Բուխարեստի մեծ հրդեհ

Բուխարեստի մեծ հրդեհ (ռումիներեն՝ Focul cel mare), Բուխարեստի պատմության մեջ ամենախոշոր հրդեհը։ Տեղի է ունեցել 1847 թվականի մարտի 23-ին։ Հրդեհի արդյունքում այրվել է 1.850 շինություն (քաղաքի մեկ երրորդը)։ Վալախիայի իշխան Գեորգի III Դմիտրի Բիբեսկուի խոսքերով հրդեհի արդյունքում տուժել է քաղաքի ամենից խիտ բնակեցված ու հարուստ մասը, որտեղ եղել են առևտրականների, արհեստավորների երկհարկանի բազմաթիվ տներ, որոնց առաջին հարկերը եղել են արհեստանոցներ, խանութներ, իսկ երկրորդ հարկը` բնակելի տարածք։


== Նախապատմություն ==
19-րդ դարում Բուխարեստի զգալի մասը հագեցած էր փայտաշեն տներով, որոնք նեղ փողոցների պարագայում մեծ վտանգ էին ներկայացնում հնարավոր հրդեհի դեպքում։ Ֆանարիոտների ժամանակներից ի վեր եղել է հրդեհի վտանգ, այդ պատճառով թուրք աղայի կարգադրությամբ բնակավայրի մոտ անընդհատ հերթապահում էին մարդիկ։  Հատուկ կարգադրությամբ Վալախիայում հայտնվել են հրշեջներ` զինված արևմտաեվրոպական ջրախողովակներով։


== Հրդեհ ==

Հրդեհը սկսվել է ցերեկը Զոյցա Դրուգենեսկուի տանը, որը գտնվել է Սուրբ Դիմիտրիի եկեղեցու մերձակայքում։ Հարավային ուժեղ քամու պատճառով կրակը տարածվել է եռանկյուն տարածքում, որի մի անկյունը եղել է տանը (այստեղ է սկսվել հրդեհը)։ Այն տարածվել է կից շինությունում ու Բուխարեստի թնդանոթագործարանում, մյուս ուղղությամբ տարածվել է Լիպսկան փողոցի սուրբ Գերորգիի պանդոկում ու համանուն եկեղեցում։ Հրդեհը տարածվել է քաղաքի ծայրամասում, սակայն այնտեղ արդեն արագ տարածվելու հնարավորություն չի ունեցել, քանի որ տների միջև հեռավորությունն ավելի մեծ է եղել։ Քաղաքի մնացած հատվածը չի այրվել հրշեջների գործադրած ջանքերի շնորհիվ, որոնց օգնել են նաև զինվորականները։
Հրդեհի արդյունքում նյութական մեծ վնաս է արձանագրվել։ Այրվել են Սուրբ Դիմիտրիի շրջանը, Ֆրանսիական, Գերմանական ու Շերլարի փողոցներն ամբողջությամբ, թնդանոթագործարանը, Բերեցիա եկեղեցին, Սուրբ Գեորգիի հին ու նոր եկեղեցիները, Տիրգուլ Կուկուլույ, Մախալաուա Ստելեյ, Ուդրիկանի, Լուկակի, Սուրբ Ստեփանոսի թաղամասերը։ Այրվել է մոտ 158.730 քառակուսի սաժեն (61.38 հա) կանաչ տարածք, մահացել է 15 մարդ։ Ոչնչացել է 1.850 շինություն, որից 686 բնակելի տուն, 1142 խանութ, 10 տրակտիր, 12 եկեղեցի։ Վնասի չափը կազմել է մոտ հարյուր միլիոն ռումինական լեյ։


== Վերականգնում ==


=== Ֆինանսներ ===
Կրակը մարելուց հետո իշխանությունները զբաղվել են քաղաքի վերականգնման աշխատանքներով։ Գեորգի III Բիբեսկուն անձամբ 6.000 լեյ է ներդրել, իսկ ընդհանուր առմամբ հավաքագրվել է 2 միլիոն 200 հազար լեյ։ Խոշոր նվիրատուներն են եղել.

Ռումինական ուղղափառ եկեղեցին - 500.000 լեյ
Ազգային բանկը - 220.000 լեյ
Հունական ուղղափառ եկեղեցու ռումինական եկեղեցիներ - 700.000 լեյ
Ռումինական գանձարանի պահուստային ֆոնդ - 300.000 լեյ
Զինվորների, ծառայողների ամենամսյա նվիրատվություններ - 300.000 լեյ
Քաղաքային իշխանություն - 180.000 լեյՔաղաքի վերականգնման համար գումար են հատկացրել Ավստրիան, Թուրքիան, Ռուսաստանը, Լայպցիգի կոմերսանտները, Ռոտշիլդների ընտանիքի բանկիրները և անձամբ ավստրիացի ձեռնարկատեր, բանկիր Գեորգ ֆոն Սինան, ով 3401 թալեր (45.584 լեյ) է նվիրաբերել։ Բանաստեղծ Վասիլե Ալեքսանդրին մոլդովացի բնակիչների հետ ևս մասնակցել է գումարի նվիրաբերմանը` տրամադրելով 50.715 լեյ։ Մայրաքաղաքից դուրս ապրող վալախները հրդեհից տուժած Բուխարեստին հատկացրել են 276.375 լեյ։


=== Հանձնաժողով ===
Տուժածներին օգնելու նպատակով ստեղծվել է առևտրականների հանձնաժողով, ով պետք է փորձեր ստուգել շինությունների վերականգնման ու առևտուրը շարունակելու հնարավորությունը։ Հանձնաժողովի մեջ են մտել Իոն Օտետելիշանուն, Միխայիլ Կալիֆարովը և Լազար Կալենդերոգլան։ Հանձնաժողովը սկսել է ուսումնասիրել այրված տների մասին տեղեկությունը, ճշտել է տուժածների մասին նյութեր և 187 թվականի հունիսի 26-ին հրապարակել որոշում, որի համաձայն 2.573.250 լեյ անհրաժեշտ է բաշխել այրված շինությունների տերերին։
Ամենից շատ միջոցներ տրվել են ունեցվածքը կորցրած բոյարներին, առևտրականներին, նույնիսկ հանձնաժողովի անդամների հարազատներին (8.000 լեյ տրվել է Ելենա Կալիֆարովային)։ Եղել է նույնիսկ 10.000 լեյ ստացած մարդ, մինչդեռ աղքատ շատ մարդիկ ստացել են 100-200 լեյ։ Դա առաջացրել է հասարակության անապահով շերտերի զայրույթը. նրանցից շատերը հրաժարվել են ադ գումարն ընդունելուց։ Գործին խառնվել են օտար դեսպանները. Ռուսաստանի դեսպանը 236.800 լեյ բաժանել է տուժածներին, իսկ Ֆրանսիայի դեսպանը միջոցներ է բաժանել 12 անձանց, ովքեր պնդել են, որ արդար փոխհատուցում չեն ստացել։
1848 թվականի ապրիլին հանձնաժողովը հայտարարել է, որ 52 մարդ հրաժարվել են փոխհատուցում ստանալուց, և 3.195.759 լեյը բաժանվել է 2.887 մարդու միջև։ Բուխարեստի միտրոպոլիտի առաջարկով միջոցների մի մասը ոչ թե բաժանվել է տուժածներին, այլ օգտագործվել է այրված շինությունները վերականգնելու նպատակով. 12.000 լեյ տրամադրվել է Սուրբ Գեորգիի հին եկեղեցու, 10.000 լեյ` Լուկաչի եկեղեցու, 6.000 լեյ` Սուրբ Ստեփանոսի եկեղեցու, 8.000 լեյ` Չաուշ ռադու եկեղեցու, 6.000 լեյ` Օլտենի եկեղեցու վերականգնման համար։


=== Քաղաքի վերակառուցում ===
Քաղաքացիների վկայություններիի համաձայն` կառավարությունը ստանձնել էր պարտավորություն վերականգնելու քաղաքի տուժած հատվածները։ Այդ նպատակով հատկացվել էր 230.552 լեյ, որը դուրս էր գրվել վերակառուցման ֆոնդից, որպեսզի փոխհատուցեն տուժած տարածքների սեփականատերերին։ Քաղաքապետ Ռուդոլֆ Արտուր ֆոն Բորոչին մեծ դեր է ունեցել քաղաքի պլանավորման գործում և առաջարկել է ընդլայնել փողոցները, փոխել շենքերի անվտանգության կանոնները։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Florian Georgescu, "Focul cel mare din martie 1847", in București: Materiale de istorie și muzeografie: VII, 1969, Muzeul de Istorie a Municipiului București
Florian Georgescu (coord.), Istoria Orașului București, 1965, Muzeul de Istorie a Municipiului București