Էրլ Սթենլի Գարդներ

Էրլ Սթենլի Գարդներ (անգլ.՝ Erle Stanley Gardner, հուլիսի 17, 1889(1889-07-17)[…], Malden, Միդլսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ - մարտի 11, 1970(1970-03-11)[…] կամ մարտի 12, 1970(1970-03-12), Տեմեկուլա, Ռիվերսայդ շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի փաստաբան և գրող։ Նա առավել հայտնի է Փերի Մեյսոնի դետեկտիվ պատմությունների շարքով, բայց նա գրել է բազմաթիվ այլ վեպեր և կարճ ստեղծագործություններ, ինչպես նաև մի շարք ոչ գեղարվեստական գրքեր, որոնք հիմնականում պատմում են Ստորին Կալիֆոռնիայի և Մեքսիկայի այլ շրջաններում իր ճանապարհորդությունների մասին։
20-րդ դարի ամենավաճառվող ամերիկացի հեղինակ Գարդները հրատարակել է նաև բազմաթիվ կեղծանուններով, այդ թվում՝ Ա.Ա. Ֆեյր, Կարլ Ֆրանկլին Ռութ, Քարլթոն Քենդրեյք, Չարլզ Մ. Գրին, Չարլզ Ջ. Քեննի, Էդվարդ Լիմինգ, Գրանթ Հոլիդեյ, Քայլ Քորնինգ, Լես Թիլրեյ, Ռոբերտ Պար, Սթիվեն Քալդվել և նաև Գարդներին շատ հատուկ գրչանունը՝ Դելլա Սթրիթ (The Case of the Suspect Sweethearts): Երեք պատմվածք հրատարակվել է որպես Անանուն (A Fair Trial, Part Music and Part Tears, You Can't Run Away from Yourself aka The Jazz Baby):


== Կյանք և գործունեություն ==

Գարդները ծնվել է Մասաչուսեթս նահանգի Մալդեն քաղաքում, Գրեյս Ադելմայի (Ուո) և Չարլզ Ուոլթեր Գարդների ընտանիքում։ Գարդներն ավարտել է Կալիֆոռնիայի Պալո Ալտո ավագ դպրոցը 1909 թվականին և ընդունվել Ինդիանայի Վալպարաիսոյի համալսարանի իրավաբանական դպրոցը։ Մոտ մեկ ամիս հետո նա հեռացվեց, երբ մեծացավ բռնցքամարտի նկատմամբ նրա հետաքրքրությունը։ Նա վերադարձավ Կալիֆոռնիա, ինքնուրույն շարունակեց իր իրավաբանական կրթությունը և 1911 թվականին հանձնեց Կալիֆոռնիայի նահանգային իրավաբանների քննությունը։
Գարդներն իր իրավաբանական կարիերան սկսել է՝ երեք տարի աշխատելով Կալիֆոռնիայի իրավաբանական ընկերությունում որպես մեքենագրուհի։ Փաստաբանում ընդունվելուց հետո նա սկսեց աշխատել որպես դատավարական փաստաբան՝ պաշտպանելով աղքատ մարդկանց, մասնավորապես չինացի և մեքսիկացի ներգաղթյալներին։ Իր փորձի հիման վրա 1940-ականներին նա գրեց Վերջին հանգստի դատարանը։ Վերջին հանգստի դատարանը, որը նվիրված է այն մարդկանց, ովքեր անարդարացիորեն բանտարկված են կամ արդար դատավարություն չեն ստանացել, առաջինն էր մի քանի կազմակերպություններից, որոնք պաշտպանում են անօրինական դատապարտվածներին, որոնց թվում են նաև The Innocence Project-ը, Center on Wrongful Convictions-ը Հյուսիսարևմտյան Պրիցկերի իրավունքի դպրոցում և Centurion-ը։
1912 թվականին Գարդներն ամուսնացել է Նատալի Ֆրենսիս Թալբերտի հետ։ Նրանք ունեցել են դուստր՝ Գրեյսը։ Նա իր առաջին փաստաբանական գրասենյակը բացել է Մերսեդում 1917 թվականին, բայց փակեել է այն վաճառքի գործակալությունում պաշտոնի անցնելուց հետո։ 1921 թվականին նա վերադարձել է իրավաբանությանը՝ որպես Վենտուրա ֆիրմայի Sheridan, Orr, Drapeau and Gardner անդամ, որտեղ մնացել է մինչև 1933 թվականը՝ իր առաջին Փերի Մեյսոն վեպի հրապարակումը։
Գարդները հաճույք էր ստանում դատավարություններիգ և դատավարության ռազմավարության մշակումից, սակայն նաև ձանձրանում էր իրավական պրակտիկայից։ Ազատ ժամանակ նա սկսել է գրել էժան ամսագրերի համար։ Նրա առաջին «Ոստիկանները տանը» պատմվածքը տպագրվել է 1921 թվականի հունիսին "Breezy" ամսագրում։ Նա  բազմաթիվ կերպարներ ստեղծեց ամսագրերի համար, այդ թվում՝ հնարամիտ Լեսթեր Լեյթին՝ Ա.Ջ. Ռաֆլսի «Ջենթլմեն գողի» պարոդիան; և Քեն Քորնինգը՝ խաչակրաց իրավաբան, հանցագործության հետախույզ և իր ամենահաջող ստեղծագործության՝ Փերի Մեյսոնի արխետիպը։ Թեև Փերի Մեյսոնի նովելները հազվադեպ էին խորանում հերոսների կյանքում, դրանք հարուստ էին սյուժեի մանրամասներով, որոնք հիմնված էին իրականության վրա և բխում էին իր իսկ սեփական կյանքից։ Էժան ամսագրերի շուկայի համար գրելու առաջին տարիներին Գարդներն իր համար տարեկան 1,200,000 բառ էր սահմանել։ Սկզբում հենց ինքն էր մուտքագրում պատմությունները, բայց հետագայում սկսեց թելադրել իր օգնականների խմբին։
Ա.Ա. Ֆեյր գրչանվան տակ Գարդները գրել է մի շարք նովելներ Քուլ և Լամ մասնավոր դետեկտիվ ընկերության մասին։ Մեկ այլ շարքում շրջանային դատախազ Դագ Շելբին դատի է տվել փաստաբան Ալֆոնս Բեյքեր Քարիին՝ Փերի Մեյսոնի սցենարի հակադարձմամբ։ Դատախազ Սելբին ներկայացված է որպես խիզախ և երևակայական հանցագործություններ բացահայտող; նրա հակառակորդ Կարը խորամանկ է, որի հաճախորդները միշտ մեղավոր են։
Փերի Մեյսոնի առաջին վեպի՝ 1933 թվականին հրատարակված «Թավշյա ճանկերի գործը» վեպի մեծ մասի գործողությունները, տեղի են ունենում պատմական Պիերպոնտ պանդոկում, Կալիֆոռնիայի Վենտուրայում գտնվող Գարդների հին իրավաբանական գրասենյակի մոտ։  1937 թվականին Գարդները տեղափոխվեց Կալիֆոռնիա նահանգի Տեմեկուլա, որտեղ ապրեց մինչև իր կյանքի վերջը։ Մեյսոն շարքի ավելի քան 80 վեպերի հաջողությոգնից հետո Գարդներն աստիճանաբար նվազեցրեց իր ներդրումները էժան ամսագրերում, մինչև որ մեդիան մահացավ 1950-ականներին։ Այնուհետև նա մի քանի պատմվածքներ հրապարակեց փայլուն ամսագրերում, ինչպես օրինակ՝ Collier's, Sports Afield և Look, բայց հետպատերազմյան ամսագրում նրա ներդրումների մեծ մասը ոչ գեղարվեստական հոդվածներ էին ճանապարհորդությունների, արևմտյան պատմության և դատաբժշկական գիտությունների վերաբերյալ։ Գարդների ընթերցողները միայն տեղացիները չէին, նա նաև միջազգային ընթերցողներ ուներ, ներառյալ անգլիացի արձակագիր Էվելին Ուոն, ով 1949 թվականին Գարդներին անվանեց ժամանակի ավագույն ամերիկացի գրող։ Նա նաև կերպարներ է ստեղծել տարբեր ռադիոհաղորդումների համար, այդ թվում՝ Քրիստոֆեր Լոնդոն (1950), Գլեն Ֆորդի գլխավոր դերակատարմամբ և «Կյանքը քո ձեռքերում» (1949–1952):
Գարդների կերպար Փերի Մեյսոնը 1930-ականներին հոլիվուդյան մի շարք ֆիլմերի կրկնվող կերպար էր, այնուհետև ռադիոհաղորդման համար, որը հեռարձակվում էր 1943-1955 թվականներին։ 1954 թվականին CBS-ն առաջարկեց Փերի Մեյսոնը վերածել հեռուստասերիալի։ Երբ Գարդներն ընդդիմացավ այդ գաղափարին, CBS-ը ստեղծեց «Գիշերվա եզրը» ֆիլմը, որտեղ ներկայացված էր Ջոն Լարկինը, ով ներկայացնում էր Մեյսոնին ռադիոհաղորդման ժամանակ, որպես Մեյսոնի կերպարի նմանակում։ Փերի Մեյսոնի կերպարը ոգեշնչված էր կոմս Ռոջերսից՝ դատավարական փաստաբանից, ով մասնակցել է սպանության 77 դատավարություններին, բայց տանուլ է տվել միայն երեքը։ Նա հայտնի էր ցուցադրական նյութերի, օրինակ՝ վիզուալների, գծապատկերների և գծապատկերների լայնածավալ օգտագործման համար, նախքան դրանց սովորական դառնալը։ Ռոջերսը հայտնի է իր պաշտպանությամբ և փաստաբան-հաճախորդ անհամաձայնությամբ՝ փաստաբան Քլարենս Դերոուի հետ, ով մեղադրվում էր 1912 թվականին երդվյալ ատենակալների կաշառքի փորձի մեջ։
1957 թվականին Փերի Մեյսոնը դարձավ CBS-ի հեռուստատեսության դատական նիստերի դահլիճի բազմասերիալանոց դրամատիկական ֆիլմ, որտեղ գլխավոր դերը մարմնավորեց Ռեյմոնդ Բուրը։ Բուրը լսումներ էր անցել շրջանային դատախազ Հեմիլթոն Բուրգերի դերի համար, սակայն Գարդները, ըստ տեղեկությունների, հայտարարեց, որ Փերի Մեյսոնի մարմնավորումը հենց ինքն էր։ Գարդները հանդես եկավ որպես դատավոր «The Case of the Final Fade-out» (1966) սերիալի վերջին էպիզոդում։
Նա ողջ կյանքի ընթացքում հիացած էր Ստորին Կալիֆոռնիայով և գրեց մի շարք ոչ գեղարվեստական ճանապարհորդական պատմություններ, որոնք նկարագրում էին թերակղզու իր լայնածավալ հետազոտությունները նավով, բեռնատարով, ինքնաթիռով և ուղղաթիռով։

Գարդները հազարավոր ժամեր էր հատկացրել Վերջին հանգստի դատարանին՝ համագործակցելով դատաբժշկական, իրավական և քննչական համայնքներում իր բազմաթիվ ընկերների հետ։ Ծրագիրը նպատակ ուներ վերանայել և, անհրաժեշտության դեպքում, ետ բերել արդարադատության խախտումները հանցագործ ամբաստանյալների նկատմամբ, ովքեր դատապարտվել են վատ իրավական ներկայացվածության, չարաշահումների, դատաբժշկական ապացույցների սխալ մեկնաբանման կամ ոստիկանության կամ դատախազների անզգույշ կամ չարամիտ գործողությունների պատճառով։ Ստացված 1952 թվականի գիրքը Գարդներին բերեց իր միակ Էդգար մրցանակը՝ «Լավագույն փաստ հանցագործություն» անվանակարգում, և հետագայում նկարահանվեց «Վերջին հանգստիդատարանը» հեռուստասերիալում։


== Անձնական կյանք ==
1912 թվականին Գարդներն ամուսնացել է Նատալի Ֆրենսիս Թալբերտի հետ (1885 թվականի հուլիսի 16 - 1968 թվականի փետրվարի 26)։ Նրանց միակ երեխան՝ Նատալի Գրեյս Գարդները (հունվարի 25, 1913 — փետրվարի 29, 2004), ծնվել է Վենտուրայում, Կալիֆոռնիա։ Գարդներն ու նրա կինը սկսեցին առանձին ապրել 1930-ականների սկզբին, բայց չբաժանվեցին, և իրականում նրանց ամուսնությունը տևեց 56 տարի՝ մինչև Նատալիի մահը 1968 թվականին։ Դրանից հետո Գարդներն ամուսնացավ իր քարտուղարուհի Ագնես «Ժան» Բեթելի հետ ((ծնվ. Ուոլթեր; 1902 թվականի մայիսի 19 - 2002 թվականի դեկտեմբերի 5), նրանց դուստրը Իդա Մերի Էլիզաբեթ Ուոլթերն էր (ծնվ. Իտրիչ; 1880 թվականի դեկտեմբերի 24 - 1961 թվականի մարտի 3)։
Իր դստեր շնորհիվ Գարդներն ունեցել է երկու թոռ՝ Վալերի Ջոան Նասոն (ծնվ. ՄաքՔիթրիկ, օգոստոսի 19, 1941թ. – նոյեմբերի 12, 2007թ.) և Ալան Գ.-ն։
Գարդների այրին մահացել է 2002 թվականին, 100 տարեկան հասակում, Սան Դիեգոյում։ Նա Եհովայի վկաների անդամ էր։ Նա փրկվել էր եղբոր՝ Նորման Ուոլթերի շնորհիվ։


== Մահ և ժառանգություն ==
Գարդները մահացավ 1960-ականների վերջին ախտորոշված քաղցկեղից՝ 1970 թվականի մարտի 11-ին Տեմեկուլայի իր ռանչոյում։ Մահվան պահին նա 20-րդ դարի ամենավաճառվող ամերիկացի գրողն էր։ Նրա մահացավ Ուիլյամ Հոփերի մահվանից հինգ օր հետո, ով Փերի Մեյսոն հեռուստասերիալում մարմնավորում էր մասնավոր դետեկտիվ Փոլ Դրեյքին։ Գարդներին դիակիզեցին, իսկ մոխիրը շաղ տվեգին նրա սիրելի Բաջա Կալիֆոռնիա թերակղզու վրա։ Ռանչոն, որն այն ժամանակ հայտնի էր որպես Ռանչո դել Պաիզանո, վաճառվեց նրա մահից հետո, այնուհետև 2001 թվականին վերավաճառվեց Պեչանգա հնդկացիներին, վերանվանվել Great Oak Ranch և ի վերջո միաձուլվել Պեչանգայի արգելոցին։
Օսթինում Տեխասի համալսարանի Հարրի Ռանսոմ կենտրոնում պահվում են Գարդների ձեռագրերը, արվեստի հավաքածուն և անձնական իրերը։ 1972 թվականից մինչև 2010 թվականը Ռանսոմ կենտրոնը ցուցադրեց Գարդների ուսումնասիրության ամբողջական վերարտադրությունը, որը ցուցադրում էր բնօրինակ կահավորանք, անձնական հուշանվերներ և արտեֆակտներ։ Տարածքը և ուղեկից ցուցահանդեսը ապամոնտաժվել են, սակայն ուսումնասիրության համայնապատկերը հասանելի է առցանց։
2003 թվականին Տեմեկուլայի հովտի միացյալ դպրոցական թաղամասում կառուցված նոր դպրոցը կոչվեց Էրլ Սթենլի Գարդների միջնակարգ դպրոց։
2016 թվականի դեկտեմբերին Hard Case Crime-ը հրապարակեց The Knife Slipped, Բերտա Քուլ-Դոնալդ Լամի առեղծվածը, որը կորել էր 75 տարի։ Գիրքը գրվել է 1939 թվականին որպես «Քուլ և Լամ» շարքի երկրորդ գրառումը, այն ժամանակ Գարդներին հրատարակչությունը մերժել էր։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 2016 թվականին որպես առևտրային թղթե թերթ և էլեկտրոնային գիրք. աշխատանքը դրական արձագանք ստացավ ։ 2017-ին Hard Case Crime-ը հետևեց The Knife Slipped-ի հրապարակմանը Turn On the Heat-ի վերաթողարկված հրատարակությամբ, Գարդները գրեց գիրքը, որը փոխարինեց «Դանակը սայթաքեց», և 2018-ի հոկտեմբերին հրատարակեց «Ինը հաշվարկը» գրքի նոր հրատարակությունը։


== Մշակութային անդրադարձներ ==
Չճշտված հոդվածը, որը Գարդները գրել է «True» ամսագրի համար, հիշատակվում է Ուիլյամ Ս. Բերրոուզի կողմից 1959 թվականի «Մերկ ճաշ» վեպում։
Գարդների անունը հայտնի է խաչբառերի մոլի լուծողների շրջանում, քանի որ նրա անունը պարունակում է սովորական տառերի անսովոր շարք, որոնք սկսվում և վերջանում են անգլիական այբուբենի ամենատարածված տառով, և քանի որ այլ հայտնի մարդիկ ունեն այդ անունը։ 2012 թվականի հունվարի դրությամբ նա նշվում է 1993 թվականից ի վեր Նյու Յորք Թայմսի խաչբառում հիշատակումների ամենաբարձր հարաբերակցությամբ (5,31) թերթի մնացած հատվածում հիշատակումների նկատմամբ 1993 թվականից ի վեր։
2001թ.-ին Huell Howser Productions-ը, KCET-ի հետ համատեղ, Լոս Անջելեսում, ներկայացրեց Gardner's Temecula Rancho del Paisano-ն Կալիֆոռնիայի ոսկու մեջ։ 30 րոպեանոց ծրագիրը հասանելի է որպես VHS տեսանկարահանում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Fugate, Francis L. and Roberta B. (1980). Secrets of the World's Best-Selling Writer: The Story Telling Techniques of Erle Stanley Gardner. New York: William Morrow. 0-688-03701-1.
Hughes, Dorothy B. (1978). Erle Stanley Gardner: The Case of the Real Perry Mason. New York: William Morrow. 0-688-03282-6.
Johnston, Alva (1947). The Case of Erle Stanley Gardner. New York: William Morrow.
Mundell, E. H. (1968). Erle Stanley Gardner: A Checklist. Kent, Ohio: Kent State University Press. 0873380347.
Senate, Richard L. Erle Stanley Gardner's Ventura: Birthplace of Perry Mason. Ventura, California: Citation Press. 0-9640065-5-3.


== Արտաքին հղումներ ==
Erle Stanley Gardner Study Archived 2018-01-20 at the Wayback Machine. at the Harry Ransom Center, University of Texas at Austin
Erle Stanley Gardner at Thrilling Detective
Essay on Erle Stanley Gardner
Erle Stanley Gardner pages with extensive bibliographic and other information, including pulp publications
Works by or about Էրլ Սթենլի Գարդներ in libraries (WorldCat catalog)
Erle Stanley Gardner searching for lost mines in Popular Science magazine
Episodes of A Life in Your Hands, a radio program created by Gardner, in the public domain
Episodes of Christopher London, a radio program created by Gardner, in the public domain
I Love Lucy, "The Black Eye", Lucy's book is The D.A. Takes a Chance Archived 2016-03-06 at the Wayback Machine.
Howser Huell (January 8, 2002)։ «Erle Stanley Gardner (4005)»։ California's Gold։ Chapman University Huell Howser Archive