Տալտոս

Տալտոս, հունգարական դիցաբանության գործիչ է, շամանի նման գերբնական ուժ ունեցող անձ։


== Նկարագրություն ==
Տալտոսի ամենահուսալի նկարագրությունը տալիս է կաթոլիկ քահանա Առնոլդ Իպոլյին իր ժողովրդական հավատալիքների ժողովածուում՝ Magyar mitológia-ում (Հունգարական դիցաբանություն) (1854)։ Տալտոսն ընտրվում էր աստվածների կամ ոգիների կողմից նախքան ծնունդը կամ մանկությունը։ Մարդիկ, ովքեր ծննդյան պահին ունենում էին ատամներ, վեցերորդ մատ, ավել ոսկորներ կամ մեմբրանային շերտ գլխի վրա, համարվում էին ընտրյալ։
Եթե ավել ոսկորը կոտրվեր կամ գողանային, նախքան տալտոսը կդառնար 7 տարեկան, ապա նրա ունակությունները կկորչեին։ Տալտոս լինելը չի կարելի սովորել կամ սովորեցնել․ դա կարող էր տեղի ունենալ միայն գերբնական կոչման միջոցով։ Որոշ համոզմունքներ ասում են, որ տալտոսը պետք է կրծքով կերակրվի մինչև դառնա 7 տարեկան, ինչը նրան կտա հսկայական ֆիզիկական ուժ։ Դրա օրինակները կարող ենք հանդիպել ժողովրդական հեքիաթներում։
Տալտոսի ամենակարևոր ունակությունը խոր էքստազի վիճակն է, որը կոչվում է «révülés»։ Այս վիճակում նա կարող էր բուժել վերքերը և հիվանդությունը կամ սովորել թաքնված ճշմարտություններ՝ «նրանց հոգին աստղերի միջոցով ուղարկելով»։ Տալտոսն ընտրվել է աստվածների կամ ոգիների կողմից կյանքի հատուկ կոչման համար և պարտավորություն է ունեցել շփվել ողջ հունգար ազգի հետ վտանգի պահին, նախազգուշացնել ներխուժած բանակների կամ առաջիկա մշակութային փլուզման դեմ։


== Հեթանոսություն ==
Տալտոսները համարվում են հեթանոսական կրոնի մաս։ Այնուամենայնիվ, ենթադրություններ կան, որ տալտոոսներ գոյություն ունեին մինչև Հաբսբուրգյան դարաշրջանը, երբ ավարտվեց այս ավանդույթը։
Շեկելդերցու եկեղեցու առաստաղին պատկերված էր վեց մատերով մարդ։ Սա ավելի ուշ վերանորոգվեց՝ նկարը «ուղղելով» հինգ մատների։ 

Հետքրիստոնեությունը Հիսուս Քրիստոսը երբեմն կոչվում էր «égi táltos» (կամ երկնային տալտոս)։


== Բառի ծագումը ==
«Táltos» անվանումը անհայտ ծագում ունի, բայց, ամենայն հավանականությամբ, առնչություն ունի «tált» բառի հետ, որը նշանակում է «լայնորեն բացվել»․ այսինքն՝ նրանք «իրենց բացեցին աշխարհին առջև»։ Այլ տեսությունների համաձայն՝ դա գալիս է ուրալական taitaa բառից, որը նշանակում է «իմանալ, հասկանալ» կամ թուրքական talt ածանցից, որը նշանակում է «անգիտակցություն»։


== Գյոնցըլ և Կամպո ==
Հունգարական ժողովրդական հեքիաթների տալտոսը են տարածված, որպես օրինակ՝ գյոնըլը և կամպո։
Ասում էին, որ Կամպոն ունեցել է «սառցե մարմին» («jégtestű») և կարճ ոտքեր։ Նա բնակվում էր Թեմեսվարում (ներկայիս Տիմիշոարա), ճաշում էր Բուդայում նույն սեղանի շուրջ Մատյաշ թագավորի հետ և միշտ վատ հագնված էր։ Մատյաշ թագավորին մի քանի անգամ հարցրեցին, թե ինչու է աղքատը ուտում թագավորի սեղանի շուրջ, բայց Մատյաշ թագավորը պնդում էր այս ավանդույթը։ Երբ թուրքական բանակը հարձակվեց Հունգարիայի Թագավորության վրա, Կամպոն հաղորդեց, որ իր բերանից կրակ է թափել, և նա «իր սառցե մարմնով կռվել է թուրքական մետաղի դեմ»՝ փրկելով Մատյաշ թագավորի «լուսնային»  ձին թուրքերից։
Գյոնցըլը, (նաև Դյոնցըլ), մյուս կողմից, հսկայական գիտելիքներ ուներ։ Նա խոսեց կենդանիների հետ, հասկացավ աստղերի իմաստները և վարժեցրեց ձիուն։ Նրա մահվանը ականատես չեղավ, բայց փոխարենը ասվեց, որ նա պարզապես «անհետացավ աստղերի մեջ»։ «Գյոնցըլի մարզիչը» գիշերային երկնքում երևում է որպես Ուրսա մայոր («Մեծ արջ»), որտեղ արջի պոչը մարզչի գլուխն է։


== Հղումներ պատմագրության մեջ ==
Յոհաննես դե Թուրոշի «Հունգարացիների ժամանակագորւթյան» համաձայն՝ հոների առաջնորդ Աթթիլան խնդրեց մի քանի տալտոսների, որ կանխատեսեն Կատալաունյան դաշտերի ճակատամարտի ելքը, որտեղ նրանք գուշակեցին, որ նա կպարտվի։ Նրանք իրենց գուշակությունները հիմնավորեցին կենդանու աղիքների միջոցով, բայց հայտնի չէ, թե ինչպես է իրականում գուշակությունը կատարվել։
Տալտոս թագավորների ժառանգությունը կարելի է գտնել Հունգարիայի մի քանի մասերում և կապված են հիմնականում Արպադ դինաստիայի թագավորների հետ։ Ամենակարևորը ասպետական թագավոր Լադիսլաուսն է, որի ձիու անունն Շյոգ էր։
Մի լեգենդ ասում է, որ Իշտվան I-ը գնաց որսի, բայց հոգնեց և ծառի տակ ընկավ։ Նա երազ ունեցավ, որտեղ խոսում էր Պեչենեգի բանակի ղեկավարի հետ։ Երբ արթնացավ, նա գիտեր, որ նրանք պատրաստվում են հարձակվել, և նա կարող է միջոցներ ձեռնարկել երկիրը պաշտպանելու համար։ Ըստ այս լեգենդի՝ Իշտվանը ինքնին տալտոս էր։ Այս ժողովրդական հեքիաթները գուցե առաջացել են ավելի ուշ, և ոչ թե այս բարեպաշտ քրիստոնյա թագավորների ժամանակ։
Մատյաշ Հունյադիի ժամանակակիցներից Գալեոտտո Մարցիոն գրում է. «Դու քո հոր արքունիքում վեցմատանի մարդ ունես»։ Մատյաշի ձին «լուսնային» էր՝ անվանելով այն որպես տալտոս ձի։
1725 թվականին դատական գործ կար Դեբրեցենում, որտեղ այդ ժամանակ հայտնի տալտոս Էրզեբեթ Բալիցին մեղադրվում էր կախարդ լինելու մեջ։ Դատարանը խնդրեց նրան բացատրել տալտոսի դերը։ Նա պատասխանեց. «Տելտոսը բուժում է, թաղված գանձերը տեսնում է անզեն աչքով և տալտոսները պայքարում են Հունգարիայի համար դրախտում»։
Ընդհանուր համոզմունք կա, որ Իշտվան թագավորը Հունգարիայի քրիստոնեացման ընթացքում հալածել է տալտոսներին, բայց դա որևէ կապ չունի որևէ փաստի հետ։ Երբ սկսվեցին հեթանոսական ապստամբությունները 1046 և 1061 ովականներին, կային բավականին տալտոսներ, որպեսզի ընտրեին իրենց առաջնորդելու համար։


== «Տալտոս ձին» ==
Տալտոս ձին կամ նժույգը ("táltos paripa") տատլոսի բերանն է, ինչպես նաև հունգարական ժողովրդական հեքիաթների հիմնական հերոսներից է։ (Այստեղ «տալտոսը» սովորաբար վերաբերում է ձիու զորությանը և պարտադիր չէ, որ այն կապվի շամանի հետ, չնայած որոշ ժողովրդական հերոսներ նույնականացվում են որպես տալտոս)
Տալտոս նժույգը սովորաբար սկզբում հայտնվում էր գլխավոր հերոսին (սովորաբար գյուղացու որդին, արկածախնդիր իշխանը կամ կրտսեր որդին) քողարկված որպես հին և տգեղ ձի։ Եթե այն լավ բուժվի, հերոսը կխնդրեր նրան կերակրել տաք մոխրով, ինչից հետո այն վերածվում է ոսկե կաշվով, ոսկե թամբով և հինգ կամ վեց ոտքերով նժույգի։ Այս ձևով այն կարող էր թռչել իր հետևին գլխավոր հերոսը։ Դրա արագությունը պարտադիր բնութագրվում է որպես «ավելի շուտ թռչուն», «քամուց ավելի արագ» և, վերջապես, «ավելի արագ, քան միտքը»։
Ըստ որոշ փորձագետների՝ տալտոս ձին խորհրդանիշն է տալտոսների թմբուկի: Նրանք տաքացնում են այն կրակի մեջ (տես տաք բալոններ), որպեսզի այն հարմար լինի նվագելու համար և օգտագործեցին թմբուկը՝ խորհրդածելու համար (հեռու թռչեն)։


== Ծանոթագրություններ ==

Ortovay Gyula (1978)։ Ősi magyar hitvilág (Hungarian)։ Budapest: Gondolat 


== Արտաքին հղումներ ==
A Nagy- és Kis Göncöl ES մի Sarkcsillag ( html Archived 2007-07-27 at the Wayback Machine. և pdf Archived 2007-07-27 at the Wayback Machine.)