Ծիածանաթաղանթ

Ծիածանաթաղանթ (լատ.՝ iris, հին հունարեն՝ ἶρις «ծիածան» բառից), աչքի եղջերաթաղանթի հետևում ակնաբյուրեղի առջևում, տեղակայված բարակ թաղանթ, որի կենտրոնում անցք կա՝ բիբը։


== Կառուցվածք ==
Այն աչքի անոթաթաղանթների ածանցյալն է։ Հետևի կողմից ծիածանաթաղանթը ծածկված է ցանցաթաղանթի պիգմենտային էպիթելով։ Տեղադրված է աչքի հետին և առաջային խցերի սահմանին՝ եղջերաթաղանթի ու ոսպնյակի միջև։ Ծիածանաթաղանթի եզրը, որը միացնում է նրան թարթիչային մարմնի հետ, կոչվում է թարթիչային եզր։ Ծիածանաթաղանթի հենքը կազմված է պիգմենտային բջիջներով հարուստ փուխր, թելակազմ շարակցական հյուսվածքից։ Այստեղ դասավորված են հարթ միոցիտները, որոնք բիբը նեղացնող ու լայնացնող մկաններ են։
Ծիածանաթաղանթում տարբերում են 5 շերտ.

Առաջային էպիթել, որը ծածկում է ծիածանաթաղանթի առաջային երեսը, արտաքին սահմանային (անոթազուրկ), անոթային, ներքին սահմանային և պիգմենտային էպիթել։ Առաջային էպիթելը կազմված է տափակ բազմանկյուն բջիջներից։ Այն եղջերաթաղանթի հետին երեսը ծածկող էպիթելի շարունակությունն է։
Արտաքին սահմանային շերտը կազմված է հիմնանյութից, որում կան բավական ֆիբրոբլաստներ և պիգմենտային շատ բջիջներ։ Մելանին պարունակող բջիջների ոչ միանման դիրքն ու քանակը պայմանավորում են աչքի գույնը։ Ալբինոսների ծիածանաթաղանթում գունանյութը բացակայում է, ուստի այն ունի կարմիր գույն, որը պայմանավորված է այստեղ առկա արյան անոթներով։ Հասուն տարիքում ծիածանաթաղանթի դեպիգմենտացիայի հետևանքով այն դառնում է ավելի բաց։
Անոթային շերտը կազմված է բազմաթիվ անոթներից, որոնց միջև եղած տարածությունը լրացված է պիգմենտային բջիջներ պարունակող փուխր, թելակազմ շարակցական հյուսվածքով։
Ներքին սահմանային շերտը իր կառուցվածքով չի տարբերվում արտաքին շերտից։
Հետին պիգմենտային էպիթելը թարթիչային մարմինը և ելուստները ծածկող ցանցենու երկշերտ էպիթելի շարունակությունն է։Ծիածանաթաղանթը իր ֆունկցիան իրականացնում է երկու մկանի օգնությամբ՝ բիբը նեղացնող և լայնացնող։ Բիբը լայնացնող մկանները նյարդավորվում են վերին պարանոցային հանգույցի սիմպաթիկ հետհանգուցային թելերով, իսկ նեղացողները՝ թարթիչային հանգույցի պարասիմպաթիկ հետհանգուցային թելերով, որտեղ էլ կատարվում է թարթիչային մարմնի նյարդավորումը։
Տարբերում են արտաքին միջօրեական մկանախրձեր, որոնք ընկած են անմիջապես կարծրենու տակ, միջին ճառագայթաձև և շրջանաձև մկանախրձեր, որոնք կազմում են օղակաձև մկանի շերտը։ Մկանային խրձերի արանքում գտնվում է փուխր թելակազմ շարակցական հյուսվածք՝ պիգմենտային բջիջներով։ Թարթիչային մկանի կծկմամբ օղակաձև կապանի՝ թարթիչային գոտու թելերը թուլանում են, որի հետևանքով ոսպնյակը դառնում է ուռուցիկ, և նրա բեկող ուժը մեծանում է։ Թարթիչային մարմինը և ելուստները պատված են ցանցենու թարթիչային մասով, որը կազմված է թարթիչային մկանի վրա գտնվող արտաքին թերթիկից։ Այն խորանարդաձև, լավ պիգմենտավորված էպիթելի մի շերտ է։ Ներքին թերթիկը կազմված է անգույն, գլանաձև բջիջների մեկ շերտից։ Չպիգմենտավորված ներքին թերթիկի՝ աչքի կենտրոնին ուղղված մասը շրջապատված է ապակենման թարթիչային թաղանթով։ Թարթիչային մարմինը և ելուստները ծածկող էպիթելային բջիջները մասնակցում են աչքի խորշիկները լցնող ջրային հեղուկի առաջացմանը։


== Գույն ==

Ծիածանաթաղանթն ունի գենետիկորեն պայմանավորված ձև ու գույն։ Ծիածանաթաղանթի շագանակագույն գույնը ժառանգվում է ըստ դոմինանտ տեսակի, կապույտը՝ ետաճմամբ։ Ծիածանաթաղանթի ձևն ու գույնը փոխվում են կյանքի ընթացքում։ Ծիածանաթաղանթի գույնը համեմատաբար կայունանում է 10-12 տարեկանում։ Տարեց հասակում ծիածանաթաղանթը դիստրոֆիկ փոփոխությունների հետևանքով դառնում մի փոքր բաց գույնի։ Տարբեր օրգանների հիվանդությունների հետ կապված հնարավոր է ծիածանաթաղանթի մակերեսին ի հայտ գան բծեր։
Մարդկանց մոտ գույնը կարող է ունենալ տարբեր նանակություններ, բայց նրանք որոշվում են ըստ չորս գործոնների.

Տարբեր մարդկանց աչքերի ծիածանաթաղանթ
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Տես նաև ==
Իրիդոդիագնոստիկա


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 864 с — ISBN 5-85270-002-9 (См. аннотацию. Archived 2007-10-09 at the Wayback Machine.)
Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — 150 000 экз.
Черкасов В.Г., Кравчук С.Ю. Черкасов В.Г. и др. Анатомия человека (на русск. яз.).: Пособие. — Нова Книга. — P. 546–. — ISBN 978-966-382-514-4.