Թոնի Մորիսոն

Թոնի Մորիսոն (անգլ.՝ Toni Morrison, ծննդյան անունը՝ Քլոե Արդելիա Ուոֆորդ, անգլ.՝ Chloe Ardelia Wofford, փետրվարի 18, 1931(1931-02-18)[…], Լորեյն, Lorain County, Օհայո, ԱՄՆ - օգոստոսի 5, 2019(2019-08-05)[…], Բրոնքս շրջան, Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի գրող, խմբագիր և պրոֆեսոր, գրականության բնագավառում Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր՝ որպես գրող, «ով իր երազանքով ու քնարականությամբ հարուստ վեպերում կենդանի կերպով պատկերել է ամերիկյան իրականության կարևոր բնագավառները» (1933), Ազատության նախագահական մեդալի դափնեկիր։


== Կենսագրություն ==
Թոնի Մորիսոնը ծնվել է Լորեյնում։ Աշխատավոր ընտանիքի չորս երեխաներից երկրորդն էր։ Մանկուց սիրում էր կարդալ, նրա սիրելի գրողներից էին Ջեյն Օսթինը և Լև Տոլստոյը։ Հայրը, որ աշխատում էր որպես զոդող, ազատ ժամանակ սիրում էր պատմել Ամերիկայի սևամորթների մասին, ինչը հետագայում իր արտացոլումը գտավ գրողի գրքերում։
1949 թվականին Մորիսոնն ընդունվել է Հովարդի համալսարանի «անգլերեն լեզու և գրականություն» բաժինը։ Այնտեղ նա ձեռք է բերում «Թոնի» մականունը, որն ստացվել էր նրա երկրորդ՝ Էնթոնի անունից։ Վերջինս նրան տրվել էր 12 տարեկանում՝ կաթոլիկություն ընդունելիս։ 1953 թվականին Մորիսոնն ավարտել է համալսարանի բակալավրիատը, իսկ 1955 թվականին, պաշտպանելով ինքնասպանություններն Ուիլյամ Ֆոլքների և Վիրջինիա Վուլֆի վեպերում թեմայով մագիստրոսական թեզը, ստացել է Կորնելի համալսարանի մագիստրոսի աստիճան։ Ուսումն ավարտելուց հետո Մորիսոնն անգլերեն է դասավանդել Տեխասի նահանգի Հյուստոն քաղաքում գտնվող Հարավային Տեխասի համալսարանում (1955-1957), այնուհետև վերադարձել աշխատելու Հովարդում։
1958 թվականին ամուսնացել է իր համակուրսեցու՝ ջամայկացի ճարտարապետ Հարոլդ Մորիսոնի հետ (անգլ.՝ Harold Morrison)։ Թոնին ու Հարոլդն ունեցան 2 դուստր՝ Հարոլդն ու Սլեյդը։ 1964 թվականին նրանք ամուսնալուծվեցին։ Դրանից հետո Թոնին մեկնել է Սիրակյուս, որտեղ որպես խմբագիր աշխատել է «Random House» ընկերությունում։ Մեկ տարուց քիչ ավելի աշխատելուց հետո ստացել է Նյու Յորքի Random House հրատարակչության գլխավոր գրասենյակի խմբագրի պաշտոնը։ Բացի դա, այդ տարիներին դասավանդել է Եյլի համալսարանում և Բարդի քոլեջում (անգլ.՝ Bard College): Աշխատելով որպես խմբագիր՝ նա նպաստեց աֆրո-ամերիկյան գրականության, մասնավորապես Հենրի Դումասի (անգլ.՝ Henry Dumas), Թոնի Քեյդ Բամբարայի (անգլ.՝ Toni Cade Bambara), Անժելա Դևիսի և Գեյլ Ջոնսի (անգլ.՝ Gayl Jones) ստեղծագործությունների ժողովրդականացմանը։
1983 թվականին Թոնին հեռացել է հրատարակչությունից։ 1984 թվականին պրոֆեսոր է նշանակվել Օլբանիի համալսարանում (Նյու Յորքի նահանգ)։ 1989 թվականից աշխատել է Պրիստոնի համալսարանի Ռոբերտ Ֆ. Գոենի անվան ամբիոնում։ 2006 թվականին անցել է թոշակի։


== Գրական կարիերա ==
Գրական կարիերայի սկզբում Մորիսոնը եղել է Հովարդի համալսարանի գրողների և բանաստեղծների ոչ պաշտոնական շրջանակի անդամ, որ հավաքվում էր քննարկելու իր անդամների ստեղծագործությունները։ Հանդիպումներից մեկին նա ներկայացրել է սևամորթ աղջկա մասին պատմվածք, ով երազում էր կապույտ աչքեր ունենալ մասին։ Ավելի ուշ այդ պատմվածքը հիմք հանդիսացավ Մարիսոնի առաջին վեպի՝ «Ամենակապույտ աչքեր» (անգլ.՝ The Bluest Eye, 1970) համար։
1972 թվականին լույս է տեսել «Սուլա» (անգլ.՝ Sula) վեպը, որը նույնպես նվիրված է սևամորթ կանանց դժվարին կյանքին։ 1973 թվականին «Սուլա» վեպն առաջադրվել է ԱՄՆ-ի ազգային գրքի մրցանակի։
1987 թվականին հրատարակվել է «Սիրվածը» (անգլ.՝ Beloved) վեպը, որը 1988 թվականին արժանացել է Պուլիցերյան մրցանակի։


== Հետաքրքիր փաստեր ==
Ամերիկյան գրողների 2-րդ կոնգրեսի ժամանակ Մորիսոնը կոչ է արել ակտիվորեն պայքարել զանգվածային մշակույթի դեմ ուղղված ճնշումների դեմ, դեմոկրատական բոլոր ուժերը միավորել ամերիկյան գրականության շուրջ և այդ առիթով քննադատել ամերիկյան իրականությունը՝ «Հերոսական շարժումների համար» («For tne Heroic Movement, 1981»)։


== Մատենագրություն ==


=== Վեպեր ===
Բարեսրտություն (անգլ.՝ A Mercy) (2008; ISBN 978-0-307-26423-7)
Սեր (անգլ.՝ Love) (2003; ISBN 0-375-40944-0)
Դրախտ (անգլ.՝ Paradise) (1999; ISBN 0-679-43374-0)
Ջազ (անգլ.՝ Jazz) (1992; ISBN 1-4000-7621-8)
Սիրվածը (անգլ.՝ Beloved) (1987; ISBN 1-4000-3341-1, Պուլիցերյան մրցանակ) — ներառված է «Time» ամսագրի կազմած լավագույն 100 անգլերեն վեպերի շարքում, որոնք լույս են տեսել 1923-2005 թվականներին
Ձյութե տիկնիկ (անգլ.՝ Tar Baby) (1981; ISBN 1-4000-3344-6)
Սողոմոնի երգը (անգլ.՝ Song of Solomon) (1977; ISBN 1-4000-3342-X) — Գրական քննադատների ազգային ասոցիացիայի, Արվեստների և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի մրցանակներ։
Սուլա (անգլ.՝ Sula) (1973; ISBN 1-4000-3343-8)
Ամենակապույտ աչքեր (անգլ.՝ The Bluest Eye) (1970; ISBN 0-452-28706-5)


=== Մանկական գրականություն ===
Who’s Got Game?: The Mirror or the Glass?
Who’s Got Game?: Poppy or the Snake?, (2004)
Who’s Got Game?: The Ant or the Grasshopper, (2003)
Who’s Got Game?: The Lion or the Mouse?, (2003)
The Book of Mean People, (2002)
The Big Box, (2002)


=== Պատմվածքներ ===
«Recitatif» (1983)


=== Բեմականացումներ ===
Dreaming Emmett (performed 1986)


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Моррисон Т. Песнь Соломона: Роман. Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1982.
Моррисон Т. Нобелевская лекция 1993 // Иностранная литература. —М., 1994. — № 7.


== Արտաքին հղումներ ==
Թոնի Մորիսոն՝ կին, որը իր գրչով ջնջեց «սևերի ու սպիտակների» միջև բաժանարար գիծը