Կոլումբիա (գետ)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կոլումբիա (այլ կիրառումներ)Կոլումբիա (անգլ.՝ Columbia), գետ ԱՄՆ-ի և Կանադայի արևմուտքում։ Երկարությունը 2000 կմ² է, ավազանը՝ 670 հազար կմ²։ Սկիզբ է առնում Ժայռոտ լեռներից՝ Կոլումբիա լճից, հոսում Ապեր Առոու և Lոուեր Առոու լճերով, ապա՝ Կոլումբիական սարավանդի նեղ ու խոր կիրճերով, կտրում Կասկադյան լեռներն ու թափվում Խաղաղ օվկիանոս։
Գլխավոր վտակը Սնեյկն է։ Հորդանում է գարնանն ու ամռանը։ Ջրառատ Կոլումբիան ունի ձնա-սառցադաշտային սնում և լեռնային արագընթաց ջրային հոսք։ Ջրի մեծ քանակությունը և բարձրությունների զգալի տարբերությունները համեմատաբար կարճ հեռավորության վրա նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում հիդրոէլեկտրակայանների ստեղծման համար։ Կոլումբիան համարվում է Հյուսիսային Ամերիկայի ամենաշատ էլեկտրաէներգիա արտադրող գետը։ Կոլումբիայի վրա կառուցված են 14 հիդրոէլեկտրակայան՝ Զոն Դեյ, Գրանդ Կուլի, Չիֆ Զոզեֆ և այլն։ Նավարկելի է գետաբերանից սկսած 450 կմ։
Կոլումբիա գետը հատում է կանադական Բրիտանական Կոլումբիա նահանգը, ինչպես նաև ամերիկյան Վաշինգտոն և Օրեգոն նահանգները։ Երկարությունը 2000 կմ է։
Եվրոպացիներից առաջին անգամ գետով իջել են 1805-1807 թվականներին, Լյուիսի և Կլարկի արշավախմբի անդամները։ 1806-1811 թվականներին գետի ավազանն ուսումնասիրել և քարտեզագրել է մորթավաճառ և քարտեզագիր Դևիդ Թոմփսոնը։ Նա նաև առաջին մարդն էր, ով անցել է գետը ակունքից մինչև գետաբերան։


== Անվանում ==
Անվանվել է ի պատից ամերիկյան «Կոլումբիա» նավի, որով բոստոնցի նավապետ Ռոբերտ Գրեյը 1792 թվականին առաջին անգամ մտավ այդ գետաբերան։


== Հոսք ==
Գետը սկիզբ է առնում կանադական Բրիտանական Կոլումբիա նահանգում, Ժայռոտ լեռներում, այն վայրերից, որոնք հայտնի են Հազարավոր գագաթների հարթավայր անունով։ Այն սկիզբ է առնում Կոլումբիա լճից ծովի մակարդակից 820 մետր բարձրության վրա։ Հազարավոր գագաթների հարթավայրը իրենից ներկայացնում է լայն, երկար սառցադաշտային հարթավայր, որը բաժանում է Կանադական Ժայռոտ լեռները և Կոլումբիա լեռները։ Առաջին 320 կմ գետը հոսում է հյուսիսարևմտյան ուղղությամբ Հազարավոր գագաթների հարթավայրով՝ սկզբում հոսելով Ուինդերմեր լճի, այնուհետև՝ Կինբասկետ լճի միջով։ Շրջանցելով Սելկիրկ լեռնաշղթայի հյուսիսային մասը, գետը սրընթաց թեքվում է դեպի հարավ և հոսում է այսպես կոչվող Բիգ-Բենդ վայրով՝ անցնելով Ռեվելստոկ և Արրոու լճերով։ Արրոու լճից ներքև գետը հոսում է Կասլգար քաղաքի կողքով՝ այն վայրով, որտեղ Կոլումբիա գետի մեջ է թափվում նրա ձախ վտակ Կուտենեյը։ Մյուս խոշոր վտակը՝ Պանդ Օրեյ գետը, թափվում է Կոլումբիա գետի մեջ ԱՄՆ սահմաններից 3 կմ դեպի հյուսիս։
Այնուհետև գետը շարունակում է հոսել հարավային ուղղությամբ՝ հոսելով Վաշինգտոն նահանգի արևելյան մասով, իսկ գետի մեջ Սպոկան վտակի թափվելու ժամանակ, այն իր ուղղությունը փոխում է դեպի արևմուտք։ Կոլումբիա գետի մեջ աջ վտակ Օկանոգանի թափվելու վայրում, գետը կրկին թեքվում է հարավ, իսկ Ուենատչի գետի թափվելուց՝ թեքվում է հարավ-արևելք։ Միանալով իր ամենախոշոր վտակի՝ Սնեյք գետի հետ, Կոլումբիա գետը կտրուկ թեքվում է հարավ և սահման է գոյացնում Վաշինգտոն և Օրեգոն նահանգների միջև 497 կմ երկարությամբ, այնուհետև թափվում Խաղաղ օվկիանոս։


== Ավազան ==

Գետի ավազանի մակերեսը ավելի քան 670 հազար կմ² է։ Ավազանը ներառում է Այդահո նահանգի համարյա ամբողջ տարածքը, Վաշինգտոն և Օրեգոն նահանգների զգալի մասը, ինչպես նաև կանադական Բրիտանական Կոլումբիա նահանգի մի մասը, բացի այդ նրա մեջ են մտնում Մոնտանա, Վայոմինգ, Յուտա և Նևադա նահանագների փոքր մասերը։ Գետի ավազանի մակերեսը կարելի է համեմատել այնպիսի պետության տարածքի հետ, ինչպիսին է Ֆրանսիան։ Կոլումբիա գետի 1200 կմ հոսքը կամ նրա ավազանի մոտ 85 %-ը գտնվում է ԱՄՆ-ի սահմաններում։ Դա Միացյալ Նահանգների 12-րդ ամենաերկար և ավազանի մակերեսի մեծությամբ 6-րդ գետն է երկրում։ Կանադայում, որտեղ Կոլումբիան հոսում է 801 կմ երկայնությամբ և ջրհավաքի մակերեսը 103 000 կմ² է, այն զբաղեցնում է 23-րդ տեղը իր երկարությամբ և 13-րդ տեղը՝ ավազանի մակերեսով։ Կոլումբիայի ավազանի մեծ մասը գտնվում է արևելքում՝ Ժայռոտ լեռների և արևմուտքում՝ Կասկադյան լեռների միջև։ Ջրհավաքի տարածքում գտնվում է ամերիկյան ազգային Գրանդ Տիտոն պարկը և Ելոուսթոունը, Գլեյշեր, Մաունթ Ռեյնիր և Նորտ Քասքեյդս ազգային պարկերի մասերը, ինչպես նաև կանադական Կուտենեյ, Յոհո, Գլեյշեր և Մաունթ Ռեվելսթոք ազգային պարկերը։
2000 թվականի տվյալներին համաձայն, Կոլումբիայի ավազանի մոտակայքում բնակվում է մոտ 6 միլիոն մարդ, որոնցից մոտ 2,4 մլն-ը՝ Օրեգոնում, 1,7 մլն-ը՝ Վաշինգտոնում, 1 մլն-ը՝ Այդահոյում, 0,5 մլն-ը՝ Բրիտանական Կոլումբիայում։ Տարածքի բարձրությունը փոփոխվում է ծովի մակարդակից, գետաբերանում մինչև 4392 մ ծովի մակարդակից (Ռեյնիր լեռ)։ Բավականին բազմազան ռելիեֆով են պայմանավորված նաև տարածաշրջանի կլիմայական ուժեղ տարբերությունները։ Բարձր լեռնային շրջաններին բնորոշ են ցուրտ ձմեռը և կարճ զով ամառը։ Ներքին շրջաններին բնորոշ են նաև զգալի ջերմաստիճանային ամպլիտուդաները և ուժեղ երաշտները։ Տարեկան միջին տեղումների քանակը փոփովում է ավելի քան 2500 մմ-ից Կասկադյան լեռներում մինչև 200 մմ-ից քիչ որոշ ներքին շրջաններում։ Ընդ որում ավազանի տարածքի մեծ մասը տարեկան ստանում է 300 մմ-ից քիչ տեղումներ։
Կոլումբիայի ավազանը սահմանակցում է Հյուսիսային Ամերիկայի բազմաթիվ այլ ջրհավաքների հետ։ Արևելքում՝ ամերիկյան մայրցամաքային ջրբաժանով անցնում է Միսսուրի-Միսսիսիպի ավազանի հետ սահմանը, որի ջուրը թափվում է Ատլանտյան օվկիանոսի Մեքսիկական ծոցը։ Հյուսիս-արևելքում Կոլումբիայի ավազանը սահմանակցում է Սասկաչևան գետի-Վինիպեգ լճի-Նելսոն գետի ջրհավաքների հետ, որի ջրերը թափվում են Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի Հուդզոնի ծոցը։ Հյուսիսային սառուցյալ, Խաղաղ և Ատլանտյան օվկիանոսների ջրհավաքները հատվում են նույն կետում՝ Տրիպլ Դիվայդ Պիկ լեռան գագաթի վրա, որը գտնվում է Մոնտանա նահանգում։ Հյուսիսում Կոլումբիայի ավազանը սահմանակցում է Աթաբասկա-Նևոլնիչյա-Մակենզի գետերի ավազանների հետ, որոնց ջրերը թափվում են Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս, իսկ հյուսիս-արևմուտքում՝ Ֆրեյզեր գետի ջրհավաքի հետ, որը թափվում է Խաղաղ օվկիանոս։ Հարավ-արևելքում Կոլումբիան սահմանակցում է Ուինդ-Ռիվեր-Կոլորադո ջրհավաքի հետ, որը թափվում է Խաղաղ օվկիանոսի Կալիֆոռնիայի ծոցը։ Կոլումբիայի, Կոլորադոյի և Միսսուրիի ավազանները հանդիպում են Ուինդ Ռիվեր լեռնաշղթայի շրջանում, Վայոմինգ նահանգում։ Հարավում Կոլումբիա ջրհավաքը սահմանակցում է Մեծ Ավազան կոչվող շրջանի հետ, իսկ հարավ-արևմուտքում՝ մի քանի ոչ խոշոր ջրհավաքների հետ, որոնցից ամենամեծը Կլամատ գետն է։


== Վտակներ և ջրի ծախս ==

Կոլումբիան ընդունում է ավելի քան 60 վտակ, որոնցից ամենախոշորներն են՝ Սնեյքը, Ուիլամեթը, Կուտենեյը և Պենդ Օրեյլը։ Այս չորս գետերից յուրաքանչյուրի ջրի միջին ծախսը ավելի քան 570 մ ³/վ և գետի ավազանի մակերեսը ավելի քան 52 000 կմ ² է։ Ամենախոշոր վտակը Սնեյք գետն է։ Գետերի միախառնման կետում Սնեյքի երկարությունը գերազանցում է Կոլումբիայի երկարությանը, բացի այդ, Սնեյքի ավազանի մակերեսը այդ հատվածում նույնպես Կոլումբիայի ավազանի տարածքից մեծ է։

Կոլումբիա գետի ջրի միջին ծախսը մոտ 7500 մ ³/վ է, ինչը դարձնում է այն ԱՄՆ չորրորդ գետը այդ ցուցանիշով և խոշորագույն հյուսիսամերիկյան գետը ջրի հոսքի ծավալով, որը թափվում է Խաղաղ օվկիանոս։ Կանադայի և ԱՄՆ-ի սահմանների միջև գետի հատման կետում ջրի միջին հոսքը կազմում է 2800 մ³/վ, այն դեպքում, երբ ավազանի մակերեսը ավելի մեծ է տվյալ վայրից մոտ 103 000 կմ² (Կոլումբիայի ամբողջ ջրհավաքի 15 %-ը)։ Ջրի ամենամեծ ծախսը գրանցվել է 1894 թվականի հունիսին Տե Դալս քաղաքում, երբ գետը դեռ արգելափակված չէր ամբարտակով, և կազմել է մոտ 35 000 մ³/վ։ Ամենացածր ջրի ծախսը գրանցվել է նույն քաղաքում 1968 թվականի ապրիլի 16-ին։ Այն կազմել է ընդամենը 340 մ³/վ։ Տե Դալսը գտնվում է Կոլումբիայի գետաբերանից 310 կմ հեռավորության վրա, ջրհավաքի մակերեսը տվյալ վայրից վերև մոտ 610 000 կմ² է (գետի ամբողջ ավազանի 91%)։


== Ծանոթագրություններ ==