Հմայակ Ավետիսյան

Հմայակ Ավետիսի Ավետիսյան (փետրվարի 19, 1912(1912-02-19), Մանդան - նոյեմբերի 27, 1978(1978-11-27), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), սովետահայ գեղանկարիչ, գրաֆիկ, ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ, մանկավարժ, պրոֆեսոր, ՀԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1960), Հայրենական Մեծ պատերազմի, մասնակից։


== Կենսագրություն ==
Հմայակ Ավետիսյաը ծնվել է Վանի նահանգի Արճակ գավառի Մանդան գյուղում։ Ծննդյան օրն անհայտ է։ Մեծ եղեռնի օրերին  ողջ ընտանիքից միայն փրկվել է Հմայակ Ավետիսյանը և հայտնվել Երևանի որբանոցներից մեկում,  իսկ 1920-1927 թվականներին գտնվել է  Ալեքսանդրոպոլի (Գյումրի) ամերիկյան որբանոցում (հայտնի Պոլիգոն անվանմամբ)։ Վաղ տարիքում հետաքրքրվել է նկարչությամբ և ընդունվել Պոլիգոնի միջնակարգ դպրոցին կից գործող նկարչական ստուդիա, ուր նրա առաջին ուսուցիչն է եղել գեղանկարիչ Ստեփան Ալթունյանը։ 1927 թվականին ընդունվել է Երևանի Գեղարդ տեխնիկում (3-րդ կուրս), աշակերտել  Վրթանես Ախիկյանին և Ստեփան Աղաջանյանին։ Ուսման տարիներին ապրել է Նորքի 2-րդ մանկատանը։ Տեխնիկումն ավարտելուց հետո՝ 1929-1931 թվականներին, որպես ուսուցիչ աշխատել է Ղուկասյանի շրջանի Քոռաղբյուր գյուղում,  դասավանդել է Լենինականի նկարչական դպրոցում։
1932 թվականին ընդունվել է Լենինգրադի Գեղարվեստի ակադեմիա,  սովորել է Կոնստանտին Ռուդակովի, Նիկոլայ Ռադլովի, Աննա Օստրոումովա-Լեբեդևայի, 3-րդ կուրսից՝ Եվգենի Լանսերեի և Վլադիմիր Բելկինի արվեստանոցներում։ 
Ուսումն ավարտելուց հետո՝ 1937 թվականին, Ավետիսյանը վերադարձել է Երևան և օգոստոսի 25-ից  աշխատանքի անցել Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանում որպես գծանկարի և կոմպոզիցիայի դասախոս։ Նույն ամսին ամուսնացել է Պոլիգոնի տարիների մանկության ընկերուհու՝ Արաքսյա Հունանյանի հետ, ով հետագայում դարձել է հանրապետությունում նախադպրոցական մանկավարժության բնագավառի առաջատար մասնագետներից մեկը։ 1938 թվականին նորաստեղծ ընտանիքում առաջին անգամ նշվել է նկարչի ծննդյան օրը։ Պոլիգոնում այն որբերին, որոնք չգիտեին իրենց ծննդյան ամսաթիվը, տրվում էին միասնական օրեր. հունվարի 1-ը կամ հուլիսի 1-ը։ Հետագայում Ավետիսյանի անձնագրում հունվարի 1-ը փոխարինվել է առաջին եռամսյակ նշումով։ Կնոջ ծննդյան օրը՝ փետրվարի 19-ը, որը մոտավորապես համընկնում էր առաջին եռամսյակի կեսին, այնուհետ դարձել է նաև Հմայակ Ավետիսյանի ծննդյան օրը։
1939 թվականին Ավետիսյանը դարձել է Հայաստանի նկարիչների միության անդամ (անդամատոմսը  համար 23)։ Նույն թվականին նա 7 աշխատանքով մասնակցել է  «Հայկական ՍՍՀ կերպարվեստը» ցուցահանդեսին, որը կայացել է Մոսկվայում հայկական արվեստի տասնօրյակի կապակցությամբ։
1940-1941 թվականներին մասնակցել է մի շարք ցուցահանդեսների՝ Հայաստանի 20-ամյակին նվիրված հոբելյանական ցուցահանդեսին, գրաֆիկայի սեկցիայի, շրջիկ արվեստանոցի, էտյուդների ցուցահանդեսներին և այլն։ 1941 թվականի գարնանը Հայաստանի Նկարչի տանը տեղի է ունեցել Հմայակ  Ավետիսյանի, Բաբկեն Քոլոզյանի և Եփրեմ Սավայանի ստեղծագործական հաշվետու երեկոն։ 
1941 թվականի հունիսի 22-ին սկսվել է Խորհրդա-գերմանական պատերազմը և առաջին օրերից մինչև 1945 թվականի հոկտեմբեր Ավետիսյանը ծառայել է սովետական բանակում։ Այնտեղ դարձել է ԽՄԿԿ անդամ։ Պատերազմական պայմաններում չի դադարել նկարել։ 1943 թվականին դարձել է ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ։ 
1945 թվականի աշնանը Երևանում սկսել է գործել  գեղարվեստի պետական ինստիտուտը, որտեղ հիմնադրման օրից մինչև իր կյանքի վերջը Ավետիսյանը դասավանդել է գծանկար։ 1968 թվականից  Խաչատուր Աբովյանի անվան Երևանի պետական մանկավարժական ինստիտուտում դասավանդել է նաև գեղանկարչություն։ Մանկավարժի բնատուր տաղանդի շնորհիվ Ավետիսյանը կրթել և դաստիարակել է հայ արվեստագետների մի քանի սերունդ, որոնց թվին են պատկանում  ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ, ՌԴ և ՀՀ ժողովրդական ու վաստակավոր նկարիչներ Ղուկաս Չուբարյանը,  Մկրտիչ Սեդրակյանը,  Անատոլի Պապյանը, Արա Հարությունյանը, Հովհաննես Շարամբեյանը, Զաքար Խաչատրյանը,  Խաչատուր Իսկանդարյանը,  Վաղինակ Ասլանյանը, Ռուբեն Ադալյանը և  այլ անվանի արվեստագետներ։  
Հմայակ Ավետիսյանը մահացել է 1978 թվականի նոյեմբերի 27-ին Երևանում։


== Ստեղծագործություններ ==
Շուրջ հիսուն տարվա ստեղծագործական կյանքի ընթացքում կերտել է հարյուրավոր գեղանկարչական և գրաֆիկական աշխատանքներ։ Ավետիսյանի արվեստը ձևավորվել և զարգացել է ռեալիստական դիրքորոշման շրջանակներում։ Նկարչի ողջ ստեղծագործությունն  իր կյանքի պատմությունն է, որում արտացոլվել է մի ողջ դարաշրջան։ Վաղ տարիքում կրած հոգեկան ցնցումը՝ հայրենիքի, ընտանիքի անվերադարձ կորուստը, որբանոցներում անցկացրած մանկական և պատանեկան տարիները, տանջալից տպավորություններն իրենց արտացոլումն են գտել նրա գործերում («Որբը», 1927, «Անցյալի առօրյայից», 1960): 1965 թվականին՝ հայոց Մեծ եղեռնին ընդառաջ, Ավետիսյանը կերտել է «Երախտապարտ ենք» մոնումենտալ կոմպոզիցիան։ Նրա պատմական և թեմատիկ կտավների շարքում հատուկ տեղ են զբաղեցնում «Ազատարարները» (1956), «Արշալույս» (1972), «Ազատության զինվորները» (1976), ինչպես նաև լենինյան թեմային նվիրված մեծադիր կտավները՝ «Վլադիմիր Լենինը և Մաքսիմ Գորկին Կապրի կղզում» (1950), «Նախօրեին» (1963), «Ուսուցչի հետ» Վ. Լենին և Ալեքսանդր Մյասնիկյան (1967), «Բոգդան Կնունյանցի ելույթը ՌՍԴԲԿ 2-րդ համագումարում 1903 թվականին Լոնդոնում» (1969): 
Նկարչի բազմաթիվ դիմանկարներն աչքի են ընկնում ընդհանրացման բարձր աստիճանով և մարդկային բնության խոր ըմբռնումով։ Չափազանց լայն է նկարչի պատկերած անձանց շրջանակը թե' պատմական, թե' սոցիալական և նույնիսկ տարիքային առումով։ Նկարիչը կերտել է հայ մշակույթի երախտավորների՝ Մեսրոպ Մաշտոցի (1962), Խաչատուր Աբովյանի (1956), Րաֆֆու (1965), սովետահայ մտավորականության ներկայացուցիչների՝ Վ. Աճեմյանի (1958), Լ. Զոհրաբյանի (1959), Վ. Փափազյանի ( 1967), Խ. Դաշտենցի (1969), արվեստակիցների՝ Հ. Կոջոյանի, Կ. Մեծատուրյանի, Է. Իսաբեկյանի, Ռ. Խաչատրյանի և այլոց դիմանկարները։ Ուշագրավ են նաև  բանվորների, հողի աշխատավորների («Լենինականի դեպոյի փականագործ Մ. Գյուլնազարյան» (1957), «Վեդիեցի Մանուկ քեռին» (1961), «Կոլտնտեսուհին» (1960), երեխաների («Անուշ» 1964, «Իռա Փահլավունի» 1964) և հարազատների դիմանկարները («Կյանքի է կոչում» 1938, «Կնոջս՝ Արաքսյայի դիմանկարը» 1940, դուստրեր Անահիտը (1957, 1958, 1960) և Արմենուհին (1957, 1958)։ Խմբակային դիմանկարներում («Ընկերուհիներ» 1962, ««Սպարտակ» կոմունիստսկան երիտասարդական կազմակերպությունը» 1971) ուրույն տրամադրությամբ առանձնանում է «Չվերադարձան» (1975) կտավը, նվիրված «Հայրենական մեծ պատերազմում» զոհված նկարիչ-ընկերներին։ Ինքնադիմանկարներում ի հայտ է գալիս նկարչի ստեղծագործական անհատականությունը՝ մեղմ և զուսպ առօրյա կյանքում, նա արվեստում անզիջում բարձրաձայնում է իր արժեքային կողմնորոշումը և համոզմումքները։  Երկար տարիներ Ավետիսյանի որոշ աշխատանքներ արգելված էին, այդ թվում «Նախօրեին», «Երախտապարտ ենք», «Մուսալեռցի տատը» (1955), «Լենինականի դեպոյի փականագործ Ռ. Հակոբյանը» (1957)։
Մեծաթիվ է նաև Ավետիսյանի բնանկարչական ժառանգությունը։ Այդ գործերը թույլ են տալիս հետևել նրա ստեղծագործական էվոլյուցիային՝ բացահայտելով նկարչի խոհերի, ապրումների և տրամադրությունների ողջ բազմազանությունը՝ ցավագին մտորումներ մեր պատմության ողբերգական անցքերի մասին («Խավարես, լուսին» 1973, «Հառիճ. Գիշեր» 1974, «Տեղեր» 1975), տանջալից հայրենաբաղձություն («Նկարչի ծննդավայրը՝ Վանի նահանգի Մանդան գյուղը» 1973), մեղադրանք և պահանջ պահպանել հայրենի բնությունը («Սևանի բողոքը» 1966), ինչպես նաև մեղմ քնարականությամբ («Ամպամած օր Բերդում» 1968, «Ճանապարհ դեպի Մարինե եկեղեցի» 1972), ապրելու զմայլանքով և բերկրանքով լի ստեղծագործություններ («Բջնի» 1952), «Արևոտ օր. Ծակքար» 1965, «Տեղեր. Աստվածածնի եկեղեցին» 1974, «Վարդենիս. Կարճաղբյուր» 1977)։ Բնանկարներում, ինչպես և դիմանկարներում առանձնակի ուժով է դրսևորվել Հ. Ավետիսյան  գեղանկարչի և գրաֆիկի վարպետությունը։
Ավետիսյանի ստեղծագործությունները գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում և դրա մասնաճյուղերում, Ե. Չարենցի անվան գրականության ու արվեստի թանգարանում, Վանաձորի կերպարվեստի թանգարանում, հանրապետության այլ պետական և հասարակական հաստատություններում, Ուլյանովսկի, Ամուրի Կոմսոմոլսկի և այլ թանգարաններում, Հալեպի «Սարյան ակադեմիա»-ում (Սիրիա), ինչպես նաև Հայաստանի և արտերկրյա մասնավոր հավաքածուներում։


== Ցուցահանդեսներ ==
1931 թվականին առաջին անգամ Ավետիսյանը մասնակցել է ցուցահանդեսի՝ «Սովետական Հայաստանը 11 տարում»։ 1939 թվականից (բացառությամբ պատերազմական տարիների) մասնակցել է բոլոր հանրապետական, ինչպես նաև համամիութենական ցուցահանդեսներին Մոսկվայում, Լենինգրադում։ Ավետիսյանի աշխատանքները ցուցադրվել են Լատվիայում, Էստոնիայում, Մոլդովայում, Վրաստանում և այլուր։ Մոսկվայում կայացած հայ արվեստի և գրականության 2-րդ տասնօրյակին ցուցադրված «Ազատարարները» կտավը 1957 թվականին լույս է տեսել որպես փոստային բացիկ «Սովետսկիյ խուդոժնիկ» հրատարակչության կողմից։ 1974 թվականին Հայաստանի Նկարչի տանը կայացել է Ավետիսյանի հոբելյանական անհատական ցուցահանդեսը։ Նույն տեղում 1985 թվականին կայացել է նկարչի հետմահու ցուցահանդեսը, որտեղ ցուցադրված էին 200-ից ավելի գեղանկարչական և գրաֆիկական ստեղծագործություններ։ Ցուցահանդեսը մեծ հաջողություն է ունեցել և լայն արձագանք գտել մամուլում, հեռարձակվել հեռուստատեսությամբ և ռադիոյով։ Ավետիսյանի մասնակցությամբ ցուցահանդեսների լրիվ ցանկը (73), ինչպես նաև մատենագրության ցանկը գտնվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահի ձեռագրահուշագրային բաժնում և Հայաստանի ազգային արխիվում։


== Կոչումներ և պարգևներ ==
«1941-1945 թթ. Հայրենական Մեծ պատերազմում Գերմանիայի նկատմամբ հաղթանակի համար» մեդալ
«Պատվո նշան» շքանշան (1956)
Հայկական ԽՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1960)
«1941-1945 թթ. Հայրենական Մեծ պատերազմում հաղթանակի 20 տարի» հոբելյանական մեդալ
Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի գծանկարի ամբիոնի դոցենտ (1966)
Մատաղ սերնդի դաստիարակման գործում երկարամյա անբասիր աշխատանքի և Լենինականի Ս. Դ. Մերկուրովի անվան նկարչական դպրոցի հիմնադրման 50-ամյակի կապակցությամբ ՀԽՍՀ Կուլտուրայի մինիստրության պատվոգիր (1971)
Հայ թատերական և կերպարվեստի կադրեր պատրաստելու գործում մատուցած ծառայությունների համար և Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի հիմնադրման 25-ամյակի կապակցությամբ պատվոգիր (1971)
ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի պատվոգիր սովետահայ կերպարվեստի զարգացմանը մատուցած ծառայությունների և ծննդյան 60-ամյակի կապակցությամբ (1972)
Երևանի պետական գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի գծանկարի ամբիոնի պրոֆեսոր (1977)


== Մեջբերումներ Հմայակ Ավետիսյանից ==


== Մեջբերումներ Հմայակ Ավետիսյանիի մասին ==


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Հմայակ Ավետիսյան. 1912-1978: Գեղանկար, գրաֆիկա»։ Եր., 2012, 224 էջ, 246 գուն. վերատպություն։
Հմայակ Ավետիսյան. արվեստակիցների և ուսանողների հետ
Արփեն Մովսեսյան Հայից Հայ - Հմայակ Ավետիսյան 100
Ա. Հունանյան Նկարիչ Հմայակ Ավետիսյանի մասին
Archived 2020-10-02 at the Wayback Machine.