Յաղուբ Շևքի փաշա

Յաղուբ Շևքի Սուբաշը (թուրքերեն՝ Yakup Şevki Subaşı, 1876, Խարբերդ, Օսմանյան կայսրություն - դեկտեմբերի 20, 1939(1939-12-20), Ստամբուլ, Թուրքիա), գեներալ-մայոր (Օսմանյան կայսրության բանակ), բանակի գեներալ (թուրքերեն՝ Orgeneral):


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է 1876 թվականին Խարբերդում, Արևմտյան Հայաստան։ 1896 թվականին ընդունվել է Օսմանյան կայսրության ռազմական ակադեմիա, 1900 թվականին ավարտել է, ստանալով շտաբս-կապիտանի (թուրքերեն՝ kurmay yüzbaşı) կոչում։ Եղել է II դաշտային բանակի շտաբի պետ։ Բալկանյան պատերազմների ժամանակ եղել է Օսմանյան կայսրության հրետանու պետ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմը դիմավորեց Ստամբուլի ամրացված շրջանի պետի պաշտոնում։ VI բանակային կորպուսի հրամանատարի տեղակալ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Դարդանելի ճակատամարտի ժամանակ եղել է XIX հետևակային դիվիզիայի հրամանատար, ապա՝ III բանակային կորպուսի հրամանատար։ Գալիցիայի ռազմագործողության ժամանակ եղել է XV բանակային կորպուսի հրամանատար։ Հաջող մարտական գործողությունների համար նրան շնորհվել է գեներալ-մայորի կոչում։
1917 թվականից՝ II դաշտային բանակի շտաբի պետ, ապա՝ հրամանատար։ Մարտնչել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ռազմաճակատում։
2 մարտի 1918 թվականի նշանակվել է IX դաշտային բանակի զորահրամանատար։ Մասնակցել է Հայ-թուրքական պատերազմներին։ 1918-ի ապրիլ ամսից եղել է«Կարս» բանակախմբի զորահրամանատարը։
1920 թվականին եղել է Մալթայի աքսորականների շարքում։ 1921 թվականին վերադարձել է աքսորից։ Թուրքիայի անկախության պատերազմի ժամանակ եղել է II դաշտային բանակի հրամանատար։ 1924 թվականից՝ Թուրքիայի բարձրագույն ռազմական խորհրդի անդամ։ Զորացրվել է 1926-ին՝ բանակի-գեներալ կոչումով։
Վախճանվել է 20 դեկտեմբերի 1939 թվականին, Կոստանդնուպոլիս-Ստամբուլ քաղաքում։


== Յաղուբ Շևքի փաշան որպես հայ ժողովրդի դահիճ և ռազմական հանցագործ ==


=== Յաղուբ Շևքի փաշան 1918թ. թուրք-հայկական պատերազմում ===
Օսմանյան բանակի գեներալ Յաղուբ Շևքի փաշան իր սև հետքն է թողել հայոց պատմության մեջ։ Նրա անունը հիշատակվում է հայոց պատմության 1918 թվականի մի շարք իրադարձությունների մեջ, որոնք աղետալի դեր են խաղացել հայ ժողովրդի համար։ Մասնավորապես, 1918 թվականի՝ Հայաստանի համար բախտորոշ ռազմաքաղաքական իրադարձությունները ուսումնասիրած Գնդապետ Աշոտ Հ. Հարությունյանի հեղինակած «Թուրքական ինտերվենցիան Անդրկովկաս 1918 թ. և ինքնապաշտպանական կռիվները» ռազմապատմական աշխատությունում Յաղուբ Շևքի փաշան հիշատակված է մի շարք պարբերություններում։


==== Յաղուբ Շևքի փաշան «Կարս» զորախմբի հրամանատար ====
«Բաթումի, Սարիղամիշի և Կարսի գրավումից հետո թուրքական գլխավոր հրամանատարությունը կատարեց ուժերի նոր խմբավորում։ Մասնավորապես VI և I բանակային կորպուսներից ու մի շարք այլ օժանդակ զորամասերից ստեղծվեց, այսպես կոչված, «Կարս» խմբավորումը՝ Յաղուբ Շևքի փաշայի հրամանատարությամբ։ I բանակային կորպուսի հրամանատարն էր Քյազիմ Կարաբեքիր փաշան։»
«Կարս» խմբավորումը՝ Յաղուբ Շևքի փաշայի հրամանատարությամբ։ «Խմբավորման հիմնական նպատակն էր՝ գրավել ամբողջ Արևելյան Հայաստանը, Թիֆլիսը, հսկողության տակ առնել Թիֆլիս-Բաքու երկաթգիծը և ապահովել արշավը դեպի Բաքու-Դաղստան, Անդրկասպյան երկրներ։ Ընդ որում, Քյազիմ Կարաբեքիրը հրաման ուներ Ալեքսանդրապոլի գրավումից հետո ուժերի մի մասը շարժել Ջուլֆա-Թավրիզ։»
«Կարս» խմբավորումը՝ Յաղուբ Շևքի փաշայի հրամանատարությամբ։ «Թուրքական հրամանատարությունը, Ալեքսանդրապոլը նվաճելուն պես ձեռնամուխ եղավ իր վանդալիզմին, ձերբակալեց և և առանց դատ ու դատաստանի գնդակահարեց մտավորականության քիչ թե շատ հայտնի ներկայացուցիչներին։ Թուրքերը բռնաբարում էին կանանց, աղջիկներին, սրախողխող անում հազարավոր անմեղ մարդկանց, թալանում, ավերում բնակարանները, հասարակական շենքերը, ավելորդ անգամ ապացուցելով, թե ինչ է նշանակում «հանուն ալլահի» մղվող «սրբազան կռիվը» Առանձին դաժանությամբ էին վարվում Էրզրումի, Կարսի շրջաններից գաղթած հայերին, որոնց անխտիր գնդակահարում կամ սրախողխող էին անում։»
«Կարս» խմբավորումը՝ Յաղուբ Շևքի փաշայի հրամանատարությամբ։ «Շարունակելով Էնվեր փաշայի առաջադրած մարտական-քաղաքական խնդիրը, Յաղուբ-Շևքեթ փաշան, զորքերը բաժանելով 4 զորախմբի, նրանց մարտական առաջադրանք տվեց։»1-ին զորախումբը (II բանակային կորպուսի) և V կովկասյան հետևակային դիվիզիան, որի հրամանատարն էր Մյուրսել բեյը, հարձակվելով Վորոնցովկայի (այժմ՝ Կալինինո) ուղղությամբ, Ղարախաչի լեռնանցքով դուրս էր գալու Բոլնիս-Խաչեն, Բորչալու և, համագործակցելով դեպի Թիֆլիս շարժվող թուրքական զորքերին, գրավելու էր Թիֆլիսը։
2-րդ զորախումբը (XI կովկասյան հետևակային դիվիզիան, հրամանատար՝ Ջամիլ-Ջավադ բեյ և մի շարք հրետանային ու այլ առանձին զորամասեր) հարձակվելու էր Ջաջուռ - Սպիտակ - Ղարաքիլիսա - Դիլիջան - Ղազախ - Ելիզավետպոլ ուղղությամբ։ Անշուշտ, նկատի էր առնվում, որ մինչև Ղազախ հասնելը զորախումբը ուժեղացվելու էր տեղի մուսուլմանների հաշվին և եթե մինչ այդ ձախ թևից հարձակվող (Վորոնցովկայի ուղղությամբ) թուրքական խումբը հասած կլիներ Մառնեուլի շրջանը, նրան որոշակի օգնություն ցույց կտրվեր՝ Թիֆլիսի վրա հարձակվելու համար։Այսպիսով, Ղարաքիլիսա-Ղազախ ուղղությունը գլխավորն էր, որովհետև թուրքերը շտապում էին Ղազախ-Աղստաֆա-Ելիզավետպոլ գծով հասնել Բաքու։

3-րդ զորախումբը (I բանակային կորպուսի IX կովկասյան հետևակային դիվիզիան) հարձակվելու էր Ալեքսանդրապոլ - Բաշ-Ապարան ուղղությամբ, որի նպատակը կարող էր լինել հարձակումը Երևանի վրա, իսկ անհրաժեշտության դեպքում՝ ուղղություն վերցնել նաև դեպի Համամլու-Ղարաքիլիսա։
4-րդ զորախումբը (I բանակային կորպուսի XXXVI կովկասյան հետևակային դիվիզիան) հարձակվելու էր Ալեքսանդրապոլ - Երևան երկաթգծի ուղղությամբ (Անի-Սարդարապատ-Էջմիածին-Երևան)։3-րդ և 4-րդ զորախմբերը, այսինքն՝ IX կովկասյան հետևակային դիվիզիան և XXXVI կովկասյան հետևակային դիվիզիան խնդիր ունեին Սարդարապատի և Սշտարակի կողմերից ներխուժել Երևան և վերջ տալ արևելահայության վարչական կենտրոնին։

Ինչպես նշում է Ե.Ֆ.Լունդշուվեյտը, թե՛ Վեհիբ փաշան,, թե՛ Նուրի փաշան  Կոստանդնուպոլիս հղած հեռագրերում դեմագոգիայով հայտնում էին, որ իրենք դեպի Գանձակ և Բաքու են շարժվում տեղի մուսուլմաններին բոլշևիկներից ու հայերից փրկելու համար։ Միևնույն ժամանակ Վեհիբ փաշան, առանց պատասխան սպասելու, Կարսի շրջանի թուրքական զորքերի հրամանատար Յաղուբ Շևքի փաշային հրամայեց օգտագործել Կարս-Ալեքսանդրապոլ-Դիլիջան-Ղազախ գիծը և զորքեր փոխադրել Ելիզավետպոլ։


===== Յաղուբ Շևքի փաշայի զորքերի վայրագություններն ու ոճիրները Արևելյան Հայաստանի մի շարք վայրերում =====
Օսմանյան զինված ուժերի զորքերը իրենց եղեռնագործությունները և, մասնավորապես, ոճրագործությունները հայության հանդեպ շարունակում էին գործել բոլոր այն վայրերում, որոնք նրանց հաջողվում էր զավթել։
Ահա ինչպես են նկարագրվում Յաղուբ Շևքի փաշայի հրամանատարությանմբ գործող օսմանյան «Կարս» զորախմբի, մասնավորապես, վերջինիս կազմում գտնվող XI կովկասյան հետևակային դիվիզիայի (հրամանատար՝ Ջամիլ Ջավադ բեյ) կողմից իրականացված ցեղասպանական գործողությունները Արևելյան Հայաստանի կարևոր բնակավայրերից մեկում՝ Ղարաքիլիսայում (ներկայումս՝ Վանաձոր)։

«Թուրքերի ներխուժումը Ղարաքիլիսա հայ ժողովրդի պատմության ամենամռայլ էջերից է։ Արևելյան խորամանկության և թուրքական բռնակալության օրենքներին ու սովորույթներին հավատարիմ դիվիզիայի հրամանատար Ջևիդ փաշան սկզբում խոստանում էր պաշտպանել կարգ ու կանոնը, արգելել կամայականություններն ու բռնությունները։ Սակայն դա միայն կեղծ խոստում էր, որպեսզի Ղարաքիլիսայի և շրջակա գյուղերի բնակչությունը մնա տեղում, չհեռանա անտառներն ու ձորերը։ Շուտով նույն Ջևիդ բեյն իր զինվորներին թույլատրեց երեքօրյա լիակատար ազատություն։ Միացած տեղի քրեական և այլ տականքների, հիմնականում՝ մուսավաթական տարրերի հետ, թուրք բարբարոսները խոշտանգումների էին ենթարկում հայ գերի սպաներին ու զինվորներին։ Նախ քիչ թե շատ աչքի ընկնող բնակիչներին, ապա առհասարակ տղամարդկանց, խումբ-խումբ քշում էին ձորերն ու սարերը, նվաստացումների ենթարկելուց հետո, գնդակահարում։ Թալանում էին Ղարաքիլիսայի և հարևան գյուղերի բոլոր բնակիչներին, խլում ոչ միայն ոսկեղենը, զարդերը, հագուստեղենը, անկողինը, հացը, սննդամթերը, այլ նաև գյուղատնտեսական ողջ գույքը, սկսած գերանդիից մինչև փոցխը։ «Պատմության անարգանքի սյունին գամելը» շատ մեղմ արտահայտություն է, եթե այդ ասվի թուրք ասկյարների և սպաների կողմից աղջիկներին, կանանց բռնաբարելու, քստմնել տեսարանների վերաբերյալ, որոնք իրականացվում էին ամուսինների, ծնողների ներկայությամբ։ Ըստ որոշ աղբյուրների, միայն գնդակահարվածների թիվը հասնում էր 4.000-ի։»


==== Յաղուբ Շևքի փաշան IX դաշտային բանակի հրամանատար ====
1918 թ. հունիսի 5-ին Էնվեր փաշան ժամանեց Բաթում և ձեռնամուխ եղավ [Օսմանյան կայսրության] արևելյան զորքերի վերախմբավորմանը։ Ստեղծվեցին երեք բանակային կորպուսներ, որոնց մեջ մտնում էին 15-րդ, 19-րդ, 20-րդ, 25-րդ, 26-րդ, 46-րդ և 50-րդ հետևակային դիվիզիաները։ Դրանց մի մասը մասնակցել էր [Առաջին համաշխարհային] պատերազմին եվրոպական թատերաբեմում և Դարդանելում։ Յուրաքանչյուր դիվիզիայում հաշվվում էր 9.000-10.000 զինվոր ու սպա։
Էնվերը որոշեց արևելքում ստեղծել նոր՝ IX բանակը, որի կազմում էին նախկին III բանակի մնացորդները։ IX բանակը բաղկացած էր երկու բանակային կորպուսից` I և IV։ I բանակային կորպուսի հրամանատարն էր Քյազիմ Կարաբեքիրը, IV-ինը՝ Իսխան փաշան։
Էնվերի հրամանով նորաստեղծ IX բանակի հրամանատար նշանակվեց Յաղուբ Շևքի փաշան։
Այս բանակը, որպես առավել մարտունակ, զբաղեցնում էր թուրքական Կովկասյան ճակատի աջ թևի կենտրոնը։ Բանակի շտաբը տեղավորվել էր սկզբում Էրզրումում, հետագայում՝ Կարսում։


=== Յաղուբ Շևքի փաշան Մալթա կղզու աքսորում ===
Յաղուբ Շևքի փաշան, որպես ռազմական հանցագործ, հայ ժողովրդի կոտորածներ և մարդկության հանդեպ հանցագործություններ իրականացրած անձնավորություն՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո Անտանտի հաղթական տերությունների, մասնավորապես Մեծ Բրիտանիո կողմից աքսորվել է բրիտանական տիրույթ հանդիսացող Մալթա կղզին, որտեղ ափ է իջել 1920թ. հունիսի 13-ին։ Մալթայում բանտարկության տարիներին նրա բանտային համարանիշը եղել է 27 97։


== Գրականություն ==
T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 66.
Գնդապետ Աշոտ Հ. Հարությունյան, Թուրքական ինտերվենցիան Անդրկովկաս 1918 թ. և ինքնապաշտպանական կռիվները։ Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիա, Պատմության ինստիտուտ, Երևան, 1984։
Е.Ф.Лундшувейт. Турция в годы первой мировой войны. Москва, 1966.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Yakup Şevki Paşa (Subaşı) — Turkey in the First World War Archived 2006-12-15 at the Wayback Machine. (անգլ.)


== Տես նաև ==