Homo ludens

«Homo Ludens» (լատիներենից թարգմանաբար՝ Մարդ խաղացող), հոլանդացի պատմաբան և մշակութաբան Յոհան Հայզինգայի՝ 1938 թվականին հրատարակված գիրքը, որտեղ քննարկվում է մշակույթի և հասարակության խաղի, խաղացող տարրի կարևոր դերն ու նշանակությունը։


== Արձագանք ==
«Homo Ludens»֊ը մեծ տեղ է զբաղեցնում խաղերի տեսության ուսումնասիրության մեջ։ Գրքից հետագայում ազդվել են այնպիսի տեսաբաններ, ինչպիսին են Ռոջեր Կաույան, Էրիկ Զիմերմենն ու Քեթի Սալենը։


== Առաջաբանի հակադրությունները ==
Գրքի առաջաբանում Հայզինգան հստակ ներկայացնում է, որ իր գիրքը ոչ թե մշակույթում խաղի դերի մասին է, այլ հենց մշակույթի խաղի։ Նա ասում է, որ գրքի ենթավերնագիրը սկզբում եղել է «Մշակույթի խաղը», որը խմբագիրների կողմից ուղղվել է՝ վերանվանվելով «Խաղը մշակույթում»,որը չի արտահայտում Հայզինգայի գաղափարն ճշգրտորեն և ամբողջությամբ։


== Բովանդակություն ==


=== I. Խաղի՝ որպես մշակութային երևույթի, բնույթն ու նշանակությունը ===

Խաղն ավելի հին է, քան մշակույթը, քանի որ մշակույթը, ինչքան էլ որ թերի լինի այս սահմանումը, ի հայտ է եկել մարդկային հասարակության հետ, մինչդեռ կենդանիների մոտ խաղն առկա էր դեռ վաղուց՝ առանց մարդու միջամտության։

Հայզինգան աշխատությունը սկսում է պարզաբանելով, որ կենդանիների մոտ խաղը առկա է եղել մարդկանց մոտ ի հայտ գալուց էլ ավելի վաղ։ Խաղի ամենակարևոր հատկանիշներից մեկն այն է, որ այն ինքնին զվարճանք է։
Հայզինգան առանձնացնում է այն 5 կարևոր հատկանիշները, որ խաղը պետք է ունենա՝

Խաղի մեջ ազատ կարող է մտնել յուրաքանչյուր ոք, այն ինքնին ազատությունն է։
Խաղը «սովորական» կամ «իրական» կյանքը չէ։
Խաղը «սովորական» կյանքից տարբերվում է գործողության վայրով և տևողությամբ։
Խաղը կանոններ է ստեղծում, խաղն ինքնին կանոն է։ Խաղի ժամանակ գերագույն նշանակություն է տրվում կարգ ու կանոնին։
Խաղը կապ չունի նյութական բարիքների հետ։ Այն չի հետապնդում և չի կարող բերել նյութական շահեր։


=== II. Խաղի արտահայտումը և գաղափարը լեզվում ===

Բառը և գաղափարը գիտական կամ տրամաբանական մտածողության արդյունք չեն։ Դրանք ստեղծվում են ստեղծագործ լեզվի միջոցով, այսինքն՝ բազմաթիվ լեզուների, քանի որ «գաղափարականացման» պրոցեսը տեղի է ունենում անընդհատ։

Հայզինգան շատ բան ունի ասելու տարբեր լեզուներում «խաղ» բառի մասին։ Հույները նույնացնում են այն «երեխայության», «անմտության» և «մրցակցության» հետ։ Սանսկրիտում կան խաղը կոչող տարբեր բառեր՝ «մանկական վայելքներ», «վիճակի նետում» և «ծաղր»։ Ճապոներենում խաղը համընկնում է քաղաքավարության հետ, իսկ սեմական լեզուներում՝ ծաղրի։ Գերմանական լեզուներում խաղը ընդհանրացնող-հավաքական անվանումը բացակայում է, իսկ ռոմանական լեզուներ այն թափանցել է լատիներենից՝ ենթարկվելով որոշ փոփոխությւնների։


=== III. Խաղը և մրցակցությունը՝ որպես մշակութաստեղծ գործառույթներ ===

Այս բաժնում մեր հիմնական ասելիքն այն է, որ մշակույթը ստեղծվում է խաղի միջոցով, որը սկսել են խաղալ հենց ամենասկզբից․․․ Հասարակական կյանքն ավելին է, քան զուտ կենսաբանությունը, և հենց խաղն է, որ արժեքավորում է այն։

Հայզինգան նկատի չունի, որ «խաղը վերածվում է մշակույթի»։ Նա դրանք քննարկում է առանձին, կողք կողքի, բայց որպես մեկ ամբողջություն, չնայած պնդում է, որ «խաղն առաջնային է»։


=== IV. Խաղն ու օրենքները ===

Այնուամենայնիվ, դատավորի կեղծամն ավելին է, քան մասնագիտական անտիկ կոստյումի մի մաս։ Դրա գործառույթը շատ նման է վայրենիների՝ պարերի ժամանակ կրած դիմակների գործառույթին․ այն փոխում է կրողին, դարձնում է ուրիշ մարդ"։

Հայզինգան առաջ է քաշում այն գաղափարը, որ դատավարության հիմքում ընկած են երեք տեսակի խաղեր, որոնք կարելի է վերհանել՝ ներկայիս դատավարության գործընթացը անտիկ դատավարությունների հետ համեմատելով՝

պատահականության խաղը
մրցակցություն
լեզվակռիվ


=== V. Խաղը և պատերազմը ===
Խաղը և պատերազմը համեմատելու համար Հայզինգան բերում է միջնադարյան մարտերի օրինակը, երբ մարդկանց զվարճություն պարգևելու համար գլադիատորներն ու ասպետները արյունալի կռիվներ էին տալիս, որոնց ժամանակ կարևոր էր հակառակորդին պատվազուրկ չանելը և արդար հաղթանակ տանելը։ Սրանից էլ առաջացել են «ասպետ, ասպետություն» և «միջազգային իրավունք » հասկացությունները։
Այս գլխում Հայզինգան նաև նշում է, որ առանց խաղի քաղաքակրթությունը գոյություն չի ունենա։


=== VI. Խաղը և գիտելիքը ===

Հնադարյան մարդու համար անելն ու համարձակվելը ուժ են, իսկ իմանալը մոգական ուժ է։

Այս գլխում խոսվում է հանելուկներ, գլուխկոտրուկներ լուծելու և մահվամբ պատժվելու մասին։
Հույն գուշակներ Կալխասի և Մոպսի հայտնի պատմությունը․ Տրոյայի անկումից հետո նրանք հանդիպում են։ Կալխասը ցույց է տալիս մի թզենի և հարցնում, թե քանի թուզ կա վրան։ Մոպսը ասում է 9, իսկ Կալխասը՝ 8։ Կալխասի գուշակությունը սխալ է դուրս գալիս, ինչի արդյունքում նա մահանում է։


=== VII. Խաղը և պոեզիան ===

Պոեզիան խաղի տիպիկ դրսևորում է։ Այն ստեղծվում է գրողի յուրահատուկ աշխարհում և լիովին տարբերվում է շրջապատող աշխարհից։

Եթե անգամ մի կողմ թողնենք գաղափարական բովանդակությունը և կենտրոնանանք պոեզիայի ձևի վրա, հեշտ է նկատել, որ բանաստեղծությունը ոչ այլ ինչ է, քան բառերի խաղ։


=== VIII. Առասպելաբանության տարրերը ===

Հենց որ փոխաբերությունը միտված է լինում առարկաները և երևույթները կյանքի ու շարժման մեջ նկարագրելուն, մենք գործ ենք ունենում անձնավորման հետ։ Առասպելների և ընդհանրապես, պոեզիայի ստեղծման էությունը անշունչ ու անկենդան իրերին մարդկային հատկանիշեր վերագրելն է։


=== IX. Խաղի դրսևորումները փիլիսոփայության մեջ ===

Խաղի գաղափարը բացատրելու մեր ջանքերի կենտրոնում են գտնվում հունական սոփեստները, ում կարող ենք համարել մարգարեներ, բժիշկներ և գուշակներ, ովքեր անտիկ մշակութային կյանքի ամենակարևոր կերպարներն էին։


=== X. Խաղի դրսևորումները արվեստի մեջ ===

Հենց հանդիպենք «֊իզմ» վերջածանց պարունակող բառի, ուրեմն խաղացող համայնքի հետքի վրա ենք։(խոսքը ուսմունքների մասին է)

Հայզինգան արդեն իսկ հաստատել է խաղի և պոեզիայի միջև առկա անքակտելի կապը։ Այստեղ նա ասում է, որ նույն բանը առկա է նաև խաղի և երաժշտության միջև։


=== XI. Արևմտյան քաղաքակրթությունը sub specie ludi (լատիներենից թարգմանաբար՝ խաղի ազդեցության տակ) ===
:


=== XII. Խաղը ժամանակակից քաղաքակրթության մեջ ===

Ամերիկայի քաղաքականության մեջ խաղի տարրը նկատելն ավելի հեշտ է,  քանի որ այնտեղ նախընտրական քարոզարշավ իրականացնելը ազգային սպորտին հավասարազոր բան է։

Խաղի ժամանակակից դրսևորումներն են սպորտը, որը գալիս է Անգլիայից։ Սպորտը պակաս թատերական է, քան միջնադարյան ասպետական մրցույթները։ Սպորտի մեջ առաջնություն են ստանում խմբային-կոլեկտիվ խաղատեսակները, մարմնամարզությունը և դեմոկրատիզմը։ Մրցակցային բնազդի իրացման համատեքստում է դիտարկվում նաև սկաուտների շարժումը։ Խաղի բնազդի և խաղային տարրի աստիճանական թուլացումը մշակույթի մեջ կարող է բերել մշակույթի կործանման, քաոսի և բարբարոսությունների։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
J. HUIZINGA, Homo Ludens (1949 Edition) Archived 2015-03-28 at the Wayback Machine.; Routledge & Kegan Paul Ltd