Թովմա Աքվինացի

Թովմա Աքվինացի (լատ.՝ Thomas Aquinas, իտալերեն՝ Tommaso d'Aquino, 1225, Ռոկասեկա, Ակվինո, Սիցիլիայի թագավորություն - մարտի 7, 1274, Ֆասսանովա աբբայություն, Հռոմ, Պապական մարզ), իտալացի աստվածաբան, փիլիսոփա, օրթոդոքսալ (ուղղափառ) սխոլաստիկայի համակարգող, կաթոլիկ եկեղեցու հայր, հորջորջվել է որպես՝ Doctor Angelicus, Doctor Universalis, «princeps philosophorum» («փիլիսոփաների արքայազն»), թոմիզմի փիլիսոփայական ուղղության հիմնադիր, դոմինիկյան միաբանության անդամ, 1879 թ-ից ճանաչվել է ամենահեղինակավոր կաթոլիկ կրոնական փիլիսոփա։ Կապել է կաթոլիկ եկեղեցու դավանաբանությունը (մասնավորապես, Օգոստինոս Երանելու գաղափարները) Արիստոտելի փիլիսոփայության հետ։ Ձևակերպել է Աստծո գոյության հինգ ապացույցները։ Ընդունելով բնական գոյության և մարդկային բանականության համեմատական ինքնուրույնությունը՝ գտնում էր, որ բնությունն ավարտվում է վերին օգնության, բանականությունը՝ հավատի, գոյի զուգադրության վրա հիմնված փիլիսոփայական իմացությունն ու բնական աստվածաբանությունը՝ գերբնական հայտնության մեջ։
Եղել է բնական աստվածաբանության գլխավոր, դասական ջատագովը, թոմիզմի հայրը։  Արևմուտքի մտքի վրա նրա ազդեցությունը նկատելի է. արդի փիլիսոփայության զգալի մասը զարգացրել է նրա գաղափարները կամ հակադրվել դրանց՝ հատկապես բարոյագիտության, բնական օրենքի, մետաֆիզիկայի և քաղաքագիտության տեսության բնագավառներում։  Ի տարբերություն այն ժամանակներում եկեղեցում տարածում գտած շատ հոսանքների՝ Թովման վերցրեց Արիստոտելի առաջ քաշած մի շարք գաղափարներ և փորձեց դրանք սինթեզել քրիստոնեության սկզբունքների հետ։ Նրա ամենահայտնի աշխատություններն են «Disputed Questions on Truth» (1256-59), «Summa contra Gentiles» (1259-1265)  և  Summa Theologiae  (1265-1274): Աքվինացու գրավոր ժառանգության կարևոր մասն են կազմում նաև Սուրբ գրքի և Արիստոտելի աշխատությունների նրա մեկնությունները։ Բացի այդ, հորինել է օրհներգություններ, որոնք կաթոլիկ եկեղեցու պատարագի մասն են կազմում առ այսօր 
Կաթոլիկ եկեղեցին Թովմա Աքվինացուն պատվում է որպես սուրբի և նրան համարում տիպար ուսուցիչ բոլոր նրանց համար, ովքեր ուսումնասիրում են Սուրբ ուսմունքը , փիլիսոփայություն, կաթոլիկ աստվածաբանություն, եկեղեցու պատմություն, պատարագ, կանոնական իրավունք՝ եկեղեցում ծառայության մտնելու նպատակով։
Թովմա Աքվինացին համարվում է կաթոլիկ եկեղեցու մեծագույն աստվածաբաններից ու փիլիսոփաներից մեկը։ Բենեդիկտոս 15-րդ պապը հայտարարել է. «Այս (դոմինիկյան) օրդենը մի նոր փայլ ստացավ, երբ եկեղեցին Թովմայի ուսմունքը ազդարարեց որպես իրենը, իսկ նրան էլ, որ արժանացել է պոնտիֆիկների հատուկ գովեստներին, հռչակեց իբրև կաթոլիկ դպրոցների տեր և հովանավոր» : Անգլիացի փիլիսոփա Էնթնի Քեննին Թովմա Աքվինացուն համարում է արևմտյան աշխարհի մեկ դյուժին մեծագույն փիլիսոփաներից մեկը։


== Թովմա Աքվինացու հայացքները իշխանության, սեփականության և պետության մասին ==

Թովմա Աքվինացին փիլիսոփայություն և աստվածաբանություն է դասավանդել Եվրոպայի մի շարք համալսարաններում, 1252-1259 թթ.՝ Փարիզի համալսարանում։ Տիրապետել է ժամանակի Եվրոպայի լայն խոսակցական գրեթե բոլոր գիտություններին։ Իր կյանքի ընթացքում հասել է ճանաչման ու փառքի։ Լայն գիտականության համար նրան անվանել են բազմակողմանի մասնագիտության դոկտոր, իսկ եկեղեցու ուսմունքին հավատարիմ լինելու համար՝ «Հրեշտակային դոկտոր»։ Աքվինացու երկերը յուրահատուկ դեր են խաղացել եկեղեցու պաշտոնական գաղափարախոսության համար։ Այդ երկերում նա անդրադարձել է գիտության տարբեր ճյուղերին վերաբերող հիմնահարցերին։ Աքվինացին՝ որպես գիտնական, շոշափում է պետության օրենքները, իշխանությանը վերաբերող հարցերը։ Աշխարհիկ իշխանության նկատմամբ աստվածաբանը մշակել է իշխանության 3 տարբեր տեսություններ.

էությունը- գերիշխելու և ենթարկվելու հարաբերություններն են, որոնք հաստատված են Աստծո կողմից և անփոփոխ են։
ձևը կամ ծագումը- նկատի ունի իշխանության վարչական կառուցվածքը, ստացման եղանակը, որոնք կախված են կառավարողից և փաստորեն չեն բացառում խախտումները։
օգտագործումը- իշխանության իրականացման եղանակները, որոնք նույնպես կարող են աղավաղվել կառավարողի կողմից։Ստացվում է, որ իշխանությունը (նաև եկեղեցու իշխանությունը) սուրբ է, սակայն առանձին կառավարողների կողմից կարող են խախտվել դրա ձևն ու օգտագործումը, ինչպես նաև կարող են խախտվել Աստծո պատգամներն ու եկեղեցու պատվիրանները։ Ըստ Աքվինացու այդպիսի կառավարողների նկատմամբ հնարավոր է ժողովրդի դիմադրությունը և եկեղեցու թույլտվությունը։ Այլ կերպ ասած՝ ինչ չափով իշխանությունների գործողությունները շեղվում են Աստծո կամքից, ինչքանով դրանք հակասում են եկեղեցու շահերին, այդքանով էլ հպատակները իրավունք ունեն դիմադրություն ցույց տալ այդ կարգի գործողություններին։ Պայքարը իշխանության օգտագործման դեմ է, այլ ոչ թե էության, որովհետև էությունը միշտ մնում է աստվածային։ Բայց որպեսզի այդ իշխանությունը բռնակալության չվերածվի, ուստի առաջանում է կառավարման խառը ձևը, որը պետք է զուգակցի ազնվապետական ու ժողովրդավարական տարրերը։ Բայց բոլոր դեպքերում իշխանությունը պետք է սահմանափակվի և կարգավորվի իրավունքով։ Կարևոր է նաև այն, որ Աքվինացին առաջ է քաշում դիմադրություն ցույց տալու իրավունքը բռնակալության պայմաններում։ Օրինակ, ժողովրդի կողմից օրինավոր միջոցներով բռնակալին գահազրկելը համարում է արդար, ի տարբերություն սպանության, որը նրա կարծիքով մահացու մեղք է։ Այս հարցադրումը Աքվինացին փորձում է հիմնավորել հետևյալ կերպ. «Սպանությունը օրինական համարելու դեպքում, արդար իշխանությունից դժգոհ վատերը նույնպես կարող են հարվածել լավ և օրինավոր իշխանավորներին»։
Աքվինացու ուսմունքը հիմնված է աշխարհի աստվածային ծագման գաղափարի վրա և այդ կանխադրույթը համակված է պետության և իրավունքի մասին նրա ունեցած պատկերացումներով։ Աքվինացին՝ որպես մտածող, ստեղծել է իրավունքի բազմահարկ համակարգի մասին իր տեսությունը, որը համապատասխանում է բուրգի կառուցվածքին։
Գագաթին գտնվում է «հավիտենական օրենքը». այդ օրենքը Աստծո բանականությունն ու կամքն է, որը կարգավորում է ամբողջ բնությունը և մարդկային գործունեությունը։ Այդ օրենքը մարմնավորված է Աստծո մեջ և իր ամբողջ ծավալով մարդկանց կողմից երբեք չի կարող ընկալվել և գործարկվել։ Հավիտենական օրենքը Աստծո մեջ է և նույնական է նրա հետ։ Այն գոյություն ունի ինքն իրեն և նրանից ածանցվում են օրենքի մյուս տեսակները և առաջին հերթին «բնական օրենքը»։ Ըստ էության այս օրենքը հավիտենական օրենքի արտացոլումն է մարդկային բանականության մեջ, մտածող էակների գիտակցության մեջ։ Բնական իրավունքը բոլոր մարդկանց՝ թե քրիստոնյաների, թե հեթանոսների համար ընդհանուր է։ Այդ օրենքը պատվիրում է ձգտել ինքնապահպանման և ցեղի շարունակության, պարտավորեցնում է փնտրել ճշմարտությունը (Աստծուն) և հարգել մարդկանց արժանապատվությունը։ Այդ օրենքի նպատակն է ուժով ու սարսափով ստիպել մարդկանց խուսափել չարագործություններից և հասնել առաքինության։ Ի տարբերություն բնական օրենքի՝ «մարդկային օրենքը» պոզիտիվ օրենք է համարվում։ Դա իմպերատիվ է, փոփոխական իր բովանդակությամբ։ Մարդկային օրենքի նորմերը տարբեր երկրներում կարող են միանգամայն տարբեր լինել։ Եվ եթե ինչ-որ բանում այդ նորմերը միանում են, ապա դրանք կազմավորում են «ժողովրդի իրավունքը», իսկ դրանցում եղած առանձնահատկությունները՝ «քաղաքացիների իրավունքը»։ Մարդկային օրենքը մարդկանց կողմից ընդունվում և ճանաչվում է կամավոր և մարդկային օրենքը պետք է համապատասխանի ընդհանուր բարիքի նպատակին, իսկ որպեսզի այն լինի պարտադիր, առաջին հերթին այն պետք է արդար լինի։ Այս հարցում Աքվինացին համամիտ է անտիկ շրջանի և միջնադարյան ավանդույթների համար բնորոշ դիրքորոշման հետ, այն է՝ օրենքներ ստեղծելը բնորոշ չէ մարդկանց, օրենքներ ստեղծում է բնությունը, թելադրում է բանականությունը, իսկ մարդը միայն ճանաչում է դրանք՝ տալով դրանց հատուկ ձև և հավանություն։ Գոյություն ունի նաև «աստվածային օրենքը», որը իրենից ներկայացնում է հավիտենական օրենքի մի մասը։ Աստվածային օրենքը առկա է Աստվածաշնչում և սրբերի երևակայական պատկերներում։ Այդ օրենքը, ըստ Աքվինացու, անհրաժեշտ է հետևյալ երկու պատճառներով՝

մարդկային օրենքը ի վիճակի չէ ամբողջությամբ վերացնել չարը
մարդկային բանականության ոչ կատարյալ լինելու պատճառով մարդիկ ի վիճակի չեն ինքնուրույն ձևով հասնել միասնական պատկերացման ճշմարտության մասին։ Եվ որպեսզի մարդիկ կարողանան հասնել դրան, այդ գործում նրանց կարող է օգնել միայն Աստվածաշունչը։ Աստվածային օրենքը միաժամանակ Հին և Նոր կտակարանների օրենքներն են, որոնք մարդուն առաջնորդում են դեպի երանելության այնկողմնային կյանքում։Աքվինացու ժամանակ բավականին կարևոր ու էական էր եկեղեցու և աշխարհիկ իշխանությունների փոխհարաբերությունների հարցը։ Հռոմի պապերը և պապական իշխանության գերակայության կողմնակիցները պնդում էին, թե եկեղեցու գերագույն իշխանությունը պատկանում է պապին և նրան հնազանդվելը անհրաժեշտ է հավիտենական փրկության համար։ Ըստ Աքվինացու, Աստծո կողմից առաքված 2 սրերը՝ հոգևոր և աշխարհիկ իշխանությունները պատկանում են եկեղեցուն, բայց քանի որ եկեղեցին հոգևորից բացի չի կարող անմիջապես գործադրել աշխարհիկ սուրը, ուստի այն փոխանցոում է թագավորներին, որպեսզի այն գործածվի միայն հոգևորականների հրամանով ու թույլտվությամբ։ Այս հարցադրումից նկատում ենք, որ 2 իշխանությունները հարաբերակցում են այնպես, ինչպես հոգին ու մարմինը, ընդ որում նկատենք, որ հոգին և հոգևոր իշխանությունը բարձր է աշխարհիկ իշխանությունից և նյութականից։ 
Որոշակի առումով Աքվինացին անդրադարձել է նաև սեփականության հետ կապված հարցերին և այս հարցերում գրեթե ընդգծված նորություն չի ասում։ Բավարարվում է միայն նրանով, որ Օգոստինոսի և վաղ քրիստոնյաների մտքերը սեփականության մասին հարմարեցնում է նոր պայմաններին, երբ եկեղեցին դարձել է խոշոր սեփականատեր։ Իսկ սեփականությունը նա դիտում էր որպես Աստծող կողմից մարդուն տրված պարգև, և այդ սեփականության օգտագործման ժամանակ մարդիկ պետք է ունենան պատասխանատվության զգացում նվիրատուների հանդեպ։ Ստացվում է, որ սեփականությունը պատասխանատվություն է և խնամակալություն։ Այս իմաստով նա կրկնում է Օգոստինոսի այն միտքը, թե ոչ ոք չպետք է ունենա ավելին, քան անհրաժեշտ է սեփական պահանջմունքները բավարարելու համար։ Ցանկացած սեփականություն պետք է ծառայի ընդհանուրի բարօրությանը, իսկ կարիքավորներին բավարարելու համար Աքվինացին թույլատրելի է համարում հարուստների ունեցվածքից օգտվելը։
Անդրադառնալով պետության կառավարման ձևերին՝ Աքվինացին հետևում է Արիստոտելին։ Աքվինացին խոսում է 3 մաքուր, ճշմարիտ ձևերի (միապետություն, արիստոկրատիա, պոլիտիա) և 3 այլանդակ, աղավաղված ձևերի (տիրանիա, օլիգարխիա, դեմոկրատիա) մասին։ Ճշմարիտ ձևերը իրենցից ներկայացնում են քաղաքական իշխանությունը, իսկ ոչ ճշմարիտ ձևերը՝ բռնակալությունը։ Առաջինը՝ քաղաքական իշխանությունը, հենվում է իրավունքների և սովորույթների վրա, իսկ երկրորդը՝ բռնակալությունը, հենվում է կամայականության վրա և սահմանված չէ իրավունքով։ Աքվինացու համակրանքը միապետության կողմն է, որում միապետը թագավորում է այնպես, ինչպես հոգին մարմնում, իսկ Աստված՝ աշխարհում։ Ինչ վերաբերում է հպատակներին, ապա Աքվինացին գտնում է, որ հպատակները անվերապահորեն պետք է ենթարկվեն տերերին, որովհետև հնազանդությունը հիմնական առաքինություններից մեկն է։ Չնայած Աքվինացին պետական կառավարման լավագույն ձևը համարում է միապետությունը, բայց միաժամանակ հնարավոր է համարում, որ միապետությունը կարող է վերածվել բռնակալության, իսկ քանի որ միապետությունը վերածվում է բռնակալության, որը վատթարագույն չարիք է հասարակության համար։ պետք է խիստ ուշադիր լինել, որ իր համար թագավոր ընտրող բազմությունը նախապես դա հաշվի առնի, որպեսզի բռնակալի ձեռքը չընկնի։ Թագավորի իշխանությունը այնպես պետք է սահմանափակվի, որ բնավ ի վիճակի չլինի հեշտությամբ դիմել բռնության։ 
Ինչպես Աքվինացու ուսմունքը, այնպես էլ հենց ինքը՝ Աքվինացին, արժանացել են մեծ գնահատականի, գովասանքի. Հռոմի պապի կողմից 1321 թ. նա դասվեց սրբերի շարքին, 1576 թ. հռչակվեց եկեղեցու ուսուցիչ, իսկ 1878 թ. պապական շրջաբերումներով Աքվինացու աստվածաբանական ու փիլիսոփայական ուսմունքը սկսեց պարտադիր համարվել կաթոլիկ եկեղեցու համար։


== Գրականություն ==
Copleston Frederick (1991)։ Aquinas: An Introduction to the Life and Work of the Great Medieval Thinker։ Penguin Books։ ISBN 0-14-013674-6 
Faitanin, Paulo (2008)։ A Sabedoria do Amor: iniciação à filosofia de Santo Tomás de Aquino [Love's philosophy: initiation to Saint Thomas Aquinas's philosophy] (Portuguese)։ Instituto Aquinate։ ISSN 1982-8845 
——— (2008)։ O Ofício do Sábio: o modo de estudar e ensinar segundo Santo Tomás de Aquino [The wise's profession: the way of studying & learning after Saint Thomas Aquinas] (Portuguese)։ Instituto Aquinate։ ISSN 1982-8845 
Paterson, Craig & Matthew S. Pugh (eds.), Analytical Thomism: Traditions in Dialogue. Ashgate, 2006. Introduction to Thomism Archived 2016-01-27 at the Wayback Machine.
Porro Paquale (2015)։ Thomas Aquinas: A Historical and Philosophical Profile։ Washington, D.C.: Catholic University of America Press։ ISBN 978-0-8132-2805-1 
Schmitz Kenneth (2007)։ St. Thomas Aquinas (audiobook)։ Narrated by Charlton Heston։ Ashland, Oregon; Boulder, Colorado: Knowledge Products; Blackstone Audiobooks; NetLibrary։ ISBN 0-7861-6932-X։ OCLC 78235338։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 16, 2011-ին  
Strathern, Paul (1998). Thomas Aquinas in 90 Minutes. Chicago: I.R. Dee. 90 pp. 1-56663-194-7.
Thomas Aquinas (1952), edd. Walter Farrell, OP, and Martin J. Healy, My Way of Life: Pocket Edition of St. Thomas – The Summa Simplified for Everyone, Brooklyn: Confraternity of the Precious Blood.
Torrell Jean-Pierre (2005)։ Saint Thomas Aquinas (Rev. ed.)։ Washington, D.C.: Catholic University of America Press։ ISBN 978-0-8132-1423-8։ OCLC 456104266 
Wallace William A (1970)։ «Thomas Aquinas, Saint»։  in Gillispie Charles։ Dictionary of Scientific Biography 1։ New York: Scribner & American Council of Learned Societies։ էջեր 196–200։ ISBN 978-0-684-10114-9 
Weisheipl James (1974)։ Friar Thomas D'Aquino: his life, thought, and work (1st ed.)։ Garden City, New York: Doubleday։ ISBN 978-0-385-01299-7 
Eugene F. Rogers Jr., Aquinas and the Supreme Court: Biblical Narratives of Jews, Gentiles and Gender [1 ed.], 1118391160, 9781118391167	Wiley-Blackwell	2013


== Աղբյուրներ ==
Ռոմիկ Վանեսյան ««Քաղաքական ուսմունքների պատմությունը հին և միջին դարերում» առարկայի դասախոսությունից»։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Saint Thomas Aquinas Cathedral»։ Reno, Nevada USA։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-04-19-ին։ Վերցված է 2018-11-20 
http://www.bartleby.com/210/3/071.html St. Thomas Aquinas] (pdf) biography from Fr. Alban Butler's Lives of the Saints
St. Thomas Aquinas article by Daniel Kennedy in Catholic Encyclopedia (1912), at NewAdvent.org
St. Thomas Aquinas biography by Jacques Maritain
St. Thomas Aquinas biography by G. K. Chesterton protected by copyright outside Australia
Vita D. Thomae Aquinatis Archived 2018-11-20 at the Wayback Machine., a pictorial life of Aquinas from a manuscript by Otto van Veen (1610)
Colonnade Statue St Peter's Square
"Introductory Guide to Reading the Summa Theologica of Thomas Aquinas." Archived 2017-10-20 at the Wayback Machine.
Actus Essendi: An Electronic Journal on Aquinas's Doctrine of the Act of Being.
Brown, Paterson. "Infinite Causal Regression", Philosophical Review, 1966.
Brown, Paterson. "St. Thomas's Doctrine of Necessary Being", Philosophical Review, 1964.
Instituto Teológico São Tomás de Aquino (Portuguese)
On the legend of St. Albert's automaton
Aquinas on Intelligent Extra-Terrestrial Life Archived 2016-04-13 at the Wayback Machine.
Poetry of St. Thomas Aquinas
Biography and ideas at SWIF/University of Bari/Italy (Italian)
Postilla in Job From the Book and Special Collections Division at the Library of Congress
Thomas Aquinas, by R. McInerny and J. O'Callaghan (2014), in the Stanford Encyclopedia of Philosophy
Aquinas' Moral, Political and Legal Philosophy, by J. Finnis (2011), in the Stanford Encyclopedia of Philosophy
Thomistic Philosophy Archived 2017-09-12 at the Wayback Machine. Inspired by the enduring thought of Saint Thomas Aquinas
Article on Thomism by the Jacques Maritain Center of Notre Dame University
Thomistica.net news and newsletter devoted to the academic study of Aquinas
Aquinas the Scholar from The Thirteenth, the Greatest of Centuries, ch. XVII. by James Joseph Walsh
A discussion of Aquinas on BBC Radio 4's In Our Time series 2009
The Catechetical Instructions of Saint Thomas Aquinas (pdf)։ documentacatholicaomnia.eu (անգլերեն) (Baltimore)։ Feb 9, 1939։ էջեր 137  https://web.archive.org/web/20071216073519/http://documentacatholicaomnia.eu/03d/1225–1274,_Thomas_Aquinas,_Catechismus,_EN.pdf  Dec 16, 2007   (with imprimatur of the Archbishop Michael J. Curley)
Corpus Thomisticum – his complete works in (Լատիներեն)
Corpus Thomisticum (A Searchable Latin text for Android devices)
Summa Theologica - 04 Pars Prima, On Man (audiobook)։ archive.org (անգլերեն)  – via librivox.org  (manual for beginners with the main theological teachings of that time)
De Rationibus Fidei/Reasons for the Faith against Muslim Objections...
Documenta Catholica Omnia – his complete works in PDF files, in (Լատիներեն),  (անգլերեն), (գերմ.), (Իսպաներեն), (Ֆրանսերեն), (պորտուգալերեն)
Summa contra Gentiles [dead link]
Summa Theologica
The Principles of Nature
On Being and Essence (De Ente et Essentia)
Catena Aurea (partial)
Թովմա Աքվինացիի գործերը Գուտենբերգ նախագծում
Bibliotheca Thomistica IntraText: texts, concordances and frequency lists
An Aquinas Bibliography
Thomas Aquinas in English
De Magistro Archived 2012-05-12 at the Wayback Machine. (On the teacher q. 11, a.1 of de Veritate)
Online Galleries, History of Science Collections, University of Oklahoma Libraries Archived 2012-05-16 at the Wayback Machine. High resolution images of works by Thomas Aquinas in .jpg and .tiff format.
Summa totius logicae Archived 2018-11-19 at the Wayback Machine.. [s.n.]: [s.l.], 1880. 96 p. - available online at University Library in Bratislava Digital Library