Ֆելիքս Բեատո

Ֆելիքս Բեատո, Ֆելիչե Բեատո (անգլ.՝ Felix Beato, անգլ.՝ Felice Beato, 1832[…], Վենետիկ, Ավստրիական կայսրություն - հունվարի 29, 1909(1909-01-29), Ֆլորենցիա), բրիտանացի ճանապարհորդ, առաջին լուսանկարիչներից մեկը, որ սկսել է նկարել Արևելյան Ասիան, ինչպես նաև ռազմական առաջին լուսանկարիչներից մեկը։ Հայտնի է Միջերկրական ծովի և Ասիայի իր համայնապատկերներով, ժանրային աշխատանքներով, դիմանկարներով և բնապատկերներով։ Նրա աշխատանքները լուսաբանում են Ղրիմի պատերազմը, Հնդկական ժողովրդական ապստամբությունը, Ափիոնային երկրորդ պատերազմը և Բոշին պատերազմը։


== Կենսագրություն ==


=== Ծագում ===
Ֆելիքս Բեատոյի ծննդյան և մահվան օրերը երկար ժամանակ եղել են անհայտ։ Նրա մահվան վկայականը գտնվել է միայն 2009 թվականին, որից հետևում է, որ նա ծնվել է 1832 թվականին Վենետիկում։ Ըստ երևույթին, կյանքի առաջին տարիներին Բեատոն եղել է Կերկիրա կղզում՝ Հոնիական հանրապետությունում, որը բրիտանական կառավարության պրոտեկտորատ էր։ Սակայն դեռ 1797 թվականին Կերկիրան Վենետիկի հանրապետության տարածք էր, այնուհետև՝ Ֆրանսիայի տիրապետություն և միայն 1815 թվականին է անցել բրիտանական վերահսկողության տակ։ Հետևաբար պատմական որոշ գրառումներում Բեատոն հիշատակվում է որպես իտալացի։ Այսպիսով՝ նա եղել է իտալական ծագմամբ բրիտանացի հպատակ։


=== Վաղ տարիներ ===

Ֆելիքս Բեատոն իր առաջին տեսախցիկը ձեռք է բերել 1851 թվականին Փարիզում։ 1850 թվականին նա Մալթայում հանդիպել է լուսանկարիչ Ջեյմս Ռոբերթսոնին, որը մինչ այդ Օսմանյան կայսրության դրմատանն աշխատում էր որպես փորագրանկարիչ, 1851 թվականին նրանք միասին գնացել են Կոստանդնուպոլիս։ 1853 թվականին Ռոբերթսոնն ու Բեատոն դարձել են գործընկերներ և սկսել միասին լուսանկարել, նույն կամ էլ 1854 թվականին նրանք բացել են սեփական ընկերությունը և այն անվանել «Ռոբերթսոն և Բեատո», Կոստանդնուպոլսում բացվել է նրանց ֆոտոստուդիան։ 1854 թվականին նրանք Ֆելիքսի եղբոր՝ Անտոնիո Բեատոյի հետ մեկնել են Մալթա, 1856 թվականին՝ Հունաստան և 1857 թվականին՝ Երուսաղեմ։ Մի շարք լուսանկարներ ստորագրված են «Ռոբերթսոն, Բեատո և Կո», որտեղ Կոն, ըստ երևույթին, Անտոնիոն է։
1854 թվականի վերջին կամ 1855 թվականի սկզբին Ջեյմս Ռոբերթսոնն ամուսնացել է Բեատո եղբայրների քրոջ՝ Լեոնիդա Մարիա Մաթիլդա Բեատոյի հետ։ Նրանք ունեցել են 3 դուստր՝ Կատերինա Գրեյսը (ծնված 1856 թվականին), Էդի Մարկոն Վյորջենսը (ծնված 1859 թվականին) և Հելեն Բեատրուկը (ծնված 1861 թվականին)։


=== Ղրիմի պատերազմ ===
1855 թվականին Ֆելիքս Բեատոն և Ջեյմս Ռոբերթսոնը մեկնել են Ղրիմ՝ Բալակլավա։ Ֆելիքս Բեատոն Ղրիմի պատերազմում ռազմական լուսանկարիչ էր, լուսանկարչական իր ալբոմներում նա փորձել է ճշգրիտ կերպով վերստեղծել իրադարձությունների ժամանակագրությունը, նույնիսկ երբ իրադարձությունները հակասական էին։ Հարկ է նշել, որ այդ ժամանակ տեխնիկական հնարավորությունները սահմանափակ էին, այդ պատճառով էլ լուսանկարները ստատիկ էին և չէին կարող հաղորդել, օրինակ, հանդիսավոր դիմավորումը հաղթանակից հետո կամ էլ պարտվածների ցավն ու տառապանքը, չնայած Ֆելիքս Բեատոն հենց դա էր ցանկանում։


=== Հնդկաստան ===

1858 թվականի փետրվարին Ֆելիքս Բեատոն ժամանել է Կալկաթա և ճանապարհորդել Հյուսիսային Հնդկաստանում, որպեսզի փաստաթղթավորի 1857 թվականի հնդկական ժողովրդական ապստամբության հետևանքները։ Հնարավոր է, որ այդ ժամանակաընթացքում է նա առաջին անգամ դիակներ լուսանկարել։ Ենթադրվում է, որ Լաքհնաուում Սիկանդար Բագի պալատի լուսանկարներից առնվազն մեկի համար նա փորել ու վերադասավորել է հնդիկ ապստամբների մնացորդները, որպեսզի մեծացնի դրամատիկ ազդեցությունը։ Նա նաև այցելել է Դելի, Կանպուր, Միրաթ, Վարանասի, Ամրիթսար, Ագրա, Շիմլա և Լահոր քաղաքները։
Սակայն հարկ է նշել, որ Բեատոն դեռ առևտրական լուսանկարիչ էր, իսկ այդ ժամանակ ֆոտոստուդիան շատ ավելի լավ ու կայուն եկամուտ էր բերում, քան հետազոտական ժամանակագրական ֆոտոռեպորտաժները։ 1859 թվականին Ֆելիքս Բեատոն ֆոտոստուդիա է բացել Կալկաթայում։ Այդ ժամանակների առևտրական մյուս լուսանկարիչների նման Ֆելիքս Բեատոն ֆոտոստուդիայում զբաղվում էր իր նկարների տիրաժավորմամբ։ Տեխնոլոգիան կազմված էր հետևյալ հաջորդական քայլերից. պատրաստի պատկերի հարթ մակերեսով ամրակցում հատուկ սևեռակների օգնությամբ, կրկին լուսանկարում։ Դրա հետևանքով որոշ լուսանկարների ծայրերին մնում էին սևեռակների կլոր հետքերը, ինչպես նաև յուրաքանչյուր լուսանկարման հետ ընկնում էր նկարի որակը, մանրամասները ջնջվում էին, և լուսանկարը դառնում էր բավականին մշուշոտ։
1858 թվականի հուլիսին Ֆելիքս Բեատոյի մոտ է գնացել եղբայրը՝ Անտոնիոն, բայց նույն թվականի դեկտեմբերին վերջինս առողջական խնդիրների պատճառով լքել է Հնդկաստանը։ Անտոնիո Բեատոն 1860 թվականին կանգ է առել Եգիպտոսում և երկու տարի անց՝ 1862 թվականին, Թեբեում բացել ֆոտոստուդիա։


=== Չինաստան ===

1860 թվականին Ֆելիքս Բեատոն լքել է «Ռոբերթսոն և Բեատո» ընկերությունը, թեև Ռոբերթսոնը շարունակել է օգտագործել այդ անունը մինչև 1867 թվականը։ Ֆելիքս Բեատոն Հնդկաստանից մեկնել է նկարելու անգլո-ֆրանսիական ռազմական արշավանքը Չինաստանում Ափիոնային երկրորդ պատերազմի ժամանակ։ Նա Հոնկոնգ է ժամանել մարտին և անմիջապես սկսել լուսանկարել քաղաքն ու նրա նայրամասերը, այդ թվում Կանտոնը։ Ֆելիքս Բեատոյի լուսանկարները Չինաստանի ամենահին նկարներից են։
Հոնկոնգում Բեատոն հանդիպել է The Illustrated London News շաբաթաթերթի ծաղրանկարիչ և ռեպորտյոր Չարլզ Վիրգմանին։ Երկուսն էլ ուղեկցում էին անգլո-ֆրանսիական ուժերին մինչև Դալյանվան ծովածոցը, և ավելի ուշ Բեյթանի Դագու ամրոցում ու Պեկինի Ամառային պալատի շրջակայքում։ Չարլզ Վիրգմանը The Illustrated London News շաբաթաթերթի համար նկարազարդումներ կատարելիս հաճախ հիմնվել է Ֆելիքս Բեատոյի՝ ճանապարհին արված լուսանկարների վրա։


==== Դագու ամրոցի գրավում ====

Ֆելիքս Բեատոյի՝ Ափիոնային երկրորդ պատերազմի լուսանկարները ռազմական ընկերության առաջին փաստաթուղթն էին։ Դագու ամրոցի նրա լուսանկարները ցույց են տալիս մարտերի վերսկսման նարատիվ մոտեցումը։ Լուսանկարները ներկայացնում են ամրոցին մոտենալը, պատերի և ամրաշինությունների ռմբակոծման հետևանքները, բերդի կործանումն ու չինացի զոհված զինվորների մարմինները։ Ալբոմներում լուսանկարները դասավորված են այնպես, որ վերարտադրեն ճակատամարտի հաջորդականությունը։
Ֆելիքս Բեատոյի՝ զոհված չինացիների լուսանկարները (նա երբեք չի լուսանկարել զոհված բրիտանացիների կամ ֆրանսիացիների) ցույց են տալիս ֆոտոլրագրության նրա գաղափարախոսական յուրահատկությունը։ Լուսանկարները ներկայացնում են բրիտանական իմպերիալիզմի ռազմական հաջողություններն ու հզորություն, առևտրային տեսանկյունից նրա աշխատանքների հիմնական գնորդները բրիտանացի զինվորները, գաղութային վարչարարները, առևտրականներն ու զբոսաշրջիկներն էին։ Մեծ Բրիտանիայում Բեատոյի լուսանկարներն արդարացնում էին Ափիոնային երկրորդ պատերազմը, ինչպես նաև գաղութային մյուս պատերազմները։ Դրանք հասարակական կարծիք էին ձևավորել նաև Արևելքի մասին։


==== Ամառային պալատ ====
Ֆելիքս Բեատոն ստեղծել է չինացի կայսրերի մասնավոր նստավայր Ամառային պալատի (Պեկին) լուսանկարների շարք, որը ներառում է պալատի տաղավարի, վանքի, գեղատեսիլ լճի և այգիների նկարները։ Դրանցից որոշները, ներառյալ 1860 թվականի հոկտեմբերի 6-18-ն արվածները, պատկերում էին լորդ Էլգինի հրամանով Բրիտանական առաջին դիվիզիայի կողմից հրդեհած շենքը, որպես վրիժառություն Միացյալ դիվանագիտական առաքելության 20 անդամների խոշտանգումների ու սպանության համար։ Չինաստանում Ֆելիքս Բեատոյի արած վերջին լուսանկարները լորդ Էնգինի, որը Պեկին էր ժամանել Պեկինյան համաձայնագիրն ստորագրելու, և արքայազն Կունգայի դիմանկարներն են։


=== Մեծ Բրիտանիա ===
Բեատոն Անգլիա է վերադարձել 1861 թվականի նոյեմբերին և ձմռան ընթացքում Հենրի Գերինգին՝ Լոնդոնի դիմանկարների առևտրային լուսանկարչին, վաճառել Հնդկաստանի և Չինաստանի ավելի քան 400 լուսանկար։ Գերինգը լուսանկարները կրկնօրինակել է և վերավաճառել։ Ֆելիքս Բեատոյի՝ Չինաստանի լուսանկարների հավաքածուի արժեքը 1867 թվականին միջին տարեկան եկամուտը (լատ.՝ per capita) գերազանցել է Անգլիայում և Ուելսում, իսկ Հնդկաստանի լուսանկարների հավաքածուի արժեքը գերազանցել է այն գրեթե 2 անգամ։


=== Ճապոնիա ===

1863 թվականին Ֆելիքս Բեատոն մեկնել է Ճապոնիայի Յոկոհամա քաղաք, որտեղ միացել է Չարլզ Վիրգմանին, որն այդտեղ էր 1861 թվականից։ Նրանք ստեղծեցին «Բեատո և Վիրգման, նկարիչներ և լուսանկարիչներ» ընկերությունը, որը գործել է 1864-1867 թվականներին։ Վիրգմանը կրկին նկարում էր Բեատոյի լուսանկարների հիման վրա, իսկ վերջինս լուսանկարում էր Չարլզ Վիրգմանի որոշ ուրվանկարներ և աշխատանքներ։ Բեատոյի ճապոնական լուսանկարները ներառում են դիմանկարներ, ժանրային լուսանկարներ, բնանկարներ, քաղաքների համայնապատկերներ։ Ֆելիքս Բեատոյի լուսանկարները եզակի են ոչ միայն իրենց որակով, այլ նաև Ճապոնիայում Էդոյի ժամանակաշրջանի հազվադեպ լուսանկարներով։

Ֆելիքս Բեատոն Ճապոնիայում շատ ակտիվ էր։ 1864 թվականի սեպտեմբերին նա Սիմոնոսեկի ռազմական արշավախմբի պաշտոնական լուսանկարիչն էր։ Հաջորդ տարում Բեատոն ստեղծել է Նագասակի քաղաքի և նրա շրջակայքի տեսարանների շարքը։ 1866 թվականից Ֆելիքս Բեատոյի հետ ծաղրանկարներ էին նկարում Վիրգմանի կողմից հիմնադրված «Ճապոնական հարված» ամսագրում։ 1866 թվականի հոկտեմբերին հրդեհը ոչնչացրել է Յոկոհամայի մեծ մասը, Բեատոն կորցրել է իր ստուդիան և նեգատիվները, հաջորդ երկու տարում նա ջանասիրաբար աշխատել է՝ ստեղծելով նյութեր կորցրածը վերականգնելու համար։ Արդյունքը լուսանկարների 2 հատորն էր՝ Ազգային տեսարաններ (ներառում է 100 դիմանկար և ժանրային աշխատանքներ) և Ճապոնիայի տեսարաններ (ներառում է 98 բնանկարներ և քաղաքային համայնապատկերներ)։ Բազմաթիվ լուսանկարներ ներկվել են ձեռքով՝ ճապոնական ջրաներկով և փայտի վրա փորագրության բարելավված տեխնիկաների օգնությամբ։ 1869-1877 թվականներին Ֆելիքս Բեատոն, արդեն առանց Վիրգմանի, ասիստենտ Գ. Վուլետտի և ճապոնացի 4 լուսանկարչի ու 4 նկարչի հետ Յոկոհամայում աշխատեցնում էր  «Ֆ. Բեատո & Կո., լուսանկարնիչեր» ստուդիան։ Հնարավոր է, որ Կուսակաբե Կիմբեյը մինչև լուսանկարիչ դառնալը Բեատոյի նկարիչ-օգնականներից մեկն էր։ Ֆելիքս Բեատոն լուսանկարել է ճապոնացի առաջին լուսանկարիչներ Ուենո Հիրոմայի և այլոց հետ, ինչպես նաև, հնարավոր է, որ լուսանկարչություն է սովորեցրել ավստրիացի լուսանկարիչ Ռայմունդ ֆոն Շտիլֆրիդին։
1871 թվականին Բեատոն ծովակալ Ռոջերսի Ամերիկյան ծովային արշավախմբի պաշտոնական լուսանկարիչն էր Կորեայում։ Այդ արշավախմբի կազմում Բեատոյի արած լուսանկարները Կորեայի և նրա բնակիչների ամենավաղ լուսանկարների հաստատումն են։

Ֆելիքս Բեատոն Ճապոնիայում լուսանկարելուց բացի հողերի և մի քանի ֆոտոստուդիաների սեփականատեր էր, սեփականության ոլորտի խորհրդատու, ֆինանստական հետաքրքրություն ուներ Յոկոհամայի Գրանդ Հոթելում և դիլեր էր գորգերի ու կանացի պայուսակների ներկրման ոլորտում։ Մի քանի անգամ նա հայտնվել է դատարանում տարբեր կարգավիճակներով։ 1873 թվականի օգոստոսի 6-ին Բեատոն նշանակվել է Ճապոնիայում Հունաստանի գլխավոր հյուպատոս. այս ֆաստն անուղղակիորեն հաստատում է նրա՝ Կորֆու կղզում ծնված լինելու փաստը։
1877 թվականին Բեատոն «Ստիլֆրիդ և Անդերսեն» ընկերությանն է վաճառել իր աշխատանքների մեծ մասը։ Իրենց հերթին «Ստիլֆրիդ և Անդերսեն» ընկերությունը 1885 թվականին վաճառել է իտալացի լուսանկարիչ Ադոլֆո Ֆարսարիի աշխատանքները։ Այդ գործարքից հետո Բեատոն մի քանի տարով հեռացել է լուսանկարչությունից և զբաղվել ֆինանսական չարաշահումներով ու առևտրով։ 1884 թվականի նոյեմբերի 29-ին նա լքել է Ճապոնիան և մեկնել Պորտ Սաիդ (Եգիպտոս)։ Ճապոնական թերթերում գրվել է, որ նա իր ամբողջ փողը կորցրել է Յոկոհամայի արծաթի բորսայում։
Ի լրումն առօրյա տեսարանների ու ժանրային տեսարանների բազմաթիվ պատկերների պատճենահանմանը՝ Բեատոն յուրացրել է գունավոր տպագրության տեխնիկան, այն է՝ պատրաստի պատկերների գունավորման տեխնիկան։ Ֆելիքս Բեատոն նկարել է ծավալային համայնապատկերներ, օրինակ՝ Պետանգի համայնապատկերը գրեթե առանց կարերի էր և ուներ 2.5 մետր երկարություն։


=== Վերջին տարիներ ===

1884-1885 թվականներին Բեատոն պաշտոնական լուսանկարիչ էր բարոն Գ. Վոլսելեյի արշավախմբում, որը շարժվում էր Խարթում (Սուդան)՝ օգնելու գեներալ Չարլզ Գորդոնին։ Ֆելիքս Բեատոյի՝ Սուդանում արած ոչ մի լուսանկար չի պահպանվել։ 1886 թվականին նա լուսանկարչություն էր ուսուցանում «լոնդոնյան և գավառական լուսանկարչական հասարակությունում», սակայն արդեն 1888 թվականին նա նորից լուսանկարել է Ասիայում, այս անգամ Բրիտանական Բիրմայում։ 1896 թվականից նա ունեցել է ֆոտոստուդիա, կահույքի ու հնարժեք իրերի բիզնես Մանդալայում և բաժանմունք Ռանգունում։ Բիրմայում հայտնի են նրա աշխատանքների հավաքածուներից գոնե երկուսը։
Ֆելիքս Բեատոյի կյանքի վերջին տարիների մասին գրեթե ոչինչ հայտնի չէ։ Հավանաբար, 1899 թվականից հետո նա այլևս չի լուսանկարել, սակայն «Բեատո Լտդ.» նրա ֆիրման գոյություն է ունեցել մինչև 1907 թվականը, երբ սնանկացել է։ Ֆելիքս Բեատոն մեկնել է Իտալիա և մահացել Ֆլորենցիայում 1909 թվականի հունվարի 29-ին, ինչպես նշված է վերջերս գտնված մահվան վկայականում, համաձայն այդ փաստաթղթի՝ լուսանկարիչը մահացել է ամուրի։


== Ներդրումներ համաշխարհային ժառանգության մեջ ==
Ֆելիքս Բեատոյի ամենախոշոր ներդրումն այն է, որ նրա ֆոտոռեպորտաժների օգնությամբ եվրոպացիները հնարավորություն ունեցան ծանոթանալու բոլորովին այլ մշակույթի, այլ երկրների ու մայրցամաքների մարդկանց կյանքին, իմացան՝ ինչ է կատարվում աշխարհում, իսկ մարդկությունն այսօր հստակ պատկերացումներ ունի իր նախնիների ավանդույթների և սովորույթների մասին։ Ֆելիքս Բեատոն ազդեցություն է ունեցել լուսանկարիչների մի ամբողջ սերնդի վրա, որոնց հետ կամ ինքն է աշխատել, կամ էլ նրանք տեսել են Բեատոյի աշխատանքները։ Այդպիսի լուսանկարիչներից են Ջեյմս Ռոբերթսոնը, Կուսակաբե Կիմբեյը, Հյուգո Կրաֆտը, Ռայմունդ ֆոն Շտիլֆրիդը, Ադոլֆո Ֆարսարին և այլք։ Ֆելիքս Բեատոն միևնույն ժամանակ ցույց է տվել, որ, չնայած շատ անկատար սարքավորումներին, լուսանկարչության մեջ ինքը հասել է բավականին բարձր որակի՝ փոխանցելով տրամադրությունը, կյանքի ոճը, ինչպես նաև հեղինակի աշխարհայացքը, ուշադրություն դարձնելով ճիշտ լուսավորությանը, օբյեկտների և մարդկանց տեղադրությանը։ Ֆելիքս Բեատոն տեղական բնակչությանը հաճախ լուսանկարել է այնպես, որ ընդգծի աշխարհագրական և ճարտարապետական առանձնահատկությունները, այդ պատճառով էլ երբեմն մարդիկ (կամ էլ շարժվող մյուս օբյեկտները) ստացվել են անորոշ կամ կիսաթափանցիկ։ Այդպիսի անորոշությունն ընդհանրապես բնորոշ է 19-րդ դարի լուսանկարներին։ Ֆելիքս Բեատոն հիմնականում աշխատել է ալբումինային արծաթե տպագրությամբ՝ կազմված ապակե նեգատիվից։ Բեատոն նաև առաջիններից մեկն է, որ յուրացրել ու փորձարկել է գունավոր տպագրությունն ու գունամշակումը։ Նա կրկին առաջիններից մեկն է եղել, որ լուսանկարել է համայնապատկերներ, որտեղ նորից հասել է այդ ժամանակների համար զարմանալի որակի. համայնապատկերներն ստացվել են գրեթե առանց  կցակարերի և ծայրակցվածքների։
Ներկայումս նրա լուսանկարները գտնվում են բազմաթիվ մասնավոր հավաքածուներում, քանի որ դրանք վերատպագրվել են ինչպես հեղինակի, այնպես էլ նոր սեփականատերերի կողմից։ Բավական է թվարկել համաշխարհային հռչակ ունեցող որոշ թանգարաններ տարբեր մայրցամաքներում, որպեսզի պարզ լինի, թե ինչքան են տարածված նրա աշխատանքները. Շոտլանդիայի ազգային պատկերասրահ, Փոլ Գեթիի թանգարանՕրսե թանգարան, Վիկտորիայի ազգային պատկերասրահ, Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարան, Քլիվլենդի արվեստի թանգարան, Լյուդվիգ թանգարան, Ռուսաստանի կինոյի և լուսանկարչական փաստաթղթերի պետական արխիվ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
Biography of Felice Beato, with links to 40 photographs. J. Paul Getty Museum.
Gallery of Felice Beato photographs (53 images including landscapes and portraits). The Freer Gallery of Art and Arthur M. Sackler Gallery Archives.
"Photographic views of Lucknow taken after the Indian Mutiny". Brown University Library; Anne S. K. Brown Military Collection.
Photographs by Beato, "Japanese Old Photographs in Bakumatsu-Meiji Period". Nagasaki University Library.
Collections Online, s.v. "Beato, Felice" Archived 2010-07-27 at the Wayback Machine.. Canadian Centre for Architecture.
"Photographers: Felice Beato, 1825–1908" at the Wayback Machine (archived 9 May 2007). Asia through the Lens. Bachmann Eckenstein Art & Antiques, 2006. Archived by the Wayback Machine on 9 May 2007.
Catalogue search for "Beato, Felice". New York Public Library.
Gallery of Felice Beato photographs from Wellcome Images. (74 images from China and India). Wellcome Library, London.
Fostinum: Felice Beato