Հենրիկ Արցտովսկի

Հենրիկ Արցտովսկի (անգլ.՝ Henryk Arctowski,, ծնունդով՝ Հենրիկ Արցտ հուլիսի 15, 1871(1871-07-15), Վարշավա, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 21, 1958(1958-02-21), Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ), լեհ գիտնական, բևեռախույզ։ Մասնակցել է անտարկտիկական առաջին ձմեռմանը, համաշխարհային ճանաչում ունեցող օդերևութաբան է։ Նրա պատվին են անվանակոչվել աշխարհագրական մի շարք օբյեկտներ, լեհական անտարկտիկական կայանը, ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի մի շքանշան։


== Կենսագրություն ==
Հենրիկ Արցտովսկին ծնվել է 1871 թվականի հուլիսի 15-ին Վարշավայում, վյուրթեմբերգյան արմատներով ընտանիքում։ 1888 թվականին ընդունվել է Լիեժի համալսարան, որտեղ ուսանել է մաթեմատիկա, ֆիզիկա, աստղագիտություն, իսկ ավելի ուշ Սորբոնում սովորել է քիմիա և երկրաբանություն։ Ուսումն ավարտելուց հետո 1893 թվականին վերադարձել է Լիեժ, որտեղ աշխատել է պրոֆեսոր Շպրինգի լաբորատորիայում։ 1893 թվականին դիմել է բելգիական կառավարությանը՝ խնդրելով, որ ազգանունը փոխեն Արցտովսկի։
1895 թվականին մասնակցել է Բելգիայի անտարկտիկական արշավախմբի աշխատանքներին, որն առաջինն էր, որ ձմեռելու էր հարավային բևեռում։ Արշավախմբի նրա ընկերներից էին Ռուալ Ամունդսենը, Ֆրեդերիկ Կուկը և Էմիլ Ռակովիցան։ Արցտովսկին զբաղվել է գիտական աշխատանքի կոորդինացմամբ, և ինքն էլ կատարել է ֆիզիկական որոշ դիտարկումներ։ Նրա օգնականը եղել է ազգությամբ լեհ Անտոնի Դոբորովոլսկին։
Անտարկտիկայից վերադառնալուց հետո Հենրիկն ապրել է Բրյուսելում՝ Բելգիայի թագավորական աստղադիտարանում (այն ժամանակ ղեկավարը Ժորժ Լեկոնտն էր, որը գիտարշավի ղեկավարի օգնականն էր)՝ վերլուծելով գիտարշավի արդյունքները։ Նա հրապարակել ու կարդացել է դասախոսություններ ինչպես Բելգիայում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս, շուտով ստացել է Բելգիայի քաղաքացիություն։ Լոնդոնում նա հանդիպել է ամերիկացի դերասանուհի և օպերային երգչուհի Արիան Ջեյն Էդիին, և 1909 թվականին նրանք ամուսնացել են։ Կնոջ հետ տեղափոխվել է Նյու Յորք, որտեղ 1911-1919 թվականներին գլխավորել է Նյու Յորքի հանրային գրադարանի գիտական բաժանմունքը։ 1915 թվականին ստացել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն։ Դարձել է «Հետազոտողների ակումբի» անդամ, որը հիմնադրել էր արշավախմբի նրա ընկեր Ֆրեդերիկ Կուկը։
1920 թվականին Արցտովսկին վերադարձել է արդեն անկախ Լեհաստան։ Իգնացի Յան Պադերևսկին նրան առաջարկել է կրթության նախարարի պաշտոն, սակայն գիտնականը հրաժարվել է և Յան Կազիմիրի համալսարանում ստանձնել երկրաֆիզիկայի ու օդերևութաբանության պրոֆեսորի պաշտոն։ Այս շրջանում Արցտովսկին գիտական ակտիվ գործունեություն է ծավալել. նրա և իր օգնականների ջանքերով տպագրվել է ավելի քան 140 գիտական աշխատանք։ Նա մասնակցել է նաև Գեոդեզիայի և գեոֆիզիկայի միջազգային միության գործունեությանը։ 1939 թվականին Արցտովսկին կնոջ հետ մեկնել է ԱՄՆ՝ IUGG համաժողովին մասնակցելու նպատակով։ Հենց այդ ժամանակ էլ սկսվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմը, և նրանք այլևս երբեք չեն վերադարձել հայրենիք։
Ամերիկայում Արցտովսկին դարձել է Սմիթսոնյան ինստիտուտի գիտաշխատող և չի դադարեցրել գիտական գործունեությունը մինչև իր մահը, նույնիսկ երբ 1950 թվականին ստիպված է եղել դուրս գալ աշխատանքից հիվանդության պատճառով։
Մահացել է 1958 թվականի փետրվարի 21-ին Բեթեսդայում (Մերիլենդ)։


== Ժառանգություն ==
Արցտովսկու անունով է կոչվել այն էֆեկտը, երբ լույսը, մթնոլորտում բեկվելով սառույցի բյուրեղներին, արևի շուրջ ստեղծում է լույսի երկու լրացուցիչ սիմետրիկ աղեղներ։ Նրա պատվին են կոչվել նաև աշխարհագրական օբյեկտներ՝ Արցտովսկու լեռը և Արցտովսկու սառցադաշտը Շպիցբերգենում, Արցտովսկու գմբեթը, Արցտովսկու ծովախորշը, Արցտովսկու թերակղզին, Արցտովսկու նունատակը, Արցտովսկու պիկը Անտարկտիդայում։ Բացի այդ, նրա անունն է կրում լեհական հետազոտական կայանը Քինգ Ջորջ կղզում, և լեհական ռազմական ուժերի ORP Arctowski հետազոտական նավը։ Գիտնականի կինը սահմանել է Արցտովսկու հուշամեդալ, որով երկու տարին մեկ գիտությունների ակադեմիան պարգևատրում է «Արեգակի ֆիզիկայի և Երկիր-Արեգակ հարաբերությունների ուսումնասիրման» ոլորտում ձեռքբերումների համար։


== Ծանոթագրություններ ==