Ադրբեջանական հարսանեկան ծես

Ադրբեջանական հարսանեկան ծես (ադրբ.՝ Azərbaycanın toy adətləri), հանդիսանում է ադրբեջանցիների ամենանշանակալի և հանդիսավոր ընտանեկան ծեսերից մեկը։ Այն բարդ է և բազմաստիճան, իրար հետ կապված պարտադիր հերթական արարողություններով և կարգերով։ Ադրբեջանական հին հարսանիքը մի շարք ծեսերի շար է, որոնք ձգվել են երկար ժամանակ՝ պահանջելով նյութական նշանակալի ծախսեր։ Հենց բուն հարսանիքը կազմված է երեք փուլից՝ մինչամուսնական շրջան (խնամախոսություն, նշանադրություն, ամուսնության կնքում), հարսանիք և հետամուսնական շրջան։ Ադրբեջանցիների հարսանեկան արարողության տարրեր ազդեցություն են ունեցել նաև Ադրբեջանում ապրող այլ ազգերի մշակույթի վրա, ինչպես՝ լեզգիների, խինալուգների, ցակուրների։


== Արարողության կառուցվածք ==
Ամուսնանալու մասին ինքնուրույն որոշում կայացնելուց հետո հարսանիքի պաշտոնական ընթացակարգ է սկսվում՝ սկսած հարսնացուի ծնողների նախնական համաձայնությունից («սեզ քյասդի»)։


=== Գիզ գյորմե ===
Հարսանիքի առաջին պայմանը այնպիսի սովորույթներ են, ինչպիսիք են՝ «գիզ գյորմե» (հարսնատեսություն), «գիզ բեյենմե» (ընտրության հաստատում)։ Հարսանիքի այս փուլի մասնակիցները սովորաբար կանայք են։ Այսպիսով, ամուսնանալ պատրաստվող տղայի ամենամոտ հարազատներն սկսում են պարզել, տեղեկություններ հավաքել աղջկա, նրա ծնողների, այն ամբողջ ծագման, շրջապատի մասին, որում ապրում է նրա ընտրյալը։


=== Խնամախոսություն ===

Փեսայի ընտրության հաստատվելուց հետո նշանակվում է աղջկա տուն խնամախոսներ ուղարկելու օրը։
Փեսայի առավել հարգված, ավագ հարազատները մասնակցում են «հիմնական» խնամախոսությանը, և մերժումը ստանալը զգայուն հարված է լինում այդ մարդկանց հեղինակության համար։ Նախնական համաձայնություն ստանալու համար սովորաբար հարսնացուի տուն ուղարկվում է փեսայի տարեց հարազատներից մեկը կամ, ծայրահեղ դեպքերում՝ ավագ քույր։ Նախկինում ավանդույթը պահանջել է բազմաթիվ «մերժումներ» տարբեր պատճառներով, բայց հետագայում այս կետը շատ ավելի պարզ է դարձել։ Համարվում է, որ դրանում գլխավոր դերը խաղացել է այն փաստը, որ կյանքի ապագա զուգընկերոջ ընտրությունը դարձել է երիտասարդների համար հավասար և անձնական գործ։
Խնամախոսություն նշանակելիս փորձել են այնպես անել, որ օրը հաջողակ օրերից լինի, այսինքն՝ այնպիսիների, որ ցանկություններից կատարում բերի։ Համաձայն հին հավատալիքի՝ տղայի տնից աղջկա տուն գնալու ճանապարհին խնամախոսներին միանում են մութ ուժերը՝ փորձելով կանխել բարի գործի իրականացումը, որպեսզի ուղարկված խնամախոսները մերժվեն և ձեռնունայն վերադառնան։ Այդ պատճառով մարդիկ ասեղ էին խրում տան դռան և դրա հարևանությամբ պատին։ Չար ուժերը, վախենալով մետաղից պատրաստված ասեղից, իբր թե չեն համարձակվում լքել այդ տունը, որպեսզի միանան խնամախոսներին, որոնք գնում են դեպի աղջկա տուն։
Խնամախոսությունն անփոփոխ ծես է, նույնիսկ եթե երիտասարդներն իրենք են պայմանավորվել ամուսնության շուրջ։


=== Գլխագին ===
Նախկինում Ադրբեջանում տարածված էր հարսնացուի «գլխաշորի» վճարը, որն աղջկա ծնողները, ավելի կոնկրետ՝ հայրը կամ աղջկան ամուսնացնող մեկ այլ մարդ, ստանում էին փեսայից՝ աղջիկը նրան տալու համար։ Մինչ ամուսնություն տրվող գլխագինը կարող էր լինել փող, իր, կամ էլ անասուն։ Այդ ավանդույթը ամբողջ Ադրբեջանում չէր տարածված։ Համաձայն ԽՍՀՄ օրենսդրության՝ փոխադարձ գլխագինն արգելվել է։


=== Նշանադրություն ===
Խնամախոսությանը հաջորդում է նշանադրության ծեսը։ Այն բանից հետո, երբ աղջկա ծնողները (հիմնականում հայրը) համաձայնում են ամուսնացնել դստերը, փեսային իրենց նոր հարազատների հետ միասին հարսնացուի տանը հյուրասիրում են թեյով և քաղցրավենիքով։ 1908 թվականին ադրբեջանական էթնիկ շահսևեն խմբի նշանադրության գործընթացը նկարագրվել է հետևյալ կերպ։

Շահսևանցին ամուսնանում է հին սովորությունների համաձայն։ Եթե աղջկա հայրը համաձայն է ամուսնացնել դստերը, ապա փեսային առաջին հերթին պետք է հյուրասիրի իր նոր հարազատների հետ թեյ և քաղցրավենիք հարսնացուի տանը, որը կոչվում է նշանադրություն։
Նշանդրեքից հետո և հարսանիքից առաջ ընկած ժամանակահատվածը երիտասարդների կյանքի առանձնահատուկ շրջան է։ Նախկինում այդ ժամանակահատվածը բավականին մեծ էր, երբեմն հասնում էր մի քանի տարվա։ Համարվում է, որ դա պայմանավորված էր նյութական դժվարություններով՝ առաջիկա հարսանեկան թանկ միջոցառումներին պատրաստվելու անհրաժեշտությամբ։ Հետագայում այս ժամանակահատվածը զգալիորեն կրճատվել է։


=== Քեբին ===
Ամուսնության գրանցումը («քեբին քեսմեք») տեղի է ունենում հարսանիքից մի քանի օր առաջ երկու կողմի վկաների մասնակցությամբ։ Ամուսնական պայմանագրում («քեբին քագիզի»), որը նախկինում շատ խնամքով պահել է յուրաքանչյուր ամուսնացած կին, գրանցվել է երաշխավորված գումարը («մեհր»), այսինքն երաշխիքը հօգուտ հարսնացուի՝ ամուսնուց բաժանվելու կամ նրա մահվան դեպքում։


=== Հարսանիք ===

Հարսանիքից մի քանի օր առաջ իրականացվում է «և բյազեմեկ» (տան ձևավորում) արարողությունը, որի դեպքում այդ օրը հարսնացուի օժիտը («ջեխիզ») տեղափոխվում է փեսայի տուն։ Այս սովորույթի հիմնական նպատակն է երիտասարդ զույգի համար ապահովել այն ամենը, ինչն անհրաժեշտ է միասին կյանք սկսելու համար։ Հետևաբար օժիտում գլխավոր տեղը զբաղեցնում են կահույքը, սպասքը, կենցաղային իրերը։
Որպես կանոն առանձնացնում են «կանանց» հարսանիք («պալտար քեսդի» ծես) և հիմնական, այսպես կոչված, «տղամարդկանց» հարսանիք։ Հարսանիքի ժամանակ սովորաբար հնչում է ազգային երաժշտություն։
Հարսանիքի առաջին օրվա երեկոյան հարսնացուի տանը տեղի է ունենում «հինայով օծումը»։ Դրան հրավիրվում են աղջկա մերձավոր ընկերուհիները և հարազատ աղջիկները։ Մի խումբ երիտասարդ տղաներ և աղջիկներ ժամանում են փեսայի տուն երաժիշտների հետ։ Փեսայի ամենամոտ հարազատները հինա են դնում հարսնացուի մատների վրա և նվերներ տալիս։ Հարսնացուի ընտանիքը ճաշկերույթ է մատուցում արարողության մասնակիցներին։ Ադրբեջանի տարբեր շրջաններում հինա կիրառելու ծեսը տարբեր է կոչվում. Շեքիում՝ «հարսնացուի խրախճանք», Թովուզում` «աղջկա ցուցադրում», Մասալըում և Լենքորանում` «աղջկա հավաքույթ», Ղուբայում` «հինա դնել», Ապշերոնում՝ «հնանանե»։ «Հինա գոյմայի» (հինա դնելու) գիշերը փեսան և փեսեղբայրները ըստ սովորության գալիս են հարսնացուի տուն՝ «տոյ պաիի» համար (հարսանեկան բաժին) և վերցնում են գառ ու հավ, փոխարենը տալիս են նվերներ և փող։ Տոյ պաիի ավանդույթի համաձայն պետք է գողանային, բայց 1980-ական թվականներին դրան նախօրոք պատրաստվում էին և հենց իրենք էին տալիս փեսային։ Երբեմն երաժիշտները մնում են հարսնացուի տանը և զվարճանում, պարերը շարունակվել են մինչև առավոտ։
Հարսանիքի երկրորդ օրվա առավոտյան փեսացուի տանը պարեր են լինում։ Որոշ գյուղերում դեռևս պահպանվում են հարսանիքի ժամանակ կռվելու սովորությունը՝ «գյուլեշ»։ 1970-ական թվականներին այդ սովորությունը գոյություն ուներ բոլոր գյուղերում։ Հարսանիքի ժամանակ տարբեր գյուղերից հավաքվում էին՝ չափվելու իրենց ուժով։ Հարսանիքի ավարտին հարսնացուի տուն էին ուղարկում քարավան (մեր օրերում՝ մեքենաների քարավան), որպեսզի հարսնացուին բերեն փեսայի տուն («гялин гятирмэ»)։ Փեսայի տուն տանելու հակառակ ճանապարհին այն փակում էին երեխաները, որպեսզի ստանան որևէ նվեր («հելեթ»)։
Հարսնացուի երկու ափերն էլ կապում են սպիտակ կամ կարմիր թաշկինակներով, որտեղ դնում են փողեր։


=== Հարսանիքից հետո ===
Հարսանիքից մի քանի օր հետո անցկացվում է «ուզե չիհդի» (երեսի բացում), որը խորհրդանշում է «խուսափման» շրջանի ավարտը։ Հնում ըստ ավանդույթի երիտասարդ հարսնացուն հարսանիքից հետո մեկ ամսվա ընթացքում բակի սահմաններից դուրս չի եկել, իսկ առաջին մի քանի օրը՝ նույնիսկ իր սենյակից։ Մեկ շաբաթ նա չէր զրուցում իր սկեսրայրի և սկեսրոջ հետ։ «Ուզե չիհդի» ծեսից հետո հարսնացուի ամենամոտ հարազատները (առանց մոր և հոր) և փեսացուն հավաքվում են նրա տանը, շնորհավորում են նորապսակներին, տալիս են արժեքավոր նվերներ կամ գումար։


== Փոփոխություն հարսանեկան ծեսում ==
Չնայած նշանակալի ավանդականությանը՝ վերջին տասնամյակներում ադրբեջանական հարսանիքը որոշակի փոփոխություններ է կրել։ Այսպես օրինակ, լայն տարածում է գտել հարսանիքի օրը զույգի լուսանկարվելը, սպիտակ հագուստը՝ որպես հարսնացուի հարսանեկան հագուստ։ Փեսացուն, հազվադեպ նաև հարսնացուն կարող են հյուրերի հետ նստել հարսանեկան սեղանի մոտ։ Փեսացուն վերջին տարիներին նաև ստացել է նշանադրությանը ներկա լինելու իրավունք։ Հատկապես դինամիկ փոփոխություն են կրել քաղաքային հարսանիքները։ Զարգացման միտումներից մեկն է «հարսանիք առանց նորապսակների» սովորությունից մինչև հարսնացուի հարսանեկան թաքնվելուց հրաժարումը։ Ինչպես նաև կրճատվել է հարսանիքի անցկացման ժամանակը։ Եթե նախկինում ադրբեջանական հարսանիքները կարող էին տևել 3-ից մինչև 7 օր, 
ապա ներկայումս դա տեղի է ունենում մեկ օրում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Наргиз Кулиева. Свадебные обряды азербайджанцев // журнал : İRS.