Կոալիցիայի հարվածը Սիրիային 2018 թվականի ապրիլին

2018 թվականի ապրիլի 14-ին, սիրիական ժամանակով ժամը 04:00-ին, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, Ֆրանսիան և Մեծ Բրիտանիան մի շարք հրթիռային հարվածներ են հասցրել Սիրիայի կառավարական օբյեկտներին։ Գործողության ընթացքում օգտագործվել են ծովային և օդային բազավորման թևավոր հրթիռներ։
ԱՄՆ Զինված ուժերի Եվրոպական հրամանատարության տվյալների համաձայն՝ Սիրիայի տարածքում երեք թիրախների վրա կիրառվել է տարբեր տեսակի 105 հրթիռ։ Ռուսաստանի Դաշնության Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի տվյալների համաձայն՝ Սիրիայի Արաբական Հանրապետության զինված ուժերի հակաօդային պաշտպանության զորքերի կողմից երկրի օդային տարածքում 103 հրթիռ է հայտնաբերվել։ EUCOM-ի զեկույցի համաձայն՝ Սիրիայի և Ռուսաստանի ՀՕՊ ուժերը չեն խփել դաշնակիցների ոչ մի հրթիռ։ Իր հերթին սիրիական բանակը հայտարարել է, որ խոցել է իր տարածքում արձակված հրթիռների մեծ մասը։ Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության տվյալների համաձայն՝ չորս ռազմական օդակայաններ չեն տուժել, երկուսի վրա ենթակառուցվածքի ոչ մեծ ավերածություններ են եղել։ Բարզ և Ջարամանի բնակավայրերի շրջանում, ենթադրաբար, Դամասկոսի այսպես կոչված «ռազմական քիմիական ծրագրին» վերաբերող օբյեկտները մասամբ ավերվել են, ընդ որում, դրանք վաղուց չէին օգտագործվում, դրանց վրա մարդիկ և սարքավորումներ չեն եղել։ Հարձակման ընթացքում Սիրիայի երեք խաղաղ բնակիչ վիրավորում է ստացել։
Երեք արևմտյան տերություններ հայտարարել են, որ հարվածներ են հասցրել ի պատասխան նույն թվականի ապրիլի 7-ին Դումայի Արևելյան Գուտայում կառավարական զորքերի կողմից քիմիական զենքի կիրառմանը։ Սիրիայի կառավարությունը հերքել է իր մասնակցությունը Դումայի վրա հարձակումներին և այդ հարվածները համարել է միջազգային իրավունքի խախտում։


== Նախորդող իրադարձություններ ==
2018 թվականի ապրիլի 7-ին Սիրիայի Դումա քաղաքում կատարվել է ենթադրյալ քիմիական հարձակում, որի հետևանքով, տարբեր հաղորդումների համաձայն, զոհվել է 48-ից մինչև 150 մարդ։ Դումայի վերահսկիչ Ջեյշ ալ-Իսլամի և մի քանի բժշկական, դիտորդական և ակտիվիստական խմբերի, այդ թվում՝ «Սպիտակ սաղավարտների» հաղորդագրությունների համաձայն՝ սիրիական բանակի ուղղաթիռները քաղաքի վրա են նետել այսպես կոչված ատիպիկ (իմպրովիզացված/ինքնաշեն) ռումբեր։ Ենթադրվում էր, որ ռումբերը զինվել են մարտական թունավոր նյութերով, ինչպիսիք են քլորը և զարինը։ Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի կողմից հետագայում արված հայտարարության համաձայն՝ քլորի կիրառումը հաստատվել է տուժածների մեզի և արյան լաբորատոր անալիզների արդյունքում։
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) պնդմամբ՝ նրա հետ համագործակցող «առողջապահության ոլորտի գործընկերները» հայտնել են այն մասին, որ զոհվել է ավելի քան 70 մարդ, ընդ որում 43 մահացածների մոտ մահը վրա է հասել բարձր թունավոր քիմիական նյութերով թունավորման նմանատիպ ախտանիշների զարգացման հետևանքով, շուրջ 500 մարդ առողջապահական հաստատություններ է տեղափոխվել թունավոր քիմիական նյութերով թունավորման նախանշաններով և ախտանիշներով։ Մասնավորապես, տուժածների մոտ նկատվել է լորձաթաղանթների ուժեղ գրգռում, շնչառության և կենտրոնական նյարդային համակարգի աշխատանքի խանգարում։ Դրա հետ մեկտեղ ԱՀԿ-ի պաշտոնական ներկայացուցիչ Թարիկ Յասարևիչը հայտարարել է, որ կազմակերպությունը Դումա քաղաք մուտք չունի և չի կարող հաստատել քիմիական զենքի կիրառման մասին տեղեկատվությունը։
Ինչպես և նախորդ դեպքերում, ԱՄՆ-ն, Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան, ինչպես նաև մի շարք այլ պետություններ քիմիական զենքի կիրառման պատասխանատվությունը դրել են սիրիական իշխանությունների վրա։ Սիրիական պետական լրատվական գործակալությունը հաղորդել է, որ այդ պահին քաղաքը վերահսկող ապստամբները «սարքել են հետագայում քիմիական զենքի կիրառման մասին բացահայտված և անհաջող ենթադրություններ՝ սիրիական բանակի հարձակմանը խոչընդոտելու նպատակով»։ Ռուսաստանն ու Իրանը հերքել են քիմիական զենքի կիրառման փաստը։ Ռուս ներկայացուցիչները ենթադրում են «Սպիտակ սաղավարտների» կողմից միջադեպի բեմականացում։ Հետագայում (ապրիլի 13) Ռուսաստանը պնդում էր, որ միջադեպը տեղի է ունեցել Մեծ Բրիտանիայի կողմից, ԱՄՆ-ին ավիահարվածներ հասցնելու համար։
Ապրիլի 10-ին տեղի է ունեցել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի արտահերթ նիստը, որը քննարկել է քիմիական զենքի ենթադրյալ կիրառման դեպքին արձագանքելու միջոցները և որ վետոյի իրավունքի կիրառման պատճառով ի վիճակի չէ որևէ բանաձև ընդունել։ ԱՄՆ-ի առաջարկած բանաձևի նախագիծը ստացել է ձայների մեծամասնությունը (դեմ են քվեարկել միայն Ռուսաստանն ու Բոլիվիան, Չինաստանը ձեռնպահ է մնացել), սակայն արգելափակվել է Ռուսաստանի կողմից։ Բանաձևի ռուսական նախագիծը ձայների մեծամասնություն չի ստացել (կողմ՝ 6, դեմ՝ 7, երկուսը ձեռնպահ են մնացել)։ Դրանից հետո ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան սկսել են ուսումնասիրել ռազմական ուժի կիրառման հնարավորությունները՝ որպես «համատեղ ուժեղ պատասխան միջոց»։


== Կողմերի ուժեր ==


=== Կոալիցիա ===


==== Օդային խմբավորում ====
ԱՄՆ ՌՕՈՒ։2 հատ B-1B Lancer ռազմավարական ռմբակոծիչ ԱՄՆ ՌՕՈՒ 34-րդ ռմբակոծիչ էսկադրիլիայի կազմից Էլ Ուդեյդ ավիաբազայում (Քաթար), AGM-158 JASSM զինված օդային բազավորման թևավոր հրթիռներ։
4 հատ F-22A Raptor կործանիչ։
ԱՄՆ EA-6 Prowler ինքնաթիռ։
RQ-4 Global Hawk ԱԹՍ-ն իրականացրել է հետախուզություն։
8 հատ ԱՄՆ ՌՕՈՒ Եվրոպական հրամանատարության F-15C կործանիչ «Ավիանո» ավիաբազայում օդային պաշտպանություն է իրականացրել։
7 հատ F-16 կործանիչներ ԱՄՆ ՌՕՈՒ Եվրոպական հրամանատարության կողմից Ավիանո ավիաբազայում օդային պաշտպանություն է իրականացրել։Մեծ Բրիտանիայի ՌՕՈւ։4 հատ «Panavia Tornado» (GR4) կործանիչ Մեծ Բրիտանիայի ռազմաօդային ուժերի Աքրոտիրի ավիաբազայում (Կիպրոս)։
4 հատ «Eurofighter Typhoon» կործանիչ Աքրոտիրի (Կիպրոս) ավիաբազայում, ապահովվել է «Panavia Tornado» կործանիչների օդային պաշտպանությունը։Ֆրանսիայի ՌՕՈՒ։5 հատ բազմանպատակային «Dassault Rafale» կործանիչներ Սենտ-Դիզյեի ավիաբազայում, որոնք զինված են SCALP/Storm Shadow-ով։
4 հատ «Dassault Mirage 2000-5F» կործանիչ Մոնտ դե Մարսան ավիաբազայում։ Ապահովել են «Dassault Rafale» բազմաթիրախային կործանիչների օդային պաշտպանությունը։
6 հատ КС-135FR ինքնաթիռ-լիցքավորիչներ։
Հեռահար ռադիոլոկացիոն հայտնաբերման և Boeing E-3F Sentry-ի կառավարման 2 ինքնաթիռ, որոնք իրականացրել են գործողության մեջ ներգրավված օդային ուժերի տակտիկական կառավարումը։ Ֆրանսիական զինված ուժերի կառավարման ներքո գործող այս գործողությունը ունեցել է «Ամիլտոն» (Hamilton) կոդային անվանումը։


==== Ծովային խմբավորում ====
Ֆրանսիայի ՌԾՈՒ։«Կասար» տիպի Էսկադրային ականակիրն ապահովել է հակաօդային պաշտպանությունը Միջերկրական ծովի ջրատարածքում ։
«Ժորժ Լեգի» տիպի Էսկադրային ականակիրն ապահովել է հականավային պաշտպանությունը Միջերկրական ծովի ջրատարածքում։
3 հատ ֆրեգատ տեսակի FREMM. «Ակտիվանիա» (D650), «Օվերն» (D654) և «Լանգեդոկ» (D653):
Միջերկրական ծովի ջրատարածքում «Դուրանսե» դասի տանկեր։Գործողության ընթացքում ֆրանսիական ֆրեգատների մոտ լուրջ խնդիրներ են առաջացել։ «Ակվիտանիայի» հիմնական ֆրեգատը պետք է երկու համազարկով երեք հրթիռ արձակեր, սակայն դա անել չի կարողացել։ Մարտական առաջադրանքը հաջողվել է կատարել միայն «Լանգեդոկ»-ի պահուստային ֆրեգատով։ Նաև հաղորդագրություններ են եղել այն մասին, որ տեխնիկական անսարքությունների պատճառով չի կայացել երեքից յոթ ֆրանսիական հրթիռների արձակում։

ԱՄՆ ՌԾՈՒ։«Վիրջինիա» տիպի USS «Ջոն Ուորներ» (SSN-765) սուզանավը Միջերկրական ծովի ջրատարածքում։
Կարմիր ծովի ջրատարածքում «Տիկոնդերոգի» USS USS «Մոնտերեյ» (CG-61) տեսակի ջրատար։
«Արլի Բերկ» տեսակի Էսկադրային ականակիրները USS «Լաբուն» (DDG-58) Կարմիր ծովի ջրատարածքում և «Հիգինս» (DDG-76)-ն Պարսից ծոցի ջրատարածքում։Մեծ Բրիտանիայի ՌԾՈՒ։Duncan ականակիր (ուղեկցում էր ֆրանսիական հարվածային խմբին)։
Միջերկրական ծովի ջրատարածքում «Astute» տիպի սուզանավ, որը զինված էր «Տոմահավկ» հրթիռներով։Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Թերեզա Մեյի կարգադրությամբ Միջերկրական ծովում գտնվող Թագավորական ռազմածովային ուժերի սուզանավերը սկսել են իրենց թևավոր հրթիռներով հարվածներ հասցնել Սիրիայի թիրախներին։ Հետագայում անգլիական ռազմական գերատեսչության աղբյուրները The Times թերթին հայտնել են, որ Astute տիպի մի ԱՊԼ, որը կրում է «Տոմահավկ» հրթիռը և դուրս է եկել Սիրիայի տարածքում ռազմական օբյեկտների ուղղությամբ արձակման հեռահարության, հայտնաբերել է, որ այն հետապնդում է «մեկ, հնարավոր է՝ երկու» ռուսական դիզելային-էլեկտրական ՊԼ։ Ռուսական սուզանավը (կամ նավակներ) աջակցել է երկու ֆրեգատ և հականավային ուղղաթիռներ։ Վերջին հաշվով, Անգլիական ԱՊԼ-ն չի մասնակցել Սիրիայում թիրախների ուղղությամբ հրթիռային հարվածներին։
Երեք թիրախների ուղղությամբ արձակվել է 105 հրթիռ։

Ռուսաստանի ԶՈՒ գլխավոր շտաբի ներկայացուցիչ, գեներալ-գնդապետ Սերգեյ Ռուդսկոյը հայտարարել է, որ «ռուսական ՀՕՊ համակարգերը Տարտուս և Խմեյմիմ բազաներում չեն գրանցել Ֆրանսիայի ավիացիայի մասնակցությունը Սիրիային հարվածներին»։
ՌԴ ԶՈՒ գլխավոր շտաբի հայտարարությունների համաձայն օգտագործվել են նաև GBU-38 կառավարվող ավիառումբներ։


=== Սիրիա ===
Սիրիայի ՀՕՊ զորքերի Ս-125, Ս-200, «Բուկ», «Կուբ», «Օսա», Ստրելա-10, Պանցիր-Ս1 համալիրների անհայտ քանակություն
ՌԴ պաշտպանության նախարարության հայտարարության համաձայն՝ սիրիական ՀՕՊ-ն օգտագործել է 112 զենիթային հրթիռ՝ 13 հատ C-125, 8 հատ C-200, 29-ը «Բուկ», 21 հատ «Կուբան», 11 հատ «Օսան», 5 հատ «Ստրելա-10» և 25 հատ «Պանցիր-C1»:
ԱՄՆ Պաշտպանության նախարարության հայտարարության համաձայն՝ սիրիական ՀՕՊ-ն արձակել է «երկիր-օդ» դասի ավելի քան 40 հրթիռ, ընդ որում՝ արձակումների մեծ մասը տեղի է ունեցել արդեն այն բանից հետո, երբ օբյեկտներին ուղղված հարվածներն ավարտվել էին։


== Ռազմական գործողություն ==
Ըստ ՌԴ պաշտպանության նախարարության տեղեկատվության 03:42-ին սկսվել է հրթիռային հարվածները։
04:03-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտնել է Սիրիայի ուղղությամբ «կետային հարվածներ» հասցնելու մասին՝ ի պատասխան սիրիական Դումա քաղաքում ենթադրյալ քիմիական գրոհի։
4:15-ին ըստ ականատեսների Դամասկոսում հնչել են առաջին պայթյունները։
05:07-ին սիրիական բանակը հայտարարել է, որ հետ է մղել օդային գրոհը Կիսվա քաղաքի շրջանում, որը գտնվում է Դամասկոսից 15 կմ հարավ։
Ըստ ՌԴ պաշտպանության նախարարության տեղեկատվության 05:20-ին ավարտվել Է Սիրիային ուղղված հրթիռային հարվածները։
05:22-ին շտաբների պետերի միացյալ կոմիտեի նախագահ, գեներալ Ջոզեֆ Դանֆորդը հայտարարել է հարվածների առաջին ալիքի ավարտի մասին։ Նա նաև հայտնել է, որ Ռուսաստանը նախապես չի զգուշացրել նախապատրաստվող հարվածի մասին, սակայն ԱՄՆ-ի այլ ներկայացուցիչների, ինչպես նաև Ֆրանսիայի ներկայացուցիչների կողմից հակառակի մասին հայտարարություններ են արվել։ Կոալիցիան հարվածներ է հասցրել Դամասկոսի գիտական կենտրոնին, քիմիական զենքի պահեստներին և արևմտյան Հոմսի հրամանատարական կետին։
06:35-ին Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարությունը հայտնել է, որ Panavia Tornado (GR4) ինքնաթիռները Storm Shadow հրթիռներ են արձակել ռազմական օբյեկտի վրա, նախկին հրթիռային բազայում՝ Հոմսից տասնհինգ մղոն հեռավորության վրա, որտեղ, նրանց գնահատականներով, քիմիական զենք է պահվել։
07:00-ին Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել է, որ Տարտուսում և Հմեյմիմում օբյեկտները փակող ՀՕՊ ստորաբաժանումները չեն մասնակցել կոալիցիայի հրթիռային գրոհի հետ մղմանը։ Դրանից մի քանի օր առաջ Լիբանանում ՌԴ դեսպանը հայտարարել էր Սիրիայի ուղղությամբ արձակված հրթիռները խոցելու և կրակ բացելու Ռուսաստանի իրավունքի մասին։


== Արդյունքներ ==
Ամերիկացի, բրիտանացի և ֆրանսիացի զինվորականների պնդմամբ՝ տվյալ դեպքում նրանց առջև դրված խնդիրները՝ երեք օբյեկտների ոչնչացումը, որոնք ենթադրաբար գործի են դրվել քիմիական զենքի արտադրության սիրիական ծրագրում, հաջողությամբ լուծվել են, ինչի մասին ակնհայտորեն վկայում են հարվածներ հասցնելուց առաջ և հետո օբյեկտների արբանյակային լուսանկարները, ինչպես նաև իրադարձությունների վայրից ռեպորտաժները։ ՌԴ պաշտպանության նախարարությունը նաև պնդում էր, որ հրթիռային հարվածները հասցվել են նաև այլ՝ պաշտոնապես չհրապարակված թիրախներին, ընդ որում նրանցից շատերի ՀՕՊ-ն իրականացվել է 100 տոկոսանոց արդյունավետությամբ։ Ամերիկացի զինվորականները հերքել են առնվազն մեկ թևավոր հրթիռի խոցումը։ Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության պնդմամբ՝ ցանկացած հաշվարկման մեթոդաբանությամբ, հայտարարված երեք օբյեկտների ոչնչացման համար «երեք օբյեկտներից յուրաքանչյուրի համար բավարար է ոչ ավելի, քան 10 հրթիռ՝ հաշվի առնելով դրանց երաշխավորված ոչնչացման համար եռակի պատնեշը»։ Ապրիլի 20-ին Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարը հայտարարել էր, որ ռուս զինվորականները «շատ շուտով» ապացույցներ կտրամադրեն որոշ քանակությամբ հրթիռների խլման վերաբերյալ։ Նախարարի խոսքով՝ այդ ապացույցները ցույց կտան, որ «մեր թվաբանությունն անհիմն չէ»։


=== Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարության գնահատական ===

Ապրիլի 14-ի առավոտյան Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարության հայտարարությունների համաձայն՝ Սիրիայի ՀՕՊ-ը 71 հրթիռ է խոցել (ապրիլի 25-ին թիվը ճշտվել է՝ 46 հրթիռ):

Դամասկոսից 15 կմ հարավ գտնվող Էլ Կիսվա քաղաքի շրջանում 13 հրթիռ է արձակվել օբյեկտների ուղղությամբ։
12 հրթիռ է արձակվել Դամասկոսի արևելքում գտնվող Դումեյր օդանավակայանի ուղղությամբ։
4 հրթիռ է արձակվել Դյուվալի օդանավակայանի ուղղությամբ։
18 հրթիռ է արձակվել Բլեի օդանավակայանի ուղղությամբ։
12 հրթիռ է արձակվել Էշ Շայրատ օդանավակայանի ուղղությամբ։
5 հրթիռ արձակվել է չօգտագործվող Մեզզե օդանավակայանի ուղղությամբ։
13 հրթիռ արձակվել է Հոլմս օդանավակայանի ուղղությամբ։Լուրջ ավերածություններ այս օբյեկտում չի նկատվել։
7 հրթիռ է արձակվել Բարզա շրջանի և Ջարամանա քաղաքի ուղղությամբ։ Նախարարության ներկայացուցիչների խոսքով՝ օբյեկտները մասամբ ավերվել են, դրանք վաղուց չեն օգտագործվել և, հետևաբար, մարդիկ և սարքավորումներ դրանց վրա չեն եղել։Ապրիլի 23-ին ՌԴ ԱԳՆ-ն այդ ցանկին ավելացրել է Սիրիայի Հանրապետական գվարդիայի շտաբը և «ՀՕՊ-ի բազան»։
ՌԴ պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր, որ երկու չպայթած հրթիռները (այդ թվում՝ «Տոմահավկը») սիրիական կողմից հետագա ուսումնասիրությունների համար փոխանցվել են Ռուսաստանի ՊՆ-ին։
Կործանված «Տոմահավկ», «SCALP» և «Storm Shadow» հրթիռների բեկորները, այդ թվում՝ չպայթած, լրագրողներին են ներկայացվել 2018 թվականի ապրիլի 25-ին Ռուսաստանի Պաշտպանության նախարարության ճեպազրույցի ժամանակ։


=== ԱՄՆ պաշտպանության նախարարության գնահատական ===
Պենտագոնի ներկայացուցիչները հերքել են 71-րդ հրթիռի խոցման մասին ՌԴ ՊՆ պնդումները՝ այդ խոսքերն անվանելով Ռուսաստանի կողմից «ապատեղեկատվության արշավի» սկիզբ։ ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարության տվյալների համաձայն՝ բոլոր հայտարարված թիրախները խոցվել են, Սիրիայի ՀՕՊ-ը չի կարողացել կանգնեցնել ոչ մի հրթիռ կամ ինքնաթիռ։ Ընդհանուր առմամբ, Պենտագոնի գնահատականներով, սիրիական բանակը «երկիր-օդ» դասի ավելի քան 40 հրթիռ է արձակել, ընդ որում արձակումների մեծ մասը տեղի է ունեցել արդեն այն բանից հետո, երբ օբյեկտներին հարվածներն ավարտվել են։ Համակարգված գործողության արդյունքում թևավոր հրթիռներին հաջողվել է թռչել Սիրիայի օդային տարածքով՝ առանց Սիրիայի ՀՕՊ-ի կողմից որևէ արդյունավետ հակազդման։
Ապրիլի 19-ին Պենտագոնում կայացած մամուլի ասուլիսի ժամանակ գեներալ Մաքքենզին, հերքելով սիրիացիների կողմից գոնե ինչ-որ քանակի հրթիռներ խոցելը, հաստատել է, որ հրթիռային հարվածներ հասցնելու ընթացքում ռուսական ՀՕՊ միջոցները «ակտիվ» են եղել, բայց գործողություններ չեն ձեռնարկել։
Կոալիցիան Սիրիայում հարվածներ է հասցրել երեք թիրախների.

76 հրթիռ արձակվել է Սիրիայի պաշտպանության նախարարության գիտահետազոտական կենտրոնի ուղղությամբ՝ Դամասկոսի մերձակայքում։
22 հրթիռ արձակվել է Հոմսի մերձակայքում քիմիական զենքի ենթադրյալ պահեստի ուղղությամբ։
5 հրթիռ արձակվել է բունկերի ուղությամբ, որում Հոմսի շրջակայքում քիմիական զենք է պահվել։Պենտագոնը գործողությունը որակել է «ճշգրիտ, ջախջախիչ և արդյունավետ»։
2018 թվականի ապրիլի 16-ին ԱՄՆ Զինված ուժերի Եվրոպական հրամանատարության տրամադրած հաշվետվության համաձայն՝ Սիրիայի տարածքում արձակվել է 105 միավոր զենք՝ երեք թիրախների դեմ։ Սիրիայում թիրախներով գործարկվել է.

Կարմիր ծովի տարածաշրջանից՝
30 հատ «Տոմահավկ» հրթիռներ Monterey (ԱՄՆ) հածանավից։
7 հատ «Տոմահավկ» հրթիռ Laboon (ԱՄՆ) ականակիրից։
Պարսից ծոցից՝
23 հատ «Տոմահավկ» հրթիռ՝ Higgins (ԱՄՆ) ականակիրից։
Միջերկրական ծովից։
6 հատ «Տոմահավկ» հրթիռ John Warner (ԱՄՆ) սուզանավից։
3 հատ SCALP Naval հրթիռներ ֆրանսիական Languedoc ֆրեգատի հետ
Օդից՝
19 հատ AGM-158 JASSM հրթիռներ երկու B-1B Lancer ռմբակոծիչներից
8 հատ SCALP հրթիռներ թագավորական բրիտանական ռազմաօդային ուժերի Tornado կործանիչներից
9 հատ SCALP հրթիռ Ֆրանսիայի ՌՕՈՒ Rafale կործանիչներիցSCALP հրթիռներից մեկը (յուրաքանչյուր Rafale իրականացրել է նման երկու հրթիռ) չի արձակվել դրա անսարքության պատճառով։ Բացի այդ, տեխնիկական պատճառներով, տեղի չի ունեցել ևս երեք MdCN հթիռի արձակումը։
ԱՄՆ-ում պնդումները, թե չպայթած երկու հրթիռները (այդ թվում՝ «Տոմահավկը») սիրիական կողմից փոխանցվել են Ռուսաստանի ՊՆ-ին, «աբսուրդ» են անվանել։


=== Ֆրանսիայի պաշտպանության նախարարության գնահատական ===
Ֆրանսիայի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել է առաջադրված խնդիրների հաջող կատարման մասին, Սիրիայի ՀՕՊ-ը չի կարողացել կանգնեցնել ֆրանսիական կողմի արձակած ոչ մի հրթիռ։ Ֆրանսիայի ԶՈՒ գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Ֆրանսուա Լեկուանտրայի խոսքով՝ Սիրիայի ՀՕՊ-ը շատ թույլ է եղել, իսկ սիրիական օդուժը նույնիսկ չի փորձել միջամտել տեղի ունեցածին։


=== Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարարության գնահատական ===
Պաշտպանության նախարար Գևին Ուիլյամսոնը հայտարարել է, որ դա «չափազանց հաջող առաքելություն էր»։


=== Սիրիայի Պաշտպանության նախարարության գնահատական ===
Սիրիայի պետական լրատվամիջոցները հայտնել են 13 թևավոր հրթիռների ոչնչացման մասին։
Նշվում է նաև, որ ապրիլի լույս 14-ի գիշերը սիրիացի զինծառայողները հայտնաբերել են «Տոմահավկ» չպայթած 2 հրթիռ. հետագայում հրթիռները փոխանցվել են ռուս զինվորականներին։


=== Ականատեսների վկայություններ ===
Նույն օրը երեկոյան (ապրիլի 14-ին) Բարզա օբյեկտի ավերակներ են այցելել Ֆրանս-Պրեսի լրագրողները Սիրիայի տեղեկատվության նախարարության կազմակերպած այցի ընթացքում։ «Օբյեկտի» աշխատակիցները հանդիպման ժամանակ նրանց պատմել են, որ այդ «օբյեկտը» «գիտահետազոտական կենտրոնն» է, որտեղ նրանք զբաղվել են «դեղագործության և քաղաքացիական նշանակության քիմիական արտադրանքի բնագավառում հետազոտություններով և մշակմամբ», որն օգտագործվում է «սննդամթերքի, դեղորայքի և մանկական խաղալիքների պատրաստման ժամանակ կիրառվող քիմիական նյութերի ստացման համար» (այլ հաղորդումների համաձայն՝ «օբյեկտում» հակաթույն է արտադրվել օձի խայթոցների ժամանակ): և որ ՔԶԱԿ քննիչներն արդեն այցելել են այդ կենտրոն և «հաստատել են, որ այն ոչ մի քիմիական զենք չի արտադրել»։
Ավելի վաղ հաղորդվել էր այն մասին, որ այն դեպքերում, երբ ՔԶԱԿ-ի տեսուչները հնարավորություն են ստացել մուտք գործել օբյեկտներ, դրանց մի մասը փակվել է։


=== Փորձագետների, վերլուծաբանների գնահատականներ ===
2017 թվականին ՔԶԱԿ-ի տեսչությունը հաստատել է Դամասկոսի ծայրամասում գտնվող «Բարզա» գիտահետազոտական կենտրոնում թունավոր նյութերի մշակման և արտադրության հետ կապված որևէ գործունեության բացակայությունը։
Ռազմական մեկնաբան Ալեքսանդր Գոլցը նշել է, որ Իրաքում պատերազմի ժամանակ Սադամ Հուսեյնի ռեժիմն ուներ Խորհրդային արտադրության հակաօդային պաշտպանության ճիշտ նույն համակարգերը, ինչ Ասադ ռեժիմը։ Ընդ որում, 2003 թվականին Իրաքի ՀՕՊ-ը չի կարողացել դիմակայել ամերիկյան «Տոմահավկներին», ինչը հարցեր է առաջացրել Սիրիայի ՀՕՊ-ի նման բարձր արդյունավետության վերաբերյալ։
USA Today թերթի մեջբերած վերլուծաբանների կարծիքով՝ հրթիռները որսալու մասին Սիրիայի հայտարարություններն արժանահավատ չեն, քանի որ սիրիական ՀՕՊ-ը, որն ավելի վաղ զգալի ուժ էր ներկայացնում, քննադատաբար թուլացել է բազմամյա հակամարտության ընթացքում։ Այդ վերլուծաբանները նշում էին, որ հակաօդային պաշտպանության նույնիսկ ավելի հզոր համակարգը խնդիրներ կունենար այդ հարվածը հետ մղելիս՝ հաշվի առնելով ցածր բարձրության վրա թռիչք իրականացնող արձակված հրթիռների քանակն ու տեխնոլոգիականությունը, ինչպես նաև հաշվի առնելով այն, որ կոալիցիան, հավանաբար, միջոցներ կձեռնարկեր սիրիական ռադարների ճնշման ուղղությամբ։
Jane’s IHS-ի կարծիքով՝ «հրթիռների ցուցադրված մնացորդները կարող էին պատկանել իրենց թիրախները խոցած հրթիռներին կամ այն հրթիռներին, որոնք ի վիճակի չեն եղել դա անել նախորդ հարվածի ժամանակ» (հրթիռների մնացորդները, որոնք նա ցույց էր տալիս, կարող էին ստացվել հրթիռներից, որոնք խոցել են իրենց թիրախները կամ ձախողվել են նախորդ հարձակման ժամանակ):


== ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի արտահերթ նիստ ==
2018 թվականի ապրիլի 14-ին Ռուսաստանը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի քննարկմանն է ներկայացրել բանաձևի նախագիծ, որը դատապարտում էր ԱՄՆ-ի և Սիրիայի գծով դաշնակիցների հարվածը և պահանջում էր անհապաղ դադարեցնել ագրեսիան։
Փաստաթղթի օգտին քվեարկել են երեք երկրներ՝ Ռուսաստանը, Չինաստանը (ԱԽ մշտական անդամներ) և Բոլիվիան։
Ձեռնպահ են մնացել չորս երկրներ՝ Ղազախստանը, Պերուն, Հասարակածային Գվինեան և Եթովպիան։
Քվեարկել են ութ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի դեմ (ԱԽ-ի մշտական անդամներ)։


== Աշխարհի արձագանք ==
ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի գործողություններին այս կամ այն չափով իրենց աջակցությունն են հայտնել հետևյալ պետությունները՝ 
Ավստրալիա, Ալբանիա, Բուլղարիա, Գերմանիա, Հունաստան, Դանիա, Իսրայել, Իսպանիա, Իտալիա, Կանադա, Կատար, Կոլումբիա, Քուվեյթ, Նիդերլանդներ, Նոր Զելանդիա, Լեհաստան, Ռումինիա, Սաուդյան Արաբիա, Թուրքիա, Ուկրաինա, Խորվաթիա, Չեխիա, Էստոնիա, Ճապոնիա։
Աջակցություն է հայտնել նաև Եվրոպական խորհրդի նախագահ Դոնալդ Տուսկը և Եվրախորհրդի միջազգային գործերի և անվտանգության հարցերով ներկայացուցիչ Ֆեդերիկա Մոգերինին։ ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Յենս Սթոլթենբերգը նույնպես հանդես է եկել հարվածներ հասցնելու օգտին հայտարարությամբ։
Հաջորդ երկրներն իրենց մտահոգությունն են հայտնել տեղի ունեցածին, տվյալ կամ նման դեպքերում՝ ռազմական բնույթի միջոցառումների կամ որևէ կողմին չընդունելու վերաբերյալ.
Ավստրիա, Ալժիր, Արգենտինա, Բրազիլիա, Վիետնամ, Եգիպտոս, Հնդկաստան, Ինդոնեզիա, Իռլանդիա, Կիպրոս, Մարոկկո, Պակիստան, Սերբիա, Ֆինլանդիա, Չիլի, Շվեդիա։
Սիրիայի տարածքում հրթիռային հարվածները դատապարտվել են տարբեր աստիճանի հուզականությամբ, հետևյալ երկրների կողմից՝
Բելառուս, Բոլիվիա, Վենեսուելա, Իրան, Չինաստան, Կուբա, Լիբիա, Ռուսաստան։
Ռուսաստանի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի գլխավոր օպերատիվ վարչության պետ, գեներալ-գնդապետ Սերգեյ Ռուսևի կարծիքով՝ ԱՄՆ-ի և նրա դաշնակիցների հրթիռային հարվածը Սիրիայի վրա պատասխան չէ երևակայական քիմիական գրոհին։ Սա արձագանք է ահաբեկչության դեմ պայքարում սիրիական զինված ուժերի հաջողություններին։
Նոր Զելանդիայի վարչապետի կարծիքով՝ հրթիռային հարվածներ հասցնելը ՄԱԿ-ի ԱԽ-ում քվեարկության ժամանակ Ռուսաստանի կողմից վետոյի իրավունքի կիրառման արդյունքն է։ Իր հայտարարության մեջ նա նշել է, որ իր երկիրը «անվերապահորեն դատապարտում է և շարունակելու է դատապարտել» Ռուսաստանի կողմից այդ իրավունքի կիրառումը։
ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի՝ ինքնիշխան պետության դեմ ագրեսիայի դեմ բողոքի զանգվածային ակցիաներ են տեղի ունեցել։ Նման ակցիաներ տեղի են ունեցել ԱՄՆ տարբեր քաղաքներում, այդ թվում՝ ԱՄՆ նախագահի նստավայրի մոտ։ Աթենքում ցուցարարները փորձել են քանդել Հարրի Թրումենի արձանը, ինչից հետո ցույցը վերածվել է ոստիկանության հետ բախումների, որոնց ընթացքում իրավապահ մարմինները ցուցարարների դեմ մահակներ և արցունքաբեր գազ են կիրառել։ Լոնդոնում հարյուրավոր մարդիկ հավաքվել են բրիտանական խորհրդարանի պատերի մոտ և կոչ են արել հակամարտությունը լուծել խաղաղ ճանապարհով։ Նմանատիպ կարգախոսներ հնչել են նաև Կիպրոսում։ Ակցիան տեղի է ունեցել Նիկոսիայում՝ ամերիկյան դեսպանատան մոտ։ Մասնակիցները հայտարարել են, որ ԱՄՆ-ն Դումայում քիմիական հարձակման ապացույցներ չունի, իսկ հրթիռային հարվածները հանցագործություն են ողջ սիրիական ժողովրդի դեմ։ Մեծ Բրիտանիայում YouGov հետազոտական-վերլուծական ընկերության անցկացրած հարցման համաձայն՝ 1 600 հարցվածներից 43 %-ը համաձայն չի եղել հրթիռային հարվածներ հասցնելու հետ, իսկ 22-ը հայտնել է իր աջակցությունը։
Ապրիլի 23-ին ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ հեռախոսազրույցի ընթացքում Ֆրանսիայի նախագահը հայտարարել էր, որ հրթիռային հարվածները հասցվել են «օրինական հիմունքներով»։ Ավելի վաղ Ֆրանսիան «Évaluation Nationale» անվանումով փաստաթուղթ էր հրապարակել, որը մասամբ հիմնված էր ֆրանսիական հատուկ ծառայությունների կողմից ստացված գաղտնազերծված տվյալների վրա և նվիրված էր Դումա քաղաքում քիմիական զենքի կիրառմանը։


== Միջազգային իրավունք ==
ՄԱԿ-ի կանոնադրության համաձայն, միջազգային անվտանգության ապահովման նպատակով ինքնիշխան պետությունների կողմից ուժի կիրառումը հնարավոր էր ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի կողմից համապատասխան թույլտվության առկայության դեպքում։ ՄԱԿ-ի ԱԽ-ում քվեարկության ժամանակ Ռուսաստանի կողմից վետոյի իր իրավունքի կիրառումը նշանակում էր նման թույլտվություն ստանալու գործնական անհնարինություն։ Դրա արդյունքում ռազմական ուժի կիրառումը կարող էր իրավաբանորեն հիմնավորվել միայն քիմիական զենքի արգելքի արդյունավետության ցուցադրման անհրաժեշտությամբ, քիմիական զենքի արգելման մասին կոնվենցիայի անդամ Սիրիայի պարտավորությունների հարկադիր կատարմամբ և քիմիական զենքի հետագա կիրառումից պաշտպանվելու միջոցով բնակչության տառապանքների նվազեցմամբ։
Միջազգային իրավունքի որոշ մասնագետներ նախկինում արդեն պնդումներ են արել առանց ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի հավանության հարվածներ հասցնելու անօրինականության մասին։ Նրանք նաև կարծիք են հայտնել, որ ԱՄՆ-ի կողմից ապստամբների աջակցությունը սիրիական կառավարության դեմ պայքարում նույնպես հակասում էր միջազգային իրավունքի դրույթներին։
Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը հրապարակել էր իր իրավական դիրքորոշումը հասցված հարվածների վերաբերյալ, որից հետևում էր դրանց հիմնավորվածությունը մարդասիրական նկատառումներով։


== Ծանոթագրություններ ==