Պադերբորն

Պադերբորն (գերմ.՝ Paderborn  [ˈpaːdɐˌbɔʁn], ստորին գերմաներեն՝ Patterbuorn, Paterboärn)՝ քաղաք Գերմանիայում, գտնվում է Հյուսիսային Հռենոս-Վեսթֆալիայի հյուսիս-արևելքում։ Մինչև 1802 թվականը եղել է Պադերբորնյան եպիկոպոսություն-իշխանության մայրաքաղաքը։ Ներկայումս հանդիսանում է Պադերբորնի արքեպարքիայի մայրաքաղաքը։ Պադերբորն համայնքի կենտրոնն է և ամենախոշոր քաղաքը։ Գտնվում է Արևելյան Վեստֆալիա-Լիպպե (գերմ.՝ Ostwestfalen-Lippe) տարածքի կենտրոնում՝ Դետմոլդ վարչական շրջանում և ունի շրջանային ենթակայության քաղաքի կարգավիճակ։ Բնակչությունը կազմում է 143.659 մարդ (2013 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով)։


== Աշխարհագրություն ==
Պադերբորնը տեղակայված է Վեսթֆալյան ցածրավայրի հյուսիս-արևելյան մասում, Լիպպե գետի անմիջական հարևանությամբ՝ Պադեր գետի վրա, հյուսիսից հարավ ձգվող Պադերբորնյան սարահարթի և արևելքում գտնվող Էգգե լեռան ստորոտներին։ Քաղաքի անունը ծագել է Պադեր գետից, որը սկիզբ է առնում ավելի քան 200 աղբյուրներից և ունի ընդամենը 4 կմ երկարություն և հանդիսանում է Գերմանիայի ամենակարճ գետը։ Վերոնշյալ գետերից բացի քաղաքի տարածքում կան նաև մի քանի լճեր՝ Ալտենզեններզեե, Լիպպեզեե, Պադերզեե, Նեսթհաուզերզեե,Ռոթեզեե, Հաբիհթզեե, Թալեզեե, Ֆիշթայհե։ Քաղաքի ամենաբարձր կետը գտնվում է Նոյենկաբեն շրջանում՝ 347 մ, իսկ ամենացածր կետը Զանդ շրջանում՝ 94 մ։
Քաղաքից ոչ հեռու գտնվում է Վեվելսբուրգ ամրոցը։


== Համայնքներ ==
Պադերբորնին սահմանակից են մի քանի քաղաքներ և համայնքներ։ Հյոֆելհոֆ, Բադ-Լիպշպրինգե, Ալտենբեկեն, Լիխտենաու, Բորխեն, Զալցկոտտեն և Դելբրյուկ համայնքները պատկանում են Պադերբորն շրջանին։ Այդ պատճառով քաղաքի բնակչությունը գերազանցում է 100 000-ը։ Այժմ քաղաքը պատկանում է Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիա դաշնային հողի միջին մեծության քաղաքների շարքին։ Միաժամանակ Պադերբորնը համարվում է Գերմանիայի շրջանային ենթակայության երկրորդ խոշոր քաղաքը՝ Նոյսից հետո։


== Պատմություն ==

777 — գերմանական պառլամենտի նստավայրի հիմնում Կառլոս Մեծի գլխավորությամբ։
799 — Կառլոս Մեծի և Հռոմի պապ Լեվոն III-ի հանդիպում։ Պադերբորն եպիսկոպոսության հիմնում։
836 — սուրբ Լիբորիոսի մասունքների տեղափոխում Լե-Մանից Պադերբորն։
1009—1015 — Պադերբորնյան տաճարի շինարաություն։
1180 — քաղաքային ամրոցի պարիսպների շինարարություն։
1190—Պադերբորնում ծնվեց երանելի Իորդան Սաքսոնացին, առաքյալների օրդենի երկրորդ գլխավոր մագիստրոսը սուրբ Դոմինիկոսից հետո։
1295 — անդամություն Հանզային։
1612 — Թեոդորիանումի հիմնադրում։
1613—1618 — քաղաքային ռատուշայի շինարարություն։
1614 — ճիզվիտների համալսարանի ստեղծում։
1630 —Ֆրիդրիխ ֆոն Շպեեն պադերբորնյան ճիզվիտների դպրոցում գրում է իր «Cautio Criminalis» աշխատությունը։
1803 — Պադերբորնյան իշխանություն-եպիսկոպոսությունը անցնում է Պրուսսիային։
1807—1813 Պադերբորնը անցնում է նապոլեոնյան Վեստֆալիա թագավորությանը։
1816 — 1815 թվականի Վիենյան կոնգրեսից հետո Պադերբորնը վերածվում է շրջանային նստավայրի։
1818 — Պրուսական կառավարության կողմից Պադերբորնյան համալսարանի աստվածաբանական ֆակուլտետի կազմալուծում։
1850 — Համմ քաղաքին միացնող Վեստֆալյան թագավորական երկաթգծի հիմնադրում։
1853 — Համմ-Պադերբորն-Կասսել երկաթգծի բացում։
1879 — Դյորեն ավանի միացում (Բենհաուզեն համայնք)։
1898 — Բյուրեն քաղաքը միացնող երկաթգծի բացում։
1902 — Բիլեֆելդ քաղաքը միացնող երկաթգծի բացում։
1906 — Լիպպշպրինգե քաղաքը միացնող երկաթգծի բացում։
1945 — հունվարի 17-ին և մարտի 25-ին դաշնակիցների օդային ուժերի ռմբակոծման արդյունքում քաղաքը գրեթե ամբողջությամբ ավերվեց։
1969 — Մարիենլո և Վեվեր համայնքների միացում։
1972 — Պադերբորնյան համալսարանի հիմնադրում։
1975 — Քաղաքի բնակչությունը անցավ 100 000 շեմը։
1996 — Հովհաննես Պողոս II պապի այց։
2001 —Գերմանիայի պատմության մեջ ամենամեծ երեկույթ՝ մոտ 20 000 մարդ Պադերբորնյան համալսարանի տարածքում, MTV ալիքով ուղիղ եթեր։


== Քաղաքականություն ==


=== Պադերբորնի քաղաքային խորհուրդ ===
Քաղաքային խորհուրդ և քաղաքապետ ընտրվում է 5 տարին մեկ։


== Կրոն ==

2004 թվականի տվյալներով Պադերբորնի բնակիչների 55 % կաթոլիկներ էին, 20 % բողոքականներ և 25 % այլ դավանանքի հետևորդներ։ Պադերբորնում կա երկու իսլամադավան համայնք և հրեական մեկ համայնք՝ սինագոգով։


== Կրթություն ==

Պադերբորնյան համալսարան Archived 2014-06-29 at the Wayback Machine.
Դիտորդների Եվրոպական խորհուրդ
Հյուսիսային Հռենոս-Վեստֆալիայի բարձրագույն կաթոլիկ ուսումնարան
Աստվածաբանական ֆակուլտետ
Իոհան Ադամ Մյոլերի էկումենիկ ինստիտուտ
Կրթական կենտրոն


== Արդյունաբերություն ==
Benteler AG (պողպատ/խողովակներ,ավտոմոբիլային տեխնիկա);
Claas (գյուղատնտեսական տեխնիկա);
Fujitsu Siemens Computers;
Hella (ավտոմոբիլների լուսային սարքավորումներ);
Sagem Orga (սմարթ-քարտեզներ);
Orga Systems GmbH (ծրագրային ապահովում,համակարգային ինտեգրացիա).
Siemens AG (Էլեկտրատեխնիկա և էլեկտրոնիկա);
Stute (սննդամթերք);
Wincor Nixdorf AG (բանկոմատներ);
Deutsche Bahn AG (երկաթուղային տրանսպորտ)


== Քաղաքի զինանշան ==
Պադերբորնի զինանշանն իրենից ներկայացնում է 4 ուղղահայաց ոսկեգույն սյուներ, որոնք գծված են կարմիր ֆոնի վրա՝ ոսկե խաչով կարմիր վահանի տակ։ Քաղաքի ավանդական գույներն են համարվում կարմիրը և դեղինը։ Զինանշանը հաստատվել է 1931 թվականին՝ Պրուսիայի ներքին գործերի նախարարության կողմից։


== Քույր քաղաքներ ==
 Ֆրանսիա Լե-Ման — Ֆրանսիա, 836 թվականից, Եվրոպայում քաղաքների ամենահին համագործակցությունը, պաշտոնական՝ 1967 թ։
 Մեծ Բրիտանիա Բոլթոն — Մեծ Բրիտանիա, 1975 թ.
 ԱՄՆ Բելվիլլ, Իլլինոյս — ԱՄՆ, 1990 թ։
 Իսպանիա Պամպլոննա — Իսպանիա, 1992 թ։
 Լեհաստան Պշեմիսլ — Լեհաստան, 1993 թ։
 Հունգարիա Դեբրեցեն — Հունգարիա, 1994 թ։
 Չինաստան Ցինդաո — Չինաստան, 2003 թ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Կայքեր (գերմաներեն) ==
Պադերբորն քաղաքի պաշտոնական կայքէջ
Կայսերական պալատի թանգարան
Գերմանական տրակտորների թանգարան
Ոսկերչական արվեստի թանգարան
Հայնց Նիքսդորֆի համակարգչային տեխնոլոգիաների թանգարան
Քաղաքային ռատուշայի վեբ-տեսախցիկ Archived 2007-03-06 at the Wayback Machine.