Հայաստանը VI դարում

Բյուզանդական քաղաքականությունը Արևմտ­յան Հայաստանում: Բյուզանդական կայսրության ազդեցության ոլորտում գտնվող Արևմտյան Հայաստանն ընդգրկում էր Մեծ Հայքի արևմտյան մասը և Փոքր Հայքը։ Հուստինիանոս I կայսրը (527–565 թթ.) կայսրության կենտրոնական կառավարումն ուժեղացնելու նպատակով մի շարք միջոցառում­ներ է իրականացնում։ Նա ռազմավարչական բա­ժանումներ կատարեց Արևմտյան Հայաստանում։ Խախտելով հայկական իշխանական տների համա­կարգը` կայսրը կառավարումը հանձնեց բյուզան­դական զինվորական պաշտոնյաներին, վերացրեց Արևմտյան Հայաստանում պահպանվող հայկա­կան հինգ ինքնուրույն իշխանությունները։ Դրանց փոխարեն ստեղծվեցին Առաջին Հայք, Երկրորդ Հայք, Երրորդ Հայք և Չորրորդ Հայք նահանգները։ Այդ ընթացքում Հուստինիանոսն օրենք հրապարա­կեց, որով, խախտելով միայն արական (հորից որ­ դու) գծով նախարարական կալվածքները ժառան­գելու կարգը, այդ իրավունքը տվեց նաև կանանց ու աղջիկներին։ Դրա հետևանքով նախարարական հողային տիրույթները մասնատվում էին։ Այդ ամե­նը ծանրացրեց հայ ժողովրդի վիճակն Արևմտյան Հայաստանում։
Արտավան Արշակունու գլխավորած ապս­ տամբությունը: Վիճակն ավելի է վատթարանում, երբ կայսերական պաշտոնյաները բռնություններ են գործադրում հայ իշխանների նկատմամբ, ծանրացնում հարկերը։ Ի պատասխան այդ քաղաքականության՝ 539 թ. հայերն ապստամ­բում ու սպանում են բյուզանդական կառավարչին։ Հուստինիանոսը պատժիչ զորք է ուղարկում։ Տեղի ունեցած ճակատամարտում բյուզանդական զորավարին նիզակով սպանում է ապստամբու­թյան ղեկավար Արտավան Արշակունին։ Կայսեր ուղարկած նոր զորքի նոր հրամանատարը դա­վադրաբար սպանում է իր մոտ գնացած Հովհան­նեսին` Արտավանի հորը։ Ապստամբներն օգնու­թյան համար դիմում են պարսից արքային։ Օգտվե­լով առիթից՝ պարսիկները պատերազմ են սկսում Բյուզանդիայի դեմ։ Արտավանն իր եղբոր հետ ստիպված հեռանում է Բյուզանդիա` կայսեր մոտ ծառայության։ 548 թ. նա մասնակցում է կայսրության մայրաքաղաքում զո­րավար Արշակ Արշակունու` Հուստինիանոսի դեմ կազմակերպած խռովությանը։ Սակայն խռովու­թյունը բացահայտվեց եկեղեցական մասնակից բյուզանդացիների մատնությամբ։ Հուստինիանո­սը, ի թիվս մյուսների, Արտավանին պաշտոնանկ է անում և արգելափակում պալատում հետագա պա­տերազմներում օգտագործելու նպատակով։
Քաղաքական իրավիճակն Արևելյան Հայաս­տանում: Վահան Մամիկոնյանից հետո իշխանու­թյունն անցավ եղբորը` Վարդ Պատրիկին։ Նրա օրոք հայոց կաթողիկոս Բաբգեն Ա–ն 506 թ. գումա­րեց եկեղեցական ժողով, որով ուղենշվեց Հայ եկե­ղեցու դավանաբանական ինքնուրույնությունը։ Հայոց կաթողիկոս Ներսես Բ Բագրևանդցու ջանքերով հրավիրվեց Դվինի 554 թ. ժողովը, որն ընդունեց Հայոց աշխարհի միաբանության ուխտը։ Դրանով վերջնականապես հաստատվեց Հայ առա­քելական եկեղեցու ազգային ինքնուրույնությունը։
Հայոց ապստամբությունը և պարսկա-բյու­զանդական պատերազմը: 564 թ. Հայաստա­նում մարզպան նշանակված պարսիկ Սուրենի օրոք ավելի ծանրացան հարկերն ու տուրքերը, սաստկացան կրոնական հալածանքները։ Դվի­նում Սուրենը փորձեց հիմնել մի ատրուշան, իսկ Ս. Գրիգոր եկեղեցին վերածեց պահեստի։ Նա սպանեց Մանվել Մամիկոնյանին։ 571 թ. հայ ժո­ղովուրդը ապստամբեց Մանվելի եղբոր` Վարդան Մամիկոնյանի (Վարդան Կրտսեր) գլխավորու­թյամբ։ Կռվի ժամանակ Սուրեն մարզպանը սպան­վեց Դվինում։ Բյուզանդական կայսեր ուղարկած զորքի օգնությամբ Վարդանը ջախջախեց պարսից զորքի մնացորդները։ Պարսից արքան պատժիչ զորք է ուղարկում։ Սակայն պարսիկները նորից պարտություն են կրում։ Վերսկսված պարսկա–բյուզանդական պա­տերազմի ընթացքում պարսիկները ներխուժում են Հայաստան։ Նրանց դեմ դուրս է գալիս Վարդանը և պարտության մատնում։
Հայաստանի 591 թ. պարսկա–բյուզանդական բաժանումը: 591 թ. Հայաստանը բաժանվում է Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի միջև։ Այդ բաժանումով երկրի մեծ մասն անցնում է Բյուզանդիային։ Արևմտյան Հայաստանի տարածք­ներից կազմավորում է 5 խոշոր նահանգներ։ Նվաճողները ծրագրել էին հայոց զորքերը օգ­տագործել իրենց տերությունների հեռավոր սահ­մաններն օտար ներխուժումներից պաշտպանելու նպատակով։ Սակայն հայ զինվորականները ապս­տամբում էին և հրաժարվում հայրենիքից դուրս կռվելուց։ Նրանցից էր Սմբատ Բագրատունին։ Նա ազատագրական շարժում էր սկսել հայրենիքում։ Կայսեր հրամանով Սմբատին դավադրաբար ձեր­բակալում են և ստիպում կրկեսում մենամարտել գազանների հետ։ Բռունցքի հարվածով նա սպա­նում է արջին, ապա խեղդում է առյուծին, այնու­հետև փախուստի մատնում ցլին։ Հանդիսականնե­րի պահանջով կայսրը նրան ազատ է արձակում։ Հայաստանի բյուզանդական տիրապետության տակ անցած մասում` Ավանում, բյուզանդացիները քաղկեդոնական հակաթոռ «կաթողիկոսություն» են հիմնում և պայքար ծավալում Դվինում գտնվող Հայ առաքելական եկեղեցու կաթողիկոսական աթո­ռի դեմ։ Սակայն հայերին քաղկեդոնականություն պարտադրելու ծրագիրը խափանվում է, քանի որ, ըստ Սեբեոսի, «շատերն արհամարհեցին հրամանը, ամուր մնացին իրենց տեղում»։