Ռիզաիտդին Ֆախրետդինով

Ռիզաիտդին բին Ֆախրետդին կամ Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովիչ Ֆախրետդինով (բաշկիրերեն՝ Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов, թաթ.՝ Ризаэтдин Фәхретдин, հունվարի 4, 1859(1859-01-04), Kiçüçat, Bugulminsky Uyezd, Սամարայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 11, 1936(1936-04-11) կամ ապրիլի 12, 1936(1936-04-12), Ուֆա, Բաշկիրական Խորհրդային Սոցիալիստական Ինքնավար Մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), բաշկիր և թաթար գրող-մանկավարժ, արևելագետ, կրոնական գործիչ և լուսավորիչ։ Ապրել է Ռուսական կայսրությունում և Խորհրդային միությունում։ Մուֆտի և Ռուսաստանի մուսուլմանական կենտրոնական հոգևոր վարչության (ЦДУМ) նախագահ (1922-1936)։
Կրոնական, քաղաքական և մանկավարժական թեմաների վերաբերյալ նրա բազմաթիվ աշխատանքները ջադիդական շարժման մաս էին կազմում, իսկ նրա ստեղծած և հրատարակած «Շուրա» (1908-1918, թարգմանաբար՝ «Խորհուրդ») ամսագիրը հետագայում Կայսրության մուսուլմանների համար քաղաքական քննարկման կարևոր միջոց է ծառայել։


== Կենսագրություն ==
Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովը ծնվել է Սամարա նահանգի Բուգուլմա շրջանի Կիչուչատովո գյուղում (այժմ՝ Թաթարստանի Հանրապետության Ալմատևի շրջան), մոլլայի ընտանիքում։


=== Ծագում ===
Նրա նախապապը՝ Սուբխանգուլը, բաշկիրական ավագ էր, իսկ նրա պապը՝ Սայֆետդինը և հայրը՝ Ֆախրետդինը (1818-1891), ծառայում էին որպես իմամ-hաթիբներ Կիչուչատովո գյուղում։ Ֆախրետդինն ուներ երկու կին և տասնմեկ երեխա։ Ռիզաիտդինի մայրը Մագուբա Ռիմկուլովնան էր (1821-1873)։ Ըստ Ասմա դստեր՝ Ֆախրետդինովն ինքը պնդում էր, որ իրենց ընտանիքը ծագել է Շիրդան գյուղից (այժմ ՝ Թաթարստանի Զելենոդոլսկի շրջանի Մեծ Շոլդանի գյուղ), որտեղից Կազանի նվաճումից հետո փախել է նրա նախապապը՝ վախենալով բռնի քրիստոնեացումից։
Հարցաթերթիկում, որը կազմել է 1929 թվականին ինքը՝ Ֆախրետդինովը, տեղեկություններ կան նրա ազգային պատկանելության մասին՝ բաշկիր-տեպտյար։ Ծննդյան վկայականում 1912 թվականի անձնագրում նշվում է, որ Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովը պատկանում է բաշկիր դասին։ Ըստ Մ.Ռոդնովի, մարդահամարի նյութերում կա 1900-1901 թվականների քարտ, որտեղ Կիչուչատովոյից մի ազգական նշել է, որ նա «տեպտյարական էթնիկ պատկանելություն ունի»։


=== Կրթություն ===
Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովը սովորել է հայրենի գյուղի դպրոցում (մաքթաբ), որը ղեկավարում էր նրա հայրը։ Որից հետո սովորել է մոտակա՝ Չելշելի գյուղի մեդրեսեում։ Տիրապետել է թյուրքերենի, արաբերենի, պարսկերենի, թաթարերենի, թուրքերենի և ռուսերենի։
1867-1868 թվականներին սովորել է Չիստոպոլի 1-ին մզկիթի մեդրեսեում՝ շեյխ Զակիր-իշան Կամալովի մոտ։ 1869-1889 թվականներին սովորել և դասավանդել է Նիժնի Շիրշիլի (Чыршылы) գյուղի մեդրեսեյում։ Այստեղ 1884 թվականին նրա ձեռքն է ընկել Իսմայիլ Գասպրինսկու «Տերջիման» թերթը։ Ուսման վերջին տարիներին Ֆախրետդինովը հետաքրքրվել է հեղինակավոր ուլեմ-բարեփոխիչներ Ա. Կուրսավիի, Շ. Մարդժանիի, Ջ․ Աֆղանիի, Մ. Աբդոյի աշխատանքներով։
1887 թվականին Կազանում լույս է տեսել «Ձևաբանության գիրքը» («Китабе эттэсриф»)՝ Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովի առաջին աշխատությունը՝ նվիրված արաբերենին։


== Ուֆայում ==

30 տարեկանում (1889) նա դարձել է մոլլա և ղեկավարել է Իլբել գյուղի մեդրեսեն։ 1891 թվականին նա ընտրվել է կադի, ինչը նշանակում է, որ նա դարձել է  Ռուսաստանի մուսուլմանական կենտրոնական հոգևոր վարչության (Սոբրանիե) անդամ։ Այդ պատճառով նա տեղափոխվել է Ուֆա, որտեղ նա ղեկավարում էր վարչության ընդարձակ արխիվը։
1905 թվականի Ռուսական հեղափոխության (1905-1907) ժամանակ նա բարեփոխումների լայն ծրագիր է ներկայացրել Սոբրանիեի մուֆտիներին։ Այս ծրագիրը, ի թիվս այլ բաների, ներառում էր վարչությունում ղազախ մուսուլմանների իրավասության ընդարձակում։ Ռուսաստանի կառավարությունը հրաժարվեց ծրագրից՝ մուսուլմանների իշխանության հնարավոր մեծացման պատճառով։
1906 թվականին Ֆախրետդինը հեռացավ իր կրոնական գրասենյակից և դարձավ Օրենբուրգի թերթի («Вакыт») խմբագիր։ Այս ժամանակահատվածում նա դարձավ նաև թաթար աստվածաբան Մուսա Բիգիևի մտերիմ ընկերը։ Երկու տարի անց նա սկսեց հրատարակել իր «Շուրա» («Киңәш») ամսագիրը, որը դարձավ Ռուսաստանի կայսրության թաթարերեն ամենաերկարակյաց հրատարակությունը։ 1917 թվականի հեղափոխությունից հետո՝ 1921 թվականին, նա կրկին ստանձնեց հոգևոր պաշտոն և զբաղեցրեց Ռուսաստանի եվրոպական շրջանների մուֆտիի պաշտոնը մինչև իր մահը՝ 1936 թվականը։ Նա հնարավորինս խուսափեց սովետների հետ համագործակցելուց։


== Ստեղծագործություն ==
Քանի որ Ֆախրետդինը ջադիդականության մի մասն էր, նրա ստեղծագործության վրա ազդեցին շատ այլ ջադիդներ։ Օրինակ՝ նա որոշ ժամանակ սովորել է Մարջանի Շիհաբետդին (Şihabetdin Märcani) մեդրեսեում, իսկ ավելի ուշ Սանկտ Պետերբուրգում ճանապարհորդության ժամանակ հանդիպել է քաղաքական ակտիվիստ Ջամալ ալ-Դին ալ-Աֆղանին։ Ֆախրետդինն ազդվել է նաև եգիպտացի գիտնական Մուհամմադ Աբդոյից։
Ֆախրետդինը խոսում էր արաբերեն, պարսկերեն, թուրքերեն և ռուսերեն։ Նա, օգտագործելով թուրքերենը, որը ջադիդականության և պանթյուրքիզմի հիմնադիրներից Գասպիրալին հռչակել էր որպես ընդհանուր լեզու բոլոր թյուրք ժողովրդի համար, պահպանել է թաթարերենի լեզվական առանձնահատկությունները։
Ֆախրետդինը չափազանց արդյունավետ հեղինակ էր, ով իր կյանքի ընթացքում գրել է ավելի քան վաթսուն գիրք։ Նրա ամենակարևոր աշխատանքը Կենտրոնական Ասիայի գիտնականների (Ասար և Մեշհուր Իրլեր) կենսագրությունների երկհատոր հրատարակությունն է, որը նա գրել է Մուսուլմանների կրոնական վարչության արխիվում գտնվելու ժամանակ։ Ի թիվս շատերի (որոնց թվում են՝ Իբն Ռուշդը (Ավերրոես), Իբն Արաբին, Ալ-Ղազալին և Իբն Թայմիյան) նրա աշխատանքը շարունակում է մնալ լավագույն աղբյուրը։ Նա նաև հրատարակել է լրագրողական տեքստեր, գրքեր և ակնարկներ Ռուսաստանում մուսուլմանների ընդհանուր իրավիճակի, մանկավարժական աշխատությունների կամ սոցիալական բանավեճերի վերաբերյալ (օրինակ՝ կանանց կրթության և ընտանեկան քաղաքականության վերաբերյալ)։ 1906 թվականին լույս տեսած «Rusya Muslimanlarinin ihtiyachlari ve anlar haqinda intiqad» նրա էսսեն, որը ուլամի դեմ ռուսական կառավարության բարեփոխումների պահանջների քննադատություն է, Ֆախրետդինը համարում էր չափազանց լղոզված։
Ըստ Ազատ-Այշե Ռորլիչի, կրթության կարևորությունը աղքատության հաղթահարման համար և իսլամի ու գիտության հաշտեցման հնարավորությունը Ֆախրետդինի աշխարհայացքի ուշադրության կենտրոնում է եղել։ Նա տեսնում էր, որ ազգերի վերելքն ու անկումը ուղղակիորեն կապված են նրանց հավատքի համակարգերի հետ և հետևաբար հավատում էր, որ մուսուլմանական վերածննդի համար անհրաժեշտ է սնահավատությունից հրաժարվել և իսլամի արմատներին վերադառնալ։ Նա նաև քննադատել է Իբն Խալիկանի պատմական աշխատանքները՝ իշխողների գործողությունների վրա կենտրոնացած լինելու համար և որ փորձել է իր գրքերում և գրվածքներում «նորմալ» մահմեդականների գործերն ուշադրության արժանացնել։


== Ընտանիք ==
Կինը Նուրջամալ (Նուրիզիգան) Աբդուլնասիրովնան է, որի հետ ամուսնացել է 1885 թվականից։ Ունեցել են վեց երեխա՝ երկու դուստր և չորս որդի․

որդի - Գաբդրախման (1887-1936)
որդի - Գաբդուլահադ (1889-1938)
որդի - Գաբդրաշիդ (1892-1953)
դուստր - Զայնաբ (1893-1985)
որդի - Սագիդ (1900-1944)
դուստր - Ասմա (1906-1993)։


== Ի պատիվ ==

Ռ. Ֆախրետդինովի անուն են կրել Ռուսաստանի իսլամական համալսարանին նախորդ հանդիսացող ուսումնական հաստատությունները՝ Ուֆայում (1989-1999) Ռ. Ֆախրետդինովի անվան մեդրեսեն և նրա բազայի վրա ստեղծված Վ. Ի. Ռիզաետդին իբն Ֆախրետդինի անվան Իսլամական ինստիտուտը (1999-2003)
Ալմետյեվսկ քաղաքում Ռիզաեդդին Ֆախրեդինի անվան կենտրոնական մզկիթը և Ռ․ Ֆախրեդդինի անվան Ալմետևսկի իսլամական մեդրեսեն ЦРО ДУМ РТ(1998 թվականից)
Ալմետյեվսկ քաղաքում կենտրոնական փողոցներից մեկը կոչվում է Ռիզա Ֆախրետդդինի անունով
1995 թվականին Թաթարստանի Հանրապետության Ալմետեևսկ շրջանի Կիչուչատովո գյուղում բացվել է Ռիզաեդդին Ֆախրեդինի հուշահամալիրը
2005 թվականին Թաթարստանի Հանրապետությունում ազգային կրթությունը բարելավելու և հետագա զարգացման համար, թաթարական մեծ լուսավորիչ և ուսուցիչ Ռիզաեդդին Ֆախրեդինի մանկավարժական ժառանգության ավելի խոր ուսումնասիրության և լայն կիրառման համար, ինչպես նաև մանկավարժական կոլեկտիվների և կրթության ոլորտի աշխատողների նյութական և բարոյական խրախուսման խթանող դերի ուժեղացման համար սահմանվել է Ռիզաեդդին Ֆախրեդինի անվան  հանրապետական ​​մրցանակ։ Տարեկան շնորհվում է երկու մրցանակ՝ Թաթարստանի Հանրապետության նախադպրոցական, լրացուցիչ, ընդհանուր միջին, նախնական, միջին և բարձր մասնագիտական ​​կրթության հաստատությունների աշխատակիցների մանկավարժական կոլեկտիվներին և աշխատողներին։ Մրցանակի դափնեկիրները ստանում են «Ռիզաեդդին Ֆախրեդինի անվան հանրապետական ​​մրցանակ» կրծքանշան և պատվոգիր
2004 թվականից Թաթարստանի Հանրապետությունում ամեն տարի անցկացվում են հանրապետական ​​մանկավարժական ընթերցումներ՝ նվիրված Ռիզաեդդին Ֆախրեդինի ստեղծագործական ժառանգության ուսումնասիրությանը
2009, 2011, 2016 և 2017 թվականներին Ուֆայում անցկացվել են Ֆախրետդինովի ընթերցումներ
2009 թվականին Լենինոգորսկ քաղաքում ձևավորվող փողոցներից մեկը կոչվել է Ռիզա Ֆախրեդինի անունով
2013 թվականին Չիստոպոլ քաղաքի հյուսիս-արևմտյան թաղամասի նորակառույց փողոցներից մեկը կոչվել է Ռ. Ֆախրեդինի փողոց
2015 թվականին Կազանում, Պրիվոլժսկի շրջանի «Կազանսկայա Ուսադբա» քոթեջային համալիրի փողոցներից մեկն անվանակոչվել է Ֆախրեդդին Ռիզայտդինի փողոց։


== Տոհմ ==
Ռիզաիտդին Ֆախրետդինովի տոհմը (շեժերե) հետևյալն է. Թանսար → Կարմիշ → Բախշանդի → Կայբուլլա → Յանգիլդի → Թոյմուխամեթ → Իշմուխամետ → Յուլդաշ → Բիկմուխամետ → Սուբխանգուլ → Սայֆետդին → Ֆախրեթդին → Ռիզաիտդին։


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Баишев Ф. Н. Общественно-политические и нравственно-этические взгляды Ризы Фахретдинова. — Уфа, 1996. — 176 с.
Башҡорт әҙәбиәте тарихы, 6 томда. — Өфө, 1990. — Т. 2-се. — С. 267—292.
Вильданов А. Х., Кунафин Г. С. Башкирские просветители-демократы XIX века. — М.: Наука, 1981.
Творчество Ризы Фахретдинова: Исследования, материалы. / Отв. редактор Р. 3. Шакуров. — Уфа, 1988. — 136 с.
Хөсәйенов Ғ. Б. Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997. — 304 с. — ISBN 5-295-02131-9
Ризаэтдин Фәхретдин։ Фәнни-биографик җыентык=Ризаэтдин Фахретдинов։ Научно-биографический сборник / Төз. Раиф Мәрданов, Рамил Миңнуллин, Сөләйман Рәхимов. — Казан։ Рухият, 1999. — 224 б.
Рәшит Шәкүр Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы. — Өфө: Китап, 2005. — С. 79—84. — 376 с. — ISBN 5-295-02098-3 Արխիվացված է Փետրվար 21, 2014 Wayback Machine-ի միջոցով:


== Արտաքին հղումներ ==
Юрий Узиков. «Звезда первой величины»
Шакуров, Рашит Закирович Великий подвижник науки и просвещения // Ватандаш. — 2008. — № 10. — ISSN 1683-3554.
Семья Р. Фахретдинова Archived 2019-09-10 at the Wayback Machine.
Роднов М. И. Семья Р. Фахретдинова по материалам земской переписи 1900—1901 гг. // Проблемы башкирской, татарской культуры и наследие Ризы Фахретдинова։ Материалы межрегионального симпозиума (13 мая 2005 г.). Уфа։ ООО «Принт+», 2006. С. 15 — 20.
История башкирских родов։ Юрми Archived 2021-04-19 at the Wayback Machine.