Մարիո Բունգե

Մարիո Ավգուստո Բունգե (իսպաներեն՝ Mario Augusto Bunge, սեպտեմբերի 21, 1919(1919-09-21), Florida Oeste, Vicente López Partido, Բուենոս Այրես, Արգենտինա - փետրվարի 25, 2020(2020-02-25), Մոնրեալ, Քվեբեկ, Կանադա), արգենտինացի փիլիսոփա, ֆիզիկոս, որն իրեն բնորոշել է որպես իրապաշտ (ռեալիստ), համակարգվածության ձգտող (սիստեմիստ), մատերիալիստ, գիտական իրապաշտության ջատագով, ճշգրիտ փիլիսոփայություն քարոզող (պրոպագանդող) գիտնականի։
Նա լայն ճանաչում է ձեռք բերել այն բանի շնորհիվ, որ հանրայնորեն, բացահայտ արտահայտել է իր մերժողական վերաբերմունքը այսպես ասած՝ կեղծ (պսևդո) գիտությունների նկատմամբ, որոնց շարքին դասում էր հոգեվերլուծությունը (փսիխոանալիզը), պրաքսիոլոգիան, հոմեոպատիան, նորդասական (նեոկլասիկ կամ ուղղափառ/օրթոդոքս) միկրոտնտեսագիտությունը, միաժամանակ սուր քննադատության է ենթարկել փիլիսոփայական այնպիսի հոսանքներ, ինչպես՝ էքզիստենցիալիզմը (և հատկապես Մարտին Հայդեգերի աշխատությունները),  ֆենոմենոլոգիան, պոստմոդեռնիզմը, հերմենևտիկան, փիլիսոփայական ֆեմինիզմը։
Տնտեսական ու քաղաքական տեսակետից Բունգեն ընդօրինակման արժանի է համարել «սոցիալիզմը՝ որպես կոոպերատիվիզմ» գաղափարը՝ այն տարբերակելով խորհրդային տիպի սոցիալիզմից ու պոպուլիզմից (ամբոխահաճությունից), որոնց ենթարկել է սուր քննադատության։ 
Բունգեն որպես փիլիսոփայության դասախոս աշխատել է Արգենտինայում, Ուրուգվայում, Մեքսիկայում, ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Ավստրալիայում։ Բացի այդ, որոշ ժամանակ ղեկավարել է կանադական Մոնրեալ քաղաքի Մաքգիլի անվան համալսարանի տրամաբանության և մետաֆիզիկայի ամբիոնը։


== Կենսագրություն ==
Մարիոյի հայրը՝ Ավգուստոն, բժիշկ էր, սոցիալիստ պատգամավոր, մայրը՝ գերմանուհի բուժքույր, որն Արգենտինա էր եկել Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին։ Մարիոն միջնակարգ կրթությունն ստացել է Բուենոս Այրեսի ազգային քոլեջում, ապա ավարտել է Լա Պլատայի համալսարանը, որտեղ էլ այնուհետև հաջողությամբ պաշտպանել է իր պատրաստած ատենախոսությունն ու ստացել ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ 1956-1963 թվականներին տեսական ֆիզիկայի և փիլիսոփայության պրոֆեսոր էր նախ՝ Լա Պլատայի, այնուհետև՝ Բուենոս Այրեսի համալսարանում։ 1966 թվականից մինչև իր կյանքի ավարտը աշխատել է կանադական Մոնրեալ քաղաքի Մաքգիլի անվան համալսարանում, որտեղ տրամաբանություն ու մետաֆիզիկա է դասավանդել, միաժամանակ ղեկավարել այդ գիտա-ուսումնական առարկաների ամբիոնը։


== Անձնական կյանք ==
Բունգեն ունեցել է չորս զավակ. երկուսը՝ արգենտինացի (Կարլոսը՝ 1941 թ. ծնված, ֆիզիկոս, և Մարիոն՝ 1943 թ. ծնված, մաթեմատիկոս), և երկուսը՝ կանադացի (Էրիկը՝ 1967 թ. ծնված, ճարտարապետ, և Սիլվիան՝ 1973 թ. ծնված, կալիֆոռնիական Բերքլիի համալսարանի կոգնիտիվ նյարդակենսաբանության պրոֆեսոր)։ 


== Պարգևներ և պատվավոր կոչումներ ==
Մարիո Բունգեին Հարավային ու Հյուսիսային Ամերիկաների և Եվրոպայի տասնյակ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ շնորհել են պատվավոր դոկտորի (21 անգամ) և պատվավոր պրոֆեսորի (4 անգամ) կոչում։ Նա 1984 թվականից անդամակցել է Գիտության զարգացման ամերիկյան ընկերակցությանը, 1992 թվականից՝ Կանադայի թագավորական ընկերությանը։ 1982 թվականին արժանացել է Աստուրիայի արքայազնի մրցանակին, 1986 թվականին՝ Konex մրցանակի՝ «Տրամաբանություն և գիտության տեսություն» անվանակարգում, 2009 թվականին՝ գուգենհեյմյան պատվովճար-թոշակի, 2014 թվականին՝ Լյուդվիգ ֆոն Բերտալանֆիի մրցանակի, 2016-ին՝ իր երկրորդ Konex մրցանակին, այս անգամ՝ «Տրամաբանություն և գիտության փիլիսոփայություն» անվանակարգում։ Բացի այդ, Գիտության զարգացման ամերիկյան ընկերակցության փառքի սրահում հանդիսավորությամբ բացվել է Մարիո Բունգեի անկյուն (գիտնական փիլիսոփաներից նման բարձր պատվի արժանացել են միայն նա և Բերտրան Ռասելը)։


== Աշխատություններ ==
2018: From a Scientific Point of View. Reasoning and Evidence Beat Improvisation across Fields. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing.
2016: Doing science: In the light of philosophy. New Jersey: World Scientific.
2015: Evaluando filosofías: Una protesta, una propuesta y respuestas a cuestiones filosóficas descuidadas. Barcelona: Editorial Gedisa.
2014: Memorias: entre dos mundos. Barcelona: Editorial Gedisa.
2013: ¿Tiene porvenir el socialismo? Buenos Aires: Eudeba. Compilado junto con Carlos Gabetta. Contiene ensayos de ambos compiladores y de Josep Fontana, Antoni Domenech, Antonio Gutiérrez y Mariano Schuster.
2012: Filosofía para médicos. Barcelona-Buenos Aires: Gedisa.
2012: Filosofía de la tecnología y otros ensayos. Lima: Universidad Garcilaso de la Vega.
2012: Diálogos urticantes. Lima Universidad Garcilaso de la Vega.
2012: Tratado de filosofía. Vol. IV, Ontología 2: Un Mundo de Sistemas. Barcelona: Gedisa.
2011: Tratado de filosofía. Vol. III, Ontología 1: El moblaje del mundo. Barcelona: Gedisa.
2011: Provocaciones. Buenos Aires: EDHASA.
2010: Las pseudociencias ¡vaya timo! Pamplona: Laetoli.
2009: Filosofía política. Solidaridad, cooperación y democracia integral. Barcelona: Gedisa.
2009: Tratado de filosofía. Vol. II, Semántica 2: Interpretación y verdad. Barcelona: Gedisa.
2008: Tratado de filosofía. Vol. I, Semántica 1: Sentido y referencia. Barcelona: Gedisa.
2007: A la caza de la realidad. La controversia sobre el realismo. Barcelona: Gedisa.
2006: 100 ideas. El libro para pensar y discutir en el café. Buenos Aires: Sudamericana. (Compendio de artículos periodísticos).
2005: Intuición y razón. Buenos Aires: DeBolsillo-Sudamericana. (Existe primera edición en 1996 de otra editorial).
2004: Emergencia y convergencia. Novedad cualitativa y unidad del conocimiento. Barcelona: Gedisa.
2004: Mitos, hechos y razones. Buenos Aires: Sudamericana.
2003: Cápsulas. Barcelona: Gedisa. (Compendio de artículos para la agencia de noticias EFE y la prensa argentina).
2002: Ser, saber, hacer. México: Paidós.
2002: Filosofía de la psicología (en colaboración con el doctor Rubén Ardila). México: Siglo XXI Editores, 2.ª ed.
2002: Epistemología. Curso de actualización. Barcelona: Ariel, 3.ª edición, 2002.
2002: Crisis y reconstrucción de la filosofía. Barcelona: Gedisa.
2001: Diccionario de filosofía. México: Siglo XXI Editores.
2000: Fundamentos de biofilosofia. México-Buenos Aires: Siglo XXI Editores.
1999: Las ciencias sociales en discusión. Buenos Aires: Sudamericana.
1999: Buscar la filosofía en las ciencias sociales. Madrid: Siglo XXI Editores. ISBN 950-07-1566-X.
1997: Vistas y entrevistas. Buenos Aires: Sudamericana, 2.ª edición.
1997: La ciencia, su método y su filosofía. Buenos Aires: Sudamericana.
1996: Sociología de la ciencia. Buenos Aires: Siglo Veinte, ISBN 950-516-522-6
1995: Sistemas sociales y filosofía. Buenos Aires: Sudamericana. ISBN 9789500710749
1995: Ética, ciencia y técnica. Buenos Aires: Sudamericana, ISBN 950-07-1131-1
1989: Mente y sociedad. Madrid: Alianza Universidad.
1985: Seudociencia e ideología. Madrid: Alianza Universidad.
1985: El problema mente-cerebro: un enfoque psicobiológico. Madrid: Tecnos. ISBN 84-3091-174-X
1985: Racionalidad y realismo. Madrid: Alianza Universidad.
1983: Lingüística y filosofía. Barcelona: Ariel.
1982: Economía y filosofía. Madrid: Tecnos.
1981: Materialismo y ciencia. Barcelona: Ariel.
1978: La causalidad: el principio de causalidad en la ciencia moderna. Buenos Aires: Eudeba, 4.ª edición. Reeditado por Sudamericana (Buenos Aires), en 1997.
1978: Filosofía de la física. Barcelona: Ariel. ISBN 84-344-8001-8
1978: Las teorías de la causalidad. Salamanca: Sigueme. ISBN 84-301-0446-1
1972: Teoría y realidad. Barcelona: Ariel. ISBN 84-344-1050-8
1969: La investigación científica. Su estrategia y su filosofía. Barcelona: Ariel. OCLC 5394770, última reedición en 2000 por México: Siglo XXI Editores. ISBN 968-23-2225-1
1965: Intuición y ciencia. Buenos Aires: Eudeba, OCLC 14491147
1963: Tecnología, ciencia y filosofía. Santiago: Editorial Universitaria. OCLC 55352859
1960: La ciencia, su método y su filosofía. Buenos Aires: Siglo Veinte.
1961: Causalidad: el principio de causalidad en la ciencia moderna. Buenos Aires: Eudeba. OCLC 253068907
1960: Ética y ciencia. Buenos Aires: Ediciones Siglo Veinte. OCLC 8682959
1959. Causality: The Place of the Causal Principle in Modern Science, Cambridge Mass. Harvard University Press.
1955: La edad del universo. La Paz: UMSA, OCLC 29879242
1943: Temas de educación popular. Buenos Aires: El Ateneo. OCLC 2206647


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն Մարիո Բունգեի մասին ==
VV.AA. (2003). Congreso-homenaxe internacional a Mario Bunge. Mos (Galicia), Grupo Aletheia. [Includes articles in Spanish by M. Bunge (Inverse problems), J. Aracil (MB and systems theory), A. Barceló (Philosophy and economics: three Bungen notions), I, Morgado (Brain, mind and philosophy), J. Mosterín (Biographical sketch of MB), M. A. Quintanilla (Instrumental rationality) y Héctor Vucetich (Quantum mechanics and realism), and in English by M. Mahner (M. Bunge's philosophy of biology)].
Agassi, Joseph and Robert S. Cohen (eds.) (1982). Scientific Philosophy Today: Essays in Honor of Mario Bunge. Dordrecht, D. Reidel. 
Denegri, Guillermo and Gladys E. Martínez (2000). Tópicos actuales en filosofía de la ciencia. Homenaje a Mario Bunge en su 80º aniversario. Mar del Plata, Editorial Martín.
Marone, Luis and Rafael González del Solar (2000). "Homenaje a Mario Bunge, o por qué las preguntas en Ecología deberían comenzar con 'por qué'". In Denegri, Guillermo and Gladys E. Martínez (2000). Tópicos actuales en filosofía de la ciencia. Homenaje a Mario Bunge en su 80º aniversario. Mar del Plata, Editorial Martín. pp. 153–178.
Matthews, Michael R. (ed.) (2019). Mario Bunge: a Centenary Festschrift. Cham, Springer. 
Serroni-Copello, Raúl (1989). Encuentros con Mario Bunge. Asociación de Investigaciones en Psicología.
Vacher, Laurent-Michel (1993). Entretiens avec Mario Bunge. Montreal, Liber.
Weingartner, Paul and Georg J. W. Dorn (eds.). 1990. Studies on Mario Bunge's Treatise. Amsterdam-Atlanta, GA, Rodopi.


== Արտաքին հղումներ ==

https://www.mcgill.ca/philosophy/people/emeritus-faculty/bunge Մարիո Բունգե. պաշտոնական կայք
«Bibliography of selected publications (to 2003)»։ ontology.co 
«The Philosophical Physicist»։ publications.mcgill.ca։ McGill News։ Fall 2005։ Արխիվացված է օրիգինալից 12 July 2012-ին