Ռոբերտ Լաֆոլետ

Ռոբերտ Մարիոն Լաֆոլետ ավագ (անգլ.՝ Robert Marion La Follette, Sr., հունիսի 13, 1855(1855-06-13), Primrose, Դեյն, Վիսկոնսին, ԱՄՆ - հունիսի 18, 1925(1925-06-18), Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ, 1924 թվականին ԱՄՆ նախագահի թեկնածու։ Առաջադիմական կուսակցության անդամ է։


== Կենսագրություն ==

Վիսկոնսինի ագարակատերերի ընտանիքում հինգ երեխաներից կրտսերն էր, հայրական գծով ծագել է ֆրանսիացի հուգենոտներից, մայրական գծով՝ շոտլանդացիներից։ 1879 թվականին ավարտելով Վիսկոնսինի համալսարանը՝ զբաղվել է իրավաբանական գործունեությամբ և 1880 թվականին ընտրվել է շրջանային դատախազ։


=== Արագ քաղաքական թռիչք ===
Քաղաքական գործունեության ընթացքում եղել է ԱՄՆ Կոնգրեսի վիսկոնսինցի անդամ (1884-1891), նահանգապետ (1901-1906), Վիսկոնսինից սենատոր (1906-1925)։
1890 թվականի ընտրություններում Դեմոկրատական կուսակցության ջախջախիչ համազգային հաղթանակի հետևանքով կորցնելով պաշտոնը Կոնգրեսում՝ երկու անգամ փորձել և երեք անգամ ընտրվել է Վիսկոնսինի նահանգապետ՝ տպավորիչ բարեփոխումների ծրագրով։ Պաշտոնում առաջընթաց է արձանագրվել երկաթուղային փոխադրումների կարգավորման հարցում. մշտական հանձնաժողովի ստեղծում, որը վերահսկել է երկաթուղային ընկերությունների կողմից մատուցվող ծառայությունների որակը և սակագների սահմանումն ու դրանց հարկման բարձրացումը։


=== Առաջադեմ հանրապետական ===
Ռոբերտ Լաֆոլետը հանրապետականների միջև քննադատել է ավելի պահպանողական քաղաքականությունը և դեռևս 1900-ական թվականներին փորձել է Վիսկոնսինի Հանրապետական կուսակցության առաջադեմ թև ստեղծել։ Սակայն 1912 թվականին առաջադեմականների շրջանում առաջատար է դարձել հանրապետական նախկին նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը, որը հեռացվել էր Հանրապետական կուսակցությունից։ 1906 թվականին, դառնալով սենատոր, Թեոդոր Ռուզվելտի և նրա իրավահաջորդ Ուիլյամ Հովարդ Թաֆտի՝ Կոնգրեսում կարևորագույն առաջադիմական ձայներից մեկի վարչակազմի ժամանակ նպաստել է 1910 թվականին Մանն Էլքինսի հակաթրեսթյան օրենքի ընդունմանը։
1911 թվականին հանդես է եկել որպես Ազգային Առաջադիմական հանրապետական լիգայի «սկզբունքների հռչակագրի» համահիմնադիր ու հեղինակ, որը հանդես է եկել թրեստների տնտեսական և քաղաքական իշխանության վերացման և սոցիալական պաշտպանության մասին դաշնային օրենսդրության ընդունման հակամենաշնորհային ծրագրով, ինչպես նաև ընտրական օրենսդրության ժողովրդավարացման պահանջներով (ներառյալ համընդհանուր ընտրական իրավունքի ներդրումը, այդ թվում՝ կանանց, փրայմերիզների, հանրաքվեների և սենատորների ուղղակի ընտրությունների համար)։
Սակայն նա արժանացել է Թեոդոր Ռուզվելտի հավանությանը, որը նրան չափազանց արմատական է համարել, և 1912 թվականի Հանրապետական կուսակցության համագումարում Լաֆոլետը չի կարողացել աջակցություն ստանալ ոչ իր ծրագրի, ոչ էլ նախագահական ընտրություններում իր թեկնածության համար (պատճառներից մեկը նրա կողմից դստեր հիվանդության մասին լուր ստանալուց հետո տրված ձախողված խոսքն էր)։ Միայն Ռուզվելտի թևի վերջնական տարանջատումից հետո Լաֆոլետը կարողացել է դառնալ հանրապետականների ձախ թևի միանշանակ առաջնորդը։


=== Առաջին համաշխարհային պատերազմ և հեղափոխություն Ռուսաստանում ===

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո պաշտպանել է Վուդրո Վիլսոնի վարչակազմի` պատերազմին չմիջամտելու սկզբնական քաղաքականությունը, սակայն կտրուկ դատապարտել այն Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ մտնելուց հետո։ Դրական է արտահայտվել 1917 թվականին Ռուսաստանում տեղի ունեցած հեղափոխության վերաբերյալ, դատապարտել Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ զինված ներխուժումը և բոլշևիկների մասին արտահայտվել որպես «արդյունաբերական ժողովրդավարության կողմնակիցներ»։ Հավասարապես քննադատական էր նրա վերաբերմունքը ԱՄՆ-ում հակակոմունիստական քաղաքականության՝ «կարմիր հիստերիայի», «Պալմերի ցույցերի» և Սոցիալիստական կուսակցության առաջնորդ Յուջին Դեբսի բանտային բանտարկության նկատմամբ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Սենատի «անհաշտ» դաշինքի կազմով (որը ներառում էր ինչպես առաջադեմ, այնպես էլ պահպանողական հանրապետականներ) քվեարկել Է ԱՄՆ-ի կողմից Վերսալի 1919 թվականի խաղաղ պայմանագրի վավերացման և Ազգերի լիգա մասին որոշումների մտնելու դեմ։
1920 թվականի Հանրապետական կուսակցության համագումարում Լաֆոլետը հայտնվեց փոքրամասնության մեջ։ Նրա թեկնածու Ուորեն Գարդինգի հաղթանակից հետո Լաֆոլետը մի խումբ սենատորների և կոնգրեսականների հետ Արևմուտքի ու Հարավի գյուղատնտեսական Նահանգներից ստեղծել է «ֆերմերային բլոկ», որը հաջողություններ է արձանագրել գյուղատնտեսական վարկավորման համակարգի ընդլայնման գործում։


=== 1924 թվականի նախագահական ընտրություններ ===
1924 թվականի ընտրություններում Լաֆոլետի նոր առաջադիմական կուսակցությունը (մասամբ ռուզվելտովսկու նախկին շարունակությունը), որը կոչ էր անում ազգայնացման երկաթուղիների և հիդրոէներգետիկայի ձեռնարկությունների, խոշոր կապիտալի հարկման բարձրացման, սոցիալական այլ բարեփոխումների, ներկայացնում էր ֆերմերների և աշխատողների կոալիցիան։
Լաֆոլետի թեկնածությունը պաշտպանել է Սոցիալիստական կուսակցությունը, աշխատանքի ամերիկյան ֆեդերացիան, երկաթուղային արհմիությունները, առաջադեմ քաղաքական գործողությունների համար կոնֆերանսը և մի շարք այլ կազմակերպություններ, որոնք միավորվել են առաջադիմական բլոկում («Լաֆոլետի շարժում»)։ Այսպիսով, նրա ետևից համախմբվել է ամերիկյան ձախերի մեծամասնությունը (զգալի բացառությամբ կոմունիստների, որոնք բազմիցս փոխել են նրա նկատմամբ վերաբերմունքը, սակայն մերժվել են Լաֆոլետի կողմից 1923 թվականին ԽՍՀՄ կատարած այցից հետո, որտեղ նա նկատել է քաղաքացիական իրավունքների հետ կապված ոչ բավարար իրավիճակ)։ Լաֆոլետին հայտնի դեմքերից աջակցում էին Մարգարետ Սանգերը, Ուիլյամ Դուբոիզը, Թորստեյն Վեբլենը, Հարոլդ Իկեսը։ Փոխնախագահի թեկնածու է դարձել առաջադիմական դեմոկրատ Բերտոն Ուիլերը, որը հրաժարվել է պաշտպանել դեմոկրատական կուսակցության թեկնածու Ջոն Դևիսին։
Լաֆոլետի անունը քվեաթերթիկում է հայտնվել բոլոր նահանգներում, բացի Լուիզիանայից։ Նա ստացել է ձայների 17 %-ը (20-րդ դարի սկզբից ի վեր երրորդ լավագույն արդյունքը «երրորդ ուժերի» շարքում 1912 և 1992 թվականների ընտրություններից հետո), բայց հաղթել է միայն հայրենի Վիսկոնսինում։ Հաջորդ 1925 թվականին նա մահացել է, սակայն նրա ընտանիքը շարունակել է կուսակցական քաղաքական ակտիվությունը Վիսկոնսինում՝ պարբերաբար կոալիցիայի մեջ մտնելով հանրապետականների կամ դեմոկրատների հետ։ Օրինակ, 1932 թվականին Լաֆոլետի որդին մասնակցել է դեմոկրատ Ֆրանկլին Ռուզվելտի նախընտրական արշավին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


=== Կենսագրություն ===
Brøndal, Jørn, "The Ethnic and Racial Side of Robert M. La Follette," Journal of the Gilded Age and Progressive Era, (2011) 10(3): 340-353
Burgchardt, Carl R., Robert M. La Follette, Sr.: The Voice of Conscience  Greenwood Press. 1992; on his oratory, with selected speeches.
Drake, Richard. The Education of an Anti-Imperialist Robert La Follette and U.S. Expansion (University of Wisconsin Press; 2013) 533 pages; celebration of his antiwar & anti-imperialist positions excerpt and text search
Garraty, John A., "Robert La Follette: The Promise Unfulfilled" American Heritage (1962) 13(3): 76–79, 84–88. ISSN 0002-8738 article.
Hale William Bayard (June 1911)։ «La Follette, Pioneer Progressive: The Story of "Fighting Bob", The New Master Of The Senate And Candidate For The Presidency»։ The World's Work: A History of Our Time XXII: 14591–14600։ Վերցված է July 10, 2009 
La Follette, Belle C. and Fola La Follette. Robert M. La Follette 2 vols., (1953), detailed biography by his wife and his daughter
Scroop, Daniel. "A Life in Progress: Motion and Emotion in the Autobiography of Robert M. La Follette," American Nineteenth Century History (March 2012) 13#1 pp 45–64.
Thelen, David Paul, The Early Life of Robert M. La Follette, 1855–1884. (1966).


=== Հատուկ հետազոտություններ ===
Brøndal, Jørn, Ethnic Leadership and Midwestern Politics: Scandinavian Americans and the Progressive Movement in Wisconsin, 1890–1914. (2004), on his ties with Scandinavian-American leaders.
Buenker, John D., The History of Wisconsin. Volume IV The Progressive Era, 1893–1914 (1998), detailed narrative and analysis.
Buhle Mary Jo, Buhle Paul, Kaye Harvey J., eds. (1994)։ The American Radical։ Routledge։ ISBN 978-0415908047 
Cooper, Jr. John Milton (2004)։ «Why Wisconsin? The Badger State in the Progressive Era»։ The Wisconsin Magazine of History 87 (3): 14–25։ JSTOR 4637084 
Margulies, Herbert F., The Decline of the Progressive Movement in Wisconsin, 1890–1920 (1968), detailed narrative.
Maxwell, Robert S. La Follette and the Rise of the Progressives in Wisconsin. Madison, Wis.: State Historical Society of Wisconsin, 1956.
Miller, Karen A. J., Populist Nationalism: Republican Insurgency and American Foreign Policy Making, 1918–1925 Greenwood Press, 1999.
Wolraich Michael (2014)։ Unreasonable Men: Theodore Roosevelt and the Republican Rebels Who Created Progressive Politics։ St. Martin's Press։ ISBN 9781137438089 


== Արտաքին հղումներ ==
The Career of Robert M. La Follette - documentary coverage at the Wisconsin Historical Society
Free Speech and the Right of Congress to Declare the Objects of the War
Statement of Robert La Follette Sr. on Communist Participation in the Progressive Movement, 26 May 1924


== Աղբյուրներ ==
Buenker John D. (Autumn 1998)։ «Robert M. La Follette's Progressive Odyssey»։ The Wisconsin Magazine of History 82 (1): 2–31։ JSTOR 4636775 
Margulies Herbert (1997)։ «Robert M. La Follette as Presidential Aspirant: The First Campaign, 1908»։ The Wisconsin Magazine of History 80 (4): 258–279։ JSTOR 4636705 
Margulies Herbert F. (1976)։ «Robert M. La Follette Goes to the Senate, 1905»։ The Wisconsin Magazine of History 59 (3): 214–225։ JSTOR 4635046 
Shideler James H. (1950)։ «The La Follette Progressive Party Campaign of 1924»։ The Wisconsin Magazine of History 33 (4): 444–457։ JSTOR 4632172 
Thelen David P. (1976)։ Robert M. La Follette and the Insurgent Spirit։ Little, Brown։ ISBN 978-0316839273  
Unger Nancy C. (2000)։ Fighting Bob La Follette: The Righteous Reformer։ The University of North Carolina Press։ ISBN 978-0807825457