Բարձր կակաչի համախտանիշ

Բարձր կակաչի համախտանիշ (անգլ.՝ tall poppy syndrome), հասարակական ֆենոմեն նկարագրող եզր։ Նկարագրում է ամբոխից տաղանդով և ակնառու հաջողությամբ առանձնացած անձի հանդեպ անբարյացակամությունն ու հարձակումները նրա վրա։ Նման է ուրիշի հաջողության հանդեպ նախանձին և խանդին։ Եզրը լայն օգտագործում ունի բազմաթիվ անգլալեզու երկրներում։


== Ծագումնաբանություն ==

Եզրը սկիզբ է առել Հերոդոտոսի «Պատմությունից» (Գիրք 5, 92 բ), Արիստոտելի «Քաղաքականությունից«), ինչպես նաև Տիտոս Լիվիոսի «Հռոմի պատմություն», Գիրք I։

Արիստոտելը օգտագործել է Հերոդոտոսի պատմությունը «Քաղաքականության» մեջ, բայց դերերը հակառակ փոխած։ Այստեղ Պերիանդրոսն է խորհուրդ տալիս Թրասիբուլոս Միլեթացուն բանբերի միջոցով, որն էլ պատմում է, որ Պերիանդրոսը իր հարցին պատասխան պոկել է կակաչի գլուխը։ Թրասիբուլոսը հասկանում է, որ պետք է ազատվել հայտնի քաղաքացիներից։
Եվս մեկ հղում կակաչների կա Տիտոս Լիվիոսի մոտ՝ Հռոմի բռնակալ Լուկիոս Տարքվինիոս Գոռոզի հետ կապված։ Նրա մոտ մարդ է ուղարկում որդին՝ Սեկտոս Տարքվինիոսը, և հարցնում, թե ինչ անել գրավված Գաբի քաղաքի  հետ, այնտեղ լիիրավ իշխանություն սահմանելու համար։ Տարքվինիոսը պատասխանելու փոխարեն գնում է իր այգին, և գավազանի մեկ հարվածով կտրում է ամենաբարձր կակաչների գլուխները։ Բանբերը պատասխան չստանալով վերադառնում է Գաբի և պատմում եղելությունը Սեկտոսին։ Սեկտոսը հասկանում է թե հայրը ինչ է ուզում ասել և սպանել է տալիս Գաբիի բոլոր հայտնի անձանց։


== Եզրի օգտագործում ==


=== Ավստրալիա ===
Եզրը օգտագործվել է դեռևս 1864 թվականին  ասպետության շնորհման առիթով ծագած սկանդալի ժամանակ։

Դժվար է նման գերարտոնության համար՝ ինչպիսին է Բրիտանական կայսրության շքանշանը, արդարացում գտնել։ Բայց այս դեպքում նա գրավի իմաստ է ստանում, քանի որ դա տալիս են կամ բացառիկ մարդկանց կամ էլ նրանց, ում սոցիալական վիճակը բավականին ամուր է, և հետևաբար ներկա նախարարին չի անհանգստացնի։ Սա մի տեսակ հրապարակային ընդունում է, որ դուք բարձր կակաչ եք։ Եվ քանի որ մեր օրերում այլևս չեն գլխատում, հետևաբար արժի ձեզ գնել։


=== Մեծ Բրիտանիա ===
Նախքան վարչապետ ընտրվելը, Մարգարետ Թետչերը ամերիկյան լսարանին իր փիլիսոփայությունը բացատրելիս ասել է՝ «․․․թող ձեր կակաչները վեր աճեն»։ Լուր է տարածվել, թե դրանից հետո նա քթի տակ ասել է՝ «եթե իհարկե արհմիության աշխատակիցներ չեն»։
Արտահայտությունը ԱՄՆ-ում օգտագործվել է քաղաքական նպատակներով և այն, որ Մեծ Բրիտանիան՝ Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի նման իր մեջ կրում է բարձր կակաչի համախտանիշի մշակույթը վիճարկվում էր։


== Էություն ==
Հավատքը տվյալ մշակութային և հասարակական ֆենոմենի ուժին, ինչպես նաև նրա բացասական կողմնորոշմանը, թելադրված է քաղաքականությամբ։ Բարձր կակաչների համախտանիշը անմիջականորեն վերաբերում է նրան, ինչը պահպանողականները, լիբերալները և ազատարարները կոչում են «նախանձի քաղաքականություն»։
Որոշ մեկնաբաններ պնդում են, որ բարձր կակաչի համախտանիշը երևույթ է, որն առավել տարածված է առանձին մշակույթներում։ Այդպիսին են Սկանդինավիայում «Յանտեի օրենքը» (janteloven), Շոտլանդիայում «Ես գիտեի քո հորը», որոնք շատ նման են։ Նման երևույթ գոյություն ունի Նիդեռլանդներում (որտեղ այն կոչվում է «maaiveldcultuur»): Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում Բենջամին Ֆրանկլին Ֆիլլսը, Ամերիկյան Մետաղագործական կոռպոռացիայի նախագահը, քննադատել է այս վարքագիծը, ասելով. «Դուք չեք կարող ամրապնդել մեկին, թուլացնելով մյուսին, և անհնար է թզուկի հասակը երկարացնել հսկայի ոտքը կտրելով»։


=== Զրոյական գումարի ազդեցություն ===
Որոշ սոցիոլոգներ, մասնավորապես Մաքս Վեբերը, գտնում են, որորոշ սոցիալական խմբերում հեղինակություն և իշխանություն ձեռք բերելը անտագոնիստական խաղ է (խաղ զրոյական գումարով), և այս իրադրությունը կարող է արդարացնել ատելությունը «բարձր կակաչներին»։Նման խմբերում խիստ սահմանափակ են հեղինակությունը, ուշադրությունը, իշխանությունը և նյութական միջոցները, որը կարող են իրար մեջ բաժանել անդամները։ Կարգավիճակը համեմատական մեծություն է և մեկ մարդու կարգավիճակի բարձրացման համար, մեկ այլինը պետք  է իջնի։ Մեծ հեղինակությամբ մարդը, մեկ այլ մարդու հեղինակություն ստանալու ճամփին արգելք է։ Այդ պատճառով վեր բարձրացած մարդը վտանգավոր է դառնում մյուսների համար։ Ժողովրդականություն վայելողին սաբոտաժելով, ստորացնելով, կարգավիճակը իջեցնելով հնարավորություն է ստեղծվում փոխել նրա դիրքը խմբային ստորակարգման մեջ։
Զրոյական գումարի այս մոդելը հնարավոր է գտնել փոքր, ֆիքսված ստորադասություն ունեցող խմբերում, որտեղ նոր անդամների առաջխաղացման տեղ փաստացի չկա։ Որպես կանոն սա ձևավորվում է ամերիկյան աղքատ համայնքներում և որոշ ավազակախնբերում Սրա բարդ համակարգն է խեցգետնի մենթալիտետը, որտեղ աղքատ համայնքի հաջողակ անդամները խմբի մյուս անդամների վարկին վնասակար են դիտվում։ Պատկերացումը հիմնված  է այն փաստի վրա, որ դույլից դուրս եկող խեցգետինին ետ են քաշում նրա ընկերները, որը հաճախ հանգեցնում է խմբի կոլեկտիվ կործանմանը։


== Ուսումնասիրություններ ==
Նոր Զելանդիայի Վայիկատո համալսարանում վերջերս կատարված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ բարձր կակաչի համախտանիշը կարող է հանգեցնել կազմակերպության մինչև 20% միջին արտադրողականության նվազմանը, ինչպես նաև բացատրում է, թե ինչու կիբերհետապնդումը կարող է համարվել թագավոր Լուկիոս Տարքվինիոս Գոռոզի ժամանակների սպանությունների ժամանակակից շարունակություն։


== Ծանոթագրություններ ==