Չիչխան

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Լափռի (այլ կիրառումներ)
Լափռի (լատ.՝ Hippophae), Չիչխան անունը պարսկերեն է, հայերեն Լափռի է։ Հոմանիշներ- փշարմավ, ձիափշատ, ձիափուշ, ձորի փուշ, փշատագգիների ընտանիքի տերևաթափ ծառերի կամ թփերի ցեղ։ Հայտնի է 3, Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝

Լափռի դժնիկանման (Hippophae rhamnoides)։


== Կենսաբանական նկարագիր ==

Երկտուն է. արական ծաղիկները խմբված են կարճ հասկերում, իգականները՝ տերևանութներում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին։ Պտուղը հյութալի Նարնջագույն, կարմրավուն, գնդաձև կամ էլիպսաձև, ճյուղերին կպած կորիզապտուղ է։ Պտուղները պարունակում են վիտամիններ C, E, P, K, B1։ B2, B6, կարոտին (A-նախավիտամին) և այլն, թթուներ (խնձորաթթու, գինեթթու, ֆոլաթթու), շաքար, սերմերը՝ յուղ, տոկոֆերոլ, կարոտին (A-նախավիտամին), տերևները՝ աղաղանյութեր, ֆիտոնցիդներ, ֆլավոնոիդներ և այլն։ Չիչխանի յուղն օգտագործվում է վերքերի, աչքի եղջերաթաղանթի վնասվածքների, այրվածքների, էկզեմայի, ստամոքսի խոցի բուժման համար։


== Հայաստանում ==

Տարածված է Սյունիքի, Վայոց ձորի մարզերում, Սևանի ավազանում և այլն։ Աճում է գետերի և առուների հովիտներում, ճահճուտներում և այլ խոնավ վայրերում։ Բարձր, մինչև 10 մ է, ճյուղերը փշոտ են, մատղաշ ընձյուղները՝ արծաթագույն։ Տերևները մանր են, հերթադիր, պարզ, գծանշտարաձև, վերևից՝ կանաչ, ներքևից՝ սպիտակ, արծաթավուն։


== Պտուղների օգտագործում ==
Պտուղներն օգտագործում են թարմ և վերամշակված (սառեցրած, մուրաբա, կիսել, կոմպոտ, պաստեղ, պովիդլո, մրգահյութ, գինի, թրմօղի և այլն)։ Երիտասարդ ճյուղերից և տերևներից ստացվում է սև, պտուղներից՝ դեղին ներկ։ Չ. անտառահողաբարելավող բարձրարժեք բույս է։ Արմատային ընձյուղների և կոճղային շիվերի շնորհիվ առաջացնում է մեծ մակերես զբաղեցնող մացառուտներ։ Աճեցվում է ավազուտների ամրապնդման, էրոզւացված հողերի յուրացման, կանաչ ցանկապատերի համար։ Պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ, չորադիմացկուն է։ Արմատները պարունակում են հողն ազոտով հարստացնող պալարաբակտերիաներ։ Բնափայտն ամուր է, լավ հղկվող, պատրաստում են մանր կիրառական առարկաներ։ Գեղազարդիչ է և մեղրատու։


== Քիմիական կազմ ==
Պարունակում է E (8-15 մգ), B1 (0,35 մգ), B2 (0,5 մգ), K (1,2 մգ), P (75-100 մգ), կարոտինոիդներ(մինչև 8,5 մգ), PP (14-25 մգ), խոլին (B4), պիրիդոքսին (B6), ասկորբինաթթու (50-450 մգ), ֆոլիաթթու (0,79 մգ, 100 գր. պտղի մեջ), շաքար (մինչև 8,5 %), պեկտինային նյութեր (0,3-0,4 %), օրգանական թթուներ (խնձորի, գինու, թրթնջուկի, սաթի 2,8%), ներկանյութ, դաբաղանյութ, ֆլավոնոիդներ (կվերցետին), կումարին, ֆիտոնցիդներ։
Պտղի մեջ հայտնաբերվել են միկրոտարրեր՝ երկաթ, բոր, տիտան, մանգան, ալյումին, մագնեզիում, կրեմնիում, որոնք շատ կարևոր են մարդու աճի և զարգացման համար։


== Նշանակություն և կիրառում ==

Տարբեր ժողովուրդներ չիչխանի պտուղներն օգտագործել են որպես հակալնդախտային, ցավազրկող, մազերն ամրացնող, մաշկային որոշ հիվանդություններ ամոքող միջոց։
Չիչխանն օգտակար է նյութափոխանակության կարգավորման և արյան շրջանառության համար։


== Բուժիչ նշանակություն ==
Բուժման նպատակով օգտագործվում են բույսի պտուղներն ու սերմերը, դրանցից ստացվող յուղը, որոշ դեպքերում նաև՝ տերևները։ Այն օգտագործվել է արևելյան՝ հին մոնղոլական, տիբեթական բժշկության մեջ։ Չիչխանի պտուղները կանխարգելում են աթերոսկլերոզը, հիպերտոնիան, վաղաժամ ծերությունը, նպաստում սերոտոնինի ստեղծմանը, որը կարգավորում է նյարդային համակարգի աշխատանքը։ Սաթաթթուն թուլացնում է տոքսիկ նյութերի, ռենտգենյան ճառագայթների, սթրեսի ազդեցությունը, կումարինները կանխարգելում են թրոմբների առաջացումը։
Պտուղներից պատրաստված եփուկն օգտագործվել է աղեստամոքսային տրակտի հիվանդությունների ժամանակ։


== Դասակարգում ==
Hippophaë rhamnoides L. —
Hippophaë salicifolia D.Don.


== Արտաքին հղումներ ==
Չիչխանի մասին Հայկական Հանրագիտարանում
United States Department of Agriculture Seaberry Profile
Plants for a Future
Purdue University list of articles
Series of high quality photos at Hort.net