Ջեյն Գուդոլլ

Տիկին Ջեյն Մորրիս Գուդոլլ  (ի ծնե՝ Վալերիե Ջեյն Մորրիս-Գուդոլլ, ապրիլի 3, 1934(1934-04-03)[…], Համփսթեդ, Քամդեն, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն), նախկինում՝ բարոնուհի Ջեյն Վան Լևիցկ-Գուդոլլ), բրիտանացի պրիմատոլոգ և մարդաբան։ Որպես շիմպանզեների աշխարհի առաջատար մասնագետ՝ Գուդոլլը հայտնի է իր 55 տարի շարունակ կատարած ուսումնասիրություններով, որոնք վերաբերում էին շիմպազեների սոցիալական և ընտանեկան փոխհարաբերություններին։ Իր ուսումնասիրությունները սկսել է 1960 թվականին, երբ ուղևորվել է Տանզանիայի Գոմբե Սթրիմ ազգային պարկ։ Նա Ջեյն Գուդոլի ինստիտուտի և «Roots & Shoots» ծրագրի հիմնադիրն է, և հայտնի էր իր կենդանիների կենսաապահովման և պահպանության հարցերով գործունեությամբ։ 1996 թվականին հիմնադրված «Ոչ մարդկային իրավունք» ծրագրի խորհրդի անդամ է ։ 2002 թվականի ապրիլին նրան անվանել են ՄԱԿ-ի խաղաղության դեսպանորդ։


== Վաղ տարիներ ==
Վալերի Ջեյն Մորրիս Գուդոլլը ծնվել է 1934 թվականին Լոնդոնում՝ բիզնեսմեն Մորթիմեր Հերբերթ Մորրիս Գուդուլի և վիպասան Մարգարեթ Միֆանվե Յոզեֆի ընտանիքում (վերջինս գրում էր Վաննե Մորրիս-Գուդոլլ գրական կեղծանվանբ)։
Մանկության տարիներին Գուդոլլի հայրը նրան տալիս է Յուբիլե անունով մի խաղալիք շիմպանզե։ Խաղալիքի հանդեպ իր սերը դեռ վաղ տարիքում հիմք դրեց կենդանիների հանդեպ սիրուն։ Այսօր Յուբիլեն գտնվում է Լոնդոնի Գուդոլլի շքապահարանում։ «Մորս ընկերները սարսափում էին այս խաղալիքից՝ մտածելով, որ դա ինձ վախեցնում է և ինձ մղում է մղձավանջների»։
Գուդոլլն ունի մի քույր՝ Ջուդիթը, ով ծնվել է քրոջ ծննդյան նույն օրը։ Երկու քույրերի տարիքային տարբերությունը 4 տարի է։


== Աֆրիկա ==
Գուդոլլը միշտ հետաքրքրված է եղել կենդանիներով և Աֆրիկայով, որը նրան 1957 թվականին բերեց Քենիա՝ իր ընկերոջ ֆերմա։ Այստեղից նա քարտուղարի աշխատանք է ձեռք բերում և իր ընկերոջ խորհրդով զանգահարում է Լուիս Լիքին, ով քենիացի նշանավոր հնէաբան ու պրիմատոլոգ էր։ Լիքին հավատում էր, որ գոյություն ունեցող հսկա կապիկների ուսումնասիրությունը կարող է վաղ հոմիդների (վաղ մարդու) վարքագիծի վերաբերյալ ցուցումներ հանդիսանար և փնտրում էր շիմպանզեների հետազոտող, չնայած այդ գաղափարով նա ոչ մեկի հետ չէր կիսվում։ Փոխարենը նա առաջարկեց Գուդոլլին որպես քարտուղար աշխատել իր մոտ (հարցազրույցներից մեկի ժամանակ Գուդոլլը խոստովանել է, որ այն իրականում աշխատանք համարել չի կարելի, քանի որ նա զբաղվում էր իր սիրած գործով և չէր վարձատրվում դրա համար)։ Նրա կնոջից՝ Մարի Լևիցկից հավանություն ստանալուց հետո, Լուիսը Գուդոլլին ուղարում է Տանզանիայում գտնվող Օլդուվայ կիրճ, որտեղ տեղեկացնում է իր պլանների մասին։
1958 թվականին Լիքին Գուդոլլին ուղարկում է Լոնդոն՝ Օսման Հիլլի և Ջոն Լեպիերի հետ պրիմատների վարքագիծն ու անատոմիան ուսումնասիրելու համար։ Լիքին միջոցներ էր հավաքում, և 1960 թվականի հուլիսի 14-ին Գուդոլլը ուղևորվել է Գոմբե Սթրիմ ազգային պարկ, դառնալով առաջին «Տրիմատը» («Տրիմատներ»-ը հաճախ անվանում են նաև Լիքիի հրեշտակներ։ Նրանք երեք կանայք են՝ Ջեյն Գուդոլլը, Դին Ֆոսսին և Բիրուտե Գալդիկասը, ովքեր զբաղվել են պրիմատների ուսումնասիրությամբ)։ Հետազոտությունների ժամանակ Գուդոլլի հետ էր նաև իր մայրը (անվտանգության նկատառումներից ելնելով, որը պահանջել էր Դեյվիդ Անսթեյը)։ Այդ ժամանակ Տանզանիան «Տանգանիկա» էր կոչվում և Բրիտանիայի պրոտեկտորատ էր։
Լիքին 1962 թվականին Գուդոլլին ուղարկում է Քեմբրիջի համալսարան՝ հոգալով ֆինանսական ծախսերը։ Նա գնում է Նյուհեմ քոլեջ, որտեղից էլ ստանում է էթոլոգիայի դոկտորի աստիճան։ Նա դարձավ ութերորդ մարդը, ում թույլ են տվել սովորել դոկտորի աստիճանի համար՝ չունենալով գիտությունների բակալավրի աստիճան։ Նրա թեզը ավարտին է հասցվել 1965 թվականին, դասախոսը Ռոբերտ Հինդն էր։ Թեզի վերնագիրն էր՝ «Ազատ ապրող շիմպանզեների վարքագիծը», որտեղ մանրամասնել է Գոմբե արգելոցում իր առաջին հինգ տարվա ուսումնասիրությունները։


== Անձնական կյանք ==
Գուդոլլը երկու անգամ է ամուսնացել։ 1964 թվականի մարտի 28-ին նա ամուսնացել է հոլանդացի ազնվական, վայրի բնության լուսանկարիչ բարոն Հուգո վան Լևիցկի հետ՝ Լոնդոնում գտնվող Չելսիի հին եկեղեցում։ Ամուսնության ժամանակ նա հայտնի է դարձել բարոնուհի Ջեյն Վան Լևիցկի-Գուդոլլ անվանմբ։ Զույգը ունի մի որդի՝ Հյուգո Էրիկ Լուիսը (ծնվ. 1967)․ նրանք ամուսնալուծվել են 1974 թվականին։ Մեկ տարի անց Ջեյնն ամուսնացել է Դերեք Բրյասեսոնի հետ (ով Տանզանիայի խորհրդարանի անդամ է և այդ երկրի ազգային պարկերի տնօրենը)։ Վերջինս մահացել է 1980 թվականի հոկտեմբերին քաղցկեղից։ Տանզանիայի կառավարությունում երկրի ազգային պարկերի համակարգի ղեկավարի տաշտոնը կրելը օգնել է իր կնոջը՝ Գուդոլլին իր հետազոտական նախագիծի հարցերում։
Գուֆոլլը մեծ հետաքրքրություն է տածել Բիգֆութների նկատմամբ։
Երբ նրան 2010 թվականի սեպտեմբերին հարցրել են՝ արդյոք նա հավատում է Աստծուն, նա ասել է․ 


== Գործունեություն ==


=== Հետազոտությունները Գոմբե Սթրիմ ազգային պարկում ===

Գուդոլլը հայտնի է շիմպանզեների սոցիալական և ընտանեկան կյանքի ուսումնասիրություններում։ Նա սկսել է ուսումնասիրել Կասակելա շիմպանզեների համայնքը 1960 թվականին՝ Տանզանիայի Գոմբե Սթրիմ ազգային պարկում։ Համալսարանական կրթություն չունենալով Գուդոլլը դիտարկում էր շիմպազեների վարքագիծը։ Կապիկներին համարակալելու փոխարեն նա նրանց անունները էր տալիս, օրինակ՝ Ֆիֆի և Դեյվիդ Գրեյբորոդ, և դիտարկում էր, որ նրանք ունեն ունիկալ և եզակի անհատականություններ։ Նա նկատեց, որ «միայն մարդը չէ, ով ունի անհատականություն, ռացիոնալ մտածելակերպ և զգացմունքներ՝ ուրախության և վշտի նման»։ Նա շիմպանզեների մոտ նկատեց նաև այնպիսի վարքագիծ, որը վերաբերում է «մարդկային» գործունեությանը, ինչպիսիք են՝ գրկելը, համբուրելը, մեջքին ձեռքով շոյելը, անգամ խուտուտը։ Գուդոլլը պնդում էր, որ այս ժեստերը վկայում են այն մասին, որ «մերձավոր, աջակցող, սիրողական հարաբերությունները, որոնք զարգանում են ընտանիքի անդամների և համայնքի ներսում գտնվող այլ անհատների միջև, կարող են մնալ ողջ կյանքի ընթացքում ավելի քան 50 տարի»։ Այս բացահայտումները ցույց են տալիս գեներից բացի շիմպանզեների և մարդկանց նմանությունները, որոնք կարելի է տեսնել զգացմունքների, բանականության, ընտանեկան և սոցիալական հարաբերությունները դիտարկելով։
Գուդոլլի Գոմբե Սթրիմում անցկացրած հետազոտությունները գիտական համայնքում հայտնի են մինչև օրս երկու մեծ մարտահրավերների համար, այն է՝ միայն մարդիկ կարող են կառուցել և գործիքներ օգտագործել, և որ շիմպանզեները բուսակերներ էին։ Հետևելով մի շիմանզեի տերմիտների թմբում սնվելուն, նա նկատեց, որ նրանք խոտը օգտագործում են որպես գործիք, այն մտցնում են տերմիտների թմբի անցքի մեջ, ապա խոտի վրա հավաքված տերմիտներին ուտում են։ Շիմպանզեները օգտագործում են նաև ծառի ճյուղերը, և դրանք ավելի էֆֆեկտիվ օգտագործելու համար հեռացնում են դրանից տերևները, որը գործիքարտադրության մեջ կարելի է վաղ շրջան համարել։ Մարդիկ երկար ժամանակ տարբերվում են կենդանիների մնացած թագավորություններից «Մարդ ինստրումենտալիստ» լինելու շնորհիվ։ Գուդոլլի հեղափոխական բացահայտումներին ի պատասխան Լուիս Լիքին գրել է․ 

Խաղաղ և ջերմ հարաբերություններից բացի, որը նա ուսումնասիրել էր, Գուդոլլը Գոմբե Սթրիմում նաև նկատեց շիմպանզեների կողմից դրսևորվող ագրեսիվ վարքագիծ։ Նա նաև հայտնաբերեց, որ շիմպանզեները պարբերաբար կարող են որսալ և ուտել ավելի փոքր պրիմատների, ինչպսիք են կոլոբուսները։ Գուդոլլը հետևում էր՝ ինչպես են շիմպանզեների որսորդ խմբերը բոլոր հնարավոր կողմերիից շրջափակում կոլոբուսներին ծառերի սաղարթների վրա, ապա մի շիմպանզե հասնում ու սպանում է կոլոբուսին։ Ապա մյուսները իրենց բաժինն էին վերցնում որսից, կիսվում մյուս անդամների հետ՝ ի պատասխան նրանց խնդրանքներին։ Գոմբեի շիմպանզեները տարեկան սպանում և ուտում են պարկի կոլոբուսների մեկ երրորդին։ Սա ինքնին կարևոր գիտական հայտանգործություն էր, որը մարտահրավեր էր նետում շինպանզեների դիետայի և վարքագծի մինչև այդ եղած ըմբռնումներին։
Բայց գուցե առավել զարմանալի և միևնույն ժամանակ վտանգավոր էր ագրեսիայի և բռնության հակումը շիմպանզեների խմբերի միջև։ Գուդոլլը նկատեց, որ դոմինանտող էգերը դիտավորյալ սպանում են խմբի մյուս էգերին՝ որպեսզի պահպանեն իրենց իշխանությունը՝ երբեմն անգամ հասնելով կանիբալիզմի։ Այս բացահայտման մասին Գուդոլլն ասել է․ 

Նա 1974-1978 թվականների Գոմբեի Շիմպանզեների պատերազմը (հայտնի է նաև «Չորս տարվա պատերազմ» անվանումով) նկարագրել է իր «Through a Window: My Thirty Years with the Chimpanz» հուշագրության մեջ։ Նրա բացահայտումները հեղափոխեցին շիմպանզեի վարքագծի վերաբրյալ ժամանակակից գիտելիքները և ապացուցեցին նաև  մարդկանց և շիմպանզեների միջև սոցիալական նմանությունների առկայությունը, չնայած շատ ավելի մութ կերպով։
Գուդոլլը ավանդական սովորույթից հեռացել է՝ իր ուսումնասիրվող պրիմատներին համարակալելու փոխարեն անուններ տալով։ Նրան այլ հետազոտողներից առանձնացնում էր այն, որ զարգացնելով շիմպանզեների հետ սերտ փոխհարաբերություններ, նա մինչև այսօր միակ մարդն է, որը երբևէ ընդունվել էր շիմպանզեների հասարակության կողմից։ Նա շիմպանզեների խմբի ամենաերիտասարդ անդամն էր՝ 22 ամիս ժամանակահատվածով։ Գոմբեում գտնվելու ժամանակ Գուդոլլը անվանել հետևյալներին․

Դեյվիդ Գրեյբերդ, մոխրադունչ արու
Գոլայեթ, Դեյվիդ Գրեյբերդի ընկերը, ի սկզբանե ալֆա արու, ով իր անունը ստացել է իր քաջության շնորհիվ,
Մայք, ով իր խորամանկության և իմպրովիզացիայի շնորհիվ Գոլայեթին տարհանել է,
Համֆրեյ, հսկա, ուժեղ արու,
Ջիջի, հսկա, սերունդ չտվող էգ,
Պարոն ՄաքԳրեգոր, ռազմատենչ ծեր արու,
Ֆլո, մայր, բարձրաստիճան կին, ուռուցիկ քթով և պատռված ականջներով։ Նրա զավակներն են՝ Ֆիգանը, Ֆաբենը, Ֆրեուդը, Ֆիֆին ու Ֆլինթը
Ֆրոդո, Ֆիֆիի երկրորդ ամենամեծ զավակը, ագրեսիվ արու, որը հաճախ էր հարձակվում Ջեյնի վրա, և արդյունքում ստիպեց նրան (Ջեյնին) լքել խումբը, երբ նա դարձավ ալֆա արու։


=== Ջեյն Գուդոլլ ինստիտուտ ===

1977 թվականին Գուդոլլը հիմնադրում է Ջեյն Գուդոլլ Ինստիտուտը (ՋԳԻ), որն աջակցում է Գոմբեում հետազոտություններ անկացնելուն, և նա շիմպանզեների պաշտպանության և նրանց բնակավայրերի հարցրով գլոբալ առաջնորդ է։ Ամբողջ աշխարհում տասնինը գրասենյակներով ՋԳԻ-ն լայնորեն ճանաչված է իր Աֆրիկայում համայնքային կենտրոնի պահպանման և զարգացման ծրագրերով։ Դրա համաշխարհային երիտասարդական ծրագիրը՝ «Roots & Shoots»-ը, սկսել է իր գործունեությունը 1991 թվականին, երբ տեղացի 16 պատանիներ հանդիպում են ունեցել Գուդոլլի հետ Տանզանիայի Դար ես Սալաամ քաղաքում։ Նրանք պատրաստ էին քննարկել մի շարք խնդիրներ, որոնց նրանց անհանգստացնում էին։ Կազմակերպությունն այժմ ավելի քան 100 երկրներում ունի ավելի քան 10,000 խմբեր։

1990-ականների կեսերին Դար ես Սալաամում գտնվող Ջեյնի տանը գրված ձեռագիր գրառումները, լուսանկարները և տվյալները հավաքագրվել են և Մինեսոտայի համալսարանում ստեղծվել է Ջեյն Գուդոլի անվան Պրիմատների ուսումնասիրության ինստիտուտ։ Ներկայումս Ջեյն Գուդոլլի բոլոր բնօրինակ արխիվները գտնվում են այնտեղ և թվայնացված են, վերլու]ված են և տեղադրված են առցանց տվյալների բազայում։ 2011 թվականի մարտի 17-ին Դյուքի համալսարանի պատվիրակ Կարլ Բեյթսը հայտարարել է, որ արխիվները կտեղափոխվեն Դյուք՝ Էյն Փյուսիի աջակցությամբ, ով Դյուքի համալսարանի էվոլյուցիոն մարդաբանության ամբիոնի նախագահն էր։ Փյուսին, որը Մինեսոտայում ղեկավարել է արխիվները և Տանզանիայում աշխատել է Գուդոլլի հետ, Դյուքում աշխատել է մեկ տարի։
Այսօր Գուդոլլը իր գրեթե ամբողջ ժամանակը նվիրում է շիմպանզեների և շրջակա միջավայրի շահերի պաշտպանությանը` տարեկան ճանապարհորդելով մոտ 300 օր։ Գուդոլլը նաև Աֆրիկայից դուրս աշխարհի ամենամեծ շիմպանզեների արգելոցի (Ֆլորիդա) խորհրդի անդամ է։


== Ծանոթագրություններ ==