Աստղագիտությունը հին Հունաստանում

Հին Հունական աստղագիտություն, այն մարդկանց աստղագիտական հայացքները, ովքեր գրել են հին հունարեն անկախ բնակության վայրից՝ Հելլադա, Արևելքի հելլենականացված վանականություն, Հռոմ կամ Բյուզանդական կայսրություն։ Ընդգրկում է մեր թվարկությունից առաջ VI դարից մինչև մեր թվարկության V դար։ Հին Հունական աստղագիտությունը ոչ միայն աստղագիտության այլ նաև ընդհանրապես գիտության զարգացման կարևորագույն էտապներից է։ Հին հույն գիտանականների աշխատություններում արծարծվում են այնպիսի գաղափարների սկզբնակներ, որոնց վրա հիմնված է նոր գիտությունը։ Հին հունական և ժամանակակից աստղագիտական պատկերացումների միջև կան խիստ նմանություններ։


== Ներածություն ==


=== Հին հունական աստղագիտության պատմագրությունը ===
Ոչ մեծ բացառություններով, մեզ չեն հասել անտիկ աստղաբանների աշխատությունները, և մենք կարող ենք վերականգնել նրանց ձեռքբերումները հիմնականում փիլիսոփաների ստեղծագործությունների հիման վրա։ Սակայն վերջիններս ոչ միշտ են ադեկվատ պատկերացումներ ունեցել գիտական տեսությունների նրբությունների վերաբերյալ։ Շատ հաճախ հին հունական աստղագիտության մասին տեղեկություններ ստանում ենք միջնադարյան Հնդկաստանի աստղագիտության պատմությունից, քանի որ Հնդկական միջնադարյան աստղագիտությունը հիմնված է անտիկ մինչպտղոմեոսյան հունական գիտության վրա (և անգամ մինչհիպարքոսյան)։ Բացի այդ, ժամանակակից պատմաբանները դեռ միանշանակ պատկերացումներ չունեն այն մասին թե որտեղից է ծագել հին հունական աստղագիտությունը։
Անտիկ աստղագիտության ավանդական տարբերակը ընդհանուր առմամբ հենված է մոլորակների շարժման անկանոնության վրա, որը տեղի ունի աշխարհի համակարգի գեոցենտրիկության պատճառով։ Համարվում է, որ աստղագիտության զարգացման համար հատկապես մեծ նշանակություն են ունեցել նախասոկրատիկները, ովքեր ձևավոևված կարծիք ունեին, որ բնությունն անկախ գոյություն է, և դրանով էին բացատրում այն, որ անտիկ փիլիսոփաները միշտ փորձել են գտնել բնության ներքին կանոնները։ Սական, կարևորագույն ֆիգուր է նաև Պլատոնը (մեր թվարկությունից առաջ V—IV դարեր), ով մաթեմատիկայի առաջ խնդիր դրեց արտահայտել մոլորակների շարժումները (ներառյալ հետադարձ շարժումները) որպես որոշ պարզ հավասարումների համախմբի արդյունք, որոնք ցույց են տալիս գնդաձև մարմնի շարժումը։ Ընդհանուր առմամբ այդ ծրագրի վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ Արիստոտելը։ «Պլատոնի խնդիրը» լուծելու առաջին փորձը դարձավ Եվդոքսի տեսությունը, որին հաջորդեց էպիկենտրոնների տեսությունը։
Ընդ որում, գիտնականները ոչ միայն փորձում էին բացատրել երկնային մարմինների շարժումների առանձնահատկությունները, այլ փորձում էին դրանք առիթ դարձնել հետաքրքիր մաթեմատիկական ու փիլիսոփայական խնդիրների ստեղծման համար։ Համապատասխանաբար, աստղագետների փաստացի չէին զբաղվում աստղագիտական ուսումնասիրությունների ու հետազոտությունների նոր եղանակների մշակմամբ, որոնք հնարավորություն կտային հետևել երկնային մարմիններին կամ կանխագուշակել դրանց հետագա վարքը։
Դրանում, ինչպես ընդունված է համարել, հույները խիստ զիջել են բաբելոնցիներին, ովքեր հին ժամանակներից զբաղվել են աստղագիտությամբ ու ուսումնասիրել են երկնային մարմինների շաժումների օրինափաչությունները։ Այդ տեսակնետի համաձայն անտիկ աստղագիտության մեջ զարգացման նոր թափ դարձավ այն, որ հույն աստղաբաններիր ձեռքն ընկան բաբելոնյան հետազոտողների աշխատություները (ինչը կատարվեց Ալեքսանդր Մակեդոնացու գրավումների շնորհիվ)։ Միայն այդ ժամանակ հույները հասկացան երկնային մարմիններին տեսանելիորեն հետևելու ու երկրաչափական խնդիրների միջոցով օրինաչափությունները հասկանալու «համը»։ Ինչպես համարվում է, առաջինը այդ ուղով գնացել է Հիպարքոսը (մեր թվարկությունից առաջ II դարի երրորդ կես), ով կառուցել է Արեգակի ու լուսնի շարժման առաջին մոդելները, որոնք ոչ միայն համապատասխանում էին ժամանակի փիլիսոփանելի պահանջներին, այլ նաև բացատրում էին տրված ուսումնասիրություններնյ ու հետազոտությունները։ Այդ նպատակով նա մշակեց նոր մաթեմատիկական համակարգ՝ եռանկյունաչափությունը։ Անտիկ աստղագիտության զարգացման գագաթնակետը ֆարձավ մոլորակների շարժման Պտղոմեոսյան մոդելի ի հայտ գալը (մեր թվարկությունից առաջ II)։

Ալտերնատիվ տեսակետտի համաձայն մոլորակների մոդելի կառուցումը բոլորովին ներառված չէր անտիկ շրջանի հույն աստղագետների խնդիրների ցանկում։ Այդ ժամանակաշրջանն ուսումնասիրողների կարժիքով հույները այդ երկարն ժամանակամիջոցի ընթացքում կա՛մ չգիտեին մոլորակների պտտական շարժման մասին, կա՛մ առանձնապես մեծ նշանակություն չէին տալիս այդ շարժմանը։ Աստղագետների գլխավոր խնդիրը օրացույցի ստեղծումն ու աստղերի միջոցով ժամանակի պատկերացման հնարավորությունների բացահայտումն էր։ Ընդ որում, հիմանարար դերը վերագրվում է Եվդոքսին, բայց ոչ այնքան նրա հոմոցենտրիկ սֆերաների ստեղծման, որքան երկնոլորտի ընդհանուր կոնցեպցիայի մշակման շնորհիվ։ Այս կետի վերաբերյալ հետազոտությունների զարգացման համար մեծ նշանակություն են ունեցել նաև Հիպարքոսի ու Պտղոմեոսի աշխատությունները, քանի որ տեսանելի երկնային լուսատուների շարժման մոդելների ստեղծումը մեծ մասամբ վերագրվում է այս աստղագետներին։
Վերջապես, գոյություն ունի երրորդ տեսակետը, որը երկրորդի հակառակն է։ Մաթեմատիկական աստղագիտության զարգացումը նրանք կապում են պյութագորասյանների հետ, որոնց վերագրվում են երկնային գնդոլորտի կոնցեպցիայի ստեղծման մոդելները, պտտական շարժումների տեսությունների ստեղծման խնդիրների առաջադրումները և անգամ առաջին էպիկենտրոնների տեսությունը։ Այս տեսակետի կողմնակիցները թեզ են առաջարկում, որի համաձայն մինչհիպարքոսյան շրջանի աստղագիտությունը ոչ էմպիրիկ էր, ցույց տալով մեր թվարկությունից առաջ III դարի աստղագետների աշխատությունների ճշմարիտությունը և այդ տեղեկատվության կիրառումը Հիպարքոսի կողմից, որպես իր՝ Արեգակի ու Լուսնի շարժման ու փոխդասավորության մոդելի ստեղծման հիմքեր։ Նրանք կլարևորում են նաև կոսմոլոգիայում մոլորակների ու աստղերի անտեսանելի պարալաքսների մասին սպեկուլյացիաների լայն կիրառումը։ Հույն գիտնականների որոշ հայտնագործություններ հասանելի են եղել նաև նրանց բաբելոնցի կոլեգաներին։ Որպես աստղագիտության հիմք, եռանկյունաչափության հիմնական տեսությունները ստեղծումը ևս վերագրվում է մեր թվարկությունից առաջ III դարի գիտնականներին։ Անտիկ աստղագիտության համար նշանակալի ստիմուլ դարձավ մեր թվարկությունից առաջ III դարում Արիստարքոս Սամոսացու կողմից աշխարհի արեգակնակենտրոն համարակարգի մոդելի ստեղծումն ու դրա վերամշակումը, ներառյալ մոլորակների շարժումներչ դինամիկության հաշվարկները։ Արեգակնակենրոնությունը անտիկ գիտության մեջ բավականին հիմնավորված է եղել, իսկ դրա հերքումը ոչ գիտական է համարվել քաղաքական ու կրոնական ֆակտորներով։


=== Անտիկ հունական աստղագիտության գիտական մեթոդը ===
Հին հույների ամենամեծ ձեռքբերումը Տիեզերքի երկրաչափացումն է, որն ներառում է ոչ միայն երկրաչափական կառուցվածքների օգտագործումը երկնային իրությունների նկարագրման մեջ, այլ նաև խիստ տրամաբանական ապացույց էվկլիդյան երկրաչափության օրինակով։
Անտիկ աստղագիտության իշխող մեթոդոլոգիան «երևույթների փրկության» եղանակն է․ անհրաժեշտ է գտնել հավասար շրջանային շարժումների կոմբինացիա, որի օգնությամբ հնարավոր կլինի մոդելավորել երկնային լուսատուների անհավասարությունները։ «Երևույթների փրկությունը» հույները մտածել են, որպես զուտ մաթեմատիկական խնդիր և անգամ չէր նախատեսվում, որ հավասարաչափ շրջանային շարժումների ստացված կոմպոզիցիան ինչ-որ կամ ունի ֆիզիկական իրության հետ։ Ֆիզիկայի խնդրի պատասախան էր համարվում միայն «Ինչու՞» հարցը, այսինքն երկնային մարմինների շարժումների պատճառների որոշելը։ Մաթմատիկական հաշվարկները ֆիզիկայում չէին կիրառվում։


=== Ժամանակագրություն ===
Անտիկ հունական աստղագիտությունը պայմանականորեն կարելի է բաժանել չորս ժամանակաշրջանի, պայմանավորված անտիկ հասարակության զարգացման փուլերով.

Արխայիկ (նախագիտական) շրջան (մ. թ. ա. VI դար). Հունաստանում պոլիսային կառույցների ձևավորումը։
Դասական շրջան (մ.թ.ա. VI—IV դարեր). հին հունական պոլիսի ծաղկումը։
Հելլենիստական շրջան (մ.թ.ա. III—II դարեր). Ալեքսանդր Մակեդոնացու կայսրության տարածքում խոշոր միապետական տերությունների ծաղկում։ Գիտական տեսանկյունից մեծ նշանակություն ունի պտղոմեոսյան Եգիպտոսը Ալեքսանդրիա մայրաքաղաքով։
Անկման շրջան (մ.թ.ա. I դարից մ.թ.I դար), պայմանավորված է հելլենիստական տերությունների աստիճանաբար անկմամբ ու Հռոմի ազդեցությամբ։
Իմպերիալ շրջան (մ.թ. II—V դարեր). ամբողջ Միջերկրածովյան շրջանի՝ ներառյալ Հունաստանն ու Եգիպտոսը Հռոմեական կայսրության իշխանության ներքո։


== Նախագիտական շրջան (մինչև մ. թ. ա. VI դար) ==

Այդ ժամանակաշրջանի հույների աստղագիտական պատկերացումների մասին տեղեկություններ մեզ հասել են Հոմերոսի ու Հեսիոդոսի պոեմներից. այնտեղ հիշատակվում են աստղերի ու համաստեղությունների շարքեր, բերվում են պարզ օրնակներ, թե ինչպես երկնային լուսատուներն օգտագործել տեղորոշման կամ տարվա եղանակի որոշման համար։ Այդ շրջանի տիեզերաբանական պատկերացումները մեծ մասամբ նման էին լեգենդներին. Երկիր համարվում է հարթ, իսկ երկնակամարը՝ կոշտ բաժակ, որը դրված է Երկրի վրա։
Դրա հետ մեկտեղ, որոշ գիտական պատմաբանների կարծիքով, այդ ժամանակաշրջանի հելլենիստական կրոնափիլիսոփայական միավորումներից մեկի (օրֆիկների) անդամներին հայտնի էին որոշ հատուկ հասկացություններ (օրինակ, պատկերացումներ որոշ երկնային շրջանների մասին)։ Սակայն, այս կարծիքի հետ համակարծիք չեն շատ հետազոտողներ։


== Դասական շրջան (մ. թ. ա. VI-IV դարեր) ==
Այս ժամանակաշրջանի հիմնական գործող անձինք փիլիսոփաներն են, ովքեր ինտուիցիայով զգացել են այն, ինչը հետագայում կոչվել է պատկերացման մեթոդ։ Միաժամանակ անց են կացվել առաջին մասնագիտացված աստղագիտական ուսումնասիրությունները, զարգացել են օրացույցների տեսություններն ու կիրառությունները; աստղագիտության հիմքում առաջին հերթին ընկած է երկրաչափությունը։ Մաթեմատիկական հաշվարկների օգնությամբ հաշվում են տարբեր աստղագիտական մարմինների ու երկնային լուսատուների շարժումներն ու դիրքային հեռավորությունները; փորձում են ֆիզիկական երևույթների օգնությամբ բացատրել աստղագիտական մարմինների շարժումների օրինաչափությունները։ Գիտական բացատրություն ստացան աստղագիտական երևույթների մի մասը, ապացուցվեց Երկրի գնդաձևությունը։ Այդ ամենի հետ մեկտեղ աստղագիտական ուսումնասիրությունների ու տեսությունների կապը դեռևս շատ թույլ էր, կային բաներ, որոնք ապացուցման կարիք ունեին։


== Գրականություն ==


=== Սկզբնաղբյուրներ ===
Արատոս, «Երկնային երևույթներ», Պատմաաստղագիտական ուսումնասիրություններ, Online
Արիստարքոս Սամոսացի, «Արեգակի ու լուսնի հեռավորությունների ու փոխադարձ չափերի մասին» Online:
Արիստոտել, «Մետաֆիզիկա», գիրք XII, գլ. 8 Online
Արիստոտել, «Մետեորոլոգիկա». Online
Արիստոտել, «Երկնքի մասին». Online
Հեմինոս։ Ներածություն երևույթներում 5.2 (2011) 174–233. Online
Հեսիոդոս, «Աշխատություններ և օրեր» (պարունակում է որոշ համաստեղությունների մասին հունական պատկերացումների արձանագրություններ) 2001. Online
Հիգինոս, «Աստղագիտություն», 1997. Online Archived 2009-02-02 at the Wayback Machine.
Կլեոմեդոս։ Ոսւումնասիրություն գնդաձև երկնային մարմինների մասին Учение о круговращении небесных тел (перевод А.И. Щетникова), Схолэ, 4. 2 (2010) 349–415. Online
Մարկ Մանիլիոս. Աստղագիտություն։
«Երկինք, գիտություն, պոեզիա։ Անտիկ հեղինակները երկնային լուսատուների, նրանց անվանումների, ծագումների ու մայրամուտների և տարվա եղանակների մասին», М., МГУ, 1997. Online
Platwn, «Թիմեոս». Online
Պրոկլուս Դիադոկ, «Պլատոնի "Թիմեոս"-ի մեկնաբանությունը». Online Archived 2007-08-07 at the Wayback Machine.
Կլավդիոս Պտղոմեոս, «Ալմահեսթ, կամ մաթեմատիկական ստեղծագործություն տասներեք հատորով» Online
Թեոն Սմիրնացի. «Մաթեմատիկական այն մարմինների նկարագրությունները, որոնք անհրաժեշտ են Պալտոն կարդալու համար» Online


=== Հետազոտություններ ===


== Տես նաև ==
Անտիկ հունական փիլիսոփայություն
Եռանկյունաչափության պատմություն


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Буркерт В.։ «Астрономия и пифагореизм (пер. с англ. А. С. Афонасиной)» (ռուսերեն) 
Зайцев А. И.։ «Возникновение астрономии и первые попытки применения научных методов для объяснения физических явлений» (ռուսերեն) 
Кан Ч. Ш. Употребление термина «космос» в ранней греческой философии (перевод М. Н. Вольф).
Кимелев Ю., Полякова Т. Наука и религия. Глава 1. Античное наследие: от Анаксимандра до Прокла.
Лупандин И. В. Лекции по истории натурфилософии (античной космологии посвящены лекции 3—8).
Пантелеев А. Греческая астрономия и астрология. — 2001.
Созвездия античности.
Солнечные часы Древней Греции.
«Antikythera Mechanism research project» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-05-ին 
Duke D.։ «Ancient Planetary Model Animations» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-10-23-ին 
Duke D.։ «Six Easy Lectures on Ancient Mathematical Astronomy» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-02-14-ին 
Freeth T., Jones A.։ «The Cosmos in the Antikythera Mechanism» (անգլերեն) 
Graham D. W.։ «Advances in Early Greek Astronomy» (անգլերեն) (չաշխատող հղում)
Hatch R. A.։ «History of Science Study Guide» (անգլերեն) 
Mahoney  M. S.։ «Ptolemaic Astronomy in the Middle Ages» (անգլերեն) 
McConnell C. S.։ «Models of Planetary Motion from Antiquity to the Renaissance» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-07-19-ին 
Mendell  H.։ «Anaximander's Cosmology» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-07-05-ին 
O'Connor J. J., Robertson E. F.։ «Greek_astronomy (MacTutor History of Mathematics archive)» (անգլերեն) 
Vicentini M.։ «Models for planetary motion: from the homocentric spheres to epicycles and heliocentric orbits» (անգլերեն)