Խնձորենի

Խնձորենի (լատ.՝ Mālus), վարդազգիների ընտանիքի պտղատու ծառերի և թփերի ցեղ։
Դասը պատկանում է խնձորենիների (Maleae) ցեղին, Սալորենիների (Spiraeoídeae) ենթաընտանիքին։ Հաշվում են 36 տեսակ (1976)։ Առավել տարածված են. խնձորենի այգու կամ մշակովի (Malus domestica), որը պատկանում է ամենաշատ աճեցվող սորտին (որոնց թիվը գերազանցում է 10 000)։
Բազմաթիվ տեսակներ, որպես դեկորատիվ ծառեր աճեցնում են այգիներում և պուրակներում։ Բոլոր տեսակները լավ մեղրատու են։ Խնձորենիների բնափայտը ամուր է, հեշտ կտրվող, հարմար է կոնստրուկցիաների, նավերի պատրաստման համար։


== Հայկական տեսակներ ==
Հայաստանում տարածված է արևլյան կա կովկասյան վայրին խնձորենին. աճում է բոլոր մարզերի անտառներում։ Գրանցված է կարմիր գրքում։ Ամենուր մշակում են սովորական խնձորենին՝ իր բազմաթիվ տեսակներով։
Արևմտյան Հայաստանմ խնձորի հայրենիք էր համարվում Արտամետ գյուղը։ Հայաստանում մինչև «դեմիրճյանական» խնձորների մուտքը տարածված էին հետևյալ տեսակները.

Անարատ
Ախլախնձոր - Ընտիր խնձորի տեսակ
Մեղրախնձոր
Շաքարկենի- շատ քաղցր խնձորի տեսակ
Շաքարալմազի
Շերտավոր ամառվա
Շշի
Սոխի
Չրխկան
Պապի-սպիտակ, խոշոր, փուլփուլ և շատ համեղ տեսակ
Տափակ
Ուլի
Փոքրենի-ամառվա համեղ խնձորի տեսակ


== Կենսաբանական բնութագիր ==
Մշակովի խնձորենու բարձրությունը 2 - 10 մ է, ունի լայն բրգաձև սաղարթ։ Տերևները խոշոր են և տարբեր ձևի։ Միատուն բույս է, երկսեռ ծաղիկներով, պսակաթերթիկները սպիտակ են, հիմքի մասում՝ վարդագույն, սերմնարանը ցածրադիր է։ Խաչաձև փոշոտվող և ինքնաստերիլ է։


===== Պտուղ =====
Պտուղը՝ խնձորը կեղծ֊կլոր, կլոր-տափակավուն, օվալաձև, ձևաձև, տձև է։ Գույնը կանաչա-դեղնավուն է, դեղին, դեղնականաչավուն։ Կշռում է 30 - 500, երբեմն՝ 600 գ։
Ծաղկի բանաձևը՝ 
  
    
      
        ∗
        C
        
          a
          
            5
          
        
        
        C
        
          o
          
            5
          
        
        
        
          A
          
            (
            5
            +
            5
            )
          
        
        
        
          G
          
            (
            
              
                5
                ¯
              
            
            )
          
        
      
    
    {\displaystyle \ast Ca_{5}\;Co_{5}\;A_{(5+5)}\;G_{({\overline {5}})}}
  ։


== Տարածում ==
Խնձորենին զով կլիմայի, ցրտադիմացկուն, խոնավասեր բույս է։ Բազմանում է պատվաստներով։ Բերքատվությունը 150 - 200 ց/հա է։ Կարելի է մշակել Հայաստանի բոլոր գոտիներում։ Հատկապես լավ է աճում Գուգարքի, Սպիտակի, Թումանյանի, Ստեփանավանի, Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Հայաստանի հարավարևելյան, ինչպես նաև Սևանի ավազանի և Գյումրու սարահարթի շրջաններում։
Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում կա խնձորենու 500 սորտ։ Տարածված Հյուսիսային կիսագնդի տաք գոտում։ Առավել տարածված են սովորական, անտառային, արևելյան, ցածրաճ, սիբիրական և չինական տեսակները։ Խնձորենու հայրենիքը համարում են Կովկասը և Միջին Ասիան։ Սակայն, հավանաբար, եղել են նաև ընտանեցման ուրիշ օջախներ, քանի որ երկրագնդի շատ շրջաններում աճում են վայրի խնձորենու բազմաթիվ տեսակներ, որոնցից ստացվել է ավելի քան 20 հազար սորտ։
ՀՀ-ում տարածված է արևելյան կամ կովկասյան վայրի խնձորենին. աճում է բոլոր մարզերի անտառներում։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ Ամենուր մշակվում է սովորական խնձորենին՝ բազմաթիվ սորտերով։


== Տեսակներ ==
Հայտնի է 36 տեսակ, առավել տարածված են.

Խնձորենի կուլտուրական (M. domestica)
անտառային (M. sylvestris)
արևելյան (M. orientalis)
Խնձորենի ցածրաճ (M. pumila)
Խնձորենի սիբիրական (M. baccata)
Խնձորենի չինական (M. prunifolia)։


== Խնձորի պտուղներ ==
Պարունակում է շաքարներ (5 - 15%), թթուներ (0,2-1,5%), պեկտիններ, սպիտակուցներ, վիտամիններ (
  
    
      
        A
        ,
        B
        ,
        C
      
    
    {\displaystyle A,B,C}
  )։ Օգտագործվում է թարմ, մասամբ չորացրած։ Պտղից պատրաստում են կոմպոտ, ջեմ, պովիդլո, պաստեղ, ժելե, ստանում հյութեր, գինի, օղի։


=== Սորտեր ===
Վաղահասներից սորտերից են՝Պապիրովկա
Վիրգինկա
վարդագույն
Աստրախանի
ԿարմիրԱշնանայիններից են՝Ռենետ
Լանդսբերգա
Պարմեն
Զիմնի զոլոտոյ
Բելֆլոր դեղինՁմեռայիններից են՝Ռենետ սիբիրական,
Ռենեա բումաժնի,
Պեպին-լոնդոնկա,
Ռենեա օռլյանի


== Տես նաև ==
Խնձոր


== Ծանոթագրություններ ==