Իշի

Իշի (անգլ.՝ Ishi, մոտ 1860, Հյուսիսային Կալիֆորնիա, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ - մարտի 25, 1916(1916-03-25), Կալիֆոռնիայի համալսարան, Բերքլի, Բերկլի, Ալամեդա շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), հնդկացի, ով յահի ցեղի՝ յանա ազգի հարավային ճյուղի վերջին հայտնի ներկայացուցիչն է և միևնույն ժամանակ յանա լեզվի հարավային բարբառի վերջին կրողը։ Իշիի ծննդյան հստակ ամսաթիվը հայտնի չէ։ Իր կյանքի մեծ մասը նա անցկացրել է Կալիֆոռնիայի քիչ հասանելի լեռնային շրջաններում վերջին 4 ցեղակիցների հետ, որոնց մեջ էին մտնում նրա մայրը և քույրը։ 1900-ական թվականներին նրանք բոլորը մահացել են և Իշին մնացել է միայնակ։
1911 թվականի օգոստոսի 29-ին նրան հայտնաբերել են Օրովիլ քաղաքի հարևանությամբ։ Այստեղ ոստիկանության շերիֆն անձի ինքնությունը պարզելու համար բերման է ենթարկել նրան և տեղավորել հոգեկան հիվանդների համար նախատեսված խցում։ Մի քանի օր անց հնդկացուն այցելել է մարդաբան Թոմաս Ուոթերմենը, ով արդյունքում դարձել է Իշիի մտերիմ ընկերն ու ուղեկիցը։
Իշին Ուոթերմենի հետ մեկնել է Կալիֆոռնիայի Բերքլիի համալսարանին կից մարդաբանության թանգարան, որտեղ և ապրել է մինչև տուբերկուլյոզից իր մահը՝ 1916 թվականը։ Գիտնականների հետ հնդկացու ակտիվ համագործակցության շնորհիվ նրանց հաջողվել է հատվածաբար վերականգնել յահերի լեզուն և բանահյուսությունը, ինչպես նաև բազմաթիվ տեղեկություններ ստանալ ցեղի առօրյա կյանքի մասին։


== Մանկություն ==
Յահի ցեղը, որին պատկանել է Իշին, զբաղեցրել է Յան ազգության վերաբնակեցման ամենահարավային տարածքը։ Մինչև գաղթականների գալը Յահի ցեղը զբաղվել է ձկնորսությամբ, որսորդությամբ և հավաքագրմամբ։ Առաջին գաղութարարների գործողությունները չեն անդրադարձել Յանին, սակայն 1840-ական թվականներից ժողովուրդը սկսել է արագորեն վերանալ, ինչը կապված էր կալիֆոռնիական ոսկե տենդով վարակված գաղթականների զանգվածային ներհոսքի հետ։ Հնդկացիների վախճանի պատճառներից էր նաև սպիտակների հետ չդադարող պատերազմները. գաղթականները, վախեցած Յանայի դաժանության և ֆիզիկական ուժի մսին բազմաթիվ պատմություններից, ձգտում էին ցանկացած ձևով ոչնչացնել ցեղը։ Մարտերին ներգրավվել են ԱՄՆ բանակի կանոնավոր զորքերը։ 1850-ական թվականներն էլ ավելի ծանր են դարձել յահների համար։ Նրանց թիվը նկատելիորեն նվազել է, իսկ վերաբնակիչների տնտեսական գործունեության պատճառով նախկին պարապմունքներն արդեն այնքան արդյունավետ չեն եղել, և հնդիկներն սկսել են քաղցած մնալ։ Սնունդ հայթայթելու նախկին միջոցներից զուրկ՝ 1887 թվականին Յահին կողոպուտով է զբաղվել։ Նման հարձակումների ընթացքում ցեղի շատ անդամներ բռնվել են և գնդակահարվել կամ կախաղան հանվել։
Իշին ծնվել է 1850-ականների վերջին կամ 1860-ականների սկզբին։ Հնդկացու ծննդի առավել հավանական տարեթիվն է համարվու 1862 թվականը։ Ի ծնե տրված անունն անհայտ է։ Դա կապված է Յանի հավատալիքների հետ, որի համաձայն՝ արգելվում է որևէ մեկին հայտնել սեփական անունը, բացի մոտ հարազատներից։ Նույն կերպ Իշիին արգելված էր հիշատակել իր մահացած ցեղակիցների անունները։ 1996 թվականին հնէաբան Սթիվեն Շեկլին հրապարակել է իր հետազոտությունների արդյունքները, որոնց համաձայն՝ Իշին զտարյուն յահ չի եղել։
1870 թվականին հողատեր Սերգեյվսը հայտնաբերել է, որ իր պահեստը թալանվել է։ Սերգեյվսի կասկածներն ընել են յահերի վրա։ Նրանց դեմ մի քանի թղթակցություն ղեկավարած ակտիվիստ Հուդի հետ Սերգեյվսն ուղևորվել է ցեղի բնակության վայր։ Այնտեղ նրանք հանդիպել են 15 յահերից կազմված մի խմբի և սպանել են բոլոր տղամարդկանց, իսկ երեք կանանց գերի են վերցրել։ Դրանից հետո նրանք նկատել են ևս երկու մարդ, ծերունու և մոտավորապես 17-ամյա պատանու, ովքեր հետ էին մնացել խմբից և կարողացել փրկվել։ Արդյունքում Սերգեյվսն հաստատել է, որ այդ պատանին եղել է Իշին։ 40 տարի հետո Բերքլի գալով՝ նա ճանաչել է հնդկացուն։ Սակայն 1870 թվականին Իշին եղել է մոտավորապես 10 տարեկան։
Երբ լրացել է Իշիի 10 տարեկանը, նրա ցեղից մնացել է միայն մարդկանց ոչ մեծ խումբ։ Հենց այդ ժամանակ էլ յահիները սկսել են լքել իրենց տարածքները և խորանալ դեպի լեռնային շրջաններ։


== Կյանք քաղաքակրթությունից դուրս ==
Իշի կյանքի մասին մինչև 1911 թվականը շատ քիչ բան է եղել հայտնի։ Ինքը ծայրահեղ դժկամությամբ է խոսել այդ ժամանակաշրջանի մասին։ Մարդաբան Ուոթերմենը, ով աշխատում էր Իշի հետ, ենթադրում էր, որ 1870 թվականի գնդակահարությունից հետո մնացել է 15-16 յահի։ Իշին երբեք չի հիշատակել, որ այդ ժամանակից ի վեր ցեղում գոնե մեկ երեխա է ծնվել։
Կենդանի մնացած յահերը հաստատվել են քիչ մատչելի և աննկատ վայրերում։ Նրանք սնվել են ձկներով, կոների շիլայով և կանաչ երեքնուկով։ Որսի համար յահին օգտագործել է միայն անաղմուկ զենքեր։ 1890-ական թվականներին յահին վերադարձել է կողոպուտների, սակայն 1894-ին ամբողջությամբ դադարեցրել է տեղահանվածների դեմ հարձակումները։ Այդ ժամանակ ցեղն ավելի հեռու է գնացել՝ դեպի կիրճ։ Նրա թվաքանակը շարունակել է նվազել՝ հասնելով մինչև 5 մարդու։ Բացի Իշիից, մնացել են նրա մայրը, քույրը (այլ տվյալներով՝ զարմուհին), տարեց հնդիկը և պատանին։ Վերջին երկուսը կապված չեն եղել Իշիի հետ մտերմիկ հարաբերություններով։ Հինգ յահիները հիմնադրել են Վովունուպո-Մա-Տետնա գյուղը, որտեղ էլ բնակություն են հաստատել։ Երիտասարդը որոշ ժամանակ անց մահացել է, և Իշիի ուսերին է մնացել նրա քրոջը և երկու ծերերի խնամքը։
1906 թվականին տեղահանվածներից մեկը կողոպտվել է, և շրջակայքում լուրեր են տարածվել, որ ոչ բոլոր հնդիկներն են մահացել։ 1908 թվականի նոյեմբերին շինարարական ընկերությունը, որը պատրաստվում էր ամբարտակի կառուցել դիր-կիրկի և Սալֆեր-քրիքի միջև, Վովունուպո-Մա-Տետնի ուղարկեց մի խումբ ինժեներների՝ լեռնային հոսքի հետազոտության համար։ Հետազոտության ժամանակ խումբը հանդիպել է Իշիին։ Հնդկացու արձագանքն անհայտ է մնացել. ինժեներներից մեկի խոսքերի համաձայն՝ նա «չարամտորեն գոռում էր», իսկ մյուսն ասում էր, որ հնդկացին սպիտակամորթներին ձեռքով է արել՝ ցույց տալով, որ պետք է հեռանալ։ Երբ ինժեներներն այդ մասին պատմել են գործընկերներին, նրանք թերահավատությամբ են ընդունել նրանց խոսքերը և կարծել են, որ այդ ամենը նրանց թվացել է։
Այդ ժամանակ հնդկացիները որոշել են, որ վերաբնակիչներին հաջողվել է հայտնաբերել նրանց բնակության վայրը։ Նրանք չէին կարող շարունակել նահանջել․ ծերուկը դժավրությամբ էր քայլում, իսկ Իշիի մայրն ընդհանրապես չէր կարողանում քայլել։ Յահիները պայմանավորվել են, որ վտանգի դեպքում Իշիի քույրն իր խնամքի տակ կվերցնի ծերուկին, իսկ Իշին կմնա մոր մոտ։ Վերջապես վերաբնակիչները որոշել են հավատալ ինժեներների խոսքերին և հետազոտել դիր-կիրկի տարածքը։ Տեղագիրներից կազմված ջոկատի ուղեկիցն է եղել Մերլ Էպերսոնը։ Նրանց հաջողվել է հայտնաբերել գյուղը, սակայն այն լքելու հնարավորություն ունեցող բոլոր բնակիչներն արդեն հեռացել էին․ գյուղում էր մնացել միայն Իշիի մայրը։ Էպերսոնը որոշել է, որ նա իրենից վտանգ չի ներկայացնում և հրամայել է ժամանակավորապես գիշերով լքել գյուղը։ Առավոտյան վերադարձած ջոկատը հայտնավերել է, որ կինը չկա։ Տեղագիրները փորձել են հայտնաբերել հնդկացիներին, բայց նրանց փորձը հաջողությամբ չի պսակվել։ Հետագա որոնումներին մասնակցել է մարդաբան Ութերմենը, ով ավելի ուշ դարձել է Իշիի մտերիմ ընկերը։
Այդ օրն Իշին կորցրել է քրոջն ու ծերուկին․ նա մոր հետ փախել է մի կողմ, նրանք՝ մեկ այլ։ Յահերը հանդիպման բայր էին որոշել, բայց նրանք այդպես էլ չեն եկել, ինչի պատճառով իշին ենթադրել է, որ նրանք զոհվել են։ նրա կարծիքով նրանք կամ խեղդվել էին կամ սպանվել պումաների կողմից։ Մայրն ապրել է Իշիի հետ մինչև իր մահը։ 1908-1911 թվականներին հնդկացին մենակ է ապրել։ 1911 թվականի ամռանն Իշին սովից և միայնակությունից դրդված լքել է լեռները և ուղևորվել անհայտ ուղղությամբ։


== Ելք լեռներից ==
1911 թվականի օգոստոսի 29-ին հնդկացին հայտնաբերվել է Կալիֆոռնիայի սպանդանոցում մսագործների կողմից։ Նրանք որոշել են զանգահարել մոտակա բնակավայրի՝ Օրովիլ քաղաքի շերիֆին։ Ջ․ Բ․ Վեբերն անմիջապես եկել է սպանդ կատարելու և պատրաստվել հնդկացու ագրեսիվ գործողություններին։ Սակայն նա ոստիկաններին ոչ մի դիմադրություն ցույց չի տվել և թույլ է տվել ձեռնաշղթաներ հագնել։ Վեբերը փորձել է խոսել ձերբակալվածի հետ, բայց նա անգլերեն չի հասկացել։ Այդ ժամանակ շերիֆը հնդկացուն տարել է Օրովիլի քաղաքային բանտ և նրան բանտարկել հոգեկան հիվանդների խցում։ Այդ ժամանակ հանկարծ հայտնաբերված հնդկացու մասին լուրը տարածվել է Օրովիլում, և բանտում հետաքրքրասերների բազմություն է հավաքվել։ Նրանք մտել են շենք և սկսել հնդկացուն քննել ճաղավանդակից այն կողմ։ Ոստիկանները ստիպված են եղել ուժ կիրառել ամբոխին փողոց վտարելու համար։
Իշին չի ընդունել առաջարկվող սնունդը և չի քնել՝ վախենալով սպիտակ մարդկանցից։ Հետագայում նա լռում էր այդ մասին և միայն նշում, որ բանտում իրեն հարմարավետ են կահավորել և համեղ կերակրել։ Հնդկացու հետ փորձել են խոսել իսպանացիներն ու բնիկ ամերիկացիները մայդու և վինտուն ցեղերից, սակայն փորձերից ոչ մեկը հաջողությամբ չի պսակվել։
Բանտում կատարվել է San Francisco Call թերթի կողմից հրապարակված հնդկացու առաջին լուսանկարը։ Այս հոդվածը Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի երկու մարդաբանների՝ Կրյոբեր և Ուոթերմեն պրոֆեսորների ուշադրությունն է գրավել։ Օգոստոսի 31-ին Կրյոբերը հեռագիր է ուղարկել Վեբերին՝ խնդրելով հաստատել բռնված վայրի հնդկահավի մասին տեղեկատվության հավաստիությունը։ Ըստ երևույթին՝ շերիֆն անմիջապես պատասխանել է գիտնականին, քանի որ հաջորդ օրը Ուոթերմենը մեկնել է Օրովիլ։


=== Ծանոթություն Ուոթերմենի հետ ===
Մինչ հնդիկին ծանոթանալը մարդաբանները որոշել են, որ նա պատկանում է յան ցեղին, սակայն Ուոթերմենը պետք է պարզեր, թե որ ճյուղին է նա պատկանում՝ հյուսիսային, կենտրոնական կամ հարավային։ Առաջին երկու դեպքերում հնդիկի հետ շփումը զգալիորեն կթեթևացներ, քանի որ հայտնի էին ցեղային լեզուների կրիչները և կազմվել են համապատասխան բառարաններ։ Հարավային յաները համարվում էին ամբողջությամբ մեռած։
Ուոթերմենը իր հետ տարել է հյուսիսային և կենտրոնական յաների լեզուների բառարան։ Տերևի օգնությամբ հնչյունական տառադարձությամբ մարդաբանը սկսել է ընթերցել հունա բարբառներից հնդկացու բառերը, սակայն նա մնացել է անմասն, չնայած ուշադիր լսել է Ուոթերմենին։ Առաջին բառը, որը ճանաչել է Իշին, դարձել է «դեղին սոճին»։ Դրան հաջորդեց ևս մի քանի բառ։ Հնդկացին իսկապես դարձել է անհետացած համարվող հարավային յանի ներկայացուցիչը։ Ուոթերմենի համաձայն, յանի հարավային բարբառը զգալի տարբերություններ է ունեցել հյուսիսային և կենտրոնական բարբառներից, բայց ոչ այնքան զգալի, որպեսզի չհասկանա հարևաններին։
Այն բանից հետո, երբ Ուոթերմենը մի քանի ժամ զրույցից հետո սկսեց հարաբերականորեն կողմնորոշվել հարավային յանի լեզվով, Իշին որոշեց նրան հարց տալ. «Դուք հնդկացի՞ եք»։ Իշին հասկացել է, որ իր զրուցակիցը կապ չունի բնիկ ամերիկացիների հետ, իսկ այդ հարցով փորձել է, օգտագործելով բառերի սահմանափակ պաշարը, պարզել, թե արդյոք Ուոթերմենի մոտ բարեկամական մտադրություններ կան։ Այն բանից հետո, երբ նա դրական պատասխան է տվել, Իշին վերջնականապես հանգստացել է և վստահվել գիտնականին։
Հնդկացուն հայտնաբերելուց հետո առաջին օրերին Վեբերը սկսել է հարմար տուն փնտրել նրա համար։ Ուոթերմենն առաջարկել է Վեբերին հնդկացուն իր հետ վերցնել Կալիֆոռնիայի համալսարան, իսկ այնտեղ բնակեցնել Մարդաբանության ինստիտուտի թանգարանում։ Համաձայնության համար պահանջվել է Վաշինգոնում հնդկացիների գործերի Բյուրոյի թույլտվությունը։ Սան Ֆրանցիսկոյի, Վաշինգտոնի և Օրովիլի միջև բանակցությունները տևել են շուրջ 48 ժամ։ Վերջապես, համաձայնությունը ձեռք է բերվել, և Վեբերը հնդկացուն ազատ արձակելու օրդեր է գրել։ Թանգարանի աշխատակիցներին մեղադրանք է առաջադրվել նրա նկատմամբ խնամակալության պատասխանատվության տակ՝ մինչև հարցի ամբողջական լուծումը։
Այդ ժամանակ Վեբերը կապվել է Ռեդինգ քաղաքի հետ, որտեղ բնակվում էր հնդկացի Բաթվին, որը մի փոքր խոսում էր յաների լեզվով։ Բաթվին ժամանել է Օրովիլ։ Սեպտեմբերի 4-ին Ուոթերմենը, Բաթվին և Իշին գնացքով մեկնել են Սան Ֆրանցիսկո։


== Կյանքը թանգարանում ==

Նույն օրը Իշին, Բաթվին և Ուոթերմենը ժամանել են Սան Ֆրանցիսկո։ Իշիին տեղավորել են թանգարանում։ Այստեղ նա առաջին անգամ հանդիպել է մարդաբան Քրեբերի հետ, որին սկսել է անվանել «Մեծ Շշուկ» (աղավաղված «շեֆ»)։ Թանգարանում առաջին անգամ հարց է բարձրացվել հնդկացու անվան մասին։ ԶԼՄ-ները նրան անվանել են «վայրի մարդ Օրովիլից», իսկ իր իսկական անունը նա նախընտրում էր չհրապարակել յահերի հավատալիքների պատճառով։ Այնուհետև Քրեբերը հնդկացուն սկսել է անվանել «Իշի», որը յան լեզվով նշանակում էր «մարդ»։ Հնդկացին հնազանդությամբ ընդունել է նոր անուն, բայց դժվարությամբ է արձագանքել դրան։
Նրա ժամանումից հետո թանգարանի շուրջ հավաքվել է մի ամբոխ, որը ցանկանում էր նայել «ԱՄՆ-ի վերջին վայրի մարդուն», ինչպես նա հայտնի է դարձել մամուլին։ Հետաքրքրասերների թվում էին նաև թատերական անտրեպրեներները, որոնք ձգտում էին հնդկացու հետ պայմանագիր կնքել իրենց հաստատություններում ելույթ ունենալու համար։ Առաջարկ եղել է նաև American Phonograph Company-ի առաջին ձայնագրող ընկերություններից մեկից, որը ցանկանում էր ստեղծել Իշիի ձայնի ձայնագրությամբ ձայնասկավառակ։ Սակայն ձայնագրությունն այդպես էլ չի արվել։
Իշիին անսովոր էր տեսնել նման ամբոխ, և սկզբում նա վախ էր զգում, երբ գտնվում էր մարդկանց մեծ բազմության մեջ։ Նրան դուր չէր գալիս, երբ անծանոթները փորձում էին սեղմել նրա ձեռքը։ Չնայած տարիների ընթացքում նա սովորել էր ողջույնի այս ձևին, բայց միևնույն է, որոշակի անհանգստություն է զգացել։
Թանգարանում ստեղծվել է մի ավանդույթ, ըստ որի` Իշին աշխատանքային օրերին զբաղվել է մարդաբանների հետ, իսկ շաբաթ օրերին ընդունել է նրա հետ ծանոթանալ ցանկացողներին։ Քրեբերի հիշողություններով՝ Իշին արագ ազատվել է նախկին ամաչկոտությունից և հաճույքով կապ է հաստատել այցելուների հետ։ Զրույցներից բացի հնդկացին հանրությանը ցույց է տվել նետաձգություն, կրակի արդյունահանում, իսկ ներկայացումից հետո ցանկացողներին նվիրել է իր պատրաստած նետերի ծայրերը։ Շուտով նրանց պահանջարկն այնքան է մեծացել, որ դրանք տրվել են միայն ուսումնական հաստատությունների և թանգարանների ներկայացուցիչներին։ Նման սեանսների ժամանակ Իշիին ամենից շատ դուր էր գալիս ցույց տալ վանակատ մշակման գործընթացը։

Ժամանակի ընթացքում Իշին սկսել է հարմարվել նոր կյանքին։ Քրեբերի հետ միասին նա այցելել է լողափեր, թատրոններ և վարյետեներ, որտեղ մշտապես զարմացած էր մեծ թվով մարդկանցից։ Իշիին թատրոն առաջին այցելության ժամանակ ուղեկցում էր Բաթվին։ Իշիին ավելի շատ գրավել է հանդիսատեսի վարքագիծը, քան այն, ինչ տեղի էր ունեցել բեմում, և Բաթվին անընդհատ շեղել է նրան` ստիպելով հետևել ներկայացմանը։ Իշին ծանոթացել է նաև բժշկության հետ։ Տեղի հիվանդանոցում նրան նույնիսկ վիրահատել են։ Վիրաբույժի հիշողություններով՝ հնդկացին բավականին սառն է վերաբերվել նրա գործողություններին, սակայն աշխույժ հետաքրքրություն է ցուցաբերել Անեսթեզիոլոգիայի աշխատանքի նկատմամբ։
Որոշ ժամանակ անց, Իշին կարողացել է հասնել ֆինանսական ինքնապահովման։ Նա ստացել է թանգարանի պահակախմբի օգնականի պաշտոնը։ Իշիի պարտականությունների մեջ էին մտնում թանգարանի մաքրումն այցելուներից հետո և գույքի վերանորոգումը։ Քրեբերը հիշել է, որ Իշին հաճույքով է արել իր վրա դրված աշխատանքները։ Թանգարանի ղեկավարությունը նշանակել է ամսական 25 դոլար աշխատավարձ։ Որպեսզի նա կարողանա հեշտությամբ կանխիկացնել իր չեկերը, Քրեբերը նրան սովորեցրել է գրել իր անունը։ Իշին աշխատավարձի մոտ կեսն օգտագործել է, իսկ կեսն էլ պահել Քրեբերից ստացված չհրկիզվող պահարանում։ Իշին վարել է տնտեսություն և փորձել օգտվել ամենաէժան ապրանքներից։ Նա հոգ է տարել փողի մասին և հաճախ հաշվել դրանք։ Իշիի հաշվի համակարգ հնգական է եղել։ Դրա օգնությամբ նա հեշտությամբ կարողացել է հաշվել իր ամբողջ կարողությունը, բայց երբ նրան խնդրել են վերացական թվերով ոչ բարդ հաշվողական գործողություն իրականացնել, նա չի կարողացել։
Չնայած այդ բոլոր արտոնություններին, Իշին այդպես էլ չի ստացել ԱՄՆ քաղաքացու անձնագիր։ Նրան բոլոր իրավունքները, այդ թվում՝ ընտրական իրավունք տրամադրելու խնդիրը երբեք չեն բարձրացվել։


=== Արշավ և հիվանդություն ===
Իշիի թանգարանում բնակեցվելու պահից սկսել են առաջանալ նրան հայրենիք վերադարձնելու առաջարկներ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ գիտնականները մշտապես մերժել են նման առաջարկները, 1911 թվականին Քրեբերը և Ուոթերմենը որոշել են Իշիին տանել Դիր Կրիկ հովիտ։ Նրանց հետ ցանկացել են ուղևորվել Իշիի ընկեր դոկտոր Փոփը և նրա որդին՝ դեռահաս տարիքում։ Իշին դժգոհությամբ է ընդունել այդ գաղափարը, քանի որ, նրա խոսքով, չի ցանկացել անհանգստացնել անցյալի մասին հիշողությունը։ Սակայն, ի վերջո, նա համաձայնել է, թեև դժկամությամբ։ Իշին նախապես պատրաստել է աղեղներ ու նետեր, որպեսզի իր արբանյակները կարողանան ավելի հստակ պատկերացում կազմել յահաների որսի մասին։ Թիմը ստացել է որսորդության և ձկնորսության հանձնաժողովի համաձայնությունը, որը նրանց թույլ է տվել եղջերու որսալ։
1914 թվականի մայիսին արշավախումբը ուղևորվել է դեպի Դիր Կրիկ։ Ճանապարհի մի մասը նրանք անցել են գնացքում, մի մասը՝ ոտքով։ Այդ ժամանակ էլ Իշին կյանքում առաջին անգամ շրջել է ձիով։ Թիմը ճամբար է կառուցել Դիր Կրիկիի գետաբերանի մոտ գտնվող Սալֆեր Կրիկում։ Այստեղ նրանք Իշի առաջնորդությամբ ուսումնասիրել են յահաների առօրյա կյանքը, նրանց սնունդ հայթայթելու ուղիները և ծիսակատարությունները։
Արշավից վերադառնալուց հետո՝ 1914 թվականի ամռանը, Իշի մոտ հայտնաբերել են տուբերկուլյոզի առաջին ախտանիշները։ 1915 թվականին նրան հիվանդանոց են տեղափոխել, որտեղ հնդկացուն պարբերաբար այցելել է Փոլը։ Քրեբերը և Ուոթերմենը, որոնք զբաղվել են դասավանդմամբ, ամեն օր հեռագրեր են ստացել՝ Իշի վիճակի մասին մանրամասն տեղեկություններով։ Մինչև տարեվերջ հնդկացու առողջությունն ավելի է վատացել, ինչից հետո նա խնդրել է իրեն տեղափոխել բուժվելու թանգարանում։ Նա բացատրել է, որ իր հավատալիքների համաձայն, յաները պետք է մահանան տանը։ Իշի խնդրանքը կատարվել է։


== Մահ ==
Իշին մահացել է 1916 թվականի մարտի 25-ին թանգարանում։ Ըստ յաների սովորությունների՝ նրա մարմինը դիակիզվել է։ Իշի կարողությունը կազմել է 525 դոլար։ Քալիֆորնիայի օրենքների համաձայն՝ ժառանգներ չթողած մարդու մահից հետո նրա կարողությունը վերցվում է հօգուտ պետության։ Իշի դեպքում օրենքը շրջանցվել է. այդ գործողության կատարմանը հետևելու համար լիազորված պաշտոնյան վերցրել է գումարի միայն կեսը։ Երկրորդ կեսը, Իշի խնդրանքով, փոխանցվել է վիրաբույժ Մաֆինին, որին հնդիկը հարգում էր որպես շնորհալի բժիշկ։
Կանզաս Սիթիում ուսանողները, որոնք Իշի մասին իմացել են իրենց ուսուցչից, հանրահավաք են անցկացրել նրա հիշատակին։


== Ժառանգություն ==
Իշին թանգարան ժամանումից սկսած ակտիվորեն համագործակցել է մարդաբան գիտնականների հետ։ Իշի շնորհիվ նրանք սովորել են յաների առօրյա կյանքի մասին։ Իշին ցուցադրել է, այդ թվում՝ թանգարանի ելույթներում, նետաձգություն, կրակի արդյունահանման և ձկնորսության գործընթաց։ Նա նաև պատմել է բազմաթիվ հեքիաթներ ցեղային բանահյուսությունից։
Իշին հետաքրքրություն է ներկայացրել նաև լեզվաբանների համար։ Նա գիտնականներին բազմաթիվ բառեր է պատմել յահայի հարավային բարբառով։ Նրա ձայնը ձայնագրվել է Ուոթերմենի կողմից, որը հետագայում պահվել է թանգարանում։ 1957 թվականին ժապավեն դուրս է բերվել և վերականգնվել։ Բացի այդ, Իշին դարձել է վավերագրական ֆիլմի գլխավոր հերոս, որը նկարահանել է California Motion Picture Corporation կինոընկերությունը։ Համալսարանին փոխանցված ֆիլմի կրկնօրինակը պահվել է անպատշաճ պայմաններում, և այդ պատճառով վնասվել է։ Ներկայումս պատկերը համարվում է կորած։


== Մշակույթում ==
Իշի պատմությունը մի քանի ֆիլմերի հիմքում է։ 1978 թվականին թողարկվել է Ishi: The Last of His Tribe հեռուստաֆիլմը, որի ռեժիսորը Ռոբերտ Էլիս Միլլերն է։ Իշի դերը կատարել է Էլոյ Կասադոսը։ 1992 թվականին Հարի Հուկը նկարահանել է Ցեղից վերջինը հեռուստաֆիլմը։ Գրեմ Գրինը խաղացել է Իշի իսկ Ջոն Վոյթը՝ Քրյոբերի դերը։ Վոյթը ֆիլմում խաղալու համար առաջադրվել է «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի՝ «Լավագույն տղամարդու դեր. մինի-սերիալ կամ հեռուստաֆիլմ» անվանակարգում։
2008 թվականին Ռենո թատրոնում (Սան Ֆրանցիսկո) տեղի է ունեցել Ishi: The Last of the Yahi բեմադրության պրեմիերան, որը գրվել և կրճատվել է Ջոն Ֆիշերի կողմից։ Գլխավոր դերը կատարել է Մայքլ Վեգան։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Крёбер, Теодора Иши в двух мирах: Биография последнего представителя индейского племени яна = Ishi in two worlds : a biography of the last wild Indian in North Americas. — М.: Мысль, 1970. — 207 с.
Sackman D. C. Wild Men: Ishi and Kroeber in the Wilderness of Modern America. — Oxford: Oxford University Press, 2010. — 416 p. — ISBN 019517853X


== Արտաքին հղումներ ==
Rockafellar N.։ «The story of Ishi: A chronology»։ University of California (անգլերեն)։ Վերցված է 2013-07-20