Դուգլաս Էնգելբարտ

Դուգլաս Էնգելբարտ (անգլ.՝ Douglas Carl Engelbart, հունվարի 30, 1925(1925-01-30), Պորտլենդ - հուլիսի 2, 2013(2013-07-02), Աթերտոն, Սան Մատեո շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), մարդ-մեքենա ինտերֆեյսի առաջին հետազոտողներից  մեկը և համակարգչային մանիպուլյատորի՝ մկնիկի գյուտարարը։ Նրա այլ գյուտերի շարքին են դասվում նաև օգտատիրոջ գրաֆիկական ինտերֆեյսը, հիպերհղումը, տեքստային խմբագրիչը, առցանց խմբային կոնֆերանսները։
Էնգելբարտը եղել է ավելի քան 25 աշխատանքների հեղինակ, ստացել է 20 գյուտերի արտոնագրեր, բազմաթիվ պարգևներ (1987 թվականին՝ PC Magazine Lifetime Achievement Award, 1990 թվականին՝ ACM Software System մրցանակ և այլն)։ Կյանքի վերջին տարիներին Էնգելբարտը  Ֆրոդ Հեգլանդի (անգլ.՝ Frode Hegland) հետ միասին աշխատել է համացանցի հիպերտեքստի բնույթը բարելավելու նախագծի վրա։


== Կենսագրություն ==


=== Վաղ տարիներ և կրթություն ===
Դուգլաս Էնգելբարտը ծնվել է 1925 թվականի հունվարի 30-ին ԱՄՆ-ի Օրեգոն նահանգի Պորտլենդ քաղաքում, Կարլ Լուիսի և Շառլոտա Ամելիա Մունսոն Էնգելբարտի ընտանիքում։ Ունեցել է շվեդական, նորվեգական և գերմանական արմատներ։
Դուգլասը ընտանիքում երեք երեխաներից երկրորդն է եղել։ Քույրը՝ Դորիանան Դուգլասից մեծ էր 3 տարով, եղբայրը՝ Դևիդը, Դուգլասից փոքր էր  14 ամսով։ Երբ Դուգլասը 8 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Ջոնսոն Կրիկի բնակավայր, որից մեկ տարի անց Դուգլասի հայրը մահացել է։
1942 թվականին Դուգլասը ավարտել է Պորտլենդի Բենջիամին Ֆրանկլինի անվան դպրոցը և ընդունվել է Օրեգոնի համալսարան։ Ուսումնառության ընթացքում՝ նախքան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը, զորակոչվել է ԱՄՆ ռազմածովային ուժեր և 2 տարի ծառայել Ֆիլիպիններում՝ որպես կապավոր։ Իր ծառայության ընթացքում Էնգելբարտը առաջին անգամ կարդացել է Վենիվար Բուշի «Ինչպես կարող ենք մենք մտածել» (անգլ.՝ As We May Think) հոդվածը, որը ոգեշնչել է նրան։ Պատերազմից զորացրվելուց հետո, 1948 թվականին, նա ավարտել է ուսումը և ստացել էլեկտրատեխնիկի բակալավրի աստիճան։ Օրեգոն նահանգում գտնվելու ընթացքում նա Sigma Phi Epsilon սոցիալական եղբայրության անդամ է եղել։
1948 թվականին Դուգլասին հրավիրել են աշխատելու Օդագնացության ազգային խորհրդատվական կոմիտեի Էիմսի հետազոտական կենտրոնում, որտեղ աշխատել է մինչև 1951 թվականը։ Հեռանալով Էիմսի հետազոտական կենտրոնից, Դուգլասն ընդունվել է Կալիֆորնիայի Բերկլիի համալսարանի ասպիրանտուրա։ 1953 թվականին ստացել է գիտությունների մագիստրոսի աստիճան (անգլ.՝  Master of Science, M.Sc.), իսկ 1955 թվականին՝ գիտությունների դոկտորի աստիճան։


=== Ընտանիք ===
Դուգլասն ազատ ժամանակ սիրել է ոտքով զբոսանքներ, արշավների և ազգային պարերի գնալ։ Նման զբոսանքներից մեկում էլ նա հանդիպել է իր ապագա կնոջը՝ Ֆիշ Բալարդին (1928-1997), որը նոր էր ավարտել կրթությունը և աշխատելու էր որպես պրոֆեսիոնալ թերապևտ։ Նրանք ամուսնացել են 1951 թվականի մայիսի 5-ին Պորտոլայի պետական պարկում։ Դրանից կարճ ժամանակ անց Էնգելբարտը թողել է Էյմսի հետազոտական կենտրոնը և կրթությունը շարունակել Բերկլիի համալսարանում։
1997 թվականին կնոջ՝ Ֆիշ Բալարդի մահացից տարիներ անց՝ 2008 թվականի հունվարի 26-ին Էնգելբարտը երկրորդ անգամ է ամուսնացել։ Նրա երկրորդ կինը՝ Օ՛Լիրի Կարեն Էնգելբարտը գրող և պրոդյուսեր էր։
Առաջին ամուսնությունից Դուգլասը ունեցել է 4 երեխա՝  Գերդան, Դիանան, Քրիստինան, Նորմանը և 10 թոռ։
Դուգլասի 85-ամյակի տոնակատարությունը նշվել է Նորարարության տեխնիկական թանգարանում։


=== Մահ ===
Էնգելբարտը մահացել է 2013 թվականի հուլիսի 2-ին երիկամային անբավարարության հետևանքով, Ատերտոնի (Կալիֆորնիայի նահանգ) իր տանը։ Ըստ Դուգլաս Էնգելբարտի ինստիտուտի տվյալների՝ նրա մահը վրա էր հասել Ալցհայմերի հիվանդության դեմ երկարատև պայքարելուց հետո։ Այդ ախտորոշումը նրան հայտնի է եղել 2007 թվականից։


== Գործունեություն ==
Էնգելբարտը ասպիրանտության ընթացքում օգնել է California Digital Computer (անգլ.՝  CALDIC) նախագծի ստեղծմանը։ Դոկտորի  աստիճան ստանալուց հետո Դուգլասը որպես պրոֆեսորի ասիստենտ, մնացել է Բերկլիում, որտեղ  դասավանդել է մեկ տարի, իսկ այնուհետև,  տվյալների պահպանման սարքերի ոլորտում հիմնել է ստարտափ՝ իր մի քանի հետազոտությունների կոմերցիայի համար։


=== Ստենֆորդի հետազոտական ինստիտուտ ===

1957 թվականին Էնգելբարտը սկսել է աշխատել Մենլո Պարկ քաղաքում գտնվող Ստենֆորդի հետազոտական ինստիտուտում (անգլ.՝ Stanford Research Institute): Սկզբում աշխատել է Հյուիթ Քրեյնի հետ էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների մագնիսական բաղադրիչների վրա, և էլեկտրոնային սարքերի փոքրացման աշխատանքների վրա, այնուհետև, աստիճանաբար ստացել է 1 տասնյակից ավելի արտոնագրեր (որոնցից մի քանիսը նրա դիպլոմային աշխատանքի արդյունքներն են եղել)։
1962 թվականին պատրաստել է զեկուցում, որտեղ խոսել է հետագա հետազոտությունների նախագծի մասին և ստացել է Մարդկային ինտելեկտի ուժեղացում. հայեցակարգային հենք (ֆրեիմվորք) (անգլ.՝  Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework) անվանումը։ Զեկուցումը հավանության է արժանացել, և Դուգլասը ստացել է ֆինանսավորում ԱՄՆ պաշտպանության  գիտահետազոտական ծրագրերի մշակման գործակալությունից։ Իր նոր հետազոտական կենտրոնում՝ ARC- ում (անգլ.՝  Augmentation Research Center), որը ստեղծվել էր Ստենֆորդի հետազոտական ինստիտուտի բազայի հիման վրա, նա համախմբել է մի խումբ գիտնականների և ղեկավարել, այսպես կոչված, առցանց համակարգի մշակման աշխատանքները (անգլ.՝  oN-Line System կամ NLS):
Էնգելբարտը ARC իր թիմի հետ մշակել է համակարգչային ինտերֆեյսի տարրերը, այնպիսիք, ինչպիսիք են ռաստերային պատկերի արտածումը էկրանի վրա, համակարգչային մկնիկը, հիպերհղումը, համատեղ աշխատանքի միջոցները և օգտագործողի գրաֆիկական ինտերֆեյսի տվյալները։ Այս բոլորը  մշակվել է դեռ այն ժամանակ, երբ մարդկանց մեծ մասը շատ հեռու էր համակագիչներից, և երբ ծրագրային ապահովումը  գրված էր հիմնականում փակ, մասնավոր համակարգերի համար։
1967 թվականին Էնգելբարտը տվել է արտոնագիր ստանալու դիմում, որն էլ ստացել է 1970 թվականին, (արտոնագիր՝ 35415412)  մետաղական անիվների վրա փայտե  կաղապարով սարք պատրաստելու համար, որը նա Բիլ Ինգլիշի հետ մի քանի տարիներ առաջ էր  նախագծել։ Արտոնագրում սարքը նկարագրվել է որպես «Ցուցադրման համակարգերի X-Y դիրքերի ինդիկատոր»։ Հետագայում Էնգելբարտը պարզաբանել է, որ սարքը ստացել է «մուկ» մականունը, որովհետև նրանից դուրս եկող լարը նման էր պոչի։


=== «Բոլոր ցուցադրումների մայր» ցուցադրություն․ առաջին մկնիկ ===

1968 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Սան Ֆրանցիսկո քաղաքում կայացել է Միասնական աշնանային համակարգչային կոնֆերաս։ Եվ հենց այդտեղ էլ տեղի է ունեցել մի իրադարձություն, որը հետագայում անվանել են «Բոլոր ցուցադրումների մայր» (անգլ.՝  The Mother of All Demos): Այդ ցուցադրման գլխավոր գործող անձը եղել է Դուգլաս Էնգելբարտը՝ իր գործընկերների հետ։ Նրանք լայն հանրության դատին էին ներկայացրել անհատական ​​համակարգիչների և ապագա վեբ միջավայրի իրենց նախատիպային նախագծերը։
Հենց սկզբից էլ բոլորին հասկանալի է եղել, որ այդ ցուցադրման ժամանակ պետք է կատարվի անսովոր մի բան, որն ընդմիշտ փոխելու էր տեխնոլոգիաների աշխարհը։ Էնգելբարտը ականջակալներով և խոսափողով, մեծ ոգևորությամբ բեմ է բարձրացել։ Նա նստել է ցուցադրման էկրանի առաջ, աշխատանքային սեղանի մոտ, որի վրա, բացի ստեղնաշարից, դրված էր ինչ-որ անհասկանալի սարք։ Նրա ամբողջ ցուցադրությունը նվիրված է եղել այն բանին, թե իր կարծիքով, ապագայում ինչպիսին պետք է լինի համակարգիչների հետ աշխատանքը։
Ցուցադրման առաջին մասը նա նվիրել է տեքստային փաստաթղթերի հետ աշխատանքի նոր հնարավորություններին։ Նա փոխել է ներքևի մասում գտնվող տեքստի չափը խոշորից մինչև ամենամանրը՝ վերևի մասում գտնվող տեքստը թողնելով անփոփոխ և՝ հակառակը։
Մասերի բաժանած էկրանի վրա ներկայացրել է տեքստ, գրաֆիկա և տեսահոլովակ։ Տեքստի մեջ ներկայացրել է այլ փաստաթղթերի հղումներ, որոնց միջոցով կարելի էր տեղաշարժվել։ Ամենաանսովորն այն էր, որ բոլոր գործողությունները Էնգելբարտը ղեկավարել է իր կողմից ստեղծված մանիպուլյատորի միջոցով, որը հետագայում ստացել է համակարգչային մկնիկ անվանումը։ Այն ուներ մեկ սեղմակ։ Սկզբում գիտնականը նախատեսել էր սարքի վրա դնել 5 սեղմակ՝ 5 մատներին համապատասխան, բայց դրանից մկնիկի պատյանը մեծ կստացվեր և հրաժարվել է այդ մտքից։ Մկնիկի տեղաշարժը ապահովվել է իրար մեջ ներդրված 2 փոխուղղահայաց սկավառակների միջոցով, որի շնորհիվ մկնիկը կարողանում էր տեղաշարժվել 4 ուղղությամբ, որը լրիվ համապատասխանում էր երկչափ կոորդինատային համակարգում օբյեկտի կոորդինատների փոփոխությանը։ Էկրանի վրա երևացող լուսային բիծը շարժում էր՝ սեղանի վրա մկնիկի շարժմանը զուգընթաց։ Մկնիկի միջոցով Էնգելբարտը նշել է տեքստի ցանկացած բառ, այն տեղափոխել փաստաթղթում մեկ այլ տեղ կամ մեկ այլ  փաստաթուղթ։ Էնգելբարտն իր բոլոր գործողությունները մեկնաբանել է, և այդ ամբողջ ընթացքում՝ հաղթական ժպիտը դեմքին։

Տեքստի հետ աշխատանքի ցուցադրումները ավարտելով՝ Էնգելբարտն անցել է ցուցադրման երկրորդ մասին, որտեղ իր գործընկերոջ հետ հանրությանն է ներկայացրել այժմյան տեսակոնֆերանսների նախատիպը։ Դուգլասը և գործընկերը ականջակալներով և խոսափողներով նստել են տարբեր սեղանների առջև։ Նրանց դիմաց հեռուստախցիկներ էին։ Ցուցադրման ժամանակ Էնգելբարտը և իր գործընկերը հեռավորության վրա կարողացել են զրուցել, տեսնել միմյանց, միաժամանակ գործողություններ կատարել միևնույն փաստաթղթի վրա։ Դա բերել է շռնդալից հաջողության. ցուցադրման ավարտին ամբողջ դահլիճը ծափահարել է գետնականին և իր թիմին։ Այս ցուցադրումը գերազանցել է նույնիսկ ամենահամարձակ սպասումները, ցուցադրվել են վերջին տարիներին արված շատ գյուտեր։ Այդ թվում․

վեբ-փաստաթղթեր
էկրանային պատուհաններ
համակարգչային մկնիկ
տեսակոնֆերանսներ
թիմային աշխատանք փաստաթղթերի վրա։


== Պարգևներ ==
Սկսած 1980 թվականի վերջից Դուգլաս Էնգելբարտը ստացել է հետևյալ մրցանակներն ու մեդալները.


=== Մրցանակներ ===
1995 թվականին Յուրի Ռուբինսկու անվան հուշամրցանակի առաջին դափնեկիր
1997 թվականին Lemelson-MIT մրցանակ՝ 500 000$ խոշոր գումարով, որը տրվում էր գյուտերի և նորարարության համար
1997 թվական՝ Թյուրինգի մրցանակ
ACM ծրագրային համակարգի մրցանակ
2005 թվականին Նորբերտ Վիների մրցանակ
Ազգային գյուտարարների փառքի սրահ
Համացանցի փառքի սրահ
Համակարգչային պատմության թանգարանի համակրանք


=== Մեդալներ ===
1992 թվականին «Համակարգչային տեխնիկայի պիոներ» մեդալ՝ Համակարգչային համայնքի ամենահեղինակավոր մրցանակը IEEE (անգլ.՝  IEEE Computer Society).
 1999 թվականին Բենջամին Ֆրանկլինի մեդալ։
 2000 թվականին Տեխնոլոգիայի և նորարարության ասպարեզի ազգային մեդալ․ շնորհել է ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնը
2001 թվական՝  Բրիտանական համակարգչային համայնքի կոմից  Լավլեյսի մեդալ
Ջոն ֆոն Նոյմանի մեդալ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Դուգլաս Էնգելբարտի գործունեությունը ARC (Augmentation Research Center) հետազոտական կենտրոնում Archived 2020-06-10 at the Wayback Machine. (ռուս.)