Էլիզաբեթ դե Բուրգ

Էլիզաբեթ դե Բուրգ (անգլերեն՝ Elizabeth de Burgh, մոտ 1284, Դանֆերմլին, Ֆայֆ, Շոտլանդիա - հոկտեմբերի 27, 1327, Cullen, Cullen, Banffshire), թագավոր Ռոբերտ Բրյուսի երկրորդ կին ու թագուհի։ Էլիզաբեթը ծնվել է մոտավորապես 1284 թվականին, Իռլանդիայի  հավանաբար Դաուն կամ Անթրիմ կոմսությունում։ Նա հանդիսանում էր այդ ժամանակի ամենահզոր իռլանդական ազնվականներից մեկի՝ Ուլստերի 2-րդ կոմս Ռիչարդ Օգ դե Բուրգի դուստրը։ Նրա հայրը Անգլիայի Էդվարդ I թագավորի մոտ ընկերն ու դաշնակիցն էր։
Շատ բան հայտնի չէ Էլիզաբեթի մասին, բացի այն, որ նրա ամուսինն ունեցել է ամենահայտնի շոտլանդացի թագավորներից ու ռազմիկներից մեկի համբավ։ Շատ այլ միջնադարյան կանանց նման, Էլիզաբեթի մասին տեղեկությունները նույնպես սուղ են, սակայն հայտնի է, որ նա  իր ամուսնու՝ թագավոր  Ռոբերտի իշխանության տարիներին հայտնվել է անգլիացիների ու շոտլանդացիների միջև քաղաքական բախման մեջ ու ստիպված է եղել անվտանգության նկատառումներով մի քանի անգամ  տեղափոխվել, սակայն  ի վերջո գերի է վերցվել։


== Կյանք ==
Ծնվել է Իռլանդիայում (մոտ․ 1284 թվականին) և եղել Ուլստերի 2-րդ կոմս Ռիչարդ Օգ դե Բուրգի ու Մարգարիտ դե Բուրգի դուստրը (մահ․1304 թվականին)։  Նրա հայրը Անգլիայի Էդվարդ I թագավորի մոտ ընկերն էր։
Էլիզաբեթը հավանաբար հանդիպել է Ռոբերտ Բրյուսին անգլիական արքունիքում, երբ նա դեռ Քարրիքի կոմսն էր։ Մինչև 1302 թվականին Ռիթլում իրենց ամուսնությունը, Ռոբերտն այրիացած տղամարդ էր, որն առաջին ամուսնությունից մանկահասակ դուստր ուներ։ Էլիզաբեթը մոտավորապես 18 տարեկան էր, իսկ Ռոբերտը՝ 28։
1306 թվականի մարտի 27-ին Ռոբերտն ու Էլիզաբեթը թագադրվել են Սքոնում` որպես Շոտլանդիայի թագավոր ու թագուհի։ Թագադրությունը տեղի է ունեցել Շոտլանդիայի նկատմամբ անգլիացիների սյուզերենության  պահանջներին հակառակ` սըր Ուիլյամ Ուոլասի մահապատժիից հետո։ Հայտնի է, որ թագադրությունից հետո, կարծես Էդվարդ I-ի կողմից պարտություն  ակնկալելով, նա ասել է․ 


== Գերեվարում ==
1306 թվականի հունիսի 19-ին Մեթվենի ճակատամարտում շոտլանդացիների պարտությունից հետո թագավորն Էլիզաբեթին, առաջին ամուսնությունից ծնված դստերը՝ Մարջորիին, իր քույրեր Մերիին ու Քրիստինային ուղարկել է Քիլդրամի ամրոց, որպեսզի իր եղբայր Նիալը (նաև հայտնի որպես Նայջել) պաշտպանի նրանց։ Անգլիացինները պաշարել են ամրոցը, որտեղ գտնվում էր արքայական ընտանիքը։ Պաշարումը հաջողությամբ է պսակվել, երբ անգլիացիները կաշառել են մի դարբինի  «այնքան ոսկով, որ նա կարող էր տանե»լ, որպեսզի նա հրդեհի հացահատիկի պահեստը։ Անգլիացիները կախել ու քառատել են Նիալ Բրյուսին ամրոցում եղած իր մարդկանց հետ, իսկ տիկնայք Աթոլի կոմսի ուղեկցությամբ արդեն փախել էին։
Նրանց գերի է վերցրել Կոմինների աջակից Ռոսսի կոմսը Թաինի սուրբ Դութակ սրբավայրում ու ուղարկել Էդվարդ թագավորին։ Թագավորը բանտարկել է Բրյուսի քույր Մերիին ու Բուչանի կոմսուհի Իզաբելլա ՄաքԴուֆին փայտե վանդակներում, որոնք կախել էր համապատասխանաբար Ռոքսբուրգ և Բերվիք ամրոցների պարիսպներից, որից հետո Բրյուսի իննամյա դուստր Մարջորիին ուղարկել է  Ուոթոնի  կուսանոցը։
Էլիզաբեթին պահում էին Անգլիայում, տնային կալանքի խիստ պայմաններում, քանի որ Էդվարդը դեռևս նրա հոր աջակցության կարիքն ուներ։ Աթոլի կոմսին կախել են ու նրա գլուխն ի ցույց դրել Լոնդոնի կամրջից։
Էլիզաբեթն անգլիացիների կողմից բանտարկված է մնացել ութ տարի։ 1306 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1308 թվականի հուլիսը նրան պահել են Յորքշայրի Հոլդերնես շրջանի Բուրսթվիք գյուղում, որտեղից նա նամակ էր գրել, որում գանգատվում էր, որ իրեն սպասարկում են միայն երկու տարիքով կանայք, որ ունի ընդամենը երեք գեստ առանց գլխարկների ու անկողնու սպիտակեղենի, որից հետո նրան տեղափոխել են  Բերքշայրի Բիշամ առանձնատուն, որտեղ նա մնացել  մինչև 1312 թվականի մարտը։ Այնտեղից նրան տեղափոխել են Վինձոր ամրոց ու հատկացրել վեց ծառա ու նպաստ, որտեղ նա մնացել է մինչև 1312 թվականի հոկտեմբեր, հետո Դորսեթի Շաֆթեսբուրի վանքում նա ապրել է մինչև 1313 թվականի մարտը, որից հետո Էսսեքսի Բարքինգ վանքում՝ մինչև 1314 թվականի մարտը, այնուհետև Քենթի Ռոչեսթեր ամրոցում՝ մինչև 1314 թվականի հունիսը։ Բենոքբուրնի ճակատամարտից հետո, երբ ընթանում էին գերիներին փոխանակելու շուրջ բանակցությունները, նրան տեղափոխել են Յորք։ Այնտեղ նա Անգլիայի թագավոր Էդվարդ II-ի կողմից արժանացել է ընդունելության։ Վերջապես, 1314 թվականի նոյեմբերին նրան տեղափոխել են Քարլայլ, որտեղ էլ նրան փոխանակել են ու տեղափոխել Շոտլանդիա։
Էլիզաբեթն ունեցել է երեք երեխա, որոնք հասել են մինչև չափահաս տարիք․ Մաթլիդան, Մարգարեթն ու Դավիդը (Շոտլանդիայի ապագա թագավոր Դավիդ II-ը)։


== Մահ ==
Էլիզաբեթը մահացել է մոտավորապես 43 տարեկանում, 1327 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, ձիուց ընկնելու հետևանքով, Բանֆշայրիի  Քուլլեն քաղաքի արքայական նստավայր այցելության ժամանակ։
Անմիջապես պլան է մշակվել նրա մարմինը Ֆայֆում գտնվող Դանֆերմլայն վանք տեղափոխելու համար, որը 1093 թվականից հանդիսանում էր շոտլանդական թագավորների ու թագուհիների գերեզմանատեղին։ Քանի որ Քուլլենի ծխականները համոզված չէին, որ նրա մասունքներն անվնաս կհասնեն այնտեղ, նրանք զմռսման ընթացքում հեռացրել են Էլիզաբեթի ներքին օրգանները։  Թեև որոշ աղբյուրներ պնդում են, որ նրա փորոտիքը առանձին տեղափոխվել է Ֆայֆ ,  մյուսները հաստատում են, որ այն թաղվել է Քուլլենի ծխական եկեղեցում։ Ծխականները նաև պատարագներ էին մատուցում, որպեսզի աղոթեն նրա հոգու համար, որ օգնեն նրան երկնքի արքայություն մուտք գործել։

Ի նշան երախտագիտության Էլիզաբեթի մարմնի ու դեպի հարավ թաղման համար այն վերադարձնելու հոգածության, Ռոբերտը հրամայել է քահանայություն ստեղծել Քուլլենի հին եկեղեցում (Քուլլենի ծխական եկեղեցի) և անժամկետ հատկացրել հինգ շոտլանդական ֆունտ՝ Էլիզաբեթի հոգու համար պատարագներ մատուցելու նպատակով։ 1543 թվականին  Շոտլանդիայի թագուհի Մերին ավելացրել է գումարն ու դարերի ընթացքում այն շարունակվել է վճարվել տարբեր մարմինների կողմից։ 1975 թվականի կառավարության բարեփոխումների պատճառով գրառումներն ահնետացել են, որն էլ հանգեցրել է վճարումների դադարեցման։  2011 թվականին եկեղեցու քահանա պատվելի Մելվին Վուդը դիմել է Մորեյի խորհրդին, որպեսզի վերականգնեն ավանդույթը։ Երկարատև ուսումնաիրությունից հետո խորհուրդը համաձայնել է  վերականգնել £2.10 -ի տարեկան վճարը, ինչպես նաև հատուցել չվճարվածները։  Այժմ, կիրակնօրյա պատարագների ժամանակ աղոթք է արվում թագուհու համար, որում նաև հիշատակվում են նախորդ տարի մահացած ծխականները։
Ռոբերտը մահացել է 18 ամիս անց, ու  նրա մարմինն ամփոփվել է Էլիզաբեթի մոտ, որին հուղարկավորել էին վանքի հենց կենտրոնում, գլխավոր խորանի տակ, ալաբաստրե գերեզմանում, որը զարդարված էր ոսկե տերևով։ Գերեզմանից հատվածներ են պահպանվել և դրանք կարելի է տեսնել Շոտլանդիայի ազգային թանգարանում։ 1560 թվականին շոտլանդական բարեփոխումների ընթացքում վանքը կալվինիստների կողմից թալանվել է, և գերեզմանի տեղն անհետացել է։ Այնուամենայնիվ, թագավոր Ռոբերտի դագաղը  վերագտնվել է 1819 թվականին նոր վանքի շինարարական աշխատանքների ընթացքում։ Էլիզաբեթի դագաղը վերագտնվել է 1917 թվականին։ Երկուսին էլ վերահուղարկավորել են նոր վանքում։


== Զավակներ ==


== Նախնիներ ==


== Տես նաև ==
Պատերազմներ Շոտլանդիայի անկախության համար


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Oxford Dictionary of National Biography entry
Biography