Մայքլ Քրայթոն

Ջոն Մայքլ Քրայթոն (անգ.՝ John Michael Crichton) ծնվել է 1942 թվականի հոկտեմբերի 23-ին, ԱՄՆ-ի Չիկագո քաղաքում։ Մահացել է 2008 թվականի նոյեմբերի 4-ին, Լոս Անջելեսում), ամերիկացի գիտաֆանտաստիկ գրող, սցենարիստ և կինոռեժիսոր, պրոդյուսեր, ով լայնորեն հայտնի է ստեղծագործություններով, ինչպիսիք են՝ գիտաֆանտաստիկան, բժշկական ֆանտաստիկան և թրիլլերները։ Նրա գրքերն ամբողջ աշխարհում վաճառվել են ավելի քան 150 միլիոն օրինակով, որոնցից շատերի հիման վրա նկարահանվել են ֆիլմեր։ 1994 թվականին նա միակ մարդն էր, ում աշխատանքները միակն էին հեռուստատեսությամբ («Շտապ օգնություն»), կինոարվեստում («Յուրայի դարաշրջանի այգին») և գրքերի հրատարակման ոլորտում («Մերկացում»)։
Նրա գրական ստեղծագործությունները սովորաբար գործողությունների և տեխնոթրիլլերի ժանրերի համադրություն են, որոնք նկարագրում են նորագույն տեխնոլոգիաների, հատկապես կենսատեխնոլոգիայի հետ կապված մարդկային սխալների հետևանքով առաջացած աղետները։ Հեղինակի շատ գրքերի գործողությունները տեղի են ունենում գիտական և բժշկական ոլորտներում՝ նկարագրելով հեղինակի անցյալը։
Ի թիվս այլ աշխատանքների, նա հեղինակել է նաև հետևյալ գրքերը` «Անդրոմեդայի շտամը», «Կոնգո», «Ոլորտ», «Ծագող արևը», «Կորուսյալ աշխարհը», «Թևեր», «Ժամանակի սլաք», «Հաջորդ» (վերջին գիրքը, որը հրատարակվել է մինչև մահը)։


== Կենսագրություն ==


===== Մանկություն =====
Ծնվել է 1942 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Չիկագոյում (Իլինոյս), բայց մեծացել է Ռոսլինում (Լոնգ Այլենդ)։ Քրայթոնի հայրն աշխատում էր թերթի խմբագրությունում, մայրը տնային տնտեսուհի էր, ընտանիքն ուներ ևս երեք երեխա (երկու քույր և փոքր եղբայր)։
Հաճախել է Ռոսլինի միջնակարգ դպրոցը, որտեղ շնորհիվ բարձր հասակի հաջողությամբ հանդես է եկել բասկետբոլի թիմում։ Նա միշտ ցանկացել է գրող դառնալ, ուստի 1960 թվականից սովորել է Քեմբրիջի (Մասաչուսեթս) հեղինակավոր Հարվարդի համալսարանի՝ բանասիրական ֆակուլտետում։ Սակայն նրա ոճն անընդհատ քննադատության էր ենթարկվում դասախոսների կողմից, իսկ գնահատականները սովորաբար ցածր էին։ Մի օր նա որպես ստեղծագործություն ներկայացրեց Ջորջ Օրուելի էսսեներից մեկը։ Այս «աշխատանքի» համար պրոֆեսորը Քրայթոնին նշանակել է երեք պլյուս և դրանից հետո ապագա գրողը հասկացել է, որ Հարվարդի չափանիշներն իր համար չեն։
1964 թվականին, միջին գնահատականներով համալսարանն ավարտելուց հետո, նա որոշում է փոխել իր հետաքրքրությունների ոլորտը և զբաղվել մարդաբանությամբ Քեմբրիջում (Մեծ Բրիտանիա)։ Այս ոլորտում հաջողությունը գերազանցեց բոլոր ակնկալիքները, ակադեմիական հաջողությունների համար 1965 թվականին նրան շնորհվեց մեկամյա ճանապարհորդություն դեպի Եվրոպա և Հյուսիսային Աֆրիկա։ Վերադառնալով Միացյալ Նահանգներ՝ Քրայթոնը կրկին փոխում է հետաքրքրությունների ոլորտը։ Այս անգամ նա մտադիր էր բժիշկ դառնալ, Հարվարդի բժշկական դպրոցում 1969 թվականին պաշտպանել է իր թեզը բժշկության ոլորտում և կարճ ժամանակ աշխատել Լա Հոլի (Կալիֆոռնիա) Կենսաբանական հետազոտությունների Յոնաս Սալկի ինստիտուտում։
Հեղինակի խոսքերով, այդ ժամանակ (1977 թբականին) նրա հասակը մոտ 2 մետր 6 սանտիմետր էր, ուստի նրա կեղծանուններն էին Ջոն Լանգ (John Lange) և Ջեֆրի Հադսոն (Jeffrey Hudson)։ Լանգը գերմանական ազգանուն է, որը նշանակում է «երկար», Սըր Ջեֆրի Հադսոնը 17-րդ դարի հայտնի թզուկ էր։ Ճանապարհորդություններում Քրայթոնը հիշում է երկու անծանոթ բժիշկների միջև լսված խոսակցությունը, որտեղ քննարկվում էր «Անդրոմեդայի շտամում» թույլ տված սխալները, երբ նա պահպանում էր անանունությունը բժշկական դպրոցում։ Իր կրտսեր եղբոր՝ Դուգլասի հետ հրապարակեցին համահեղինակային գիրքը՝ Մայքլ Դուգլասի կեղծանունով։ Այդ գրքի հետևի մասում տեղադրված է Մայքլի և Դուգլասի լուսանկարը շատ վաղ տարիքում, որը նկարել էր նրանց մայրը։


===== Գրականություն =====
Մայքլ Քրայթոնն իր առաջին աշխատանքը՝ «ճամփորդական էսքիզները», վաճառեց The New York Times-ին երբ դեռ 14 տարեկան էր։ Ավելի լրջորեն փորձեց գրել բանասիրական ֆակուլտետում, իսկ 1960-ականների կեսերին ուսման ծախսերը հոգալու համար սկսեց գրել ոստիկանական վեպեր՝ հրատարակված Ջեֆրի Հադսոն և Ջոն Լենգ կեղծանուններով։ Այս վեպերից մեկը՝ «Անհրաժեշտության դեպքում»-ը 1968 թվականին արժանացավ հեղինակավոր «Էդգար» դետեկտիվ գրողի մրցանակին։ Եվ մեկ այլ գիրք, որը դառնում է Քրայթոնի առաջին գիտաֆանտաստիկ գիրքը՝ «Ընտրովի դեղամիջոց» (1968), որը դասական ֆանտաստիկ դետեկտիվ պատմություն է։ Քրայթոնի հաջողությունը բերեց նրան, որ իր անունով ստորագրված առաջին գրքի՝ «Անդրոմեդայի շտամը» (1969) էկրանավորվեց 2 տարի անց (1971)։


===== Կինո =====
1970-ականների սկզբին նա անցավ սցենարիստի, իսկ ավելի ուշ՝ ռեժիսորի կարիերայի և նրա հինգերորդ ֆիլմը՝ «Արևմտյան աշխարհը», որոշակի հաջողություն ունեցավ։ Այս պատմությունում ապագայի մարդիկ իրենց հանգիստն անցկացնում են Դիսնեյլենդի նման հսկա այգում, որտեղ վերարտադրվում են բոլոր անցյալ դարաշրջանները, բայց որտեղ մարդկանց փոխարեն մարդուց ոչնչով չտարբերվող ռոբոտներ են ապորում։ Ռոբոտի և մարդու դիմակայությունը ֆիլմի հիմնական սյուժեն է։ Բացի այս ժանրում Քրայթոնն առաջիններից էր, ով օգտագործեց պատկերների թվայնացումը հատուկ էֆեկտներ ստանալու համար։ Ռեժիսորի մեկ այլ հաջողված աշխատանք էր «Կոմա» թրիլլերը, որը նկարահանել է Քրայթոնն՝ իր ընկեր Ռոբին Կուկի վեպի հիման վրա՝ իր իսկ սցենարով։
Սակայն Քրայթոնը համաշխարհային համբավ ձեռք բերեց 1993 թվականին, երբ էկրաններին հայտնվեց «Յուրայի դարաշրջանի այգին» համանուն վեպի հիման վրա ստեղծված բլոկբաստերը։ Այս կինոադապտացիան գրգռեց ընթերցողի հետաքրքրությունը գրողի հին գործերի նկատմամբ, և «Այգին» ինքը 1993 թվականին ԱՄՆ-ում գրեթե մեկ տարի եղել է բեսթսելլերների ցանկում, գրքի ընդհանուր տպաքանակը ԱՄՆ-ում մոտենում է 7 միլիոն օրինակի։ Նույն թվականին Քրայթոնը ճանաչվել է ԱՄՆ-ի ամենահայտնի գրողը։ 1998 թվականի սկզբին նա ժամանցի արդյունաբերության չորրորդ ամենահարուստ մարդն էր (102 միլիոն դոլար)։ Մինչ օրս նրա գրքերի տպաքանակն ամբողջ աշխարհում գերազանցում է 100 միլիոն օրինակը։
Բացի այդ, ամերիկյան ամենահաջողակ հեռուստասերիալներից մեկը՝ «Շտապ օգնություն»-ը, նկարահանվել է Մայքլ Քրայթոնի սցենարով, որը ստացել է 14 Էմմի մրցանակ (որը համարվում է հեռուստատեսության ամենաբարձր մրցանակը)։ Քրայթոնը ղեկավարում էր FilmTrack ծրագրային ապահովման ֆիրման և 1990-ականների վերջին հիմնեց Timeline Studios համակարգչային խաղերի ընկերությունը՝ հիմնված իր իսկ վեպերի վրա։ Ինքը՝ գրողը, խոստովանել է, որ գրեթե երկու տասնամյակ նա մոլեռանդորեն սիրում էր զվարճանքի այս տեսակը, և դա չէր կարող չանդրադառնալ իր աշխատանքի վրա։


===== Անձնական կյանք =====
Ապրում էր Կալիֆոռնիայի Սանտա Մոնիկա քաղաքում։ Ամուսնացել է երեք անգամ՝ Ջոան Ռադամի, Քեթի Սթ. Ջոնսի և Անն-Մարի Մարտինի հետ։ Դուստրը՝ Թեյլորը ծնվել է 1988 թվականին։
Քրայթոնն հանդես է եկել որպես համակարգչային ոլորտի փորձագետ և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների մասին առաջին գիտահանրամատչելի գրքերից մեկի՝ «Էլեկտրոնային կյանք. ինչպես են մտածում համակարգիչները» (1983) հեղինակ, եղել է նաև «Amazon» համակարգչային խաղերի մշակողը (1984) և «Ժամանակի նետը» ժամանակացույցը»» (2000)։
Նա հավաքել է ժամանակակից արվեստի գործեր, գրել մենագրություն՝ նվիրված փոփ արվեստի առաջատար ներկայացուցիչ Ջասպեր Ջոնսին։ 1988 թվականին Քրայթոնը հրատարակեց իր ինքնակենսագրական «Ճամփորդություններ» վեպը, որտեղ հեղինակը նկարագրեց իր ճանապարհորդությունները աշխարհով մեկ՝ Բանգկոկ, Մալայզիա, Պակիստան, Կիլիմանջարո, Ջամայկա, Նոր Գվինեա։ Բացի այդ, նա մշտապես հրապարակում էր գիտության մասին հոդվածներ տարբեր ամսագրերում և ալմանախներում։
Քրայթոնը փորձեր է կատարել էքստրասենսորային ընկալման վերաբերյալ, մասնակցել է սեանսների, «դիտել» է մարդկային աուրա, փորձել է թեքել մետաղական գդալները և նույնիսկ էկզորցիզմի սեանսներ է անցկացրել։
2000 թվականին պալեոնտոլոգների կողմից հայտնաբերված անկիլոզավրի նոր տեսակը՝ «Bienosaurus crichtoni», իսկ երեք տարի անց՝ 2003 թվականին՝ «Crichtonsaurus bohlini» զրահապատ դինոզավրերն անվանվել են նրա անունով։
Մայքլ Քրայթոնը մահացել է Լոս Անջելեսում 2008 թվականի նոյեմբերի 4-ին 67 տարեկան հասակում լիմֆոմայից։


== Մատենագիտություն ==


== Ֆիլմեր ==


=== Սցենարիստ ===
1971 թվական՝ «Անդրոմեդայի շտամը» / The Andromeda Strain
1972 թվական` Dealing: Or the Berkeley-to-Boston Forty-Brick Lost-Bag Blues
1972 թվական՝ «Բժիշկ Քերիի մեթոդները» / The Carey Treatment
1972 թվական՝ Pursuit
1973 թվական՝ «Մարդն, ով նայում է» / Extreme Close-Up
1973 թվական՝ «Վայրի արևմուտքի աշխարհը» / Westworld
1974 թվական՝ «Մահը տանող մարդը» / The Terminal Man
1978 թվական՝ «Կոմա» / Coma
1979 թվական՝ «Գնացքի մեծ կողոպուտը» / The First Great Train Robbery
1980 թվական՝ Beyond Westworld
1981 թվական՝ «Դիտորդ» / Looker
1984 թվական՝ «Ռոբոտների ցույցը» / Runaway
1993 թվական՝ «Յուրայի դարաշրջանի այգին» / Jurassic Park
1993 թվական՝ «Ծագող արև» / Rising Sun
1994 -2009 թվականներ՝ «Շտապ օգնություն» / ER
1994 թվական՝ «Մերկացում» / Disclosure
1995 թվական՝ «Կոնգո» / Congo
1996 թվական՝ «Տորնադո» / Twister
1997 թվական՝ «Յուրայի դարաշրջանի այգին 2․ Կորուսյալ աշխարհը» / The Lost World: Jurassic Park
1998 թվական՝ «Ոլորտ» / Sphere
1999 թվական՝ «Տասներեքերորդ ռազմիկ» / The 13th warrior
2001 թվական՝ «Յուրայի դարաշրջանի այգին III» / Jurassic Park
2003 թվական՝ «Ժամանակի ծուղակում» / Timeline
2008 թվական՝ «Անդրադոմայի շտամը» / The Andromeda Strain
2011 թվական՝ «Ծովահենային լայնություններ» / Pirate Latitudes
2015 թվական՝ «Յուրայի դարաշրջանի աշխարհը» / Jurassic World
2016 թվական՝ «Արևմուտքի վայրի աշխարհը» / Westworld
2018 թվական՝ «Յուրայի դարաշրջանի աշխարհը 2» / Jurassic World: Fallen Kingdom
2022 թվական՝ «Յուրայի դարաշրջանի աշխարհը․ Գերիշխանություն» /  Jurassic World Dominion


=== Ռեժիսոր ===
1972՝ Pursuit
1973՝ «Արևմուտքի վայրի աշխարհը» / Westworld
1978՝ «Կոմա» / Coma
1979՝ «Գնացքի մեծ կողոպուտը» / The First Great Train Robbery
1981՝ «Դիտորդ» / Looker
1984՝ «Ռոբոտների ցույցը» / Runaway
1989՝ «Իրեղեն ապացույց» / Physical Evidence
1999՝ «Տասներեքերորդ ռազմիկ» / The 13th warrior


=== Պրոդյուսեր ===
1994-2009 - «Շտապ օգնություն» / ER
1994 - «Մերկացում» / Disclosure
1996 - «Տորնադո» / Twister
1998 - «Ոլորտ» / Sphere
1999 - «Տասներեքերորդ ռազմիկ» / The 13th warrior


== Գրականություն ==
Вл. Гаков Мастер на все руки // Если : журнал. — М.: Любимая книга, 2012. — № 10. — С. 259—266. — ISSN 0136-0140.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Պաշտոնական կայքէջ(անգլ.)
Վիտալի Կարացուպա՝ Մայքլ Քրայթոն «Ֆանտաստիկայի արխիվ» կայքում