Տրեբլինկա

Տրեբլինկա  (լեհ.՝ Treblinka), երկու համակենտրոնացման ճամբարներ՝ Տրեբլինկա 1 (այսպես կոչված «աշխատանքային ճամբար») և Տրեբլինկա 2 (մահվան ճամբար)։ Ճամբարները ձևավորվել են նացիստների կողմից օկուպացրած Լեհաստանի տարածքում, Տրեբլինկա գյուղից ոչ հեռու (Մազովեցկոյե վոևոդություն)՝ մայրաքաղաք Վարշավայից 80 կմ հյուսիս-արևելք։ Տրեբլինկա 2 մահվան ճամբարը ստեղծվել է 1942 թվականի հուլիսի 22-ին և գոյություն է ունեցել մինչև 1943 թվականի հոկտեմբեր ամիսը։ Ըստ տարբեր գնահատականների, ճամբարում նահատակվել են 750-ից 810 հազար անձինք։ Մահացածների ճնշող մեծամասնությունը՝ 99,5 %, հրեաներ էին Լեհաստանից, իսկ մոտավորապես 2 հազարը՝ գնչուներ։


== Ճամբարի պատմություն ==

Տրեբլինկա մահվան ճամբարները կառուցելու հրամանը տվել է ՍՍ-ի ռայխսֆյուրեր Հայնրիխ Հիմլերի կողմից Վարկավայի շրջանի ՍՍ-ի ղեկավար Արպադ Վիգանդի գլխավորությամբ 1942 թվականի ապրիլի 17-ին։ Ճամբարի շինարարությունը սկսվեց 1942 թվականի մայիսի վերջին։

Ճամբարի տարածքը կազմում էր 24 հեկտար, որը պարսպապատված էր կրկնակի ցանկապատով. վերջինիս բարձրությունը կազմում էր 3 մետր։ Կար նաև երեք մետր խորությամբ փոսորակ։ Առաջին երեք գազախցիկները կառուցվել են 48 մ² մակերեսով և նույն հորինվածքն ունեին, ինչ որ Սոբիբոր մահվան ճամբարի գազախցիկները։ 1942 թվականի հուլիսի 22-ին սկսվեց Վարշավայի գետտոյից և Վարշավայի շրջանի արևելյան հատվածներից Տրեբլինկա 1 ճամբարի հրեաներով համալրումը։

1942 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներն ընկած ժամանակահատվածում այստեղ կառուցվեցին տասը լրացուցիչ գազային խցիկներ, որոնց ընդհանուր մակերեսը հասավ 320 մ²։

Ճամբարի անձնակազմը կազմում էր ՍՍ-ի 30 աշխատակիցներ և գրեթե 100 վերակա անդամներ՝ գերմանացիներ, ռուսներ, ուկրաինացիներ, լիտվացիներ, բուլղարացիներ, լեհեր, ԽՍՀՄ Ասիական հանրապետությունների բնակիչներ։ Հսկող համակարգը հիմնականում բաղկացած էր Կարմիր բանակի նախկին ծառայողներից։

Այսօրվա դրությամբ լեհ պատմաբանները ցուցակագրում են Տրեբլինկայում կոտորած կազմակերպողներին։ Տրեբլինկայից մազապուրծ եղած Սամուել Վիլլենբերգը ճեպազրույցներից մեկի ժամանակ հայտնել է, որ հսկիչները ՍՍ-ի անդամներն էին և ուկրաինացիները, ընդ որում ՍՍ-ի անդամները միաժամանակ հսկում էին ուկրաինացիներին, քանի որ «նրանց առանց հսկողության չէր կարելի թողնել»։

Ճամբար տեղափոխածներին մինչև վերջին վայրկյանը չէին հայտնում, որ նրանց մահ է սպասվում։ Դա արվում էր նրա համար, որպեսզի ապստամբության ալիքներ չձևավորվեին։ Արևմտյան և Կենտրոնական Եվրոպայի շատ հրեաներ Տրեբլինկա են եկել սովորական մարդատար գնացքներով (իրենց իսկ կողմից գնված տոմսերով)՝ կարծելով, որ գետտոներից այլ բնակության վայր են տեղափոխվում։ Արևելյան Եվրոպայի հրեաներին բերում էին ապրանքատար վագոններով, հսկիչների ուղեկցությամբ՝ չտալով ջուր և սննդամթերք։
Մահը ճամբարում իրականացվում էր հետևյալ կերպ. որպես լոգարան քողարկված գազային խցիկներ էին բերում մարդկանց և թունավոր գազ լցնում սենյակ օդելույզների միջոցով, որոնք մղվում էին տանկի շարժիչներով։ Կամ էլ հակառակն էին անում՝ սենյակներից դուրս էին քաշում թթվածինը։ Մահը երկու դեպքում էլ վրա էր հասնում կես ժամվա ընթացքում։ Մահացածների դիակները սկզբում թաղում էին կոլեկտիվ գերեզմանոցներում։ Սակայն, 1943 թվականի գարնանը, երբ Տրեբլինկա ժամանեց Հայնրիխ Հիմլերը, ճամբարում ստեղծեցին դիակիզարաններ։ Հիմլերը հրամայեց, որ արտաշիրմումում կատարեն և բոլոր մարմինները այրեն, իսկ նոր սպանվածներին միանգամից վառեն հատուկ վառարաններում։
1943 թվականի օգոստոսին Տրեբլինկա 2 ճամբարում, այն մարդկանց կողմից, ում կյանքը պահպանվել էր ճամբարի գործունեությունը չխաթարվելու նպատակով, ապստամբություն բարձրացրին։ Արդյունքում նրանց մի մասը կարողացավ փախչել և հասնել Հակահիտլերյան կոալիցիայի տարածք ու վկայություն տալ դատարաններում։ Սակայն շատ կալանավորներ բռնվեցին և սպանվեցին։ Ճամբարը, ինչպես որ պլանավորել էին նացիստները, վերացրին։ Ճամբարի տեղում գերմանացիները լուպին ցանեցին։ Ապստամբության ժամանակ կենդանի մնացած անդամներից մեկը՝ Սամուել Վիլլենբերգը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո գրեց ինքնակենսագրական վեպ՝ «Ապստամբություն Տրեբլինկայում» (Վիլլենբերգը մահացել է 2016 թվականի փետրվարի 20-ին Իսրայելում):


== Պատերազմից հետո ==
Ոսկեղեն և թանկարժեք քարերի փնտրտուքով զբաղված լեհ գյուղացիները Տրեբլինկա ճամբարի մոտ գտնվող եղբայրական գերեզմանոցները բացեցին։ Պատմաբան Յան Գրոսսը հավաստիացնում է, որ «դիակապտությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Լեհաստանում համընդհանուր տարածում գտած զբաղմունք էր»։
Վասիլի Գրոսմանն իր «Տրեբլինկյան դժոխք» գրքում հետևություններ է կատարել այն մասին, թե ինչ նպատակով է Տրեբլինկա այցելել Հայնրիխ Հիմլերն ու հրաման տվել դիակիզել հուղարկավորած անձանց մարմինները։ Հեղինակը մասնավորապես նշում է. 

Սպանությունների համար պատասխանատվություն կրող անձանց մի մասը դատարան բերվեցին։ 1951 թվականին Մայնի Ֆրանկֆուրտի դատարանը Ի. Հիտրեյտերին դատապարտեց ցմահ ազատազրկության։ Եվս երկու դատավարություններ ընթացան գերմանական Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Առաջին պրոցեսի ժամանակ (1964 թվականի հոկտեմբերից 1965 թվականի օգոստոս) դատեցին ՍՍ-ի տասը անդամների։ Ճամբարի պարետի տեղակալ Քուրտ Ֆրանցը և ևս երեք ամբաստանյալներ դատապարտվեցին ցմահ ազատազրկման, հինգը՝ երեքից տասներկու տարվա ազատազրկման, իսկ մեկը արդարացվեց։ Մյուս դատական պրոցեսի ժամանակ (1970 թվականի մայիսից դեկտեմբեր) ցմահ ազատազրկման դատապարտվեց ճամբարի նախկին պարետ Ֆրանց Շտանգլը, ում ձերբակալեցին Բրազիլիայում և տեղափոխեցին Գերմանիա։


== Հայտնի բանտարկյալների ցուցակ ==
Յանուշ Կորչակ (1878-1942)՝ լեհ  բժիշկ, մանկավարժ, գրող, լրագրող, հասարակական գործիչ, լեհական բանակի սպա։
Սիմոն Պուլման (1890-1942)՝ լեհ երաժիշտ, ջութակահար, դիրիժոր, երաժշտության մանկավարժ, կամերային և երաժշտական անսամբլների հիմնադիր և ղեկավար։
Սոֆյա Լազարևնա Զամենգոֆ (1889-1942)՝ լեհ էսպերանտիստ, Լյուդվիկ Լազարուս Զամենհոֆի դուստրը։


== Հուշարձան ==
Տրեբլինկա 2 մահվան ճամբարի տեղում կառուցվել է հուշարձան-դամբարան և խորհրդանշական գերեզմանատուն։
Թել Ավիվում Նահալաթ Իցհակի գերեզմանոցում կառուցվել է Տրեբլինկայի զոհերի հիշատակին հուշարձան։


== Տրեբլինկան մշակույթում և արվեստում ==
«Tiamat» շվեդական ռոք խումբը նախկինում կրում էր «Treblinka» անվանումը։
Ալեքսանդր Գալիչի «Կադիշ» վեպը նվիրված է Յանուշ Կորչակի հիշատակին, ով իր մահկանացուն կնքեց Տրեբլինկայում։
Վադիմ Կորոստիլյովը պիես է գրել այս թեմայով, որը կոչվում է «Վարշավական նաբաթ»։
Ալեքսանդր Գորոդնիցկին ունի երգ «Треблинка» (հայ.՝ Տրեբլինկա) անվանումով
«Դժոխք կանաչ ցանկապատից այն կողմ։ Տրեբլինկայում վերապրածի նոթերը» գիրքը, որի հեղինակը Ռիխարդ Գլացարն է, պատմում է Տրեբլինկայի մասին, ընդհուպ մինչև 1943 թվականի ապստամբությունը։
Վասիլի Գրոսմանը գրել է պատմվածք «Տրեբլինկայի դժոխքը» վերնագրով։
Գիլիերմո Դել Տորրոյի «Շտամմ» եռագրությունում պատմվում է հայկական արմատներով հրեա Աբրահամ Սեդրակյանի՝ Տրեբլինկայից փախուստի մասին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Arad Yitzhak (1987)։ Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps (Google Books preview)։ Bloomington, Indianapolis: Indiana University Press։ ISBN 0-253-21305-3 
Blatt Thomas Toivi (2000)։ Sobibor – The Forgotten Revolt (Google Books snippet view)։ H.E.P.։ էջեր 3, 92։ ISBN 0-9649442-0-0 
Court of Assizes (1965), Excerpts From Judgments (Urteilsbegründung). AZ-LG Düsseldorf: II 931638, Düsseldorf, Germany: digitized by Shamash Network, արխիվացված  օրիգինալից 28 June 2016-ին, https://web.archive.org/web/20160628050659/http://shamash.org/holocaust/denial/treblinka.txt, վերցված է 8 September 2013 
Cywiński Piotr (2013)։ «Treblinka»։ Diapositive.pl online Holocaust museum. Jewish Identity and Culture in Poland։ Adam Mickiewicz Institute։ Վերցված է հոկտեմբերի 31, 2013։ «See also: Camps: Typological Differences.» 
Davies, Norman (1998), Europe: A History, HarperCollins, Google Books preview, ISBN 0-06-097468-0 
Donat Alexander (1979)։ The Death Camp Treblinka: A Documentary։ Berlin: Schocken Books։ էջ 14։ ISBN 0-8052-5008-5։ Կաղապար:ASIN։ «The eyewitness articles ... include some of the Polonophobic aspects of contemporary Holocaust lore ... [i.e. Tanhum] Grinberg, having arrived well after the fact, [could not] possibly know the identity(-ies) and motive(s) of the killer(s).» 
Evans, Richard J. (2008), The Third Reich at War, Penguin Books, Google Books preview, ISBN 978-0-14-311671-4 
Friedländer Saul (2009)։ The Years of Extermination: Nazi Germany and the Jews, 1939–1945 (Google Books preview)։ HarperCollins։ էջ 432։ ISBN 0-06-198000-5 
Grossman, Vasily (1946) (PDF), The Treblinka Hell [Треблинский ад], Moscow: Foreign Languages Publishing House, (html version), OCLC 20403511, http://msuweb.montclair.edu/~furrg/essays/grossmantreblinka46.pdf, վերցված է 12 September 2013, «original in Russian: Гроссман В.С., Повести, рассказы, очерки [Stories, Journalism, and Essays], Воениздат 1958, (archived copy dated 9 September 2013).»  Direct download 2.14 MB.
Grossman Vasily (2005)։  Beevor Antony, Vinogradova Luba, eds.։ A Writer At War։ New York: Random House։ ISBN 978-0-307-42458-7 
Klee Ernst (1988)։ The Good Old Days: the Holocaust as Seen by Its Perpetrators and Bystanders (Google Books preview)։ Dressen, Willi; Riess, Volker։ New York: The Free Press: Konecky Konecky։ ISBN 1-56852-133-2։ «Photograph of excavator used for corpses at Treblinka II.» 
Kopówka, Edward; Rytel-Andrianik, Paweł (2011), «Treblinka II – Obóz zagłady» (polish) (PDF file, direct download 20.2 MB), Dam im imię na wieki [I will give them an everlasting name. Isaiah 56:5] (Drohiczyńskie Towarzystwo Naukowe [The Drohiczyn Scientific Society]), ISBN 978-83-7257-496-1, արխիվացված  օրիգինալից 10 October 2014-ին, https://web.archive.org/web/20141010231757/http://echomatkibozejniepokalaniepoczetej.com/embnp/pages/assets/files/2011-09/dam_ime_na_wieki.pdf, վերցված է 9 September 2013, «with list of Catholic rescuers of Jews imprisoned at Treblinka, selected testimonies, bibliography, alphabetical indexes, photographs, English language summaries, and forewords by Holocaust scholars.» 
Levy Alan (2002)։ Nazi Hunter: The Wiesenthal File։ London: Constable & Robinson։ ISBN 978-1-84119-607-7 
Rees, Laurence (2005), «Auschwitz: Inside the Nazi State. Factories of Death», BBC History of World War II (KCET) Episode 3, http://www.pbs.org/auschwitz/about/transcripts_3.html, վերցված է 1 November 2013, «See also: Episode Guide: Overview. Treblinka (camp rife with chaos due to minimal preparation), and Corruption (Auschwitz only): Episode 4.» 
Rajzman, Samuel (1945), «Uprising in Treblinka», "Uprising in Treblinka" [in] U.S. Congress. House Committee on Foreign Affairs. Punishment of war criminals, 120–125. 79th Cong., 1st sess. Washington, D.C.: GPO, 1945. (Holocaust History.org), արխիվացված  օրիգինալից 3 June 2013-ին, https://web.archive.org/web/20130603181612/http://holocaust-history.org/operation-reinhard/uprising-in-treblinka.shtml, վերցված է 24 November 2013, «Treblinka survivor's testimony. Excerpt.» 
Rückerl, Adalbert (1972), NS-Prozesse, Karlsruhe, Germany: Verlag C F Muller, p. 132, ISBN 9783788020156, https://books.google.am/?id=K23zAAAAMAAJ&dq=Adalbert+R%C3%BCckerl%2C+NS-Prozesse.+Verlag+C+F+Muller%2C+1972&q=Treblinka, վերցված է 8 September 2013, «Adalbert Rückerl, head of the Central Bureau for the Prosecution of National Socialist Crimes observed that because of the 1968 Dreher's amendment (§ 50 StGB), 90% of all Nazi war criminals in Germany enjoyed total immunity from prosecution.» 
Sereny, Gitta (2013) (Google Books preview), Into That Darkness: From Mercy Killing to Mass Murder, Random House, ISBN 1-4464-4967-X, https://books.google.am/?id=IshTvCJsgZQC&dq=Gitta+Sereny,+Into+That+Darkness, վերցված է 8 September 2013 
Shirer, William L. (1981), The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany, Simon and Schuster, Amazon: Search inside, ISBN 0-671-62420-2 
Smith Mark S. (2010)։ Treblinka Survivor: The Life and Death of Hershl Sperling (Google Books, No preview)։ The History Press։ ISBN 978-0-7524-5618-8։ Վերցված է նոյեմբերի 12, 2013։ «See Smith's book excerpts at: Hershl Sperling: Personal Testimony by David Adams, and the book summary at Last victim of Treblinka by Tony Rennell.» 
Snyder Timothy (2012)։ Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin։ Basic Books։ ISBN 0-465-03147-1։ Վերցված է նոյեմբերի 12, 2013։ «The source of the Treblinka count is Witte, Peter, "A new document", 472, in: Holocaust and Genocide Studies 15,3 (Oxford 2001), which provides the German's count of 713,555 for 1942 (per radiogram intercepted by the British); and Młynarczyk, Jacek Andrzej, "Treblinka – ein Todeslager der 'Aktion Reinhard", 281, in: Bogdan Musial (ed.), Aktion Reinhard – Die Vernichtung der Juden im Generalgouvernement (Osnabrück 2004), 257–281, which supplies the 1943 reconing of 67,308 victims.» (չաշխատող հղում)
Steiner Jean-François (1967)։ Treblinka (Google Books search inside)։ Translated from the French by Helen Weaver։ New York: Simon and Schuster։ OCLC 567353215 
S.J., H.E.A.R.T (2007), The Treblinka Death Camp Trials, Holocaust Education & Archive Research Team, արխիվացված  օրիգինալից 2 August 2012-ին, http://www.holocaustresearchproject.org/trials/treblinkatrial.html, վերցված է 8 September 2013 
United States Department of Justice (1994), From the Record of Interrogation of the Defendant Pavel Vladimirovich Leleko, Original: the Fourth Department of the SMERSH Directorate of Counterintelligence of the 2nd Belorussian Front, USSR (1978). Acquired by OSI in 1994: Court of Appeals, Sixth Circuit, p. Appendix 3: 144/179, արխիվացված  օրիգինալից 16 May 2010-ին, https://web.archive.org/web/20100516184820/http://bulk.resource.org/courts.gov/c/F3/10/10.F3d.338.85-3435.html, վերցված է 3 November 2013 
Webb, Chris; Lisciotto, Carmelo (2007), Treblinka Death Camp History, H.E.A.R.T – Holocaust & Education Archive Research Team, արխիվացված  օրիգինալից 14 April 2013-ին, http://www.holocaustresearchproject.org/ar/treblinka.html, վերցված է 10 September 2013, «Source: Arad, Hilberg, Donat, Sereny, Willenberg, Glazar, Chrostowski, and Encyclopaedia of The Holocaust.» 
Weinfeld, Roman (May–June 2013) (polish), Jedno tylko życie – Berek Lajcher [One only life – Berek Lajcher], 173, Warsaw: Midrasz (bi-monthly), Maj/Czerwiec 2013, pp. 36–43, http://www.scribd.com/doc/172115010/Jedno-tylko-%C5%BCycie-%E2%80%93-Berek-Lajcher-by-Roman-Weinfeld, վերցված է 3 October 2013, «Issue 3/173 of Midrasz available with purchase.» 
Wiernik, Jankiel (1945), «A year in Treblinka» (Fourteen chapters; digitized by Zchor.org), Verbatim translation from Yiddish (American Representation of the General Jewish Workers' Union of Poland), http://www.zchor.org/treblink/wiernik.htm, վերցված է 24 August 2013, «The first ever published eye-witness report by an escaped prisoner of the camp.» 
Willenberg Samuel (1989)։ Surviving Treblinka (Google Books search inside)։ Oxford: Blackwell։ ISBN 978-0-631-16261-2 
Young, Clancy (2007), Treblinka Death Camp Day-by-Day, Holocaust Education & Archive Research Team, H.E.A.R.T, արխիվացված  օրիգինալից 22 May 2013-ին, https://web.archive.org/web/20130522164956/http://www.holocaustresearchproject.net/ar/treblinkadaytoday.html, վերցված է 31 October 2013 


== Արտաքին հղումներ ==
 Треблинка՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում
Очерк Василия Гроссмана «Треблинский ад» Archived 2008-02-12 at the Wayback Machine.
Информационный сайт «Треблинка» Archived 2017-04-29 at the Wayback Machine.
Поэма «Кадиш» Александра Галича
Рассказ С. Рейзмана «Комбинат смерти в Треблинке», 1945 г. Archived 2013-06-19 at the Wayback Machine.
JN1: обнаружены доказательства Холокоста в Треблинке Archived 2016-03-31 at the Wayback Machine.
«Криминалист пытается раскрыть тайны концлагеря Треблинка»։ BBC Russian։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-15-ին։ Վերցված է 2012-1-25 
Treblinka at the United States Holocaust Memorial Museum (USHMM)
Treblinka at PBS
Treblinka Archived 2014-10-08 at the Wayback Machine. at Yad Vashem
Treblinka Death Camp at Holocaust Education Archive & Reserarch Team (H.E.A.R.T)
Treblinka Extermination Camp at the Jewish Virtual Library
Treblinka Death Camp Archived 2016-08-03 at the Wayback Machine. at the Museum of the History of Polish Jews, Virtual Shtetl