Թեոֆան Նոլի

Թեոֆան Ստիլիան Նոլի, Ֆան Նոլի, Թեոֆան եպիսկոպոս (ալբ․՝ Peshkop Theofan, հուն․՝ Θεοφάνης Στυλιανού Μαυρωμάτης, հունվարի 6, 1882(1882-01-06), İbriktepe, Օսմանյան կայսրություն - մարտի 13, 1965(1965-03-13), Ֆորթ Լոդերդեյլ, Ֆլորիդա, ԱՄՆ), ալբանա-ամերիկացի գրող, գիտնական, դիվանագետ, քաղաքական գործիչ, պատմաբան, հռետոր։ Ալբանիայի ուղղափառ եկեղեցու հիմնադիր, Ալբանիայի վարչապետ և գահապահ 1924 թ․ Հունիսյան հեղափոխության ընթացքում։
Ալբանիայում Ֆան Նոլին մեծարվում է որպես գրականության, պատմության, աստվածաբանության, դիվանագիտության, լրագրության, երաժշտության և ազգային միասնության առաջամարտիկ։ Համաշխարհային գրականության գլուխգործոցների իր բազմաթիվ թարգմանություններով կարևոր դեր է ունեցել Ալբանիայում ալբաներենի՝ որպես ազգային լեզվի միասնականացման մեջ։ Բազմակողմանի ներդրում ունի նաև անգլալեզու գրականության մեջ՝ որպես Սկադենբերգի, Շեքսպիրի, Բեթհովենի մասին, կրոնական տեքստերի և թարգմանությունների մի շարք հրատարակությունների հեղինակ։
Կրթությունը ստացել է Հարվարդի համալսարանում, 1908 թ․ ձեռնադրվել է վանական՝ ծառայության անցնելով ալբանական եկեղեցում և այդպիսով եկեղեցական կիրառության մեջ ներառելով ալբաներենը։ 1912 թ․ անկախության հռչակումից հետո կարճ ժամանակ ապրել է Ալբանիայում։ Առաջին աշխարհամարտից հետո Նոլին դիվանագիտական աշխատանքներ է տարել ԱՄՆ նախագահ Վիլսոնի հետ։ Ավելի ուշ Դիվանագիտական-քաղաքական գործունեության մեջ է եղել Ալբանիայում՝ Ալբանիան հաջողությամբ ուղղորդելով Ազգերի լիգայի անդամակցությանն ընդառաջ։
Լինելով հարգված անձնավորություն, ով քննադատում էր Ալբանիայի կառավարության կոռուպցիան և անարդարությունները, Ֆան Նոլիին խնդրում են գլխավորել 1924 թ․Հունիսյան հեղափոխությունը։ Հեղափոխությունից հետո ծառայում է որպես վարչապետ, մինչև Ահմեդ Զոգուն ցրում է հեղափոխական կառավարությունը։ Նոլին աքսորվում է Իտալիա և մշտապես հաստատվում Միացյալ Նահանգներում 1930 թ․՝ ստանալով քաղաքացիություն և համաձայնվելով դադարեցնել քաղաքական ներգրավվածությունը։ Կյանքի մնացած մասն անցկացնում է որպես ակադեմիկոս, կրոնական առաջնորդ և գրող։


== Ծագում ==
Ֆան Նոլին ծնվել է 1882 թ․ ալբանական Իբրիկ Թեփե համայնքում, Արևելյան Թրակիայում, որն այն ժամանակ Օսմանյան կայսրության կազմում էր։ Ծննդյան անունը Թեոֆանուս Ստիլիանոս Մավրոմատիս է։ Նա արևելյան ուղղափառ եկեղեցու հետևորդ ալբանացի էր, սակայն կան չճշտված պնդումներ, որ նաև հունական ծագում ուներ, վլախական ծագում, կամ ծնվել է բուլղարացի հրեա հորից և հույն մորից։ Երիտասարդ հասակում ճամփորդել է միջերկրածովյան ավազանում, ապրել Աթենքում, Հունաստանում, Ալեքսանդրիայում, Եգիպտոսում, ինչպես նաև Օդեսայում՝ Ռուսաստանում, ապրելու միջոցներ է հայթայթել դերասանությամբ և թարգմանություններով։ Իմացել է բազմաթիվ օտար լեզուներ, ինչպես հունարեն, ալբաներեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, թուրքերեն, արաբերեն։ Ալբանացի էմիգրանտների հետ ունեցած կապերի միջոցով դարձել է իր երկրի ազգայնական շարժման բուռն աջակից։


== ԱՄՆ-ում ==
1906 թ․ մեկնել է ԱՄՆ։ Սկզբում աշխատելէ Բուֆալոյում, փայտասղոցարանում, հետո տեղափոխվել Բոստոն և աշխատել որպես թիթեղյա տուփերին պիտակներ փակցնող մեքենայի օպերատոր։
Այնուհետև խմբագրել է թերթեր և առաջնորդել քաղաքական կազմակերպություններ։
1907 թ․ Նոր Անգլիայի ուղղափառ ալբանացիների ժողովը հռչակում է Ալբանական ուղղափառ եկեղեցու ինքնավարությունը ռուս ուղղափառ եկեղեցու իրավասության տակ։ Ֆան Նոլին դառնում է նրա առաջին հոգևորականը․ 1908 թ․ փետրվարի 9-ին Ալեության և Հյուսիսամերիկյան արքեպիսկոպոս Պլատոն Պոժդեստվենսկին 26-ամյա Նոլիին կասկածելի հանգամանքներում ձեռնադրում է սարկավագ Բրուքլինում, իսկ 1908 թ․ մարտի 8-ին ձեռնադրում է հոգևորական։
Թեոֆան Նոլին հունարենից ալբաներեն է թարգմանել Հովհան Ոսկեբերանի պատարագը։ Եկեղեցական գործունեության հետ մեկտեղ ակտիվ հասարակական գործունեություն է ծավալել Ամերիկայի ալբանացիների մեջ։
Հոգևորական դառնալով՝ Նոլին շարունակում է ակտիվորեն մասնակցել ազգայնական շարժումներին։ 1912 թ․ հիմնում է «Վատրա» (Օջախ) համաալբանական ֆեդերացիան, որն աստիճանաբար ազդեցություն է ձեռք բերում սփյուռքում և Ալբանիայում։
Քանի որ Ուղղափառ եկեղեցին Ալբանիայում Հունաստանի ուժեղ ազդեցության տակ էր և դիմադրում էր ազգային-ազատագրական շարժմանը, Նոլին ալբանացի ազգայնականների հետ ձգտում էր ստեղծել անկախ Ալբանիայի Ուղղափառ եկեղեցի։


== Միջազգային գործունեություն ==
1908 թ․ Նոլին սկսում է սովորել Հարվարդի համալսարանում, որն ավարտում է 1912 թ․։ Վերադառնում է Եվրոպա՝ Ալբանիայի անկախության համար պայքարելու, կյանքում առաջին անգամ՝ 1913 թ․, այցելում է Ալբանիա։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Նոլին վերադառնում է ԱՄՆ, գլխավորում ալբանական սփյուռքը։ Նրա դիվանագիտական ջանքերի շնորհիվ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը աջակցում է անկախ Ալբանիայի (հռչակումը՝ 1912 թ․) միջազգային ճանաչմանը, իսկ 1920 թ․ Ալբանիան ճանաչվում է Ազգերի Լիգայի անդամ։
1918 թ․ Թեոֆան Նոլին կուսակրոնություն է ընդունում և ձեռնադրվում ծայրագույն վարդապետ։
1919 թ․ Քլիվլենդի Երկրորդ Համաամերիկյան Եկեղեցական ժողովում ստեղծվում է Ալբանիայի Ուղղափառ թեմը Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու Հյուսիսամերիկյան թեմության կազմում, որի մեջ մտնում էին Նոր Անգլիայի, Միջինատլանտյան և Մեծ լճերի տարածաշրջանների նահանգների թեմերը։ Ծայրագույն վարդապետ Թեոֆան Նոլին եպիսկոպոս է ընտրվում։
1921 թ․ Նոլին որպես լիբերալ բրիտանամետ «Ժողովրդի կուսակցության» ներկայացուցիչ մուտք է գործում Ալբանիայի խորհրդարան։ Խորհրդարական մյուս կուսակցություններն էին պահպանողական իտալամետ «Առաջադիմական կուսակցությունը», որը հիմնադրել էր Մեհդի Ֆրաշյորին և գլխավորում էր Ահմեդ Զոգուն, և Ջաֆեր Յուպիի «Ժողովրդական կուսակցությունը»։ Քաղաքական ասպարեզում գերիշխողը Զոգուի պահպանողականներն էին։
Կարճ ժամանակ Նոլին արտաքին գործերի նախարար է ծառայում Ջաֆեր Իպիի կառավարությունում։ Այս ընթացքը պետության մեջ անկարգությունների շրջան էր լիբերալների և պահպանողականների համար։ Զոգուի դեմ անհաջող մահափորձից հետո պահպանողականները վրեժ լուծեցին մի այլ հայտնի լիբերալ գործչի՝ Ավնի Ռուստեմիի դեմ մահափորձով։ Ռուստեմի հուղարկավորության ժամանակ Նոլիի ճառն այնքան ազդեցիկ էր որ լիբերալների օժանդակողները ընդդիմացան Զոգուին և հարկադրեցին նրան փախչել Հարավսլավիա (1924 թ․ մարտին)։ .Կարճ ժամանակ Զոգուն հաջողություն ուներ իր աներոջ՝ Շեֆքեթ Վերլացի և լիբերալ քաղաքական գործիչ Իլիաս Վրիոնիի շնորհիվ։ 1924 թ․ հունիսի 17-ին Նոլին ստանում է վարչապետի և գահապահի կոչում։ 
1923 թ․ օծվում է Ալբանիայի Ուղղափառ եկեղեցու եպիսկոպոս։
Նոլին որպես կանոն վանական հագուստ չի կրել․ լուսանկարներում նա կոստյումով և փողկապով է։ Նոլին կրոնի և քաղաքականության կատարյալ տարանջատման կողմնակից էր։


== Պարտություն և աքսոր ==
Չնայած երկիրը բարելավելու իր ճիգերին, Նոլիի «Քսան կետի ծրագիրը» ժողովրդականություն չվայելեց, և Զոգուին հավատարիմ խմբերը այդ տարվա նավակատիքին ցրեցին նրա կառավարությունը։ Երկու շաբաթ անց Զոգուն վերադարձավ Ալբանիա, և Նոլին մահապատժից փրկվեց Իտալիա փախչելով։ 
Գիտակցելով իր խախուտ դիրքերըմ Զոգուն ծայրահեղ միջոցներ ձեռնարկեց իշխանությունն ամրապնդելու համար։ Մինչև ձմռան ավարտը ընդդիմության գլխավոր առաջնորդները՝ Բայրամ Ցուռին և Լուիջ Գուրակուքին սպանվեցին, մյուսները բանտարկվեցին։ Նոլին Վիեննայում հիմնադրեց «Ազգային հեղափոխական կոմիտեն» (ալբ․՝ Komiteti Nacional Revolucionar), որը հայտնի է նաև KONARE անունով։ Կոմիտեն հրատարակում էր «Ազգային ազատություն» (ալբ․՝ Liria Kombëtare) պարբերականը։ Ալբանացի վաղ կոմունիստներից ոմանք, ինչպես Հալիմ Ջելոն կամ Ռիզա Ցերովան սկսեցին իրենց տպագրվել այնտեղ։ Կոմիտեն նպատակադրվել էր տապալել Զոգուին և վերականգնել դեմոկրատիան։ Սակայն չնայած գործադրված ջանքերին, նրանց ազդեցությունը և մուտքը Ալբանի սահմանափակ էր։ Հին կոմունիստ և KONARE անդամ Կոստանդին Բոշնյակուի միջամտությամբ կազմակերպությունը անսահմանափակ դրամական օգնություն էր ստանում Կոմունիստական ինտերնացիոնալից։ Նոլին և Բոշնյակուն հնարավոր դարձրեցին նաև այդպիսի դրամական օժանդակություն ստանալ աքսորի մեջ գտնվող Կոսովոյի ազգային պաշտպանության հանձնաժողովի անդամների համար։
1928 թ․, KONARE-ը իր անունը փոխեց՝ դառնալով «Ազգային ազատագրման կոմիտե» (ալբ․՝ Komiteti i Çlirimit Kombëtar)։ Այդ ընթացքում Ալբանիայում, հանրապետականների իշխանությունից երեք տարի անց, «Ազգային խորհուրդը» Ալբանիան հայտարարեց Սահմանադրական միապետություն, և Ահմեդ Զոգուն թագավոր դարձավ։
1932 թ․ Նոլին վերադարձավ Միացյալ Նահանգներ և հանրապետական ընդդիմություն կազմավորեց Զոգուի դեմ, որն իրեն անվանում էր «Զոգ I թագավոր»։ Հետագա տարիներին Նոլին շարունակեց իր կրթությունը՝ սովորելով և հետագայում դասավանդելով Բյուզանդական երաժշտություն, և շարունակելով զարգացնել և առաջ տանել իր օգնությամբ հիմնադրված Ալբանիայի Ուղղափառ եկեղեցու ինքնավարությունը։ Աքսորի մեջ լինելով՝ կարճ ժամանակով դաշնակցել է Զոգ թագավորին, որը 1939 թ․ իտալացիների ներխուժումից հետո փախավ Ալբանիայից, սակայն չկարողացավ Առանցքի (Գերմանիայի, Իտալիայի և Ճապոնիայի դաշնակցությունը երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ) դեմ ճակատ ձևավորել։
Պատերազմից հետո Նոլին կապեր հաստատեց Էնվեր Խոջայի կոմունիստական կառավարության հետ, որը իշխանության գլուխ էր եկել 1944 թ․։ Նոլին առանց որևէ հաջողության հասնելու ԱՄՆ կառավարությանը համոզում էր ճանաչել Խոջայի իշխանությունը, սակայն վերջինիս աճող հալածանքները բոլոր կրոնների հանդեպ թույլ չտվեցին Նոլիի եկեղեցուն կապեր պահպանել Ալբանիայում Ուղղափառ աստիճանակարգության հետ։ Չնայած Խոջային իշխանության հակակղերական ուղղվածությանը, Նոլիի բուռն ալբանական ազգայնականությունը իր վրա սևեռեց ԱՄՆ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի ուշադրությունը։ ՀԴԲ-ի բոստոնյան գրասենյակը եպիսկոպոսին հետաքննության մեջ պահեց ավելի քան տասը տարի՝ առանց վերջնական եզրակացության հանգելու։

1945 թ․ Ֆան Ս․ Նոլին Բոստոնի համալսարանում պատմական գիտությունների դոկտորի աստիճան ստացավ՝ դիսերտացիա գրելով Սկանդերբեգի մասին։ Այդ ընթացքում նա նաև ուսումնասիրություններ էր անցկացնում Բոստոնի համալսարանի երաժշտության ֆակուլտետում՝ հրատարակելով Լյուդվիգ վան Բեթհովենի կենսագրականը։ Նոլին նաև մեկ մասից կազմված «Սկանդերբեգ» անունով սիմոնիա է գրում 1947 թ․։ Կյանքի վերջում թոշակի է անցնում Ֆլորիդիայում՝ Ֆորտ Լոդերդեյլում, որտեղ էլ մահանում է 1965 թ․։ Նրա գլխավորած Ալբանիայի Ուղղափառ եկեղեցու մասնաճյուղը դառնում է Ամերիկայի Ուղղափառ եկեղեցու Ալբանիայի երքեպիսկոպոսություն։ 
Նոլին պատկերված է 100 ալբանական լեկի դարձերեսին, որը շրջանառության մեջ է դրվել 1996 թ․ և շրջանառությունից հանվել 2008 թ․ դեկտեմբերի 31-ին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Կենսագրություն, պոեզիա, լուսանկարներ Archived 2006-02-11 at the Wayback Machine.(անգլ.)
Պատարագի Նոլիի թարգմանությունները անգլերեն և ալբաներեն Archived 2011-07-16 at the Wayback Machine.(անգլ.)
Elsie Robert։ «Albanian Literature in Translation: Classical Authors: Fan Noli»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-06-05-ին։ Վերցված է 2015-03-22 
Յուրի Մաքսիմով, Թեոան Նոլի եպիսկոպոսը(ռուս.)
Անաստասիա Միտրոանովա, Թեոֆան Նոլի․ եպիսկոպոս և վարչապետ(ռուս.)


== Աղբյուրներ ==


== Հետագա ընթերցանություն ==
Pearson Owen (2004)։ Albania and King Zog: Independence, Republic and Monarchy 1908-1939։ London: Center for Albanian Studies։ ISBN 978-1-84-511013-0