Դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիա

Դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիա, վնասակար, անցանկալի արդյունք, որն առաջանում է դեղորայքի օգտագործման արդյունքում։ Դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիան կարող է առաջանալ դեղամիջոցի մեկ կամ երկարատև օգտագործումից հետո, երկու կամ ավելի դեղերի համադրության արդյունքում։ Դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիա հասկացությունը տարբերվում է կողմնակի ազդեցություն հասկացությունից նրանով, որ երկրորդը կարող է լինել ինչպես օգտակար, այնպես էլ վնասակար ազդեցություն։ Դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիայի ուսումնասիրությամբ զբաղվում է դեղագործական հսկողության (անգլ.՝ Pharmacovigilance) ոլորտը։ Դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիան վերաբերում է դեղամիջոցի օգտագործման ընթացքում ցանկացած անսպասելի և անցանկալի երևույթի, որը կապված է կամ կապված չէ դեղամիջոցի օգտագործման հետ։ Դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիայի ժամանակ կարելի է գտնել և ապացուցել պատճառահետևանքային կապեր։ Դեղի կողմնակի ազդեցությունը դեղերի օգտագործման հետ կապված վնասների միայն մեկ տեսակ է, քանի որ վնասը կարող է առաջանալ նաև նշված դեղերը բաց թողնելու արդյունքում։


== Դասակարգում ==
Դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիանները կարող են դասակարգվել ըստ պատճառի և ծանրության։


=== Պատճառ ===
Տիպ A (ուժեղացված դեղաբանական էֆեկտներ՝ դոզայից կախված և կանխատեսելի)։A տիպի ռեակցիաները, որոնք կազմում են անբարենպաստ դեղորայքային ռեակցիաների մոտ 80%-ը, սովորաբար դեղամիջոցի հիմնական դեղաբանական ազդեցության հետևանք են կամ դեղամիջոցի ցածր թերապևտիկ ինդեքս (օրինակ՝ սրտխառնոց դիգոքսինից), և, հետևաբար, դրանք կանխատեսելի են։ Դրանք կախված են դոզայից և սովորաբար մեղմ են, չնայած կարող են լինել լուրջ կամ նույնիսկ մահացու (օրինակ՝ վարֆարինից ներգանգային արյունահոսություն)։ Նման ռեակցիաները սովորաբար առաջանում են սխալ դեղաչափի պատճառով, հատկապես, եթե դեղը մարմնից դուրս է մղվում։ Կողմնակի բարդություններ (ռուս.՝ побочные эффекты) տերմինը հաճախ կիրառվում է A տիպի փոքր ռեակցիաների համար։

Տեսակ B (դեղորայքի յուրօրինակ արձագանք)A և B տիպերը առաջարկվել են 1970-ականներին, իսկ մնացած տեսակներն առաջարկվել են ավելի ուշ, երբ առաջին երկուսը բավարար չեն եղել դասակարգման համար։


=== Ծանրություն ===
ԱՄՆ-ի Սննդի և դեղերի վարչությունը սահմանում է լուրջ անցանկալի երևույթ որպես իրադարձություն, երբ հիվանդի արդյունքը հետևյալներից մեկն է․

Մահ,
Վտանգ կյանքին,
Հոսպիտալացում (նախնական կամ երկարատև),
Հաշմանդամություն՝ հիվանդի մարմնի գործառույթի/կառուցվածքի, ֆիզիկական գործունեության կամ կյանքի որակի զգալի, կայուն կամ մշտական փոփոխություն, վատթարացում, վնաս կամ խանգարում,
Բնածին անոմալիա,
Պահանջում է միջամտություն՝ մշտական խանգարումները կամ վնասները կանխելու համար։Ծանրությունը դա տվյալ անբարենպաստ ռեակցիայի կամայական ինտենսիվության սանդղակի կետն է։ Կիրառվող «ծանր» և «լուրջ» տերմինները տեխնիկապես շատ տարբեր են։ Դրանք հեշտ է շփոթել, բայց դրանք չեն կարող փոխանակվել և օգտագործման համար զգուշություն են պահանջում։
Գլխացավը ուժեղ է, եթե այն առաջացնում է ինտենսիվ ցավ։ Կան սանդղակներ, ինչպիսիք են «տեսողական անալոգային սանդղակը», որոնք օգնում են բժիշկներին գնահատել ցավի խստությունը։ Մյուս կողմից, գլխացավը սովորաբար լուրջ չէ, բայց շատ դեպքերում կարող է ունենալ լուրջ պատճառներ, եթե այն նույնպես չի բավարարում վերը թվարկված խստության չափանիշները։


== Տեղաբաշխում ==
Անբարենպաստ ազդեցությունները կարող են լինել տեղային, այսինքն՝ սահմանափակված որոշակի տեղում կամ համակարգում՝ երբ դեղամիջոցն առաջացնում է անբարենպաստ ազդեցություն ամբողջ համակարգային շրջանառության մեջ։
Օրինակ, որոշ աչքի հակահիպերտոնիկ դեղամիջոցներ առաջացնում են համակարգային ազդեցություն, չնայած դրանք տեղական կերպով նշանակվում են որպես աչքի կաթիլներ, քանի որ դրանց մի մասը մտնում է համակարգային շրջանառություն։


== Մեխանիզմ ==

Քանի որ կենսաքիմիական ուսումնասիրություններն ավելի լավ են բացատրում դեղանյութերի օգտագործման կենսաքիմիան, ավելի քիչ դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիաններ են պատկանում B տիպին ու ավելի շատ՝ A տիպին։
\
Ընդհանուր մեխանիզմներն են․

Անոմալ ֆարմակոկինետիկա
գենետիկական գործոններ
ուղեկցող հիվանդություններ
Սիներգետիկ ազդեցությունները
բժշկության և հիվանդության միջև
երկու դեղամիջոցների միջև
Անտագոնիզմի հետևանքները
բժշկության և հիվանդության միջև
երկու դեղամիջոցների միջև


=== Անոմալ ֆարմակոկինետիկա ===


==== Ուղեկցող հիվանդություններ ====
Տարբեր հիվանդություններ, հատկապես նրանք, որոնք առաջացնում են երիկամների կամ լյարդի անբավարարությունից, կարող են փոխել դեղերի նյութափոխանակությունը (MATCH-D): Կան ռեսուրսներ, որոնք հայտնում են հիվանդությունների հետևանքով առաջացած դեղերի նյութափոխանակության փոփոխությունների մասին։
Նման խնդիր հիմնականում հանդում է դեմենցիայի ժամանակ, մեծ հավանականությամբ դեմենցիայով տառապող մարդիկ ունենում են կողմնակի բարդույթներ՝ նրանք հիմնականում չեն կարողանում ճշգրիտ հաղորդել ախտանիշների մասին։


==== Գենետիկական գործոններ ====
Դեղամիջոցների անոմալ նյութափոխանակությունը կարող է պայմանավորված լինել կամ I փուլի օքսիդացման կամ II փուլի զուգակցման ժառանգական գործոններից:Ֆարմակոգենոմիկան դեղերի անոմալ ռեակցիաների ժառանգական հիմքի ուսումնասիրությունն է։


==== I փուլի ռեակցիաներ ====
P450 անոմալ ալելների ժառանգությունը կարող է փոխել դեղանյութերի նյութափոխանակությունը։ P450-ի փոխազդեցության պատճառով դեղերի փոխազդեցությունը ստուգելու համար կան աղյուսակներ։
Անոմալ բուտիրիլխոլինեստերազի (լատ.՝ pseudocholinesterase) ժառանգությունը կարող է ազդել այնպիսի դեղամիջոցների նյութափոխանակության վրա, ինչպիսիք են օրինակ սուկցինիլխոլինը։


==== II փուլի ռեակցիաներ ====
Անոմալ N-ացետիլտրանսֆերազայի ժառանգությումը կոնյուգացնում է որոշ դեղամիջոցներ՝ դուրս բերումը հեշտացնելու համար, կարող է ազդել այնպիսի դեղամիջոցների վրա ինչպիսին են՝ իզոնիազիդը, հիդրոլազինը, պրոկաինամիդը։
Անոմալ տիոպուրինային S-մեթիլտրանսֆերազայի ժառանգությունը կարող է ազդել տիոպուրինային դեղամիջոցների՝ մերկապտոպուրինի և ազատիոպուրինի նյութափոխանակության վրա։


==== Փոխազդեցություն այլ դեղամիջոցների հետ ====
Դեղերի փոխազդեցության ռիսկը մեծանում է պոլիֆարմատիկայի ժամանակ։


==== Սպիտակուցների կապում ====
Այս փոխազդեցությունները սովորաբար անցողիկ և թույլ են մինչև նոր կայուն վիճակի հասնելը։ Սա հիմնականում վերաբերում է այն դեղամիջոցներին, որոնք չեն նյութափոխանակվում լյարդում:Պլազմայում հիմնական սպիտակուցները, որոնք կապվում են դեղանյութի հետ հետևյալներն են․

Ալբումին
α1-թթվային գլիկոպրոտեին
լիպոպրոտեիններՎարֆարինի հետ դեղանյութերի որոշ փոխազդեցություններ պայմանավորված են սպիտակուցների կապի փոփոխություններով։


==== Ցիտոքրոմ P450 ====
Հիվանդները ունեն անոմալ ցիտոքրոմ P450-ի նյութափոխանակություն՝ կա՛մ անոմալ ալելների ժառանգության արդյունքում, կա՛մ դեղանյութերի փոխազդեցության պատճառով։ P450-ի փոխազդեցության պատճառով դեղերի փոխազդեցությունները ստուգելու համար կան աղյուսակներ։


=== Սիներգետիկ էֆեկտներ ===
Սիներգիայի օրինակ են երկու դեղամիջոցներ, որոնք երկուսն էլ կարող են երկարացնել QT միջակայքը։


== Գնահատում՝ պատճառահետևանքային կապեր ==
Պատճառահետևանքային գնահատումը օգտագործվում է որպիսի որոշվի հավանականությունը, որ դեղը առաջացրել է կասկածվող դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիան։ Կան մի շարք տարբեր մեթոդներ, որոնք օգտագործվում են պատճառականությունը գնահատելու համար, ներառյալ Նարանջոյի ալգորիթմը (անգլ.՝ the Naranjo algorithm), Վենուլեթի ալգորիթմը (անգլ.՝ the Venulet algorithm) և դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիայի պատճառականությունը գնահատելու չափանիշները։ Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր դրական և բացասական կողմերը՝ կապված դրանց օգտագործման հետ, և դրանց մեծ մասի կիրառման համար պահանջում է տարիքային վերահսկողության որոշակի մակարդակ։ Դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիան չպետք է նշվի որպես «սահմանված», քանի դեռ դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիան չի վերանում «կանչ-դադար-կրկնվող կանչ» արձանագրության օգտագործման ժամանակ (տվյալ դեղամիջոցի դադարեցումը և սկիզբը):Կասկածելի դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիայի առաջացման ժամանակագրությունը կարևոր է, քանի որ որպես պատճառ կարող է ներգրավվել մեկ այլ նյութ կամ գործոն։ Ուղեկցող դեղամիջոցները և ուղեկցող հոգեբուժական պայմանները նույնպես կարող են լինել դեղորայքի անբարենպաստ ռեակցիայի գործոններ։
Որոշակի գործակալի հետ պատճառահետևանքային կապ հաստատելը հաճախ դժվար է, քանի դեռ իրադարձությունը չի հայտնաբերվել կլինիկական ուսումնասիրության ընթացքում կամ չի օգտագործվել մեծ տվյալների բազաներ։ Երկու մեթոդներն էլ ունեն իրենց դժվարությունները և կարող են ներառել սխալներ։ Նույնիսկ կլինիկական ուսումնասիրություններում որոշ անբարենպաստ ռեակցիաներ կարող են բաց թողնվել, քանի որ անբարենպաստ ռեակցիան հայտնաբերելու համար անհրաժեշտ են մեծ թվով օբյեկտներ։ Հոգեբուժական սուր ռեվմատիկ տենդը հաճախ բաց են թողնվում, քանի որ դրանք խմբավորված են բնակչության գնահատման համար օգտագործվող հարցաթերթիկների մեջ։


== Համաճարակաբանություն ==
Առողջապահության հետազոտությունների և որակի գործակալության ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ 2011 թվականին հանգստացնող և քնաբեր դեղամիջոցները հիվանդանոցային պայմաններում անբարենպաստ դեղորայքային իրադարձությունների հիմնական աղբյուրն էին։ Ընդունման ընթացքում դիտարկված բոլոր դեղորայքի անբարենպաստ իրադարցությունների մոտավորապես 2.8%-ը և հիվանդանոցում գտնվելու ընթացքում առաջացած անբարենպաստ իրադարցությունների 4.4%-ը պայմանավորված էին հանգստացնող կամ քնաբեր դեղամիջոցներով։ Առողջապահության հետազոտությունների և որակի գործակալության երկրորդ ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ 2011 թվականին ԱՄՆ-ի հիվանդանոցներից մեկում գտնվելու ընթացքում տեղի ունեցած անբարենպաստ դեղորայքային իրադարձությունների ամենատարածված հատուկ հաստատված պատճառներն էին ստերոիդները, հակաբիոտիկները, ափիոնները և հակագոուլանտները։
2011 թվականին ԱՄՆ-ում կանանց մոտ նկատվել է ափիոնների և թմրանյութերի անբարենպաստ ազդեցության ավելի բարձր մակարդակ, քան տղամարդկանց մոտ, մինչդեռ հիվանդ տղամարդկանց մոտ նկատվել է անբարենպաստ ռեակցիայի ավելի բարձր մակարդակ՝ կապված արյան նոսրացնող միջոցների հետ։ 65 և ավելի բարձր տարիքի 1000 մեծահասակներից գրեթե 8-ը հոսպիտալացման ընթացքում բախվել են չորս ամենատարածված անբարենպաստ ռեակցիաններից մեկին (ստերոիդներ, հակաբիոտիկներ, ափիոններ և արյան նոսրացնող միջոցներ)։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ հիվանդների 48%-ը ունեցել է անբարենպաստ ռեակցիա առնվազն մեկ դեղամիջոցի նկատմամբ, և դեղագործի մասնակցությունը օգնում է բացահայտել անբարենպաստ ռեակցիաները։
2012 թվականին McKinsey & Company-ն եզրակացրեց, որ 50-ից 100 միլիոն կանխարգելելի սխալ անբարենպաստ դեղամիջոցների ռեակցիաների արժեքը կկազմի 18-ից 115 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։


== Ծանոթագրություններ ==