Եմենի երկրորդ պատերազմ

Եմենի երկրորդ պատերազմը կարճ ռազմական հակամարտություն էր Եմենի Արաբական Հանրապետության (Հյուսիսային Եմեն) և Եմենի Ժողովրդական Ժողովրդավարական Հանրապետության (Հարավային Եմեն) միջև։ Պատերազմը զարգացել է երկու երկրների միջև հարաբերությունների խզման պատճառով այն բանից հետո, երբ Հյուսիսային Եմենի նախագահ Ահմադ Ալ-Հաշմին սպանվեց 1978 թվականի հունիսի 24-ին, իսկ մարքսիստ Սալիմ Ռուբայի Ալին, որն աշխատում էր երկու Եմենների ենթադրյալ միաձուլման վրա, սպանվեց երկու օր անց։ Երկու երկրների նոր ղեկավարությունների թշնամանքը սրվել է, ինչը հանգեցրել է փոքրածավալ սահմանային մարտերի, որոնք այնուհետև, իրենց հերթին, վերաճել են լայնածավալ պատերազմի 1979 թվականի փետրվարին։ Հյուսիսային Եմենը վճռորոշ պարտության եզրին է հայտնվել համազորային կազմավորումների երեք ճակատների ներխուժումից հետո, սակայն դրան խանգարեց 1979 թվականի քուվեյթյան համաձայնագրի տեսքով հաջող միջնորդությունը, որի արդյունքում Արաբական պետությունների լիգայի ուժերը տեղակայվեցին Հյուսիս-Հարավ սահմանին պարեկության համար։ Երկու երկրների միավորման մասին համաձայնագիրը ևս ստորագրվել է, թեև չի իրականացվել։


== Հակամարտություն ==
Հարավային Եմենի մարքսիստական կառավարությունը հյուսիսային շրջաններում ապստամբներին օգնություն է տրամադրել Ազգային դեմոկրատական ճակատի (ՆԴՖ) միջոցով և հատել սահմանը։
Փետրվարի 24-ին Հյուսիսային և Հարավային Եմենի ուժերը սկսել են գնդակոծել միմյանց սահմանի երկայնքով։ Հյուսիսային Եմենի ուժերը, որոշ արմատական բանակային սպաների գլխավորությամբ, հատել են Հարավային Եմենի սահմանը և հարձակվել մի շարք գյուղերի վրա։ Հարավը Խորհրդային Միության, Կուբայի և Արևելյան Գերմանիայի աջակցությամբ, ներխուժմամբ պատասխանել է Հյուսիսին ՝ օգտագործելով 3 կանոնավոր դիվիզիաներ և ռազմաօդային ուժերի մարտավարական գունդը։ Հարավին նաև աջակցում էր ՆԴՖ-ն, որը նույնպես Հյուսիսային Եմենի կառավարության դեմ էր պայքարում։ Ներխուժումից հետո 3 օրվա ընթացքում հարավեմենյան ուժերը լիակատար գերազանցություն են հաստատել օդում ռազմական գործողություններում ՝ դրանով իսկ ստիպելով հյուսիսեմենյան ցամաքային զորքերին նահանջել մինչև պատերազմի ավարտը։
Հարավային եմենցիների հարձակումն ունեցել է հանկարծակի առավելություն և ղեկավարվել է հրետանային ցանկապատային կրակով և սակրավորների խմբերով, որոնք արդյունավետորեն կարողացել են պայթեցնել ՀՕՊ համակարգերը և ռադարները և դրանով իսկ օգնել օդուժին մի քանի օրվա ընթացքում օդային գերազանցություն հաստատել Թաիզի մուխաֆազայի և Դալեի մեծ մասի և Ալ-Բայդի մուխաֆազայի վրա։ Այն բանից հետո, երբ նրանք հաղթել են Հյուսիսային Եմենի ռազմաօդային ուժերին ՌՕՈՒ-ի առաջին հարձակումից հետո, Հարավային օկրուգի զրահատանկային դիվիզիան, որը բաղկացած էր Տ-55 և Տ-62 տանկերից, գլխավորել Է Եմենի զրահատանկային դիվիզիայի ցամաքային գրոհը, որը տեղակայված էր Թաիզ քաղաքի շրջանում, իսկ այնուհետև հետևակային դիվիզիան, որը փակում էր հրետանային բրիգադը, կրակային աջակցություն է ապահովել ԲՄ-21 «Գրադ» հրթիռներով և M-46 դաշտային հաուբիցներով։ Շուտով դրան հաջորդեց ՄԻԳ-21 կործանիչների կողմից Դամարի օդանավակայանի մոտ գտնվող ուղղաթիռների ոչնչացումը, ինչը կանխեց Հարավի օդային հակագրոհի ցանկացած հնարավորություն։ Պատերազմը ձգձգվել է գրեթե մեկ ամսով, և Հյուսիսային Եմենը չի կարողացել Սանայից մինչև Թաիզ օգնություն ուղարկել Հարավից մշտական ավիահարվածների և օդային ագրեսիվ պարեկության պատճառով, որը հարվածում է բարդ և ոլորուն լեռնային ճանապարհների վրա գտնվող շարասյուներին ընդհուպ մինչև Դամար։ Չնայած նրան, որ Հյուսիսի ուժերը զգալիորեն գերազանցում էին Հարավի ուժերին, նրանք գերազանց էին թվաքանակով Թաիզի և Դալեի ռազմական գործողություններում և դրա շուրջ, քանի որ մեկ ստորաբաժանումը ստիպված էր դիմակայել հակառակորդի երեք ստորաբաժանումների հարձակմանը ՝ առանց Հարավի օդային պարեկության և Հյուսիսի ճանապարհների օդային հարվածների պատճառով օդային հարձակման կամ անմիջական աջակցության մեկ ամսվա ընթացքում։ Մարտի 8-ին Հարավային Եմենի ռազմաօդային ուժերին հաջողվել է հարված հասցնել Սանա քաղաքին․ Սու-22 3 ռմբակոծիչ և 5 ՄիԳ-21 կործանիչ, 500 ֆունտանոց ռումբեր են նետել մոտոհրաձգային բազայի վրա և գնդակոծել կորպուսը և Կենտրոնական բանտը ՝ զանգվածային խուճապ առաջացնելով քաղաքացիական բնակչության շրջանում։ Հյուսիսային Եմենի ՀՕՊ-երը, որոնք գործում էին SA-3-ում, մարտի են բռնվել և կարողացել են խոցել ռմբակոծիչներից մեկը և մեկ ՄիԳ-21 ՝ գերեվարելով օդաչուներին։ Մարտի 10-ի ևս մեկ հարձակում հանգեցրեց այն բանին, որ հարավեմենյան ՄիԳ-21-երը գնդակոծեցին ավիաբազան և Խոդեյդայի մերձակա ծովային նավահանգիստը ՝ խորտակելով եգիպտական քաղաքացիական բեռնատար նավը, բայց հանդիպեցին հյուսիսեմենյան ՄիԳ-21 էսկադրիլիայի կողմից հանկարծակի հարձակմանը, ինչի հետևանքով հարավեմենյան ՄիԳ-21-ից մեկը խփվեց և ընկավ ծովը․ օդաչուն մահացավ։ Հյուսիսային ուժերը հայտնվել էին հյուծման եզրին, իսկ Հարավային ուժերը գրավել էին լայն շրջանակ Հյուսիսի տարածքում և պաշարել Թաիզ և Ալ-Բայդա քաղաքիները երկու շաբաթվա ընթացքում, իսկ հարավ-արևելյան հետևակային բրիգադը գրավել էր Թաիզի որոշ արվարձաններ։ Մարտի 9-10-ը Սաուդյան Արաբիան և Միացյալ Նահանգները շտապել են զենքով աջակցել Հյուսիսային Եմենի կառավարությանը։ Վկայակոչելով Խորհրդային Միության կողմից աջակցվող Հարավի ագրեսիան Հյուսիսի դեմ և այն սպառնալիքը, որը կարող է ներկայացնել ԱՄՆ-ի դաշնակից Սաուդյան Արաբիային, Միացյալ Նահանգները զգալիորեն ուժեղացրել է ռազմական օգնությունը Հյուսիսի կառավարությանը։
Այդ ծրագրի շրջանակներում ԱՄՆ-ն 18 F-5E ինքնաթիռ է ուղարկել Հյուսիս ՝ կառավարության ամրապնդման համար։ Սակայն F-5E-ի վրա թռչողները Հյուսիսի օդաչուները չեն եղել, և արդյունքում ԱՄՆ-ը և Սաուդյան Արաբիան կազմակերպել են դեպի Հյուսիսային Եմեն Թայվանի 80 օդաչուների և ցամաքային անձնակազմի ու հակաօդային պաշտպանության ստորաբաժանումների ուղարկումը։ ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի օպերատիվ խումբը նույնպես ուղարկվել է Արաբական ծով ՝ ի պատասխան բռնության սրման։ Պատերազմը ցույց տվեց Հյուսիսային Եմենի ռազմական պատրաստվածության ու հագեցվածության թուլությունն ու բացթողումները, և շուտով նրա դաշնակիցները սկսել են Հյուսիսի բանակի վերազինման և վերապատրաստման ագրեսիվ ծրագիրը, որը թույլ է տալիս նրան վերականգնել ռազմավարական հավասարակշռությունը Հարավի դեմ։ Հյուսիսային Եմենի դաշնակիցները Եգիպտոսի, Իրաքի և Սաուդյան Արաբիայի գլխավորությամբ շուտով մեծ ռազմական օգնություն, սարքավորումներ և ուսուցում են տրամադրել, որպեսզի լրացնեն պատերազմի հետևանքով կորուստների պակասը, և 1983-84 թվականներին Հյուսիսը կարողացել է վերականգնել իր ուժը։


== Հետևանքները ==


=== Քուվեյթի համաձայնագիրը ===
Մարտի 20-ին Հյուսիսային և Հարավային Եմենի առաջնորդները կոչ են արել երկկողմանի դադարեցնել կրակը ՝ հանդիպելով Քուվեյթում հաշտեցման գագաթնաժողովին, մասամբ ՝ Իրաքի համառ պնդմամբ։ Բանակցություններն ընթացել են արաբական պետությունների լիգայի միջնորդությամբ։ Քուվեյթի համաձայնագրի համաձայն ՝ երկու կողմերը հաստատել են իրենց հավատարմությունը Եմենի միավորման նպատակին և գործընթացին, ինչպես դա շարադրված էր 1972 թվականի Կահիրեի համաձայնագրում։ Միավորման մասին այս համաձայնագիրը, մասնավորապես, Իրաքի, Սիրիայի և Քուվեյթի կողմից գործադրվող ճնշման արդյունք էր, որոնցից բոլորը հանդես էին գալիս միասնական արաբական աշխարհի օգտին, որպեսզի լավագույնս պատասխանեն Քեմփ Դևիդյան համաձայնագրերից, Աֆղանստան խորհրդային ներխուժումից և Իրանական հեղափոխությունից բխող հարցերին։ Ռազմագերիների փոխանակումը տեղի է ունեցել հաջորդ երկու ամիսների ընթացքում, իսկ Միացյալ Եմենի Սահմանադրության նախագծի շուրջ աշխատանքը շարունակվել է հաջորդ երկու տարվա ընթացքում, սակայն համաձայնագրի «ոգին և տառը կյանքի կոչելու» փորձերը հետաձգվել են մինչև 1982 թվականը։


== Տես նաև ==
Եմենի առաջին պատերազմ
Իրանի իսլամական հեղափոխություն
Եմենի Մութավաքիլյան Թագավորություն
Հյուսիսային Եմենի քաղաքացիական պատերազմ
Հարավային Եմենի քաղաքացիական պատերազմ


== Աղբյուրներ ==