Ապրիորի

Ապրիորի լատիներենից՝ a priori, (ա պրիո՛րի) «հառաջագույնից» «ի հառաջագույնե», նախքան փորձը, նախփորձական, մինչփորձական։ Ապրիորի արտահայտությունը տրամաբանության կամ իմացության տեսության հասկացություն է, որը բնութագրում է փորձով չհիմնավորված կամ փորձին նախորդող գիտելիք, նախօրոք մինչև փորձի արդյունքները կամ վերլուծությունը արված եզրակացություն (լատիներեն а + priori՝ նախորդ, բառացի նախորդից)։
Մաթեմատիկայում և լոգիկայում՝ կիրառվում է մի հասկացություն բնորոշելու համար, որը հայտնի է դարձել կամ հայտարարվել է մինչև ապացուցվելը։ Փիլիսոփայության մեջ կիրառվում է որևէ հասկացության նկատմամբ, որը կարելի է իմանալ առանց էմպիրիկ փորձի։ Առօրյա խոսակցականում ասում են մի բանի մասին, ինչը պատահում է կամ հայտնի է դառնում մինչև իրադարձության կատարվելը։
Ապրիորի հիմնավորման հակադրությունը ապոստերիորի հիմնավորումն է Ժամանակակից փիլիսոփայության մեջ երկուսն էլ համարվում են դիսկրեպտիվ իմացության տեսակներ։ Ապրիոր հիմնավորումը ապոստերիորի հիմնավորման նման նույնպես բնականաբար արվում է որոշակի փորձի հիման վրա, սակայն այդ փորձը կախված է տվյալ պարագայում առկա իմացության մակարդակից, մարդու համոզմունքներից կամ ունեցած հավատքի հիմնավորումներց։ Ապրիորի փաստարկը այնպիսի փաստարկ է, որի ճշմարիտությունը ակնհայտ է մարդու համար առանց ֆիզիկական աշխարհը հետազոտելու։ Այսինքն դրա ճշմարիտության մեջ համոզվելու համար կարիք չկա գիտությամբ զբաղվել։ Այս փիլիսեփայական եզրը կարևոր նշանակություն է ձեռք բերել իմացության տեսության և լոգիկայի մեջ շնորհիվ Իմանուիլ Կանտի։ Ապրիորի գիտելիքի գաղափարը կապված է մտածողության ակտիվության ներքին աղբյուրի հասկացության հետ։ Այն տեսությունը, որը ճանաչում է ապրիորի գիտելիքը կոչվում է ապրիորիզմ։ Դիալեկտիկան և մատերիալիզմն ժխտում են ամեն մի ապրիորի գիտելիք։
Ոչ փիլիսոփայական ենթատեքստում արտահայտությունը կարող է հոմանիշ լինել «նախնական» («նախօրոք»); «մինչփորձնական», «անհիմնավոր», «անապացույց», «ենթադրյալ», «ի սկզբանե» արտահայտություններին։


== Անտիկ և միջնադարյան փիլիսոփայություն ==

Փիլիսոփայության մեջ ապրիորի գիտելիք հասկացության առավել վաղ օգտագործումը վերագրվում է Պլատոնին, որի «Մենոն» դիալոգի մեջ հիշատակավում է «հիշողության տեսություն» գաղափարը (380 մ.թ.ա.)։ Ըստ այդ տեսության այն գիտելիքները, որոնք ժամանակակից բնորոշմամաբ կարելի է անվանել ապրիորի գիտելիքներ ներքուստ հատկորոշ են մարդկային մտածողությանը և ըստ էության փոխանցվում են ժառանգաբար։
Հենց ապրիորի եզրի հայտնվելը կապված է Արիստոտելի փիլիսոփայության հետ։ Նա առաջինն է առաջարկել ապացույց, որը բխում է նախորդից և ապացույց, որը բխում է հաջորդից տարբերակումները։
Հետագայում այդ տարբերակումը հետազոտել են Սեվերին Բոէցիուսը, միջնադարյա արաբ փիլիսոփաները (Իբն Ռուշդ, Իբն Սինա)։


== Գրականություն ==


=== Աղբյուրներ ===
Փիլիսոփայական բառարան Մ.Մ. Ռոզենտալի Խմբագրությամբ 1975 Երևան Հայաստան հրատարակչություն
Кант И. Критика чистого разума. // Сочинения в 6-ти т. - Т. 3. - М., 1964. - (կան ավելի նոր հրատարակություններ)
Кант И. Пролегомены ко всякой будущей метафизике, могущей появиться как наука // Сочинения в 6-ти т. - Т. 4. Ч. I. - М.։ Мысль, 1965. - С. 67-209.
Кант И. Критика способности суждения // Сочинения в 6-ти т. - Т. 5. - М.։ Мысль, 1966. - С. 161 - 529.
Гуссерль Э. Ֆենոմենոլոգիա՝ հոդված Բրիտանական հանրագիտարանից // Логос (ամսագիր). - 1991. - № 1. - С. 12-21.
Лейбниц Г. В. Монадология / Пер. Е. Н. Боброва // Сочинения։ В 4-х т. - Т. 1. - М.։ Мысль, 1982. - С. 413 - 429
Лоренц, Конрад Кантовская доктрина априори в свете современной биологии // Человек (ամսագիր). - 1997. - № 5.
Фуко М. 5. Историческое априори и архив // Фуко М. Археология знания։ Пер. с фр. / Общ. ред. Б. Левченко. - Киев։ Ника-Центр, 1996. - С. 127 - 134.
Baehr, Jason. (2006). "A Priori and A Posteriori," Internet Encyclopedia of Philosophy.
Boghossian, Paul. (1997). "Analyticity Reconsidered," Nous, vol. 30, no. 3, pp. 360–391.
Boghossian, P. & Peacocke, C., eds. (2000). New Essays on the A Priori, Oxford։ Oxford University Press.
Descartes, René. (1641). "Meditations on First Philosophy". In Cottingham, et al. (eds.), The Philosophical Writings of Descartes, Cambridge University Press, 1984.
Fodor, Jerry. (1998). Concepts: Where Cognitive Science Went Wrong, New York։ Oxford University Press.
Fodor, Jerry. (2004). "Water's water everywhere", London Review of Books, Vol. 26, No. 20, dated 21 October 2004.
Greenberg, Robert. "Kant's Theory of A Priori Knowledge Archived 2006-09-01 at the Wayback Machine.", Penn State Press, 2001 ISBN 0-271-02083-0
Heisenberg, Werner. (1958). "Physics and Philosophy: The Revolution in Modern Science", pp. 76–92. New York։ Harper & Row.
Hume, David. (1777). An Enquiry concerning Human Understanding Archived 2008-10-07 at the Wayback Machine., Nidditch, P. N. (ed.), 3rd. ed., Oxford։ Clarendon Press, 1975.
Jenkins, C. S. (2008). A Priori Knowledge: Debates and Developments Archived 2013-01-05 at Archive.is, in Philosophy Compass 3.
Kant, Immanuel. (1781). Critique of Pure Reason, trans. N.K. Smith (London։ Macmillan, 1929). Online text
Kant, Immanuel. (1783). Prolegomena to any Future Metaphysics, Paul Carus (trans.). Online text Archived 2000-08-31 at the Wayback Machine.
Kripke, Saul. (1972). "Naming and Necessity", in Semantics of Natural Language, edited by D. Davidson and G. Harman, Boston։ Reidel. (Reprinted in 1980 as Naming and Necessity, Cambridge, MA։ Harvard University Press.)
Leibniz, Gottfried. (1714). Monadology, in Philosophical Essays, edited and translated by Roger Ariew and Daniel Garber, Indianapolis։ Hackett, 1989.
Locke, John. (1689). An Essay Concerning Human Understanding Archived 2006-08-29 at the Wayback Machine., Prometheus Books.
Stephen Palmquist. (1987). "Knowledge and Experience - An Examination of the Four Reflective 'Perspectives' in Kant's Critical Philosophy", Kant-Studien 78։2, pp. 170–200; revised and reprinted as Chapter IV in Kant's System of Perspectives։ An architectonic interpretation of the Critical philosophy. University Press of America, 1993.
Plato. (380 B.C.). Meno, in Plato: Complete Works, Cooper, J. M. (ed.), Indianapolis։ Hackett, 1997.
Sommers, Tamler։ "The buck stops—where? Living without ultimate responsibility" (The Believer, March 2003).
Quine, W. V. O. (1951). "Two Dogmas of Empiricism", The Philosophical Review, Vol. 60, pp. 20–43. (Reprinted in Quine's From a Logical Point of View, Harvard University Press, 1953.)


== Տես նաև ==
Ագնոստիցիզմ
Ապրիորի լեզու
Ապրիորի տեղեկություն
Ապրիորի հավանականություն
Ապրիորի բաշխում
Դեդուկտիվ հիմնավորում
Ինդուկտիվ հիմնավորում
Անալիթիկ-սինթետիկ տարբերակում
Լյուդվիգ Վիտգենշտայն
Դուալիզմ
Կատեգորիա (փիլիսեփայություն)
Լատիներեն արտահայտությունների ցանկ
Քլարենս Լյուիս
Մեգանյա Ռամոս
Յոհան Գոթլիբ Ֆիխտե
Շելինգ, Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Յոզեֆ ֆոն


== Հղումներ ==


== Արտաքին հղումներ ==
"A Priori and A Posteriori" - հոդված գրված Ջեյսոն Բեյրի կողմից Internet Encyclopedia of Philosophy համացանցային փիլիսոփայական հանրագիտարանում.
A priori / a posteriori - առցանց փիլիսոփայական բառարանում
"Rationalism vs. Empiricism" - հոդված գրված Պիտեր Մարկիի կողմից Stanford Encyclopedia of Philosophy/ Սթենֆորդի փիլիսոփայության հանրագիտարանում։