Լաո Շէ

Լաո Շէ (老舍, փինյին։ Lǎo Shě, իսկական անուն Շու Ցինչուն, Shū Qìngchūn, 舒慶春,փետրվարի 3, 1899(1899-02-03)[…], Պեկին, Ցին կայսրություն - օգոստոսի 24, 1966(1966-08-24)[…], Պեկին, Չինաստան), մանջուրական ծագմամբ չինացի նշանավոր վիպասան, դրամատուրգ, հրապարակախոս։ Հայտնի է իրատեսական և երգիծական արձակով։ Ազգային գրականության առաջատար վարպետներից մեկն է։


== Կենսագրություն ==
Մեծացել է աղքատ ընտանիքում։ Վաղ մանկության տարիներին կորցրել է իր հորը, որը մահացել էր Իհետուանյան ապստամբությունը ճնշելու ընթացքում։ 6 տարեկանից սովորել է մասնավոր դպրոցում, որտեղ երեխաներին դասավանդել են հին ձևերով (կոնֆուցիական տեքսների ուսուցում և այլն)։ Մի քանի տարի հետո տեղափոխվել է պետական դպրոց։ Ավարտելուց հետո պետական միջոցների հաշվին կարողացել է ընդունվել համալսարան։ 1917 թվականին, համալսարանն ավարտելուց անմիջապես հետո դարձել է Պեկինի տարրական դպրոցներից մեկի տնօրենը։ Տյանցզինի Նանկայի համալսարանում դասավանդել է լեզու և գրականություն։ 1919 թվականին վերադարձել է Պեկին։ Յանցզինյան համալսարանում, որպես կամավոր, սովորել է անգլերեն։ «Գրական հեղափոխություն»-ից հետո ուսանողական ամսագրում տպագրել է իր առաջին պատմվածքը։
1924-ին մեկնել է Մեծ Բրիտանիա՝ նախ Լոնդոնում, այնուհետև Օքսֆորդում չինական բանահյուսուսություն դասավանդելու համար։ 1926 թվականին «Սյաոշո Յուեբաո» գրական թերթում («Արձակի ամսագիր») հրատարակել է իր առաջին վեպը՝ «Պատվարժան Չժանի փիլիսոփայությունը» վերնագրով։ 1927 թվականի մարտին նույն թերթում տպագրվել է հաջորդ վեպը՝ «Իմաստունն ասել է» վերնագրով։ 1929 թվականի մայիսին հրատարակել է «Երկու Մա» վեպը։
1929 թվականին Լաո Շէն Անգլիայից մեկնել է Չինաստան։ Ճանապարհին 3 ամիս նա մնացել է Փարիզում, կես տարի Սինգապուրում, որտեղ դասավանդել է նորաբնակ չինացիների համար բացված դպրոցում։ Այդ ժամանակ գրել է «Սյաոպոյի ծննդյան տարեդարձը» պատմվածքը։ Այն եղել է վերջին ստեղծագործությունը, որը տպագրվել է «Սյաոշո Յուեբաո» թերթում։ Չինաստանում Լաո Շեն նախ բնակություն է հաստատել Պեկինում, այնուհետև Ցզինան և Ցինդաո քաղաքներում։ 
Ցզինանում գրել է «Դամինհու» վեպը, որն այդպես էլ լույս չի տեսել։ 1932 թվականին, երբ ճապոնական ռումբը հարվածել է տպարանին, ստեղծագործությունը ոչնչացվել է։
1933 թվականին լույս են տեսել «Ամուսնալուծություն», «Նշումներ կատվի քաղաքի մասին», 1934 թվականին «Երկնային պարգևի պատմություն», 1936 թվականին (ամսագրի հրատարակություն)՝ «Ռիքշա» վեպերը։
1937 թվականին, ճապոնա-չինական պատերազմից հետո, գրել է մի շարք հրապարակախոսական հոդվածներ, որտեղ կոչ է արել միավորել ջանքերը՝ թշնամուն հետ մղելու համար։ Այնուհետև բնակվել է Ուհանում, որտեղ մի քանի համախոհների հետ կազմակերպել է «Կան դաո դի» («Դիմադրել մինչև վերջ») և «Ժենժեն կան» («Ընթերցանություն բոլորի համար») թերթերը։ 1938 թվականի մարտին Չունցինում ստեղծվել է «Ամբողջ Չինաստանի գրականության և արվեստի գործիչների միությունը»։ Լաո Շէն զբաղեցրել է գլխավոր դերերից մեկը՝ համակարգելով և ղեկավարելով իր աշխատանքը։ Պատերազմի ժամանակ ստեղծել է «Չժան Ցզըչժուն» պիեսը և «Կրակե թաղում» վեպը։ Գրեթե հինգ տարի աշխատել է «Նույն ընտանիքի չորս սերունդ» վեպի վրա։ Այն սկսել է գրել Չինաստանում, այնուհետև ԱՄՆ-ում, որտեղ տեղափոխվել է դասախոսությունների համար։ ԱՄՆ-ում վեպը տպագրվել է «Դեղին հողմ» կրճատված տարբերակով։ Նյու Յորքում գրել է «Հեքիաթասացները» վեպը։
1949 թվականի հոկտեմբերի 13-ին, Չինաստանը ժողովրդական հանրապետության հռչակելուց 13 օր անց, Լաո Շէն Սան Ֆրանցիսկոյից վերադարձել է Չինաստան։ Հաջորդող 16 տարիներին հիմնականում գրել է պիեսներ, ուրվագծեր, պատմվածքներ, ինչպես նաև «Նարնջագույն դրոշների տակ» անավարտ վեպը։
1966 թվականին հայտնվել է հիվադանոցում։ Օգոստոսի 23-ին գնացել է աշխատանքի։ Նրա որդու Շու Իի ցուցմունքով, իր աշխատակիցներին հունվեյբիններից պաշտպանելու ժամանակ, նրան ծեծի են ենթարկել։ Իր անձը պաշտպանելու համար, նա հայտարարել է, որ հակահեղափոխական է, որից հետո հանձնվել է ոստիկանությանը։ Ուշ երեկոյան Լաո Շէն տուն է վերադարձել։ Մի քանի օր անց նրա մարմինը գտել են քաղաքի ծայրամասում՝ Թայփինհու գետի ափին։ Չինաստանում ասել են, որ գրողն ինքնասպանություն է գործել, սակայն մինչև այսօր շատերը կարծում են, որ նրան սպանել են։


== Ստեղծագործություններ ==
«Պատվարժան Չժանի փիլիսոփայությունը» (老张的哲学), վեպ (1926)
«Իմաստունն ասել է» (赵子曰), վեպ (1927)
«Երկու Մա» (二马), վեպ (1929)
«Սյաոպոյի ծննդյան տարեդարձը» (小坡的生日), վիպակ-сказка (1931)
«Նշումներ կատվի քաղաքի մասին» (猫城记), վեպ (1932)
«Մեծ Սկորբի եկեղեցու մոտи» (大悲寺外), պատմվածք (1933)
«Ամուսնալուծություն» (离婚), վեպ (1933)
«Երկնային պարգևի պատմություն» (牛天赐传), վեպ (1934)
«Կիսալուսին» (月牙儿), պատմվածք (1935)
«Ռիքշա» (骆驼祥子), վեպ (1936)
«Իմ կյանքը» (我这一辈子), վիպակ (1937)
«Գեներալ Չժան Ցզըչժուն» (张自忠), պիես
«Կրակե թաղում» (火葬), վեպ (1944)
«Նույն ընտանիքի չորս սերունդ» (四世同堂), վեպ (1944—1948)
«Արևային լույս» (阳光), պատմվածք
«Հեքիաթասացները» (鼓书艺人), վեպ (1949)
«Ջրանցի վիշաբի բեղ» / «Լունսյույգոու» （龙须沟), պիես (1950)
«Թեյարան» (茶馆), պիես (1957)
«Ծիրանեգույն դրոշների ներքո» (正红旗下), վեպ (1962)
«Դյութիչ երազ», պատմվածք
«Հին ֆիրմա», պատմվածք
«Հաջող նախաձեռնություն», պատմվածք
«Հին եզ, կոտրված », էսսե (老牛破车)


== Ռուսերեն հրատարակություններ ==
Лао Шэ. Последняя монета: պատմվածքы. Пер. с кит. // Сост. А. А. Файнгар; отв. ред. В. Ф. Сорокин. — М.: Изд-во восточной литературы, 1965. — 118 с. — 14 000 экз.
Лао Шэ. Избранное: Сборник. Пер. с кит. // Сост. и ред. А. А. Файнгар; предисл. Н. Т. Федоренко. — М.: Радуга, 1982. — 512 с. (Мастера современной прозы)
Лао Шэ. Сказители. / Пер. с кит. Н. А. Спешнева. — М.: Радуга, 1986.
Лао Шэ. Избранные произведения / Сост. Е. Рождественской-Молчановой; вступ. ст. В. Сорокина. — М.: Худож. лит., 1991. — 703 с. (Библиотека китайской литературы) ISBN 5-280-01338-2Лао Шэ. День рождения Сяопо: վիպակ-сказка; История Небесного дара: վեպ / Пер. с кит.— М.: Дет.лит., 1991. — 302 с.
Лао Шэ. Под пурпурными стягами / Сост., предисл., пер. Д. Н. Воскресенского. — М.: Вост. лит., 2007. — 200 с.
Лао Шэ. Записки о Кошачьем городе. / Сост., предисл. Д. Н. Воскресенского. — М.: ИВЛ, 2014. (Библиотека китайской литературы). — 576 с. (Библиотека китайской литературы)


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Антиповский А: А: Раннее творчество Լաո Շէ։ Темы, герои, образы: — М:: 1967: — 185 с:
Болотина О: П: Լաո Շէ։ Творчество военных лет: 1937—1949: — М:: Наука, 1983: — 231 с:
Шу И: Последние дни Լաո Շէ։ // Проблемы Дальнего Востока, 1987: — № 6: — С:142-151:
Родионов А: А: Լաո Շէ и проблема национального характера в китайской литературе 20-го века: — СПб:: Роза мира, 2006: — 263 с:


== Արտաքին հղումներ ==
Memorial of Victims of the Cultural Revolution, Lao She (中国文革受难者纪念馆·老舍) Archived 2008-03-20 at the Wayback Machine.
Synopsis of the play "Teahouse." Archived 2019-07-20 at the Wayback Machine.
Drama "Teahouse" wows American audiences China Daily. 16 November 2005.
Anne Witchard's article on the London Fictions website about 'Mr Ma and Son'
Lao She Papers at the Rare Book and Manuscript Library, Columbia University, New York, NY