Մերկուրի 13

Մերկուրի 13 (անգլ.՝ Mercury Thirteen), 13 կին օդաչուներից բաղկացած խումբ (20 թեկնածուներից), որոնք ցանկանում էին աստղագնաց դառնալ և «Մերկուրի» ծրագրով թռչել տիեզերք։ 1961 թվականին մասնակիցները կամավոր անցել են ֆիզիկական տոկունության և սթրեսների նկատմամբ կայունության խստացված թեստեր՝ ցանկանալով ապացուցել, որ կանայք նույնպես տեղ ունեն տիեզերքում։ NASA-ն ոչ մի կապ չի ունեցել այդ նախագծի հետ և լուրջ չի ընդունել խմբին՝ պնդելով, որ տիեզերագնացները պետք է լինեն փորձարկող օդաչուներ (տղամարդիկ)։


== «Մերկուրի 13»-ի մասնակիցներ ==
Ջերալդինա (Ջերի) Մ. Կոբ (1931-2019)
Ջեյն Բրիգս Հարթ (1921-2015)
Մայրթլ Քեյջլ (1925-2019)
Ջին Հիքսոն (1922-1984)
Բերնայս Թրիմբլ Սթիդման (1925-2015)
Այրին Լևերտոն (1927-2017)
Մերիոն Դիտրիխ (1926-1974)
Յան Դիտրիխ (1926-2008)
Ջերալդին (Ջերի) Սլոուն (1929-2013)
Ռեյ Հարլ Էլիսոն (1928-2021)
Սառա Լի Գորելիկ (1933-2020)
Ջին Նորա Սթամբաու (1937-)
Մերի Ուոլես Ֆանկ (1939-)


== Նախապատմություն ==
Անկախ հետազոտող Ուիլյամ Ռենդոլֆ Լավլեսը օգնել է NASA-ի տղամարդ տիեզերագնացների համար թեստեր կազմել։ Նրան հետաքրքիր էր՝ ինչպես կանայք կանցնեին նույն փորձությունները։ 1960 թվականին Լավլեսը Ջերի Կոբին հրավիրել էր՝ անցնելու նույն խիստ փորձարկումները։ Կոբը, որն արդեն փորձառու օդաչու էր, դարձել է առաջին ամերիկացի կինը (և միակը Մերկուրի 13 խմբից), որն անցել է թեստավորման բոլոր երեք փուլերը։ Լավլեսն ու Կոբը թեստերի անցկացման համար հրավիրել են ևս 19 կին օդաչուների։ Նրանցից 13-ը անցել են նույն թեստերը, ինչ Առաջին յոթնյակի տղամարդիկ։ Ինչ-որ մեկը դուրս է մնացել. չկարողանալով անցել ինտելեկտուալ թեստերը, ինչպես նաև նրա մոտ հայտնաբերվել է սրտի անբավարարություն։ Արդյունքների մասին հայտարարվել է Շվեդիայի մայրաքաղաք Ստոկհոլմում տեղի ունեցած կոնֆերանսում։ Իսկ այս մասնավոր նախագիծը ֆինանսավորել է աշխարհահռչակ օդաչու Ժաքլին Քոքրանը։


== Թեկնածուների ընտրություն ==
Լավլեսն ու Կոբը կին օդաչուներին հրավիրել են միայն ավելի քան 1000 ժամ թռիչքից հետո, դիտարկել են ավելի քան 700 հայտ։ Նրանցից ոմանք հնարավոր է ընդունվել էին «Իննսունինն»-ի (կին օդաչուների կազմակերպություն) միջոցով, որին Կոբը նույնպես անդամակցում էր։  Արդյունքում կանանցից բաղկացած այս խումբը Ջերի Կոբն անվանել է Ֆլեթս (Fellow Lady Astronaut Trainees - FLATs՝ բնակարաններ)։


== Թեստեր ==

Քանի որ բժիշկները չգիտեին, թե տիեզերագնացներն ինչ կզգան տիեզերքում, թեստերը տատանվում էին պարզ ռենտգենյան ճառագայթներից և մարմնի ընդհանուր ստուգումներից մինչև էկզոտիկ թվացող. կանայք կուլ էին տալիս ռետինե խողովակ՝ ստամոքսահյութի նմուշներ վերցնելու համար։ Բժիշկները ստուգել են արմունկի նյարդի ռեակցիան՝ օգտագործելով հարվածի ազդեցությունը կնոջ նախաբազկի վրա։ Գլխապտույտ առաջացնելու համար ականջները սառույցով ջուր էին լցնում, սառեցնում ներքին ականջը, և ժամանակ էին պահում՝ տեսնելու՝ մասնակիցները երբ ուշքի կգան։ Կանայք ստիպված էին ուժասպառ լինել, հսկայական բեռներ օգտագործել մարզական հեծանիվների վրա, ստուգել իրենց շնչառությունը։ Նրանք անցել են շատ ավելի ագրեսիվ և անհասկանալի թեստեր։ Ի վերջո, 1-ին փուլը հաղթահարել են 13 հոգի։


== Լրացուցիչ թեստեր ==
Մի քանի կանանց ընտրել են լրացուցիչ թեստերի համար։ Ջերի Կոբը, Ռեյ Հերլի Ֆանկ Ուոլին տեղափոխվել են Օկլահոմա Սիթի՝ թեստերի 2-րդ փուլն անցնելու համար։ Դրանք բաղկացած էին սուրդոկամերի թեստից և հոգեբանական թեստերից։ Ընտանեկան պարտավորությունների կամ աշխատանքի պատճառով ոչ բոլոր կանայք են կարողացել մասնակցել այդ թեստերին։ Մի քանի օր անց, երբ Կոբը անցել է ռազմական տեխնիկան և ռեակտիվ ինքնաթիռների փորձարկմանը, մնացած կանայք պետք է ժամանեին Փենսակոլում, Ֆլորիդայում գտնվող ավիացիոն բժշկության ռազմածովային դպրոց, որպեսզի հետևեին Կոբիի օրինակին։ Կանանցից երկուսը ազատվել են աշխատանքից, որպեսզի մնան «Մերկուրի 13»-ում։ 
Առանց NASA-ի պաշտոնական խնդրանքի՝ BBC-ն չէր կարող թույլ տալ իր միջոցներն օգտագործել ոչ պաշտոնական նախագծի համար։


== Սեռական խտրականություն ==
Ջերի Կոբն անմիջապես մեկնել է Վաշինգտոն, որպեսզի փորձի վերսկսել թեստավորման ծրագիրը։ Նա և Ջեյն Հարթը գրել են նախագահ Ջոն Ֆ. Քենեդիին և այցելել փոխնախագահ Լինդոն Բ. Ջոնսոնին։ Ի վերջո, 1962 թվականի հուլիսի 17-ին և 18-ին Սենատի ներկայացուցիչ Վիկտոր Անֆուզոն նախաձեռնել է Գիտության և տիեզերագնացության պալատի հանձնաժողովի հատուկ ենթահանձնաժողովի հանրային լսումներ։ Լսումները հիմնականում ուսումնասիրել են սեռական խտրականությունը, սակայն միայն երկու տարի անց՝ մինչև 1964 թվականի քաղաքացիական իրավունքների մասին օրենքը հայտնվեց, այդ լսումները դարձան այն բանի խորհրդանիշ, թե ինչպես են կանանց իրավունքների մասին գաղափարները ներթափանցել քաղաքական զրույցներ։ Կոբն ու Հարթը հայտարարել են Լավլեսի մասնավոր նախագծի առավելությունների մասին։ Ժակլին Քոքրանը պատահաբար թուլացրել է նրանց դիրքորոշումը՝ հայտարարելով, որ հատուկ ծրագիր է անհրաժեշտ կին տիեզերագնացներին ուսուցանելու համար։ NASA-ի ներկայացուցիչ Ջորջ Լոուն և տիեզերագնացներ Ջոն Գլենն ու Սքոթ Քարփենթերը հայտարարել են, որ NASA-ն չափանիշներ չունի կին տիեզերագնացների ընտրության համար։ Նրանք հայտնել են, որ NASA-ն պահանջել է, որ բոլոր տիեզերագնացները լինեն ռազմական ռեակտիվ փորձարկման ծրագրերի շրջանավարտներ և ունենան ինժեների դիպլոմներ, թեև Ջոն Գլենը խոստովանել է, որ նա «Մերկուրի» նախագծի մեջ է, առանց անհրաժեշտ բակալավրի աստիճան ունենալու։ 1962 թվականին կանանց թույլ չէին տալիս ուսանել BBC-ի դպրոցներում, այսպիսով ամերիկացի կանանցից ոչ մեկը չէր կարող դառնալ ռազմական ինքնաթիռների փորձարկող օդաչու։


== Զանգվածային լրատվական միջոցներ ==
«Մերկուրի 13» նախագծի նկատմամբ հետաքրքրությունը կտրուկ աճել է զանգվածային լրատվամիջոցների կողմից, երբ 1963 թվականի հունիսի 16-ին խորհրդային կին տիեզերագնաց Վալենտինա Տերեշկովան թռիչք կատարեց դեպի տիեզերք։ Ի պատասխան՝ Քլեր Բուզե Լյուսը հոդված է հրապարակել NASA-ի և որոշումներ կայացնող ամերիկացի պաշտոնատար անձանց քննադատությամբ։ Հոդվածում առաջին անգամ հրապարակվել են «Մերկուրի 13» նախագծի տասներեք մասնակիցների լուսանկարները և նրանց անունները։


== Առաջին ամերիկացի կին տիեզերագնացը ==

Չնայած Կոբը և Կոքրանն առանձին հայտարարություններ են արել երկար տարիներ հետո, որպեսզի վերսկսեն կին տիեզերագնացի տիեզերք արձակելու փորձերը, NASA-ն 1978 թվականին «NASA Group № 8»-ից առաջ կանանց խումբ չի ստեղծել, որում ընդգրկվել են տիեզերագնացների 35 թեկնածուներ շաթլի շահագործման ծրագրի համար։ Տիեզերագնաց Սալի Ռայդը բաց տիեզերքում հայտնված առաջին ամերիկացի կինն է, որը տիեզերքում եղել է 1983 թվականին STS7-ում։ Քոլինզը 1999 թվականին դարձավ STS-93 առաքելության առաջին կին հրամանատարը, 2005 թվականին նա ղեկավարում էր STS-114-ը։


== Պարգևներ ==
2005 թվականին «Մերկուրի 13» խումբը պարգևատրվեց «Տիեզերական հետազոտությունների» մրցանակով։ 2007 թվականի մայիսին խմբի ութ կենդանի անդամներ պարգևատրվեցին Վիսկոնսինի համալսարանի պատվավոր դոկտորական աստիճանով՝ Օշկոշով։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Mercury 13 web site Archived 2022-01-04 at the Wayback Machine.
NPR feature on the FLATs
Alexis Madrigal, «The Women Who Would Have Been Sally Ride», The Atlantic, July 24, 2012. (Tagline: «The truth is: the sexism of the day overwhelmed the science of the day.»)