Ահմոս-Նեֆերտարի

Ահմոս-Նեֆերտարի (անգլ.՝ Ahmose-Nefertari, Ancient Egyptian: Jꜥḥ ms Nfr trj), Հին Եգիպտոսի տասնութերորդ արքայատոհմի առաջին մեծ թագուհի։ Եղել է Սեկենենրա Տաա II-ի ու Ահհոտեպ I-ի դուստրը, ինչպես նաև Ահմոս I-ի քույրն ու կինը։ Նրա որդի Ամենհոտեպ I-ը փարավոն է դարձել և հնարավոր է, որ վերջինիս անչափահասության տարիներին մայրը եղած լինի նրա ռեգենտը։ Մահից հետո սրբադասվել է։ 


== Ընտանիք ==
Ահմոս-Նեֆերտարին եղել է Սեկենենրա Տաա II-ի ու Ահհոտեպ I-ի դուստրը, ինչպես նաև Սենախտենրայի ու թագուհի Տետիշերիի թոռնուհին։ Ծնվել է Թեբեում  հավանաբար Սենախտենրայի գահակալության տարիներին, ունեցել է բազմաթիվ քույր-եղբայրներ (այդ թվում՝ խորթ), որոնցից էին իր ապագա ամուսին Ահմոս I-ն ու փարավոնի որդի Ահմոս-Սապաիրը, ինչպես նաև քույրեր Ահմոս-Հենուտեմիպետը, Ահմոս-Տումերիսին, Ահմոս-Նեբետան, Ահմոս-Մերիտամոնը, Ահմոս-Հենուտամեհուն, Ահմոսը և Ահմոս-Սիտկամոսը։ 
Հնարավոր է, որ Ահմոս-Նեֆերտարին ամուսնացած լիներ փարավոն Կամոսի հետ, սակայն եթե նույնիսկ դա այդպես է եղել, ոչ մի վկայություն չկա այդ ամուսնության վերաբերյալ։ Նա դարձել է Ահմոս I-ի մեծ թագուհին, որից ունեցել է առնվազն երեք որդի։ Կառնակի մի սալաքարի վրա նա պատկերված է իր որդի Ահմոս-անխի հետ, իսկ Սիամուն անունով նրա մեկ այլ որդին վերաթաղվել է արքայական DB320 գաղտնարանում։ Նրա Ամենհոտեպ I որդին է ի վերջո հաջորդել հորը գահի վրա։ Ահմոս-Նեֆերտարին ունեցել է նաև երկու դուստր, որոնք մեծ թագուհիներ են դարձել՝ Ահմոս-Մերիտամունն ու Ահմոս-Սիտամունը։ Հնարավոր է, որ եղած լինի նաև Թութմոս I-ի կնոջ՝ Մուտնոֆրետի մայրը։ Ռամոս անունով արքայազնը, որն ընդգրկված է եղել «Արևմուտքի լորդերի ցուցակում» և որի մասին հայտնի է դարձել այժմ Լիվերպուլում գտնվող  մի արձանից, հնարավոր է նույնպես Ահմոս-Նեֆերտարիի որդիներից եղած լինի։ 


== Կյանք ==

Ահմոս-Նեֆերտարին ծնվել է տասնյոթերորդ արքայատոհմի վերջին շրջանում, իր պապիկի՝ Սենախտենրե-Ահմոսի գահակալության ընթացքում։ Նրա հայրը՝ Սեկենենրա Տաա II-ը կռվել է Հիքսոսների դեմ ու հավանաբար զոհվել մարտի ընթացքում։ Նրան հաջորդել է Կամոսը և հնարավոր է, որ Ահմոս-Նեֆերտարին ամուսնացած լինի վերջինիս հետ, սակայն որևէ վկայություն այդ մասին չկա։ 
Կամոսի մահից հետո գահն անցել է Ահմոս I-ին, որն այդ ժամանակ դեռևս շատ փոքր էր և մայր-թագուհի Ահհոտեպ I-ը ծառայել է որպես ռեգենտ նրա գահակալության առաջին տարիներին։ Արքունիքում Ահհոտեպը գերակայություն է ստացել իր դուստր ու մեծ թագուհի Ահմոս-Նեֆերտարիի հանդեպ։ Ահմոս I-ը դարձել է տասնութերորդ արքայատոհմի առաջին թագավորն ու վերամիավորված երկիր կառավարող առաջին փարավոնը։ 
Թագուհի Ահմոս-Նեֆերտարին ունեցել է մի շարք տիտղոսներ, որոնցի էին՝ «ժառանգական արքայադուստր» (iryt-p`t), «գերաշնորհ» (wrt-im3t), «գերապատվելի» (wrt-hzwt), «արքայի մայր» (mwt-niswt), «մեծ թագավորի կին» (hmt-niswt-wrt), «աստծո կին» (hmt-ntr), «սպիտակ թագով միավորված» (khnmt-nfr-hdjt), «արքայի դուստր» (s3t-niswt) և «արքայի քույր» (snt-niswt). տիտղոսները։ Նրա նախընտրելի տիտղոսը, սակայն, եղել է «աստծո կինը»։ Թագուհուն հարգում էին որպես «Հարության աստվածուհի» և ենթադրաբար նա եղել է եգիպտական պատմության ամենահարգված կինը։ 
Կառնակի նվիրատվության մի սալաքարի արձանագրություն վկայում է, թե ինչպես է թագավոր Ահմոսը գնել Ամունի երկրորդ մարգարեի պաշտոնը և այն օժտել հողով, ապրանքներով և կառավարիչներով։ Պաշտոնը հատկացվել է Ահմոս-Նեֆերտարիին ու նրա ժառանգներին, թեև նա զբաղեցնում էր Ամոնի ամենահայտնի կնոջ տիտղոսը։ Բացի դրանից, նրան հատկացվել է նաև «Աստվածային պաշտամունքի» պաշտոնը։ հետագա ժամանակաշրջանի գրառումները ցույց են տալիս, որ այս պաշտոնում նա պատասխանատու թ եղել տաճարի բոլոր սեփականությունների, կալվածքների, արհեստանոցների, գանձարանների կառավարման ու դրանց ողջ անձնակազմի համար։ 
Ամենհոտեպ I-ն իշխանության է եկել դեռևս մանուկ հասակում և որպես նրա մայր՝ Ահմոս-Նեֆերտարին հնարավոր է մինչև նրա չափահաս դառնալը ծառայած լինի որպես ռեգենտ։ Որդու ռեգենտի պաշտոնի պատճառով ոմանք ենթադրել են, թե նա է նախաձեռնել Արքաների հովիտը։ 
Թութմոս I-ի գահակալության առաջին տարիներին Ահմոս-Նեֆերտարին կենդանի է եղել։ Նուբիայում նա պատկերված է նոր թագադրված թագավորի ու թագուհի Ահմոսի ընկերակցությամբ՝ Քուշի փոխարքայի կողքին։ Արքաների հովտի 20 դամբարանում (KV20) հայտնաբերված ծաղկամանի մնացորդների վրա փորագրված Թութմոս I թագավորի և Ահմոս-Նեֆերտարիի կրկնակի քարտուշը ցույց է տալիս, որ թագուհին ողջ է։ Կառնակում գտնվող Ահմոս-նեֆերտարիի մի մեծ արձանը կարող է նրա պատվին ստեղծված վերջին արձաններից մեկը լինել, որն ստեղծվել է նախքան նրա մահանալը։ 


== Մահ և աստվածացում ==

Ահմոս-Նեֆերտարին հավանաբար մահացել է Թութմոս I-ի գահակալության մոտավորապես հինգ կամ վեցերորդ տարում։ Նրա մահվան մասին հաղորդվել է մի սալաքարե արձանագրության մեջ, որտեղ հաղորդվում է, որ «աստվածային թագուհի Ահմոս-Նեֆերտարին համբարձվել է դրախտ»։ Հելքը ենթադրել է, որ Դեյր էլ-Մեդինայում Ահմոս-Նեֆերտարիին նվիրված պաշտամունքային ամենամյա տոնը (II Shemu 14) գուցե նշվել է նրա մահվան օրը։ Քահանա Նեֆերի հայրը նրա հուղարկավորության ականատեսն է եղել։ 
Նրան հավանաբար հուղարկավորել են Դրա Աբու էլ-Նագայում և նա այնտեղ տաճար է ունեցել։ Ենթադրաբար նրա մումիան հանվել է իր դամբարանից Նոր թագավորության վերջում ու տեղափոխվել DB320 արքայական գաղտնարանը։ Նրա ենթադրյալ մարմինն, առանց նույնականացման հետքերի, հայտնաբերվել է 19-րդ դարում ու փաթաթաններից ազատվել 1885 թվականին Էմիլ Բրյուգշչի կողմից։  Դամբարանի սկզբնական պատկանելիությունը վիճարկվել է։ Մումիան այնպիսի վատ հոտ է արձակել, որ Բրուգշչն այն կրկին թաղել է Կահիրեի թանգարանի տարածքում, մինչև հոտի անցնելը։ Ահմոս-Նեֆերտարին մահացել է 70 տարեկանի շրջակայքում։ Նրա մազերը նոսրանում էին և դա թաքցնելու համար նրա մազերի հետ կեղծ վարսեր են հյուսվել։ Մարմինը վնասվել էր հին ժամանակներում, աջ ձեռքը բացակայում էր։ 2021 թվականի ապրիլին նրա մումիան 3 այլ թագուհիների ու 18 թագավորների մումիաների հետ տեղափոխվել է Եգիպտական քաղաքակրթության ազգային թանգարան «Փարավոնների ոսկե շքերթ» անունն ստացած իրադարձության շրջանակներում։
Երբ Ահմոս-Նեֆերտարին մահացել է, նա աստվածացվել է և դարձել «Երկնքի տիրուհին» և «Արևմուտքի տիկինը»։


== Պատկերագրություն ==

Թեբեի շրջանում, հատկապես Դեյր էլ-Մադինա գյուղում, Ահմոս-Նեֆետարին նշված կամ պատկերված է առնվազն 50 մասնավոր դամբարանի ու մեծ թվով առարկաների վրա, որոնք թվագրվում են Թութմոս III-ի գահակալությունից մինչև 20-րդ արքայատոհմի ավարտը:201-2։ 
Թեթիկիի դամբարանում (TT15) թագուհին պատկերված է երկու կոբրայով հոնքազարդարանքով:11։ Ըստ Իտոն-Կրաուսի՝ սա «կրկնակի կոբրաների ամենավաղ պատկերումն է, որից հետո այն դարձել է թագուհու խորհրդանիշների անբաժան մասը»։ 
Միշել Գիթոնը նշում է, որ մինչ թագուհու գեղարվեստական պատկերումների մեծ մասում նա պատկերված է դեմքի սև գույնով:84, կան այլ դեպքեր, որոնցում նա պատկերված է մաշկի վարդագույն, ոսկեգույն, կապույտ կամ մուգ կարմիր երանգներով:74-5։ Որոշ դեպքերում Ահմոս-Նեֆերտարիի մաշկը կապույտ է, տարածված մի գույն, որը խորհրդանշում էր պտղաբերություն, ծնունդ, վերածնունդ և կյանք և սովորաբար օգտագործվում էր ջուրն ու երկինքը պատկերելու համար։  
1981 թվականին Ահմոս-Նեֆերտարիի սև գույնի հարցը Գիթոնն անվանել է «եգիպտաբանական հետազոտությունների լուրջ բացթողում, որը թույլ է տալիս մոտարկումներ կամ կեղծիքներ»:2։ Նա նշել է այն փաստը, որ նրա կենդանության օրոք արված ոչ մի պատկերում չկա (մինչև իր աստվածացումը TT15 դամբարանում պատկերված անձանց նման ունի բաց գույնի մաշկ)․ սև մաշկով առաջին պատկերումն արվել է TT161 դամբարանում՝ մահից մոտավորապես 150 տարի անց:11–12, 23, 74-5:125։ 1996 թվականին Բարբարա Լեսկոն գրել է, որ Ահմոս-Նեֆերտարին «երբեմն հետագա սերունդների կողմից պատկերվել է որպես սևամորթ, թեև դագաղի դիմանկարում նա պատկերված է կանանց բնորոշ բաց դեղին մաշկով»։ 
Գիտնականներ Ջոյս Թիլդեսլին (2006), Սիգրիդ Հոդել-Հոենսը (2000) և Գրասիելա Գեստոսո Զինգերը (2011) նշել են, որ նրա սև կամ կապույտ մաշկը խոսում է նրա՝ հարության աստվածուհի լինելու դերի մասին, քանի որ սևը մահվան, անդրաշխարհի, վերածննդի ու պտղաբերության, ինչպես նաև Եգիպտոսի բերրի հողի գույնն է։ Այս տեսակետի համաձայն՝ նրա մաշկի սև գույնը խորհրդանշում է պտղաբերությունն ու «հղում է նրա՝ որպես Եգիպտոսի մոր դիրքին»:90։ 2003 թվականին Բեթսի Բրայանը գրել է «Հին Եգիպտոսի օքսֆորդյան պատմության» մեջ, որ «Ամենհոթեպ I-ին և նրա մորը նեկրոպոլիայի շրջանի, աստվածացված տիրակալների և հարության հետ կապող գործոններն, ընդհանուր առմամբ, տեսողականորեն փոխանցվել են այդ երկուսին սև կամ կապույտ մաշկով պատկերելով, որոնք հարության երկու գույներն էին»։ 2004 թվականին Էյդան Դոդսոնն ու Դյան Հիլթոնը ուշ շրջանի թագուհու պատկերումներում «նրա մաշկի սև գույնը համարել են հարության աստվածություն»:125։ 2009 թվականին Էմիլի Վասիլիկան, նշելով որ թագուհու փայտե մի արձանիկում (այժմ Թուրինի Եգիպտական թանգարանում) նրա դեմքը սև է, իսկ ձեռքերն ու ոտքերն՝ ավելի բաց գույնի, պնդել է, որ մուգ գույնի պատճառը կրոնական է, ոչ թե ժառանգական:78-9։ 2014 թվականին Մարգարեթ Բանսոնը գրել է, որ «Ահմոս-Նեֆերտարիի անսովոր պատկերումները աստվածացման կապույտ-սև երանգներով արտացոլում են նրա կարգավիճակն ու պաշտամունքը»։ Ներկայումս Լուվրի թանգարանում գտնվող փայտե նվիրաբերական արձանում Ահմոս-Նեֆերտարիի մաշկը կարմիր է, մի գույն, որը խորհրդանշել է կյանքը կամ բարձրագույն էակի, կամ էլ՝ բարձր կարգավիճակ։ 
20-րդ դարասկզբին որոշ հնագետներ ենթադրում էին հնարավոր պատճառների մասին, թե ինչու է Ահմոս-Նեֆերտարին որոշ որմնանկարներում պատկերվել սև մաշկով։ 1974 թվականին Շեյխ Անտա Դիոպը նրան նկարագրել է որպես «տիպիկ սևամորթի»:17։ Վիճահարույց «Սև Աթենա» գրքում Մարտին Բեռնալը եզրակացրել է, որ Ահմոս-Նեֆերտարին սևամորթ է եղել։


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ahmose Nefertari Image of her coffin and short bio.
Mummy of Ahmose-Nefertari by Max Miller.
"Women in ancient Egypt"
"Women in Power BCE 4500-1000"
"Royal Women"
Hatshepsut: from Queen to Pharaoh, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on Ahmose-Nefertari (see index)