Ազարիներ

Ազարիներ կամ իրանական ադրբեջանցիներ (ադրբ.՝ ایران آذربایجانلیلاری), ինչպես նաև՝ իրանցի թուրքեր, ադրբեջանցի թուրքեր կամ պարսկական ադրբեջանցիներ, էթնիկ խումբ Իրանում, որը պատմական Ատրպատականի հիմնական բնակչությունն է։ Մինչև ուշ միջնադար խոսել են իրանական լեզվով՝ ազարերենով, վերջին հարյուրամյակներին՝ ադրբեջաներենով, օգտագործում են արաբերենի այբուբենը։
Ի տարբերություն Հարավային Կովկասում գտնվող Ադրբեջանի՝ ազարիներն իրանցիներ են, ովքեր ժամանակին Օսմանյան կայսրության ձուլման քաղաքականության հետևանքով կորցրել են իրենց մայրենի իրանական լեզուն, սակայն պահպանել են սեփական իրանական մշակույթը, ուստիև իրենց համարում են իրանցիներ։ Իրանի հյուսիսային հատվածը, որտեղ բնակվում են ազարիները, կոչվում է Իրանական Ադրբեջան, ներառելով 4 ազարիաբնակ նահանգներ։ Ազարիները բնակվում են նաև այլ նահանգներում և Իրանից դուրս։ Պանթյուրքական և Ադրբեջանի քաղաքականության հետևանքով ազարիների շրջանում տարածվել է այն գաղափարը, որի համաձայն իրենք նույն ադրբեջանցիներն են, և միևնույն երկրի՝ հարավային հատվածը։
Ազարիների ընդհանուր քանակն այժմ վիճելի է։ 21-րդ դարի սկզբում սփյուռքում բնակվում են ավելի քան մեկ միլիոն ազարիներ, իսկ հայրենի Իրանում բնակչության թիվը տատանվում է։ Իրանական Ադրբեջանի 4 նահանգներում (Արևմտյան Ադրբեջան, Արևելյան Ադրբեջան, Արդաբիլ և Զանջան) բնակվում է 8 միլիոն ազարի , իսկ դրանից դուրս՝ Համադան և Ղազվին ազարիաշատ նահանգներում՝ մոտ 2 միլիոն, մայրաքաղաք Թեհրանում՝ 2-3 միլիոն։ Այլ նահանգների հետ միասին՝ իրանաբնակ ազարիների թիվը չի անցնում 16-17 միլիոնը՝ Իրանի բնակչության մեկ քառորդը, սակայն նշվում են ուռճացված (23 միլիոն) և գերուռճացված (30 միլիոն) տվյալներ։


== Պատմություն ==

7-րդ դարում արաբների կողմից նվաճվելով՝ Իրանը կորցնում է համապարսկական պետականությունը՝ Սասանյան տերության անկախությունը։ Մոտ մեկ հազարամյակ Իրանի տարածքում ձևավորվում են տարբեր պետական կազմավորումներ, որոնք հիմնականում կարճ կյանք են ունենում և չեն ընդգրկում ամբողջ երկրի տարածքը։ Իրանի տարբեր նահանգներում առաջանում են անջատողական ձգտումներ, որի արդյունքում ընկնում են հարևան պետությունների ազդեցության տակ։ Այդպիսի նահանգներից մեկում՝ Ատրպատականում հետզհետե գերակշռող էին դարձել թյուրքական լեզուները։ Նախքան իսլամի ընդումնումն ազարիները կրակապաշտ էին։ Թյուրքալեզու մյուս զանգվածներից նրանք տարբերվում էին կրոնական տեսանկյունից. ազարիները շիադավան են, որով և մոտ են կանգնած իրանցիներին և ոչ սուննիադավան մյուս բոլոր թյուրքերին։ 16-րդ դարի սկզբին հիմնադրվում է Սեֆյանների դինաստիան, որը կարողանում է միավորել ամբողջ Ատրպատականը, ապա՝ Իրանական լեռնաշխարհը՝ ստեղծելով Սեֆյան տերությունը։
Ուշ միջնադարում Սեֆյան Իրանի և Օսմանյան կայսրության միջև տեղի ունեցող պատերազմների արդյունքում ազարիները հայտնվում էին այդ երկու տերությունների ազդեցության տակ։ Նրանք սատարում էր Իրանի իշխանությանը, քանի որ իշխող հասարակարգը հենց այդ երկրամասից էր։ 1590 թվականին օսմանցիները կարողանում են մտնել երկրամաս։ Շահ Աբբաս I-ը ազատարգրում է Ատրպատականը և իր բարեփոխումների արդյունքում բարեկարգում մետաքսի ճանապարհին գտնվող Թավրիզ քաղաքը՝ Ատրպատականի կենտրոնը։

Նոր ժամանակներում Իրանում տեղի են ունենում դինաստիական փոփոխություններ՝ Աֆշարիներ (1750-1794), Ղաջարիներ (1789-1925) և Փահլավիներ (1925-1979), որոնց իշխանության տարիներին ազարիները, լինելով Իրանի բնակիչներ, զգալիորեն ենթարկվում են Օսմանյան կայսրության քաղաքականությանը։ 19-րդ դարում Իրանի հյուսիսը Ռուսաստանի, իսկ հարավը՝ Անգլիայի ազդեցության գոտում էին։ 1905 թվականին Ռուսաստանում սկսում է հեղափոխություն։ Թավրիզը դառնում է 1905-1911 թվականների Իրանի սահմանադրական հեղափոխության կենտրոնը։ 20-րդ դարի սկզբին օսմանյան զորքերը, ստանալով պանթյուրքական հրամանատարության հրահանգը, երեք անգամ (1912, 1914, 1918) ներխուժել են Իրանի հյուսիս՝ ազարիներով բնակեցված շրջանները Թուրքիային միացնելու և Միջին Ասիայի ու Չինաստանի թյուրքալեզու ցեղերին միավորելու նպատակով։
Ռուսական զորքերը կասեցնում են թուրքական հարձակումը, սակայն 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո լքում են երկրամասը, և թուրքերին այնտեղից վերջին անգամ դուրս են անում անգլիացիները՝ Մուդրոսի զինադադարով։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին, երբ թուրքական զորքերը գտնվում էին Կովկասում ու Իրանի հյուսիսում, որոշելով միավորել այդ երկու տարածաշրջանները՝ նրանք հիմնադրում են Մուսավաթական Ադրբեջանը։ 1925 թվականին իրանաբնակ 45 000 ազարիներ տեղափոխվել են Ադրբեջանական ԽՍՀ։ Նրանցից 15 000-ը, ովքեր բնակվում էին հիմնականում Բաքու և Կիրովաբադ քաղաքներում, պահպանել են Իրանի քաղաքացիությունը, և 1938 թվականին Ադրբեջանի կոմկուսի հրահանգով հրաժարվել դրանից։ Չհրաժարվածները (2,878 մարդ) հետ են ուղարկվել Իրան։
Իրանական Ադրբեջանի հանդեպ ծավալապաշտական քաղաքականությունը Թուրքիան վարում էր նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ 1941 թվականին խորհրդային զորքերը մտել էին Իրանի հյուսիս, և տեղացի ազարի բնակչության համար նոր պայմաններ առաջարկել։ ԽՍՀՄ ազդեցությամբ Իրանի հյուսիսում ստեղծվել էր Ադրբեջանի Ժողովրդական Հանրապետությունը (1945-46)։ Այն ընդհանուր սահման ուներ ԽՍՀՄ հետ, սակայն արևմուտքում ամբողջությամբ սահմանակցում էր Մահաբադի Քրդական Հանրապետությանը, որպեսզի կապեր չլինեն Թուրքիայի հետ։ ԱԺՀ փլուզումից հետո 10 000 ազարիներ գաղթում են Խորհրդային Ադրբեջան։
1979 թվականին Իրանում տեղի է ունենում իսլամական հեղափոխություն, և շահական կարգերի տապալումով՝ երկիրը դառնում է իսլամական հանրապետություն։ Դրանում մեծ դեր են խաղացել նաև ազարի հոգևորականները, որոնցից շատերը զբաղեցնում են պատասխանատու պաշտոններ։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Իրանական Ադրբեջանի թյուրքացման քաղաքականությունը և անջատողական դրսևորումները Թուրքիայից բացի վարում է նաև Ադրբեջանը։ Իրանում հակակառավարական ելույթները շատացել են մասնավորապես 21-րդ դարի սկզբին։ Դրանք հիմնականում տևում էին մեկից մի քանի օր և ճնշվում ոստիկանության կողմից, քանի որ տարերային էին և ընդգրկում էին առանձին կենտրոններ։


== Բնակչություն ==
Իրանի բնակչությունը 2016 թվականի դրությամբ կազմել է շուրջ 80 միլիոն։ Ազարիներ են եղել իրանցիների մոտ 17 միլիոնը։ Նրանցից ավելի քան 3,5 միլիոնը բնակվում էր Թեհրանի նահանգում։ Աղյուսակից պարզ երևում է, որ եթե նույնիսկ իրար գումարեն ազարիաբնակ նահանգների (Արդաբիլ, Ալբորզ, Արևելյան Ադրբեջան, Արևմտյան Ադրբեջան, Զանջան, Համադան, Ղազվին, Թեհրան և մայրաքաղաք Թեհրան) ամբողջ, այդ թվում՝ այլազգի բնակչությունը՝ ընդհանուր ստացվում է 27 միլիոն մարդ։ Սակայն այդ նահանգներում ու մայրաքաղաքում բնակվում են միլիոնավոր պարսիկներ (միայն Թեհրանի նահանգում՝ մոտ 8 միլիոն), ինչպես նաև քրդեր և այլ իրանցիներ։ Սա ցույց է տալիս, որ երբ Իրանում ազարիների թիվը հասցնում են 30 միլիոնի կամ ավելի, դա հնարավոր չէ։


== Մշակույթ ==
Ազարիների մշակույթը գերազանցապես կապվում է իրանական մշակույթին, մասամբ նաև՝ թուրքականին։ Ատրպատականը՝ ազարիների հայրենիքը, դարեր շարունակ Իրանի մի հատվածն էր՝ որպես սահմանակից երկրամաս և հաճախ պատուհան դեպի Հայկական լեռնաշխարհ և Կովկաս, ավելի ուշ՝ Ռուսաստան։ Ազարիների ավելի քան 20 %-ը՝ մոտ 3,5 միլիոն մարդ, բնակվում է Իրանի մայրաքաղաք Թեհրանում։ Այն ազարիների մշակույթի գլխավոր կենտրոններից է։ Կարևոր օջախներ են Թավրիզը, Արդաբիլը, Զանջանը, իրանական և ազարիական մշակույթի՝ Համադանը, Ղազվինը և այլն։ Այստեղ են գտնվում մշակութային ու կրոնական հիմնական հաստատությունները։

Ազարիները, ինչպես և մյուս իրանցիները, դավանում են իսլամի շիական ուղղությունը։ Ի հակառակ սուննի ճյուղի, որը դավանում են մյուս բոլոր թյուրքալեզու ժողովուրդները, շիադավան ազարիները գտնում են, որ Մուհամմադ մարգարեից հետո կապն աստծո հետ շարունակվել է իր մահից հետո՝ եղբորորդի ու հոգեզավակ Ալիի և Մուհամմադի դուստր Ֆաթիմայի կազմած ընտանիքով։ Ինչպես և իրանցի մյուս ժողովուրդները, ազարիները նշում են նովրուզը՝ «գարնան տոն-ամանորը»՝ մայիսի 21-ին։ Դեռ զրադաշտական ժամանակներից այդ տնոը նշվել է ոչ միայն Իրանում, այլև Մերձավոր Արևելքի այլ երկրներում՝ որպես նոր տարի, սակայն իսլամի կամ քրիստոնեության ընդունումից հետո բոլոր ժողովուրդները դա փոխարինել են Զոհաբերության տոնով կամ Սուրբ Ծննդով։ Իրանցիները պահել են ավանդույթը։
Լեզվի ու գրականության բնագավառներում նույնպես ազարիները կրում են իրանական մշակույթը. խոսելով թյուրքական լեզվով՝ նրանք չեն գրում լատինատառ, ինչպես թուրքերենը, ադրբեջաներենը, ղազախերենը, ուզբեկերենը կամ թուրքմեներենը։ Գրականության ասպարեզում այստեղ լայն տարածում ունեն իրանական ոճի բանաստեղծությունները, որոնք հետագայում հիմք են դարձել երաժշտության համար։ Թուրքիայում և Ադրբեջանում տարածված է մուղամը, իսկ ազարիների շրջանում՝ իրանական երաժշտության մաս հանդիսացող աշուղական երգերը։ Դրանք իրենց ակունքներում ունեն գուսանական ժողովրդական ստեղծագործություններ, որոնք արդիական են Մերձավոր Արևելքի մյուս բնիկ ժողովուրդների՝ հայերի, քրդերի, պարսիկների և այլոց շրջանում։
Լինելով նստակյաց ժողովուրդ՝ ազարիները թյուրքալեզու ժողովուրդների պես չեն զբաղվել քոչվոր անասնապահությամբ։ Այսօր էլ, գյուղաբնակ ազարիների մեծ մասը հիմնականում զբաղվում է երկրագործությամբ. Իրանական Ադրբեջանն ապահովում է Իրանի գյուղմթերքի 50 %-ը։ իսկ քաղաքների բնակչությունը հմտացել է գեղեցիկ արվեստների մեջ։ Իրանական կերպարվեստն այստեղ շարունակել է զարգանալ. տարածված են նկարչությունը, քանդակագործությունը, խեցեգործությունը, ոսկերչությունը, գորգագործությունը։ Ազարիաբնակ հիմնական քաղաքների անուններով գործում են գորգեր, որոնք ունեն հարյուրամյակների ավանդույթներ ու պատմություն։

		
		
		
		


== Տես նաև ==
Ազգային փոքրամասնություններն Իրանում
Պատմության կեղծարարությունն Ադրբեջանում


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Асатрян Г., “Этнический композиция Ирана”, от “Ариского простроа” до Азеербайджанского мифа., 1993, Ереван
Миллер Б. В.., Талышский язык и язык азери, Москва, 1953
В.В. Бартольд,”Сочинение”, Москва, 1963, том 2
E. Yarshater, Encyclopedia Iranica, Azerbaijan, vii. The Iranian Language of Azerbaijan./ Āḏarī (Ar. al-āḏarīya), 1988