Շպայեր

Շպայեր (գերմ.՝ Speyer), քաղաք Ռայնլանդ Պֆալց երկրամասում։ Ունի մոտ 50000 բնակիչ։ Գտնվում է Հռենոս գետի կողքին, Լուդվիգսխաֆենից և Մանհայմից 25 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Քաղաքը հիմնադրել են հռոմեացիները։ Գերմանիայի հնագույն քաղաքներից է։ Առաջին հայտնի անուններն էին Noviomagus և Civitas Nemetum: Մոտ 500 թվականին Շպայեր անունը առաջին անգամ հայտնվել է գրավոր փաստաթղթերում։ Քաղաքի անունը կարող է ծագած լինել Աշկենազներ հրեական անվանումից և նրա տարբերակներից։ Շպայեր քաղաքում գտնվում է Շպայերի տաճարը, մի շարք եկեղեցիներ և Altpörtel-ը (հին դարպաս)։ Տաճարում, բարձր խորանի ներքո, ութ Սուրբ Հռոմի կայսրերի և գերմանական թագավորների դամբարաններն են։


== Պատմություն ==


=== Ժամանակագրություն ===
Մ.թ.ա. 10 թվականին հիմնադրվել է առաջին հռոմեական ռազմական ճամբարը (տեղակայված է քաղաքապետարանի և եպիսկոպոսական պալատի միջև)։
Ք.հ. 150 թվականին քաղաքը որպես Noviomagus հայտնվում է հունական աշխարհագրագետ Կլավդիոս Պտղոմեոսի աշխարհագրական քարտեզի վրա։
346 թվականին առաջին անգամ ձեռնադրվում է քաղաքի եպիսկոպոսը։
4-րդ դարում, Շպայերը հայտնվում է Պևինգերյան քարտեզի վրա։
1030 թվականին Կայսր Կոնրադ II-ը սկսում է Շպայերի տաճարի շինարարությունը, որն այսօր ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերից է։
1084 թվականին, Շպայերում ստեղծվում է առաջին հրեական համայնքը։
1349 թվականին վերացել է Շպայերի հրեական համայնքը։
1635 թվականին Ֆրանսիայի մարշալ Urbain de Maillé-Brézé-ը, Ժակ Նոմպար դե Կոմոնտը, La Force-ի հետ միասին, նվաճում են Հեյդելբերգն ու Շպայերը։
1689 թվականին քաղաքին մեծ վնաս են հասցրել ֆրանսիական զորքերը։
1792-1814 թվականներին Շպայերը գտնվում էր ֆրանսիական իրավասության տակ։
1816 թվականին Շպայերը դառնում է Պալատինատի և Բավարիայի Ռայն շրջանի կառավարության նստավայրը (հետագայում կոչվում է Բավարիայի Պալատինատ), և այդպես շարունակվում է մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը։
1947 թվականին հիմնադրվեց վարչական գիտությունների պետական ակադեմիան։
1990 թվականին Շպայերը նշում է իր 2000-ամյակը։


== Տեսարժան վայրեր ==

Շպայերի տաճար
Altpörtel- հին դարպաս
Gedächtniskirche - հուշարձան եկեղեցի
Հրեական բակ - Միջնադարյան սինագոգի մնացորդները
Տեխնիկայի թանգարան
Պատմական թանգարան


== Ղեկավարներ ==
Philipp Lichtenberger (1855-1918) (1904–1911)
Ernst Hertrich (1911–1914) (Առաջին լիազորապետը)
Otto Moericke (1880-1965) (1917–1919)
Karl Leiling (1919–1943)
Rudolf Trampler (1898-1974) (1943–1945)
Karl Leiling (1945–1946)
Hans Hettinger (1946)
Paul Schaefer (1946–1949)
Paulus Skopp (1905-1999) (1949–1969)
Christian Roßkopf (ծնվել է 1930 թվականին) (1969–1995)
Werner Schineller (ծնվել է 1948 թվականին) (1995–2010)
Hansjörg Eger (ծնվել է 1964 թվականին) (2011 թվականից հետո)


== Քույր քաղաքներ ==

Շպայերը հանդիսանում է նշվածների քույր քաղաքը
 Մեծ Բրիտանիա, Միացյալ Թագավորություն, սկսած 1956 թվականից
 Ֆրանսիա, Շարտր, Ֆրանսիա, սկսած 1959 թվականից
 Ռուսաստան, Կուրսկ, Ռուսաստան, սկսած 1989 թվականից
 Իտալիա, Ռավեննա, Իտալիա, սկսած 1989 թվականից
 Լեհաստան, Գնեզնո, Լեհաստան, սկսած 1992 թվականից
 Գերմանիա, Վորմս, Գերմանիա, սկսած 2014 թվականի հոկտեմբերից


== Նշանավոր բնիկներ ==


=== 1900 թվականից հետո ծնվածները ===

Samuel of Speyer (1096-ից հետո-անհայտ)
Judah ben Samuel of Regensburg (1140-1217), գրագիր և փիլիսոփա
Julian of Speyer (Մինչև 1225-1250), միջնադարյան երգչախմբի վարպետ, կոմպոզիտոր և բանաստեղծ
Gabriel Biel (1415-1495), փիլիսոփա
Dietrich Gresemund (1477-1512), հեղինակ
Egon VIII of Fürstenberg-Heiligenberg (1588-1635)
Johann Joachim Becher (1635-1682), գերմանացի բժիշկ, ալքիմիկոս, քիմիայի պրեկուրսոր, գիտնական
Moritz Georg Weidmann (1658-1693), հրատարակիչ և գրավաճառ
Adolf von Dalberg (1678-1737), Ֆուլդի իշխանը
Simha of Speyer (13-րդ դար)
Philipp Hieronymus Brinckmann (1709-1760), նկարիչ
Johann Martin Bernatz (1802-1878), նկարիչ
Anselm Feuerbach (1829–1880), գերմանացի նկարիչ
Carl Jakob Adolf Christian Gerhardt (1832–1902), գերմանացի բժիշկ
Henry Villard (1835–1900), լրագրող
Hermann von Stengel (1837-1919), Բավարիայի վարչության պաշտոնյա
Wilhelm Meyer (1845-1917), դասական բանասեր, գրադարանավար
Karl Heinrich Emil Becker (1879-1940), հրետանու գեներալ
Hans Purrmann (1880-1966), նկարիչ, գրաֆիկական նկարիչ, արվեստի գրող և կոլեկցիոներ
Hermann Detzner (1882-1970), Schutztruppe- ի ղեկավարը
Karl-Adolf Hollidt (1891-1985), բանակի սպա (Generaloberst) և պատերազմական հանցագործ
George Waldbott (1898–1982), բժիշկ


=== 1900 թվականից հետո ծնվածներ ===
Jakob Brendel (1907-1964), ըմբիշ
Karl Haas (1913–2005), Գերմանա-ամերիկյան երաժշտական մանկավարժ և ռադիոհաղորդավար
Helmut Bantz (1921-2004), մարմնամարզիկ
Alfred Cahn (1922-2016), գերմանացի երաժիշտ և կոմպոզիտոր
Edgar E. Stern (ծնվել է 1926), կլինիկական սոցիալական աշխատող և «The Peppermint Train` ճանապարհորդություն դեպի գերմանա-հրեական մանկություն» գրքի հեղինակ
Gabriel Kney (ծնվել է 1929)
Jürgen Brecht (ծնվել է 1940), սուսերամարտիկ
Gerhard Vollmer (ծնվել է 1943), ֆիզիկոս և փիլիսոփա
Jürgen Creutzmann (ծնվել է 1945), քաղաքական գործիչ
Hans-Joachim Lang (ծնվել է 1951), լրագրող, գերմանացի, պատմաբան և պատվավոր պրոֆեսոր
Axel Schimpf (ծնվել է 1952), գերմանական նավատորմի փոխոստիկանապետ
Eberhard Bosslet (ծնվել է 1953), դերասան
Kay Friedmann] (ծնվել է 1963), ֆուտբոլիստ
Markus Kranz (ծնվել է 1969), ֆուտբոլիստ
Christoph Bechmann (ծնվել է 1971), գերմանական դաշտային հոկեյի խաղացող
Anke Vondung (ծնվել է 1972), օպերային երգչուհի
Ralf Schmitt (ծնվել է 1977), ֆուտբոլիստ
Simone Weiler (ծնվել է 1978), լողորդ
Jochen Kühner (ծնվել է 1980), թիավար
Martin Kühner (ծնվել է 1980), թիավար
Matthias Langkamp (ծնվել է 1984), ֆուտբոլիստ
Christian Reif (ծնվել է 1984), երկար ցատկորդ
David McCray (ծնվել է 1986), բասկետբոլիստ
Florian Krebs (ծնվել է 1988), ֆուտբոլիստ
Sebastian Langkamp (ծնվել է 1988), ֆուտբոլիստ
Jonas Marz (ծնվել է 1989), ֆուտբոլիստ
Gianluca Korte (ծնվել է 1990), ֆուտբոլիստ
Raffael Korte (ծնվել է 1990), ֆուտբոլիստ
Lars Stindl (ծնվել է 1988), գերմանացի ֆուտբոլիստ
Elias Harris (ծնվել է 1989), գերմանացի միջազգային բասկետբոլիստ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
speyer.de Archived 2003-08-11 at the Wayback Machine. the town website (partly in English)
museum.speyer.de Archived 2007-02-17 at the Wayback Machine. Historical Museum of the Palatinate (անգլերեն)
dom-speyer.de website of Speyer Cathedral (գերմ.)
Model Map of Medieval Speyer
Speyer, its cathedral and the library of its chapter Archived 2015-05-13 at the Wayback Machine.
Technical (Transport) Museum
www.speyer.de: living history in past times Archived 2017-10-20 at the Wayback Machine.
www.speyer-tour.de: Guided tours through Speyer
City overview and photos Archived 2015-05-04 at the Wayback Machine.