Ատակամայի միլիմետրային միջակայքի ալեհավաքների մեծ ցանց

Ատակամայի միլիմետրային միջակայքի ալեհավաքների մեծ ցանց  (անգլ.՝ Atacama Large Millimeter Array , համառոտ ALMA), Չիլիի Ատակամա անապատում տեղակայված ռադիոաստղադիտակների համալիր, որը դիտում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը միլիմետրային և ենթամիլիմետրային ալիքի երկարություններով։ Համալիրը կառուցվել է 5000 մ բարձրության վրա՝ Չախնանտոր սարահարթում, Լյանո դե Չախնանտոր աստղադիտարանից և Ատակամայի հետախուզական փորձից (Atacama Pathfinder Experiment) ոչ հեռու։ Այս տեղանքն ընտրվել է դիրքի բարձրության և ցածր խոնավության պատճառով, որոնք չափազանց կարևոր են Երկրի մթնոլորտի աղմուկը նվազեցնելու և ազդանշանի թուլացումը նվազեցնելու համարԱտակամայի միլիմետրային միջակայքի ալեհավաքների մեծ ցանցը սկսեց գիտական ​​դիտարկումները 2011 թվականի երկրորդ կեսին, առաջին նկարները հրապարակվել են մամուլում 2011 թվականի հոկտեմբերի 3-ին։ Համալիրն ամբողջությամբ գործում է 2013 թվականի մարտից։


== Շինարարություն ==
Առաջին աստղադիտակը առաքվել է 2008 թվականին։ 2011 թվականի հուլիսի 27-ին առաքվել է 16-րդ ալեհավաքը և ավարտվել է հետազոտության մեկնարկի համար նվազագույն կոնֆիգուրացիայի հավաքումը։ 2011 թվականի երկրորդ կեսին կատարվել են առաջին դիտարկումները, մասնավորապես՝ Ֆոմալհաուտի աստղերը։
2013 թվականի մարտի 13-ին կայացել աստղադիտարանի բացման պաշտոնական արարողությունը՝ տեղադրված 59 ռադիոալեհավաքներով։ 2013 թվականի հոկտեմբերի 1-ին հայտարարվել է վերջին՝ 66-րդ ալեհավաքի առաքումը Չախնանտորի բարձրավանդակ, որից հետո բոլոր ալեհավաքները միավորվեցին մեկ աստղադիտակի մեջ, որից առաջին պատկերները ստացվել են 2013 թվականի վերջին։
Համալիրն ունի 66 ալեհավաք (54 ալեհավաք՝ 12 մ տրամագծով և 12 ալեհավաք՝ 7 մ տրամագծով), միավորված մեկ աստղագիտական ​​ռադիոինտերֆերոմետրի մեջ։ Բոլոր ալեհավաքներից տվյալների մաթեմատիկական մշակման համար կայանի վրա տեղադրված է մասնագիտացված սուպերհամակարգիչ՝ հարաբերակցիչ, որն ունակ է վայրկյանում կատարել 17 կվադրիլիոն գործողություն։ .


== Խնդիրներ ==
Աստղադիտակը նախատեսված է ուսումնասիրելու այն գործընթացները, որոնք տեղի են ունեցել Մեծ պայթյունից հետո առաջին հարյուր միլիոնավոր տարիների ընթացքում, երբ ձևավորվել է աստղերի առաջին սերունդը։ Նրա օգնությամբ նախատեսվում է ստանալ Տիեզերքի էվոլյուցիայի մեխանիզմները բացատրող նոր տվյալներ։


== Ֆինանսավորում ==
Սկզբում Ատակամայի միլիմետրային միջակայքի ալեհավաքների մեծ ցանցը Եվրոպական հարավային աստղադիտարանի և Ազգային ռադիոաստղագիտական ​​աստղադիտարանի (ԱՄՆ) համատեղ նախագիծն էր։ Համալիրն ընդլայնվել է Ճապոնիայի, Թայվանի և Չիլիի գործընկերների օգնությամբ։ Ատակամայի միլիմետրային միջակայքի ալեհավաքների մեծ ցանցը Երկրի վրա հիմնված ամենամեծ և ամենաթանկ աստղագիտական ​​նախագիծն է։ Ծրագրի արժեքը գնահատվում է 1,5 միլիարդ դոլար։


== Արդյունքներ ==
2015 թվականի դեկտեմբերին հայտարարվել է, որ Ատակամայի միլիմետրային միջակայքի ալեհավաքների մեծ ցանցը Արեգակնային համակարգում հայտնաբերել է նոր օբյեկտ, որը, ենթադրաբար, Արեգակից ամենահեռավորն է հայտնաբերման պահին։
2017 թվականի մարտին հրապարակում հայտնվեց, որ օգտագործելով ALMA համալիրը՝ աստղագետները A2744_YD4 գալակտիկայում գրանցել են լուսավոր միջաստղային փոշու հսկա զանգվածներ՝ կարմիր տեղաշարժով, որը համապատասխանում է Տիեզերքի ներկայիս տարիքի միայն չորս տոկոսին (z = 8,38)։
2017 թվականի հունիսի 19-ին ALMA համալիրին հաջողվել է ստանալ Արեգակից տարբեր, կարմիր գերհսկա Բեթելգեյզեի մակերեսի  մինչ օրս  ստացված առավել մանրամասն պատկերը։


== Ծանոթագրություններ ==