Հավայան թագավորություն

Հավայան թագավորություն (հավայերեն Hawaiʻi), պետություն, որը գոյություն է ունեցել Հավայան կղզիներում 19-րդ դարում։


== Պատմություն ==
18-րդ դարում Հավայան կղզիներում գոյություն ունեին չորս կիսապետական ​​միավորումներ։ Երկարատև երկպառակությունից հետո թագավոր Կամեհամեհա I-ին (1758-1819) 1810 թվականին հաջողվեց եվրոպական զենքի օգնությամբ միավորել կղզիները և հիմնել դինաստիա, որը կառավարեց Հավայան կղզիները հաջորդ 85 տարիներին։
19-րդ դարում ամերիկյան կետորսական նավերը հաճախ ձմեռում էին թագավորության կղզիներում։ Հավայի են այցելել հետախույզներ, առևտրականներ և արկածախնդիրներ։ Հարյուրամյակի կեսերին թագավորությունն արդեն ուներ դպրոցներ, եկեղեցիներ, պանդոկներ և առևտրային ձեռնարկություններ։ Ժամանակի ընթացքում Հավայիում տարածվեց քրիստոնեությունը՝ բողոքականության և կաթոլիկության տեսքով, ինչը մեծապես խարխլեց տեղական մշակույթն ու ավանդույթները։
Եվրոպացիների հետ Հավայան կղզիներում ի հայտ եկան կղզու բնակիչներին նախկինում անհայտ հիվանդություններ, որոնց դեմ նրանք չունեին իմունիտետ (համաճարակային պարօտիտ, կարմրուկ և այլն)։
1815-1816 թվականներին Ռուս-ամերիկյան ընկերությունը փորձեց հաստատվել Կաուայ կղզում և նույնիսկ մի քանի ամրոցներ կառուցեց կղզում։ Այնուամենայնիվ, 1817 թվականին ռուսական արշավախումբը, որը ղեկավարում էր Է. Ի. Շեֆերը, վտարվեց Հավայան թագավորի կողմից իր առաջնորդի չափազանց մեծ հավակնությունների և ամերիկացի կապիտանների ինտրիգների պատճառով։
1820 թվականին Հավայան թագավորություն միսիոներների ժամանումից հետո փոքրաթիվ սպիտակամորթ բնակչությունը սկսում է ավելի շատ ազդեցություն ունենալ Հավայան միապետների վրա։ 1826 թվականին թագավորությունում մտցվեց առաջին հարկը՝ առևտրից և նավաշինությունից ստացված եկամուտներից։ 1840 թվականին սպիտակամորթ փոքրամասնությունը պահանջեց, որ Կամեհամեհա III-ը (կառավարել է 1825-1854 թվականներին) սահմանադրություն ընդունի։
Հետագա տարիներին ԱՄՆ-ի հետաքրքրությունը թագավորության նկատմամբ մեծացավ, և արդյունքը դարձավ փոխադարձության պայմանագրի ստորագրումը (Փոխադարձության պայմանագիր, 1875թ.), որն ըստ էության ազատ առևտրի համաձայնագիր էր և երաշխավորում էր հավայան շաքարի անմաքս տրամադրումը Միացյալ Նահանգներ՝ ամերիկացիներին տալով հատուկ տնտեսական արտոնություններ։ 1887 թվականին պայմանագիրը երկարաձգվեց, և ԱՄՆ-ն իրավունք ստացավ Փերլ Հարբորում ռազմածովային բազա կառուցել։
Հավայան կղզիների վերջին թագավորը՝ Կալակաուան (1874-1891), կորցրեց պլանտատորների աջակցությունը՝ իր շռայլության և Հավայան մշակույթի վերստեղծման փորձերի պատճառով։ 1887 թվականին աշխարհազորայինները սպիտակամորթներին ստիպեցին ընդունել նոր սահմանադրություն, որը կոչվում էր «Սվինի համաձայնագիր»։ Նա խստորեն սահմանափակեց թագավորական լիազորությունները և ընտրության իրավունք մտցրեց Հավայան կղզիների հարուստ բնակիչների համար, որոնք, որպես կանոն, ամերիկացիներ և եվրոպացիներ էին։
1891 թվականին գահ բարձրացավ թագուհի Լիլիուոկալանին (1836-1917), ով անմիջապես քայլեր ձեռնարկեց «Սվինի համաձայնագրի» վերացման համար։ Նա ներկայացրել է նոր սահմանադրության նախագիծ, որը, սակայն, մերժվել է կառավարության կողմից։ Հավային ԱՄՆ-ին միացնելու կողմնակիցները դավադրություն էին կազմակերպել թագուհու դեմ։ 1893 թվականի հունվարի 17-ին դավադիրները ամերիկյան «Բոստոն» նավի նավաստիների աջակցությամբ պետական ​​հեղաշրջում կատարեցին։ ԱՄՆ կառավարությունը հրաժարվել է անեքսիա կատարել՝ նշելով, որ միապետության տապալումը, որում օգտագործվել են ամերիկյան զորքերը, իրականացվել է ժողովրդի կամքին հակառակ։ Այնուամենայնիվ, թագավորությունը դադարեց գոյություն ունենալ, և Հավայան կղզիներում ներդրվեց կառավարման հանրապետական ​​ձև։


== Զինված ուժեր ==
Սկզբում թագավորությունը չուներ կանոնավոր զինված ուժեր, սակայն աստիճանաբար ստեղծվեց բանակ՝ կենտրոնացված վերահսկողության ներքո։ Թագավորը կարող էր հույս դնել միայն առանձին ցեղերի մարտիկների վրա։ Զինված խմբավորումները և նավատորմը օգտագործում էին ինչպես ավանդական կանոներ, այնպես էլ զենքի և համազգեստի որոշ եվրոպական տարրեր, ինչպիսիք են բնական նյութերից պատրաստված սաղավարտները, ինչպես նաև թնդանոթներ, մուշկետներ և որոշ ժամանակ անց, եվրոպական նավեր։ 1819 թվականին Կամեամեա թագավորի մահից հետո նրա որդին արդեն ուներ տասնյակ հազարանոց բանակ։ Սա օգնեց դադարեցնել Կուամոյի ապստամբությունը 1819 թվականին և Կաուայ կղզու ապստամբությունը 1824 թվականին։
Մի շարք համաճարակներից հետո զինված ուժերը կրճատվեցին մինչև 500 մարդ և գործնականում դադարեցին գոյություն ունենալ։ Միայն 1870-ական թվականներին եվրոպական մոդելով կազմավորվեցին կանոնավոր զինված ուժեր, որոնց հիմքում ընկած էր մինչև 600 հոգուց բաղկացած թագավորական գվարդիան՝ 8-14 հրացաններով։ Անհրաժեշտության դեպքում նրանք ակնկալում էին հավաքել աշխարհազորին։ Հավայան կղզիների բանակը ցրվեց 1893 թվականի հեղաշրջումից հետո։


== Տես նաև ==
Հավայի
Հավայան կղզիներ


== Ծանոթագրություններ ==