Թեոդոր Ռուզվելտ

Թեոդոր Ռուզվելտ կրտսեր (անգլ.՝ Theodore Roosevelt Jr., հոկտեմբերի 27, 1858(1858-10-27)[…], Նյու Յորք շրջան, Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ - հունվարի 6, 1919(1919-01-06)[…], Sagamore Hill, Cove Neck, Նասաու շրջան, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի գրող, բնագետ, հետախույզ, պատմաբան և քաղաքական գործիչ, ԱՄՆ 26-րդ նախագահ 1901-1909 թվականներին։ 20-րդ դարում որպես Հանրապետական կուսակցության առաջնորդ հանդիսացել է «շարժիչ ուժ» առաջադիմական հասարակության համար։


== Վաղ տարիներ ==
Թեոդոր Ռուզվելտը ծնվել է Նյու Յորքում 1858 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, նիդերլանդական ծագում ունեցող առևտրականի և բարեգործի ընտանիքում։ Թեոդորն ընտանիքի երկրորդ զավակն էր, նա ուներ մեկ ավագ և մեկ կրտսեր քույր, ինչպես նաև կրտսեր եղբայր։ Մանկուց ապագա նախագահը չէր տարբերվում ամուր առողջությամբ և տառապում էր ասթմա հիվանդությամբ։ 1860 թվականների վերջին և 1870 թվականների սկզբին Ռուզվելտների ընտանիքը ճանապարհորդում էր Եվրոպայով, Աֆրիկայով և Մերձավոր Արևելքով։ Թեոդորը տարրական կրթությունը ստացել է հիմնականում տնային պայմաններում՝ հիվանդության պատճառով նա գրեթե դպրոց չի գնացել։
1876 թվականին Թեոդորն ընդունվել է Հարվարդի համալսարան, իսկ 1880 թվականին ավարտել այն։ Հենց այդ ժամանակ էլ հրապարակեց իր առաջին էսսեը և սկսեց զբաղվել քաղաքականությամբ, մասնավորապես՝ անդամագրվեց Հանրապետական կուսակցությանը։ 1882-1884 թվականներին Ռուզվելտը Նյու Յորք նահանգի լեգիսլատուրայի անդամ էր։ 1884 թվականի փետրվարի 14-ին նույն օրում կորցրել է մորը և կնոջը։ Ողբերգությունից հետո Ռուզվելտը աշխատանքը թողել է, թողել է նաև Նյու Յորքը՝ տեղափոխվելով Դակոտայի տարածք և սկսել է վարել ֆերմերի կյանք։ Սակայն երաշտը, ինչպես նաև ֆինանսական կորուստները նրան ստիպել են վերադառնալ Նյու Յորք, որտեղ նա նորից սկսել է զբաղվել քաղաքականությամբ։
1886 թվականին Ռուզվելտը երկրորդ անգամ ամուսնացել է։ Նրա կինը դարձել է իր մանկության ընկերուհի Էդիթ Կերոն, ով ավելի ուշ Ռուզվելտին 5 երեխա է պարգևել։


== Քաղաքական գործունեությունը նախագահությունից առաջ ==
1895 թվականին նշանակվել է Նյու Յորքի ոստիկանության ոստիկանապետ։ 1897 թվականից նախագահ Ու․ Մաք-Քինլիի աշխատակազմում ռազմածովային նախարարի տեղակալ։
1898 թվականին իսպանա-ամերիկյան պատերազմի ժամանակ մասնակցել Է Կուբայում ռազմական գործողություններին՝ հրամանատարելով ԱՄՆ-ի «խիզախ հեծելազորային» 1-ին կամավորական գնդին։ Ցուցաբերած խիզախության համար արժանացել է Պատվո մեդալով պարգևատրման, սակայն պարգևատրումը հաստատվել է միայն 2001 թվականին, և Ռուզվելտը դարձել է իր երկրի բարձրագույն ռազմական պարգևին հետմահու արժանացած առաջին և միակ նախագահը։
1899-1900 թվականներին զբաղեցրել Է Նյու Յորքի նահանգապետի պաշտոնը։


== ԱՄՆ նախագահ ==


=== Առաջին վարչակազմ (1901-1904 թվականներին) ===

1900 թվականին Մաք-Քինլիի և Ռուզվելտի թիմը հաղթանակ տարավ նախագահական ընտրություններում։ 1901 թվականի մարտի 4-ին Մաք-Քինլին երկրորդ ժամկետով ստանձնեց նախագահի պաշտոնը, Ռուզվելտը դարձավ փոխնախագահ։ Նույն թվականի սեպտեմբերի 6-ին Մաք-Քինլիի վրա մահափորձ էր կատարվել, իսկ սեպտեմբերի 14-ին նա մահացել էր ստացած վերքից։ Նույն օրը Ռուզվելտը երդվեց, որպես նոր նախագահ։ Նա դարձել է ամենաերիտասարդ (42 տարեկան և 10 ամիս) նախագահը ԱՄՆ-ի ողջ պատմության ընթացքում։
Երդում տալով՝ Ռուզվելտը անփոփոխ է թողել Մաք-Քինլիի ամբողջ կաբինետը և հավաստիացրել, որ չի սահմանափակելու մենաշնորհների գործունեությունը, ինչին ձգտում էին Սպիտակ տան մյուս հավակնորդները։
1901 թվականի դեկտեմբերի 3-ին ԱՄՆ Կոնգրեսին ուղղված իր առաջին ուղերձում Ռուզվելտը հայտարարեց ավելի մեծ սոցիալական արդարության հասնելու իր նպատակը։ Հենց սոցիալական ոլորտում էր, որ ԱՄՆ կառավարությունն այն ժամանակ ամենամեծ խնդիրներն ուներ։ Կոռուպցիայի աճի և մենաշնորհների գերակշռության հետևանքով առաջացած զանգվածների դժգոհությունը ավելի ու ավելի խորացել է։
Ցանկանալով հանդարտեցնել ժողովրդական անկարգությունները և միևնույն ժամանակ չսահմանափակել մենաշնորհների շահերը, Ռուզվելտը հասարակության ուշադրությունը կենտրոնացրեց որոշակի «անազնիվ» վստահությունների կողմից սոցիալական անարդարության հատուկ դրսևորումների վրա։ Մի շարք կորպորացիաների դեմ դատական գործեր հարուցվեցին, բայց շատ դեպքերում կորպորացիաները փախուստի դիմեցին։
Այս դատավարությունները Ռուզվելտին թույլ տվեցին հաստատել որպես «վստահությունների ոչնչացնող» հեղինակություն և, միևնույն ժամանակ, թույլ տվեցին շարունակել էապես շարունակել պետական ոչ միջամտության քաղաքականությունը մենաշնորհների գործունեության մեջ։ Թեոդոր Ռուզվելտը ստեղծեց նոր դարի առաջին մեծ ամերիկյան հերոսի կերպարը։ Ռուզվելտը հմտորեն ցուց տվեց թե ինչպես կարող է արիստոկրատական իշխանությունը ծաղկել զանգվածային ժողովրդավարության պայմաններում։
Ռուզվելտը շարունակել Է Մաք-Քինլիի քաղաքականությունը մեկուսացումից հրաժարվելու և Ամերիկայի՝ որպես համաշխարհային իմպերիալիստական տերության կայացման ուղղությամբ, որն ակտիվորեն գործում է ամբողջ աշխարհում։ Նրան են պատկանում «Մեծ մահակի քաղաքականություն» և «համաշխարհային ոստիկան» արտահայտությունները։
20-րդ դարի սկզբին Վենեսուելայի կառավարությունը Մեծ Բրիտանիայից և Գերմանիայից նամակներ էր ստացել «բրիտանական սուբյեկտների ազատության դեմ բռնության ակտերի և բրիտանական նավերի զանգվածային զավթման», ինչպես նաև արտաքին պարտքերը վճարելուց հրաժարվելու պատճառով։ Շուտով այդ երկրների ռազմական ուժերը կազմակերպեցին ընդհանուր ծովային շրջափակում (1902-1903), որի դեմ էլ հանդես եկավ Ռուզվելտը։ Այս իրադարձությունը դարձավ Ռուզվելտի Մոնրոյի դոկտրինի փոփոխության հիմքը։ Թեև այդ հայեցակարգի հիմքն արդեն գծագրվել է նախագահի մասնավոր նամակներում, դրա պաշտոնական հռչակումը տեղի է ունեցել 1904 թվականին։ Ռուզվելտը նշել է, որ ցանկանում է միայն, որ «մյուս հանրապետություններն այս մայրցամաքում» լինեն «երջանիկ և բարգավաճեն»։
Պատմաբանների մեծ մասը, նրանց հետ էլ Ռուզվելտի գլխավոր կենսագիր Հովարդ Կ. Բիլը կարծում են, որ փոփոխությունը Ռուզվելտի անձնական համոզմունքների և օտարերկրյա պարտատոմսերի սեփականատերերի հետ նրա կապերի հետևանք է։
1901 թվականին ԱՄՆ-ի պետքարտուղար Ջոն Հեյը ճնշում գործադրեց Նիկարագուայի կառավարության վրա՝ համանուն ալիքի նախագծին հավանություն տալու համար։ Փոխարենը երկիրը ստացել է 1,5 միլիոն դոլար, 100 հազար դոլար ամենամյա վճարումներ և ԱՄՆ-ի «ապահովել ինքնիշխանությունը, անկախությունը և տարածքային ամբողջականությունը»։ Ավելի ուշ նիկարագուացիները վերադարձրել են պայմանագիրը մեկ փոփոխությամբ. տարեկան 100 հազար դոլարի փոխարեն նրանք ցանկացել են ստանալ 6 միլիոն միանվագ վճար։ ԱՄՆ-ն ընդունել է այդ պայմանները, սակայն Կոնգրեսի հավանությունից հետո բարձրացել է դատական իրավասության հարցը։ Այդ հարցը լուծման եզրին էր, քանի դեռ պանամացիամետ կոնգրեսականները չկարողացան վաճառել հեռուստաալիքի այլընտրանքային նախագիծը։
Կոլումբիայի կողմից վերահսկվող Պանամայում ԱՄՆ-ն մեծ շահեր ուներ, իսկ Կոլումբիան և ֆրանսիական կոնցեսիոները բարձրացրեցին շինարարական նյութերի գները։ Հրաժարվելով ավելի շատ վճարել՝ ամերիկացիները Կոլումբիայում «հեղափոխություն» են կազմակերպել։ 1903 թվականի նոյեմբերի 3-ին Պանաման ԱՄՆ ռազմական նավատորմի աջակցությամբ ապստամբեց Կոլումբիայի դեմ։ Հանրապետության կարգավիճակ ստանալով՝ Պանաման նաև ԱՄՆ-ից ստացել է 10 միլիոն դոլար, տարեկան 250 հազար դոլարի վճարում և անկախության երաշխիքներ։ Փոխարենը ամերիկացիները Պանամական ալիքի գոտու «հավերժական» իրավունքներ են ստացել։ Ավելի ուշ Ռուզվելտն ասել էր, որ «վերցրել է ալիքը և Կոնգրեսին հանձնարարել քննարկել այդ խնդիրը»։ Տարածքի կորստից հետո Կոլումբիան դիմել է ԱՄՆ-ին՝ պահանջելով վերանայել պայմանագրերը և վերանվանել Պանամա քաղաքը։


=== 1904 թվականի ընտրություններ ===
Իր նախընտրական քարոզարշավում Ռուզվելտը շեշտը դրել է մոնոպոլիստների շրջանում հանցագործներին դատապարտելու վրա՝ չդատապարտելով մենաշնորհներն ընդհանրապես, եւ միեւնույն ժամանակ բանակցություններ վարելով կորպորացիաների ներկայացուցիչների հետ Հանրապետական կուսակցության ֆինանսավորման շուրջ։ Միացյալ Նահանգների գործարար շրջանակները արագ հասկացան Ռուզվելտի իրական դերը խոշոր կապիտալի շահերի պաշտպանության գործում։ Այնուհետև հայտնի դարձավ, որ այս օղակները ծածկում են Հանրապետական կուսակցության նախընտրական քարոզչության բոլոր ծախսերի 72.5% -ը։ 1904 թվականի այս կուսակցության գլխավոր հովանավորներից են՝ Ջոն Պիրպոնտ Մորգանը, Ջոն Դևիսոն Ռոքֆելլերը, Էդվարդ Հենրի Հարիմանը, Հենրի Կլեյ Ֆրիկը և ամերիկյան այլ խոշոր արդյունաբերողներ։


=== Երկրորդ վարչակազմ (1905-1909 թվականներին) ===
1904 թվականի նոյեմբերի 8-ին իր երկրորդ ժամկետով ընտրվելու օրը Ռուզվելտը հայտարարեց, որ այլևս մտադիր չէ իր թեկնածությունն առաջադրել հերթական ժամկետով, քանի որ իր առաջին ժամկետն է համարում Մաք Քինլիից իրեն հասանելիք նախագահության տարիները։ Թեև օրենքը թույլ էր տալիս նրան առաջադրվել ևս մեկ անգամ, Սահմանադրության 22-րդ փոփոխությունը, որը արգելում է դա, ընդունվել է միայն 1951 թվականին։ 

Ռուզվելտը եղել է առաջին նախագահը, որը սպիտակ տուն է հրավիրել աֆրոամերիկացիների ներկայացուցչին՝ առաջին ամերիկացուն, որը 1906 թվականին Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ է ստացել։
1908 թվականին Ռուզվելտը հրաժարվեց իր թեկնածությունն առաջադրել երրորդ ժամկետով՝ պահպանելով ժամանակին տրված հրապարակային խոստումը և պաշտպանեց հանրապետականներից նախագահի թեկնածու Ուիլյամ Տաֆտի առաջադրումը, որը զինվորական նախարար էր Ռուզվելտի աշխատասենյակում։ Տաֆտը ընտրվել է ԱՄՆ նոր նախագահ՝ հաղթելով դեմոկրատների թեկնածու Ուիլյամ Բրայանին։


== ԱՄՆ-ի Առաջադիմական կուսակցության առաջնորդ, 1912 թվականի ընտրություններում նախագահի թեկնածու ==

1911-1912 թվականներին Ռուզվելտը, որը դժգոհ է նախագահի պաշտոնում իր փոխարինողի՝ Ուիլյամ Տաֆտի քաղաքականությունից, ակտիվ նախընտրական պայքար է սկսում նախագահական պաշտոնի համար։ Ռուզվելտը մտադիր էր Հանրապետական կուսակցությունից ԱՄՆ-ի նախագահի թեկնածու դառնալ Տաֆտի փոխարեն, որը պատրաստվում էր առաջադրվել երկրորդ ժամկետով։
Ռուզվելտը կարողացել է համոզիչ հաղթանակ տանել նախագահի հանրապետական թեկնածուների փրայմերիզում։ Նա հավաքել է 278 պատվիրակների ձայն, մինչդեռ նախագահ Տաֆտը ստացել է ընդամենը 48 ձայն, իսկ սենատոր Լաֆոլետը՝ 36։
Այնուամենայնիվ, Ռուզվելտը Հանրապետական կուսակցությունից ԱՄՆ-ի նախագահի թեկնածու առաջադրելիս աջակցություն չի ստացել 1912 թվականի հունիսի 7-ին Չիկագոյում հանրապետականների կուսակցական կոնվենցիայում։ Վրդովված Ռուզվելտը Տաֆտին մեղադրել է ձայներ գողանալու մեջ (ձայների հաշվարկի ժամանակ խախտումներ)։ Դա դարձել է ԱՄՆ-ում նոր քաղաքական կուսակցության ձևավորման սկիզբը, որի ակտիվը կազմել են Ռուզվելտի կողմնակիցները Հանրապետական կուսակցության առաջադեմ թևից։
Հունիսի լույս 22-ի գիշերը Ռուզվելտի 343 կողմնակիցների քվեարկության արդյունքները հայտարարելուց հետո, իրենց կարմիր բանդաններով անվանելով, լքել են կոնվենցիան։
1912 թվականի օգոստոսի 5-ին Չիկագոյում տեղի է ունեցել ԱՄՆ Առաջադիմական կուսակցության կոնվենցիան, որտեղ Թեոդոր Ռուզվելտը առաջադրվել է երկրի նախագահի թեկնածու։


=== Մահափորձ ===

1912 թվականի հոկտեմբերի 14-ին, երբ Ռուզվելտը նախընտրական արշավի ժամանակ պատրաստվում էր ելույթ ունենալ Միլուոկիում հավաքված բազմության առջև, նրա վրա կրակել էր ոմն Ջոն Շրենկը։ Նա ելույթի ընթացքում ասում է, որ հենց նոր իր դեմ մահափորձ է կատարվել, և շարունակում է ելույթը։ Ելույթից հետո միայն նա համաձայնվում է գնալ հիվանդանոց, որպեսզի բժիշկները հեռացնեն փամփուշտը։

1910-ական թվականների վերջին հանրապետականները կրկին միավորվեցին Ռուզվելտի շուրջ։ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Ռուզվելտը դեմ էր Վուդրո Վիլսոնի վարած քաղաքականությանը։ Նա մտադիր էր առաջադրվել 1920 թվականի նախագահական ընտրություններում, բայց առողջական վատթարացման պատճառով 1919 թվականին մահանում է։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
An Autobiography, by Theodore Roosevelt
Roosevelt. His Life, Meaning, and Messages. New York, 1919. V. 1-4.
Mellander, Gustavo A. (1971) The United States in Panamanian Politics:The Intriguing Formative Years. Danville, Ill.: Interstate Publishers, OCLC 138568
Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). Charles Edward Magoon: The Panama Years. Río Piedras, Puerto Rico: Editorial Plaza Mayor. ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390.
Pringle H. F. Theodore Roosevelt: A Biography. New York, 1931.
Letters of Theodore Roosevelt / Ed. by E. E.Morison. Cambridge (Mass.), 1951-54. V. 1-8.
Gould L. Presidency of Theodore Roosevelt. Lawrence, 1991.


== Արտաքին հղումներ ==
Նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտը և հայերը. ինչի՞ մասին էր գրում ԱՄՆ էքս նախագահը