Ֆինանսական բուրգ

Ֆինանսական բուրգ (նաև ներդրումային բուրգ, սխեմա կամ Պոնզիի խաղ), կառույցի անդամներին եկամուտներով ապահովելու համակարգ` նոր անդամներից անընդհատ միջոցներ ներգրավելով. բուրգի առաջին անդամներին եկամուտները վճարվում են հետագա միջոցների հաշվին։ Շատ դեպքերում եկամտի իրական աղբյուրը թաքցվում է, որի փոխարեն հայտարարվում է մտացածին կամ աննշան տեղեկություն։ Իսկ տեղեկատվության փոխարինումը կամ թաքցնումը համարվում է խարդախություն։
Որպես կանոն, ֆինանսական բուրգի հիմնադիրները ներդրողներին խոստանում են բարձր եկամուտ, որը երկար ժամանակ չի կարող պահպանվել։ Ավելին, բուրգի բոլոր մասնակիցների պարտավորությունները մարել՝ ակնհայտորեն անհնար է։
Սովորաբար, ֆինանսական բուրգերը գրանցվում են որպես առևտրային հաստատություններ և միջոցներ են հավաքագրում մի քանի ծրագրի ֆինանսավորման համար։ Եթե ծրագրի իրական շահութաբերությունը ցածր է ներդրողներին խոստացված եկամտից կամ ընդհանրապես բացակայում է, նշանակում է, որ նոր ներդրողների միջոցների մի մասն ուղված է եկամուտ վճարելուն։ Այս իրավիճակի տրամաբանական արդյունքը ծրագրի սնանկությունն է և վերջին ներդրողների կորուստները։ Հավաքագրված միջոցները ուղղված չեն իրացվելի ակտիվների գնմանը, բայց դրանք անմիջապես օգտագործվում են նախորդ մասնակիցներին վճարելու, նախագիծը գովազդելու և կազմակերպիչների եկամուտների համար։ Որքան երկար է բուրգը գործում, այնքան ցածր է լուծարքի դեպքում հավանական վերադարձի տոկոսը։
Ֆինանսական բուրգի և իրական բիզնես ծրագրի միջև հիմնարար տարբերությունը եկամտի աղբյուրն է։ Եթե կայուն վճարված եկամտի չափը գերազանցում է հավելյալ արժեքի քանակը, որն ապահովում է տվյալ բիզնեսը, ապա վստահորեն կարող ենք ասել, որ նախագիծը բուրգ է։
Ֆինանսական բուրգերն ապօրինի և բացահայտորեն արգելված են շատ երկրներում՝ Ավստրալիա, Ավստրիա, Ալբանիա, Բրազիլիա, Մեծ Բրիտանիա, Հունգարիա, Գերմանիա, Դանիա, Դոմինիկյան Հանրապետություն, Իրան, Իսլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Ղազախստան, Կանադա, Չինաստան, Կոլումբիա, Մալայզիա, Մեքսիկա, Նեպալ, Նիդեռլանդներ, Նոր Զելանդիա, Նորվեգիա, Լեհաստան, Պորտուգալիա, Ռուսաստան, Ռումինիա, ԱՄՆ, Թաիլանդ, Թայվան, Թուրքիա, Ուկրաինա, Ֆիլիպիններ, Ֆրանսիա, Շվեյցարիա, Շվեդիա, Շրի Լանկա, Էստոնիա, Հարավային Աֆրիկա, Ճապոնիա։
Արաբական Միացյալ Էմիրություններում ֆինանսական բուրգերի ստեղծման և զարգացման համար սահմանված է մահապատիժ։ Չինաստանում դրա համար ևս հնարավոր է մահապատիժ։ Որոշ երկրներում, որտեղ քրեական օրենսդրությունը չի պարունակում այս գործունեությունը պատժող առանձին հոդված, ֆինանսական բուրգի ստեղծումը կարող է որակվել որպես այլ հանցագործություն։ Օրինակ՝ 2016 թվականի սեպտեմբերին Բելառուսի Հանրապետությունում միջազգային ֆինանսական բուրգի ստեղծողները ձերբակալվել են ապօրինի բիզնես գործունեության մեղադրանքով։
Ռուսաստանում նման գործունեությունն արգելվում է Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգրքի 172.2-րդ հոդվածով։


== Տերմինի ծագումը ==
Սկզբնապես, արտահայտությունն օգտագործվում էր ռուսերեն՝ նշելու կենտրոնացված վերահսկողություն ունեցող զարգացած ֆինանսական ցանցերի (օրինակ՝ «Ն. Մ. Ռոտշիլդ էնդ սանզ»-ը հսկա ֆինանսական բուրգի վերին մասում է»)։
Անգլերեն համարժեքը (անգլ.՝ pyramid scheme) 1970-ական թվականներին նշանակում էր խաբեություն։


== Պատմություն ==

ԱՄՆ-ում առաջին «բուրգը» ստեղծել է Իտալիայից արտագաղթած Չարլզ Պոնզին (Պոնտի)։ 1919 թվականի օգոստոսին իսպանացի գործարարներից մեկը Չարլզին ուղարկած նամակում ուղարկել է միջազգային վերադարձի կտրոն։ Պարզելով կտրոնի շրջանառության մանրամասները` Պոնզին հասկացել է, որ արժույթների փոխարժեքի հարաբերակցությունը հնարավորություն է տալիս շահավետ վաճառել եվրոպական մի շարք երկրներում ձեռք բերված ԱՄՆ-ի կտրոնները։ Պոնզին հիմնադրել է «The Securities and Exchange Company» (SXC) ընկերությունը և մի քանի ներդրողների համոզել գրավադրման դիմաց ֆինանսավորել իրենց կողմից առաջարկվող խաբեությունը՝ նրանց խոստանալով անդրատլանտյան առևտրից 45 օրվա ընթացքում 50% կամ նույնիսկ 90 օրվա ընթացքում 100% շահույթ։ Փաստն այն է, որ միջազգային վերադարձի կտրոնը կարող էր փոխանակվել միայն փոստային նամականիշների, այլ ոչ թե կանխիկի հետ, այսինքն կտրոնները հարմար չէին որպես սպեկուլյացիոն գործիք։ Այս տեղեկատվությունը գաղտնիք չէր. ցանկության դեպքում, ներդրողներից որևէ մեկը կարող էր պարզել։ Սակայն մինչև 1920 թվականի հուլիսը Պոնզին իր մուրհակները վաճառում էր օրական մինչև 250 հազար դոլար։ Լարված իրավիճակը հասել է մամուլ (մասնավորապես, Boston Post), որը հրապարակել է վճարովի խրախուսական նյութեր։
Բուրգը փլուզվել է Post Magazine ամսագրում հաշվարկների հրապարակվելուց հետո, ըստ որի իր ընկերության կողմից կատարված ներդրումները լուսաբանելու համար  շրջանառության մեջ պետք է լինի 160 միլիոն արժեկտրոն, իսկ այդ տարիներին ընդամենը 27 հազար կտրոն էր աշխարհի ձեռքում։ 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին, երբ ընկերությունը փակվել է և ծանոթացել իր ներքին հաշվապահությանը, դաշնային գործակալները հայտնաբերել են, որ SXC-ն ընդհանրապես գումար չի ներդրել, այլ պարզապես վճարել է տոկոսադրույքներ իր պարտատոմսերի նոր թողարկումների հասույթից։ Բարեբախտաբար ներդրողների համար գումարի մի մասը գտնվել և վերադարձվել է։ Միջին հաշվով, յուրաքանչյուր ավանդատու ստանում էր մուրհակի անվանական արժեքի մոտ 37%-ը։
Ողբերգական պատմություն կապված 1996-1997 թվականներին Ալբանիայի ֆինանսական բուրգերի ստեղծման հետ. յոթ խոշոր բուրգեր ներգրավեցին մոտ 2 միլիարդ դոլար, ինչը կազմում էր երկրի ՀՆԱ-ի տարեկան 30%-ը։ 1997 թվականին՝ բուրգերի փլուզումից հետո կառավարությունը ստիպված էր ստեղծել բանակ՝ կարգուկանոնը վերականգնելու և զայրացած ներդրողներին հանգստացնելու համար։ Արդյունքում մահացան մարդիկ, իսկ Ալեքսանդր Մեքսիի գլխավորած կառավարությունը հրաժարական տվեց։


== Ֆինանսական բուրգերի պարադոքսներ ==
Շատ հաճախ, մարդկանց կարծիքով «ֆինանսական բուրգը» և «խարդախությունը» հոմանիշներ են։ Սակայն միշտ չէ, որ դրանք նույնն են։ Մինչ երկարաժամկետ նախագիծ սկսելը դրա նախաձեռնողը կարող է սխալներ թույլ տալ իր կանխատեսումներում, հետևաբար ֆինանսական բուրգը նախագծման սխալի պարզ հետևանք է։ Նման սխալը շտկելու և ծրագրի կյանքի ժամկետը երկարացնելու համար նախագծի սեփականատերը հետագա խնդիրները շտկելու հույսով վերցնում է լրացուցիչ վարկեր։ Սակայն իրականում հավաքված միջոցների զգալի մասն ուղվում է առաջին ներդրողների նկատմամբ նախագծային պարտավորությունների վճարմանը։
Բայց նույնիսկ այն դեպքում, երբ խաբեության (խարդախության) միջոցով ներդրողների միջոցները խլելու մտադրությունն ակնհայտ է, ոչ բոլոր տուժածներն են ճանաչվում համապատասխան քրեական գործով տուժածներ, եթե դատարանում ապացուցվում է, որ ավանդատուներից հավաքված գումարները չեն յուրացվել, այլ ուղվել են միջանկյալ վճարումների։
Այսինքն, փողերը չեն յուրացվել (ավելի ճիշտ այն եղել է, բայց ոչ զոհերի, այլ առաջին ներդրողների միջոցները, որոնք զոհ չեն հանդիսանում) և «խարդախություն» որակելը դառնում է խնդրահարույց։ Նախկինում նման գործողությունները մեկնաբանվում էին որպես «կեղծ ձեռներեցություն»։ Այնուամենայնիվ, 2010 թվականի ապրիլին կեղծ ձեռներեցության մասին 173-րդ հոդվածը բացառվել է Ռուսաստանի քրեական օրենսգրքից։


== Ուկրաինական օրինակներ ==
Ուկրաինայում նշանակալի էր նաև ֆինանսական բուրգերի գործունեության մասշտաբները.

King's Capital՝ 180 միլիոն դոլար վնաս
Լիոնեբանկ-Ուկրաինա՝ 10 միլիոն դոլար վնաս
MMCIS՝ 70 միլիոն դոլար
Պավել Կրիմովի նախագծերը. Questra World, Atlantic Global Asset Management (AGAM), Forex Trend, Panteon Finance և այլն։ Նախնական տվյալներով վնասը կազմել է մոտ 300 միլիոն դոլար։


== Ֆինանսական բուրգերը համացանցում ==
Հեռահաղորդակցման զարգացման հետ ավելանում է ֆինանսական բուրգերի քանակը, որոնցում ֆինանսական գործարքները և մասնակիցները ներգրավվում են ինտերնետի միջոցով։ Նման բուրգերի տարբերակիչ առանձնահատկությունն այն է, որ միջոցներ ստացողը անանուն է։ Սա մեծապես բարդացնում է դրամական միջոցների հոսքերի հետևմանը՝ բերելով իրավական պատասխանատվության, իսկ գումարի վերադարձումը գրեթե անհնար է։
Համացանցի խոշորագույն բուրգերից մեկն է Stock Generation-ը, որը վիրտուալ փոխանակում է և կազմակերպվել է Սերգեյ Մավրոդիի կողմից։
Այլ օրինակներ՝ «Բինար» (MyBinar), նրա ժառանգորդ «NewPRO ծրագիրը», նրա կլոնը՝ «SuperProgik» ծրագիրը, Մավրոդի ՄՄՄ-2011 և ՄՄՄ-2012 նախագծերը քողարկվել են որպես կեղծ MMCIS (Index Top 20) և MillTrade բրոքերային կառավարում։
Բուրգերի մեկ այլ տարբերակ են փոխադարձ ֆինանսական աջակցության համակարգերի կամ փոխօգնության կանխիկ գրասեղանի տարբերակները, որոնցում ֆինանսական պարտավորությունները քողարկված են կամավոր ներդրումների և անվերադարձ նվիրատվությունների տեսքով։ Նման օրինակ են «Give1 Get4» և «MMM-global» համակարգերը։
2018 թվականին Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկը ֆինանսական բուրգեր որոնելու նպատակով գործարկել է առցանց ռոբոտ։


== Ֆինանսական բուրգեր և ցանցային մարքեթինգ ==
Ֆինանսական բուրգը դժվար է տարբերակել այն ընկերությունից, որն օգտագործում է ցանցային մարքեթինգ՝ ապրանքներ կամ ծառայություններ վաճառելու համար։ Money Magazine ամսագրի հոդվածում նշվում է, որ ցանցային մարքեթինգի իրավական կառույցները բաղկացած են դիստրիբյուտորներից, որոնց գումարի մեծ մասը ստացվում է հատուկ ապրանքների վաճառքից և նրանց կողմից հրավիրված ցածր մակարդակի մարդկանցից։ Օրինակ՝ 1975 թվականից մինչև 1979 թվականը տևող դատավարության ընթացքում պարզվել է, որ Amway-ի վաճառքն ու մարքեթինգային պլանը ապօրինի բուրգի սխեմա չէ։
Ֆլորիդայի գլխավոր փաստաբանի օգնական Ֆրեդ Հոչզթինը նշում է, որ ցանցային մարքեթինգի որոշ ձեռնարկություններ օրինական են, սակայն դրանցից շատերը ոչ։ Ապօրինի ընկերություններն իրենց վաճառքի մենեջերներին հնարավորություն են տալիս գումար աշխատել ոչ թե ապրանք վաճառելով, այլ նոր դիստրիբյուտորների մուտքի վճարները գանձելով։
Նույնիսկ օրինական ընկերությունները հնարավոր դիստրիբյուտորներին հաճախ չեն հայտնում այն իրական ծախսերի և ջանքերի մասին, որոնք կպահանջվեն այս բիզնեսում կայուն եկամուտ ստանալու համար, մինչդեռ փոստային ցուցակների և առևտրային գրքույկները պարունակում են շռայլ խոստումներ։ Օրինակ, ըստ Amway- ի, միջին աշխատող դիստրիբյուտորը ամսական վաստակում է 76$:
Մի շարք ընկերություններ անընդհատ վիճում են, պարզելու դրանք ցանցային մարքեթինգային ընկերություններ են, թե ֆինանսական բուրգեր (օրինակ, Talk Fusion, Setinbox, Emgoldex և նրա համանման Swissgolden ընկերությունները)։
OneCoin ֆինանսական բուրգն ի սկզբանե օգտագործել է բազմակողմանի մարքեթինգ՝ վաճառելու իր սեփական «կրիպտոարժույթները», որի մեջ փորձագետները ոչ մի տարբերություն չէին տեսնում իրական կրիպտոարժույթներից։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Տասը խոշոր ֆինանսական խաբեբաներն ընս Ֆորբսի։
«Նաշի դենգի» ամսագրում Ռուսական բուրգեր հոդվածը։
Ֆինանսական բուրգեր։
Մերկ թագավորի հագուստը՝ IT-ում։ Սերգեյ Գոլուբիցկիի հոդվածը Talk Fusion-ի մասին։


== Գրականություն ==
Волобуев А. Ф. Хищения с использованием небанковских финансовых учреждений // журнал «Законность». — 2000. — № 7. — С. 39—41. Архивировано из первоисточника 8 Նոյեմբերի 2007.
Вугальтер А. Л. Фундаментальная экономия. Динамика. — М.: Экономика, 2007. — ISBN 978-5-282-02671-9
Кэрролл, Роберт Тодд Финансовая пирамида // Энциклопедия заблуждений: собрание невероятных фактов, удивительных открытий и опасных поверий. — М.: Издательский дом «Вильямс», 2005. — 672 с. — ISBN 5-8459-0830-2, ISBN 0-471-27242-6
Ванг Уоллес. Как не стать жертвой хакеров и мошенников в Internet. — М.: ООО «ДиаСофтЮП», 2005. — ISBN 5-93772-156-X
Роберт Шиллер Иррациональный оптимизм. Как безрассудное поведение управляет рынками = Irrational Exuberance. Second Edition Revised & Updated. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 422 с. — ISBN 978-5-9614-1845-3
Юрасов А. В. Электронная коммерция: Учеб. пособие. — М.: Дело, 2003. — ISBN 5-7749-0320-6