Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչ

Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչ (բելառուսերեն՝ Франці́шак Бэнэды́кт Багушэ́віч, լատինատառ բելառուսերեն՝ Francišak Kazimiravič Bahuševič , մարտի 9 (21), 1840, Svironys, Vilensky Uyezd, Վիլենի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 15 (28), 1900, Kushlyany, Oshmyany County, Վիլենի նահանգ, Ռուսական կայսրություն), բելառուս բանաստեղծ, արձակագիր, բելառուսական նոր գրականության հիմնադսիրներից և դասական հեղինակներից մեկը, քննադատական ռեալիզմի ուղղության սկզբնավորողը բելառուսական գրականության մեջ։ Մասնակցել է 1863—1864 թվականների ապստամբությանը ցարական բռնակալության դեմ։ Հանդես է եկել Мацей Бурачок, Сымон Рэўка з-пад Барысава կեղծանուններով։ Նրա ներշնչանքի աղբյուրներից մեկը եղել է բելառուսական ժողովրդական բանահյուսությունը։
Իր գրական ստեղծագործությամբ և հասարակական գործունեությամբ Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչը մեծապես նպաստել է բելառուսների ազգային ինքնագիտակցության զարթոնքին և ազգային-ազատագրական գաղափարախոսության ծավալմանը, որի հիմքի վրա քսաներորդ դարասկզբին ծայր է առել բելառուսների ազգային-ազատագրական շարժումը։ Նրան երբեմն անվանում են «արդի բելառուսական ազգայնականության հայր» կամ «բելառուսների ազգային զարթոնքի հայր»։


== Կենսագրություն ==
Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչը ծագումով ազնվականական տոհմից էր։ Ծնվել է 1840 թվականին, ռուսական կայսրության Վիլնոյի նահանգի Սվիրանի դաստակերտում։ 1846 թվականին նրանց ընտանիքը տեղափոխվել է Կուշլանի դաստակերտ։ 1861 թվականին ավարտելով գիմնազիան՝ Ֆրանցիշեկն ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետը, սակայն ուսանողական խռովություններին մասնակցելու պատճառով վտարվել է համալսարանից ու վերադարձել հայրենի վայրեր։ Ուսուցչություն է արել Լիդայի գավառի Դոցիշկի գյուղի դպրոցում, իսկ երբ սկսվել է ցարական բռնակալության դեմ ապստամբությունը, միացել է ապստամբներին։ Ավգուստովի անտառում ռուսական զորքի հետ ռազմական բախման ժամանակ վիրավորվել է, մահից փրկվել է օգնության շտապած գյուղացիների հոգածության շնորհիվ։ Երբ ապստամբությունը ճնշվել է, ազդեցիկ հովանավորների միջամտությամբ ազատվել է Սիբիր աքսորվելուց, բայց հարկադրված է եղել թողնել հարազատ վայրերն ու մեկնել Ուկրաինա։ Ճանաչված լեզվաբան, ազգագրագետ Յան Կարլովիչի օգնությամբ 1865 թվականին ընդունվել է Նեժինի իրավագիտական լիցեյը, որն ավարտել է 1868-ին և հաջորդ տարվանից աշխատանքի անցել իրավաբանական տարբեր հաստատություներում, գլխավորապես՝ Ուկրաինայում։ 1884-ին, երբ 1863 թվականի ապստամբության մասնակիցներին համաներում է հայտարարվել, Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչը վերադարձել է հայրենի եզերք, աշխատանքի անցել Վիլնյուսի շրջանային դատարանում։
Նա Ադամ Միցկևիչի պոեզիայի մեծ սիրահար էր և ընդգրկվել է վերջինիս ծննդյան 100-ամյակի առթիվ ստեղծված հոբելյանական կոմիտեի կազմում, միջոցների հավաքագրում կազմակերպել լեհ մեծ բանաստեղծի արձանի համար։ 1898-ի գարնանը ծանր հիվանդացել է և կնոջ ու երկու երեխաների հետ Վիլնյուսից տեղափոխվել Կուշլանի (չի էլ կարողացել մասնակցել Միցկևիչի արձանի բացման հանդիսավոր արարողությանը)։ Հենց հայրենի դաստակերտում էլ մահացել է 1900 թվականի ապրիլի 28-ին։ Թաղվել է Ժուպրանիի (ներկայումս՝ Սմարգոն) գերեզմանատանը։


== Ստեղծագործություններ ==
Ֆրանցիշեկ Բագուշևիչի բանաստեղծությունները գրասեր երիտասարդության շրջանում տարածվել են ձեռագիր վիճակում, մեկը մյուսից արտագրելու միջոցով։ Իր կենդանության օրոք նա կարողացել է լույս ընծայել բանաստեղծական երկու ժողովածու՝ «Բելառուսական սրինգ»-ը (Dudka belaruskaja, 1891) և «Բելառուսական աղեղ»-ը (Smyk belaruski, 1894) 1894): Բագուշևիչը բելառուս գրողներից առաջինն է հանդես եկել ի պաշտպանություն մայրենի լեզվի և ազգային ինքնատիպ գրականության, այդ գրականության մեջ սկզբնավորել է քննադատական իրապաշտության (ռեալիզմի) մեթոդը, ներմուծել տաղաչափական նոր ձևեր, զարգացրել առակի, բալլադի, պոեմի ժանրերը։ Իր երկերը գրել է լատինատառ բելառուսերեն, քանզի գրության այդ եղանակն ավելի տարածված էր։


== Հիշատակ ==
1958 թվականին Ժուպրանիում կանգնեցվել է Բագուշևիչի կիսանդրին, 1970-ին բացվել է նրան նվիրված թանգարանը՝ շուրջ 300 ցուցանմուշներով, 1990-ին տեղի Պողոս-Պետրոս եկեղեցում փակցվել է հիշատակության հատուկ տախտակ։
Բանաստեղծի անունով են կոչվել Մինսկի հրապարակներից մեկը, Գրոդնոյի և այլ քաղաքների փողոցներ։
2009 թվականին Սմարգոն քաղաքում կանգնեցվել է Բագուշևիչի բրոնզե հուշարձանը։
Բագուշևիչին նվիրված քանդակագործական կամ նկարչական աշխատանքներ են ստեղծել անվանի արվեստագետներ Սերգեյ Ադաշկևիչը, Եվգեն Ցիխանովիչը, Միկոլա Կուպավան Վլադիմիր Մելեխովը ...
2015 թվականին՝ գրողի ծննդյան 175-ամյակի կապակցությամբ Բելառուսում թողարկվել է նրա դիմապատկերը կրող նամականիշг:


== Գրականություն ==
Багушэвіч Ф. Творы: Для сярэд. і ст. шк. узросту.-2-е выд. Мн., 2001.
Багушэвіч, Ф. Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты / Ф. Багушэвіч ; Уклад., прадм. Я. Янушкевіча; камент. У. Содаля, Я. Янушкевіча; маст. Г. Хінка-Янушкевіч. — Мінск : Маст.літ., 1991. — 309 с.
Барысенка В. Францішак Багушэвіч і праблема рэалізма ў беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя. — Мн., 1957.
Булгакаў В. Гісторыя беларускага нацыяналізму. Вільня, 2006.
Кісялёў Г. Багушэвіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Бібліяграфічны слоўнік. У 6 Т. Т. 1. Мн., 1992. С. 182—184.
Ламека У., Содаль У. Багушэвіч Францішак Казіміравіч // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мн., 1994. С. 67 — 69.
Луцкевіч А. Жыццё і творчасьць Фр. Багушэвіча ва ўспамінах ягоных сучасьнікаў // Спадчына, № 1-2, 2001, С. 35 — 64.
Мальдзіс А. У пошуках багушэвічаўскай шкатулкі // Падарожжа ў XIX ст. З гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры. Навук.- папул. нарысы. Мн., 1969. С. 168—173.
Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік. Мн.: БелЭн, 1995. ISBN 985-11-0016-1
«Не пакідайце ж мовы нашай беларускай…»: да 170-годдзя з дня нараджэння Францішка Багушэвіча (1840—1900) [Электронны рэсурс]. / Нацыянальная бібліятэка Беларусі; складальнікі: Л. Г. Гушчынская і інш.; рэдактары: Л. В. Гарбачова, К. У. Прэнц.-Электронныя, тэкставыя, графічныя даныя і праграма (3, 7 Гб): Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2009
Смалянчук, А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
Содаль, У. Сцежкамі Мацея Бурачка / У. Содаль. — Мн., 1991.
Творы / Прадм. Я. Янушкевіча. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2009.
Александровіч, С. Х. Пуцявіны роднага слова : Праблемы развіцця беларускай літаратуры і друку другой паловы XIX — пачатку XX ст. / С. Х. Александровіч. — Мінск : БДУ, 1971. — С. 91—105.
Барысенка, В. В. Францішак Багушэвіч і праблема рэалізма ў беларускай літаратуры XIX стагоддзя / В. В. Барысенка. — Мінск : Выдавецтва Акадэміі навук БССР, 1957. — 365 с.


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Содаль Уладзімір. Францішак Багушэвіч на Лідчыне;
Біяграфія на Slounik.org
Творы на «Беларускай Палічцы»
Біяграфія на старонцы «Гісторыя Беларусі. Асобы.» Таварыства Беларускай Мовы Archived 2004-06-09 at the Wayback Machine.