Բադնյակ

Բադնյակ (սերբ.՝ Ба́дњак, Весељак, բուլղար․՝ Бъдник, մակեդոներեն՝ баднак)՝ Հարավային սլավոնների մոտ գերան է, որը այրվում է օջախում Ճրագալույցին և անվանումը համապատասխանում է ծիսակատարությանը։ Ըստ ծիսակատարության անվան սերբերն ու բուլղարները Ճրագալույցը անվանում են Բադնիի օր կամ Բադնիի երեկո (սերբ.՝ Бадњи дан, բուլղար․՝ Бъдни вечер)
Ծիսակատարությունը տարածված է Սերբիայում, Հերցոգովինայում, Բոսնիայում, Դալմաթիայում, Իստրիայում (ուղղափառների և կաթոլիկների մոտ), հարավային, հյուսիսային և կենտրոնական Բուլղարիայում, Մակեդոնիայում, Խորվաթիայի մի քանի շրջաններում և մասամբ Սլովենիայում։ Բադնյակի մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերում են 13-րդ դարին։


== Ծեսի էություն ==
Որպես կանոն՝ Բադնյակը կտրվում է կաղնուց։ Երբեմն Բադնյակին տալիս են մարդակերպության որոշ գծեր, (օրինակ մորուք)։ Բադնյակին անվանում են հին աստված, համարվում է անցնող հին տարվա մարմնացում և հակապատկերն է նոր, երիտասարդ աստծու (Божич), որը համեմատվում է նոր տարվա և երիտասարդության հետ։
Ավանդության համաձայն, Բադնյակին հանդիսավոր կտրում են անտառում, բերում են տուն՝ ողջ ընթացքում հարգալից վերաբերվելով նրան։ Տան հատակը ծածկվում է ծղոտով, իսկ Բադնյակին ողողում են գինով, մեղրով և ձիթայուղով, վրան ցանում են ցորենի հատիկներ և այրում են նրա մասին աղթքի տակ։ Բադնյակն այդ դեպքում, այրման ընթացքում իրենից ներկայացնում է հին տարին իր ողջ խնդիրներով և դժբախտություններով, որոնք այրվում են՝ ազատելով հող նոր տարվա համար իր հույսերով և նոր սկիզբներով։ Գոյություն ուներ նաև ծես հարվածելով կայծեր դուրս մղել այրվող Բադնյակից, որն ուղեկցվում էր անասունների թիվը բազմապատկելու ցանկություններով մոգական բանաձևով։
Դմիտրի Կոնստանտինի Զելենինը Բադնյակի ծեսը բացատրում է ինչպես «Մայիսյան ծառի ձմեռային տարբերակ», այսինքն Տոտեմիզմից սկիզբ առնող ծես՝ մտած բնակչության մեջ որպես բուսականության տոտեմա։ Բադնյակի ծիսակատարությունը կրում է ավելի նեղընտանեկան բնույթ, քան «Մայիսյան ծառի» տոնակատարությունն է։
Բադնյակ բառը ստուգաբանորեն հարազատ է Ռուսերեն զարթոնք, առօրյա բառերին, քանի որ նրա հետ կապված բոլոր ծեսերը անցկացվում են գիշերը, Ծննդյան տոների նախօրեին (այդ ռուսերեն բառերի արմատները նախկինում նշանակում էին տոնի նախօրե, արթուն մնալ )։
Վլադիմիր Նիկոլաևիչ Տոպորովի կարծիքով, համաձայն ստուգաբանական հետազոտությունների Բադնյակը կապված է Համաշխարհային ծառի Օձի կերպարին՝ ըստ Վեդիական դիցաբանության։ «Բադնյակի այրումը հին տարվա ավարտին համարժեք է կրակով օձին հաղթելուն, որը մարմնավորում է ներքին աշխարհի վնասաբեր սկիզբը և նշանակում է նոր փուլի, երաշխավորում է պտղաբերություն և այլն»։ Տվյալ դեպքում Տոպորովը և նրան սատարող Վ․ Ի․ Վսեվոլոդևիչը Բադնյակի այրումը համեմատում են Մերձավոր Արևելյան ավանդույթների Ամանորի ծեսի հետ, որտեղ առկա է քաոսի խորհրդանիշ օձի կերպարը և նրա այրումը, ինչը խոսում է տիեզերական կարգուկանոնի հաղթանակի մասին։ Այդ կապակցությամբ մերժվում է Բեդնյակի անվան լեզվաբանության ավանդական մեկնաբանությունը և ՛՛առօրյայի՛՛ հետ նրա կապը։ Այդ բառերի ծագումը բացատրվում է Հնդեվրոպական նախալեզվի «հատակ, ներքևի մաս, արմատ» նշանակությամբ *budhn արմատի միջոցով։
Կլեյն Լև Սամույլովիչը առաջնային չի համարում «տակ» նշանակությունը, այլ հակված է ավանդական բացատրությանը՝ թե գերան բադնյակ անվանումը ծագել է տոնական զարթոնք ծեսից։
Ալեքսանդր Բորիսովիչ Ստրախովը արտահայտեց իր նկատառումներն այն մասին, որ շատ եվրոպական ազգերին հայտնի ծննդյան գերանի կտրման ու այրման ծեսը իրենից ներկայացնում է ավետարանական հետևյալ տողերի բեմականացում․ «Այժմ և կացինն է ծառերու արմատին․ ուրեմն ամէն ծառ, որը չի բերում լավ պտուղ, կկտրվի և կնետվի կրակը» (Մտ. 3:10)։


== Ծեսը Բուլղարիայում ==
Բուլղարների մոտ Ծննդյան տոների նախօրեն կոչվում է «Բադնիի երեկո», (ռուս.՝ «Бадни дан»)։ Ահա թե ինչպես է նկարագրում օրվա ծեսը 19-րդ դարի բանահավաք Ալեքսանդր Նիկոլայի Աֆանասևը։


== Գրականություն ==
Վյաչեսլավ Իվանով Վսեվոլոդի, Վլադիմիր Նիկոլաևիչ Տոպորով Исследования в области славянских древностей. — Մ.: Наука, 1974.


== Հղումներ ==
Бадняк // Энциклопедия «Мифы народов мира»
Вырубка и сожжение Бадняка в сербском селе Прнявор Мачванского округа, 2014 (видео)
Чёха О. В. Греческие параллели к славянскому бадняку


== Ծանոթագրություններ ==