Ստամոքսաղիքային արյունահոսություն

Ստամոքսաղիքային արյունահոսություն, հայտնի է նաև որպես ստամոքսաղիքային հեմոռագիա, արյունահոսությունը ստամոքսաղիքային ուղու բոլոր հատվածներից՝ բերանի խոռոչից ուղիղ աղի։ Երբ կարճ ժամանակում կորցվում է մեծ քանակությամբ արյուն, ապա ախտանիշերը ներառում են կարմիր արյամբ, սուրճի նստվածքի տեսքով փսխումը, կղանքում արյունը կամ ձյութանման կղանքը։ Երկար ժամանակ քիչ քանակությամբ արյան կորուստը հանգեցնում է երկաթ պակասորդային սակավարյունության, որի արդյունքում էլ լինում է թուլության զգացողություն կամ սրտի հետ կապված կրծքավանդակի ցավ։ Մյուս ախտանիշներն են որովայնային ցավը, դժվարաշնչությունը, գունատությունը, ուշագնացությունը։ Երբեմն քիչ արյան կորստով պայմանավորված ախտանիշերը բացակայում են։
Տարբերում են վերին և ստորին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահոսություն։ Վերին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահոսությոան պատճառներն են խոցային հիվանդությունը, լյարդի ցիռոզի կամ քաղցկեղի հետևանքով զարգացած կերակրափողի լայնացած վարիկոզ երակները և այլն։ Ստորին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահոսության պատճառներն են թութքային հանգույցները, քաղցկեղը, աղիների բորբոքային հիվանդությունը և այլն։ Ախտորոշումը սկսվում է բժշական պատմությամբ և ֆիզիկական հետազոտությամբ, արյան թեստերի հետ միասին։ Քիչ քանակով արյունը հնարավոր է հայտնաբերել կղանքում թաքնված արյան հետազոտությամբ։ Տեղակայումը ճշտելու նպատակով արվում է էնդոսկոպիա։ Չպարզված դեպքերում օգտակար են ռադիոլոգիական հետազոտությունները։
Առաջնային բուժումը ուղղված է հիվանդի կենսական ցուցանիշերը բարելավելուն։ Վերջինս ընդգրկում է ներերակային հեղուկներ և արյան փոխներարկում։ Արյան փոխներարկումը խորհուրդ չի տրվում, չնայած հեմոգլոբինը ցածր է լինում 70-80գ/լ-ից։ Բուժումը ներառում է պրոտոնային պոմպի ինհիբիտորներ, օկտրեոտիդ կամ հակաբիոտիկներ։ Եթե վերոնշյալ միջոցառումները անարդյունք են, օգտագործվում է բալոնային դիլատացիայի եղանակը կերակրափողի վարիկոզ երակներից արյունահոսությունը կանխելու նպատակով։ Կերակրափողի, ստամոքսի և 12-մատնյա աղու կամ հաստ աղու էնդոսկոպիան խորհուրդ է տրվում արյունահոսության առաջին 24 ժամում։ Ունի և՛ ախտորոշիչ, և՛ բուժիչ նշանակություն։
Վերին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահոսությունը ավելի հաճախ է հանդիպում։ Վերջինս հանդիպում է 50-150։100000 հարաբերությամբ չափահասների մոտ տարեկան։ Ստորին ուղու արյունահոսությունը համդիպում է 20-30։100000 տարեկան։ ԱՄՆ-ում տարեկան 300000 մարդ հոսպիտալացվում է ստամոքսաղիքային արյունահոսության կապակցությամբ։ Մահվան հավանականությունը 5-30 % Է։ Հաճախ արյունահոսում են տղամարդիկ և հավանականությունը տարիքի հետ մեծանում է։


== Ախտանշաններ ==
Ստամոքսաղիքային արյունահոսության քանակը տատանվում է շատ լայն սահմաններում։ Այն կարող է լինել անտեսանելի և միայն ախտորոշվել լաբորատոր կամ լինել մասիվ, մեծ քանականությամբ և հանգեցնել շոկի զարգացման։ Սուր արյունահոսության արդյունք կարող է լինել ուշագնացությունը։
Մարսողական ուղով անցած արյան գույնը սև է, դրա արդյունքում փսխումը սուրճի նստվածքի տեսքով է, իսկ կղանքը ձյութանման (մելենա)։
Մյուս ախտանիշներն են թուլությունը, գլխապտույտը, գունատությունը։


== Տեսակները ==
Ստամոքսաղիքային արյունահոսության կլինիկայում տարբերում են երկու համախտանիշեր՝ վերին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահոսություն և ստորին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահոսություն։ Դեպքերի 2/3-ում արյունահոսության աղբյուրը վերին է, իսկ 1/3-ում՝ստորին։ Հիմնական պատճառներն են ինֆեկցիաները, քաղցկեղը, անոթային խանգարումները, դեղերի կողմնակի ազդեցությունները և արյան մակարդման խանգարումները։ Երբ պատճառը անհայտ է անվանում են անհայտ ծագման արյունահոսություն։


=== Վերին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահասություն ===
Աղբյուրը տեղակայված է ըմպանից մինչ Տրեյցի կապան։ Վերին ուղու արյունահոսությանը բնորոշ է հեմատեմեզիսը (արյամբ փսխում) և մելենան (ձյութանման կղանք)։ ԴԵպքերի մոտ կեսի պատճառը խոցային հիվանդությունն է (ստամոքսի կամ 12-մատնյա աղու խոց)։ Հաճախ հանդիպող մյուս պատճառներն են կերակրափողի բորբոքումը և էրոզիան։ 50-60% դեպքերում արյունահոսության պատճառը կերակրափողի վարիկոզ լայնացած երակներն են լյարդի ցիռոզով պայմանավորված։ Խոցային հիվանդությամբ հիվանդների մոտ կեսը ունեն H. pylori վարակը։ Մյուս պատճառներն են Մելորի-Վեյսի համախտանիշը, քաղցկեղը և անգիոդիսպլազիան։
Գոյություն ունեն մի շարք դեղամիջոցներ, որոնք հանգեցնում են վերին ստամոքսաղիքային արյունահոսության։ ՈՍԲԴ կամ ՑՕԳ-2 պաշարիչները մեծացնում են հավանականությունը 4 անգամ։ Սերոտոնինի հետզավթման սելեկտիվ պաշարիչները, կորտիկոստերոիդները և հակամակարդիչները նույնպես կարող են մեծացնել արյունահոսության հավանականությունը։ Դաբիգատրինը ի համեմատ վարֆարինի 30%-ով ավելի է մեծացնում արյունահոսության ռիսկը։


=== Ստորին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահասություն ===
Ստորին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահասության աղբյուրը տեղակայված է հաստ, ուղիղ աղիքներում և հետանցքում։ Հաճախ հանդիպող պատճառներն են թութքային հանգույցները, քաղցկեղը, անգիոդիսպլազիան, խոցային կոլիտը, Կրոնի հիվանդությունը և աորտաաղիքային խուղակը։ Բնորոշ է թարմ արյունահոսությւնը ուղիղ աղիքից, հատկապես արյամբ փսխման բացակայությամբ։ Մելենայի աղբյուրը կարող է տեղակայվել ստամոքսի և հաստ աղու մոտակա հատվածների միջև ամենուր։


=== Այլ ===
Մի շարք սննդամթերքներ և դեղամիջոցներ կարող են փոխել կղանքի գույն կարմիր կամ սև։ Շատ թթվամարիչների կազմում գտնվող բիսմութը փոփոխում է կղանքի գույնը սև շնրհիվ ակտիվացրած ածխի։ Հեշտոցային կամ միզային արյունահոսությունը հնարավոր է շփոթել կղանքում արյան հետ։


== Ախտորոշում ==
Ախտորոշումը հիմնված է կղանքում կամ փսխման զանգվածներում արյան հայտնաբերմամբ։ Այն կարող է հաստատվել նաև կղանքում թաքնված արյան հայտնաբերամբ։ Վերին և ստորին ուղու արյունահոսությունների տարբերակումը որոշ դեպքերում դժվար է։ Արյունահոսության ծանրության մասին եզրակացնում են հիմնվելով Բլաչֆորդի կամ Ռոքլի սանդղակի վրա։ Վերջինս ավելի ճշգրիտ է։ 2008 թվականից գույություն չունի որևէ օգտակար դասակարգում ստորին ստամոսաղիքային արյունահոսության համար։


=== Կլինիկական ===
Նազոգաստրալ զոնդավորմամբ կատարում են ստամոքսի պարունակության ասպիրացիա կամ լավաժ և փորձում որոշել արյան առկայությունը ստամոքսում։ Բացասական արդյունքը չի բացառում վերին հատվածում արյունահոսության աղբյուրի տեղակայումը, բայց դրական արդյունքը օգտակար է արյունահոսության աղբյուրի հայտնաբերման համար։ Կղանքում մակարդուկների առկայությունը վկայում է ստորին ստամոքսաղիքային արյունահոսության մասին, մինչդեռ մելենան՝ վերին։


=== Լաբորատոր ===
Անհրաժեշտ արյան լաբորատոր հետազոտություններն են՝ արյան համատեղելիության ստուգում, հեմոգլոբին, հեմատոկրիտ, թրոմբոցիտների քանակ, մակարդման ժամանակ և էլեկտրոլիտներ։ Եթե միզանյութ/կրեատինին հարաբերությունը մեծ է 30-ից, ապա ամենայն հավանականությամբ աղբյուրը վերին հատվածում է։


=== Ռադիոլոգիական ===
Արյունահոսության տեղակայման ճշգրիտ ախտրոշման համար օգտագործվում է ՀՇ հետազոտություն։ Կորիզային սցինտիգրաֆիան օգտակար է անհայտ ծագման արյունահոսության ժամանակ, երբ էնդոսկոպիկ մեթոդները անարդյունավետ են։ Անոթագրությունը հայտնաբերում է անոթի խցանումը (էմբոլիզացիա), բայց պահանջում է նվազագույնը 1մլ/ր արյան արագություն։


== Կանխարգելում ==
Կերակրափողի վարիկոզ երակների կամ լյարդի ցիռոզի ժամանակ ոչ ընտրողական բետա ընկալիչների պաշարիչները նվազեցնում են արյունահոսության կրկնման հավանականությունը։ Բետա պաշարիչները նվազեցնում են արյունահոսության բացարձակ ռիսկը 10%-ով՝ պահելով սրտի կծկումները 55 րոպեում։ էնդոսկոպիկ լիգավորումը նույնպես արդյունավետ է արդյունքների բարելավման համար։ Որպես առաջնային կանխարգելիչ միջոցառում օգտագործվում է կա՛մ բետա պաչարիչ, կա՛մ էնդոսկոպիկ լիգավորում։ Նրանք ովքեր ունեցել են վարիկոզ երակներ, առաջարկվում է երկու բուժումներն էլ։ Կան որոշ ապացույցներ իզոսորբիդ մոնոնիտրատի ավելացման վերաբերյալ։ H. pylori-ով վարակված անձինք ենթակա են բուժման։ Տրանսյուգուլար ներլյարդային պորտոհամակարգային շունտավորումը կարող է օգտագործվել կրկնակի արյունահոսած անձանց մոտ՝ արյունահոսությունը կանխարգելու համար։


== Բուժում ==
Առաջին հերթին կենսական ցուցումներով անհրաժեշտ է մաքրել շնչառական ուղիները և վերականգնել շրջանառող արյան ծավալը ներերակային հեղուկներով և արյամբ։ Մի շարք դեղամիջոցներ կարող են բարելավել արդյունքները կախված արյունահոսության աղբյուրի տեղակայումից։


=== Պեպտիկ խոց ===
Արյունահոսության ժամանակ շատ արդյունավետ են կրիստալոիդները և կոլոիդները։ Պրոտոնային պոմպի պաշարիչները նվազեցնում են մահացությունը հիվանդության ծանր վիճակներում, հատկապես կրկնակի արյունահոսության հավանականությունը և վիրահատության անհրաժեշտությունը։ Ներերակային և ներքին ընդունման միջոցները կարող են ունենալ համարժեք ազդեցություն։ Քիչ ծանր դեպքերում և երբ էնդոսկոպիան հասանելի է օգտագործմանը, հիվանդները ունեն քիչ անհապաղ կլինիկական կարևորություն։ Ապացուցված է տրանեքսամաթթվի կարևոր դերը մակարդման պրոցեսում։ Սոմատոստատինը և օկտրեոտիդը օգտագործվում են վարիկոզ լայնացած երակների դեպքում։ Չկան տվյալներ նրանց արդյունավետության մասին ոչ վարիկոզ լայնացած երակների համար։ Էնդոսկոպիկ եղանակով սուր արյունահոսությունը բուժելուց հետո տրվում է պրոտոնային պոմպի պաշարիչ օրական մեկ անգամ ներքին ընդունման, որը քիչ ծախսատար է կամ ներերակային։


=== Վարիկոզ լայնացած երակներ ===
Լյարդի ցիռոզով հիվանդներին հեղուկի փոխարինման համար նախրնտրությունը տրվում է կոլոիդներին և ալբումին։ Դեղամիջոցներից օգտագործվում է օկտրեոտիդը։ Վերջինիս բացակայության դեպքում օգտագործվում է վազոպրեսին և նիտրոգլիցերին, որոնք նվազեցնում են դռներակային ճնշումը։ Տեռլիպրեսինը ավելի արդյունավետ է ի համեմատ օկտրեոտիդի, բայց այն քիչ հասանելի է աշխարհի տարբեր հատվածներում։ Սա միակ դեղամիջոցն է, որն նվազեցնում է մահացությունը վարիկոզ լայանացած երակների դեպքում։ Տեռլիպրեսինը օգտագործվում է էնդոսկոպիկ լիգավորման մեջ կամ սկլերոթերապիայում վարիկոզ լայնացած երակների դեպքում։ Եթե դա անբավարար է, ապա կրկնակի արյունահոսությունը կանխելւ համար օգտագործվում է բետա պաշարիչ կամ նիտրատ։ Այս ամենից հետո արյունահոսության շարունակման դեպքում կիրառում են մեխանիկական կոմպրեսիա Բլեկմորի զոնդով կամ Մինեսոտայի զոնդով։ Սա կարող է հետևել տրանսյուգուլար ներլյարդայինպորտոհամակարգային շունտավորմանը։ Ցիռոզվ հիվանդների մոտ հակաբիոտիկները իջեցնում են կրկնակի արյունահոսւթյան ռիսկը, հիվանդանոցում մնալու օրերի տևողությունը և մահացությունը։ Օկտրեոտիդը նվազեցնում է արյան փոխներարկման անհրաժեշտությունը և հնարավոր է նաև մահացությունը։ Վիտամին K-ի վերաբերյալ ոչ մի հետազոտություն չի կատարվել։


=== Արյան բաղադրամասեր ===
Ապացույցները արյան փոխներարկման անհրաժեշտությոան ստամոքսաղիքային արյունահոսության ժամանակ քիչ են ։ Միևնույն ժամանակ շոկի դեպքում խորհուրդ է տրվում O-բացասական էրիթրոցիտային զանգվածի ներարկում ։ Եթե օգտագործվել է թրոմբոցիտային զանգված և թարմ սառեցված արյան պլազմա, ապա պետք է միջոցառումներ տարվեն կանխարգելու կոագուլոպաթիան ։ Ալկոհոլիկներին թարմ սառեցված պլազմայի ներարկումից առաջ խորհուրդ է տրվում հաստատել կոագուլոպաթիան․ պայմանավորված ենթադրվող մակարդման խնդիրներով։ Տարբեր հետազոտությունների հավաստմամբ արյան փոխներարկումր շարունակվում է 7-8 գ/դլ հեմոգլոբին ունեցողների, չափավոր արյունահոսության դեպքում, ինչպես նաև պսակաձև զարկերակների հիվանդություն ունեցողների մոտ ։
Եթե միջազգային նորմալիզացված հարաբերությունը մեծ է 1,5-1,8-ից, ապա թարմ արյան պլազմայի կամ պրոթրոմբինային կոմպլեքսի կիրառումը կարող են նվազեցնել մահացությունը ։ Ռեկոմբինանտ ակտիվացած 8-րդ գործոնի մասին տեղեկւթյունները լյարդի հիվանդությունների կամ ստամոքսաղիքային արյունահոսությունների դեպքում անորոշ են։ Արյան փոխներարկման համար անհրաժեշտ է փոխներարկման ուղեցույց, բայց դրա կիրառման համար առկա հետազոտությունները անբավարար են։


=== Միջամտություններ ===
Նազոգաստրալ զոնդավորման առավելությունները ստամոսքաղիքային արյունահոսության դեպքում սահմանված չեն։ Առաջին 24 ժամերին խորհուրդ է տրվում էնդոսկոպիան, ի հավելումն բժշկական գործելակերպի։ Մի շարք էնդոսկոպիկ բուժման եղանակներ կարող են կիրառվել, այնպիսիք ինչպիսիք են ադրենալինի ներարկումը, լիգավորումը, սկլերոթերապիան և ֆիբրինային սոսնձի կիրառումը։ Էնդոսկոպիայից առաջ պրոկինետիկ դեղորայքի օգտագործումը (էրիթրոմիցին) կարող է նվազեցնել արյան քանակը ստամոքսում, որն էլ կբարելավի էնդոսկոպիկ պատկերի տեսանելիությունը։ Դրանք նվազեցնում են նաև պահանջվող փոխներարկվող արյան քանակը։ Վաղ էնդոսկոպիան նվազեցնում է հիվանդանոցային օրերի քանակը ։ Որոշ դեպքերում օրվա ընթացքում խորհուրդ է տրվում երկրորդ էնդոսկոպիկ հետազոտությունը, բայց յուրահատուկ իրավիճակներում։ Կրկնվելու բարձր հավանականւթյան դեպքում օգտագործվում են պրոտոնային պոմպի պաշարիչներ, եթե դրանք չեն օգտագործվել մինչ այդ։ Վերջինիս բարձր և ցածր դոզաները համարժեք են այս դեպքում։ Բարձր արյունահոսության ռիսկով հիվանդներին խորհուրդ է տրվում պահել հիվանդանոցում գոնե 72 ժամ ։ Ցածր կրկնակի արյունահոսության ռիսկով հիվանդները կարող են ուտել էնդոսկոպիայից հետո 24 ժամվա ընթացքում։ Եթե վերոնշյալ միջոցները անարդյունավետ են, կարող է օգտագործվել բալոնային տամպոնադան։ Չնայած վերջինիս 90% դեպքերում գրանցվում է դրական ելք, առկա են կյանքին վտանգ սպառնացող բարդություններ՝ ասպիրացիան կամ կերակրափողի թափածակումը։

Կոլոնոսկոպիան օգտակար է ստորին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահոսությունը ախտորոշելու և բուժելու համար։ Վերջինիս միջոցով կատարվում են բազմաթիվ միջամտություններ՝ կլիպավորում, կաթետերիզացիա և սկլերոթերապիա։ Կոլոնոսկոպիայի անցկացումը պահանջում է նվազագույնը 6 ժամ։ Վիրաբուժական միջամտությունը, ի տարբերություն վերին ուղու արյունահոսության, լայնորեն օգտագործվում է ստորին ուղու արյունահոսության դեպքում՝ հեռացնելով աղիքները, որտեղ տեղակայված է արյունահոսության աղբյուրը։ Անգիոգրաֆիկ էմբոլիզացիան կարող է օգտագործվել և՛ վերին, և՛ ստորին ուղու արյունահոսության դեպքում։ Տրանյուգուլար ներլյարդային պորտոհամակարգային հետազոտությունը նույնպես կարող է օգտագործվել։


== Կանխատեսում ==
Մահացությունը պայմանավորված է այլ հիվանդություններով, որոնք հանգեցրել են արյունահոսության (քաղցկեղ, ցիռոզ)։ Հոսպիտալիզացվածների շրջանում մահացւթյունը կազմում է 7%։ Կրկնակի արյունահոսությունը կազմում է 7-16% վերին ստամոքսաղիքային արյունահոսության դեպքում։ Կերակրափողի վարիկոզ լայնացած երակների դեպքում արյունահոսում են 5-15% տարեկան։ Վերջինիս կրկնակի արյունահոսության հաջորդ 6 շաբաթներում հիվանդները ունենում են արյունահոսության բարձր ռիսկ։ H. pylori ախտորոշումը և բուժումը կարող է կանխել պեպտիկ խոցերի ժամանակ կրկնակի արյունահոսությունը։ Եթե ասպիրինը անհրաժեշտ է սիրտանոթային հիվանդությունները կանխարգելելու համար, ապա այն պետք է սկսել 7 օրերի ընթացքում պրոտոնային պոմպի պաշարիչնեի հետ համատեղ։ Վերջինս կիրառելի է ոչ վարիկոզ լայնացած երակների դեպքում։


== Համաճարակաբանություն ==
Վերին ստամոքսաղիքային արյունահոսությունը հանդիպում է 50-150։100000 տարեկան։ Այն ավելի հաճախ է հանդիպում ի համեմատ ստորին ստամոքսաղիքային ուղու արյունահոսության։ Վերջինս հանդիպում է 20-30։100000 տարեկան։ Տղամարդիկ ավելի հակված են ստամոքսաղիքային արյունահոսության։ Տարիքի հետ բարձրանում է արյունահոսության հավանականությունը։


== Ծանոթագրություններ ==