Բնության օր Իրանում

Բնության օր Իրանում (պարսկերեն՝  روز طبیعت) կամ Սիզդահ-բե-դար (պարսկերեն՝  سیزده‌به‌در), իրանական ավանդական տոն, որը նշվում է Նոռուզի(Նոր տարին ըստ իրանական օրացույցի) տասներեքերորդ օրը։ Նշվում է ապրիլի 1-ին կամ 2-ին (իրանական օրացույցով՝ ֆերվարդինի 13-ին)։


== Անվանում ==
Սիզդահ (պարսկերեն՝  سیزده) նշանակում է 13 թիվը, բե-դար (պարսկերեն՝  به در՝ բառացիորեն՝ դուռ) նշանակում է «ազատվել ինչ-որ բանից»։ Այս անվանումը մարմնավորում է տոնի հիմնական ավանդույթը՝ օրը բնության գրկում՝ հարազատների ու մերձավորների շրջապատում անցկացնելը։


== Տոնի պատմություն ==
Ինչպես Նոռուզի տոնակատարության ավանդույթը, սիզդահ-բե-դար տոնը սկիզբ է առել Իրանի հին հեթանոսական մշակույթից, ավելի ուշ  վերամշակվել ու տեղափոխվել է զրադաշտականություն։ Բնության օրվա տոնակատարությունը՝ տարվա տասներեքերորդ օրը, ունի սրբազան նշանակություն․ սիզդահ-բե-դարը ավարտում է տարվա առաջին տասներկու օրերը։
Տասներկու թիվը Իրանում և աշխարհի մյուս երկրներում համարվում է կախարդական․ այն նշանակում է տարվա ամսիների քանակը, կենդանակերպի նշանները, Երկնային Երուսաղեմում դարպասների թիվը և այլն։ Իրանցիները համարում են, որ տարվա առաջին տասներկու օրերի ընթացքում հարազատների հոգիները իջնում են երկրային աշխարհ և ապրում մարդկանց հետ, իսկ ֆերվարդինի 12-ը (տարվա տասներկուերորդ օրը) խորհրդանշում է աշխարհի վերջը, հետևաբար, ֆերվարդինի 13-ին սկսվում է դրախտային կյանքը։ Այսպիսով, այս օրվա մյուս սրբազան նշանակությունը երկրային կյանքի շարունակության տոնակատարությունն է՝ ի պատիվ այն բանի, որ աշխարհի վերջը չի եկել։
Հնում Իրանում ամեն ամսվա տասներեքերորդ օրը սրբազան էր համարվում, այն անվանվել է Տիր-ռոուզ։ Այդ օրը մարդիկ Անահիտա աստվածուհուց խնդրում են անձրև տնտեսության բարօրության, հողագործության և անասնապահության համար։ Այս օրը նաև տեղի է ունենում մրցակացային խաղ՝ ձիավարություն։ Հաղթողի ձին համարվում է անձրևի աստվածուհու հոգու ամանը։
Հեթանոսական մշակույթում համարվում է, որ ֆերվարդինի 13-ին ջրի աստվածուհին հաղթել է երաշտի սատանային։ Դրա պատվին մեծ տոներ են կազմակերպվել։ Նման ավանդույթ է պահպանվել Հնդկաստանում։


== Տոնի ավանդույթներ ==

Տոնի հիմնական ավանդույթը համարվում է այն բնության գրկում, հարազատների և ընկերների շրջանում անցկացնելը։ Ենթադրվում է, որ ֆարվարդինի 13–ին պետք է դուրս գալ տանից, հակառակ դեպքում ամբողջ տարին կհետապնդեն դժբախտությունները։ Այն գալիս է նույն տասներկուերորդ օրվա որպես աշխարհի վերջի սկզբի հավատալիքից, այդպիսով մարդիկ խուսափում են քաոսից, որը կարող է հաջորդել տասներեք թվին։
Ենթադրվում է, որ բնության մեջ անցկացրած ժամանակը մարդկանց հոգիները լցնում է ուրախությամբ և երջանկությամբ։ Այդ օրը պետք է անցկացնել հնարավորինս այն ուրախությամբ լցնելով. մարդիկ նվագում են երաժշտական գործիքներ, երգում են, պարում, խաղում են տարբեր խաղեր։
Բնության մեջ մարդիկ անպայման իրենց հետ վերցնում են աճեցված խոտ և ոսկե ձուկ հաֆթ սինի հետ (Նոռուզի տոնական սեղան, որն իր մեջ ներառում է յոթ տարր)։ Նոռուզին նախորդող երկու շաբաթվա ընթացքում խոտը սովորաբար հասցնում է աճել, և դա խորհրդանշում է դրա մեջ տանը, որտեղ այն գտնվել է, կուտակված վշտերն ու հիվանդությունները։ Սիզդահ-բե-դարի խնջույքի ավարտին խոտը դուրս են շպրտում Ամանորի հաֆթ սինի հետ (սովորաբար ջրի մեջ), որպեսզի դևերին տնից վտարեն։ Այսպիսով, իրանցիներն իրենց ազատում են հաջորդ տարվա դժբախտությունից։ Ձկներին բաց են թողնում լճակներում և շատրվաններում։
Սիզդահ-բե-դարի մեկ այլ ավանդույթ էլ «Ամանորի» խոտին հանգույցներ կապելն է։ Այդպիսի հանգույցները խորհրդանշում են տղամարդկանց և կանանց սիրային միությունը։ Աղջիկները դա անում են որպեսզի նոր տարում հանդիպեն իրենց փեսացուին։ Ենթադրվում է, որ հանգույցը կապածը կամուսնանա հաջորդ Սիզդահ-բե-դարից առաջ։
Դորուկ-ե-Սիզդան  (պարսկերեն՝  دروغ سیزده, բառացիորեն՝ տասներեքի սուտ) Սիզդահ-բե-դարի ավելի տարածված ավանդույթն է։ Բանն այն է, որ մարդուն պետք է խաբել այնպես, որ նա հավատա դրան (նման է ապրիլի 1-ի «հիմարի օրվա» ավանդույթին)։ Ենթադրվում է, որ նման ստով մարդիկ իրենց չար ոգիներին հեռացնում են։ 


== Չահարդա-բե-դար ==
Չահարդա-բե-դար՝ Իրանի Ամանորի տասնչորսերորդ օրը, որը նշվում է միայն Լոռեսթան նահանգում։ Լոռերը մնում են տանը սիզդահ-բե-դարում, որը նրանք անվանում են «Սիզդա-ե կարիբ» (պարսկերեն՝  سیزده غریب,  բառացիորեն՝ օտար տասներեք)։ Չահարդա-բե-դարը լոռերում նշելու եղանակը ամբողջովին համընկնում է սիզդահ-բե-դարի ավանդական տոնակատարություններին։


== Այլ երկրներում ==
Նոռուզը նշվում է Մերձավոր Արևելքի բազմաթիվ երկրներում, ինչպիսիք են Ադրբեջանը, Աֆղանստանը, Վրաստանը, Հնդկաստանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Մոնղոլիան և այլն։ Սիզդահ-բե-դարը նշելու ավանդույթը փոխանցվել է միայն Իրանին ամենամոտ երկրներին՝  Ադրբեջանին, Աֆղանստանին և Տաջիկստանին։


== Ծանոթագրություններ ==