Բրոմ

Բրոմ (լատ.՝ Bromum, հին հունարեն՝ βρῶμος - գարշահոտություն), Br, տարրերի պարբերական համակարգի 7-րդ խմբի քիմիական տարր, կարգահամարը՝ 35, ատոմական զանգվածը՝ 79, 904։ Հալոգեն է։ Բրոմը p տարր է, նրա ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 4S24P5, K-, L-, M- թաղանթները լրացված են։ Սովորական պայմաններում մուգ կարմիր, սուր հոտով, ծանր հեղուկ է։ Բրոմը (Br2) հայտնաբերել են Ժ. Բալարը և Ս. Լևիգը 1826 թվականին։ Այն սովորական պայմաններում գորշ գույնի գարշահոտ հեղուկ է, p=գ/սմ³, tհալ=-8, 2°С, tեռ=58°С։


== Պատմություն ==
Բրոմը (Br2) հայտնաբերել են Ժ. Բալարը և Ս. Լևիգը 1826 թվականին։ Այս բացահայտման շնորհիվ Բալարը անունը հայտնի դարձավ ամբողջ աշխարհում։


== Անվան ծագում ==
Տարրի անվանումը ծագել է հին հունարեն՝ βρῶμος - տհաճ հոտ, գարշահոտ։


== Բնության մեջ ==
Կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 1, 6․10−4 %-ը (1015-1016 տ)։ Մեծ մասամբ ցրված է մագմային ապարներում կամ ուղեկցվում է մյուս հալոգեններին։ Բրոմը քլորի մշտական ուղեկիցն է։ Հանդիպում է բյուրեղների ձևով՝ քլորիդների նստվածքներում (կերակրի աղում՝ մինչև 0, 02 %, կալիումական աղերում՝ սիլվինիտում ու կառնալիտում՝ մինչև 0, 3%), ինչպես նաև ծովաջրում (մինչև 0, 065%), աղի լճերում, աղահանքերի ու նավթահանքերի հետ կապ ունեցող ստորգետնյա ջրերում (մինչև 0, 1%)։ Բ․ հազվադեպ է առաջացնում կարծր հանքատեսակներ, բրոմարգիտ՝ AgBr, էմբոլիա՝ Ag(Cl, Br), յոդէմբոլիտ Ag(Cl, Br, J)։
Բրոմ են պարունակում բույսերի (7․10−4 %, հատկապես լոբազգիները) և կենդանիների (մինչև 1․10՜4%, արյան մեջ, ողնուղեղի հեղուկում, մակուղեղում, մակերիկամում) հյուսվածքները։


== Ստացում ==
Բրոմի ստացման հումք են ծովի ջուրը, լճերի ու ստորգետնյա աղաջրերը, ինչպես նաև կալիումական արտադրության թափոնները, որոնք պարունակում են բրոմիդներ։ Բրոմը ստանում են բրոմիդների լուծույթների վրա քլոր ներգործելով

  
    
      
        
          
            C
            
              l
              
                2
              
            
            +
            2
            B
            
              r
              
                −
              
            
            →
            2
            C
            
              l
              
                −
              
            
            +
            B
            
              r
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Cl_{2}+2Br^{-}\rightarrow 2Cl^{-}+Br_{2}}}}
  


== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Սովորական պայմաններում մուգ կարմիր, սուր հոտով, ծանր հեղուկ է, պնդանում է -7, 2 °C-ում, եռում՝ 58, 78 °C-ում, խտությունը՝ 3100 կգ/մ3։ Սառեցնելիս բրոմը առաջացնում է մետաղական թույլ փայլով կարմրաշագանակագույն ասեղնաձև բյուրեղներ։ Բրոմի մոլեկուլը երկատոմ է, տաքացնելիս (800 °C-ից բարձր) և լույսի ազդեցությամբ տրոհվում է։ Ջրում քիչ է լուծվում (100<7-ում՝ 3, 58 գ բրոմ, 20 °C-ում), 5, 84 °C-ից ցածր առաջացնում է բյուրեղահիդրատ՝ Br2•8H2O (կարմիր նռնագույն բյուրեղներ)։ Լավ է լուծվում օրգանական լուծիչներում։ Միացություններում ունի փոփոխական արժեքականություն։
Օքսիդացման թիվը բրոմիդներում, հիպոբրոմիտներում, բրոմիտներում, բրոմատներում և գերբրոմատներում համապատասխանաբար հավասար է -1, +1, +3, +5 և +7։ Քիմիապես ակտիվ տարր է։ Թթվածնի, ազոտի, ածխածնի հետ անմիջականորեն չի միանում։ Կողմնակիորեն ստացվել են Вг3O8, ВO2 և Br2O խիստ անկայուն օքսիդները։


== Իզոտոպներ ==
Բնական բրոմը բաղկացած է երկու կայուն իզոտոպից՝ 79Br (50, 54%) և 81Br (49, 46%)։ Արհեստականորեն ստացվել են 74-88 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից մենակայունը 82Br է (T1/2 = 35, 87 ժ)։


== Քիմիական հատկություններ ==

Քիմիապես ակտիվ տարր է։ Թթվածնի, ազոտի, ածխածնի հետ անմիջականորեն չի միանում։ Կողմնակիորեն ստացվել են Вг3O8, ВO2 և Br2O խիստ անկայուն օքսիդները։ Ստացվել է նաև բրոմազիդը՝ BrN3։ Ջրածնի հետ միանում է տաքացնելիս՝ առաջացնելով բրոմաջրածին։

  
    
      
        
          
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            H
            B
            r
            +
            H
            B
            r
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Br_{2}+H_{2}O\rightarrow HBr+HBrO}}}
  
Հալոգենների և բրոմի անմիջական փոխազդմամբ ստացվում են՝ BrF3, BrFs, BrCl, Brl և այլն, որոնք անկայուն միացություններ են։ Ծծմբի, սելենի, տելուրի, ֆոսֆորի, արսենի, ծարիրի, ալյումինի, նատրիումի և մի շարք այլ տարրերի հետ փոխազդում է՝ ջերմություն, երբեմն նաև բոց արձակեով։

  
    
      
        
          
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            2
            K
            I
            →
            
              I
              
                2
              
            
            +
            2
            K
            B
            r
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Br_{2}+2KI\rightarrow I_{2}+2KBr}}}
  
  
    
      
        
          
            C
            
              l
              
                2
              
            
            +
            2
            K
            B
            r
            →
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            2
            K
            C
            l
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Cl_{2}+2KBr\rightarrow Br_{2}+2KCl}}}
  
Մետաղներից շատերը անջուր բրոմիի հետ չեն միանում մակերեսի վրա բրոմիդի պաշտպանիչ թաղանթ գոյանալու պատառով։ Բրոմի նկատմամբ կայուն են (նույնիսկ բարձր ջերմաստիճաններում և խոնավության առկայությամբ) արծաթը, կապարը, պլատինը և տանտալը։

  
    
      
        
          
            2
            A
            u
            +
            3
            B
            
              r
              
                2
              
            
            →
            2
            A
            u
            B
            
              r
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Au+3Br_{2}\rightarrow 2AuBr_{3}}}}
  Բրոմի ջրային լուծույթը՝ բրոմաջուրը, պարունակում է բրոմաջրածնական՝ HBr անկայուն հիպոբրոմային՝ НВrO թթուները։ Բրոմը լուծվում է նաև ալկալիների լուծույթներում՝ առաջացնելով բրոմիդներ և հիպոբրոմիտներ (ցածր ջերմաստիճաններում) կամ բրոմատներ (տաքացնելիս, մոտ 100 °С)։

  
    
      
        
          
            3
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            3
            N
            
              a
              
                2
              
            
            C
            
              O
              
                3
              
            
            →
            5
            N
            a
            B
            r
            +
            N
            a
            B
            r
            
              O
              
                3
              
            
            +
            3
            C
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {3Br_{2}+3Na_{2}CO_{3}\rightarrow 5NaBr+NaBrO_{3}+3CO_{2}}}}
  Բորը ուժեղ օքսիդիչ է։ Ջրային լուծույթներում օքսիդացնում է սուլֆիդները և թիոսուլֆատները՝ սուլֆատների, նիտրիտները՝ նիտրատների, ամոնիակը՝ ազատ ազոտի։ Բրոմը դուրս է մղում յոդը նրա միացություններից, սակայն արտամղվում է քլորով և ֆտորով։
Բրոմը չհագեցած ածխաջրածինների հետ մտնում է միացման, հագեցած ածխաջրածինների հետ՝ տեղակալման ռեակցիաների մեջ։

  
    
      
        
          
            
              C
              
                2
              
            
            
              H
              
                4
              
            
            +
            B
            
              r
              
                2
              
            
            →
            
              C
              
                2
              
            
            
              H
              
                4
              
            
            B
            
              r
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {C_{2}H_{4}+Br_{2}\rightarrow C_{2}H_{4}Br_{2}}}}
  Ուժեղ (քլորից թույլ) օքսիդիչ է, օքսիդացնում է մետաղներին և որոշ ոչ մետաղներին.

  
    
      
        
          
            2
            A
            l
            +
            3
            B
            
              r
              
                2
              
            
            →
            2
            A
            l
            B
            
              r
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Al+3Br_{2}\rightarrow 2AlBr_{3}}}}
  
  
    
      
        
          
            2
            P
            +
            3
            B
            
              r
              
                2
              
            
            →
            2
            P
            B
            
              r
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2P+3Br_{2}\rightarrow 2PBr_{3}}}}
  
  
    
      
        
          
            
              H
              
                2
              
            
            +
            B
            
              r
              
                2
              
            
            →
            2
            H
            B
            r
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {H_{2}+Br_{2}\rightarrow 2HBr}}}
  Ինչպես նաև բարդ միացություններին.

  
    
      
        
          
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            S
            →
            2
            H
            B
            r
            +
            S
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Br_{2}+H_{2}S\rightarrow 2HBr+S}}}
  Փոխազդում է ջրի (տաքացնելիս) և ալկալիների հետ.

  
    
      
        
          
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            H
            B
            r
            +
            H
            B
            r
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Br_{2}+H_{2}O\rightarrow HBr+HBrO}}}
  
  
    
      
        
          
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            2
            K
            O
            H
            →
            K
            B
            r
            +
            K
            B
            r
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Br_{2}+2KOH\rightarrow KBr+KBrO+H_{2}O}}}
  Br- իոնի որակական ռեակցիան AgBr-ի դեղնավուն նստվածքի առաջացումն է.

  
    
      
        
          
            B
            
              r
              
                3
              
            
            +
            A
            g
            →
            A
            g
            B
            r
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Br_{3}+Ag\rightarrow AgBr}}}
  Բրոմի (I) օքսիդը՝ Br2O-ն, սև-դարչնագույն պինդ նյութ է, որը -40 °С-ում քայքայվում է համապատասխան տարրերի.

  
    
      
        
          
            C
            2
            B
            
              r
              
                2
              
            
            O
            →
            2
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {C2Br_{2}O\rightarrow 2Br_{2}+O_{2}}}}
  Ստանում են սնդիկի (II) օքսիդի և Br2-ի փոխազդեցությամբ.

  
    
      
        
          
            2
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            H
            
              g
              
                2
              
            
            O
            →
            H
            g
            B
            
              r
              
                2
              
            
            +
            B
            
              r
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Br_{2}+Hg_{2}O\rightarrow HgBr_{2}+Br_{2}O}}}
  Հիպոբրոմաթթվի անհիդրիդն է.

  
    
      
        
          
            B
            
              r
              
                2
              
            
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            2
            H
            B
            r
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Br_{2}O+H_{2}O\rightarrow 2HBrO}}}
  


== Կիրառություն ==


=== Բժշկության մեջ ===
Բրոմը ելանյութ է անօրգանական և օրգանական բրոմածանցյալներ ստանալու համար, որոնք կիրառվում են բժշկության (նևրոզների, հիստերիայի, անքնության, հիպերտոնիկ և այլ հիվանդությունների դեմ), ներկանյութերի արտադրության, լուսանկարչության մեջ։Մեթիլբրոմիդը և բրոմի որոշ միացություններ օգտագործվում են որպես միջատասպաններ, էթիլբրոմիդը՝ իբրև հակադետոնատոր բարձրօկտանային վառելանյութերում։


=== Քիմիայում ===
Բրոմը մեծ կիրառություն ունի օրգանական սինթեզում։
«Բրոմաջուրը» (բրոմի ջրային լուծույթը) կիրառվում է որպես ռեագենտ օրգանական միացություններում


=== Տեխնիկայում ===
Արծաթի բրոմիդը՝ AgBr, կիրառվում է լուսանկարչության մեջ։

Օգտագործվում է տեքստիլ արդյունաբերությունում։
Բրոմի պենտաֆտորիդը հաճախ հրթիռային վառելանյութում օգտագործում են որպես հզոր օքսիդիչ։


=== Զենքի արտադրությունում ===
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բրոմը օգտագործվել է մարտական թունավոր նյութերի արտադրությունում։


== Ֆիզիոլոգիական ազդեցություն ==
Բրոմը թունավոր է։ Օդում բրոմի 1 մգ/մ3 պարունակությունը առաջացնում է արցունքագեղձերի գրգռում, գլխապտույտ, արյունահոսություն քթից, հազ, ավելի բարձր կոնցենտրացիաների դեպքում՝ շնչահեղձություն, բրոնխիտ, երբեմն՝ մահ։
Թեթև թունավորման դեպքում անհրաժեշտ է ամոնիակի գոլորշիներ շնչել, ուժեղ թունավորման դեպքում՝ թթվածին։ Հեղուկ բրոմը այրում է մաշկը։ Մաշկի վրա թափված Բրոմը հեռացնում են մեծ քանակությամբ ջրով լվանալով կամ օդի ուժեղ հոսանքով, ապա մաշկը օծում լանոլինով։ Բրոմի սահմանային թույլատրելի քանակն օդում 2 մգ/մ3 է։
Բարձր խտության լուծույթներն օգտագործվում են կրծողների դեմ։ Մեթիլ բրոմիտի բարձր խտության լուծույթներն օգտագործում են վարակազերծման ժամանակ։


== Առասպելներ և լեգենդներ ==
Գոյություն ունի տարածված մի լեգենդ այն մասին, որ բնակում, բանտերում և հոգեբուժարաններում սննդին ավելացնում են բրոմի միացություններ, մարդկանց մոտ
սեռական հակումը նվազեցնելու համար։
Բրոմի


== Տես նաև ==
Պարբերական աղյուսակ
Արծաթի բրոմիդ
Նատրիումի բրոմիդ


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Справочник для химиков, инженеров, врачей. Вредные вещества в промышленности. Том 3. Л. «Химия» 1977. стр. 22 — 24.
Каталог химических реактивов фирмы MERCK (Германия), 2008—2010 г.


== Արտաքին հղումներ ==
Բրոմը WebElements.com կայքում
Բրոմը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում
Բրոմի ջերմահաղորդականության գրաֆիկը Archived 2010-01-06 at the Wayback Machine.(անգլ.)
Բրոմի մածուցիկությունը որոշ պայմաններում Archived 2010-01-06 at the Wayback Machine.(անգլ.)