը պատերազմում միջուկային զենք է կիրառել, Միացյալ Նահանգներն են, որոնք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում երկու ատոմային ռումբ են նետել ճապոնական Հիրոսիմա և Նագասակի քաղաքների վրա։
Կան ութ երկրներ, որոնք հայտարարել են, որ ունեն միջուկային զենք և հայտնի է, որ փորձարկել են միջուկային զենք, որոնցից միայն հինգն են NPT- ի անդամներ։ Ութն են Չինաստանը, Ֆրանսիան, Հնդկաստանը, Հյուսիսային Կորեան, Պակիստանը, Ռուսաստանը, Միացյալ Թագավորությունը և Միացյալ Նահանգները։ Վերլուծաբանների մեծ մասը համարում է, որ Իսրայելը միջուկային զենք ունի, որը հասնում է մի քանի հարյուրի, բայց Իսրայելը վարում է միջուկային երկդիմի պաշտոնական քաղաքականություն՝ չհերքելով և չհաստատելով իր միջուկային կարգավիճակը։
1980-ականներին Հարավային Աֆրիկան զարգացրեց փոքր միջուկային զինանոց, բայց ապամոնտաժեց դրանք 1990-ականների սկզբին՝ դառնալով այն միակ երկիրը, որը լիովին հրաժարվել է ինքնուրույն մշակված միջուկային զենքի զինանոցից։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Բելառուսը, Ղազախստանը և Ուկրաինան ժառանգեցին միջուկային զենքի պաշարներ, բայց դրանք հանձնեցին Ռուսաստանի Դաշնությանը։
Երկրները, որտեղ միջուկային զենք են տեղակայվում միջուկային համատեղ համաձայնագրերի միջոցով, ներառում են Բելգիան, Գերմանիան, Իտալիան, Նիդեռլանդները և Թուրքիան։


=== Կենսաբանական զենք ===

Կենսաբանական պատերազմի պատմությունը սկսվել է առնվազն 1346 թվականին Կաֆայի պաշարումից, և, հնարավոր է, շատ ավելի վաղ՝ անտիկ ժամանակներում։ Այնուամենայնիվ, միայն 20-րդ դարի վերջին մանրէաբանությունն առաջընթաց է ունեցել՝ սպառազինության մեջ լայնամասշտաբ կիրառելով հիվանդաբեր միկրոօրգանիզմներ։ Առնվազն ինը պետություններ 20-րդ դարի ընթացքում իրականացրել են հարձակողական կենսաբանական զենքի ծրագրեր, այդ թվում՝ Կանադան (1946 - 1956), Ֆրանսիան (1921 - 1972), Իրաքը (1985 - 1990), Ճապոնիան (1930 - 1945), Ռոդեզիան, Հարավային Աֆրիկա (1981), 1993), Խորհրդային Միությունը (1920 - 1992), Միացյալ Թագավորությունը (1934 - 1956) և ԱՄՆ (1943 - 1969)։
Ճապոնիայի կենսաբանական զենքի ծրագիրը, որը վարում էր Ճապոնիայի կայսերական բանակի Ջոկատ 731 գաղտնի ստորաբաժանումը, հայտնի է Ճապոնա-չինական (1937-1945) պատերազմի ժամանակ բանտարկյալների վրա հաճախ մահացու փորձեր կատարելով և մարտական նպատակներով կենսաբանական զենք արտադրելով։ Խորհրդային Միությունը գաղտնի կերպով իրականացրել է աշխարհի ամենամեծ, ամենաերկար և ամենաբարդ կենսաբանական զենքի ծրագիրը՝ խախտելով միջազգային իրավունքով ստանձնած իր պարտավորությունները։
Կենսաբանական պատերազմի միջազգային սահմանափակումները սկսվել են 1925 թվականի Ժնևի Արձանագրությամբ (Geneva Protocol), որն արգելում է կենսաբանական և քիմիական զենքի օգտագործումը, այլ ոչ թե պահելը կամ մշակելը։ Ժնևի Արձանագրության վավերացումից հետո մի քանի երկրներ հանդես եկան վերապահումների (reservation) միակողմանի հայտարաություններով՝ դրա կիրառելիության և ի պատասխան օգտագործման արդյունավետության վերաբերյալ։ Այս վերապահումների շնորհիվ այն գործնականում միայն «առաջինը չկիրառելու» համաձայնագիր էր։ 1972 թվականի Կենսաբանական զենքի կոնվենցիան (BWC) լրացնում է Ժնևի Արձանագրությունը՝ արգելելով կենսաբանական զենքերի մշակումը, արտադրությունը, ձեռքբերումը, տեղափոխումը, պահեստավորումը և օգտագործումը։ Ուժի մեջ մտնելով 1975 թվականի մարտի 26-ին՝ BWC- ն առաջին բազմակողմ զինաթափման պայմանագիրն էր, որն արգելում էր զանգվածային ոչնչացման զենքի մի ամբողջ կատեգորիայի արտադրությունը։ 2021 թվականի մարտի դրությամբ պայմանագրի մասնակից պետությունների թիվը 183 է։


=== Քիմիական զենք ===
Քիմիական զենքն աշխարհում օգտագործվել է տարբեր քաղաքակրթությունների կողմից հնագույն ժամանակներից ի վեր։ Ինդուստրիալ դարաշրջանում դրանք լայնորեն օգտագործվում էին Առաջին համաշխարհային պատերազմի երկու կողմերն էլ, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Առանցքի տերությունների կողմից (ինչպես մարտերում, այնպես էլ համակենտրոնացման ճամբարների գազի խցիկներում), չնայած այդ պատերազմներում դաշնակից տերությունները (Առաջին աշխարհամարտի դաշնակիցներ և Հակահիտլերյան խմբավորում) նույնպես կուտակում էին դրանք։ Արևմտյան Եվրոպայի երկրները հրաժարվեցին նման զենքի օգտագործումից։ 2018 թվականի դրությամբ, մի քանի երկրներ հայտնի պաշարներ ունեն, և շատերը՝ համաձայն Քիմիական զենքի կոնվենցիայի, անվտանգ ոչնչացման փուլում են։ Այնուամենայնիվ, պատերազմական գոտիներում դրանց տարածումը և կիրառումը շարունակում են մնալ ակտիվ մտահոգության առարկա, ինչպես Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմում քիմիական զենքի օգտագործումը։


== Վտանգ նախազգուշացնող ընդհանուր նշաններ ==


=== Ռադիոակտիվ զենքի վտանգ նախազգուշացնող նշան ===

Միջազգային ռադիոակտիվության խորհրդանիշը (հայտնի է նաև որպես եռաթերթիկ - trefoil) առաջին անգամ հայտնվել է 1946 թվականին, Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի ճառագայթային լաբորատորիայում։ Այդ ժամանակ այն ներկայացվում էր որպես մաջենտա և կապույտ ֆոնի վրա էր։
Այն ներկայացնում է R շառավղի շրջանակով կենտրոն, շեղբերն ունեն 1,5 R ներքին շառավիղ և 5 R արտաքին շառավիղ, և միմյանցից բաժանվում են 60 °անկյունով։ Սա նշանակում է ճառագայթող ատոմ։
Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը պարզել է, որ ճառագայթման խորհրդանիշն եռաթերթիկով ներկայացնելը միանշանակ չի ընկալվում և դրա իմաստից անտեղյակ մարդիկ կարող են տարբեր կերպ մեկնաբանել այն․ հետևաբար, չի կարող ծառայել որպես վտանգի նախազգուշացման նշան, քանի որ այն հստակորեն չի մատնանշում «վտանգ» ոչ արևմտյան քաղաքացիների և դրան հանդիպած երեխաների համար։ Ուսումնասիրության արդյունքում ճառագայթահարման վտանգի նոր խորհրդանիշ (ISO 21482) ստեղծվել է 2007 թվականին, որը պետք է տեղադրվի ճառագայթման աղբյուրների ամենավտանգավոր վայրերի մոտ։ Նշանի վրա պատկերված է գանգ, փախչող մարդ և օգտագործում է ոչ թե դեղին, այլ կարմիր ֆոն։
Կարմիր ֆոնը հրատապ վտանգի զգացողություն առաջացնելու համար է, իսկ նշանը նախատեսված է այն սարքավորումների վրա օգտագործելու համար, որտեղ հնարավոր է շատ ուժեղ իոնացնող ճառագայթում առաջանալ, եթե այդ սարքն ապամոնտաժված է կամ որևէ կերպ խափանված է։ Նշանը նախատեսված է օգտագործել ոչ թե այնտեղ, որտեղ սովորական օգտագործողը կտեսնի այն, այլ այնտեղ, որտեղ այն կտեսնի այն մարդը, ով սկսել է ապամոնտաժել ճառագայթում արտանետող սարքը կամ սարքավորումները։ Նշանի նպատակն է նախազգուշացնել մարդկանց, օրինակ մետաղի ջարդոն հավաքողին, որ դադարեցնի աշխատանքը և լքի տարածքը։


=== Կենսաբանական զենքի վտանգ նախազգուշացնող նշան ===

Մշակվել է Dow Chemical ընկերության կողմից 1960-ականներին՝ իրենց արտադրանքից զգուշանալու համար։
Ըստ էկոլոգ-ինժեներ Չարլզ Դուլլինի, որն իր ներդրումն է ունեցել այս նշանի մշակման գործում․

1967 թվականին Science ամսագրում այս խորհրդանիշը ներկայացվել է որպես բոլոր կենսաբանական վտանգների նոր ստանդարտ («կենսազանգվածներ»)։


== Ծանոթագրություններ ==


=== Մատենագրություն ===


== Գրականություն ==
O'Neil Cathy (6 September 2016)։ Weapons of Math Destruction: how big data increases inequality and treathens democracy (First ed.)։ New York, USA: Crown Publishing Group։ ISBN 978-0-553-41883-5 


=== Սահմանում և ծագում ===
"WMD։ Words of mass dissemination" (12 փետրվարի 2003), BBC News․
Bentley, Michelle, "War and/of Worlds։ Constructing WMD in U․S․ Foreign Policy", Security Studies 22 (Jan․ 2013), 68–97․
Michael Evans, "What makes a weapon one of mass destruction?" (6 փետրվարի 2004), The Times․
Bruce Schneier, "Definition of 'Weapon of Mass Destruction'" (6 ապրիլի 2009), Schneier on Security․
Stefano Felician, Le armi di distruzione di massa, CEMISS, Roma, 2010, [1]


=== Միջազգային իրավունք ===
«United Nations Security Council Resolution 1540 S/RES/1540(2004) - E - S/RES/1540(2004)»։ undocs.org։ Վերցված է 2021-05-11 
David P․ Fidler․ "Weapons of Mass Destruction and International Law" (փետրվարի 2003), American Society of International Law․
Joanne Mariner․ "FindLaw Forum։ Weapons of mass destruction and international law's principle that civilians cannot be targeted" - FindLaw ֆորում․ Զանգվածային ոչնչացման զենք և միջազգային իրավունքի այն սկզբունքը, ըստ որի՝ քաղաքացիական անձինք չեն կարող թիրախավորվել (20 նոյեմբեր, 2001), CNN


=== WMD ռեժիմների պահպանում ===
Lentzos Filippa (2019)։ «Compliance and Enforcement in the Biological Weapons Regime»։ United Nations Institute for Disarmament Research: Weapons of Mass Destruction Control & Enforcement (Geneva, Switzerland) 4։ doi:10.37559/WMD/19/WMDCE4  
Trapp Ralf (2019)։ «Compliance Management under the Chemical Weapons Convention»։ United Nations Institute for Disarmament Research: Weapons of Mass Destruction Control & Enforcement (Geneva, Switzerland) 3։ doi:10.37559/WMD/19/WMDCE3  
Heinonen Olli (2020)։ «IAEA Mechanisms to Ensure Compliance with NPT Safeguards»։ United Nations Institute for Disarmament Research: Weapons of Mass Destruction Control & Enforcement (Geneva, Switzerland) 2։ doi:10.37559/WMD/19/WMDCE2 


=== Լրատվամիջոցներ ===
Media Coverage of Weapons of Mass Destruction at the Wayback Machine (archived 17 February 2006), by Susan D․ Moeller, Center for International and Security Studies at Maryland, 2004․
Memory for fact, fiction, and misinformation, by Stephan Lewandowsky, Werner G․K․ Stritzke, Klaus Oberauer, and Michael Morales, Psychological Science, 16(3)։ 190–195, 2005․


=== Էթիկա ===
Jacob M․ Appel Is All Fair in Biological Warfare?, Journal of Medical Ethics. 2009, հուլիս


=== Հասարակական ընկալումներ ===
Steven Kull et al․, Americans on WMD Proliferation (15 ապրիլի 2004), Program on International Policy Attitudes/Knowledge Networks survey․


== Արտաքին հղումներ ==