Միխայիլ Տուգան-Բարանովսկի

Միխայիլ Իվանովիչ Տուգան-Բարանովսկի (ռուս.՝ Михаил Иванович Туган-Барановский, հունվարի 8 (20), 1865, Սոլյանիկովկա, Կուպյանսկի գավառ, Խարկովի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - հունվարի 21, 1919(1919-01-21), Zatyshshia, Q12106088?, Տիրասպոլսկի գավառ, Խերսոնի նահանգ, Ուկրաինայի Ժողովրդական Հանրապետություն), ռուս տնտեսագետ, պատմաբան, հասարակական գործիչ, հրապարակախոս, «լեգալ մարքսիզմի» ներկայացուցիչ (համարվում է գաղափարական այդ հոսանքի առաջատար տնտեսագետ-տեսաբաններից մեկը)։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության շրջանում անդամագրվել է կադետների կուսակցությանը։ 1917 թվականի վերջից-1918 թվականի հունվարը՝ ուկրաինական հակաբոլշևիկյան կենտրոնական ռադայի ֆինանսների նախարար։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է 1865 թվականի հունվարի 8-ին ցարական Ռուսաստանի Խարկովի նահանգի Կուպյանսկի շրջանի Սոլյանոյե գյուղում (ներկայումս գտնվում է Ուկրաինայի Հանրապետությունում)։ Նրա հեռավոր նախնիները լիպկա թաթարներ էին, որոնք 14-րդ դարում տեղափոխվել էին Լիտվա։ Տոհմական լրիվ ազգանունը Տուգան Միրզա Բարանովսկի էր։
Միխայիլը դպրոց է հաճախել Խարկովում ու Կիևում և դեռ դպրոցական տարիներին հրապուրվել է փիլիսոփայությամբ, մասնավորապես՝ Իմանուիլ Կանտի աշխատություններով։ 1884 թվականին նա ընդունվել է Խարկովի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետ, չորս տարի անց ավարտել է, ստացել գիտությունների թեկնածուի աստճան, սակայն հետաքրքրված լինելով քաղաքատնտեսությամբ՝ էքստեռն կարգով շարունակել է ուսումը և 1890 թվականին ավարտել իրավագիտական ու տնտեսագիտական բարձրագույն դպրոցը։ Ուսանողության տարիներին կարճատև ծանոթություն ու շփում է ունեցել Վլադիմիր Լենինի ավագ եղբոր՝ Ալեքսանդր Ուլյանովի հետ, որը 1887 թվականին մահապատժի է ենթարկվել Ալեքսանդր Երրորդ ցարի նկատմամբ իրականացված մահափորձին մասնակցելու պատճառով։
1886 թվականի նոյեմբերին Տուգան-Բարանովսկին ձերբակալվել է ռուս հեղափոխական-դեմոկրատ գրաքննադատ և հրապարակախոս Նիկոլայ Դոբրոլյուբովի մահվան 25-րդ տարելիցի կապակցությամբ կազմակերպված ցույցին մասնակցելու պատճառով։ Որպես պատիժ՝ նրան արգելել են ապրել մայրաքաղաքում։ 1889 թվականին նա ամուսնացել է Պետերբուրգի կոնսերվատորիայի տնօրենի դստեր՝ Լիդիա Դավիդովայի հետ:Մոսկվայի համալսարանում 1894 թվականին պաշտպանել է մագիստրոսական ատենախոսություն «Արդյունաբերական ճգնաժամերը ժամանակակից Անգլիայում» («Промышленные кризисы в современной Англии») թեմայով։ 1898 թվականին քաղաքատնտեսության դոկտորի գիտական աստիճան է ստացել «Ռուսական ֆաբրիկան անցյալում և ներկայում. պատմա-տնտեսագիտական ուսումնասիրություն» («Русская фабрика в прошлом и настоящем. Историко-экономическое исследование») աշխատության համար, որը համարվում է նրա գլուխգործոցը։ 1895-1899 թվականներին և 1905-1913 թվականներին եղել է Պետերբուրգի համալսարանի քաղաքատնտեսության ամբիոնի պրիվատ դոցենտ (դասախոս), 1913 թվականից Պետերբուրգի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր։
1900 թվականի ապրիլին Վ. Լենինի, Պ. Ստրուվեի, Յ. Մարտովի և այլոց հետ Պսկովում մասնակցել է «Իսկրա» թերթի թողարկումը նախապատրաստելու նպատակով անցկացված կազմակերպական խորհրդակցությանը։ 1905-1907 թվականների հեղափոխության շրջանում գործել է սահմանադրական կուսակցության (կադետների) շարքերում։
1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից հետո տեղափոխվել է Ուկրաինա, դարձել ուկրաինական ազգայնական շարժման ականավոր գործիչներից մեկը, մասնակցել «Ուկրաինական ժողովուրդը անցյալում և ներկայում» («Украинскій народъ в его прошломъ и настоящемъ») համապարփակ ժողովածուի պատրաստմանն ու հրատարակմանը, ժողովածու, որ համարվում է ռուսերեն լույս ընծայված ուկրաինագիտական առաջին խոշոր, կոթողային աշխատանքներից մեկը։ 1917 թվականի օգոստոսի 13-ից մինչև այդ նույն տարվա նոյեմբերի 20-ը պաշտոնավարել է որպես ուկրաինական հակաբոլշևիկյան հանրապետության կենտրոնական ռադայի գլխավոր քարտուղարության ֆինանսների քարտուղար (նախարար)։ 1919 թվականին մասնակցել է Ուկրաինայի գիտուիթյունների ակադեմիայի հիմնադրման աշխատանքներին, ընտրվել այդ ակադեմիայի առաջին անդամներից մեկը։ 1917-ից մինչև 1919 թվականը ներառյալ՝ պրոֆեսորի կոչումով դասախոսել է Կիևի համալսարանում, միաժամանակ պաշտոնավարել որպես այդ համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի դեկան։ Տուգան-Բարանովսկին եղել է նաև Ուկրաինական տնտեսագիտական ընկերության առաջին անդամների շարքում։
Մասնակցել է կոոպերատիվ շարժմանը, խմբագրել մի շարք ամսագրեր։ Հեղինակել է բազմաթիվ աշխատություններ, որոնցում անդրադարձել է արժեքի տեսության, հասարակական եկամտի բաշխման, կոոպերատիվների կառավարման հիմնախնդիրներին։


== Հայացքները ==
Մասնագետներից շատերի կարծիքով Տուգան-Բարանովսկուն լայն ճանաչում ու համբավ է բերել կապիտալիզմի ժամանակ անսահմանափակ կուտակման հնարավորության վերաբերյալ նրա առաջ քաշած գաղափարը, ըստ որի՝ արտադրությունը զարգանում է սպառումից անկախ, և որևէ կապ չկա ճգնաժամերի ու այսպես կոչված՝ «իրացման հիմնախնդրի» միջև։ Կապիտալիստական ճգնաժամերի պատճառն առավելապես թաքնված է ներդրվող կապիտալի անհամաչափության ու շարժի մեջ։
Յոզեֆ Շումպետերի գնահատմամբ՝ Տուգան-Բարանովսկին Մարքսի «կիսամարքսիստական» քննադատներից առավել տաղանդավորն է և ժամանակի ռուս տնտեսագետներից առավել ականավորը, ով կարողացել է իր մեջ միավորել տնտեսագետ պատմաբանի ու տեսաբանի որակները։ Նրա տեսական աշխատությունները դարձել են մարքսիզմի, անգլիական տնտեսագիտական դպրոցի դասականների և ավստրիականի «քննադատաբար ի մի բերված համաձուլվածք»։ Շումպետերը նրա ամենակարևոր և առավել մեծ ազդեցություն գործած աշխատանքը համարել է «Արդյունաբերական ճգնաժամերը ժամանակակից Անգլիայում» երկը։

Տուգան-Բարանովսկին Սեն-Սիմոնի մասին գրել է. «Այս ականավոր մտածողը առավել մեծ հիմնավորմամբ, քան Մարքսը, պետք է համարվի հասարակության վերաբերյալ ժամանակակից գիտության ստեղծողը»։
Ուսումնասիրողներից շատերը նշել են, որ Տուգան-Բարանովսկու սոցիալիզմն անսահմանորեն հեռու էր լենինյան սոցիալիզմից։ Նա տնտեսական ճգնաժամերը բնորոշել է իբրև կապիտալիզմի ինքնակարգավորման մեխանիզմ, որն ապացուցում էր նրա (կապիտալիզմի) անընդհատ զարգանալու ունակությունը։ Տնտեսագետը գտնում էր, որ կապիտալիզմին փոխարինելու է «բարոյական սոցիալիզմը», երբ յուրաքանչյուր անհատ պետք է ճանաչվի որպես բարձրագույն նպատակ, հասարակության մեջ պիտի տիրապետի իրավական ժողովրդավարությունը։1917 թվականին Տուգան-Բարանովսկին հրատարակել է «Թղթադրամներն ու մետաղը» («Бумажные деньги и металл») գիրքը, որտեղ ներկայացրել է թղթադրամների իր տեսությունը, առաջ քաշել այն տեսակետը, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո դրամաշրջանառության պատմության մեջ մի նոր փուլ է սկսվելու, ակտիվ դրամավարկային քաղաքականություն է վարվելու՝ հիմնականում փոխանակման կուրսի նկատմամբ հսկողություն սահմանելու միջոցով։ Բազմաթիվ առումներով նրան կարելի է համարել էնդոգեն փողերի տեսության նախակարապետ։


== Մեծարանք ==
Տուգան-Բարանովսկու անունով են կոչվել՝
Դոնեցկի էկոնոմիկայի և առևտրի ազգային համալսարանը (այդ համալսարանի բակում նաև կանգնեցվել է անվանի գիտնականի հուշարձանը).
փողոցներ ուկրաինական Լվով, Պոլտավա, Պերվոմայսկ քաղաքներում.
Ուկրաինայի տնտեսական գիտությունների ակադեմիան սահմանել է Տուգան-Բարանովսկու անվան ոսկե մեդալ, իսկ Ուկրաինայի գիտությունների ազգային ակադեմիան՝ նրա անվան մրցանակ։


== Աշխատություններ ==
Русская интеллигенция и социализм (статья)
Учение о предельной полезности хозяйственных благ, как причине их ценности (1890)
П. Ж. Прудон: Его жизнь и общественная деятельность. — СПб.: Тип. Ю. Н. Эрлих, 1891. — 80 с. — (Жизнь замечательных людей. Биографическая библиотека Флорентия Павленкова). — 8100 экз.
Д. С. Милль: Его жизнь и учёно-литературная деятельность. — СПб.: Тип. т-ва «Общественная польза», 1892. — 88 с. — (Жизнь замечательных людей. Биографическая библиотека Флорентия Павленкова). — 8100 экз.
Промышленные кризисы в современной Англии, их причины и влияние на народную жизнь. — 1-е изд. — СПб.: Тип. И. Н. Скороходова, 1894. — IV, 512 с.2-е изд.: Промышленные кризисы. Очерк из социальной истории Англии. — СПб.: Т-во О. Н. Поповой, 1900. — 335 с. — (Экономическая библиотека).
3-е изд.: Периодические промышленные кризисы. История английских кризисов. Общая теория кризисов. — СПб.: Т-во О. Н. Поповой, 1914. — XII, 466 с.
4-е изд.: Периодические промышленные кризисы. История английских кризисов. Общая теория кризисов. — Книгоизд. т-во «Книга», 1923. — 384 с.
5-е изд.: Периодические промышленные кризисы. История английских кризисов. Общая теория кризисов. — М.: Наука, 1997. — 573 с. — (Памятники экономической мысли).
1-е франц. изд.: Les Crises industrielles en Angleterre. — Paris, 1913. — 476 p. — ISBN 5-02-012263-7Основная ошибка абстрактной теории капитализма Маркса (статья) (1899)
Русская фабрика в прошлом и настоящем. Историко-экономическое исследование. — СПб.: Изд. О. Н. Поповой, 1900. — Т. I. Историческое развитие русской фабрики в XIX веке. — 561 с.
Очерки из новейшей истории политической экономии: (Смит, Мальтус, Рикардо, Сисмонди, историческая школа, катедер-социалисты, австрийская школа, Оуэн, Сен-Симон, Фурье, Прудон, Родбертус, Маркс). — СПб.: Изд. журнала «Мир божий», 1903. — X, 434 с.
Очерки из новейшей истории политической экономии и социализма (1903)
Современный социализм в своем историческом развитии (1904)
Теоретические основы марксизма (1905)
Основы политической экономии (1909)
В поисках нового мира (1913)
Социальная теория распределения (1913)
Социальные основы кооперации (1916)
Бумажные деньги и металл (1917)
Социализм как положительное учение (1918)
Вопросы мировой войны (1915)


== Գրականություն Տուգան-Բարանովսկու և նրա ուսումնասիրությունների մասին ==
90 лет со дня смерти Михаила Ивановича Туган-Барановского — биография, мировоззрение, научная и общественная деятельность, основные работы
Будин Л. Математические формулы против Маркса (Закон падения нормы прибыли) // Основные проблемы политической экономии. / Дволайцкий Ш., Рубин И. И. (ред.) — М. : Гос. изд-во, 1922. — VIII, 444 с. : ил.
Бухарин Н. И. Теоретическое примиренчество (Теория ценности г. Тугана-Барановского)
Волков В. А., Куликова М. В., Логинов В. С. Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки. — М.: Янус-К, 2006. — С. 244—245. — 2000 экз. — ISBN 5-8037-0318-4
Кондратьев Н. Д. Михаил Иванович Туган-Барановский
Ленин В. И. Кадетский профессор. — 1912
Ленин В. И. Либеральный профессор о равенстве. — 1914
Люксембург Р. Глава двадцать третья. Диспропорциональность г-на Туган-Барановского // Накопление капитала: Том I и II. — 5-е изд. — М.-Л.: Соцэкгиз, 1934. — С. 215—225. — XLIV, 463 с.
Неизвестный Туган-Барановский / Отв. ред. Л. Д. Широкорад, А. Л. Дмитриев. — СПб.: Нестор-История, 2008. — 284 с.
Трахтенберг И. А. Борьба против «легального марксизма» // Капиталистическое воспроизводство и экономические кризисы (Очерк теории). — 2-е изд. — М.: Госполитиздат, 1954. — С. 89—93. — 199 с. — 150 000 экз.
https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH01ccf48741aa49841066b9cc }}
«Туган-Барановский, Михаил Иванович»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Туган-Барановский Михаил Иванович // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26).
Nenovsky N. Place of Labor and Labor Theory in Tugan Baranovsky’s Theoretical System, The Kyoto Economic Review, Vol. 78 (2009), No.1 pp. 53–77
Nenovsky N.Discussion on paper currency among Russian economists during the Great War (1914-1917) with special emphasis on Tugan - Baranovsky’s contributions, Revue d’histoire de la pensée économique, vol. 2 no. 10 pp. 103–140, 2020


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Михайло Івановичj Ուկրաինայի պատմության հանրագիտարանում (ուկրաիներեն)
Rosa Luxemburg: Die "Disproportionalität" des Herrn Tugan-Baranowski, in: Rosa Luxemburg - Gesammelte Werke. Herausgegeben vom Institut für Marxismus-Leninismus beim ZK der SED. Band 5. Berlin/DDR. 1975. "Die Akkumulation des Kapitals", S. 263-275(չաշխատող հղում) (pdf; 1,3 MB)