Համո Բեկնազարյան

Համո (Համբարձում) Իվանի Բեկնազարյան (Բեկնազարով) (մայիսի 31, 1892(1892-05-31), Երևան, Ռուսական կայսրություն - ապրիլի 27, 1965(1965-04-27), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), հայ նշանավոր կինոռեժիսոր, սցենարիստ, կինոդերասան։ «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի հիմնադիր։ ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1935)։ 1914 թվականից նկարահանվել է կինոյում՝ հանդես գալով ավելի քան 70 ֆիլմերում։ Դասվել է ռուսական համր կինոյի աստղերի շարքը։
Կինոօպերատոր Գարուշ Բեկնազարյանի եղբայրն է։


== Կենսագրություն ==
Համո Բեկնազարյանը ծնվել է 1892 թվականի մայիսի 19 ին։ Սովորել է Երևանի, ապա՝ Տաշքենդի գիմնազիաներում, 1918 թվականին ավարտել է Մոսկվայի առևտրի ինստիտուտը։ Երիտասարդ տարիներին եղել է պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտիկ։ Մարոնի կեղծանունով ելույթներ է ունեցել կրկեսում, մասնակցել միջազգային մրցումների։
1915 թվականից Համո Բեկ կեղծանունով նկարահանվել է Յարոսլավլի, Մոսկվայի կինոստուդիաներում։ Խաղացել է շուրջ 100 դեր։ 1921 թվականից եղել է Վրաստանի  լուսժողկոմատի կինոբաժանմունքի վարիչ, ապա՝ կինոստուդիայի տնօրեն և գեղարվեստական ղեկավար, որտեղ նկարահանել է «Կորսված գանձեր» (1924), «Նաթելլա» (1925) կինոնկարները, որոնք աչքի են ընկնում դինամիկ մոնտաժով, արևելյան էկզոտիկ երանգավորումով։

1925 թվականին հրավիրվել է Երևան Դանիել Դզնունու կողմից և ձեռնամուխ եղել հայկական կինոյի ստեղծմանը։ Նույն թվականին Բեկնազարյանը նկարահանել է «Նամուս» գեղարվեստական ֆիլմը, 1926 թվականին՝ հայկական առաջին կինոկատակերգությունը՝ «Շոր և Շորշորը»։ Կինոյի համր շրջանի լավագույն գործերից են նաև նրա «Զարե» (1926 թ.), «Խասփուշ» (1927 թ.), «Տունը հրաբխի վրա» (1928 թ.) և այլ կինոնկարներ, որոնք խոշոր ներդրում են կինոարվեստի պատմության մեջ։
Բեկնազարյանը, համադրելով հայ դերասանական դպրոցի և գրականության բնորոշ առանձնահատկությունները, սկզբնավորել է կինեմատոգրաֆիայի ազգային ոճը։ Այդ սկզբունքը կինոռեժիսորը զարգացրել է իր հնչուն կինոնկարներում. դրանցից առաջինը «Պեպո» (1935 թ.) ֆիլմն էր, որը թեմայի խորությամբ, վառ արտահայտչականությամբ և կինոպատումի հզոր ոճով երևույթ էր նաև համաշխարհային կինոարվեստում։ Նրա «Զանգեզուր» (1938 թ.), «Դավիթ Բեկ» (1944 թ.) ֆիլմերը նվիրված են հայ ժողովրդի պատմությանը։
Բեկնազարյանը նկարահանել է նաև փաստավավերագրական ֆիլմեր՝ «Երկրաշարժ Լենինականում» (1926 թ.), «Երկիր Նաիրի» (1930 թ.) և այլն։ «Երկրորդ քարավան» ֆիլմը, որն ամենայն հավանականությամբ դառնալու էր նրա կարիերայի ամենահաջողված ֆիլմը, մնում է անավարտ, քանի որ նկարահանումները կեսից արգելվում են, իսկ նախագիծը՝ փակվում։ Բեկնազարյանը խոր ցավով և կսկիծով լքում է «Հայֆիլմ» կինոստուդիան ու Հայաստանը և սկսում է ֆիլմեր նկարահանել միջինասիական հանրապետություններում (Ադրբեջանում՝ «Սաբուհի», 1941 թվական, Ուզբեկստանում՝ «Բնակարանամուտի խնջույք», 1954 թվական, Տաջիկստանում՝ «Նասրեդդինը Խոջենթում», 1959 թվական, կինոռեժիսոր Էրազմ Քարամյանի հետ)։
Համո Բեկնազարյանը մահացել է 1965 թվականի ապրիլի 27-ին։ Թաղված է Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը՝ կնոջ՝ Սոֆյա Վոլխովսկայա-Բեկ-Նազարովայի շիրիմի մոտ։
Նա իր ազգային ինքնատիպ արվեստով մեծապես նպաստել է հայ կինոյի զարգացմանը։
Բեկնազարյանի կյանքին և ստեղծագործությանն անդրադարձել են հայ և օտարազգի բազմաթիվ կինոգետներ։
Բեկնազարյանը հեղինակ է «Հուշեր դերասանի և կինոռեժիսորի» (1965 թվական՝ ռուսերեն, 1968 թվական՝ հայերեն) գրքի։
Բեկնազարյանի անունով է կոչվել Հայֆիլմ կինոստուդիան։

2017 թվականի հուլիսի 13-ին շրջանառության մեջ է դրվել նամականիշ՝ նվիրված «Մեծանուն հայեր. Համո Բեկնազարյանի ծննդյան 125-ամյակը» թեմային։


== Ֆիլմագրություն ==


=== Ռեժիսորական աշխատանքներ ===
1923 - Անարգանքի սյան մոտ (սցեն., ռեժ.)
1924 - Կորսված գանձեր (սցեն., ռեժ.)
1925 - Նամուս (սցեն., ռեժ.)
1926 - Նաթելլա (սցեն. Շ.Շիշմարևի հետ, ռեժ.)
1926 - Շոր և Շորշոր (սցեն., ռեժ.)
1926 - Զարե (սցեն., ռեժ.)
1926 - Երկրաշարժ Լենինականում (վավերագրական) (սցեն., ռեժ.)
1927 - Չար ոգի (սցեն.)
1927 - Խասփուշ (սցեն. Ա. Տեր-Հովնանյանի և Գ. Բրագինսկու հետ, ռեժ.)
1928 - Տունը հրաբխի վրա (սցեն. Պ. Ֆոլյանի հետ, ռեժ.)
1929 - Սևիլ (սցեն. Գ. Բրագինսկու և Ջ. Ջաբարլի հետ, ռեժ.)
1930 - Կաշի (վավերագրական) (սցեն., ռեժ.)
1930 - Բամբակ (վավերագրական) (սցեն., ռեժ.)
1930 - Երկիր Նաիրի (սցեն., ռեժ.)
1930 - Իգդենբու (սցեն. Ս. Վիտկինի հետ, ռեժ.)
1932 - Շքանշանով մարդը (սցեն., ռեժ.)
1935 - Պեպո (սցեն., ռեժ.)
1938 - Զանգեզուր (սցեն. Յա.Դուկորի, Վ. Սոլովյովի հետ, ռեժ.)
1941 - Սաբուխի (ռեժ. Ր. Տախմասիբի հետ)
1942 - Դուստրը (ռեժ.)
1943 - Դավիթ Բեկ (սցեն. Ս. Հարությունյանի, Յ. Դուկորի, Վ. Սոլովյովի հետ, ռեժ.)
1947 - Անահիտ (ռեժ.)
1949 - Արարատյան դաշտի աղջիկը (ռեժ.)
1950 - Սովետական Հայաստան (վավերագրական) (սցեն. Է. Քարամյանի հետ, ռեժ. Լ. Իսահակյանի հետ)
1951 - Երկրորդ քարավան (անավարտ)
1954 - Բնակարանամուտ
1959 - Նասրեդինը Խոջենտում (սցեն. և ռեժ. Է. Քարամյանի հետ)


=== Դերասանական աշխատանքներ ===
1914 - Էնվեր Փաշա - Թուրքիայի մատնիչը - պահակ
1915 - Փախստականները (Պատերազմի ճահճուտում ) - Յուրի Նագոռնի
1915 - Առևտրական Վոլգինի երեխաները - Միխայիլ Սմիռնով
1915 - Ողբերգություն «Ինքնաթիռում» - առևտրական
1915 - Իմ խարույկը լույս է տալիս մառախուղում - նկարիչ Կրասոտին
1915 - Օլեսյա
1915 - Աշխարհի հեքիաթ - օպերային երգիչ
1915 - Նաբաթովների ընտանիքի ողբերգությունը - հողատեր Վիկուլով
1915 - Կաղ ազնվականը
1916 - Ուրախ կադրիլ- Օրլով
1916 - Աղջիկներ, ում հետ չեն ամուսնանում
1916 - Դիմակով հոգին
1916 - Խորհրդավոր աշխարհը - Զոլոտնիցին, Էսթետների ակումբի նախագահ
1916 - Կոնստանտինոպոլյան ողբերգություն
1916 - Գեղեցիկ ոտիկներ
1916 - Անվեժ արյունը - Պավլիկ Ադրենին
1916 - Ըմբոստ հոգին
1916 - Կրակոտ դևը - իշխան Նիրաձե
1916 - Վտանգավոր տարիք - Ալեքսանդր Ալչևսկի, միլիոնատիրոջ տղան
1916 - Աշխարհի ողբը - դևերի առաջնորդի որդին
1916 - Հաղթված կուռքը - Սոլնցև
1916 - Թույնից քաղցր - Եվգենի
1916 - Լեքոքի ծերությունը - Լեքոքի որդին
1917 - Կիզիչ կրքերի մարդիկ
1917 - Ճերմակում է սպիտակ առագաստը
1917 - Պայքար երջանկության համար
1917 - Մարգարտե պսակը
1917 - Կոմսուհի Տարտանովսկայի հուշերը
1917 - Ննջեցյալները լռում են - օգնական Լևիտով
1917 - Հաղթողներ և հաղթվողներ - բանաստեղծ Հարալդ
1917 - Ավերված տաճարը
1917 - Ռոկամբոլ
1917 - Թագավորական արքունիքի գաղտնիքները (Գրիշկա Ռասպուտինի սպանությունը) - Յուսուպով
1917 - Խավարի ուժերը - Գրիգորի Ռասպուտին - Յուսուպով
1918 - Երեկոյան զոհ - ռումինացի երաժիշտ Վալեսկո
1918 - Եվա - նկարիչ Լեոնիդ
1918 - Մահվան գնացողը - քանդակագործ Իվար
1918 - Սուտը
1918 - Ողբի և ունայնության պարը - Լեոնիդ Վերիգին
1918 - Օրլովների տան խայտառակությունը - գեներալ Օրլովի որդին
1918 - Հայրենիքը - գեներալ Օրլովի որդին
1918 - Ձկնորսը և կուրտիզանուհին- ձկնորս
1918 - Սատանայի սկերցո-ն - սատանա
1918 - Այդպես եղել է, բայց այդպես չի լինի - Սերգեյ Պոպով
1918 - Երեք գող - Կասկարիլյա
1918 - Մեդուզայի ժպիտը - նկարիչ Մորև
1919 - Կյանքի հավիտենական հեքիաթը - կոմս
1919 - Քավության գավաթը - Յակով Արիս
1922 - Սուրամի ամրոցը- Դուրմիշ-խան


== Պարգևներ և կոչումներ ==
1935 - ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ
1941 - Ստալինյան II աստիճանի մրցանակ «Զանգեզուր» ֆիլմի համար


== Երկեր ==
А. Бек-Назаров։ автобиографический очерк, 1899 - 1959, М., 1964
Записки актёра и кинорежиссера, М., 1965


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Քալանթար Կ., Համո Բեկնազարյան, Եր., 1986
Вен С., Амо Бек-Назаров, Кинопечать, 1927
Вельтман С. А., Бек-Назаров, М.-Л., 1937


== Ֆիլմեր ==
Համո Բեկնազարյան, ԵՓՖՍ, 1972 թ։


== Հղումներ ==
Մեր չբացահայտված կոթողը. Համո Բեկնազարյան
Համո Բեկնազարյան. Կինոյի հայ աշխարհակալը