Աբայ Կունանբաև

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Աբայ (այլ կիրառումներ)Աբայ Կունանբաև (ղազ.՝ Абай Құнанбайұлы, հուլիսի 29 (օգոստոսի 10), 1845 կամ օգոստոսի 10, 1845(1845-08-10), Jidebai, Biysk Uyezd, Tomsk Governorate, Արևմտասիբիրական գեներալ-նահանգապետություն, Ռուսական կայսրություն - հունիսի 23 (հուլիսի 6), 1904 կամ հուլիսի 6, 1904(1904-07-06), Jidebai, Biysk Uyezd, Tomsk Governorate, Ռուսական կայսրություն), ղազախ լուսավորիչ-բանաստեղծ, ղազախական գրականության հիմնադիրը։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է հուլիսի 29-ին (օգոստոսի 10), Չինգիզի լեռներում (այժմ՝ Սեմիպալատինսկի մարզ, գյուղ Կարաուլ), խոշոր ֆեոդալ Կունանբայ Ուսկենբաևի ընտանիքում։ Սովորել է Սեմիպալատինսկի մեդրեսեում (1858-59), հաճախել տեղի ռուսական դպրոցը։ Ինքնուրույն սովորել է արաբերեն, պարսկերեն, ուզբեկերեն, ուսումնասիրել Արևելքի մեծ բանաստեղծների և գիտնականների գործերը։ Սեմիպալատինսկում ծանոթացել է ռուս հեղափոխական աքսորյալների հետ, նրանց ազդեցությամբ ուսումնասիրել ռուս գրականությունը։
Կունանբաևը գրական գործունեությունն սկսել է 35-ամյա հասակից։ Բանաստեղծի կոչումը տեսել է հայրենիքին և ժողովրդին ծառայելու մեջ։ «Քուլեմբային» (1888), «Վերջապես գավառական դարձա...» (1889) և «Կառավարիչն իշխանավորով է ուրախ» (1889) երգիծական գործերով ընդվզել է բռնության դեմ։ Ղազախական աուլների կյանքը պատկերել է «Գարուն» (1890), «Ամառ» (1886), «Աշուն» (1889), «Ձմեռ» (1888) բանաստեղծությունների շարքում։ Գրել է պատմաբանահյուսական թեմաներով պոեմներ՝ «Մասղութ» (1887), «Ասք Ազիմի մասին» (1889)։ «Խրատներ» աշխատության մեջ քննարկել է պատմության, փիլիսոփայության, մշակույթի, մանկավարժության, գրականագիտության, լեզվաբանության և այլ հարցեր։ Կունանբաևը միաժամանակ տաղանդավոր երգահան էր։ Նրա երգերն այժմ էլ երգվում են Ղազախստանում։ Մահացել է հունիսի 23-ին (հուլիսի 6), Կարաուլ գյուղում։ Կունանբաևի կերպարը գեղարվեստորեն մարմնավորել է Մ. Աուեզովը «Աբայ» վեպում (հայերեն հրատարակություն՝ 1952)։


== Խրատներ ==
Աբայի նշանակալից ստեղծագործություններից է կյանքի վերջին տարիներին նրա գրած «Қара сөз» (բառացի թարգմանած՝ «Պարզ (հասարակ) (տառացիորեն՝ սև) խոսք») արձակ պոեմը, որ բաղկացած է 45 կարճ առակաբանություններից կամ փիլիսոփայական տրակտատներից։ «Խրատներ»-ում արծարծվում են էթնիկ ղազախների պատմության, մանկավարժության, բարոյականության ու իրավունքի հմնահարցեր։ Ղազախական գրականության հիմնադիրի այդ երկը թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով, ընդ որում՝ ռուսերեն՝ մի քանի անգամ։

Առաջին թարգմանությունը, որ կատարել էր Վիկտոր Շկլովսկին, լույս է տեսել 1945 թվականին՝ Աբայի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ և հետագայում վերահրատարակվել 1954 և 1979 թթ.:
Ղազախ գրողներ Սաթիմժան Սանբաևն ու Ռոլան Սեյսենբաևը նույնպես թարգմանել են այդ գիրքը։
2010 թվականին եպիսկոպոս Գենադի Գոգոլևը կատարել է գրքի մասնակի չափածո թարգմանություն ռուսերեն։
«Խրատներ» գիրքը թարգմանվել է նաև ուզբեկերեն, թաթարերեն, թուրքերեն, անգլերեն, մոնղոլերեն, ֆրանսերեն, լատիշերեն, կորեերեն, չինարեն, գերմաներեն, տաջիկերեն և մի շարք այլ լեզուներով։


== Գրականություն ==
Մուխթար Աուեզով, Աբայ (վեպ), Ե., Հայպետհրատ, 1952, 724 էջ։ Ռուսերենից թարգմ.՝ Հրանտ Բորոզանյան։
Орынбеков М. С. Философские воззрения Абая. — Алма-Аты: Білім, 1995. — 136 с.
Абай энциклопедиясы. — Алматы, 1995.
Анастасьев Н. Абай: Тяжесть полета. — М., 2008. — (серия ЖЗЛ) — 383 с.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

"Մեր Աբայը": էլեկտրոնային գրադարան
Աբայի «Көзімнің қарасы» երգը
Աբայի «Айттым сәлем, Қаламқас» երգը
Экзистенциальный характер религиозных воззрений Л. Н. Толстого и Абая Кунанбаева Archived 2014-07-27 at the Wayback Machine.
Абай… Кто он для казахов?
Абай Кунанбаев. Биография, память, стихи (на русском языке) — статья в литературном журнале Archived 2014-05-08 at the Wayback Machine.
Б.Канапьянов: «Աբայն ու Ա. Ս. Պուշկինը» Archived 2007-04-28 at the Wayback Machine.
Հավատի հիմնահարցը Աբայի փիլիսոփայության մեջ Archived 2014-07-27 at the Wayback Machine.
Աբայ Կունանբաևի ստեղծագործությունը Archived 2019-05-18 at the Wayback Machine.
Աբայի կենսագրությունը
Աբային նվիրված կայքէջ Archived 2011-07-22 at the Wayback Machine.
«Kara Sozder» (Խրատներ) Archived 2017-11-09 at the Wayback Machine.
Աբայի բանաստեղծությունները (ռուս.)
IMDB page for the 1995 biopic