Հայ-հրեական հարաբերություններ


== Համեմատություն ==

Հայերը և հրեաները հաճախ համեմատվել են ինչպես ակադեմիական, այնպես էլ ոչ ակադեմիական գրականության մեջ առնվազն 20-րդ դարի սկզբից։ Այդ համեմատությունները հաճախ արվել են Հայոց ցեղասպանության և Հոլոքոստի համատեքստում, որոնք Կամբոջայի ցեղասպանության և ռուանդացիների ցեղասպանության հետ միասին համարվում են 20-րդ դարի ամենաողբերգական հայտնի ցեղասպանությունները։ Պատմաբանները, լրագրողները, քաղաքագետները նշում են մի շարք նմանություններ երկու էթնիկ խմբերի միջև. լայն տարածում ամբողջ աշխարհում, համեմատաբար փոքրաթվություն, պետականության նախկին բացակայություն, երկու երկրներն էլ հիմնականում շրջապատված են մուսուլմանական երկրներով և թշնամական երկրներով, երկուսն էլ ԱՄՆ-ում ունեն ազդեցիկ լոբբի, բիզնեսում և շախմատում երկուսն էլ ունեն հաջողություններ և այլն։
Չարլզ Վիլյամ Վիլսոնը Բրիտանիկա հանրագիտարանի 11-րդ հրատարակության մեջ գրում է․

2012 թվականին Հայաստան կատարած իր այցի ժամանակ Իսրայելի գյուղատնտեսության նախարար Օրիթ Նոկեդը հայտարարել է. «մենք իրար նման ենք մեր պատմությամբ, բնավորությամբ, քիչ թվով բնակչությամբ և արտասահմանում համայնքների առկայությամբ։ Մենք միմյանց նման ենք»։


== Պատմություն ==

Տիգրան Մեծը, որի օրոք Հայաստանը հասել է ամենամեծ չափերի, մ.թ.ա. 1-ին դարում հազարավոր հրեաների է բռնագաղթեցրել և բնակեցրել Մեծ Հայքում։ Այսօր Հայաստանում պահպանվել է միայն փոքր, հիմնականում ռուսականացված հրեական համայնք, որոնց թվաքանակը չի անցնում 800 մարդը։
Հայերը դարերով ապրել են Իսրայելում։ Երուսաղեմի հայոց պատրիարքարանը հիմնադրվել է 638 թվականին։ Այն գտնվում է Երուսաղեմի Հին քաղաքի չորս թաղամասերից ամենափոքրում՝ հայկական թաղամասում։ 2006 թվականի ուսումնասիրության համաձայն՝ միայն Հին քաղաքում է բնակվում 790 հայ։
Հայերի և հրեաների մասին ամենավաղ հիշատակումներից մեկը տեղ է գտել ֆրանսիացի ճանապարհորդ Օբրի դե լա Մոթրեի «Ճանապարհորդություններ Եվրոպայում, Ասիայում և Աֆրիկայի որոշ մասերում» գրքի մեջ, որտեղ հեղինակը գրում է, որ հայերն ու հրեաները «ավելի ազնիվ են, քան Օսմանյան կայսրությունում բնակվող հույները»։
Իսրայելն աջակցել է Ադրբեջանին 1990-ական թվականների սկզբին՝ Արցախյան պատերազմի ժամանակ ընդդեմ Հայաստանի։ «Journal of Turkish Weekly» հանդեսի տվյալներով՝ «Թուրքիայի և Իսրայելի լավ հարաբերությունները Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ Երևանում դավադրության տեսություններ են առաջացնում, և արմատական հայերը պնդում են, որ հրեաները գլխավոր դեր են խաղում այդ «հակահայկական մեծ ռազմավարության» մեջ»։
2004 թվականին Տիգրան Կարապետյանին պատկանող ALM մասնավոր հեռուստաընկերությունը «օգտագործել է իր պլատֆորմը այնպիսի կարծիքների հեռարձակման համար, որոնցում հրեաները ներկայացնում էին որպես կասկածելի ռասա, որը ձգտում էր գերիշխել Հայաստանում և ամբողջ աշխարհում։ 2005 թվականին Արմեն Ավետիսյանը՝ «Հայ Արիական միություն» ոչ արմատական ազգայնական կուսակցության առաջնորդը, ձերբակալվել է ազգամիջյան թշնամանք հրահրելու մեղադրանքով։ Երևանի զբոսայգում Հոլոքոստի հուշահամալիրը 2004 թվականին ենթարկվել է վանդալության։
Երուսաղեմի հայոց պատրիարք Նուրհան Մանուկյանը հայտարարել է, որ հայերին վերաբերվում են որպես «երրորդ կարգի քաղաքացիներ»։


== Հրեա-իսրայելական դիրքորոշումը Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ ==

Դեսպան Մորգենթաուի պատմությունը (1918), որը Հայոց ցեղասպանությունը քննարկող գլխավոր սկզբնաղբյուրներից մեկն է, գրել է ամերիկացի հրեա Հենրի Մորգենթաու Ավագը։ Նույն կերպ «Մուսա լեռան քառասուն օրը» (1933), ցեղասպանության մասին ամենահայտնի վեպերից մեկը, գրվել է ավստրիացի հրեա Ֆրանց Վերֆելի կողմից։ Ռաֆայել Լեմկինը՝ լեհ հրեա իրավաբան, ցեղասպանություն հասկացությունը մտցրել է որպես մարդկության դեմ հանցագործություն՝ հիմնվելով հայկական փորձի վրա։
Իսրայելի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման շուրջ ծագել է վեճ։ Յահիր Աուրոնը արտահայտում է այն ենթադրությունը, որ Իսրայելը չի ցանկանում փչացնել իր հարաբերությունները Թուրքիայի հետ և ցանկանում է պահպանել Հոլոքոստի ժամանակ ցեղասպանվելու իր եզակիությունը։
2001 թվականին Իսրայելի արտգործնախարար Շիմոն Պերեսը Հայոց ցեղասպանությունը անվանել էր «անիմաստ»։ Ի պատասխան պատմաբան և ցեղասպանության հարցերով փորձագետ Իսրայել Չարնին՝ Պերեսին մեղադրել է այն բանում, որ նա «անցել է բարոյական սահմանը, որը ոչ մի հրեա չպետք է իրեն թույլ տա խախտել»։ Պերես Չարնիին ուղղված իր նամակում հայտարարել է․

2008 թվականին իսրայելցի նախկին պատգամավոր Իսրայել Բեյթեյն Յոսեֆ Շագալը ադրբեջանական ԶԼՄ-ներին տված հարցազրույցում հայտարարել է․ «Ես խորապես վիրավորական և նույնիսկ սրբապղծաբար եմ համարում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Եվրոպական հրեության Հոլոքոստը համեմատել Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հայ ժողովրդի զանգվածային բնաջնջման հետ։ Հրեաներին սպանում էին, որովհետև նրանք հրեաներ էին, բայց հայերը իրենք հրահրեցին Թուրքիային և պետք է մեղադրեն իրենք իրենց»։
2011 թվականին Քնեսեթը չի քվեարկել Հայոց ցեղասպանության մասին օրինագծի օգտին։ Քնեսետի խոսնակ Ռեուվեն Ռիվլինը հայտարարել է. «որպես հրեա և իսրայելացի իմ պարտքն է ճանաչել այլ ժողովուրդների ողբերգությունները»։
Որոշ նախորդ հակադրություններից հետո ԱՄՆ-ում գործող հրեական լոբբիստական խմբերը միացան Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելու ԱՄՆ կառավարության կոչին։ Հրեա ամերիկացիների զանգվածային ակտիվությունն այս հարցում ազդեցիկ էր։ 2014 թվականին ամերիկյան նշանավոր հրեական կոմիտեն հարգանքի տուրք մատուցեց Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին։ Ամերիակայի հրեաների կոմիտենը Թուրքիայի կառավարությանը կոչ է արել ոչ միայն լիարժեք հասանելիություն տրամադրել այդ մռայլ ժամանակաշրջանի պատմական գրառումներին, այլև դիտարկել այն իրողությունները, որոնք բացահայտվում են այդ գրառումներում։ 2015 թվականին հանրային հարցերի հրեական խորհուրդը Հայոց ցեղասպանության մասին բանաձև է ընդունել, որում կոչ է արել ԱՄՆ Կոնգրեսին և ԱՄՆ նախագահին ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը։


== Հայ-հրեական ծագմամբ հայտնի մարդիկ ==
Լևոն Արոնյան (հրեա հայր, հայ մայր), հայ շախտամիստ
Ելենա Բոներ (հայ հայր, հրեա մայր), մարդու իրավունքների խորհրդային և ռուսական ակտիվիստ
Սերգեյ Դովլաթով (կիսով չափ հրեա հայր, հայ մայր), խորհրդային լրագրող և գրող
Գարրի Կասպարով (հրեա հայր, հայ մայր), խորհրդային և ռուսական շահմատիստ, համարվում է աշխարհի ամենահզոր շախմատիստը
Եվգենի Պետրոսյան (հրեա հայր, հրեա մայր), ռուս կոմիկ
Արամ Սարոյան (հայ հայր, հրեա մայր), հայ բանաստեղծ (Վիլիամ Սարոյանի որդին)
Ռիչարդ Շեպարդ (հրեա հայր, հայ մայր), ամերիկյան կինոդերասան
Ջեքի Սփեյեր (հրեա հայր, հրեա մայր), ԱՄՆ կոնգրեսմեն Կալիֆորնիայից
Մայքլ Վարդան (հայ, բուլղարացի և հունգարացի հայր, հրեա մայր), ֆրանս-ամերիկյան դերասան
Զուրաբ Ժվանիա (վրացի հայր, հրեա-հայ խառնածին մայր), վրացի քաղաքական գործիչ
Մայքլ Արթին (կիսով չափ հայ հայր, կիսով չափ հրեա մայր), ամերիկացի մաթեմաթիկոս։


== Հայտնի հայ-հրեական ամուսնություններ ==
Վիլյամ Սարոյան (հայ) և Քերոլ Գրեյս (հրեա)
Ելենա Բոներ (հայ հայր, հրեա մայր) և Անդրեյ Սախարով (հրեա)
Տիգրան Պետրոսյան (հայ) և Ռոնա Յակովլևնա Ավինեզեր (հրեա)
Միխայիլ Բոտվիննիկ (հրեա) և Գայանե Դավիդովնա Անանովա (հայ)
Լևոն Տեր-Պետրոսյան (հայ) և Լյուդմիլա Տեր-Պետրոսյան (հրեա)
Ռուբեն Վարդանյան (հայ) և Վերոնիկա Զոնաբենդ (հրեա)
Էմիլ Արթին (հայ հայր) և Նատալի «Նատաշա» Նաումովնա Ջասնի (հրեա հայր)
Գարիկ Մարտիրոսյան (հայ) և Ժաննա Լևինա (հրեա)
Լեոնիդ Խաչիկյան (հայ) և Օլգա Պիսչիկովնա Ռեյնբերգ (հրեա)
Աբրահամ Ալիխանով (հայ) և Սլավա Սոլոմոնովնա Ռոշալ (հրեա)


== Գրականություն ==


=== Գրքեր ===
Turabian, Aram. La France: les Arméniens et les juifs (France: The Armenians and the Jews). 1938
Mazian Florence (1990)։ Why genocide?: the Armenian and Jewish experiences in perspective։ Ames: Iowa State University Press։ ISBN 978-0-8138-0143-8 
Varzhapetyan Vardvan (1995)։ Армяне и евреи: цифры, даты, имена [Armenians and Jews: numbers, dates, names] (ռուսերեն)։ Yerevan: NOY 
Melson Robert (1996)։ Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust։ Chicago: University of Chicago Press։ ISBN 978-0-226-51991-3 
Hovannisian Richard G., Myers, David N. (1999)։ Enlightenment and diaspora: the Armenian and Jewish cases։ Atlanta: Scholars Press։ ISBN 978-0-7885-0604-8 
Auron Yair (2000)։ The Banality of Indifference: Zionism and the Armenian Genocide։ New Brunswick, New Jersey: Transaction Publishers։ ISBN 978-1-4128-4468-0 
Kieser Hans-Lukas, Schaller, Dominik J. (2002)։ Der Völkermord an den Armeniern und die Shoah / The Armenian genocide and the Shoah։ Zürich: Chronos Verlag։ ISBN 978-3-0340-0561-6 
Laçiner Sedat, Kaya, İbrahim (2003)։ The Armenian Issue and the Jews։ Ankara: Ankara University Publishing House։ ISBN 978-975-92445-3-8 
Mandel Maud S. (2003)։ In the Aftermath of Genocide: Armenians and Jews in Twentieth-Century France։ Durham, North Carolina: Duke University Press։ ISBN 978-0-8223-3121-6 
Güçlü Yücel (2012)։ The Holocaust and the Armenian case in comparative perspective։ Lanham, Md.: University Press of America։ ISBN 978-0-7618-5782-2 


=== Հոդվածներ ===
Sofer, Leo: Armenier und Juden. Zeitschrift für Demographie und Statistik der Juden, Jg 3 (1907) Nr 5, S. 65-69.
Weissenberg, Samuel. "Armenier und Juden." Sonderabdruck aus dem Archiv für Anthropologie Braunschweig 13, no. 4 (1914), 383-387.
Nadel-Golobič, Eleonora. "Armenians and Jews in Medieval Lvov. Their Role in Oriental Trade 1400–1600", Cahiers du Monde russe et soviétique, Vol. 20, No. 3/4 (Jul. - Dec., 1979), pp. 345–388, École des hautes études en sciences sociales, Paris
Charny, Israel W. "The Turks, Armenians and Jews." The Book of the International Conference on the Holocaust and Genocide: Book One. The Conference Program and Crisis. 1983.
Dekmejian, R. Hrair. "Determinants of genocide: Armenians and Jews as case studies." The Armenian genocide in perspective (1986): 92-94.
Dadrian, Vahakn N. "The Convergent Aspects of the Armenian and Jewish Cases of Genocide. A Reinterpretation of the Concept of Holocaust." Holocaust and Genocide Studies 3.2 (1988): 151-169
Heinsohn, G. "Armenier und Juden als Testfall für die Streichung von drei Jahrhunderten durch Heribert Illig" Ethik und Sozialwissenschaften: Streitforum für Erwägungskultur (EuS) 8.4 (1997): 490.
Cohen, Raya. "Le génocide arménien dans la mémoire collective juive." Les cahiers du judaïsme 3 (1998): 113-122.
Dadrian, Vahakn N. "Historical and Legal Interconnections between the Armenian Genocide and the Jewish Holocaust: From Impunity to Retributive Justice, The." Yale J. Int'l L. 23 (1998): 503
Schmidinger Thomas (2005)։ «"Der Armenier ist wie der Jude, außerhalb seiner Heimat ein Parasit" Zum Genozid an der armenischen Bevölkerung des Osmanischen Reiches» (գերմաներեն)։ University of Vienna 
Marutyan Harutyun (2011)։ «Հայոց ցեղասպանության և հրեաների Հոլոքոստի հիշողության կառուցվածքային առանձնահատկությունները [The structural features of the memory of the Jewish Holocaust and the Armenian Genocide]»։ Patma-Banasirakan Handes (հայերեն) (Yerevan: Armenian National Academy of Sciences) (2): 24–46։ ISSN 0135-0536։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-09-14-ին։ Վերցված է 2020-08-23  CS1 սպաս․ հայերենը նշված է (link)
Taub Ryan։ «Diasporic Identity in Armenian American and Jewish American Literatures»։ University of Florida։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-09-24-ին  


=== Այլ ===
Ben-Rafael Eliezer (2009)։ «A Special Double Session: Homeland and hostland: Armenians and Jews compared»։ Uppsala, Sweden: Swedish Collegium for Advanced Study in the Social Sciences։ Վերցված է 12 August 2013 
Ben-Rafael Eliezer (11–14 June 2009)։ «Hostland and Homeland: Armenians and Jews Compared»։ Yerevan: International Institute of Sociology։ Վերցված է 14 August 2013 


== Ծանոթագրություններ ==