Ոճիր և պատիժ

Ոճիր և պատիժ (ռուս.՝ Преступление и наказание), ռուս գրող Ֆյոդոր Դոստոևսկու վեպը, առաջին անգամ հրատարակվել է Ռուսական պարբերականում 1866 թվականին (№ 1, 2, 4, 6-8, 11, 12)։ Հայերեն թարգմանվել է Համբարձում Մազմանյանի կողմից։ Վեպը բազմաթիվ անգամներ բեմականացվել և էկրանավորվել է, այդ թվում նաև Հայաստանում՝ Գ. Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնում (բեմականացումը, բեմադրությունը, զգեստների ձևավորումը՝ Տիգրան Գասպարյանի)։
1870 թվականին վեպն առանց լրացուցիչ ուղղումների զետեղվում է Դոստոյեվսկու Երկերի ժողովածուի չորրորդ հատորում, իսկ 1877 թվականին հեղինակի կենդանության օրոք լույս է տեսնում վեպի առաջին հրատարակությունը՝ ոճային աննշան ուղղումներով ու կրճատումներով։ Ինչպես և Դոստոևսկու մյուս ստեղծագործություններում, այստեղ ևս փիլիսոփայական ու բարոյական խնդիրների լայն շրջանակը դրված է ժամանակակից և առօրյա կյանքի հարթության վրա։
Վեպի կենտրոնական թեման XIX դարի 60-ական թվականների ռուս երիտասարդության հոգևոր պատկերն է։ Վեպում արծածված գլխավոր խնդիրներից է 1860-ական թվականներին արմատական երիտասարդության շրջանում լայն տարածում գտած նիհիլիզմի կրոնափիլիսոփայական միտքը, որի միջոցով Դոստոևսկին ցանկանում էր ցույց տալ, թե ինչի կարող է հանգեցնել Աստծո նկատմամբ հավատը կորցնելն ու բարոյականությունից հրաժարվելը։


== Ստեղծման պատմություն ==

Վեպի մտահղացումն ու սյուժեն միանգամից չէ, որ պարզ էին Դոստոևսկու համար։ Գաղափարը հասունացել է տարիների ընթացքում։ Սկզբում նա մտադրվում է երկ գրել, որի կենտրոնական կերպարն, ըստ էության, Մարմելադովն էր լինելու։ Սակայն քիչ ժամանակ անց այդ գաղափարն սկսում է ավելի քիչ հետաքրքրել Դոստոևսկուն, քանի որ շուտով նա մտադրվում է գրել մի վիպակ երիտասարդ սերնդի ներկայացուցչի մասին։ Դոստոևսկին ձգտում էր նոր երկում պատկերել իր ժամանակի երիտասարդությանը, նրա հասարակական լայն հետաքրքրությունները, նրա աղմկալից վեճերը բարոյական ու քաղաքական հրատապ հարցերի մասին, նրա մատերիալիստական ու աթեիստական հայացքները, որը նա բնորոշում էր որպես «բարոյական անկայունություն»։
1865 թվականի սեպտեմբերին «Ռուսական լրաբեր» («Русский вестник») ամսագրի գլխավոր խմբագիր Մ. Ն. Կատկովին ուղղված նամակում Դոստոևսկին գրում է.

Հերոսի հոգեբանական վիճակը դառնում է վեպի համընդհանուր տարերքը, և, առհասարակ, Դոստոևսկու բոլոր ստեղծագործություններում կերպարների ներաշխարհը պատկերված է գերլարված ժամանակաշրջաններում, երբ անձի հոգեվիճակն ու զգացմունքները ծայրահեղ սրված են։ Հենց այդ իրավիճակն է, որ հեղինակին հնարավորություն է տալիս ներթափանցել մարդկային հոգու խորը հորձանուտն ու բացահայտել մարդկային բնության բարդությունն ու հակասականությունը։
Այստեղ գլխավոր կերպար Ռասկոյլնիկովը ևս ներկայանում է նման հոգեվիճակում՝ օրորվելով իր երազանքները ժխտելու ու դրանք իրականացնելու հորձանուտում։ Դոստոևսկին ոչ միայն ցույց է տալիս հերոսի հոգեկան ներքին պայքարը, այլ նաև հատուկ ընդգծում է մի ծայրահեղությունից մյուսին անցնելու վիճակը։
Ռասկոյլնիկովի հենց բնավորությունը բացառում է ստոր նպատակների ու անձնական հարստացման համար ոճրագործություն կատարելու ամեն մի հնարավորություն։ Նրան տանջում են իրականության ծանր տպավորությունները՝ Մարմելադովների ընտանիքի կյանքը, Սվիդրիգայլովների կալվածքում Դունեչկայի տարած ստորացումները, Կանոգվարդեյսկի բուլվարում հարբած աղջկան հանդիպելը։ Այդ բոլոր տպավորությունները կենտրոնանում են Ռասկոյլնիկովի երազում, որտեղ խորհրդանշական կերպով մարմնավորված են տանջամեռ և հլու-հնազանդ մարդկանց տառապանքներն իրենց թշնամի սեփականատիրական աշխարհում, մի պատկեր, որը վկայում է չքավորների մարդկային գոյության անկարելիությունը հաջողությունների հասնող սեփականատերեր Լուժինների աշխարհում։ Եվ Ռասկոյլնիկովի ոճրագործությունն ընթերցողի առաջ ներկայանում է առաջին հերթին որպես փորձ՝ այդ փակուղուց ինչ-որ մի ելք գտնելու համար։
Ռասկոյլնիկով-անհատապաշտը ծանր կերպով է ապրում շրջապատողների նկատմամբ իր գերակշռության հավատի կործանումը։ Միևնույն ժամանակ նա տանջվում է բարոյական մաքրության կորստից, որովհետև մարդուն ոչնչացրած մարդը, Դոստոևսկու տեսակետով, ամենից առաջ ինքնասպան է։
Վեպում իբրև քրիստոնեական գաղափարի մարմնացում է հանդես գալիս Սոնյա Մարմելադովայի կերպարը, որը տառապանքների ապոթեզ է, բարձրագույն անձնվիրության, սեփական անձի լիակատար մոռացման օրինակ։ Սոնյայի համար կյանքն աներևակայելի է առանց Աստծո և հոգու անմահությանը հավատալու.

Վեպի սևագրություններում այս միտքը շատ պարզ է արտահայտել նաև Մարմելադովը։ Պատասխանելով Ռասկոյլնիկովի այն դիտողությանը, թե Աստված գուցե չկա՝ Մարմելադովն ասում է.

Արտաքին և ներքին աշխարհների միջև բախումով Դոստոևսկին ցույց է տալիս կյանքի «ուրվականության» զգացողությունը։ Իրականությունը կարծես դառնում է գիտակցության շարունակությունը՝ ընկղմված թանձր մառախուղի մեջ։ Տվյալ ժամանակի բնորոշ գծերից է վեպի հերոսների գաղափարական ինքնաճանաչումը։ Եվ՝ ստորացվածներն ու նվաստացվածները (Ռասկոյլնիկով, Մարմելադովներ), և՛ նրանք, ովքեր կարծում են իրենց «կյանքի տերը» (Լուժին, Սվիդրիգայլով) ստիպված են հստակեցնել ու ձևավորել իրենց դիրքորոշումը, նրանք սահմանափակված են զգում քրիստոնեական ավանդական բարոյախոսության կաղապարների մեջ։ Հենց դրա մեջ էլ, ըստ Դոստոևսկու, արտահայտվում էր իր ժամանակների աշխարհայացքի անկայունությունը։
Դոստոևսկին անբարոյական էր համարում այն թեորիաները, որոնք արդարացնում էին նպատակի իրականացմանն ուղղված այն միջոցները, որոնց համար պետք էր զոհաբերել բարոյական արժեքներն ու արգելքները։
Վեպում մենախոսություններն ու երկխոսություններն իրենց վրա կրում են մտավոր հսկայական ծանրություն։ Դոստոևսկին առաջին անգամ գրականության մեջ մտցնում է գրական նոր հնարք. Հերոսներն իրենք են պատմում իրենց հոգեբանական վիճակի մասին։ «Ոճիր և պատիժ» վեպով Դոստոևսկին բացում է իր իսկ ստեղծագործության նոր, բարձրագույն շրջանը՝ դառնալով համաշխարհային գրականության մեջ վեպի նորարարության հեղինակ, քանի որ հենց այս վեպով է ստեղծվում պոլիֆոն (բազմաձայն) վեպը։ Կերպարների խոսքը աներևակայելի արտահայտիչ է։ Դիմանկարային բնութագիրները ևս վեպում կարևոր դեր են խաղում՝ նպաստելով մարդու ներաշխարհի հոգեբանական ընկալմանը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

«Ոճիր և պատիժ» վեպի հայերեն թարգմանության թվային տարբերակըՔննադատություններ

University of Minnesota study guide
Text and Analysis at BibliomaniaԱռցանց տեքստ

 Crime and Punishment Գուտենբերգ նախագծի կայքում 
A search engine for the novel's text
Full text, translated by Constance Garnett
Dual Language E-Book – Crime and Punishment Անգլերեն և ռուսերեն էջերով
Full text in the original Russian (ռուս.)
Lit2Go audiobook version of the Constance Garnett translation.Քարտեզներ

Crime and Punishment Map Archived 2018-05-18 at the Wayback Machine.
Mapping St. Petersburg - Crime and Punishment Archived 2010-06-01 at the Wayback Machine.Կարծիքներ

Book Review of Crime and Punishment by TeenInk.
Book Review by BCF Reviews
Book Review - Crime and Punishment Archived 2013-12-28 at the Wayback Machine.


== Գրականություն ==
Альми, Инна Львовна О романтическом «пласте» в романе «Преступление и наказание» // Достоевский. Материалы и исследования / Редактор Фридлендер, Георгий Михайлович. — Л.: Наука (издательство). Ленинградское отделение, 1991. — Т. 9. — С. 66—75.
Альтман, Моисей Семёнович Достоевский. По вехам имён. — Саратов: Издательство Саратовский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского, 1975.
Бахтин, Михаил Михайлович Проблемы творчества поэтики Достоевского. — Киев: Next, 1994. — ISBN 5-88316-018-Х
Белов, Сергей Владимирович Роман Ф. М. Достоевского «Преступление и наказание» / Под редакцией Лихачёв, Дмитрий Сергеевич. — Л.: Просвещение (издательство). Ленинградское отделение, 1979.
Белов, Сергей Владимирович Петербург Достоевского. — СПб: Алетейя (издательство), 2002. — ISBN 5-89329-513-7
Боград, Ганна Львовна Оказал ли влияние Эдгар По на творчество Достоевского? // Достоевский. Материалы и исследования. — СПб: Наука (издательство), 2010. — Т. 19. — С. 87—98. — ISBN 978-5-02-025597-5
Долинина, Наталья Григорьевна Предисловие к Достоевскому. — СПб: Лицей, 1997. — С. 117. — ISBN 5-8452-0162-4
Достоевский в зарубежных литературах / Ответственный редактор Реизов, Борис Георгиевич. — Л.: Наука (издательство). Ленинградское отделение, 1978.
Достоевский и театр. Сборник статей / Нинов, Александр Алексеевич. — Л.: Искусство (издательство). Ленинградское отделение, 1983.
Достоевский. Энциклопедия / Составитель Наседкин, Николай Николаевич (писатель). — М.: Алгоритм (издательство), Эксмо, Око, 2008. — ISBN 978-5-699-21068-8
Ермакова, Мария Яковлевна Традиции Достоевского в русской прозе. — М.: Просвещение (издательство), 1990. — ISBN 5-09-001193-1
Иванчикова, Евгения Анатольевна Автор и его герои в повествовательной структуре «Преступления и наказания» // Достоевский. Материалы и исследования. — СПб.: Наука (издательство), 2001. — Т. 16. — С. 118—136. — ISBN 5-02-028507-2
Карякин, Юрий Фёдорович Самообман Раскольникова. — М.: Художественная литература (издательство), 1976.
Кино. Энциклопедический словарь / Юткевич, Сергей Иосифович. — М.: Советская энциклопедия, 1987.
Кирпотин, Валерий Яковлевич Разочарование и крушение Родиона Раскольникова. — М.: Художественная литература (издательство), 1986.
Кожинов, Вадим Валерианович «Преступление и наказание» Достоевского // Три шедевра русской классики. — М.: Художественная литература (издательство), 1971. — С. 107—186.
Левин, Юрий Давидович Достоевский и Шекспир // Достоевский. Материалы и исследования / Редактор Фридлендер, Георгий Михайлович. — Л.: Наука (издательство). Ленинградское отделение, 1974. — Т. 1. — С. 108—134.
Громова, Лидия Дмитриевна История создания романа. Роман Достоевского «Преступление и наказание» за рубежом // Достоевский Ф. М. «Преступление и наказание». — М.: Наука (издательство), 1970. — С. 681—733. — (Литературные памятники).
Громова, Лидия Дмитриевна, Коган, Галина Фридмановна, Григорьев, Алексей Львович, Фридлендер, Георгий Михайлович Примечания // Ф. М. Достоевский. Полное собрание сочинений в 30 томах / Редактор Виноградов, Виктор Владимирович. — Л.: Наука (издательство). Ленинградское отделение, 1973. — Т. 7. — С. 299—412.
Сараскина, Людмила Ивановна Достоевский. — М.: Молодая гвардия (издательство), 2013. — ISBN 987-5-235-03595-9
Сараскина, Людмила Ивановна Испытание будущим. Ф. М. Достоевский как участник современной культуры. — М.: Прогресс (издательство), 2010. — ISBN 978-5-89826-322-5
Саруханян, Евгения Павловна Достоевский в Петербурге. — Л.: Лениздат, 1972.
Соколов, Борис Вадимович Расшифрованный Достоевский. — М.: Яуза (издательство), Эксмо, 2007. — ISBN 978-5-699-21498-3
Туниманов, Владимир Артёмович Достоевский и Салтыков-Щедрин // Достоевский. Материалы и исследования / Редактор Фридлендер, Георгий Михайлович. — Л.: Наука. Ленинградское отделение, 1978. — Т. 3. — С. 92—113.
Фридлендер, Георгий Михайлович Достоевский и Гоголь // Достоевский. Материалы и исследования / Редактор Г. М. Фридлендер. — Л.: Наука. Ленинградское отделение, 1987. — Т. 7. — С. 3—21.
Фридлендер, Георгий Михайлович Достоевский и мировая литература. — М.: Художественная литература (издательство), 1979.
Фридлендер, Георгий Михайлович Реализм Достоевского. — М., Л.: Наука (издательство), 1964.