Օձ (դիցաբանություն)

Օձ, շատ ժողովուրդների դիցաբանության մեջ օձը բերրիության, հողի, ջրի, անձրևի, ինչպես նաև օջախի և երկնային կրակի խորհրդանիշն է։ Սկզբում դիցաբանական օձը պատկերվում էր մեծ օձի տեսքով։ Հետագայում պատկերը ձեռք է բերում կենդանական որոշ հատկություններ, փոխարինվում է թևավոր կամ փետրավոր վիշապօձի, ձիու գլուխ ունեցող օձի պատկերներով։ Օձի մարմնի և մարդկային գլխի հետ համեմատության գաղափարը զարգացած է հին հունական, հինդուիստական, էլամական և մի շարք այլ դիցաբանություններում։ Ճապոնական և մի շարք հնդկական ավանդություններին բնորոշ է եղջերավոր օձի կերպարը։


== Խոսքի ստուգաբանություն ==
Օձի կերպարը գրերի հուշարձաններում հանդիպում է X-րդ դարից։ Սողունի և օձի անունները ստուգաբանորեն նույնն են։ Նրանք ընդհանուր արմատ ունեն երկիր կամ հող բառերի հետ և նշանակում են «գետնի վրա սողացող»։ Ընդունված է համարել, որ «օձ» բառը տաբուիստական էր, այսինքն՝ այն փորձում էին չարտասանել՝ ցավ պատճառելու վախով։


== Օձը դիցաբանական տարբեր ավանդություններում ==
Օձը՝ որպես խորհրդանիշ, ներկայացված է գրեթե բոլոր դիցաբանություններում և կապվում է պտղաբերության, հողի, կնոջ արտադրող ուժի, ջրի, անձրևի, օջախի, կրակի (հատկապես Երկնային), ինչպես նաև՝ տղամարդու բեղմնավորման սկզբի հետ։
Օղակաձև օձը համարվում է երևույթների շրջապտույտի սկիզբը։ Դա արևոտ սկիզբն է և լույսը, կյանքն ու մահը, լույսն ու խավարը, բարին ու չարը, իմաստությունն ու կույր կիրքը, բուժիչն ու թույնը, պահապանը և կործանիչը, հոգևոր վերածնունդն ու ֆիզիկականը։ Օձը նաև հղիության խորհրդանիշն է։
Խտոնիկ օձը ստորգետնյա աշխարհի և խավարի աստվածների ագրեսիվ ուժի դրսևորումն է։ Քանի որ օձը ապրում է գետնի տակ, այն գտնվում է կապի մեջ ստորգետնյա աշխարհի հետ, ունի մուտք դեպի ներքին ուժեր։ Այն ամենուր համարվում է նախաձեռնության աղբյուր։ Իր խտոնական էությամբ օձը թշնամանում է արևի և բոլոր հոգևոր ուժերի հետ՝ խորհրդանշելով մարդու մութ կողմերը։ Միևնույն ժամանակ, դրական և բացասական սկիզբը հակամարտության մեջ են, ինչպես, օրինակ, Զևսի և Տիփոնի, Ապոլլոնի և Պիֆոնի, Օսիրիսի և Սեթի, արծվի և օձի և այլնի դեպքում։ Օձը խորհրդանշում է նաև բնազդային բնավորությունը, կենսունակությունը, անվերահսկելի և ոչ տարբերակված, պոտենցիալ էներգիան, ոգևորող ոգին։
Եթե հին դիցաբանություններում օձի դերը, որը միացնում է երկինքն ու երկիրը, առավել հաճախ կրկնակի է (այն միաժամանակ և՛ բարերար է, և՛ վտանգավոր), իսկ արդեն զարգացած դիցաբանական համակարգերում առաջին հերթին նշվում է նրա բացասական դերը՝ որպես ստորին (ջրային, ստորգետնյա կամ օտար) աշխարհի մարմնացում։

Եգիպտոսում կոբրան աստվածային և արքայական իմաստության, իշխանության, գիտելիքի և ոսկու խորհրդանիշն է, իսկ այն օձը, որը կծնվի Տիփոնի հետ, մառախուղի օձն է, խավարի դևը, խառնաշփոթն ու ոչնչացումը, և բացի այդ, կիզիչ արևի վնասակար կողմը։
Օձի պաշտամունքը՝ որպես առատության, բերրիության և հավերժության խորհրդանիշ, էլամական կրոնի առավել բնորոշ հատկանիշներից մեկն  է։
Հունաստանում օձը մարմնավորում է իմաստությունը, կյանքի թարմացումը, հարությունը, բժշկությունը և որպես այդպիսին Ասկլեպիոսի, Հիպոկրատի, Հերմեսի և Հիգեայի գլխավոր ատրիբուդը։ Ասկլեպիոսի համար օձը փրկչի և բուժման էություններից մեկն է։ Օձը երբեմն որոշ աստվածների կյանքի սկզբունքն է եղել։ Օձը խորհրդանշել է Աթենասի իմաստությունը։ Օձը խորհրդանշել է նաև Ապոլլոնին, ով ոչ միայն ազատում է արևը խավարի ուժերից, այլև մարդկային հոգին լցնում է գիտելիքով, խանդավառությամբ և լույսով։
Առեղծվածային օձը կապված է փրկիչ աստվածությունների հետ և, բացի այդ, կապված է մահացածների՝ մասնավորապես, մահացած հերոսների հետ։ Հոգին դուրս է եկել մարմնից օձի տեսքով, և մահացածների հոգիները կարող են վերափոխվել օձերի մեջ։ Օձը Զևսի խորհրդանիշն է, երբեմն պատկերված է ձվի շուրջ, մարմնավորում է կյանքն ու կրքերը։ Էրինիաները ու Մեդուզա Գորգոնան իրենց հատկանիշների մեջ խորհրդանշական դեր տալով օձին, մարմնավորում են իմաստնությունն ու նենգությունը։ 

Ապոլոնին խայթած երկու հսկայական օձերը խեղդամահ են արել Լաոկոոնին և նրա երկու որդիներին։

Հրեական ավանդությունում օձը չարի և մեղքի խորհրդանիշն է։ Նեհուշտանը հրեական ավանդությունում հիշատակվում է որպես պղնձե օձ, որին Աստված պատվիրել էր կանգնեցնել թունավոր օձերի (կրակե օձեր) խայթոցներից իսրայելցիներին պաշտպանելու համար։ Ադամը պատկերված է՝ պարանոցին ուղիղ օձ պահած։ Հինդուիզմում օձը խորհրդանշում է տիեզերական ուժը, քաոսը և Ագնիի անմար կրակը։ Սև օձը խորհրդանշում է կրակի ներուժը։ Կրիշնայի գլխին պարուրված օձը խորհրդանշում է չարիքը։ Կոբրան խորհրդանշում է Վիշնու Աստծուն՝ գիտելիքի, իմաստնության և հավերժության տեսանկյունից։
Անանդան՝ օձերի հազարգնդային տիրակալը, անսահման բերրիության խորհրդանիշն է. նրա օղակները փաթաթում են աշխարհի առանցքի հիմքը։ 

Երկու օձերը, որոնք շարժվում են մեկ վերև, իսկ մյուսը՝ ներքև, խորհրդանշում են Աստվածային հանգիստն ու Աստվածային զարթոնքը Բրահմայի օրերի և գիշերների ժամանակ։ Նագը և Նագան՝ թագավորն ու թագուհին կամ հոգիները,  ճշմարիտ աստվածություններ են, դրանք պատկերվում են կա՛մ ամբողջությամբ մարդկային տեսքով, կա՛մ օձերի տեսքով, կա՛մ կոբրայի գլխով։
Պարսկաստանում օձի կերպարը արևի Աստծո թշնամին է։ Իսլամում օձը սերտորեն կապված է կյանք սկզբի հետ։
Ճապոնիայում օձը ամպրոպի Աստծո խորհրդանիշն է։

Ասորական ավանդությունում օձը կարևոր հատկանիշներով է օժտված։ Մեծ աստվածուհին՝ տնային օջախի պաշտպանը, պատկերվել է օձերը ձեռքին։ Ավելի ուշ օձերը ասոցացվում են նրան փոխարինող աստվածությունների հետ։ Հնագույն մետաղադրամների վրա պատկերված այդ աստվածուհին նստած է ծառի տակ գտնվող գահին և շոյում է օձի գլուխը։ Օձի և ծառի սիմվոլիկան սերտորեն փոխկապակցված է։ Օձը՝ որպես պտղաբերության խորհրդանիշ, բնորոշ է աստվածուհի Իլիփիայի ծնունդին։ Օձը, որին տեսել էր Պոլիդը, տանում էր բուժիչ խոտ, որը կարող էր մեռելներին հարություն պարգևել։ Օձը կարող էր վերամարմնավորվել հանգուցյալին, նախնուն, ուրվականին։ Օձի պատկերը գերեզմանոցի բլրի վրա նշանակում էր հերոսի թաղման վայր և ծառայում էր որպես հարության և անմահության խորհրդանիշ։ Հետագայում օձը մարմնավորում էր բժիշկ Աստծուն՝ Ասկլեպիոսին։
Օվկիանիայի օձը աշխարհի արարիչներից մեկն է։ Տեղ-տեղ ասվում է, որ տիեզերական օձն ապրում է գետնի տակ և ի վերջո մի օր ոչնչացնելու է աշխարհը։
Շումերա-սեմիտական ավանդության մեջ Բաբելոնյան Թիամատը՝ անգութ օձը, խավարը, որը պատկերված է նաև վիշապի տեսքով, ներկայացնում է քաոս, անբաժանելիություն, նենգություն և արատավորություն, որը ոչնչացվում է արևի Աստծո՝ Մարդուկի կողմից։ Ասրոաբաբելական Լակշմին ու Լակշամին օձեր են, որոնք տղամարդկանց ու կանանց արարիչներն են համարվում։ Իշտարը՝ որպես գլխավոր Աստված, պատկերված է օձի տեսքով։
Փռյուգիական դիցաբանությունում օձն իր գլխավոր դիրքն ունի։ Քրմուհին ծիսակատարություն է անում՝ ծածկոցի տակ ոսկե օձ պահած։ Օձերը հաճախ դուրս են գալիս նրա ուսերից։ Օձը գլխավոր խորհրդանիշն է Քանանի և Փղշտացիների մոտ։


=== Ծովային օձեր ===
Ծովային օձը դիցաբանական եզրույթ է, որը աստվածաբանության և դիցաբանության մեջ նշանակում է ծովային օձանման արարած, որը հիշատակվում է աշխարհի տարբեր ժողովուրդների առասպելներում, լեգենդներում և վկայություններում։ Պատկերը ներկայացվել է դիցաբանական տարբեր ավանդույթներով։


== Օձը քրիստոնեական ավանդությունում ==
Քրիստոնեության մեջ օձը խորհրդանշում է Սատանային՝ Աստծո թշնամուն։  
Օձը մարմնավորում է չարը, անդրաշխարհը, նենգությունը, մեղքը։ Դանթեն օձը նույնացնում է թշնամու հետ, բայց եթե օձը պատկերված է Կենաց ծառին փաթաթված, ուրեմն իմաստության խորհրդանիշն է։ Իմաստության մյուս պատկերում օձը խորհրդանշում է Լյուցիֆերին։ Օձը, որը բարձրացվել է խաչի կամ բևեռի վրա, Քրիստոսի նախատիպն է, իսկ որը բարձրացվել է Կենաց ծառին՝ աշխարհի փրկությունն ու բուժումն է։ Տերտուղիանոսը պնդում է, որ քրիստոնյաները Քրիստոսին անվանել են «Բարի օձ»։
Հրեշը ևս պատկերվում է օձի կերպարով, հավանաբար, նրա նենգությունն ու չարությունը մատնանշելու համար։ Եվայի՝ արգելված պտուղը ճաշակելու և Աստծուն հնազանդվելու պարտականությունը խախտելու համար, նա առել էր օձի կերպարանք, ինչպես նշվում է Սուրբ գրքում։ Երբեմն օձը պատկերվում է կնոջ կերպարանքով՝ խորհրդանշելով գայթակղությունը։ 


== Օձի կերպարը գրականության մեջ ==


=== Օձը բանահյուսության մեջ ===
Օձը բանահյուսական համաշխարհային կերպար է, որը մշակույթի զարգացման տարբեր փուլերում և ազգային տարբեր ավանդություններում բազմաթիվ կերպավորումներ է ստացել։ Օձը հրաշապատում հեքիաթների և բիլինաների գլխավոր հերոսն է, որի հետ պետք է մենամարտի դրական հերոսը։ Ռուսական հեքիաթներում օձերը բազմագլուխ արարածներ են, որոնք կարող են թռչել և ժայթքել կրակ։ Մի շարք սյուժեներում օձը գող է. նա գողանում է թագավորի դուսրերից ամենագեղեցիկին և որոշակի տուրք է պահանջում՝ հակառակ դեպքում նրան կուտի։ Այլ սյուժեներում օձը նստում է գետիերի կամ աղբյուրների մոտ, և նա խժռում է բոլոր նրանց, ովքեր փորձում են անցնել կամ ջուր խմել։ Օձի դեմ պայքարն ու նրա նկատմամբ հաղթանակը հեքիաթների դրական հերոսների գլխավոր սխրանքներից մեկն է։ Բիլինաներում օձի դեմ պայքարը ձեռք է բերել «պետական» երանգավորում. գլխավոր հերոսը կատարում է իր առաջին հերոսական սխրանքը՝ հաղթելով օձին որպես Կիևի թշնամի և ազատելով նրա կողմից գրավված Լիոնը։ Օձի մասին բոլոր սյուժեների ընդհանուր առանձնահատկությունը նրա արտաքինի իրական նկարագրության բացակայությունն է։


=== Օձը Պավել Բաժովի հեքիաթներում ===
Ռուսական գրականության մեջ օձի ամենավառ կերպարները Պավել Պետրովիչ Բաժովի հեքիաթներում են։ Նրա հեքիաթներում օձերը ներկայացվում են առասպելական օձի բոլոր դասական հատկանիշներով։ 

Իմաստություն։ Ոսկե օձը միանգամից ճանաչում է հերոսի գլխավոր թուլությունը՝ ագահությունը, և նրան տանում է դեպի կործանում։ Կործանման եզրին նա իր հերոսին սովորեցնում է, որ ագահությունը վատ երևույթ է։ Սա ցույց է տալիս, որ օձը ի սկզբանե չար ոգի չէ (ինչպես Աստվածաշնչում), այլ երկակի, հակասական արարած։ Նույնը հաստատում է նաև ծերունի Սիմոնիչը, ով էլ իր տղաներին ծանոթացնում է ոսկե օձի հետ։
Գայթակղիչ օձ։ «Օձի հետքը» հեքիաթում օձի դուստրը հանդես է գալիս գեղեցիկ աղջկա կերպարանքով, որը կործանման է տանում գլխավոր հերոսին։ Նման արարած՝ Լամիան, կարելի է հանդիպել նաև հին հույների և հռոմեացիների մոտ՝ աղջիկ-օձ, որը կործանում է պատանուն։


== Օձի կերպարը կերպարվեստում ==


=== Քանդակագործության մեջ ===
Ալեքսանդրի սյուն
Պղնձե հեծյալ


== Օձը զինանշաններում ==
 Ժամանակակից զինանշաններում հաճախ կարելի է հանդիպել օձի պատկեների։ Սուրբ Գևորգը պատկերված է 
ձիու վրա, որը նետվում է դեպի օձը։ Նույն սյուժեն հիշատակվում է Վլադիմիր-Վոլինսկիի շրջանի, Մեժևսկոյ շրջանի զինանշաններում։
Բացի այդ, օձի կերպարը նկատվում է Մեքսիկայի, Կազանի զինանշաններում։


== Տես նաև ==
Վիշապ
Օփիոն
Ուրոբորոս


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Владимир Пропп. Исторические корни Волшебной Сказки. Глава VII. У огненной реки (ռուս.)
Тресиддер Дж. Словарь символов. —  М.,1999. — 430 с. (ռուս.)
Купер Дж. [dic.academic.ru/dic.nsf/simvol/275 Энциклопедия символов.] —М., 1996. — С.106-110. (ռուս.)