Պիրահա

Պիրահա (պորտ.՝ pirahã, pirarrãs, ինքնանվանումը՝ Hi’aiti’ihi, որն ի տարբերություն «ծռագլուխներ»-ի, նշանակում է «ուղիղներ»), Բրազիլիայի Ամազոնաս նահանգի Հումայտա և Մանիկորե համայնքներում, Մաիսի գետի ափին բնակվող հնդկացիական փոքրաթիվ ժողովուրդ (2010 թվականի տվյալներով՝ մոտ 420 մարդ): Պատկանում են մուրայական էթնիկ խմբին, զբաղվում են որսորդությամբ և հավաքչությամբ։ Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում մարդաբանությամբ և լեզվաբանությամբ զբաղվող գիտնականների համար։ Խոսում են պիրահան լեզվով, որն հայտնի է իր շատ սահմանափակ բառապաշարով և գիտության կողմից կասկածի տակ է դրված նրանում առկա հնչյունաբանական ռեկուրսիան, ինչպես նաև «այստեղ և հիմա» տեղի ունեցող իրադարձություններից բացի, որևէ այլ բանի մասին խոսելու հնարավորությունը։ Չնայած այդ երկու հատկանիշներն էլ հավակնում են մարդկային լեզվի և կենդանիների հաղորդակցման համակարգի միջև եղած տարբերության չափանիշներին։ Նրանց լեզվից բացակայում են ընդհանուր հասկացությունները, տեղանունները և թվական անունները։


== Ուսումնասիրության պատմություն ==
Հնագիտական տվյալներով, հնդկացիական մուրա ժողովուրդը Ամազոնիա է եկել ոչ ուշ, քան 10 հազար տարի առաջ։ 1714 թվականին, պորտուգալացիների հետ նրանց առաջին ընդհարումների ժամանակ, պիրահաներն արդեն մեկուսացված խումբ էին։ 1921 թվականին պիրահաներին այցելել է գերմանացի մարդաբան Կուրտ Նիմուենդաջուն և նշել, որ պիրահաների մոտ բացակայում է արևմտյան քաղաքակրթության նկատմամբ հետաքրքրությունը։ 1950-ական թվականների վերջերին պիրահաների մոտ բնակություն են հաստատել Լեզվաբանության ամառային ինստիտուտի (SIL International) միսիոներներ Առլո և Վի Հեյնրիչ ամուսինները, որոնց նպատակն էր պիրահան լեզվով թարգմանել Աստվածաշունչը և տարածել քրիստոնեությունը։ 1960-ական թվականներին նրանց փոխարինել են Սթիվեն և Լինդա Շելդոնները, իսկ 1978 թվականին՝ Դենիել և Քերեն Էվերեթ ամուսինները, ովքեր թարգմանչական տեխնիկայի դասընթաց էին անցել ամերիկյան լեզվաբան և մարդաբան Քեննեթ Լի Փայքի մոտ։
1980-ական թվականներից սկսած, մարդաբանները մշտապես աշխատում են պիրահաների հետ, սակայն նրանց մասին ժամանակակից տվյալների մեծամասնությունը հայտնի են Դենիել Էվերեթի հրապարակումներից, ով պիրահաների մոտ ապրել է շուրջ յոթ տարի և յուրացրել է նրանց լեզուն։ Բացի Դենիելից, պիրահաների լեզվին կարողացել են տիրապետել նաև նրա կինը՝ Քերենը և Սթիվեն Շելդոնը։


== Կենսակերպ ==
Պիրահաները բնակվում են մոնոէթնիկ գյուղերում։ Կանադացի լրագրող Ջոն Կոլապինտոն, ով 2006 թվականին այցելել է պիրահաներին, նկարագրել է նրանց գյուղը։ Ըստ Կոլապինտոյի, դա գետափի երկայնքով ձգվող հյուղակների խումբ է, որոնք կառուցված են չորս սյուների վրա և չունեն պատեր ու հատակ, տանիքը ծածկված է արմավենու տերևներով։ Միակ կահույքը փայտամած լաստակի տեսք ունեցող մահճակալն է։ Հյուղակը նախատեսված է 3-4 մարդուց բաղկացած ընտանիքի համար։ Գույքը կազմված է կճուճից, կաթսայից, դանակից և մաչետեից։ Տղամարդիկ հագնում են պատրաստի վերնաշապիկներ, շապիկներ և շորտեր, իսկ կանայք իրենց հագուստը կարում են բամբակե կտորեղենից, կրում են զարդեր խեցիներից, փետուրներից, ատամներից և ուլունքներից։ Սպասքը, հագուստն ու կտորեղենը ձեռք են բերում բրազիլական ընկույզի, փայտանյութի և խեժածամոնի գետային առևտրով զբաղվող վաճառականներից։ Նետերը, աղեղները և պարկերը պատրաստում են իրենք՝ արմավենու տերևներից։ Առևտրային գործարքներով ու որսորդությամբ զբաղվում են տղամարդիկ։ Գյուղի մոտ, կիսավայրի վիճակում աճում է արևադարձային մանիոկա բույսը, որի արմատապտուղներից ստանում են ալյուր։ Պիրահաները սննդի պաշար չեն հավաքում, կերակրվում են որսով և հավաքչությամբ։ Նրանց մոտ ընդհանրապես բացակայում է ժամանակի ընկալումը, զուրկ են ամոթի, մեղքի և վիրավորանքի զգացմունքներից։
Պիրահաները զուրկ են նաև սոցիալական հիերարխիայից, այդ թվում առաջնորդներից։ Նրանց մոտ ամուսնությունը էնդոգամ է, սակայն չեն արգելվում սեռական հարաբերությունները օտարների հետ, ինչն էլ հանդիսանում է այլասերվածության բացակայության հավանական պատճառներից մեկը։
Պիրահաները երկարատև քունը համարում են վտանգավոր և քնում են օրական չորս անգամ՝ յուրաքանչյուր վեց ժամը մեկ, 30 րոպե տևողությամբ։ Ընդհանրապես բացակայում է օրակարգը։ Նրանց համար երազը իրենց իրական կյանքի մի մասն է և խոսում են երազում կատարված դեպքերի մասին այնպես, կարծես դրանք կատարվել են իրական կյանքում։ Նրանք հավատում են անտառի հոգիներին, սակայն որպես այդպիսին բացակայում են կրոնը և ծեսերը, պատկերացում չունեն Աստծո կամ աստվածությունների մասին։ Մեծանալուն և ծերանալուն զուգընթաց, պիրահաները փոխում են իրենց անունները` միջինը 6-8 տարին մեկ անգամ։ Ըստ նրանց, երբ մարդն զգում է, որ տարիքի հետ ինքն ուրիշ է դարձել, պետք է փոխի իր անունը։
Համաձայն Էվերեթի, պիրահաների գնումների ցանկը հիմնականում ընդգրկում է կաթի փոշին, վառոդը, վիսկին, շաքարը և կանոեն։ Վերջինը պիրահաները տեխնիկապես ունակ են պատրաստել, սակայն չեն ցանկանում։ Բացի ընկույզից, որպես գնավճար, տարածված է սեքսը՝ տեղացի կանանց հետ։
2011 թվականին Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի արշավախումբը պիրահաների գյուղում հայտնաբերել է արևմտյան քաղաքակրթության ամրակետ՝ բուժկետ, ստացիոնար սանհանգույց՝ կոյուղագծով, էլեկտրաէներգիա՝ բենզինային գեներատորից, հեռուստացույց և դպրոց, որտեղ պիրահա ուսուցիչը դասավանդում է պորտուգալերեն և թվաբանություն՝ պորտուգալերեն լեզվով։ 2009 թվականին, Էվերեթի արշավախմբի ժամանակ այդ ամենը չի եղել։ Այդ երկու արշավներն էլ ներկայացվել են «The Amazon Code‬: The Grammar of Happiness» (2012 թ.) ֆիլմում։


== Աշխարհընկալում ==
Պիրահաները հիմնվում են ներկա պահին՝ զգայարանների միջոցով ստացվող տեղեկատվության վրա, որն Էվերեթն անվանել է «անմիջական փորձի սկզբունք» (immediacy-of-experience principle): Նրա տվյալների համաձայն, պիրահաները զուրկ են դեկորատիվ արվեստից և չեն կարողանում նկարել։ Կոլեկտիվ հիշողությունը երկու սերունդից այն կողմ չի տարածվում։ Համարում են, որ մշտապես աշխարհն եղել է այնպիսին, ինչպիսին այժմ է։ Նրանք պատկերացում չունեն արարչագործության և աստվածների մասին։ Ըստ Էվերեթի, պատկերացումներ ունեն հոգիների մասին և հավատք առ այն, ինչ նրանք տեսնում են մշտապես՝ կենդանիների, բույսերի կամ այլ մարդկանց տեսքով։


== Ծանոթագրություններ ==