Ֆաթիմա Զահրա

Ֆաթիմա Մուհամմադի դուստր (ոչ վաղ քան 604 և ոչ ուշ քան 604, Մեքքա, Հիջազ - դեկտեմբերի 14, 632, Մադինա, Հիջազ, Սաուդյան Արաբիա), առավել հայտնի է Ֆաթիմա ազ-Զահրա անունով։ Իսլամի մարգարե Մուհամմադի և Խադիջայի դուստրն է։ Սուննի մուսուլմանները կարծում են, որ Ֆաթիման նրանց ամենաերիտասարդ դուստրն է, իսկ շիաները պնդում են, որ նա վերոնշյալ զույգի միակ կենսաբանական դուստրն է։ Ֆաթիմայի ամուսինն Ալին էր՝ չորրորդ արդարակյաց խալիֆը, և շիա իսլամի առաջին իմամը։ Ֆաթիմայի երեխաներն են Հասանն ու Հուսեյինը՝ համապատասխանաբար երկրորդ և երրորդ շիա իմամները։
Ֆաթիման իսլամում ունի մի քանի գործառույթներ, ինչպես Մարիամ Աստվածածինը քրիստոնեության մեջ։ Ֆաթիման Մուհամմադի կողմից հորջորջվել է որպես բոլոր ժամանակների նշանավոր կին և իր համար ամենահարազատ մարդ։ Նա հաճախ դիտվում է որպես մուսուլման կանանց համար հիմնական արխետիպ, կարեկցանքի, առատաձեռնության և շարունակական տառապանքի օրինակ։ Նրա անունը մեծ ժողովրդականություն է վայելում մուսուլմանական աշխարհում։ Ֆաթիմայի շնորհիվ է, որ Մուհամմադի տոհմը շարունակում է գոյություն ունենալ մինչ օրս։
Վարկածների համաձայն՝ մահացել է Մուհամմադից վեց ամիս անց։ Սուննի իսլամում նշվում է, թե Ֆաթիման մահացել է վշտից։ Շիա իսլամում Ֆաթիմայի մահվան պատճառ է համարվում առաջին խալիֆ Աբու Բաքրի հրամանով նրա տան վրա իրականացրած արշավանքը, որի արդյունքում նա վիրավորվել է։ Ֆաթիման և նրան ամուսին Ալին հրաժարվել էին ճանաչել Աբու Բաքրի իշխանությունը։ Զույգն ու նրանց աջակիցները կարծում էին, որ Ալին Մուհամմադի ճշմարիտ իրավահաջորդն է, ով նշանակվել է Մուհամմադի կողմից Ղադիր Խումի արարողության ժամանակ։
Ասում են, որ Ֆաթիմայի ցանկությունը մահից առաջ եղել է այն, որ Աբու Բաքրը ներկա չլինի իր թաղմանը։ Նա թաղվել է մթության քողի տակ, և նրա գերեզմանը մինչ օրս անհայտ է։


== Կոչումներ ==

Ֆաթիման ունի մի քանի կոչումներ և կունյաներ (անուններ), որոնք հաճախ նշանավորում են նրա բարոյականությունը. դրանք հիմնականում հավաքվել են շիական աղբյուրներից։ Նրա ամենատարածված անունը ազ-Զահրա է, որը նշանակում է «մեկն, ով փայլում է»՝ նկատի ունենալով, թե ինչպես էր նա փայլում երկնքի բնակիչների համար, երբ աղոթում էր։ Ալ-Շիդդիքան մեկ այլ անվանում է, որը նշանակում է «մեկն, ով երբեք չի ստում»։ Ալ-Թահիրան, ըստ մուսուլմանների սուրբ գրքի՝ Ղուրանի, վերաբերում է Մուհամմադի ընտանիքի աստվածային մաքրագործմանը։ Մեկ այլ անվանումը ալ-Մուհադիթա է՝ հաշվի առնելով շիաների հաղորդումները, որ հրեշտակները բազմաթիվ առիթներով խոսել են Ֆաթիմայի հետ, ինչպես Մարիամի։ Ֆաթիմա անունը կարող է նշանակել նաև, որ նա հետագայում կփրկի նրանց, ովքեր կյանքում կհետևեն իր օրինակին Ֆաթիմային տրված մի քանի անվանումներից են՝

Ումմ Աբիհա, որն արաբերենից թարգմանաբար նշանակում է «իր հոր մայրը»"՝ մատնանշելով Ֆաթիմայի հոգատարությունը Մուհամմադի նկատմամբ պատերազմների ժամանակ և ծայրահեղ իրավիճակներում։
Ումմ ալ-Հուսեյն, որը նշանակում է «մայր Հասանի և Հուսեյնի», ովքեր համապատասխանաբար շիական երկրորդ և երրորդ իմամներ էին։
Ումմ ալ-Իմամ, որը նշանակում է «բոլոր շիա իմամների մայր (նախնի)»։


== Ծնունդ ==

Ֆաթիման ծնվել է Մեքքայում Մուհամմադի առաջին կին Խադիջայից։ Նրա ծննդյան թվականի հետ կապված տարաձայնություններ կան։ Սուննիների մեծամասնությունը կարծում են, որ Ֆաթիման ծնվել է 605 թվականին, երբ Խադիջան եղել է 50 տարեկան, այսինքն՝ առաջին ղուրանական հայտնությունից հինգ տարի առաջ։ Սա կնշանակեր, որ նա 18 տարեկանից անց է եղել իր ամուսնության ժամանակ, որն անսովոր երևույթ էր Արաբիայում։ Շիական աղբյուրներում, այնուամենայնիվ, նշվում է, որ Ֆաթիման ծնվել է 612 կամ 615 թվականին, երբ Խադիջան 45 տարեկան էր։ Սուննի հեղինակներից Տաբարիի և Իբն Հաջար ալ-Ասքալանիի հաղորդմամբ Ֆաթիման ծնվել է, երբ Մուհամմադը 35 տարեկան էր։
Սուննի մուսուլմանների հավաստմամբ՝ Ֆաթիման ուներ 3 քույր՝ Զեյնաբը, Ումմ Քուլթումը, Ռուկայյան։ Այնուամենայնիվ, որոշ շիա գիտնականներ պնդում են, որ նշված երեքը Հալայի՝ Խադիջայի քրոջ դուստրերն են, որոնց Մուհամմադը որդեգրել էր իր մահից առաջ։ Ֆաթիման ուներ նաև երեք եղբայր՝ Քասիմը, Աբդալլահը և Իբրահիմը. նրանք բոլորն էլ մահացել են մանուկ հասակում։


== Մանկություն ==
Ֆաթիման ծնվել է Մեքքայում, երբ դեռ Մուհամմադը և իր հետևորդները դաժան վերաբերմունքի էին արժանանում անհավատների կողմից։ Մի անգամ նա օգնել է հորը, երբ անհավատները շրջապատել էին Մուհամմադին, վերջինիս հորեղբայր և հաստատակամ հեթանոս Աբու Լահաբի դրդմամբ։ 
Ֆաթիման մանուկ հասակում կորցրել է մորը՝ Խադիջային։ Երբ Խադիջան մահացավ, Գաբրիել հրեշտակը երևաց Մուհամմադին՝ Ֆաթիմային մխիթարելու ուղերձով։


== Ամուսնություն ==

Մուհամմադի ուղեկիցներից շատերն են խնդրել Ֆաթիմայիի ձեռքը, ինչպես օրինակ Աբու Բաքրը և Օմար իբն ալ-Խատտաբը Մուհամմադը մերժել է նրանց՝ ասելով, որ սպասում է աստվածային նշանի իր դստեր ճակատագրի համար։
Երբ Մուհամմադի զարմիկը՝ Ալին այցելեց Մուհամմադին, համեստությունը թույլ չտվեց նրան հայտնել Ֆաթիմայի հետ ամուսնանալու իր մտադրության մասին։ Այն բանից հետո, երբ Ալին վերջապես բացահայտեց իր մտադրությունը երրորդ այցի ժամանակ, Մուհամմադն այն հայտնեց Ֆաթիմային, որը պատասխանեց լռությամբ։ Մուհամմադը դա ընդունեց որպես համաձայնություն։ Նա նույնիսկ Ալիին առաջարկեց վաճառել իր վահանը իսլամական մահրի կամ հարսանեկան նվերի համար։ Բողոքներին Մուհամմադն արձագանքում էր հետևյալ կերպ. «Աստված է ինձ հրամայել Ֆաթիմային ամուսնացնել Ալիի հետ»։ Իսկ Ֆաթիմային հավաստիացնում էր, որ կնության է տվել իր ընտանիքից իր համար ամենաթանկ մարդուն։
Նրանց համեստ հարսանիքը տեղի է ունեցել իսլամական օրացույցի առաջին կամ երկրորդ տարում։ Ֆաթիման այդ ժամանակ 9 կամ 19 տարեկան էր, համաձայն համապատասխանաբար շիական և սուննի աղբյուրների։ Ալին 22 տարեկան էր։ Հարկ է նշել, որ վաղ ամուսնությունները գնահատվել են և լայնորեն տարածված էին այդ դարաշրջանի Արաբիայում՝ որպես մաքրությունն և բարոյականությունը խրախուսելու միջոց։ Մուհամմադը կազմակերպեց հարսանեկան արարողությունը, և նրանք արմավով, թուզով, գառով և այլ նվիրատվություններ կատարեցին մադինայացիներին։ Զույգը տեղափոխվեց ապրելու Մադինայում Մուհամմադի կալվածծքներին մոտ գտնվող տանը։ Շիական աղբյուրները հայտնում են, որ Ֆաթիման նվիրաբերել է իր հարսանեկան զգեստը հենց ամուսնության առաջին գիշերը։
Համաձայն Հուսեյն Նասրի՝ նրանց ամուսնությունը մուսուլմանների համար հոգևոր յուրահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ դա Մուհամմադին շրջապատող երկու սուրբ անձանց ամուսնությունն է։ Նրանք միասին ապրել են տասը տարի՝ մինչև Ֆաթիմայի մահը։ Չնայած պոլիգամիան թույլատրված էր իսլամում՝ Ալին Ֆաթիմայի կենդանության օրոք այլ կնոջ հետ չի ամուսնացել։


== Ամուսնական կյանք ==

Ալին և Ֆաթիման ապրել են համեստ կյանքով։ Ինչպես մուսուլմանների մեծամասնությունը՝ իսլամի առաջին տարիներին զույգը նույնպես կրել է ֆինանսական դժվարություններ։ Ալին տարբեր աշխատանքներ էր կատարում, իսկ Ֆաթիման զբաղվում էր տնային գործերով։ Նրանց պարզ կյանքի հիշատակումը կապված է Ֆաթիմայի Թասբիհի հետ, որտեղ հանդիպում ենք «Աստված ամենազոր է», «Փառք Աստծուն» արտահայտությունները։ Հաղորդվում է, որ երբ Ֆաթիման գերծանրաբեռնված էր իր չորս փոքր երեխաների խնամքով և տնային գործերով, Մուհամմադը նրան սովորեցնում է այդ թասբիհը, քանի որ նրանք չէին կարող սպասուհի վարձել։ Նրանց ֆինանսական վիճակը բարելավվեց միայն Խայբարի ճակատամարտից հետո, երբ ավարը բաժանվեց աղքատների միջև։ Ավելի ուշ Ֆաթիման ունեցավ սպասուհի Ֆիդդա անունով, որի հետ կիսում էին տնային գործերը։
Աղբյուրները հավաստիացնում են, որ Ֆաթիման ունեցել է երջանիկ ամուսնական կյանք, որը շարունակվել է մինչև իր մահը՝ իսլամական օրացույցի 11-րդ տարում։ Անդրադառնալով Ֆաթիմայի հետ ամուսնական կյանքին՝ Ալին ասել է. «Երբ ես նայում եմ նրան իմ ողջ տխրությունն ու անհանգստությունը վերանում է»։


=== Մարտի դաշտում ===
Ուհուդի ճակատամարտից հետո Ֆաթիման խնամում էր իր հոր և ամուսնու վերքերը և պարբերաբար այցելում էր ճակատամարտում զոհվածների շիրիմներին՝ աղոթելու նրանց համար։ 
Հետագայում՝ Հուդայբիյայի պայմանագրի ժամանակ, Ֆաթիման հանդես է եկել որպես միջնորդ Աբու Սուֆյան իբն Հարբի և Մուհամմադի միջև։ Ֆաթիման նաև ուղեկցում էր Մուհամմադին Մեքքայի նվաճման ժամանակ։


== Մուհամմադիի մահից հետո ==

Մուհամմադը մահացավ կարճատև հիվանդությունից իսլամական օրացույցի տասնմեկերորդ տարում։ Այդ ժամանակ Ֆաթիման գտնվում էր հոգեկան ծանր վիճակում։ Պահպանվել են մի քանի էլեգիաներ նվիրված Մուհամմադին, որոնք վերագրվում են Ֆաթիմային։ Միևնույն ժամանակ, Ֆաթիման նաև շարունակում էր վիճարկել Աբու Բաքրի իրավահաջորդությունը և պնդում էր, որ Ալին է Մուհամմադի իրավահաջորդը և նշանակվել է Ղադիր Խումմի ժամանակ։ Ֆաթիման մահացել է հորից վեց ամիս անց։ Նրա մահը երիտասարդ տարիքում բուռն վեճերի առարկա է դարձել, և դրանում մեղադրվում են Աբու Բաքրն ու նրա զինակից Օմար իբն ալ-Խատտաբը։ Ֆաթիմայի կոնֆլիկտը Աբու Բաքրի հետ և նրա մահը ներկայացված են ստորև։


=== Ժառանգություն ===

Ֆադակը երկօրյա ճանապարհի հեռավորության վրա, Մադինայից հյուսիս ընկած գյուղ էր։ Հրեական ցեղի հետ կնքած խաղաղության պայմանագրի շրջանակներում Ֆադակի գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կեսը համարվում էր «ֆեյ», այսինքն՝ խաղաղ ճանապարհով ձեռք բերված սեփականություն։ Ղուրանի ուսմունքի համաձայն Ֆադակը պատկանում էր Մուհամմադին։ Ավելի ուշ Մուհամմադը Ֆադակի իր բաժինը նվիրեց իր դստերը՝ Ֆաթիմային։Ֆադակը Ֆաթիմայի խնամակալության տակ էր Մուհամմադի կենդանության օրոք, և նրանից ստացված եկամուտը նպաստում էր բարեգործություններին Մուհամմադի Բանու Հաշիմ ցեղի ներսում, քանի որ նրանց արգելված էր ընդհանուր ողորմություն ստանալ։
Մուհամմադի մահից և իշխանության գալուց հետո Աբու Բաքրը Ֆադակը վերցնում է Ֆաթիմայից։ Աբու Բաքրը դա արեց հիմնվելով այն պնդման վրա, որ Մուհամմադն անձամբ էր իրեն ասել, թե մարգարեները ժառանգություն չեն թողնում, իսկ այն, ինչ նրանք թողնում են, հանրային սեփականություն է, որը պետք է կառավարվի խալիֆայության կողմից։ Մուհամմադն այսպիսով իբր զրկել էր իր ընտանիքին արտոնություններից ։ Աբու Բաքրը եղել է այս հայտարարության միակ վկան, որի մասին նշվում է Մուհամմադի ժառանգության մասին հադիսում։
Մուհամմեդի այրիները հաստատեցին Աբու Բաքրի հայտարարությունը՝ հուսալով Ֆաթիմայից բարձր գնահատվել։ Անգլոամերիկացի գրող Լեսլի Հազլիտոնը վկայում է. «Նույնիսկ Ֆաթիմային ունեզրկելուց հետո, Աբու Բաքրը նպատակադրված էր առատաձեռնորեն ապահովել Մուհամմադի այրիներին և հատկապես դստերը՝ Աիշային։ Վերջինս արժեքավոր ունեցվածք ստացավ Մադինայում, ինչպես նաև Արաբական թերակղզու մյուս շրջանում՝ Բահրեյնում»։
Արձագանքելով այն առարկությանը, որ Ֆադակը, ըստ էության, նվեր է Մուհամմադից՝ Աբու Բաքրը, ըստ հաղորդման, խնդրել է Ֆաթիմային ներկայացնել իր վկաներին։ Որպես իր վկաներ Ֆաթիման առաջարկել է իր ամուսնուն՝ Ալիին և Մուհամմադի տան աղախինին՝ Ումմ Այմանին։ Նրանց ցուցմունքը մերժվեց Աբու Բաքրի կողմից, ով Ֆաթիմայից պահանջեց լրացուցիչ վկայություն բերել։ Ենթադրվում է, որ Ֆաթիման ակնկալում էր, որ իր ազգակցական կապը Մուհամմադի հետ կազդեր իր գործի դրական ընթացքի վրա։
Ֆաթիման, ով Աբու Բաքրի պնդումը կեղծ էր համարում, նույնպես ի նշան բողոքի ելույթ ունեցավ Մարգարեի մզկիթում, որը հայտնի է դարձել որպես Ֆադակի քարոզ։ Իր խոսքում Ֆաթիման կշտամբեց Աբու Բաքրին իր ժառանգության իրավունքը մերժելու համար և մեջբերեց Ղուրանից, որ Սողոմոնը ժառանգել էր իր հորից՝ Դավթից, և որ Զաքարիան աղոթել էր որդու համար, ով ժառանգություն կստանա նրանից և Հակոբի տնից Ֆաթիման այստեղ ընդգծեց յուրաքանչյուր մուսուլմանի՝ իր ծնողներից ժառանգություն ստանալու իրավունքը։


==== Հակասություն ====
Աբու Բաքրի գործողությունները հաճախ դիտվում են որպես քաղաքական քայլ՝ Մուհամմադի ցեղին՝ Բանու Հաշիմին, ֆինանսական ռեսուրսներից, իսկ Ալիին և Ֆաթիմայի Մուհամմադի ազգականների արտոնյալ կարգավիճակից զրկելու համար։ Ըստ Ռ.Ասլանի՝ իր կարճատև կառավարման ընթացքում «Աբու Բաքրը կարծես ամեն ինչ արեց, որպեսզի Ալիին թույլ չտա ումմայում (այսինքն՝ մուսուլմանական համայնքում) երբևէ հեղինակավոր դիրքի հասնել»։Սա մասամբ բացատրվում է Աբու Բաքրի այն համոզմամբ, որ խալիֆայությունը պետք է տարածվի նաև Մուհամմադի տոհմից դուրս, և մասամբ բացատրվում է նաև Աբու Բաքրի և Ալիի միջև անձնական թշնամությամբ։ Միևնույն ժամանակ, Աբու Բաքրը, պահպանելով իրենց կարգավիճակը, կարծես մուսուլմանական համայնքում ազդարարեց, որ իր դուստրը՝ Աիշան, և Մուհամմադի մնացած կանայք վերջինիս իրական ժառանգորդներն են։
Ենթադրվում է, որ Աբու Բաքրի կառավարումն ի սկզբանե հակասում էր Մուհամմադի ընտանիքի արտոնյալ կարգավիճակի պահպանմանը։ Մարգարեի հաջորդների ընտրությունը մի հարց է, որը լուծվում է Ղուրանում աստվածային ընտրությամբ, այլ ոչ թե շուրայով (խորհրդակցությամբ)։ Մասնավորապես, Աստված ընտրում է անցյալի մարգարեների իրավահաջորդներին իրենց ընտանիքից՝ անկախ նրանից, թե այդ իրավահաջորդներն իրենք մարգարեներ կդառնան, թե ոչ։ Եթե Աբու Բաքրը պետք է կիրառեր Ղուրանի ժառանգության կանոնները Բանու Հաշիմի նկատմամբ, ապա ինչո՞ւ նրանք ընդհանրապես չպետք է ժառանգեին Մուհամմադի իշխանությունը։
Ֆադակի բռնագրավումից հետո Ֆաթիմայի և Աբու Բաքրի հարաբերությունները լարված մնացին մինչև իր մահը՝ Ֆադակի քարոզից շատ չանցած։ Կան տեղեկություններ, որ Աբու Բաքրը և նրա օգնական Օմարը այցելել են Ֆաթիմային մահվան մահճում ներողություն խնդրելու համար, ինչը, ըստ գերմանացի իսլամագետ Մադելունգի, կարող է պատճառ համարվել Աբու Բաքրին «քաղաքական մեքենայությունների և դավաճանության մեջ» մեղադրելու համար։ Ինչպես հաղորդում է «ալ-Իմամա վա ալ-Սիյասա» աշխատությունը, այդ այցի ժամանակ Ֆաթիման երկուսին հիշեցրեց Մուհամմադի խոսքերը, որ «Ֆաթիման իմ մի մասն է, և ով զայրացրել է նրան, բարկացրել է ինձ»։ Մահամերձ Ֆաթիման նաև ասաց, որ նրանք իսկապես զայրացրել են իրեն և որ նա շուտով իր բողոքը կտանի Աստծուն և Նրա մարգարեին՝ Մուհամմադին։ Ենթադրվում է, որ Ֆաթիմայի զայրույթը և կշտամբանքները հիմք են հանդիսացել տարբեր պատմությունների հորինման համար Աբու Բաքրի և Օմարի հետ Ֆաթիմայի հաշտեցման մասին։
Նրա խոսքի պերճախոսությունը, երիտասարդ Ֆաթիմայի ակտիվ մասնակցությունը հասարակական կյանքում և արդարության ձգտումն իր ժամանակի նահապետական հասարակության մեջ բարձր են գնահատվել։


== Մահ ==
Ֆաթիման մահացավ հիջայի տասնմեկերորդ թվականին՝ Մուհամմադի մահից վեց ամիս հետո։ Համաձայն շիա և սուննի աղբյուրների, նա այդ ժամանակ համապատասխանաբար 18 կամ 27 տարեկան էր։ Նրա մահվան ճշգրիտ ամսաթիվը անորոշ է սուննի աղբյուրներում, սակայն շիաների մոտ գերակշռող տեսակետն այն է, որ Ֆաթիման մահացել է Ջումադա (հունիս) ամսի երրորդ օրը։
Սուննիների տեսակետն այն է, որ Ֆաթիման մահացել է վշտից՝ Մուհամմադի մահից հետո։ Շիա իսլամը, սակայն, գտնում է, որ Ֆաթիմայի վնասվածքները Օմարի արշավանքի ժամանակ ուղղակիորեն նպաստել են և պատճառ են հանդիսացել նրա մահվան։
Հինգերորդ շիա իմամ՝ Մուհամմադ ալ-Բաքիրի մի հադիսում ասվում է, որ «այն ամենն, ինչ նրան արել են մարդիկ», պատճառ է դարձել, որ Ֆաթիման գամված էր անկողնուն. նա այնքան էր նվաղել, մինչև դարձավ ուրվականի պես։ Հատկանշական է, որ այս հադիսը պարունակում է թաքնված հղում այն վնասվածքներին, որոնք Ֆաթիման ստացել է Օմարի կողմից իր տան վրա ենթադրյալ արշավանքի ժամանակ։
Լավ նկարագրված է մահամերձ Ֆաթիմայի ցանկությունը, որ Աբու Բաքրն ու Օմարը չմասնակցեն նրա թաղմանը։ Նա խնդրել է Ալիին իրեն թաղել գիշերը, որտեղ ներկա են եղել միայն ընտանիքի անդամներն ու մտերիմները։ Ֆաթիմայի վերջին ցանկությունը հակասում է մուսուլմանների՝ թաղման արարողություններին մասնակցելու սովորությանը։ Շիա աղբյուրներում Ֆաթիմայի՝ գաղտնի թաղման ցանկությունը դիտվում է որպես մուսուլմանական համայնքից Մուհամմադի դստեր անջատման նշան, որն ընդհանուր առմամբ չի կարողացել որևէ դեր խաղալ Աբու Բաքրի և Օմարի  դեմ։
Ալին թաղեց Ֆաթիմային գաղտնի և խավարի քողի տակ, որպեսզի կատարի նրա վերջին ցանկությունը։ Նրա հետ էին նրա ընտանիքը և մտերիմ ընկերներից մի քանիսը։ Շիա աղբյուրներում ակնարկներ կան Ալիի և նրանց փոքր երեխաների, այդ թվում՝ Հուսեյնի անսահման ցավի մասին։ Ըստ Հուսեյնին վերագրվող մի հաղորդագրության՝ Ալին լաց է եղել, երբ ավարտում էր իր կնոջ գերեզմանի կառուցումը։ Նա շրջվել է դեպի Մուհամմադի գերեզմանը և ասել.

Ֆաթիմայի թաղման ճշգրիտ վայրը մնում է անհայտ՝ ի տարբերություն վաղ իսլամական այլ գործիչների։ Այնուամենայնիվ, հավանական է, որ Ֆաթիման թաղված է եղել կամ իր տանը՝ հոր գերեզմանից մի քանի ոտնաչափ հեռավորության վրա, կամ էլ Մադինայի ալ-Բաքի գերեզմանատանը։
Վաղ իսլամական կառավարիչների թշնամանքը Մուհամմադի ընտանիքի նկատմամբ, հավանաբար, ստիպել է նրանց հաջորդներին թաքցնել Ֆաթիմայի թաղման իրական վայրը։ Հայտնի է, որ Ալ-Մութավաքքիլը ավերել է Ֆաթիմայի որդու՝ Հուսեյնի սրբավայրը հիջրայի երրորդ դարում։
Վերջերս՝ 1802 թվականին, վահաբականները ջարդեցին Ալիի և Հուսեյնի սրբավայրերը և կոտորեցին հազարավոր ուխտավորների։ Շիա աղբյուրները հայտնում են, որ երբ Օմարն իմանում է Ֆաթիմայի գաղտնի թաղման մասին,  սպառնում է գտնել և դուրս հանել նրա թաղված մարմինը։ Ըստ շիա աղբյուրների, Օմարին այս քայլից հետ է պահում Ալիի նախազգուշացումը. «Աստծված վկա, քանի դեռ ես ողջ եմ և Զուլֆիկարը (Ալիի վահանը) իմ ձեռքերում է, Դուք չեք հասնի նրան, և Դուք ամենից լավ գիտեք,որ պետք է չանեք դա»։ Ենթադրվում է, որ Ֆաթիմայի կորուստն այնքան ծանր էր, որ Ալին առաջին անգամ սպառնաց Օմարին բռնությամբ և զենքով՝ չնայած նրա նախկինում ցուցաբերած զսպվածության։


== Ժառանգներ ==
Ֆաթիման ունեցել է երկու որդի՝ Հասանը և Հուսեյնը և երկու դուստր՝ Զեյնաբը և Ումմ Կուլսումը։ Կասկածներ կան նրա երրորդ որդու՝ Մուհսին իբն Ալիի շուրջ։ Շիաները կարծում են, որ Մուհսինը մահացել է վիժումից հետո, երբ Օմարը ներխուժել է Ֆաթիմայի տուն, մինչդեռ սուննիները պնդում են, որ Մուհսինը մահացել է մանկության տարիներին այլ պատճառներից։ Ֆաթիմայի միջոցով և շնորհիվ է, որ Մուհամմադի սերունդները տարածվել են ողջ իսլամական աշխարհում։ Ֆաթիմայի հետնորդներին տրվում են սայիդ (նշանակում է տեր կամ սըր) կամ շերիֆ (նշանակում է ազնիվ) պատվավոր տիտղոսներ։ Նրանք հարգված են և՛ սուննիների և՛ շիաների կողմից։


== Հադիսում ==
Քանի որ Մուհամմադի անսխալականության գաղափարը տարածված է տարբեր մուսուլմանական աղանդների մեջ, նրա խոսքերն ու գործերը կարող են պատուհան դառնալ Ֆաթիմայի կերպարի բացահայտման համար։
Մուհամմադի խոստովանությամբ Ֆաթիման իր համար ամենաթանկ մարդն էր և «իր մի մասնիկը»։ Մուհամմադը Ֆաթիմային համարում էր բոլոր ժամանակների նշանավոր կինը և ուղղակիորեն կապում էր Ֆաթիմայի զայրույթն ու համակրանքը Աստծո զայրույթի և հավանության հետ։ Ամեն անգամ, երբ Ֆաթիման գալիս էր, Մուհամմադը կանգնում էր, ողջունում նրան և խնդրում, որ նստի իր կողքին։ Մադինայից հեռանալիս Ֆաթիման վերջին մարդն էր, ում Մուհամմադը հրաժեշտ տվեց. նա առաջինն էր նաև, որ այցելեց նրան վերադառնալու ժամանակ։
Նա բնավորությամբ նման է եղել Մուհամմադին։ Մուհամմադը հավատում էր, որ Ֆաթիման առաջին մարդն էր, ով մտավ Դրախտ, ինչպես Մարիամի դեպքում էր։ Նա բարեխոս միջնորդ էր բոլոր նրանց համար, ովքեր հարգում էին իրեն և իր սերունդներին։


== Ժամանակակից մշակույթում ==

Թեև Ֆաթիման հաճախ հարգվում է որպես մուսուլման կանանց գերագույն արխետիպ, նա նաև ժամանակակից մշակույթում և աշխարհում ճանաչում է ձեռք բերել որպես ազատասեր կնոջ և ճնշվածների պաշտպանի խորհրդանիշ։ Փիլիսոփա Ալի Շարիաթին իր գրքում ներկայացնում է Ֆաթիմային որպես «պատասխանատու, մարտնչող կնոջ խորհրդանիշ, երբ առերեսվում էր իր ժամանակի բարքերին և հասարակության ճակատագրին»։ Ֆաթիման նաև բոլոր մուսուլմանների, մասնավորապես, շիաների կողմից հարգվում է իր կարեկցանքի, առատաձեռնության և տառապանքների համար։
Առաջին գեղարվեստական ֆիլմը, որն անդրադառնում է Ֆաթիմայի կյանքին իսլամի մարգարե Մուհամմադի ժամանակաշրջանում և դրանից հետո, կոչվում է «Երկնքի տիկինը»։ Թողարկվել է 2020 թվականին Միացյալ Թագավորության կողմից։ Ֆիլմի պրեմիերան ԱՄՆ-ում տեղի է ունեցել 2021 թվականի դեկտեմբերի 10-ին։


=== Մայրերի օրն Իրանում ===
Իրանցիները նշում են Ֆաթիմայի ծննդյան տարեդարձը Ջումադա ալ-Թանիի ամսվա 20-ին՝ որպես Մայրության օր։  Այս օրը «Օ՛, Ֆաթիմա» գրությամբ պաստառներ են ցուցադրվում կառավարական շենքերի, մասնավոր շենքերի, փողոցների և մեքենաների պատուհանների վրա։ Գրիգորյան տոմարով այս ամսաթիվը փոխվում է ամեն տարի։


== Տես նաև ==
Ֆաթիմայի գիրք
Մուհամմադի երեխաներ
Խամսա, ամուլետի տեսակ, ընդունված է նաև անվանել Ֆաթիմայի ձեռք՝ ի պատիվ Մուհամմադ մարգարեի դուստր Ֆաթիմայի
Բայթ ալ-Ահզան


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Abbas Hassan (2021)։ The prophet's heir: The life of Ali ibn Abi Talib։ Yale University Press։ ISBN 9780300252057 
Madelung Wilferd (1997)։ The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate։ Cambridge University Press։ ISBN 0-521-64696-0 
Khetia Vinay (2013)։ Fatima as a motif of contention and suffering in Islamic sources (Thesis)։ Concordia University 
Aslan Reza (2011)։ No god but God: The origins, evolution, and future of Islam։ Random House։ ISBN 9780812982442 
Ernst Carl (2003)։ Following Muhammad: Rethinking Islam in the contemporary world։ Chapel Hill: University of North Carolina Press։ ISBN 9780807875803 
Rogerson Barnaby (2006)։ The heirs of the prophet Muhammad: And the roots of the Sunni-Shia schism։ Abacus։ ISBN 9780349117577 
Hazleton Lesley (2009)։ After the prophet: The epic story of the Shia-Sunni split in Islam։ Knopf Doubleday Publishing Group։ ISBN 9780385532099 
Fitzpatrick Coeli, Walker Adam Hani (2014)։ Muhammad in history, thought, and culture: An encyclopaedia of the Prophet of God։ ABC-CLIO։ ISBN 9781610691772 
Muir William (1891)։ The caliphate: Its rise, decline, and fall: From original sources։ Religious Tract Society 
Vaglieri Veccia (2021)։ «Fatima»։ Encyclopaedia of Islam (Second ed.)։ Brill Reference Online 
Bodley R.V.C. (1946)։ The messenger; the life of Mohammed։ Doubleday & Company, inc. 
Ruffle Karen (2012)։ «May Fatimah gather our tears: The mystical and intercessory powers of Fatimah Al-Zahra in Indo-Persian, Shii devotional literature and performance»։ Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East 30 (3): 386–397։ doi:10.1215/1089201X-2010-021 
Nasr Seyyed Hossein, Afsaruddin Asma (2021)։ «Ali»։ Encyclopædia Britannica 
Günther Sebastian (2005)։ Ideas, images, and methods of portrayal: Insights into classical Arabic literature and Islam։ Brill։ ISBN 9789004143258 
Sajjadi Sadeq (2021)։ «Fadak»։ Encyclopaedia Islamica։ Brill Reference Online 
The Editors of Encyclopaedia, ed. (2021)։ «Fatimah»։ Encyclopedia Britannica 
Meri Josef W. (2006)։ Medieval Islamic civilization: An encyclopedia։ Routledge։ ISBN 978-0415966900 
Jafri S.H.M (1979)։ Origins and early development of Shia Islam։ London: Longman 
Bowering Gerhard, ed. (2013)։ «Ali b. Abi Talib»։ The Princeton encyclopedia of Islamic political thought։ Princeton University Press։ ISBN 9780691134840 
Ruffle Karen (2011)։ «May you learn from their model: The exemplary father-daughter relationship of Mohammad and Fatima in South Asian Shiʿism»։ Journal of Persianate Studies 4: 12–29։ doi:10.1163/187471611X568267։ Արխիվացված է օրիգինալից 2021-10-30-ին։ Վերցված է 2022-02-06 
Momen Moojan (1985)։ An introduction to Shi'i Islam։ Yale University Press։ ISBN 9780853982005 
Kelen Betty (1975)։ Muhammad: The messenger of God։ T. Nelson։ ISBN 9780929093123 
de-Gaia Susan (2018)։ Encyclopedia of women in world religions։ ABC-CLIO։ ISBN 9781440848506 
McAuliffe Jane Dammen, ed. (2002)։ «Fatima»։ Encyclopaedia of the Quran 2։ ISBN 978-90-04-11465-4 
Ahmed Shahab (1998)։ «Ibn Taymiyyah and the Satanic Verses»։ Studia Islamica 87 (87): 67–124։ JSTOR 1595926։ doi:10.2307/1595926 
Nashat Guity (1983)։ Women and revolution in Iran։ Westview Press։ ISBN 9780865319318 
Glassé Cyril (2001)։ The new encyclopedia of Islam։ AltaMira Press։ ISBN 9780759101890 
Hazleton Lesley (2013)։ The first Muslim: The story of Muhammad։ Atlantic Books Ltd։ ISBN 9781782392316 
Campo Juan Eduardo, ed. (2009)։ «Ahl al-Bayt»։ Encyclopedia Of Islam։ Infobase Publishing։ ISBN 9781438126968 
Mavani Hamid (2013)։ Religious authority and political thought in Twelver Shi'ism: From Ali to post-Khomeini։ Routledge։ ISBN 9780415624404 
Ayoub Mahmoud M. (2011)։ Redemptive suffering in Islam: A study of the devotional aspects of Ashura in Twelver Shi'ism։ Walter de Gruyter։ ISBN 9783110803310 


== Լրացուցիչ ընթերցանություն ==


=== Գրքեր և ամսագրեր ===
«Fāṭimah, daughter of the Prophet Moḥammad»։ Encyclopædia Iranica։ Center for Iranian Studies, Columbia University։ March 1997։ ISBN 1-56859-050-4 
Morrow John Andrew (11 November 2013)։ Islamic Images and Ideas: Essays on Sacred Symbolism։ McFarland։ ISBN 978-0-7864-5848-6 
Chittick William C. (1981)։ A Shi'ite Anthology։ SUNY Press։ ISBN 978-0-87395-510-2 
Ordoni Abu Muhammad (2012)։ Fatima (S.A.) The Gracious։ Ansariyan Publications 
Armstrong, Karen (1993)։ Muhammad: A Biography of the Prophet։ San Francisco: Harper։ ISBN 0-06-250886-5 
Ashraf Shahid (2005)։ Encyclopedia of Holy Prophet and Companions։ Anmol Publications PVT. LTD.։ ISBN 81-261-1940-3 
Ayoud Mahmoud (1978)։ Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of (Ashura) in Twelver Shi'Ism 
Buehler, Arthur, Fatima, in Muhammad in History, Thought, and Culture։ An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. 1610691776
Esposito John (1990)։ Oxford History of Islam։ Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-510799-9  
Esposito John (1998)։ Islam: The Straight Path (3rd ed.)։ Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-511234-4 
Ghadanfar Mahmood Ahmad (2009)։ Great Women of Islam։ Darussalam։ ISBN 978-9960-897-27-1 
Tahir-ul-Qadri Muhammad (2006)։ Virtues of Sayyedah Fatimah։ Minhaj-ul-Quran Publications։ ISBN 969-32-0225-2 


=== Շիական աղբյուրներ ===
The Life of Fatimah  Archived 27 March 2013 at the Wayback Machine.
Fatimah al-Ma`sumah (as): a role model for men and women  by Mohammad Hussein Fadlallah
The world’s most outstanding Lady: Fatima az-Zahra’  by Naser Makarem Shirazi
Fatima is Fatima by Ali Shariati
Fatima (S.A) The Gracious by Abu Muhammad Ordoni
Behar al-Anwar, Volume 43 Archived 2021-11-06 at the Wayback Machine. Bihar al-Anwar (Oceans of Light) a compendium of Ahadith by Muhammad Baqir Majlisi, (1110 AH/1698 AD) Translated to English by Muhammad Sarwar, (Muhammad Shaykh Sarwar), Publication 2015
"Fatima's life", a chapter from Muntahi al-Amal, by Abbas Qomi
Nahim Hassan A. (28 August 2012)։ The Division After Prophet Muhammad։ Xlibris Corporation։ ISBN 978-1-4771-4800-6 
Fadlullah Sayyid Muhammad Husayn։ Fatimah al-Ma'sumah (as): a role model for men and women։ London: Al-Bakir Cultural & Social Centre 
Ordoni Abu Muhammad, Muhammad Kazim Qazwini (1992)։ Fatima the Gracious։ Ansariyan Publications։ ASIN B000BWQ7N6 
Parsa Forough (فروغ پارسا) (2006)։ «Fatima Zahra Salaamullah Alayha in the works of Orientalists" (فاطمهٔ زهرا سلام‌الله علیها در آثار خاورشناسان)»։ Nashr-e Dānesh 22 (1)։ 0259-9090  (պարսկերեն)


=== Սուննի աղբյուրներ ===
Al-Bukhari Muhammad։ Sahih al-Bukhari, Book 4, 5, 8 
Al-Tabari Muhammad ibn Yarir (1998)։ The History of al-Tabari Vol. 39: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors: al-Tabari's Supplement to His History։ ISBN 9780791428207 
Ibn Hisham Abdul Malik (1955)։ Al-Seerah Al-Nabaweyah (السيرة النبوية – Biography of the Prophet)։ Mustafa Al Babi Al Halabi (Egypt)  (արաբերեն)


== Արտաքին հղումներ ==

The Life of Fatimah Az-Zahra'
The Virtues of Fatimah (sa)