Հրեշ

Հրեշ (հն-սլվ․` дїа́волъ, հն-հուն․՝ διάβολος - զրպարտիչ), կրոնադիցաբանական արարած, չարի գերագույն ոգին, դժոխքի կառավարիչը, մարդկանց մեղքի դրդողը։ Բոլոր ազգերում համարվում է ի սկզբանե բարու դեմ պայքարողը։ Այս կերպարը հիմնականում ներկայացվում է օձի կամ վիշապի, մողեսի կամ այլ սողունի տեսքով։ Մարմնավորումների համար օգտագործվում են այլ կենդանիներ ևս՝ չղջիկ, շուն, խոզ, այծ, կապիկ ընդ որում սրանց ավելացվում են նաև մարդկային առանձնահատկություններ։
Հրեշը հայտնի է նաև որպես Սատանա, Լյուցիֆեր, Բեեղզեբուղ, Մեֆիստոֆելես, Վոլանդ, իսլամում՝ Իբլիս։ Սլավոնական մշակույթում կրտսեր հրեշին անվանում են չորտ, որին ենթարկվում են չար ոգիները, անգլերենում և գերմաներենում չար ոգին համարվում է հրեշին հոմանիշ, իսլամում կրտսեր հրեշին անվանում են՝ Շայթան։


== Կրոններում ==


===== Հինդուիզմում =====
Հինդուիզմը չարին որպես առանձին էություն չի առանձնացնում։ Բոլոր սրբերը կարող են չար գործեր կատարել։ Էությամբ հրեշին ամենամոտ կերպարը՝ Ռահու դևն է։
Այնուամենայնիվ՝ հինդուիզմի ճուղավորումներից մեկում՝ այավարիում, գոյություն ունի չարին մարմնավորող՝ Կրոնին (անգլ.՝ Kroni), աստծո տեսքով, որի հետ պայքարում է Վիշնուն։


===== Զրադաշտականությունում =====
Հիմնական հոդված՝ Ահրիման
Հին զրադաշտականության տեքստերում հրեշի վերաբերյալ որևէ հիշատակում չկա։ Բարձրագույն աստվածություն, Ահուրա Մազդան ստեղծում է «ճշմարտությունը», լինելու օրենքները, իսկ «կեղծիքը» առաջանում է նրա սխալմունքների արդյունքում, այլ ոչ թե ինչ-որ հակառակորդի գործողությունների արդյունքում։


===== Բուդդայականությունում =====
Բուդդայականությունում հրեշին համապատասխանում է դև-գայթաղիչ Մառան։


===== Հուդայականություն =====
Հուդայականությունում հրեշի հասկացություն կամ հրեշի անձնավորում որպես այդպիսին գոյություն չունի։ Կրոնական հոդվածները ոչ մի կապ չեն հիշատակում օձի (որը Ծննդոց գրքում, Եդեմում համոզեց Եվային) և «սատանայի» միջև։
Աստվածաշնչյան ha-satan (השָׂטָן) բառը թարգմանվում է որպես «հակառակորդ», այն հասարակ անուն է, որը նշանակում է մարդկանց և պայմաններին դեմ գնացող, միևնույն ժամանակ Աստծուն ծառայող հրեշտակ-մեղադրիչ։
Հասիդական հուդայականությունում ha-satan-ն համապատասխանում է Baal Davar անվանմանը։
Իմաստություն Սողոմոնի գրքի, երկրորդականոն գրքում հրեշն համարվում է աշխարհ մահ բերողներից մեկը։ Ենոքի երկրորդ գրքում հիշատակվում է Սատանայել հրեշտակի մասին, որն համարվում էր հետևող-հրեշտակների իշխանն ում վտարել են երկնքից և որը բաժանում էր բարին ու չարը։ Նմանատիպ հիշատակում կա Ենոքի Առաջին գրքում, բայց այնտեղ հրեշտակների իշխանն անվանվում է Սեմիազա։


===== Քրիստոնեությունում =====
Հիմնական հոդվածներ՝ Սատանա, Լյուցիֆեր

Քրիստոնեությունում հրեշն առավել հայտնի է որպես Սատանա։ Ժամանակակից քրիստոնեությունում հրեշին համարում են հրեշտակ, որը դեմ է գնացել Աստծուն։ Նրան բնութագրում են որպես մարդկանց ատող և ոչ միայն մարդկանց, այլ նաև այն ամեն ինչին ինչ Աստված է ստեղծել, նրան համարում են սուտ տարածող և մարդկային հոգիներում քաոս ստեղծող հրեշտակ։ Քրիստոնեական այլ ճյուղավորումներ հրեշին համարում են մարդկային անբարոյականության և կրքերի մարմնացում։
Սատանային հաճախ համարում են գայթակղիչ օձ, որն Եվային ստիպեց կծել արգելված պտուղը, նրան հաճախ պատկերում են օձի տեսքով։ Չնայած նրան, որ այս նույնականացման մասին խոսք չի գնում Ադամի և Եվայի պատմության ժամանակ, այս մասին հիշատակություն կա դեռ Հայտնություն Հովհաննեսի գրքում, որտեղ Սատանային անվանում են հենց օձ։
Աստվածաշնչային տեքստերում հրեշին անվանում են՝ «վիշապ», «հնադարյան օձ», իսկ Սատանային՝ «այս աշխարհի արքայազն»։


===== Իսլամում =====
Հիմնական հոդված՝ Իբլիս
Իսլամում հրեշի կերպարին համապատասխանում է Իբլիսը, որն համարվում էր ջին, որին Ալլահը մնացած հերշտակներից զատ, որոնց ստեղծել էր լույսից՝ Իբլիսին ստեղծել էր կրակից։ Երբ Ալլահը հրամայեց Իբլիսին խոնարհվել Ադամի առջև, ջինն անտեսեց Ալլահի խոսքը և այդ պատճառով վտարվեց երկնքից։ Իբլիսը երդվեց, որ սուտ տարածելով մարդկանցից վրեժ կլուծի։
Կրտսեր հրեշներն ու չար ոգիները կոչվում են՝ շայտաններ։
Մի քանի լեգենդներում խոսվում է, որ Իբլիսն անվավել է Ազազել։ Ենոքի Գրքում և Թալմուդում նա համարվել է վտարված հրեշտակների առաջնորդ, որոնց վտարել են երկրային կանանց հետ ունեցած սիրային հարաբերությունների պատճառով։


===== Սատանիզմում =====
Հիմանկան հոդված՝ Սատանա
Սատանիզմն ու նմանատիպ կրոնները հրեշին ընդունում են որպես աստված։ Եվ որպես կանոն կրոնի հիմնքն ու դիցաբանությունը փոխառված է քրիստոնեությունից։ Սատանայի եկեղեցում հրեշն համարվում է մարդկության առաջնային վիճակն, իսկ գերբնական ուժերի՝ Աստծո և հրեշի գոյությունը բացառվում է։


===== «Նոր դարի» կրոններում =====
Նյու Էյջի ճյուղերը, վանելով քրիստոնեությանը, պահպանել են հրեշի մասին այն պատկերացումները որոնք հրեշին համարում էին չարի մարմնավորումը կամ, ծայրահեղ դեպքում մարդկային այլասեռվածության սիմվոլը, բայց ընդհանուր առմամբ նրանք մերժել են այդ կոնցեպցիան և մերժում են հրեշի գոյությունը։


== Դիցաբանությունում ==


===== Հին Հռոմում =====
Հին Հռոմի տարածքում, շատ հեթանոսների շնորհիվ այս կոնցեպցիան տարածում չի գտել։
Նեոհեթանոսությունում հանդիպում են հրեշի վիզուալ կերպարանքներ, որոնք կապ ունեն քրիստոնեությունում հրեշի կերպարանքի հետ, որտեղ այն պատկերվում է պոզավոր արարածի տեսքով, սակայն հենց քրիստոնյաներն են այդ արարածին կապում հրեշի հետ։


===== Սլավոնական դիցաբանությունում =====
Սլավոնական աստվածների պանթեոնում չար ուժերը ներկայացնում են մի քանի ոգիներ, միակ և առաջնային չար ոգի գոյություն չունի։ Քրիստոնյաների գալուց հետո սլավոնները հրեշին որպես հոմանիշ սկսեցին օգտագործել չար ոգի բառակապակցությունը։ Առանձնանում է կրտսեր հրեշը՝ չորտը, որին ենթարկվում են չար ոգիները։


===== Ռումինամոլդովական դիցաբանությունում =====
Մոլդովայի և Ռումինիայի ժողովրդական բանահյուսության (հիմնականում) հեքիաթներում, երգերում և դոյնաներում, հրեշը՝ «դավաճանների պետը», ոչ հաճախ հանդիպում է Սկարաոսկի (Scaraosky) անվանմամբ։


== Տես նաև ==
Վհուկ
Դժոխք (Աստվածային կատակերգություն)
Սատանա
Սատանայի եկեղեցի
Սատանիզմ
Սատանայի աստվածաշունչ
Անտոն ԼաՎեյ


== Ծանոթագրություններ ==