Արեգակնային ժամացույց

Արեգակնային ժամացույց, սարք, որի օգնությամբ որոշվում էր տեղային արեգակնային ժամանակը։ Սովորաբար կազմված է դեպի հարավ ուղղված թվատախտակից և ձողից։ Ժամանակը որոշվում է թվատախտակի վրա ձողի ստվերով և հորիզոնական գծով կազմած անկյունով։ Ձողն անշարժ է և ուղղված երկրագնդի առանցքին զուգահեռ։
Ըստ թվատախտակի դիրքի, արեգակնային ժամացույցները լինում են՝ հասարակածային, հորիզոնական և ուղղաձիգ (ստվերաչափ)։
Հասարակածային ժամացույցներում թվատախտակի հարթությունը զուգահեռ է երկնային հասարակածի հարթությանը (այն հորիզոնական հարթության հետ կազմում է 90°-
  
    
      
        φ
      
    
    {\displaystyle \varphi }
   անկյուն, որտեղ 
  
    
      
        φ
      
    
    {\displaystyle \varphi }
  -ն տեղի աշխարհագրական լայնությունն է)։ Ժամագծերը նշվում են թվատախտակի թե' վերին և թե' ստորին երեսներին։ Գարնանն ու ամռանը, երբ Արեգակը գտնվում է հյուսիսային կիսագնդում, օգտվում են վերին, իսկ աշնանն ու ձմռանը՝ ստորին երեսից։ Ժամագծերը տարվում են իրարից հավասար հեռավորությունների (15°) վրա, և կեսօրվա ժամագիծը ուղղվում է դեպի հյուսիս։ Հորիզոնական ժամացույցների թվատախտակի հարթությունը հորիզոնական դիրք ունի։ Ժամագծերը կեսօրի (ժամը 12-ի) գծի նկատմամբ սիմետրիկ են և տարված ըստ 
  
    
      
        
          t
          g
        
         
        x
        =
        
          t
          g
        
         
        t
        ∗
        sin
        ⁡
        φ
      
    
    {\displaystyle \mathrm {tg} \ x=\mathrm {tg} \ t*\sin \varphi }
   բանաձևի (
  
    
      
        x
      
    
    {\displaystyle x}
  -ը համապատասխան ժամագծի ու կեսօրի գծի միջև գտնվող անկյունն է, 
  
    
      
        t
      
    
    {\displaystyle t}
  -ն՝ Արեգակի ժամային անկյունը)։
Ուղղաձիգ ժամացույցները սովորաբար պատրաստում են շենքերի հարավային պատի վրա։ Ժամագծերը տարվում են հորիզոնականին համանման և ըստ 
  
    
      
        
          t
          g
        
         
        x
        =
        
          t
          g
        
         
        t
        ∗
        cos
        ⁡
        φ
      
    
    {\displaystyle \mathrm {tg} \ x=\mathrm {tg} \ t*\cos \varphi }
   բանաձևի։ Հին ու միջնադարյան Հայաստանում սովորաբար օգտագործվել են ուղղաձիգ ժամացույցներ։
Դրանցից մինչև այժմ էլ պահպանվել են Զվարթնոցում, Դսեղում, Ծաղկաձորում, Դիլիջանում, Նոյեմբերյանում, Լեռնային Ղարաբաղում և այլուր գտնվող վանքերի ու տաճարների պատերին։ Հայ բանահյուսությունում այս առանձնահատկությունն արտահայտվել է եկեղեցի-ն ժամ կոչելու ավանդությամբ։
Մատենադարանի ձեռագրերում կան Արեգակնային ժամացույցների բազմաթիվ նկարագրություններ ու սխեմաներ։ Հայ հեղինակներից ոմանք առաջարկել են հորիզոնական և ուղղաձիգ արեգակնային ժամացույցների կառուցման զուտ երկրաչափական մեթոդ՝ առանց եռանկյունաչափական բանաձևերից օգտվելու։
Բացի նշված արեգակնային ժամացույցներից, Հայաստանում մեծ տարածում են ունեցել նաև ստվերաչափերը։


== Պատկերասրահ ==
Արեգակնային ժամացույցներ եկեղեցիների հարավային պատին

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		

Արեգակնային ժամացույցներ խաչքարերի վրա

		
		

Արեգակնային ժամացույցներ ճարտարապետական հորինվածքներում

		
		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Տես նաև ==
Ստվերաչափ
Գնոմոն


== Գրականություն ==
Թումանյան Բ․ Ե․, Հայ աստղագիտության պատմություն, hատոր 1, Ե․, 1964։
Բ. Ե. Թումանյան, Հայկական արեգակնային ժամացուցները։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 3, 1964, էջ 109-131 Archived 2020-11-25 at the Wayback Machine.
Բ. Ե. Թումանյան, Միջնադարյան հայկական լուսնացույցը։ Բնագիտության և տեխնիկայի պատմությունից։ Գիտական աշխատությունների ժողովածու, հմ 1, 1960, էջ 74-82 Archived 2020-11-25 at the Wayback Machine.
Էյնաթյան Ջուլիետա, Տիեզերագիտության և տոմարի մեկնություններ, Երևան, 2015, 412 էջ