Մողոլներ

Մողոլներ (մոնղ.՝ могол) Աֆղանստանում բնակվող մոնղոլ ժողովուրդ։ Բնակչությունը կազմում է ավելի քան 20 000 մարդ ըստ 20-րդ դարի վերջի գնահատականի։ Նրանցից 200-ը ներկայումս խոսում է մողոլերեն։ Այս լեզուն մոնղոլական լեզվի հնացած բարբառն է, որը իրանական լեզուներից մեծ ազդեցություն է ունեցել։


== Անվանումներ ==
Ըստ Վ. Վ. Բարթոլդի, «մողոլ» տերմինը Կենտրոնական Ասիայում մոնղոլների ժողովրդական անվանումն էր։ Մահմեդական ձեռագրերում մոնղոլները նշվել են որպես մողոլ կամ մողուլ։
Մողոլ (մողուլ) անունը պահպանվել է Մողոլիստանի (Մողուլիստան) բնակչության կողմից։
Ներկայումս մողոլ սովորաբար անվանում են Աֆղանստանի փոքր էթնիկ խմբի ներկայացուցիչներին, ինչպես նաև 16-րդ դարում Հնդկաստան ներխուժած մահմեդական նվաճողների ժառանգներին։ Բարթոլդը գրել է. «միակ մոնղոլները, ովքեր գաղթել են դեպի արևմուտք, որոնք դեռևս պահպանում են իրենց լեզուն (այս ցեղը ապրում է Աֆղանստանում), նույնպես իրենց մողոլ են անվանում»։


== Ծագում ==
Մողոլները 13-րդ դարում Աֆղանստանի մոնղոլ նվաճողների հետնորդներն են, որոնք խառնվել են տեղի բնակչությանը և մասամբ ընդունել տեղի ժողովրդի լեզուն և մշակույթը։
Հունգարացի արևելագետ Լ. Լիգետին, ով նկարագրել է մողոլներին, գրել է. «մոնղոլական ռազմական միավորումները, որոնք մոնղոլական նվաճումների ընթացքում եկան Պարսկաստան և նրան շրջապատող տարածքները, ծագում էին ամենատարբեր ցեղերից... Արևմուտքում հայտնված ընդհանուր լեզվով մոնղոլական խմբերը կտրված էին մոնղոլական լեզվական համայնքից՝ մշտական կապի մեջ լինելով շրջակա թյուրքական և իրանական լեզուների հետ, աստիճանաբար նրանք անցան առանձին կյանքի և սկսեցին ինքնուրույն զարգանալ»։
Մողոլների ծագման խնդիրը և Գուրում (շրջան Աֆղանստանում) նրանց հայտնվելու ժամանակի հարցը դեռ վերջնական պատասխան չի ստացել։ Հնարավոր է, որ նրանց էթնոգենեզին մասնակցել է այսպես կոչված նիկուդերական հորդան, որը հայտնվել է Գուրայում 14-րդ դարի վերջից մինչև 16-րդ դարի սկիզբ ընկած հատվածում։ Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ նրանք այստեղ  եկել են հյուսիսից։ Այս վարկածը հաստատվում է 13-րդ դարի իրադարձություններով, երբ Բադղիսը և Գուրը ենթարկվեցին մոնղոլական բանակի զանգվածային արշավանքի (Չագաթաիդները իշխում էին այդ տարածքում դեռևս 14-րդ դարում)։ Մողոլները կարող էին Գուր հասնել նաև հարավից՝ Աֆղանստանի այլ շրջաններով։ Գուր տանող ամենահարմար անցումները գտնվում են հարավում՝ Հիլմենդ և Ֆարահրուդ գետերի հունով, մինչդեռ հյուսիսային կողմը փակ է բարձր լեռնաշղթաներով։ Մինչ հիմնականում այժմ մողոլները կոնտակտի մեջ են գտնվեւմ նրանցից հարավ ապրող բնակչության հետ։


== Բնակեցում և ցեղային կազմ ==
Աֆղանստանի մի քանի շրջաններում մողոլները կազմում են տեղի բնակչության զգալի մասը։ Գուրում նրանց մեծ մասն ապրում է ամբողջովին մողոլական կազմ ունեցող գյուղերում, որոնք գտնվում են հիմնականում Գուրի վարչական կենտրոնից՝ Թայվարայի հարավում։ Գուրի արևմտյան հատվածը բնակեցված է Բուրգուտի ցեղային խմբիի մողոլներով, իսկ արևելյան մասում՝ մողոլների մեկ այլ ցեղային խմբի՝ արգունների  ներկայացուցիչներով։
Մողոլները ապրում են նաև Հերաթ նահանգում։ Այստեղ է տեղակայված մողոլների ամենամեծ խումբն Աֆղանստանում։ Հերաթի մողոլական գյուղերը, ի տարբերություն Ղուրի բնակավայրերի, նույնպես ցրված են օազիսի ծայրամասերում։ Մողոլները ապրում են նաև Մեյմյոնե շրջանում և նախկին Կատագան նահանգի տարածաշրջանում։


== Կենսակերպ և մշակույթ ==
Լեռնաշխարհի մողոլները պահպանում են քոչվորական ապրելակերպը։ Հարթավայրերում ապրող մողոլները որդեգրել են հողի մշակման և ոռոգման տեխնիկան իրենց տաջիկ հարևաններից։ Տնտեսության, նյութական և հոգևոր մշակույթում (հատկապես բանահյուսության մեջ) դիտարկվում է արխայիկ մոնղոլական յուրահատկությունը։


== Մարդաբանություն ==
Ըստ Ն. Լ. Ժուկովսկայայի, մողոլները մոտ են աֆղաններին ու բելուջներին, նրանց արտաքինով մոնղոլոիդ դիմագծերը հարթված են։ Ըստ մեծ ռուսական հանրագիտարանի, նրանց մարդաբանական տեսակն ավելի մոտ է եվրոպեոիդ ռասա։ Մարդաբանական տվյալները ցույց են տալիս, որ մոնղոլոիդների առանձնահատկությունները հազվադեպ են մուղալների բնակչության շրջանում։ Հստակ երևում են աֆղանական և բելուջի առանձնահատկությունները ։


== Կրոն ==
Ի տարբերություն շիա խազարիաների, մողոլները սուննի մահմեդականներ են։ Երբ մողոլները ժամանեցին Աֆղանստան, իսլամն արդեն տարածվել էր նրանց նվաճած տարածքներում և հետագայում մեծ ազդեցություն ունեցավ հյուսիսային Աֆղանստանի և հյուսիսային Հնդկաստանի ժողովուրդների վրա։


== Լեզու ==
Մողոլերենը, որը զերծ չէր իրանական լեզուների ազդեցությունից, համարվում էր անհետացող արդեն 1950-ական թվականներին։ Ներկայումս, հաղորդվում է, որ այդ լեզվով խոսում է մոտ 200 մարդ  (ավագ սերնդի ներկայացուցիչներ) Աֆղանստանում մի քանի հազար ցրված մոնղոլական խմբերից, հիմնականում Հերաթի մոտ գտնվող Կունդուր և Քարեզ ի Մուլլա գյուղերում։ Մողոլախոսները խոսում են նաև պարսկերեն։ Աֆղանստանի հյուսիսում բնակվող էթնիկ մողոլները խոսում են փաշթոերեն։ Լեզուն գիր չունի. օգտագործվում է ընտանեկան միջավայրում և մասամբ որպես գաղտնի լեզու. կան նրա գրառության արաբատառ նմուշներ, այդ թվում 20-րդ դարի սկզբի բանաստեղծի բանաստեղծությունների տեքստերը։ Աբդ ալ Քադիրը, որը գրել է մողոլերեն։ Նաև մողոլների մի մասը խոսում է դարի, փաշթո, պարսկերեն, հինդի, ուրդու և արաբերեն։
Ըստ Լ. Լիգետիի, յուրօրինակ զարգացման արդյունքում մողոլերենը պահպանեց միջին մոնղոլական դարաշրջանին բնորոշ բազմաթիվ հատկություններ։ Մողոլերենը հիմնականում կրում է նույն բնութագրերը, ինչ արաբերեն և պարսկերեն գրված մոնղոլական գլոսարիումները 13-15-րդ դարերում։

Մեծ մողոլների կայսրություն
Մողոլները հնդկական թերակղզու տարածքում բնակվող էթնոմշակութային համայնք են։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Ժուկովսկայա Ն. Լ. Մուղալներ // Աշխարհի ժողովուրդներ. Պատմական և ազգագրական տեղեկատու / Գլուխ. խմբ. Յու Վ. Բրոմլի ; Ն.Ն.Միկլուխո-Մակլայի անվան ՀԽՍՀ ԳԱ ազգագրության ինստիտուտ։ - Մ .: Խորհրդային հանրագիտարան, 1988. - S. 305-306.
Կիսլյակով Վ . - 1973. - No 4. - S. 130-139.
Kuzmenkov E. A. Mughal language // Աշխարհի լեզուներ . մոնղոլական լեզուներ։ Տունգուս-մանջուրական լեզուներ. Ճապոներեն լեզու. կորեերեն / RAS լեզվաբանության ինստիտուտ . - M.: Indrik, 1997. - S. 91-97.
Alam M., Subrahmanyam S. The Deccan Frontier and Mughal Expansion, տես. 1600. Ժամանակակից հեռանկարներ // Արևելքի տնտեսական և սոցիալական պատմության ամսագիր, հ. 47, No.3, Fetween the Flux and Facts of Indian History: Papers In Honor of Dirk Kolff (2004), pp. 347–389 թթ.