Լարվածություն Թուրքիայում (2013)

Լարվածություն Թուրքիայում 2013 թվականին, ցույցեր, որոնք սկսվեցին 2013 թվականի մայիսի 28-ին Ստամբուլի կենտրոնական Թաքսիմ հրապարակում, այնուհետև տարածվեցին քաղաքի տարբեր շրջաններում ու Թուրքիայի այլ քաղաքներում։


== Պատճառներ ==
Մի քանի հարյուր մարդ, այդ թվում հասարակական գործիչներ ու պատգամավորներ, դեմ արտահայտվեցին Գեզի զբոսայգում ծառերի հատմանը։ Այս զբոսայգին շրջանի միակ «կանաչ կղզյակն» է։ Վերանորոգման ծրագիրն ներառում էր հրապարակը, ներառյալ հետիոտնային գոտիների ստեղծումը, առևտրաժամանցային ու ստորգետնյա տրանսպորտային ցանցերի կառուցումը։ Ծրագրի իրականացումը կապված էր առևտրական կառույցների հետ, որոնք կապ ունեին կառավարող կուսակցության հետ։


== Ժամանակագրություն ==


=== Մայիսի 28 - Մայիսի 31 ===
Մայիսի 28-ի առավոտյան մոտ հիսուն բնապահպան վրան խփեցին Գեզի զբոսայգում։ Սկզբից ցուցարարներին հաջողվեց քրդական ծագում ունեցող կինեմատոգրոֆիստ, Խաղաղության ու ժողովրդավարության կուսակցության պատգամավոր Սիրի Սյուրենիա Օնդերի աջակցությամբ կանգնեցնել զբոսայգու ավերումը։ Հետո համայնքային ոստիկանությունը արցունքաբեր գազ օգտագործեց խաղաղ ցուցարարներին ցրելու համար և այրեց նրանց վրանները, որպեսզի թույլ տա բուլդոզերներին շարունակել քանդումը։
Արդյունքում մի քանի հազար մարդ հաջորդ 2 շաբաթվա ընթացքում մասնակցեց  զանգվածային ցույցերին, որոնք ուղղված էին հասարակության իսլամացմանն ու կղերականացմանը։ Ցույցերը ցրելու լուսանկարները, օրինակ` պատկեր արցունքաբեր գազի ծխի տակ կանգնած Ստամբուլի տեխնիկական համալսարանի ուսանող Ջեիդան Սունգուրը, արդյունքում ստացավ «Կինը կարմրով» անունը, որի մասին ինֆորմացիան արագ տարածվեց ամբողջ աշխարհով։


=== Հունիս ===
Ոստիկանությունը կրկին ցրում է Թաքսիմ հրապարակում հավաքված ցույցը Կառավարությանը պահանջներ ներկայացվեցին։


==== Հունիսի 1 ====
Թաքսիմ հրապարակում հավաքված ցուցարարները կառուցում են բարիկադներ։ Նրանց թվում ֆուտբոլային երկրպագուների առանձին խմբեր։ Երեկոյան ժամը 9-ին Բեշիքթաշ շրջանում մարզադաշտի դեմ բախումներ տեղի ունեցան ցուցարարների ու ոստիկանների միջև։ Վերջիններս կիրառեցին ռետինե փամփուշտներ, արցունքաբեր գազ ու ջրցան։


==== Հունիսի 2 ====
Հարյուրավոր ցուցարարներ բարիկադներ կառուցեցին Անկարայում, ոստիկանությունը ցուցարարներին կանգնեցնելու համար օգտագործեց արցունքաբեր գազ։


==== Հունիսի 3 ====
Բեշիքթաշ շրջանում ոստիկանության հետ գիշերային բախումներին մասնակցեց գրեթե 10 հազար մարդ։ Ցուցարարները կառուցեցին բարիկադներ, ոստիկանությունը պատասխանեց արցունքաբեր գազով։ Իշխանությունների տվյալներով, վերջին երկու օրվա ընթացքում 67 քաղաքում ձերբակալվեց ավելի քան 1700 մարդ։ Մզկիթներում, խանութներում ու համալսարանների հարակից տարածքներում ցուցարարները կառուցել էին վիրակապային կետեր։
Թուրքիայի պետաշխատողների պրոֆմիության առաջնորդները հայտարարեցին, որ կազմակերպությունը հունիսի 4-5-ը կանցկացնի «նախազգուշական» գործադուլ ի աջակցություն Ստամբուլում ու երկրի մի շարք քաղաքներում տեղի ունեցող մասսայական ցույցերին։


==== Հունիսի 4 ====
Ցուցարարների ու ոստիկանների միջև բախումները շարունակվում են Ստամբուլում։ Ցույցի մասնակիցները կորդինացնում են իրենց աշխատանքը սոցիալական ցանցերի միջոցով։ Ոստիկանությունը Թաքսիմ հրապարակում հավաքված ցուցարարների դեմ օգտագործեց ջրցան ու արցունքաբեր գազ։ Թուրքիայի փոխվարչապետ` Բլյենտ Արինչը ներողություն խնդրեց ցուցարարներից, ճանաչելով Ստամբուլում ամենասկզբից ի պաշտպանություն Գեզի զբոսայգու ցույցերի ճշմարտացիությունը ։ Տեղական լուրերը հայտնում էին, որ Անթալիայի քաղաքապետը հրաժարվել է ջուր տրամադրել հրշեջ մեքենաներին ոստիկանական ջրցանների համար։ Անկարայում առավոտյան հազարավոր աշակերտներ բաց թողեցին դասերը, որպեսզի երթ կազմակերպեն ընդդեմ Էրդողանի կառավարության։ Բժիշների թուրքական ասոցացիան պաշտոնապես հայտնեց, որ ոստիկանության հետ բախումների արդյունքում տուժել է ավելի քան 3000 մարդ, որոնցից 26-ը գտնվում են ծայրահեղ ծանր վիճակում։ Ինչպես հայտարարեց Թուրքիայի նախագահ` Աբդուլա Գյուլը, ցուցարարների ու ոստիկանների միջև բախումներ են տեղի ունենում 81 վիլայեթից 61-ում։
Թուրքիայի ամենախոշոր կոնֆեդերացիայի պրոֆմիությունը` KESK-ը, միացավ ամբողջ երկրի խոշոր քաղաքներում տեղի ունեցող հակակառավարական ցույցերին, հայտարարելով երկշաբաթյա գործադուլ` երեքշաբթի ու չորեքշաբթի օրերին։


==== Հունիսի 5 ====
Ինչպես հայտնում են Թվիթթերում, հունիսի 5-ի գիշերը Իզմիրում ձերբակալվեց 14 մարդ, ինչպես նաև ոստիկանությունը խուզարկություն իրականացրեց տասնյակ տներում։ Ձերբակալվածները մեղադրվեցին «Սուտ լուրերի տարածման ու զրպարտության» մեջ։
Ցուցարարներին իր աջակցությունը հայտնեց 2006 թվականի նոբելյան մրցանակի դափնեկիր` Օրհան Փամուք։


==== Հունիսի 6 ====
Ցույցերը Թուրքիայում շարունակվում են։ Սակայն վարչապետ Էրդողանը այն անվանեց ոչ թե ժողովրդավարական, այլ ծայրահեղական։ Նա նույնպես հայտարարեց, որ չի հրաժարվի Գեզի զբոսայգու իր նախագծերից։


==== Հունիսի 7 ====
Վարչապետ Էրդողանը Հյուսիսային Աֆրիկայի ճանապարհորդությունից հետ եկավ Թուրքիա ու պահանջեց դադարեցնել ցույցերը։ Իր կարծիքով, ցույցերը ժողովրդավարական չեն ու նման են վանդալիզմի։ Ստամբուլի օդանավակայանի մոտ վարչապետին դիմավորեցին գրեթե 10 հազ. աջակիցներ։
Ինչպես հայտնում է BBC-ի թուրքական ծառայությունը, այդ օրը ցուցարարները խաղաղ են անցկացրել իրենց դժգոհության ակցիան` պարել են, երգել ու հանգստացել։


==== Հունիսի 8 ====
Թաքսիմ հրապարակում (Ստամբուլ) շարունակվում են ցույցերը, հիմնականում ստամբուլյան ֆուտբոլային ակումբների երկրպագուների աջակցությամբ։


==== Հունիսի 11 ====
Ոստիկանությունը հարձակվեց Թաքսիմ հրապարակում հավաքվածների վրա։


==== Հունիսի 12 ====
Թուրքիայի մի շարք քաղաքներում ամբողջ գիշեր չդադարեցին անկարգությունները։ Հաղորդվում է տասնյակ տուժածների մասին։ Ոստիկանները ցուցարարների դեմ օգտագործեցին ջրցան, արցունքաբեր գազ ու նույնիսկ ռետինե փամփուշտներ, իսկ ցուցարարները իրենց հերթին պաշտպանվեցին դյուրավառ հեղուկների շշերով ու քարերով։


==== Հունիսի 17-18 ====
Համացանցում տարածվեցին տեսահոլովակներ ցույցի նոր ձևի մասին` «Դուրամ Ադամ», որը եզրափակվում էր նստացույցով։ Ակցիան հանգեցրեց նոր ձերբակալություններ։
Միջադեպի նախաձեռնողը դարձավ թուրք նկարիչ ու պարուսույց Էրդեմ Գյունդուզը (Erden Gündüz), ով կանգնել 8 ժամ կանգնել էր Թաքսիմի հրապարակում գտնվող մշակութային կենտրոնի դիմաց, որտեղ փակցված էին Աթաթուրքի դիմանկարը ու դրոշի մեծ կտորներ։ Ակցիան սկսվեց երեկոյան ժամը 6-ին։ Նույն տեղում նրա օրինակին հետևեցին մոտ 300 մարդ (ցրման ժամանակ, մոտ գիշերվա ժամը 2-ին), ևս մի շարք համանման ակցիաներ տեղի ունեցան երկրի տարբեր կետերում։
Թուրքական ոստիկանությունը հունիսի 18-ի գիշերը Ստամբուլում ու Անկարայում իրականացրեց մի շարք շուրջկալումներ, ձերբակալելով ավելի քան 80 կասկածյալների, ովքեր մեղադրվում էին ցույցերի ժամանակ իրավապահ մարմինների աշխատակիցների վրա հարձակում կատարելու մեջ, հաղորդում է Bloomberg-ը։ Ոստիկանությունը ներխուժեց կասկածյալների բնակարարնները, ինչպես նաև խուզարկել են մարքսիստական թերթը ու տեղեկատվական գործակալությունները, որոնց անունները հաղորդագրությունում չի հիշատակվում։ Ձերբակալվածների մեծամասնությունը կապ ունեին ձախակողմյան ուղղվածության շարժումների հետ։


==== Հունիսի 26 ====
Ստամբուլում նոր բախումներ տեղի ունեցան ոստիկանության ու ցուցարարների միջև։ Ցուցարարներին ցրելու համար օգտագործվեցին արցունքաբեր գազ ու ջրցաններ։ Սկսվեցին անկարգություններ, երբ ցուցարարները փորձեցին Դիկմեն պողոտայում կառուցել բարիկադներ։ Անկարայի կենտրոնում նույնպես ակցիա էր ընթանում` ի հիշատակ սպանված ցուցարարի, ով մահացել էր գլխին ստացած վիրավորումից։ Դեպքի վայրի շրջակայքում հավաքվել էր մի քանի հազար մարդ ու պահաջնում էին պատժել մեղավորին։


=== Հուլիս ===


==== Հուլիսի 3 ====
Թուրքական վարչական դատարանը որոշեց չեղարկել Գեզի զբոսայգու կառուցապատման ծրագիրը։ Դատարանը իր որոշումը բացատրեց նրանով, որ տեղացի բնակչությունը ոչ բավարար է տեղեկացված Գեզի զբոսայգու կառուցապատումից ծրագրից։


==== Հուլիսի 7 ====
Հուլիսի 6-ի գիշերը լույս հուլիսի 7-ի Ստամբուլում սկսված ցույցերի ժամանակ, ձերբակալվեց 59 մարդ, 12-ից 2-ը` ԶԼՄ-ի ներկայացուցիչ։ Տեղացի բժիշկների խոսքով, օրինապահ մարմինների աշխատակիցները փորձել են ձերբակալել նաև մի քանի բժիշկների, ովքեր օգնություն էին ցուցաբերում անկարգությունների մասնակիցներին։


==== Հուլիսի 13 ====
Ստամբուլում ոստիկանությունը դաժանորեն ցրեց ցույցը։ Ճարտարապետների և ճարտարագետների պրոֆմիության կողմից կազմակերպված ցույցը, անցկացվում էր Իստիկլյալ պողոտայի կենտրոնում, Թաքսիմից մոտ 400 մետր հեռավորության վրա։ Իրենց ներկայացուցիչները ընթերցեցին մի դիմում, որում բողոքեցին իշխանության դեմ, քանի որ իշխանությունները չէին թողնում պրոֆմիություններին ազդել քաղաքաշինության ծրագրերի վրա։ Ցույցի ամենասկզբից մի քանի հարյուր պրոֆմիության անդամ ու բազմաթիվ այլ ցուցարարներ խաղաղ երթ էին անցկացնում, սակյան հետո սկսվեցին բախումներ։ Ամբոխը հնչեցնում էր հակակառավարական կարգախոսներ ու գոռում էր, որ «սա դեռ սկիզբն է, պայքարը շարունակվում է»։ Ոստիկանության կողմից Իստիկյալ պողոտան ազատելու կոչից հետո ցուցարարների մի մասը հեռացան։ Սակայն մի քանի փոքր խմբեր փորձեցին նրբանցքների միջոցով ներխուժել հրապարակ։ Ոստիկանությունը նրանց դեմ կիրառեց ջրցան ու արցունքաբեր գազ։
Արմուտլու շրջանի` Անթաքիա քաղաքում անկացվեց ցույց ի հիշատակ տեղացի բնակիչների անկարգությունների ժամանակ զոհված երկու զոհերի։ Դրան մասնակցեց մի քանի հարյուր մարդ։ Ոստիկանները փորձեցին վտարել ցուցարարներին փողոցից, սակայն բնակչությունը շարունակում էր ցույցը։ Անկարայում ցուցարարների երկու խումբ հավաքվեցին Դիկմեն ու Քեննեդի պողոտաներում, որի հարևանությամբ գտնվում էր ԱՄՆ դեսպանատունը։ Ոստիկանությունը դեռ ցերեկը այնտեղ հատուկ ջոկատայիններով լեցուն ավտոբուս ու ջրցաններ էր բերել։ Պարբերաբար ցուցարարների փոքր խմբեր հայտնվում էին նրբանցքներում, որտեղից իրենց ակտիվ դուրս էր մղում ոստիկանությունը։ Անկարգությունների ժամանակ զոհերին ի հիշատակ ակցիաներ տեղի ունեցան նաև Անթալիայում, Էսքիշեհիրում ու Այնթափում, բայց այդ քաղաքներում ոստիկանության միջամտության կարիքը չեղավ։


==== Հուլիսի 20 ====
Ստամբուլում ոստիկանությունը ցրեց Թաքսիմ հրապարակում հավաքված ամբոխին ջրցանների օգնությամբ։ Ավելի վաղ Իստիկլյար պողոտայում ջրցանները ցրեցին ցուցարարների ամբոխին, ովքեր պլանավորել էին հասնել Գեզի զբոսայգի։ Նրանք գոռում էին «Սա միայն սկիզբն է, պայքարը շարունակվում է» կարգախոսը։ Հասարակական կազմակերպությունները իրենց աջակիցների կոչ արեցին հավաքվել զբոսայգում։ Ոստիկանությունը շղթայեցին Գեզին ու փակեցին Իստիլյալից դուրս գալացող ճանապարհը, իսկ մի քանի հեռանալու կոչ անելուց հետո, մնացած ամբոխը ցրվեց ջրցանների օգնությամբ։


==== Հուլիսի 22 ====
Ստամբուլի տարածքային վարչական դատարանը բավարարեց Թուրքիայի տուրիզմի ու մշակույթի նախարարության բողոքը, որը թույլ է տալիս Գեզի զբոսայգում հատել ծառեր ու կառուցել առևտրական կենտրոններ, հայտնում են թուրքական ԶԼՄ-ները։ Թե երբ է ընդունվել որոշում, չի հայտնվում։ Տվյալ պարագայում, չեղարկվեց Ստամբուլի վարչական վեցերորդ դատարանի վճիռը, որը այդ գործը ուսումնասիրել է երկու անգամ։


=== Օգոստոս ===


==== Օգոստոսի 3 ====
Ստամբուլի ոստիկանությունը կապված սպասվելիք հանրահավաքի հետ ուժեղացրեց հսկողությունը Թաքսիմում։ Գեզի զբոսայգու շուրջ ու մինչև Թաքսիմ հրապարակ ճանապարհը բաց է, բայց մայթերին հերթապահում են քաղաքացիական հագուստով իրավապահները, իսկ Թաքսիմ հրապարակից դուրս գալու ճանապարհին ճեմափողոցի մոտ` ավտոմեքենա լի հատուկ ջոկատայիններով ու ջրցան։ Տվյալ միջոցառումները կապված են նրանով, որ նախօրեին սոցցանցերում տարածվեց կոչ հավաքվել հրապարակում միլիոն մարդ։ Չնայած դրան, երիտասարդ մարդկանց խմբերը որոշեցին անցնել շրջափակման միջով։ Անվտանգության աշխատակիցները կիրառեցին դաժան միջոցներ։ Ստամբուլի ոստիկանությունը ջրցաններով ու արցունքաբեր գազով ցրեց ընդդիմության ցույցը։ Հակակառավարական ցույցերին մասնակցեցին հարյուրավոր մարդիկ։ Նրանք փորձեցին հասնել Թաքսիմ հրապարակ, սակայն իրավապահները իրենց չթողեցին։ Իշխանական կուսակցության ու վարչապետ` Թայիփ Էրդողանի թշնամիները նախկինի պես պահանջում են նրա հրաժարականն ու թուրքական կաբինետի լուծարումը։


=== Դեկտեմբեր ===


==== Դետկեմբերի 30 ====
2013 թվականի դեկտեմբերի վերջին, երբ ոստիկանությունը իրականացրեց «Խոշոր կաշառք» գործողությունը ու աշխատանքից ազատվեցին մեղադրվող ոստիկաններն ու դատավորները, ցույց տրվեց ինչպես է կնքվել կառուցապատման համաձայնությունը, երիտասարդությունը կրկին զբաղեցրեց հրապարակը։
Վարչապետը պատասխանեց 1700 արդար ոստիկանների հեռացմամբ։


=== Հունվար 2014 ===


==== Հունվարի 18 ====
2014 թվականի հունվարի 18-ին Թուրքիան դուրս եկավ փողոց, բողոքելով համացանցի նկատմամբ վերահսկողության մասին օրենքից, որը ընդունվեց 2013 թվականի լարվածության ու «Խոշոր կաշառք» կոռուպցիոն գործողության արդյունքում։ Մեկուսացած մնալով, վարչապետը խոստացավ վերանայել զինվորականների գործերը, ովքեր դատվել էին Էրդողանի վարչակարգը հեղաշրջելու փորձի համար։


== Հետևանքները ==
Ոստիկանության հետ բախումների ժամանակ սպանվեց 4 մարդ, մոտ 8 հազ. վիրավորվեցին։


== Տուժածները ==
Հայտնի է 20-ամյա Մեհմեթ Այվալիտասի մահվան մասին, որին Ստամբուլում վրաերթի է ենթարկե տաքսին։ Հիշատակվում է գնդակահարված Հաթայի մարզում 22-ամյա Աբդուլլա Ջոմերթը(Abdullah Comert): Բժիշկները հայտնեցին երրորդ տուժածի` Էթեմա Սարիսլյուլյուկի (Ethem Sarısülük) մահվան մասին, ով Անկարայում վնասվածք էր ստացել գլխի շրջանում։


== Ձերբակալություններ ==
11 արտասահմանցի իբր ցույցեր հրահրելու մեջ։ Նրանց թվում ռուս լրագրող Արկադի Բաբչենկո, ով իր խոսքերով, ծեծի է ենթարկվել Թուրքիայի ոստիկանության կողմից։


== Արձագանքը աշխարհում ==
ԱՄՆ-ն կոչ արեց երկու կողմերին նստել բանակցության սեղանի շուրջ ու հարգել ցույցարարների իրավունքները։
Էրդողանի կառավարությանը քննադաբար արձագանքեց Հունաստանի կոմունիստական կուսակցությունը, համերաշխություն ցուցաբերել ցուցարարների հետ։
Լատվիայի ԱԳՆ-ն Թուրքիայում զբոսաշրջիկների համար զգուշացնող տեղեկատվություն տարածեց մարդաշատ միջոցառումների ժամանակ ահաբեկչության վտանգի մասին։
Հայտնի լեզվաբան ու քաղաքական գործիչ Նոամ Չոմսկին տեսահոլովակ հրապարակեց ի աջակցություն ցուցարարների։
Եվրոպական Միությունը դատապարտեց չափից դուրս շատ ուժի կիրառումը ոստիկանության կողմից ու կոչ արեց հակամարտությունը լուծել երկխոսության միջոցով։
Սիրիայի տեղեկատվության նախարար` Օմար ալ-Զուբին հայտարարեց, որ թուրքական ժողովուրդի նկատմամբ բռնությունը անթույլատրելի է և, եթե Էրդողանը չի կարող հակամարտության խաղաղ կարգավորման ուղիներ գտնել, ուրեմն պետք է հրաժարական տա։


== Մշակույթի մեջ ==
Քարդեշ Թյուրկլյուր համույթը երգիծական երգ գրեց «Կաթսաներն ու թավաները» անունով, անդրադառնալով ցուցարարների աղմկոտ փորձին։
Բոյզիչի ստամբուլյան համալսարանի ջազային երգչախումբը ձայնագրեց ա կապելլա «Չապուլջու մուսուն վայ վայ»։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Աբդուլլա Ռինատ Մուհամմեդով Турция: Бунт бессмысленный и беспощадный // ANSAR տեղեկատվա-վերլուծական ալիք։ 2013 թվականի հունիսի 03