Վեթինգ

Վեթինգ (անգլ.՝ Vetting), (պետական և քաղաքական գործիչների զտում) գործընթաց է, որի ընթացքում իրականացվում են հետաքննություններ՝ պարզելու, թե արդյո՞ք պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձինք, ովքեր մեղադրվում են մարդու իրավունքների խախտումների, կոռուպցիայի և այլ հանցագործությունների մեջ, իրենց գործունեությունն իրականացնելիս չարաշահել են իրենց պաշտոնական դիրքը, թե՞ ոչ։ Անվտանգության ոլորտում այն հակված է լինել շատ ավելին խիստ և ծավալուն։ Ինչու՞ է անհրաժեշտ։ Այն անհրաժեշտ է, որպեսզի պետական պաշտոնից բացառեն այն անձանց, որոնք սպառնալիք են ներկայացնում պետության համար։ Այսինքն՝

Ունեն հակասահմանադրական տեսակետներ,
Կապված են ահաբեկչական խմբերի հետ,
կազմակերպված հանցագործության կամ քաղաքական ճնշման,
Խոցելի են ճնշման, շորթման կամ կոռուպցիայի դեպքում և այլն։[2]Վեթինգը կարող է կիրառվել ոչ միայն որպես անցումային արդարադատության գործիք, այլև՝ ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների գործիք կամ աշխատանքի ընդունման, պաշտոնի նշանակման կամ առաջխաղացման կանոնավոր մեխանիզմ՝ զգայուն ոլորտների և պաշտոնների դեպքում։ Վեթինգի թիրախում կարող են լինել հանրային/պետական կառույցներում, այդ թվում՝ ոստիկանությունում, ազգային անվտանգության ծառայություններում, բանակում, քրեակատարողական հիմնարկներում, դատաիրավական համակարգում, հանրային և քաղաքացիական ծառայությունում, քաղաքական պաշտոններում, դիվանագիտական համակարգում և ֆինանսական հաստատություններում պաշտոն զբաղեցնող կամ ծառայող անձինք։[3]Լյուստրացիա մի տերմին է, որը կիրառվում է Արևելյան Եվրոպայում և նախկին Սովետական ​​Միությունում ՝ նկատի ունենալով պետական պաշտոնյաներին հեռացնել կոմունիստական ժամանակաշրջանի անվտանգության ծառայության կապերով։ Թե վեթինգը և թե լյուստրացիան ենթադրում են փորձաքննության ենթարկել անհատների անձնական պատմությունները։ 


== Ստուգաբանում ==
Վեթինգ եզրը ծագել է ձիերի մրցավազքից, երբ անասնաբույժը մրցավազքից առաջ ստուգում և եզրակացություն էր տալիս ձիու առողջության և աշխատունակության մասին։ Հետագայում եզրը ստացել է ընդհանուր՝ «ստուգել» իմաստը։ Անասնաբույժ բառի 17-րդ դարում առաջացած անգլերեն տարբերակի «veterinarian» բառի կրճատ ձևն է։ Համաձայն Օքսֆորդի անգլերեն բառարանի եզրի առաջին օգտագործումը թվագրվում է 1891 թվականով և օգտագործվել է մրցավազքից առաջ ձիերին ստուգելու վերաբերյալ։
1900-ական թվականների սկզբին «վեթինգ» եզրը սկսել է օգտագործել որպես «գնահատելու» հոմանիշ, հատկապես թերությունների որոնման համատեքստում։


== Քաղաքական ընտրություն ==
Վեթինգի հաճախ են ենթարկվում քաղաքական գործիչները։ Օրինակ, Միացյալ Նահանգներում կուսակցության նախագահի թեկնածուն պետք է ընտրի իր հետ մեկ քվեաթերթիկում ներկայացված փոխնախագահի թեկնածուին։ Փոխնախագահի պոտենցիալ թեկնածուները խորհրդատուների խմբի կողմից ենթարկվում են մանրակրկիտ ուսումնասիրության և արժանանում գնահատականի։ Այդ գործընթացի ավարտական շրջափուլերում ստուգող թիմը ուսումնասիրում է պոտենցիալ թեկնածուի ֆինանսները, վարքը և լրատվամիջոցներում լուսաբանումը։ 2008 թվականին Հանրապետական կուսակցության թեկնածու Ջոն Մաքքեյնի կողմից իր զուգընկեր թեկնածու Սարա Փալինի ընտրությանը նախորդած հապճեպ վեթինգը շատերի քաղաքական դիտորների կողմից գնահատվել է որպես սխալ։


== Անցումնային շրջանի արդարադատություն ==
Վեթինգը նաև օգտագործվում է անցումային շրջանի արդարադատության ժամանակ։ Երբ երկրները՝ զինված հակամարտության կամ ավտորիտար իշխանության ժամանակաշրջանից հետո, անցումային գործընթացում են, հարկավոր է լինում որոշել, թե ինչպես վարվել պետական պաշտոնյաների հետ, ովքեր մարդու իրավունքների խախտումներ են կատարել։ Պետք է նաև ուսումնասիրվեն և վերանայվեն այնպիսի ինստիտուցիոնալ կառույցներ, որոնք թույլ են տվել նմանօրինակ չարաշահումները։ Վեթինգը ֆիզիկական անձանց ամբողջականության գնահատման գործընթացների շարք է (օրինակ, նրանց նվիրվածությունը մարդու իրավունքների համապատասխան չափանիշներին), որ որոշվի նրանց նպատակահարմարությունը հանրային աշխատանքների համար։ Ժողովրդավարության և խաղաղության անցնող երկրները հաճախ օգտագործում են նման գործընթացները, որ չարաշահող կամ անգործունակ պետական պաշտոնյաները հեռացվեն քաղաքացիական ծառայությունից։


== Վեթինգը Հայաստանում ==

2019 թվականի մայիսի 20-ին Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ Հայաստանում եկել է դատական համակարգում վիրահատական միջամտություններ իրականացնելու ժամանակը։  


== Տես նաև ==
Առցանց վեթինգ
Կենսագրության ստուգում
Բարեհուսության ստուգում
Due diligence


== Ծանոթագրություններ ==


== Նշումներ ==


== Արտաքին հղումներ ==
International Center for Transitional Justice (ICTJ); Pablo de Greiff and Alexander Mayer-Rieckh. (2007): "Justice as Prevention: Vetting Public Employees in Transitional Societies"