Գեռլախովսկի շտիտ

Գեռլախովսկի շտիտ (սլովակ.՝ Gerlachovský štít,սլովակյան արտասանությամբ , բառացի թարգմանությամբ՝ Գեռլախովյան գագաթ), խոսակցական լեզվում գործածվում են նաև Գեռլախ և Գեռլախովկա անվանաձևերը), Բարձր Տատրաների և ընդհանրապես 1500 կիլոմետր ձգվող ամբողջ Կարպատյան լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթը։ Գտնվում է Սլովակիայի Հանրապետության տարածքում, ծովի մակերևույթից բարձրությունը 2655 մետր է։ Տեսքը բրգաձև է, ունի հսկայական կրկես։ Չնայած համեմատաբար ոչ մեծ բարձրությանը՝ սլացիկ ճախրանքի տպավորություն է թողնում՝ ստորոտին փռված դաշտի նկատմամբ շուրջ 2000 մետր ուղղաձիգ բարձրանալու շնորհիվ։ Ներկայիս Սլովակիայի Հանրապետության ամենաբարձր կետն է։ Եղել է նաև նախկին Չեխոսլովակիայի և ավելի վաղ՝ Հունգարիայի թագավորության ամենաբարձր կետը։ 20-21-րդ դարերում հասցրել է հինգ-վեց անգամ անվանափոխվել՝ կախված քաղաքական իրավիճակից։


== Անվանումներ ==
Սարի՝ ամենավաղ արձանագրված անվանումը (1762 թվականի մի քարտեզի վրա) եղել է Շեպես կոմսության բնակիչ գերմանացիների խոսվածքով՝ Քյոսելբերգ /Kösselberg/ (այսինքն՝ Կաթսայասար)։ Սլովակերեն առաջին անվանումը՝ Kotol, որ նույնպես կաթսա է նշանակում, արձանագրվել է 1821 թվականին։ Այդ երկու անվանումներում էլ շեշտվել է սարի հսկայական կրկեսի կաթսայաձև տեսքը։ Սակայն 19-րդ դարում քարտեզներում ու գրականության մեջ առավել գործածականը եղել է սարի ներկայիս անվանաձևը, որը կապված է նրա ստորոտին գտնվող  Գեռլախով գյուղի անվան հետ։
1896 թվականին, հայտնված լինելով Ավստրո-Հունգարիայի կազմում, սարը ստացել է կայսեր՝ Ֆրանց Իոսիֆ Առաջինի անունը։ Կայսրության վերացումից հետո՝ 1918 թվականին, վերստին անվանվել է Գեռլախովսկի շտիտ։ Լեհական կառավարությունը, որ Բարձր Տատրաները լեհական տարածք էր հայտարարել, սարն էլ անվանակոչել էր Szczyt Polski (Լեհական գագաթ), բայց նրա նկատմամբ իշխանություն երբեք չի նվաճել։ Չեխոսլովակյան նոր կառավարությունը 1923 թվականին անվանումը փոխելով՝ դարձրել է Štít legionárov (Լեգեոներների գագաթ, ի պատիվ չեխոսլովակ լեգեոներների), բայց 1932-ին սարը վերստացել է Gerlachovský štít անվանումը։ 1948 թվականին Չեխոսլովակիայում տեղի ունեցած կոմունիստական հեղաշրջումից մեկ տարի անց սարը մեկ անգամ ևս անվանափոխվել է՝ կոչվելով  Stalinov štít՝ ,,ի նշան երախտագիտության,,, բայց տասը տարի անց վերականգնվել է ավանդական անվանումը։ Համընդհանուր տարածում ստացած ձևից մի փոքր շեղվում է սարի լեհական անվանաձևը՝  Girlach and Garłuch.: Թե՛ սարի և թե՛ նրա ստորոտին գտնվող գյուղի անվանումը գերմանական ծագում ունեն (ներկայումս Սլովակիայի տարածքում գտնվող Բարձր Տատրաների հատվածն ու շրջական դարեր շարունակ բնակեցված են եղել գերմանացիներով)։


== Պատմություն ==
Կարպատներում սարերի բարձրության պաշտոնական առաջին չափումները կատարվել են 18-րդ դարում՝ Հաբսբուրգների տիրապետության ժամանակներում։ Այդ չափումների հիման վրա սկզբում հայտարարվել է, որ լեռնաշղթայի ամենաբարձր գագաթը Կրիվանն է (Kriváň) (2,494 մ), այնուհետև՝ Լոմնիցկի շտիտը /Lomnický štít/ (2,633 մ), որից հետո՝ Լադովի շտիտը /Ľadový štít/ (2,627 մ)։ Առաջին մարդը, ով ճշգրիտ ու հստակ հայտարարել է, որ Գեռլախովսկի շտիտն է Կարպատյան լեռների ամենաբարձր սարը, եղել է անտառապահ Լյուդովիտ (Լյուդվիգ) Գրայները /Ľudovít (Ludwig) Greiner/, 1838 թվականին։ Երեսուն տարի անց՝ 1868 թվականին, նրա չափումները պաշտոնական ձևակերպում են ստացել ավստրիական բանակային արշավախմբի կողմից և իրենց արտացոլումը գտել 1875 թվականին Վիեննայի ռազմական ինստիտուտի  հրատարակած քարտեզներում։
Սարի՝ վկայություններով հաստատված առաջին վերելքն իրականացրել է Յան (Յոհան) Շտիլը 1834 թվականին, մեկնարկելով Նովա Լեսնա /Nová Lesná/ գյուղից։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

QTVR 360 degree panorama from the peak Archived 2012-02-23 at the Wayback Machine.
Detailed descriptions of peaks in the High Tatras
Map of the area Archived 2019-10-30 at the Wayback Machine.