Էլեն Բյորստին

Էլեն Բյորստին (անգլ.՝ Ellen Burstyn, Էդնա Ռեյ Ջիլուլի (անգլ.՝ Edna Rae Gillooly), դեկտեմբերի 7, 1932(1932-12-07)[…], Դետրոյթ, Միչիգան, ԱՄՆ), թատրոնի, կինոյի և հեռուստատեսության ամերիկացի դերասանուհի։ «Օսկար» (1975), BAFTA (1975), «Ոսկե գլոբուս» (1979), «Թոնի» (1975), «Ջինի» (2008) և երկու «Էմմի» (2009, 2013) մրցանակների դափնեկիր։ Դերասանական կարիերան սկսել է 1957 թվականին՝ կատարելով Լինդայի դերը «Քրաֆթի հեռուստատեսային թատրոնը» ֆիլմում (1947-1958)։
Կինոյում նրա առաջին նշանակալի աշխատանքը եղել է Լոիզ Ֆերոուի դերը 1971 թվականի «Վերջին կինոսեանսը» ֆիլմում, որի համար դերասանուհին ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարման» համար։ 1973 թվականին Էլեն Բյորստինը նկարահանվել է «Սատանա քշողը» սարսափ ֆիլմում․ այդ դերի համար նա ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերակատարման» համար։
Դերասանների շրջանում Էլեն Բյորստինը ճանաչման է արժանացել «Ալիսան այստեղ այլևս չի ապրում» (1974) դրամատիկական ֆիլմում Ալիսա Հայյաթի դերը կատարելուց հետո, որի համար արժանացել է «Օսկար» և BAFTA մրցանակների, ինչպես նաև ներկայացվել է «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարման» համար 1975 թվականին։ Նա «Օսկար» մրցանակի ներկայացվել է նաև 1979, 1981 և 2001 թվականներին «Կնոջ լավագույն դերակատարման» անվանակարգում «Այս նույն ժամանակ՝ հաջորդ տարի» (1978), «Հարություն» (1980) և «Ռեքվիեմ երազանքի համար» (2000) ֆիլմերում կատարած դերերի համար։
1975 թվականին Էլեն Բյորստինն արժանացել է «Թոնի» թատերական մրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարում պիեսում» անվանակարգում։  Նա նաև երեք անգամ ներկայացվել է ԱՄՆ կինոդերասանների գիլդիայի մրցանակի (2001, 2008, 2015) և վեց անգամ՝ «Ոսկե գլոբուս» մրցանակի (1972, 1974, 1975, 1981, 1982, 2001), որոնցից հաղթել է միայն մեկ անգամ՝ «Կնոջ լավագույն դերակատարման» անվանակարգում մրցանակի արժանանալով «Այս նույն ժամանակ՝ հաջորդ տարի» (1978) ֆիլմում կատարած դերի համար։ Էլեն Բյորստինը մեծ հաջողություն է ունեցել հեռուստատեսությունում․ 2009 թվականին նա արժանացել է «Էմմի» մրցանակի դրամատիկական հեռուստասերիալում կնոջ լավագույն դերակատարման համար («Օրենք և կարգ։ Հատուկ կորպուս», 1999), իսկ 2013 թվականին՝ «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարում մինի սերիալում կամ ֆիլմում» անվանակարգում («Պոլիտիկաններ», 2012)։
Դերասանուհին ներկայացվել է նաև «Էմմի» ցերեկային մրցանակի «Ակնառու կատարող մանկական, երիտասարդական կամ ընտանեկան հատուկ թողարկումներում» անվանակարգում «Ջրահարսը» ֆիլմի համար 2001 թվականին և վեց անգամ ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի (1981, 1987, 2006, 2008, 2014, 2016)։ Էլեն Բյորստինը նաև ստացել է «Ջինի» կանադական բարձրագույն կինոմրցանակ «Կնոջ լավագույն դերակատարում» անվանակարգում «Քարե հրեշտակ» ֆիլմի համար 2008 թվականին։
2014 թվականին Էլեն Բյորստինն արժանացել է Անգլիական միջազգային կինոփառատոնի հատուկ մրցանակի, իսկ 2015 թվականին՝ Մերի Փիքֆորդի անվան «Արբանյակ» հատուկ մրցանակի։


== Կենսագրություն ==
Էլեն Բյորստինը ծնվել է 1932 թվականի դեկտեմբերի 7-ին ԱՄՆ Միչիգան նահանգի Դեթրոյթ քաղաքում, Մարի (ծննդյան անունը՝ Ամել) և Ջոն Օսթին Գիլուլիների ընտանիքում։ Հայրը եղել է գրող։ Էելեն Բյորստինն ունի իռլանդական, ֆրանսիական, հոլանդական ու հնդկացիական արմատներ։ Նա ունի երկու եղբայր՝ Ջեքը և Սթիվը։ Ծնողները բաժանվել են, երբ նա դեռ փոքր էր, և նա ապրել է մոր ու խորթ հոր հետ։
Նա հաճախել է դասընթացների «Cass Technical High School» և «University-preparatory school» ուսումնական հաստատություններում, որոնք սովորողներին թույլ էին տալիս ընտրել կրթության որոշակի ոլորտ։ Բյորստինը մասնագիտացել է նորաձև հագուստի դիզայնի բնագավառում։ Միջնակարգ դպրոցում սովորելու ընթացքում նա եղել է ուսանողական խորհրդի անդամ և նախագահ յունիորների դասարանում։ Ուսուցման վերջին տարում մի քանի քննություն չհանձնելուց հետո նա թողել է դպրոցը։
Դպրոցից հեռանալուց հետո Էլեն Բյորստինն ստացել է մոդելի աշխատանք Դեթրոյթի հանրախանութում։ Հետագայում նա տեղափոխվել է Դալլաս, որտեղ շարունակել է աշխատել որպես մոդել նախքան Նյու Յորք տեղափոխվելը։ 1955 թվականից մինչև 1956 թվականը նա որպես պարուհի աշխատել է «The Jackie Gleason Show»-ում։ Դրանից հետո նա որոշել է դառնալ դերասանուհի և վերցրել է Էլեն Մաքրեյ բեմական անունը․ նա փոխել է ազգանունը Նիլ Բյորստինի հետ ամուսնանալուց հետո։


== Կարիերա ==


=== Առաջին դերեր ===
Էլեն Բյորստինը Բրոդվեյում իր նորամուտը կատարել է 1957 թվականին «Արդար խաղ» թատերական պիեսում։ Մինչ 1960-ական թվականների սկիզբը սկսել են ուշադրության արժանանալ սկսնակ դերասանուհու հաջողությունները «փոքր էկրանին», և Բյորստինը որոշակի ժամանակով դադարեցրել է կարիերան, որպեսզի սովորի Լի Ստրասբերգի դերասանական ստուդիայում։
Սկսած 1950-ական թվականների վերջից և 1960-ական թվականների ընթացքում Էլեն Բյորստինը՝ որպես հրավիրված դերասան, խաղացել է տարբեր հեռուստասերիալներում, որոնցից են՝ «Բժիշկ Քիլդեր» (1961-1966), «77 Սանսեթ Ստրիպ» (1958-1964), «Բեն Քեյսի» (1961-1966), «Ծուխ հրացանափողից» (1955-1975), «Փերի Մեյսոն» (1957-1966), «Սայլերի քարավան» (1957-1965), «Մեծ հովիտ» (1965-1969), «Վիրջինիացիներ» (1962-1971) և այլն։

1964-1965 թվականներին Էլեն Բյորստինը կատարել է բժիշկ Քեյթ Բարտոկի երկրորդական դերը NBC ալիքի «Բժիշկներ» սերիալում։ 1967 թվականից մինչև 1968 թվականը նա նկարահանվել է АВС ալիքի «Պողպատե հովատակ» սերիալում՝ մարմնավորելով Ջուլի Փարսոնսին։ Դերասանուհին Էլեն Մաքրեյ անունն օգտագործել է մինչև 1967 թվականը, ինչից հետո նա ամուսնացել է Նիլ Բյորստինի հետ ու վերցրել նրա ազգանունը։ Էլեն Բյորստինի համար նշանակալի է եղել դերը Փիթեր Բոգդանովիչի «Վերջին կինոսեանսը» (1971) ֆիլմում, որի համար դերսանուհին ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների։


=== Հաջողություն և հետագա աշխատանքներ ===
1972 թվականին Էլեն Բյորստինը մասնակցել է «Այգու թագավորը» քրեական դրամայի նկարահանման աշխատանքներին, որտեղ նրա գործընկերն է եղել դերասան Ջեք Նիկոլսոնը։ Նրա հաջորդ նշանակալի աշխատանքը եղել է Քրիս Մաքնիլի դերը ռեժիսոր Ուիլյամ Ֆրիդկինի «Սատանա քշողը» սարսափ ֆիլմում (1973)։ Այդ դերի համար Էլեն Բյորստինը կրկին ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս մրցանակների։ Էլեն Բյորստինի լավագույն աշխատանքներից է դարձել Ալիսա Հայյաթի դերը «Ալիսան այլևս այստեղ չի ապրում» դրամատիկական ֆիլմում, որի համար նա արժանացել է «Օսկար» և BAFTA մրցանակների, ինչպես նաև ներկայացվել է «Ոսկե գլոբուս» կինոմրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարում – դրամա» անվանակարգում 1975 թվականին։
«Ալիսան այլևս այստեղ չի ապրում» ֆիլմի հերոսուհին ծանր ճակատագիր ունեցող կին է, որն ամուսնու մահվանից հետո մնում է առանց ապրուստի միջոցների և ստիպված է լինում աշխատել որպես մատուցողուհի, որպեսզի պահի դեռահաս որդուն։ Նրան թվում է, թե ամեն լավագույնը մնացել է անցյալում։ Սակայն անսպասելիորեն Ալիսայի կյանքում հայտնվում է Դևիդը (որին մարմնավորել է Քրիս Քրիստոֆերսոնը), որն անում է ամեն ինչ նրանց կյանքը թեթևացնելու համար։ 1980 թվականին թողարկվել է «Հարություն» ֆիլմը, որտեղ Էլեն Բյորստինը մարմնավորում է բուժելու գերբնական ունակություններ ունեցող կնոջ։ Իր դերակատարման համար նա ներկայացվել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերակատարում» անվանակարգում 1981 թվականին։ 1977 թվականին Էլեն Բյորստինը եղել է Բեռլինի 27-րդ միջազգային կինոփառատոնի ժյուրիի կազմում․ այդ կինոփառատոնի ժյուրիի կազմում դերասանուհին ընդգրկվել է նաև 1988 թվականին։
1978 թվականին էկրան է բարձրացել «Այս նույն ժամանակ՝ հաջորդ տարի» ֆիլմը, որ նկարահանվել է Բեռնարդ Սլեյդի պիեսի հիման վրա։ Ֆիլմի հիմքում ընկած է երկու սիրահարների պատմություն, որոնք հանդիպում են բոլորից գաղտնի 26 տարի։ Այդ ֆիլմում կատարած դերի համար Էլեն Բյորստինը ներկայացվել է «Օսկարի» և ստացել «Ոսկե գլոբուս» «Կնոջ լավագույն դերակատարում – դրամա» անվանակարգում 1979 թվականին, իսկ հետագայում այդ դերի համար նա արժանացել է «Թոնի» թատերական մրցանակի «Կնոջ լավագույն դերակատարում պիեսում» անվանակարգում։

Հաջողության հասնելուց հետո Էլեն Բյորստինը կարճատև ընդմիջում է կատարել իր կարիերայում և 1978 թվականին նկարահանվել է ֆրանսիացի ռեժիսոր Ալեն Ռենեի ֆիլմում, սակայն այդ նախագիծը մեծ հաջողություն չի ունեցել։ 1980-ական թվականներին Էլեն Բյորստինը գրեթե չի նկարահանվել կինոյում, սակայն երկու անգամ ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի հեռուստասերիալներում կատարած դերերի համար։ Նա ներկայացվել է նաև «Ջինի» կանադական բարձրագույն կինոմրցանակի «Օտարերկրացի լավագույն դերասանուհի» անվանակարգում «Հյուսիսի լռությունը» ֆիլմում դերակատարման համար։ 1990-ական թվականներին դերասանուհին շարունակել է աշխատել հեռուստատեսությունում, ինչպես նաև կատարել է մի քանի ոչ մեծ դերեր «Գերեզմանային ակումբ» (1993), «Լաթերից ծածկոց» (1995), «Դայակների ակումբ» (1995) ֆիլմերում։
2000 թվականին թողարկվել է ռեժիսոր Դարրեն Արոնոֆսկու «Ռեքվիեմ երազանքի համար» ֆիլմը, որում Էլեն Բյորստինը մարմնավորում է միայնակ ծեր կնոջ՝ Սառա Գոլդֆարբին, որն ապրում է հեռուստաշոուում հայտնվելու երազանքով, ընդունում է նիհարելու դեղահաբեր և հետզհետո կորցնում է կապը իրականության հետ։ Նրա հետ այդ ֆիլմում նկարահանվել են Ջարեդ Լետոն, Ջենիֆեր Քոնելին ու Մառլոն Ուեյանս։ Էլեն Բյորստինի դերակատարումն այդ ֆիլմում բարձր է գնահատվել կինոքննադատների կողմից, և դերասանուհին վեցերորդ անգամ ներկայացվել է «Օսկարի», ինչպես նաև «Ոսկե գլոբուսի» և ԱՄՆ կինոքննադատների գիլդիայի մրցանակի և ստացել «Անկախ ոգի» և «Արբանյակ» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերակատարում» անվանակարգում 2001 թվականին։
Էլեն Բյորստինը մեծ հաջողություն է ունեցել հեռուստատեսությունում։ 1982 թվականին նա կատարել է գլխավոր դեր «Ժողովուրդն ընդդեմ Ջին Հարիսի» հեռուստատեսային ֆիլմում, որի համար ներկայացվել է «Էմմի» և «Ոսկե գլոբուս» մրցանակների «Կնոջ լավագույն դերայատարում մինի սերիալում կա ֆիլմում» անվանակարգում։ 2009 թվականին նա արժանացել է «Էմմի» մրցանակի «Լավագույն հրավիրված դերասանուհի դրամատիկական հեռուստասերիալում» անվանակարգում «Օրենք և կարգ։ Հատուկ կորպուս» ֆիլմում դերակատարման համար։
2006 թվականին մամուլում մեծ արձագանք է ստացել Էլեն Բյորստինի ներկայացվելը «Էմմի» մրցանակի «Միսիս Հարիս» հեռուստաֆիլմում կատարած էպիզոդիկ դերի համար, որ տևել է 14 վայրկյան, և այդ ընթացքում նա արտասանել է 38 բառ։ 2013 թվականին Էլեն Բյորստինն ստացել է երկրորդ «Էմմի» մրցանակը «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարում մինի սերիալում կամ ֆիլմում» անվանակարգում («Պոլիտիկաններ», 2012)։
2014 թվականին դերասանուհին ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի «Երկրորդ պլանի կնոջ լավագույն դերակատարում մինի սերիալում կամ ֆիլմում» անվանակարգում «Ծաղիկներ ձեղնահարկում» ֆիլմում կատարած դերի համար (2014)։ Նա ներկայացվել է նաև «Էմմի» ցերեկային մրցանակի «Ակնառու կատարող մանկական, երիտասարդական կամ ընտանեկան հատուկ թողարկումներում» անվանակարգում «Ջրահարս» ֆիլմում կատարած դերի համար 2001 թվականին։ 2016 թվականին նա ներկայացվել է «Էմմի» մրցանակի «Լավագույն հրավիրված դերասանուհի դրամատիկական հեռուստասերիալում» անվանակարգում («Խաղաթղթե տնակ», 2016)։
Էլեն Բյորստինը նկարահանվել է նաև «Գլխավոր փողոց» (2010), «Հարազատներ» (2011), «Պոլիտիկաններ» (2012), «Կոչում» (2013), «Երկուսը քաղաքում» (2014), «Հիմքերի գետ» (2014), «Տերևները քամուն» (2014), «Ադալինի դարը» (2015), «Որոնումներ» (2015) և «Հաղթող շունը» (2016) ֆիլմերում։


== Գործունեության այլ ոլորտներ ==
1970-ական թվականներին Էլեն Բյորստինը ակտիվորեն մասնակցել է այն շարժմանը, որ խնդրում էր բանտից ազատել բռնցքամարտիկ Ռուբին Քարտերին։
1981 թվականին դերասանուհու պատվին գրվել է «Բալլադ ֆաշիստական զինվորի կնոջ մասին» (երաժշտական ձևավորումը՝ Քուրտ Վայլի, տեքստը՝ Բերտոն Բրեխտի)։
1997 թվականին Էլեն Բյորստինն ընդգրկվել է Միչիգանի «կանանց փառքի սրահում»։
2000 թվականին Էլեն Բյորստինը հայտարարվել է դերասանական ստուդիայի համանախագահ Ալ Պաչինոյի և Հարվի Քեյթելի հետ միասին։
Էլեն Բյորստինը Բարաք Օբամայի դեմոկրատական կուսակցության վաղեմի կողմնակից է։ «Փոլիվուդ» վավերագրական ֆիլմում ներկայացրել է մի քանի հարց 2008 թվականի նրա ընտրարշավի վերաբերյալ և որպես նրա կողմնակից նշել, որ այլևս մրցակցություն չկա դեմոկրատների ու հանրապետականների միջև։
Էլեն Բյորստինը բազմիցս արժանացել է «Ջեֆերսոնի սելեկտորների մրցանակի» պետական ծառայության համար։
1982 թվականից մինչև 1985 թվականը Էլեն Բյորստինը եղել է «Կինոդերասանների ամերիկյան միության» նախագահը։
2006 թվականին Էլեն Բյորստինը հրատարակել է իր ինքնակենսագրությունը «Lessons in Becomind Myself» խորագրով։


== Անձնական կյանք ==


=== Հարաբերություններ ===
1950 թվականին Էլեն Բյորստինն ամուսնացել է Բիլ Ալեքսանդրի հետ, սակայն նրանք բաժանվել են 1957 թվականին։ Հաջորդ տարի դերասանուհին ամուսնացել է Պոլ Ռոբերտսի հետ․ 1961 թվականին ծնվել է նրանց որդին, որին կոչել են Ջեֆերսոն։ Նույն թվականին նրանք բաժանվել են։ 1964 թվականին Էլեն Բյորստինն ամուսնացել է դերասան Նիլ Բյորստինի հետ։ Վերջինս տառապում էր շիզոֆրենիայով, ինչի պատճառով նրանց ընտանիքում եղել են բռնության դեպքեր, և արդյունքում նրանք բաժանվել են 1972 թվականին։ Նիլ Բյորստինն ինքնասպանություն է գործել 1978 թվականին։


=== Կրոն ===
Էլեն Բյորստինը դաստիարակվել է որպես կաթոլիկ, սակայն հետագայում սկսել է իրեն ասոցացնել բոլոր կրոնների հետ։ Իր հոգևոր ուղին նա սկսել է իսլամի ու սուֆիզմի ուսումնասիրությամբ։ Նա բացատրել է․

Էլեն Բյորստինը հայտարարել է, թե ինքը հոգևոր ոլորտում սկսել է դրսևորվել դեռ քառասուն տարին չլրացած սուֆիական ուսուցիչ Պիր Վիլայյատ Ինայյատ Խանի գլխավորությամբ, ով իրեն տվել է Նադյա անունը, որ արաբերենում նշանակում է «նա, ով ուղղորդում է»։


== Ընտրյալ ֆիլմագրություն ==


=== Կինո ===


=== Հեռուստատեսություն ===


== Մրցանակներ և անվանակարգեր ==
Մրցանակներ և անվանակարգերի ամբողջական ցանկն առկա է IMDb կայքում.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Burstyn, Ellen (2006). Lessons in Becoming Myself. Riverhead Books (New York City, New York). ISBN 978-1-59448-929-7.


== Արտաքին հղումներ ==
Էլեն Բյորստինի պաշտոնական կայքը Համացանցի արխիվում
Էլեն Բյորստին (անգլ.) Internet Movie Database կայքում
Էլեն Բյորստինը (անգլ.) Internet Broadway Database կայքում