Նիտրատներ

Նիտրատներ (լատ.՝ nitras), ազոտական թթվի աղերն են, պարունակում են միավալենտ NO3− անիոն։ Նիտրատները սպիտակ, բյուրեղային նյութեր են։
Պատմական անվանումը սելիտրա է (NaNO3՝ չիլիական, KNO3՝ հնդկական, Ca(NO3)2՝ նորվեգական), որն այժմ օգտագործվում է հիմնականում միներալոգիայում որպես հանքանյութերի անվանում և որպես պարարտանյութերի անվանում գյուղատնտեսության մեջ։


== Ընդհանուր քիմիական հատկություններ ==
Նիտրատները ստացվում են մետաղների, օքսիդների, հիդրօքսիդների և աղերի վրա ազոտական թթվով HNO3 ազդելիս։ Գործնականում բոլոր նիտրատները ջրում լուծելի են։
Նիտրատները պինդ վիճակում (սովորաբար գտնվում են հալված վիճակում) հանդիսանում են բավական ուժեղ օքսիդիչներ, սակայն ի տարբերություն ազոտական թթվի լուծույթում գործնականում չունեն օքսիդացնող հատկություններ։
Նիտրատները կայուն են սովորական ջերմաստիճանում։ Սովորաբար դրանք հալվում են համեմատաբար ցածր ջերմաստիճանում (200-600 °C), հաճախ քայքայվում են։


=== Նիտրատների քայքայում ===
Ազոտական թթվի աղերը տաքացնելիս քայքայվում են, ընդ որում քայքայման արդյունքը պայմանավորված է մետաղների ստանդարտ էլեկտրոդային պոտենցիալների շարքում աղառաջացնող մետաղի դիրքից։
Li→Rb→K→Ba→Sr→Ca→Na→Mg→Al→Mn→Zn→Cr→Fe→Cd→Co→Ni→Sn→Pb→(H)→Sb→Bi→Cu→Hg→Ag→Pd→Pt→Au
Մագնեզիումից ձախ տեղադրված մետաղների նիտրատները (բացի լիթիումից) քայքայվելիս առաջացնում են նիտրիդներ և թթվածին, օրինակ նատրիումի նիտրատը քայքայվում է 300°С-ում.

  
    
      
        
          2
          
          
            NaNO
            
              3
            
            
              
            
          
          ⟶
          2
          
          
            NaNO
            
              2
            
            
              
            
          
          +
          
            O
            
              2
            
            
              
            
          
          
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2 NaNO3 -> 2 NaNO2 + O2 ^}}}
  Մետաղների ստանդարտ էլեկտրոդային պոտենցիալների շարքում մագնեզիումից պղինձ տեղադրված մետաղների նիտրատները, ինչպես նաև լիթիումի նիտրատը քայքայվելիս առաջացնում են մետաղի օքսիդ, ազոտի (IV) օքսիդ և թթվածին։ Օրինակ պղնձի (II) նիտրատը տաքացնելիս քայքայվում է առաջացնելով պղնձի (II) օքսիդ, ազոտի (IV) օքսիդ և թթվածին.

  
    
      
        
          2
          
          Cu
          
            
              (
              
                NO
                
                  3
                
                
                  
                
              
              )
            
            
              2
            
            
              
            
          
          
            
              →
              
                >
                170
                 
                
                  
                    
                    
                      ∘
                    
                  
                  C
                
              
            
          
          2
          
          CuO
          

          
          +
          4
          
          
            NO
            
              2
            
            
              
            
          
          

          
          +
          
            O
            
              2
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2Cu(NO3)2->[>170~\mathrm {^{\circ }C} ]2CuO{}+4NO2{}+O2}}}
  Շարքում պղնձից հետո տեղադրված մետաղների նիտրատները քայքայվելիս առաջացնում են ազատ մետաղ, ազոտի (IV) օքսիդ և թթվածին։ Օրինակ արծաթի  նիտրատը 170°С տաքացնելիս քայքայվում է առաջացնելով ազատ արծաթ, ազոտի (IV) օքսիդ և թթվածին

  
    
      
        
          2
          
          
            AgNO
            
              3
            
            
              
            
          
          
            
              →
              
                >
                170
                 
                
                  
                    
                    
                      ∘
                    
                  
                  C
                
              
            
          
          2
          
          Ag
          

          
          +
          2
          
          
            NO
            
              2
            
            
              
            
          
          

          
          +
          
            O
            
              2
            
            
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2AgNO3->[>170~\mathrm {^{\circ }C} ]2Ag{}+2NO2{}+O2}}}
  Ամոնիումի նիտրատի ջերմային քայքայումը ջերմաստիճանից կախված ընթանում է տարբեր ձևերով.

270 °C-ից ցածր ջերմաստիճանում՝
  
    
      
        
          
            NH
            
              4
            
            
              
            
          
          
            NO
            
              3
            
            
              
            
          
          ⟶
          
            N
            
              2
            
            
              
            
          
          O
          
            ↑
          
          +
          2
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          O
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {NH4NO3 -> N2O ^ + 2 H2O}}}
  270 °C-ից բարձր ջերմաստիճանում կամ դետոնացիա
  
    
      
        
          2
          
          
            NH
            
              4
            
            
              
            
          
          
            NO
            
              3
            
            
              
            
          
          ⟶
          2
          
          
            N
            
              2
            
            
              
            
          
          +
          
            O
            
              2
            
            
              
            
          
          +
          4
          
          
            H
            
              2
            
            
              
            
          
          O
        
      
    
    {\displaystyle {\ce {2 NH4NO3 -> 2 N2 + O2 + 4 H2O}}}
  


== Կիրառություն ==
Նիտրատները հիմնականում կիրառվում են որպես պարարտանյութեր (սելիտրաներ) և պայթուցիկ նյութեր (ամոնիտներ)։ Կիրառվում են  տեխնիկայում, ապակու և դեղանյութերի արտադրությունում։ Մտնում են հրթիռային վառելիքի բաղադրության մեջ։ Երշիկեղենի արտադրությունում օգտագործվում են որպես սննդային հավելումներ։


== Կենսաբանական դեր ==
Ազոտական թթվի աղերը հանդիսանում են հանքային պարարտանյութերի բաղադրիչներ։ Նիտրատների բաղադրության մեջ մտնող ազոտն բուսական բջիջներում ունի կառուցողական գործառույթ և օգտագործվում է քլորոֆիլ ստեղծելիս։ Մարդկանց օրգանիզմում նիտրատները վերածվում են նիտրիտների և նիտրոզամինի։


== Գրականություն ==
Գ.Պ. Խոմչենկո, Քիմիայի ձեռնարկ ԲՈւՀ ընդունվողների համար, 2005թ., Երևան


== Ծանոթագրություններ ==