Տատիկը (վիպակ)

«Տատիկը» (չեխ․՝ Babička), չեխ գրող Բոժենա Նեմցովայի վիպակը, որ գրվել է 1855 թվականին։ Հեղինակի ամենահայտնի ստեղծագործությունն է։ Համարվում է չեխական գրականության դասական նմուշներից մեկը։ Չեխերեն հրատարակվել է ավելի քան 300 անգամ (այն Չեխիայում ամենաշատ հրատարակված գիրքն է), ինչպես նաև թարգմանվել է քսանմեկ օտար լեզուներով։ Հայերեն թարգմանությունը լույս է տեսել 1981 թվականին։
Տատիկի ու վիպակի մյուս հերոսների պատմությունների ու դատողությունների միջոցով պատկերվում է չեխ ժողովրդի՝ որպես ազգ ինքնաճանաչման ընթացքը, ովքեր վիպակի ստեղծման տարիներին գտնվում էին Ավստրիական կայսրության կազմում։ Գրքում բազմիցս հակադրվում են գերմանական ու չեխական մշակույթները, լեզուները։


== Սյուժե ==
Գիրքն ունի սյուժետային մի քանի գծեր՝ տատիկի կյանքը, չեխական գյուղի առօրյա կյանքը (ավանդույթներ, տոներ և այլն) և առանձին պատմություններ (օրինակ՝ պատմությունը Վիկտորկայի կյանքի մասին)։ Վիպակում պատմությունը ներկայացվում է տատիկի ավագ թոռան՝ Բարունկայի անունից։
Տատիկը՝ Մագդալենա Նովոտնան, ապրում է Չեխական Սիլեզիայում՝ Օլեշնիցի գյուղում։ Նա ունի որդի և երկու դուստր։ Մի անգամ տատիկը նամակ է ստանում իր ավագ աղջկանից՝ Թերեզայից։ Իր նամակում նա հայտնում է, որ իր ամուսինը՝ Յան Պրոշեկը, ով նախկինում ծառայում էր Վիեննայում, տեղափոխվել է Չեխիա՝ իշխանուհի Եկատերինա Սագանի կալվածք։ Թերեզան մորը հրավիրում էր ապրելու իրենց հետ։ Մի քիչ տատանվելուց հետո տատիկը մեկնում է դստեր մոտ։

Տատիկը հարմարվում է նոր տանը, որ կոչվում էր Հին Բելիլնյա, և ամեն կերպ օգնում է դստերը տան գործերում. գործում է, խնամում է տնային կենդանիներին, զբոսնում է երեխաների հետ։ Վերջիններիս տատիկը պատմում է չեխական հեքիաթներ ու ավանդություններ, նրանց մեջ դաստիարակում է սեր դեպի իրենց հայրենիքը՝ Չեխիան։ Գյուղի բոլոր բնակիչները շատ կարճ ժամանակում սիրեցին տատիկին։ Թոռների հետ կատարած զբոսանքներից մեկի ժամանակ տատիկը հանդիպում է իշխանուհի Սագանին։ Վերջինս տատիկին ու երեխաներին հրավիրում է հաջորդ օրը այցելել իր ամրոց։ Իշխանուհու հետ զրույցի ժամանակ տատիկը պատմում է իր կյանքի մասին. ինքը տեսել է ռուս ցար Ալեքսանդր I-ին, լեհական ապստամբության ժամանակ ստացած վերքերից մահացել է իր ամուսինը, որ զինվոր էր, ինքը չի ցանկացել մնալ գերմանախոս Ներքին Սիլեզիայում և երեք փոքր երեխաների հետ ոտքով վերադարձել է իր հայրենի չեխական գյուղը։ Երբ իշխանուհին հարցնում է, թե կցանականար արդյոք ապրել ամրոցում, տատիկը պատասխանում է, որ ինքը գոհ է իր կյանքից և հանգիստ, անհոգ կյանքն իր համար չէ։ Տատիկը շատ է դուր գալիս իշխանուհուն, և երբ նա հեռանում է, իշխանուհին նրա մասին ասում է. «Երջանիկ կին…»:
Առանձին գլուխ է նվիրված անտառում ապրող Վիկտորկայի պատմությանը։ Վերջինս գեղեցիկ աղջիկ է եղել, որ հեռացել է հայրական տնից ու լքել փեսացուին և գյուղից մեկնել մի զինվորի հետ, ում սիրահարվել էր։ Մեկ տարի անց անտառում հայտնվում է խելագար հղի կին, որ նման էր Վիկտորկային։ Նա չի ցանկացել վերադառնալ հայրական տուն։ Մի անգամ Վիկտորկան հարձակվել է ամրոցի ծառայողի վրա՝ կծելով նրան։
Արդեն շատ ծեր տատիկին լքում են ուժերը, և նա մահանում է։ Տատիկի թաղմանը ներկա էր ողջ գյուղը։


== Գլխավոր կերպարներ ==
Տատիկ - կրոնասեր, խելացի, բարի ու հոգատար կին,
Բարունկա - տատիկի ավագ թոռը, ըստ էության՝ Բարունկայի նախատիպը Բոժենա Նեմցովան է,
Իշխանուհի -  հասարակական բարձր դիրք ունեցող արդարամիտ ու հոգատար կին, նրա նախատիպը Բոժենա Նոմցովայի հովանավորն է՝ հերցոգուհի Վիլհելմինա Սագանը,
Թերեզկա - տատիկի ավագ դուստրը, հոգատար մայր ու սիրող կին, թեև տատիկը կարծում է, որ նա մի քիչ գոռոզացել է Վիեննայում անցկացրած կյանքից հետո,
Վիկտորկա - խելագար աղջիկ։


== Էկրանավորումներ ու ներկայացումներ ==
Տատիկը (ֆիլմ, 1921 թ.) - սև-սպիտակ համր ֆիլմ, ռեժիսոր՝ Թեա Չերվենկովա, տատիկի դերում՝ Լյուդմիլա Լվովա-Իներմանովա
Տատիկը (ֆիլմ, 1940 թ.) - սև-սպիտակ ֆիլմ, ռեժիսոր՝ Չապ Ֆրանտիշեկ, տատիկի դերում՝ Թերեզիա Բրզկովա
Տատիկը (ֆիլմ, 1971 թ.) - երկսերիանոց գունավոր ֆիլմ, ռեժիսոր՝ Անտոնին Մոսկալիկ, տատիկի դերում՝ Յարմիլա Կուրանդովա
Վիկտորկա (ֆիլմ, 1935 թ.) - սև-սպիտակ ֆիլմ Վիկտորկայի մասին, ռեժիսոր՝ Յան Սվոբոդա
Տատիկը (օպերա) - Անտոնին Վոյտեխ Խորակի օպերան Ադոլֆ Վենիգի լիբրետոյի հիման վրա


== Հետաքրքիր փաստեր ==

Ռատիբորժիցեում (Նախոդի շրջան, Գրադեց Կրալովեի երկրամաս, Չեխիա) կա Տատիկի հովիտ (Babiččino údolí), որ Չեխիայի ազգային մշակութային հուշարձան է և պահպանվող տարածք։ Այդտեղ է գտնվում Հին Բելիլնյա տունը, տատիկի ու թոռների հուշարձանը։
Վիկտորկայի խորհրդանշական գերեզմանը գտնվում է Չերվենի Կոստելեցում, որտեղ Բոժենա Նեմցովան ապրել է 1837 թվականի սեպտեմբերից մինչև 1838 թվականի ապրիլ։ Կերպարի նախատիպը եղել է Վիկտորյա Ժիդովան, ով մահացել է 1868 թվականին իր հայրենի քաղաքում և թաղվել է աղքատների ընդհանուր գերեզմանում։
Չեխական 500 կրոն թղթադրամի վրա պատկերված կնոջ կերպարը հիշեցնում է Վիկտորկային։ Սակայն թղթադրամի մասին օրենքում գրված է, որ դա «Բոժենա Նեմցովայի ստեղծագործությունների կանանց կերպարների ընդհանրացված սիմվոլ է»։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Տատիկը» գրքերի մասնավոր հավաքածուի կայքը
«Տատիկը» գրքին նվիրված էջը Բոժենա Նեմցովայի թանգարանի կայքում Archived 2014-01-13 at the Wayback Machine.
«Տատիկը» գրքի գիտական հրատարակությունների կատալոգը (Չեխիայի ազգային գրադարան)