Ացտեկների ճարտարապետություն

Ացտեկների ճարտարապետություն, ուշ մեզոամերիկյան ճարտարապետության ձև։ Այն ձևավորվել է ացտեկական քաղաքակրթության կողմից։ Ճարտարապետության մասին շատ բաներ հայտնի է մինչ այսօր կանգուն մնացած կառույցներից։ Այդ կառույցները գոյատևել են մի քանի դար շարունակ՝ օգտագործված ամուր նյութերի և շինարարների հմտության շնորհիվ։


== Ազդեցություններ ==
Ացտեկների ճարտարապետությունը արտացոլում է ացտեկների միգրացիան ներկայիս Մեքսիկայի տարածքում։ Վաղ ացտեկական բուրգերի ոճը վերցվել է դասական և հետդասական ժամանակաշրջանների մեզոամերիկյան ժողովուրդներից։ Ացտեկների ճարտարաապետությունը հետագայում ազդել է ավելի ուշ շրջանի մեզոամերիկյան ճարատարապետության վրա։
Հին ացտեկները որպես իրենց ոգեշնչման հիմնական աղբյուր ապավինում էին տիեզերաբանությանը, աստղագիտությանը և կրոնին։ Ացտեկների կրոնական հավատալիքները արտացոլված են ինչպես կրոնական, այնպես էլ կենցաղային կառույցներում։


== Պատմություն ==
Ացտեկների կայսրության ամենանշանավոր ճարտարապետությունը գտնվում էր մայրաքաղաք Տենոչտիտլանում, որը ոչնչացվել է 16-րդ դարում իսպանացիների նվաճումից հետո։ Քաղաքից վերցված նյութերը օգտագործվել են Մեխիկոյի կառուցման ժամանակ։ Ացտեկական այնպիսի վայրերի մասին, ինչպիսիք են ացտեկների Տաճարի Հրապարակը, հնագիտական ապացույցները շատ քիչ են։
Ացտեկների ճարտարապետական վայրերը ներառում են Մալինալկոն, Տենայուկան, որոնք նվաճվել են ացտեկների կողմից մոտավորապես 1434 թվականին։ Տիպիկ ացտեկական կրկնակի բուրգի ամենավաղ օրինակը բաղկացած է իրար միացված բրգաձև հիմքերից, որոնք հենված են երկու տաճարների վրա։ Տենոչտիտլան մայրաքաղաքի հայտնի ամենամեծ կառույցը Տեմպլո Մայորն էր։
Ացտեկական քաղաքները հաճախ մրցում էին ացտեկական կայսրության ամենամեծ տաճարները կառուցելու համար։


== Ոճ ==
Ացտեկների ճարտարապետությունը բնութագրվում է համաչափությամբ և այնպիսի տարրերով, ինչպիսիք են երկրաչափական ձևավորումները և սրընթաց գծերը։
Կան նաև բազմաթիվ խորհրդանշական տարրեր, ներառյալ չորս հիմնական ուղղությունները, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է աստվածություն, գույն և խորհրդանիշ։ Կենդանիների խորհրդանիշները նույնպես ծառայել են որպես պատկերներ․ արծիվները ներկայացնում էին արևը և ռազմիկներին, օձերը ներկայացնում էին ջուրը և կրակը, իսկ խխունջները խորհրդանշում էին պտղաբերություն։ Տաճարները իրենք էին ներկայացնում լեռներ, ացտեկների ջրի և պտղաբերության խորհրդանիշներ։ Ճարտարապետությունը, մասնավորապես տաճարների ներսի և դրսի քանդակները, ներկված էին խորհրդանշականորեն։


== Կառույցների տեսակներ ==
Տենոչտիտլան քաղաքի կառույցները ներառում էին տաճարներ, պալատներ ու կառամատույցներ։ Տաճարները դարավանդավոր բուրգեր էին՝ կտրուկ աստիճաններով, որոնք տանում էին դեպի գլխավոր տաճար։ Կենցաղային կառույցները արտացոլում էին բնակիչների սոցիալական ու ֆինանսական կարգավիճակը։ Էլիտաները ապրում էին պալատներում, որոնք կոչվում էին tecpans։ Կայսրության մեծ մասում տները միատեսակ էին, տարբերվում էին միայն չափերով ու զարդապատկերներով։
Տենոչտիտլանում ացտեկները կառուցել են մայրուղիներ՝ Մեքսիկական հովտում գտնվելու հարմար դիրքի շնորհիվ։


== Շինարարական տեխնիկա ==
Ացտեկները ունեին առաջավոր գիտելիքներ շինարարական տեխնիկայի մասին և գիտեին, թե ինչպես կառուցել տեղի հողերի, հատկապես, փափուկ հողերի վրա։ Շինարարները օգտագործում էին քարե հիմքեր տաճարների համար։ Ջ․ Ա․ Ջոյսը գրում է․ «Կենտրոնական Ամերիկայի ֆիզիկական աշխարհագրությունը ձեռնտու էր քարով կառուցելու արվեստի զարգացման համար»։
Ացտեկները նաև օգտագործում էին ձգողականության ուժը ինքնահոս ջրի համակարգ ստեղծելու համար՝ քաղցրահամ ջուրը բերելով քաղաք և օգտագործելով գյուղատնտեսական արտադրողականությունը բարձրացնելու նպատակով։
Հին տաճարները քանդելու և նույն տեղում նորը կառուցելու փոխարեն, ացտեկները պարզապես կառուցում էին գոյություն ունեցողների վրա, ինչը հանգեցրեց ավելի մեծ և մանրակրկիտ կառուցված բուրգերի։ Պարզվել է, որ որոշ տաճարներ ունեն առնվազն չորս կամ հինգ շերտ։


== Ացտեկական մշակույթի փոխհարաբերություններ ==
Ացտեկները նախագծել են իրենց շինություններն այնպես, որ դրանք գործածելի լինեն ինչպես առօրյա կյանքում, այնպես էլ կրոնական սովորույթների ժամանակ։ Ացտեկների ճարտարապետական ոճը արտացոլում է հարաբերություններ ավելի բարձր ուժի հետ։ Տենոչտիտլան քաղաքի դասավորությունը ներկայացնում էր Հուիցիլոպոչտլիի (պատերազմի, արևի, մարդկային զոհաբերության և հովանավորչության աստվածություն) ծննունդը։
Բուրգ-տաճարները ացտեկների կրոնական սովորույթների համար մեծ նշանակություն ունեին։ Դրանք կրոնական տոնակատարությունների և ծեսերի վայրեր էին։ Տաճարները ներկայացնում էին վերելքի հասնելը։ Կային բազմաթիվ աստիճաններ, որոնցից յուրաքանչյուրը փոխկապակցված էր որևէ դասի հետ։ Ացտեկները հավատում էին, որ վերելքի հատվածը աստվածներին հաճոյանալու համար է։ Վերևում գտնվում էր գլխավոր տաճարը, որտեղ զոհաբերություններ էին կատարվում, քանի որ այն համարվում էր աստվածներին ամենամոտ հատվածը։
Տնային տնտեսությունները պարզ ու միատարր էին այլ քաղաքակրթությունների հետ համեմատ։ Ացտեկները չէին ցանկանում տարամիտված քաղաքակրթություն։ Սա կարող էր աստվածների աչքում դժգոհություն առաջացնել։ Տները կարող էին լինել մեկից երկու հարկանի բարձրության։


=== Դասակարգային շերտավորում ===
Ացտեկների մշակույթը ուներ դասակարգային շերտավորում։ Ամենաբարձր սոցիալական աստիճանում քրմերն էին, ովքեր կարող էին մուտք գործել տաճարներ և բացառիկ թաղամասեր։ Քրմերն ապրում էին տաճարներին մոտ, մինչդեռ ցածր խավի մարդիկ ապրում էին ավելի հեռու՝ կախված իրենց կարգավիճակից։ Կենցաղային կառույցների չափերն արտացոլում էին հարստության, ուժի և կարգավիճակի տարբերությունը։


== Աղբյուրներ ==


== Գրականություն ==
Bernal, I, Coe, M (1973)։ The Iconography of Middle American sculpture։ New York: The Metropolitan Museum of Art 


== Արտաքին հղումներ ==
Aztec Architecture from the Think Quest Library
Aztec Architecture from the University of Redlands