Ջոն Տուզո Ուիլսոն

Ջոն Տուզո Ուիլսոն (անգլ.՝ John Tuzo Wilson, հոկտեմբերի 24, 1908(1908-10-24), Օտտավա, Կանադա - ապրիլի 15, 1993(1993-04-15), Տորոնտո, Կանադա), կանադացի երկրաֆիզիկոս (գեոֆիզիկոս) և երկրաբան։ Համաշխարհային ճանաչում է ստացել սալերի տեկտոնիկայի տեսության մեջ ունեցած ներդրման համար։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է 1908 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Օտտավայում։ Հայրը՝ Ջոն Արմիստեդ Ուիլսոնը, շոտլանդական ծագում ուներ, մայրը՝ Հենրիետա Տուզոն, ֆրանսիական ծագմամբ երրորդ սերնդի կանադացի էր։
Կանադայում նա առաջիններից մեկն էր, ով, 1930 թվականին ավարտելով Տորոնտոյի համալսարանի Թրինիտիի քոլեջը, ստացել է երկրաֆիզիկոսի մասնագիտություն։ 1932 թվականին Քեմբրիջի Սուրբ Յոհանի վարժարանում ստացել է երկրաբանի մասնագիտություն։ Հետագայում ասպիրանտուրան շարունակել է Փրինսթոնի համալսարանում, որտեղ ստացել է դոկտորի կոչում։ 1936 թվականին ավարտել է դոկտորական դիսերտացիան՝ վերնագրված «Մայլ Քրիկի ստորջրյա տարածքի երկրաբանություն, Մոնտանա»։
Իր ուսումնասիրություններն ավարտելուց հետո, 1936 թվականին Ուիլսոնը միացել է Կանադայի երկրաբանական հետազոտությանը՝ որպես կառավարության երկրաբան, որտեղ աշխատել է մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսելը։ Պատերազմի ընթացքում կանադական թագավորական ինժեներների հետ ծառայել է Եվրոպայում և հասել գնդապետի կոչման։
Պատերազմից հետո, 1946 թվականին դարձել է Տորոնտոյի համալսարանի երկրաֆիզիկայի (գեոֆիզիկայի) առաջին պրոֆեսորը, 1967 թվականին՝ համալսարանի ռեկտոր։ 1974 թվականին հեռացել է՝ դառնալու Օնտարիոյի գիտական կենտրոնի գլխավոր տնօրեն։ 1983 թվականին նշանակվել է Տորոնտոյի Յորքի համալսարանի ռեկտոր։
Թոշակի է անցել 1986 թվականին, մահացել է Տորոնտոյում, 1993 թվականի ապրիլի 15-ին։


== Անդամակցություն կազմակերպություններին ==
Գեոդեզիայի և գեոֆիզիկայի միջազգային միության նախագահ (1957-1960),
Կանադայի թագավորական ընկերության պատվավոր փոխնախագահ,
Լոնդոնի թագավորական ընկերություն (1968),
Էդինբուրգի թագավորական ընկերություն,
ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ (1968),
Ամերիկյան գեոֆիզիկական միության նախագահ (1978-1980 թվականներ), պատվավոր նախագահ (1980-1982)։


== Մրցանակներ և կոչումներ ==
1969 թվական - Կանադայի շքանշան,
1975 թվական - Ջոն Կարտի մրցանակ՝ ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայից,
1978 թվական - Վոլաստոնի կրծքանշան՝ Լոնդոնի երկրաբանական ընկերությունից,
1978 թվական - Կանադայի թագավորական ընկերության ոսկե կրծքանշան։


== Հիշատակ ==
Ուիլսոնի պատվին՝

մայրցամաքի ձևավորման և քայքայման ցիկլը անվանվել է Ուիլսոնի ցիկլ,
ստեղծվել է Կանադական գեոֆիզիկայի միության կրծքանշան՝ գեոֆիզիկայի բնագավառում հաջողության հասնելու համար,
անվանվել է հրաբուխ՝ Տուզո Ուիլսոն։


== Լուսանկարչություն ==
Ուիլսոնը ճանապարհորդության սիրահար էր։ Ուղևորությունների ժամանակ բազմաթիվ թվով լուսանկարներ է արել  եվրոպական երկրներում, նախկին ԽՍՀՄ տարածքում, Չինաստանում, Խաղաղ օվկիանոսում, Աֆրիկայում և երկու բևեռային շրջաններում։ Թեև նրա լուսանկարներից շատերը երկրաբանական են՝ ժայռերի և դրանց կառուցվածքների մանրամասներ, խոշոր կազմավորումների համայնապատկեր, բայց նրա լուսանկարների մեծ մասը այն վայրերից, գործողություններից են, որոնք նա տեսել է իր ճանապարհորդությունների ընթացքում՝ լանդշաֆտներ, քաղաքային տեսարաններ, հուշարձաններ, գործիքներ, տրանսպորտային միջոցներ, բուսական և կենդանական աշխարհներ, զբաղմունքներ և մարդիկ։


== Ընտրված հրապարակումներ ==
Wilson, Tuzo Cabot Fault, An Appalachian Equivalent of the San Andreas and Great Glen Faults and some Implications for Continental Displacement(անգլ.) // Nature : journal. — 1962. — Т. 195. — № 4837. — С. 135—138. —  — 
Wilson, J. Tuzo Evidence from Islands on the Spreading of Ocean Floors(անգլ.) // Nature : journal. — 1963. — Т. 197. — № 4867. — С. 536—538. —  — 
Wilson, J. Tuzo A Possible Origin of the Hawaiian Islands(անգլ.) : journal. — 1963. —  — 
Wilson, J. Tuzo A new Class of Faults and their Bearing on Continental Drift(անգլ.) // Nature : journal. — 1965. — Т. 207. — № 4995. — С. 343—347. —  — 
Vine, F. J. Magnetic Anomalies over a Young Oceanic Ridge off Vancouver Island(անգլ.) // Science : journal. — 1965. — Т. 150. — № 3695. — С. 485—489. —  —  — PMID 17842754.
Wilson, J. Tuzo Did the Atlantic close and then re-open?(անգլ.) // Nature. — 1966. — Т. 211. — № 5050. — С. 676—681. —  — 
Wilson, J. Tuzo Are the structures of the Caribbean and Scotia arc regions analogous to ice rafting?(անգլ.) : journal. — 1966. —  — 
Wilson, J. Tuzo A Revolution in Earth Science (und) // Geotimes. — 1968. — Т. 13. — № 10. — С. 10—16.
Wilson, J. Tuzo Du Toit, Alexander Logie // Dictionary of Scientific Biography. — 1971. — Т. 4. — С. 261—263.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«J. Tuzo Wilson»։ GSA Today, Rock Stars։ September 2001։ Արխիվացված է օրիգինալից May 14, 2008-ին։ Վերցված է October 14, 2013 West Gordon F., Farquhar Ron M., Garland George D., Halls Henry C., Morley Lawrence W., Russell R. Don (January 2014)։ «John Tuzo Wilson: a man who moved mountains»։ Canadian Journal of Earth Sciences 51 (3): xvii–xxxi։ Bibcode:2014CaJES..51D..17W։ doi:10.1139/cjes-2013-0175  
The life of John Tuzo Wilson Archived 2017-01-01 at the Wayback Machine., history pages, Department of Physics, University of Toronto.
The Tuzo Wilson Lecture, an annual public lecture given at the University of Toronto.
The J. Tuzo Wilson Professorship Archived 2020-07-12 at the Wayback Machine., a named memorial professorship at the University of Toronto.
Travel Photographs of J. Tuzo Wilson
John Tuzo Wilson archival papers held at the University of Toronto Archives and Records Management Services