Համաշխարհային ժամանակ

Համաշխարհային ժամանակ կամ UT (անգլ.՝ Universal Time), ժամանակի սանդղակ՝ հիմնված Երկրի պտույտի վրա։ Համաշխարհային ժամանակը համարվում է Գրինվիչի միջին ժամանակի (GMT) ժամանակակից փոխարինողը։ Հաճախ շփոթվում է համաշխարհային կոորդինացված ժամանակի հետ (UTC)։ Համաշխարհային ժամանակը սկսել է կիրառվել 1925 թվականի հունվարի 1-ին։ Փաստացի «համաշխարհային ժամանակը» բազմիմաստ հասկացություն է, քանի որ գոյություն ունի նրա տարբեր տարբերակներ։ Դրանցից գլխավոր են հանդիսանում UT1 և  UTC։ Մնացածները հիմնված են հեռավոր երկնային մարմինների նկատմամբ Երկրի պտույտով։Երկրի և UT-ի ռոտացիան մոնիտորինգի ենթարկվում է Միջազգային տեղեկատվական համակարգերի ծառայության (IERS) կողմից։ Միջազգային աստղագիտական միությունը նույնպես ներգրավված է ստանդարտներ սահմանելու գործում, սակայն հեռարձակման ստանդարտների վերջնական որոշումը կայացնում է Հեռահաղորդակցության միջազգային միությունը կամ ՄՄԸ-ն։


== Համաշխարհային ժամանակի տարբերակներ ==

Գոյություն ունեն համաշխարհային ժամանակի հետևյալ տարբերակները.

UT0 համաշխարհային ժամանակ, որը որոշվում է աստղերի, Լուսնի կամ Երկրի արհեստական արբանյակների օրապտույտով։ UT0-ի համար հաշվի չի առնվում Երկրի աշխարհագրական բևեռների և պտտման առանցքի ակնթարթային շեղումները։ Այդ շեղումը կոչվում է Երկրի բևեռների շարժում[en] ։ Այդ շարժումը բերում է Երկրի կետերի տեղաշարժի մի քանի մետրով, և տարբեր դիտորդներ ստանում են տարբեր արժեքներ։ Այդ պատճառով այն խիստ համաշխարհային և ճշգրիտ չէ։
UT1 կամ ունիվերսալ ժամանակ, համաշխարհային ժամանակի հիմնական տարբերակը՝ տեղական միջին արեգակնային ժամանակը 0°լայնությունում։ UT1 հաշվում են միջազգայի երկնային կոորդինատային համակարգի նկատմամբ (ICRS)։  ICRS-ի նկատմամաբ հաշվում են նաև Երկրի պտտման անկյունը (անգլ.՝ Earth Rotation Angle, ERA), որը հանդիսանում է գրինվիչյան միջին աստղային ժամանակի փոխարինողը (GMST)։ Երկրի պտտման անկյունը կարելի է ստանալ UT1-ից 
  
    
      
        E
        R
        A
        =
        2
        π
        (
        0,779
        0572732640
        +
        1,002
        73781191135448
        
          T
          
            u
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle ERA=2\pi (0{,}7790572732640+1{,}00273781191135448T_{u})}
   [ռադ], բանաձևովորտեղ  
  
    
      
        
          T
          
            u
          
        
        =
        J
        
          D
          
            U
            T
            1
          
        
        −
        2451545
        
          ,
        
        0
      
    
    {\displaystyle T_{u}=JD_{UT1}-2451545{,}0}
  , իսկ  
  
    
      
        J
        
          D
          
            U
            T
            1
          
        
      
    
    {\displaystyle JD_{UT1}}
  ՝ UT1 ժամանակը հուլյան օրերով։UT0-ի նման, UT1 համաշխարհային ժամանակըհանդիսանումէ Երկրի անհավասարաչափ պտույտի անհավասարաչափ հետևանքը։UT1R, UT1-ի ավելի հարմարեցված տարբերակն է, որտեղ հաշվի են առնվում մակընթացությունների պատճառով Երկրի շարժման պարբերական խոտորումները, в UT1R ներառում է 62 հարմարեցում 5,6 օրից մինչև 18,6 տարի պարբերությամբ։
UT2, UT1-ի ավելի հարմարեցված տարբերակն է, որտեղ հաշվի են առնվում պարբերական եղանակային խոտորումները։ UT2 իրենից ներկայացնում է, հիմնականում պատմական հետաքրքրություն, քանի որ շատ քիչ է օգտագործվում։ UT2 որոշվում է հետևյալ բանաձևով։
  
    
      
        U
        T
        2
        =
        U
        T
        1
        +
        0,022
        sin
        ⁡
        (
        2
        π
        t
        )
        −
        0,012
        cos
        ⁡
        (
        2
        π
        t
        )
        −
        0,006
        sin
        ⁡
        (
        4
        π
        t
        )
        +
        0,007
        cos
        ⁡
        (
        4
        π
        t
        )
      
    
    {\displaystyle UT2=UT1+0{,}022\sin(2\pi t)-0{,}012\cos(2\pi t)-0{,}006\sin(4\pi t)+0{,}007\cos(4\pi t)}
   [վ],որտեղ t — ժամանակն է բեսելև տարվա տեսքով.
UT2R, հարմարեցված է UT1, UT1R -ի բոլոր կետերով։ Համարվում է ամենաքիչ շեղում ունեցողը։ Նրա շեղումները կապված են տեկտոնական սալիկների, մթնոլորտում ՝ օդի և Երկրի մանտիայում շարժումների հետ։
UTC, համաշխարհային կոորդինացված ժամանակը, UTC քաղաքացիական ժամանակի հիմքն է, որը տարբերվում է միջազգային ատոմային ժամանակից վայրկյանների որոշ թվով և նույնպես տարբերվում UT1-ից վայրկյանների կոտորակային թվով։ UTC-ն մտցվել է հնացված Գրինվիչի միջին ժամանակի (GMT) փոխարեն։ UTC-ի նոր ժամանակի սանդղակը մտցվել է, քանի որ GMT-ի սանդղակը անհարթ էր և կապված էր Երկիր մոլորակի օրական պտույտի հետ։ UTC-ի սանդղակը հիմնված է Միջազգային ատոմային ժամանակի (TAI) հարթ սանդղակի վրա և տվյալ պահին ամենահարմարն է քաղաքացիական օգտագործման համար։


== Ծանոթագրություններ ==