Ասպիդներ

Ասպիդները կամ ասպիդ օձերը (լատ. Elapidae) թունավոր օձերի ընդարձակ ընտանիք է, որը ներառում է 384 տեսակ ՝ միավորված 61 սեռում և 2-3 ենթաընտանիքում։ Նախկինում ծովային օձերի (Hydrophiinae) ենթաընտանիքը համարվում էր առանձին ընտանիք (Hydrophidae):
Գիտական ​​անունը գալիս է հին հունարենից։ ἀσπίς, ἀσπίδος - «asp»:
Նկարագրություն
Սլացիկ կազմվածքով, հարթ մեջքային կշեռքներով և գլխի վրա մեծ սիմետրիկ սկուտեղներով, ասպիդներն արտաքնապես նման են իժերի. դրանք հաճախ կոչվում են նաև «թունավոր իժեր»։ Մարմնի երկարությունը տատանվում է 40 սմ -ից (Արիզոնական ասպիդ) մինչև 4 մ (Սև Մամբա) և անգամ 5,5 մ (Արքայական Կոբրա)։ Տեսակների մեծ մասի գլուխը կլորացված է առջևից և չի առանձնացված մարմնից պարանոցային հատվածում։ Աչքի բիբը կլոր է, թունավոր օձերի մոտ՝ ուղղահայաց։ Ձախ թոքը տարրական է կամ ընդհանրապես բացակայում է։
Գույնը բազմազան է, բայց ամենատիպիկը երկուսն են։ Ցամաքային և ծառաբուծական խոշոր ձևերը (կոբրաներ, մամբաներ և այլն) մոխրագույն են, ավազե, շագանակագույն կամ կանաչ գույնի, միատեսակ կամ անհասկանալի նախշով։ Ավելի փոքր ձևերը (մարջան և զարդարված ասպիդներ) մարմնի վրա ունեն պայծառ, հակապատկեր նախշ, որը բաղկացած է փոխարինվող կարմիր, դեղին, սև օղակներից։
Սնուցում    
Ասպիդների սնուցումը շատ բազմազան է։ Elapidae ընտանիքի օձերը կարող են սնվել կաթնասուններով, թռչուններով, օձերով, մողեսներով, գորտերով և ձկներով։ Նրանցից շատերը սնվում են գրեթե ցանկացած հարմար սննդով, որը գտնում են, իսկ մյուսները միայն մեկ կամ երկու տեսակի կենդանիներ են ուտում։ Օրինակ, աֆրիկյան օձիքավոր կոբրա Hemachatus haemachatus- ը նախընտրում է տատրակները։ Այս ընտանիքի ծովային տեսակների մեծ մասն ապրում է կորալյան խութերում, որտեղ նրանք սնվում են ձկներով, օձաձուկով և կաղամարով։ Elapidae ընտանիքի տեսակների մեծ մասն ակտիվ որս է անում։ Օձը հետապնդում է զոհին, այնուհետև ատամներով հարձակվում և ծակում է նրան։ Ատամները թույն են արձակում, ինչը հանգեցնում է զոհի սրտի և շնչառության կանգի, որից հետո օձը ազատորեն կուլ է տալիս սպանված կենդանուն։ Այնուամենայնիվ, ավստրալիական մահացու օձ Acanthophis antarcticus-ը նախընտրում է որսի այլ եղանակ։ Որս գտնելով ՝ նա նրան գայթակղում է, իր մոտ կանչելով։ Օձը մնում է անշարժ ՝ շարժելով միայն պոչի ծայրը, որն ընդօրինակում է միջատների թրթուրը: Հենց կենդանին մոտենում է բռնելու համեղ թրթուրը, օձը հարձակվում է։
Բազմացում    
Ասպերը սկսում են բազմանալ տարին մեկ անգամ գարնանը, հաճախ՝ էգերի համար արուների պայքարից հետո։ Բոլոր կորալային օձերը, մամբաները, ցամաքային քրեյթները, ծովային քրեյթերը, գրեթե բոլոր կոբրաները և ավստրալիական ասպիդների մոտ կեսը ձվադրող են։ Կենդանի ծնունդը տեղի է ունեցել այս խմբում մի քանի անգամ և ինքնուրույն։ Կենդանի ծնունդը ավելի տարածված է ավելի ցուրտ կլիմայական պայմաններում, քանի որ ենթադրվում է, որ էգը կարող է վերահսկել ձագերի զարգացման ջերմաստիճանը վարքային ջերմակարգավորման միջոցով։ Այս ունակությունը հիմնականում կարևոր է կարճ ամառային պայմաններում։ Այնուամենայնիվ, կոբրայի մեկ տեսակի մոտ նույնպես կենդանի ծնունդ է ձևավորվել։ Միակ կենդանածին կոբրան աֆրիկյան օձիքավոր կոբրան է (Hemachatus haemachatus), որի խարամում կա մինչև 60 ձագ։
Թույն      
Այս ընտանիքի բոլոր տեսակները թունավոր են։ Թույնի արտազատման համակարգը ներառում է թույն արտադրող խցուկներ, մկաններ, որոնք թույնը դուրս են մղում գեղձերից, ուղի, որով սեկրեցները գեղձից տեղափոխվում են ներարկման համակարգ և թունավոր ատամներ, որոնց օգնությամբ թույնը ներարկվում է զոհին։ Զույգ թունավոր ատամները տեղակայված են կրճատված դիմածնոտային ոսկրերի առջևի մասում. դրանք նկատելիորեն ավելի մեծ են, քան մնացած ատամները, ետ են թեքված և հագեցած են թույն փոխադրող ուղիով՝ ֆիքսված անշարժ (պարզունակ հատկություն)։ Այս առումով բացառություն է համարվում ավստրալիական մահացու օձը `Acanthophis antarcticus- ը, որը ձևաբանությամբ և սննդառությամբ շատ նման է ցամաքային իժերին։ Նրանց թունավոր ատամները ամրացված են գերշարժունակ քառակուսի ոսկորի վրա։ Սովորաբար թունավոր ատամներից միայն մեկն է գործում, երկրորդը «փոխարինող» է առաջինի կորստի դեպքում։ Ժանիքներից բացի շատ ասպիդների վերին ծնոտը հագեցած է փոքր ատամներով. մամբաներն ու ամերիկյան ասպիդները դրանք չունեն։
Ընդհանուր առմամբ, օձերի թույնում գերակշռում են նեյրոտոքսինները, ինչը կծելիս տալիս է բնորոշ կլինիկական պատկեր։ Կծվածքի շրջանում բնորոշ երևույթները գրեթե չեն զարգանում (ո՛չ այտուց կա, ո՛չ կարմրություն), բայց մահը արագ է տեղի ունենում նյարդային համակարգի ճնշման, առաջին հերթին ՝ շնչառական կենտրոնի կաթվածի պատճառով։ Մեծ ասպիդների, օրինակ ՝ կոբրաների կծածը, մահացու է մարդկանց համար։ Այս ընտանիքին է պատկանում աշխարհի ամենաթունավոր ցամաքային օձը ՝ Թայպան Մակքոյը (Oxyuranus microlepidotus):
Բաշխում            
Ասպիդները բնակվում են աշխարհի բոլոր մասերի արևադարձային և մերձարևադարձային շրջաններում (բացի Եվրոպայից), երբեմն հանդիպում են բարեխառն լայնությունների տափաստաններում։ Տեսակների ամենամեծ բազմազանությունն ու հարստությունը հասնում են Ավստրալիայում և Աֆրիկայում։
Ավստրալիայում բնակվում են ասպիդների ամենահին և պարզունակ տեսակները, և ընտանիքի ցեղերի կեսից ավելին (22) ներկայացված են այս մայրցամաքում։ Քանի որ թունավոր օձերի կրտսեր ընտանիքները ՝ իժերը և փոսագլուխ օձերը, չեն ներթափանցել Ավստրալիա, ասպիդները այստեղ զբաղեցրել են տարբեր էկոլոգիական խորշեր, իսկ կոնվերգենտ ադապտացիայի արդյունքում նրանց մեջ առաջացել են տեսակներ, որոնք նման են իժերին և փոսագլուխ օձերին (օրինակ. իժանման մահացու օձ Acanthophis antarcticus, որի մասին վերը նշված է)։
Ասպիդների տարածման մեկ այլ հնագույն կենտրոն գտնվում է Աֆրիկայում, սակայն Ավստրալիայի համեմատ այստեղ ապրում են ավելի երիտասարդ և առաջադեմ տեսակներ։ Աֆրիկյան ասպիդները շատ բազմազան են (10 սերունդ, 21 տեսակ). Դրանց թվում կան և՛ ցամաքային, և՛ ակոսային օձեր։ Միայն այստեղ են հայտնաբերվել իսկական ծառաբնակ տեսակներ (մամբաներ) և զուտ ջրային օձեր (ջրային կոբրաներ)։
Ասիայում ասպիդները ներկայացված են որպես էվոլուցիոն երիտասարդ և համեմատաբար մասնագիտացված ձևեր (6 սեռ, 31 տեսակ)։ Ամենամեծ տեսակային բազմազանությունը այստեղ ձևավորում են կրայտները և զարդարված ասպիդները։ Բոլոր թունավոր օձերից ամենամեծը ՝ արքայական կոբրան, նույնպես ապրում է Ասիայում։ Գերակշռում են ցամաքային և ակոսային տեսակները։
Ամերիկան ​​ասպիդներով բնակեցվել է ավելի ուշ, քան մյուս մայրցամաքները, և տեսակների բազմազանությունն այստեղ փոքր է (51 տեսակ ՝ համակցված 3 ցեղի)։ Ամերիկյան ասպիդները շատ միատարր են իրենց ձևաբանության և էկոլոգիայի առումով։ Նրանք տարբերվում են բարձր մասնագիտացված ատամնային ապարատով. նրանց դիմածնոտային ոսկորը շատ կրճատված է, և վերին ծնոտի վրա կան միայն զույգ թունավոր ատամներ։
Ասպիդները բնակվում են տարբեր կենսատոպերում ՝ չոր տափաստաններից և անապատներից մինչև խոնավ արևադարձային անտառներ։ Հիմնականում դրանք ցամաքային և ծառաբնակ օձերն են, իսկ որոշ տեսակներ վարում են ակոսային կենսակերպ։