Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերք

Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքը, (GM foods )(նաև հայտնի է որպես գենետիկորեն մշակված սննդամթերք (GE foods), կամ կենսաձև մշակված սննդամթերք) սննդամթերք է արտադրված այն օրգանիզմներից, որոնց ԴՆԹ-ում փոփոխություններ են կատարել` օգտագործելով գենետիկական ինժեներայի մեթոդները։ Գենետիկական ինժեներային մեթոդները թույլ են տալիս նոր հատկանիշների ներդրումը, ինչպես նաև նախորդ մեթոդների հետ համեմատած ավելի մեծ վերահսկողությունը, ինչպիսիք են ընտրովի բուծումը և փոփոխման բուծումը։ Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքի առևտրային վաճառքը սկսվել է 1994 թվականին, երբ Կալգենը վաճառեց իր առաջին անհաջողակ Flavr Savr-ի «ձգվող» լոլիկը։ Սննդամթերքի մեծամասնության փոփոխությունները հիմնականում կենտրոնացած են հացահատիկային մշակաբույսերի վրա, որոնք մեծ պահանջարկ ունեն ֆերմերների կողմից, ինչպիսիք են սոյան, եգիպտացորենը, կանոլայը և բամբակը։ Գիտական համաձայնություն կա, որ ԳՄ-ի մշակաբույսերից ստացվող ներկայումս առկա սննդամթերքը ավելի մեծ վտանգ չի ներկայացնում մարդու առողջության համար, քան սովորական սնունդը, սակայն յուրաքանչյուր ԳՄ-ի սննդամթերք պետք է փորձարկվի առանձին դեպքից առաջ։ ԳՄ օրգանիզմի իրավական և կարգավորիչ կարգավիճակը տարբերվում է երկրների կողմից, որոշ երկրներ արգելում են դրանք արգելել կամ սահմանափակել, իսկ մյուսները` թույլ տալով նրանց տարբեր կարգի աստիճաններ։ Այնուամենայնիվ, կան շարունակական հանրային մտահոգություններ, կապված սննդամթերքի անվտանգության, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության, հետազոտության մեթոդների հետ կապված։


== Նշանակություն ==
Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքները օրգանիզմներից պատրաստված սննդամթերքներ են, որոնց ԴՆԹ-ներում փոփոխություններ են կատարել`օգտագործելով գենային տեխնիկայի մեթոդները, ի տարբերություն ավանդական խաչաձև մշակման։ ԱՄՆ-ում Գյուղատնտեսության վարչությունը (USDA) և Սննդամթերքի և դեղերի վարչությունը (FDA) նպաստում են գենետիկական ինժեներիայի օգտագործմանը։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության համաձայն, «գենետիկորեն ձևափոխված օրգանիզմները (ԳՄՕ-ները) կարող են սահմանվել որպես օրգանիզմներ (բույսեր, կենդանիներ կամ միկրոօրգանիզմներ), որոնցում գենետիկական նյութը (ԴՆԹ) փոփոխվել է այն ձևով  որը բնականորեն չի ծագում ։ Այս տեխնոլոգիան հաճախ կոչվում է «ժամանակակից կենսատեխնոլոգիա» կամ «գենային տեխնոլոգիա», երբեմն նաև «կոմպենսատիվ ԴՆԹ տեխնոլոգիա» կամ «գենային տեխնիկա»։ ԳՄ-ի օրգանիզմներից պատրաստված կամ օգտագործող սննդամթերքները հաճախ կոչվում են ԳՄ-ի սննդամթերք։


== Պատմություն ==
Գենետիկորեն ձևափոխված առաջին օրգանիզմը արտադրվել է 1983 թվականին, օգտագործելով հակաբիոտիկների դիմացկուն ծխախոտի գործարանը։ Գենետիկորեն ձևափոխված մանրէային ֆերմենտները գենետիկորեն ձևափոխված օրգանիզմների սննդի արտադրության առաջին կիրառությունն էին և հաստատվել էր 1988 թվականին ԱՄՆ Սննդամթերքի և դեղերի վարչության կողմից։ Առաջին գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքը դուրս է եկել շուկա 1994 թվականին և դա եղել է Flavr Savr- ի լոլիկը ,որը մշակված է եղել Կալգենի կողմից; Նախաոեսված էր լոլիկի դիմացկունությունը բարձրացնել՝ տեղադրելով հակասենսային գեն, որը դարձնում էր այն ձգվող։ 2000 թվականին ոսկե բրնձի ստեղծման արդյունքում գիտնականները առաջին անգամ գենետիկորեն ձևափոխեցին սննունդը որպեսզի բրնձի սննդային արժեքը բարձրացնեն։ 2010 թվականին 29 երկրներ տնկել են առևտրային կենսաարտադրական մշակաբույսեր և հետագայում ևս 31 երկրներ ներմուծել են տրանսգենիկ մշակաբույսերի կարգավորումը։ Առաջին գենետիկորեն մոդիֆիկացված կենդանին ստեղծվել է 2015 թվականին և եղել է «AquAquantage Salmon» -ը։ Սաղմոնում փոխել են աճուկային հորմոն կարգավորող գեն, որը հնարավորություն է տալիս տարեկան աճել միայն գարնանը և ամռանը։ 
2016 թվականի ապրիլին ԱՄՆ-ում ստացվել է CRISPR տեխնիկայի օգտագործմամբ ձևափոխված սպիտակ սիգը (Agaricus bisporus)։


== Ընթացք ==
Գենետիկորեն մշակված օրգանիզմները ստեղծվում և փորձարկվում են լաբորատորիայում`ցանկալի հատկություններով։ Ամենատարածված փոփոխությունը մի կամ ավելի գեն ավելացնելն է օրգանիզմի գենոմին։ Արտադրողը արտադրվում է բավարար մակարդակով, արտադրողը կիրառում է դաշտային փորձարկումների համար կարգավորող հաստատություն, որը կոչվում է «դաշտային թողարկում»։ Դաշտային փորձարկումն ընդգրկում է վերահսկվող միջավայրում ֆերմերային դաշտերում կամ աճող կենդանիների բույսերը մշակելու համար։ Եթե այդ դաշտային փորձարկումները հաջող լինեն ապա հաստատվում են։ Հաստատվելուց հետո նմուշները (սերմեր, հատումներ, բուծման զույգեր և այլն) մշակվում և վաճառվում են ֆերմերներին։ Ֆերմերները զարգացնում են և հանում շուկա։ Որոշ դեպքերում հաստատումը ներառում է մարքեթինգը, բայց ոչ մշակումը։ USDA-ի համաձայն, գենետիկորեն ձևավորված օրգանիզմների համար դաշտերի թողարկումը 1985 թ.-ին չորսից աճել է մինչև տարեկան մոտավորապես 800-ի։ Ընդհանուր առմամբ, ավելի քան 17,000 թողարկումներ հաստատվել են 2013 թվականի սեպտեմբերին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերք
Գենետիկ ճարտարապետություն