Աննա Անդերսոն

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Անդերսոն (այլ կիրառումներ)Անաստասիա Չայկովսկայա (ռուս.՝ Анастаси́я Чайко́вская (ամուսնական՝ Մանահան)), առավել հայտնի որպես Աննա Անդերսոն (16 դեկտեմբերի 1896 - 12 փետրվարի 1984, Չարլոտսվիլ, Վիրջինիա նահանգ, ԱՄՆ), ամենահայտնի կանանցից, ովքեր իրենց ներկայացնում էին, որպես Անսաստասիա իշխանուհի՝ վերջին ռուս կայսր Նիկոլայ II-ի ու կայսրուհի Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնայի դուստրը, ում բոլշևիկները ամբողջ ընտանիքի հետ գնդակահարեցին 1918 թվականի հուլիսի 17-ին Եկատերինբուրգում, սակայն արքայական ընտանիքի անդամների մասունքների գտնվելու վայրը անհայտ մնաց մինչև 2007 թվականը։
Ենթադրաբար տառապել է հոգեկան հիվանդություններով։ Վարկածներից մեկի համաձայն, Անդերսոնը պայթյունավտանգ նյութեր արտադրող բեռլինյան գործարանի լեհական ծագման աշխատակցուհի Ֆրանցիսկա Շանցկովսկան է։ Նրա գենետիկ կապը Շանցկովսկաների ընտանիքի հետ հաստատել են երկու իրարից անկախ ԴՆԹ թեստեր, որոնք կատարվել են նրա մահից հետո։
Գերմանական դատարաններում տարիներ տևած դատական գործերի արդյունքում ի վերջո հաստատվեց, որ նա ոչ մի կապ չունի Անասատասիա իշխանուհու հետ։ Այնուամենայնիվ, մամուլի միջոցների անդրադարձերի շնորհիվ Աննա Անդերսոնը մեծ հռչակ ձեռք բերեց։


== Իշխանուհու մահը ==

Ըստ համընդհանուր ընդունված վարկածի, 1918 թվականի հուլիսի 17-ին Եկատերինբուրգում գտնվող Իպատյեվի տանը իր ողջ ընտանիքի հետ սպանվել է նաև 17-ամյա իշխանուհի Անաստասիա Նիկոլաևնան։ Նրա մահվան փաստը հաստատել են ականատեսները։ Օրինակ, Յակով Յուրովսկին՝ չեկիստ («Всероссийская чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией и саботажем»(ЧК)՝ «Հեղափոխականության ու սաբոտաժի դեմ պայքարի Համառուսական արտակարգ հանձնաժողով»-ի աշխատակից) և գնդակահարության գլխավոր մասնակիցներից մեկը, պնդում էր, որ ամբողջ ընտանիքն ու տանը գտնվող մյուս մարդիկ, այդ թվում նաև Անաստասիան, սպանվել են։ Սպիտակ գվարդիական քննիչ Նիկոլայ Սոկոլովի հաշվետվության մեջ նշվում է, որ Անաստասիան վերջին սպանվողներից էր։ Լորդ Լուիս Մաունթբեթենը հաստատում էր, որ իր զարմուհի Անաստասիան «սվինի 18 հարված է ստացել»։


=== Առեղծվածային փրկության պատմությունը ===
Կային ականատեսներ, ովքեր պնդում էին, որ տեսել են, թե ինչպես է երիտասարդ իշխանուհին փախել։ Դրանց թվում էր Իպատյեվի դիմացի տանը բնակվող մի տղամարդ, ով պնդում էր, որ տեսել է, թե ինչպես է իշխանուհին փախել ու թաքնվել հարևան տանը։ Սակայն չկար ոչ մի ապացույց, որը հաստատեր կամ վիճարկեր այս պնդումը։
Անաստասիայի առեղծվածային փրկության պատմությունը միանգամայն ժխտվեց այն բանից հետո, երբ 1991 թվականին Եկատերինբուրգի շրջակայքում գտնվեցին Նիկոլայ II-ի, նրա ընտանիքի և Ալեքսեյ Ցեսարևիչի ու Մեծ Իշխանուհի Մարիայի դիակները։ Ծագումնաբանական փորձաքննություն կատարվեցին. 1993 թվականին՝ Անգլիայի Օլդերմաստոնյան քրեագիտական հետազոտությունների կենտրոնում, 1995 թվականին՝ ԱՄՆ-ի Պաշտպանության նախարարության ռազմաբժշկական համալսարանում, 1997 թվականի նոյեմբերին՝ Ռուսաստանի Առողջապահության նախարարության հանրապետական դատաբժշկական հետաքննությունների կենտրոնում։ 1998 թվականի հունվարի 30-ին հանձնաժողովն ավարտեց աշխատանքը և եկավ այն եզրակացության, որ գտնված դիակները իրոք պատկանում էին Նիկոլայ II-ին ու նրա ընտանիքի անդամներին։


== Կենսագրություն ==


=== Առաջին հիշատակությունը ===
«Փրկված Անաստասիա իշխանուհու» մասին պատմության հետ Աննա Անդերսոնի կապի մասին առաջին հիշատակությունը վերագրվում է 1920 թվականի փետրվարի 7-ին, երբ անհայտ կինը փորձում էր ինքնասպան լինելի Բեռլինի Բենդլերի կամրջից ջուրը նետվելով։ Մոտակայքում հերթապահող ոստիկանին հաջողվում է փրկել անհայտ կնոջը և տանել մոտակա ոստիկանական բաժանմունք։ Ավելի ուշ կինը բացատրում է, որ եկել է Բեռլին, որպեսզի գտնի իր «մորաքրոջը»՝ Ալեքսանդրա թագուհու քույր արքայադուստր Իռենային։ Բայց, հասնելով պալատ նա ոչ միայն ստորացվում ու նսեմացվում է, քանի որ «ազգականներից» ոչ մեկը նրան չի ճանաչում, այլ նաև կշտամբանքների է ենթարկվում արտաամուսնական երեխայի պատճառով։ Ինքը՝ Անդերսոնը, զգացմունքներն արտահայտում է հետևյալ բառերով.

Հենց այդ խայտառակությունից փախչելու նպատակով էլ, իբր, կինը ինքնասպանության փորձ է կատարել։ Ընդ որում, նա այդպես էլ չկարողացավ նորմալ բացատրել, թե ինչպես էր հայտնվել այդ կամրջի մոտ և ինչու էր որոշել ջուրը նետվել այդ համեմատաբար փոքր բարձրության հատվածից։ Ամբողջ բացատրությունը սահմանափակվում էր հետևյալով. «ջուրը քաշում էր նրան, և նա ուզում էր իմանալ, թե ինչ կա հատակին»:
Մեծ իշխանուհի Օլգա Ալեքսանդրովնան ավելի ուշ մեկնաբանել է այս պատմությունը.

Ոստիկանները կնոջ հագուստի նկարագրություն կազմեցին՝ «սև զուգագուլպաներ, սև բարձր կոշիկներ, սև կիսաշրջազգեստ, առանց ինիցիալների կոպիտ զգեստ, վերնաշապիկ և մեծ գլխաշոր»։ Ոչ մի թուղթ, ոչ մի անձը հաստատող փաստաթուղթ չկար։ Հարցերին չէր պատասխանում, կարծես թե չէր էլ լսում։ Ոստիկանները որոշեցին, որ իրենց առջև հիվանդ կին է և նրան տարան Ելիզավետինյան աղքատների հիվանդանոց։
Բուժզննության արձանագրության մեջ ասվում է, որ հիվանդը «հակված է մելանխոլիայի ուժեղ նոպաների» և սաստիկ հյուծված է (նրա քաշն այդ ժամանակ կազմում էր ընդամենը 44 կիլոգրամ՝ իր մոտավերապես 170 սմ հասակի դեպքում)։ Այդ իսկ պատճառով, նոր ինքնասպանության փորձերից խուսափելու համար խորհուրդ տվեցին նրան տեղափոխել Դալդորֆի հոգեբուժական կլինիկա։


=== Աննա Անդերսոնը հիվանդանոցում գտնվելու ժամանակ ===
Ապաստարանի բժիշկների վկայությամբ երիտասարդ կնոջ մեջքին կես դյուժինից ավելի հրաձգային վերքեր կային։ Բացի այդ, ծոծրակին աստղաձև սպի կար (բժիշկները կարծում էին, որ հենց դա էլ եղել է կնոջ սկզբնական հիշողության կորստի պատճառը)։ Նաև ենթադրվում էր, որ կինը «ռուս փախստական» է, ինչը հետևում էր նրա արևելյան ակցենտից։
Ախտորոշում՝ «դեպրեսիվ բնույթի հոգեկան հիվանդություն»։ Հիվանդին տրամադրել էին 4-րդ բաժնի «Б հիվանդասենյակը», որը նախատեսված էր «հանգիստ հիվանդների» համար։ Հիվանդության պատմության մեջ ասվում էր.

Անհայտ կինը Դալդորֆում անց է կացնում մոտ մեկուկես տարի։ Այդպես էլ չի հաջողվում պարզել նրա անունը, այդ իսկ պատճառով փաստաթղթերում նրա անունը գրվում է «ֆրոյլայն Ունբեկանտ» (գերմ.՝ Fräulein Unbekannt, «անհայտ»)։


==== Բուժանձնակազմի վկայություններ ====
Հիվանդապահուհիներից մեկի պնդմամբ հիվանդը հասկանում էր հարցերը, որոնք տրվում էին ռուսերենով, բայց չէր կարողանում պատասխանել, ինչը հիմք է տալիս մտածել, որ նրա մայրենի լեզուն սլավոնական լեզվաընտանիքից էր, բայց ոչ ռուսերենը։ Հավանաբար դա լեհերենն էր։
Ընդ որում, վկայություններն այն մասին, թե արդյոք հիվանդը խոսում էր ռուսերեն, թե ոչ, խիստ հակասական էին։ Այսպես, բուժքույր Էռնա Բուխոլցը, ով նախկինում աշխատել է որպես գերմաներենի ուսուցչուհի և բավականին երկար ժամանակ ապրել է Ռուսաստանում, պնդում էր, որ ֆրոյլայն Ունբեկանտը ռուսերեն խոսում էր «ինչպես իր մայրենի լեզվով, կապված ու ճիշտ ձևակերպված նախադասություններով»։ Գիշերային հերթապահությունների ժամանակ նրանք բազմիցս հնարավորություն են ունեցել զրուցելու, քանի որ հիվանդն անքնությամբ էր տառապում։ Բուժքույր Բուխոլցը պատմում էր, որ ինքը հիվանդին պատմել է Վասիլի Երանելու տաճարի ու ռուսական քաղաքականության մասին, իսկ նա համոզվածությամբ գլխով է արել, իսկ ամենավերջում հայտարարել, որ իրեն այդ ամենը շատ լավ հայտնի է։
Բուժքույր Բերթա Վալցը հիշում էր, որ Ունբեկանտը ակնհայտ անհանգստություն էր ցուցաբերում, երբ հիվանդանոցի աշխատակիցներից ինչ-որ մեկը հիվանդասենյակ էր բերում արքայական ընտանիքի լուսանկարով որևէ ամսագիր։ Բուժքույր Վալցը հաստատում էր, որ երբ ինքը ցույց էր տալիս կայսեր դուստրերից մեկին և ասում, որ նա կարող էր փրկվել, Ունբեկանտը ուղղում էր նրան և ասում. «Ոչ, նա չէ։ Մյուսը»։
Այնուամենայիվ կան նաև հակառակ վկայություններ այն մասին, որ կինը նաև ազատ խոսում էր գերմանական կայսեր ու գահաժառանգի մասին այնպես, ասես անձամբ ծանոթ էր նրանց հետ։ Նաև նշվում է, որ հիվանդը հակված էր երևակայությունների ու ինչ-որ բաներ հորինելու, քանի որ շարունակ պնդում էր, որ հիվանդանոցից դուրս գրվելուց հետո ապրելու է շքեղ ագարակում և ձի է նստելու։
Հիվանդի դուրս գրվելուց մեկ տարի անց բուժքույր Թեա Մալինովսկայան պատմում է, որ 1921 թվականին Ունբեկանտն իր հետ զրուցել է իր արքայական ծագման մասին։ Արքայական ընտանիքի նկարով ամսագիրը ձեռքը վերցնելուց մի քանի օր անց ֆրոյլայն Ունբեկանտը անկեղծության նոպայի ժամանակ իրեն պատմել է, որ Եկատերինբուրգյան գնդակահարության ժամանակ «մարդասպանների առաջնորդը» ձեռքում շարժելով ատրճանակը մոտեցել է Նիկոլային ու դիմահար կրակել, իսկ սպասուհին «բարձը ձեռքին ճչալով վազում էր»։ Ընդ որում նա իր խոսքը բավականին անսպասելի է ավարտել։ Մալինովսկայան հիշում է.

Հետագայում, երբ հիվանդին հարցրել են Մալինովսկայայի հետ զրույցի մասին, նա չի հիշել ոչինչ, որը կարող է հաստատել այն, որ այդ միջադեպն իրոք տեղի է ունեցել։ Աննա Անդերսոնի կենսագրությամբ հետաքրքրվողները կամ արհամարհում են Մալինովսկայայի վկայությունը, կամ կարծում են, որ այդ պատմությունը բուժքույրը պարզապես հորինել էՀայտնի է, որ աղջիկը տառապում էր մելանխոլիայով ու թմրածությամբ, կարող էր ժամերով անկողնում պառկած մնալ, դեմքը ծածկոցով փակած, հարցերին չպատասխանել, և հանկարծ աշխուժանալ (ինչը պատահում էր հիմնականում երեկոյան ժամերին) և զրուցել բուժքույրերի, հիվանդապահուհիների կամ այլ հիվանդների հետ։ Գերմաներեն թերթեր ու գրքեր էր կարդում։ Հիվանդանոցի ամբողջ աշխատակազմը համոզված էր, որ նա բավականին կրթված էր։
Հարկ է նշել նաև այն, որ նա չէր ուզում լուսանկարվել։ Ականատեսների վկայությամբ «նրան, կարելի է ասել, ուժով էին նստեցնում տեսախցիկի առաջ»։


=== Նույնականացումը ռուսական կայսերական ընտանիքի անդամի հետ ===
Ինքնակոչի կերպարի ստեղծման համար ազդակ հանդիսացավ Անդերսոնի հիվանդասենյակային հարևանուհի, ազգությամբ լեհ (համաձայն այլ աղբյուրների՝ շվեդուհի) Մարիա Պոյերտը, ով տառապում էր հետապնդման մոլուցքով։ Նրան անընդհատ թվում էր, որ «իրեն հետևում ու կողոպտում են»։ Բացի այդ Պոյերտն իր մասին պատմում էր, որ լինելով դերձակ, բազմիցս հագուստներ է կարել ռուսական կայսերական ընտանիքի կանանց համար։
1921 թվականի հոկտեմբերի 23-ին բուժքույրերից մեկը Անդերսոնի հիվանդասենյակ է բերում «Բեռլինյան նկարազարդ շաբաթաթերթի» թարմ համար, որում արքայական ընտանիքի լուսանկարն էր «Կայսեր դուստրերից մեկը ո՞ղջ է» վերնագրով հոդվածի տակ։ Մարիա Պոյերտի խոսքերով իրեն հիմնականում անհանգստացնում էր ֆրոյլայն Ունբեկանտի ու լուսանկարի դեմքերի նմանությունը, բայց ինքը՝ Անդերսոնը, բոլոր հարցերին ի պատասխան միայն կրկնում էր «Լռի՛ր»։


=== Ինքնությունը պարզելու առաջին փորձերը ===

1922 թվականի հունվարի 22-ին Մարիա Պոյերտը դուրս է գրվում հիվանդանոցից, բայց մնում է այն համոզմանը, որ ֆրոյլայն Ունբեկանտն իրականում արքայական դուստրերից մեկն է, և սկսում է ապացույցներ փնտրել։
1922 թվականի մարտի 5-ին նա Բեռլինյան ուղղափառ եկեղեցու բակում հանդիպում է արքայական կիրասիրյան գնդի նախկին կապիտան Մ. Ն. Շվաբեի հետ և նրան պատմում է իր կասկածների մասին։ Նրան հաջողվում է կապիտանին համոզել այցելել Անդերսոնին հիվանդանոցում և փորձել պարզել նրա ինքնությունը։
1922 թվականի մարտի 8-ին Մ. Ն. Շվաբեն իր ընկերոջ՝ ինժեներ Այնիկեի հետ այցելում է Դալդորֆի հոգեբուժական կլինիկա, հանդիպում Անդերսոնին և նրան ցույց տալիս այրիացած կայսրուհի Մարիա Ֆյոդորովնայի լուսանկարը։ Կապիտանը հիշում է.

Աննա Անդերսոնի ներկայացմամբ իրավիճակը լրիվ այլ էր։


==== Նույնականացումը Տատյանա իշխանուհու հետ ====
Մեկ այլ վարկածի համաձայն կապիտան Շվաբեն առաջին իսկ այցելությունից հետո սկսում է մտածել, որ իր առջև Տատյանա Նիկոլաևնան է։
Այսպես, թե այնպես կապիտան Շվաբեն կասկածանքների մեջ է մնում։ Որպեսզի խուսափի սխալի հնարավորությունից, նա համոզում է տիկին Զինաիդա Տոլստայային ու նրա դստերը, կավալերիայի կապիտան Անդրեևսկուն ու վիրաբույժ Վինեկին իր հետ ևս մեկ անգամ այցելել անծանոթ կնոջը։ Մ. Ն. Շվաբեի խոսքերով տիկին Տոլստայան ու նրա դուստրը երկար զրուցեցին հիվանդի հետ, ինչ-որ սրբանկարներ ցույց տվեցին ու ինչ-որ անուններ հիշեցրեցին։ Հիվանդը չէր պատասխանում բայց հուզվելու աստիճան անհանգիստ էր։ Նրան ուսումնասիրելն անհնար էր, քանի որ այցելության ամբողջ ընթացքում նա համառորեն փակում էր դեմքը անկողնային ծածկոցով։ Մ. Ն. Շվաբեն հիշում է, որ Անդրեևսկին հիվանդին «Ձերդ պայծառություն» է անվանել, ինչը կնոջ վրա առանձնահատուկ տպավորություն է գործել։ Այդպես էլ հիվանդից ոչ մի բառ չլսելով այցելուները հեռացան, ընդ որում, տիկին Տոլստայան ու նրա դուստրը խորապես համոզված էին, որ իրենց առջև Մեծ Իշխանուհի Տատյանան էր։

Այդ լուրը կայծակնային արագությամբ տարածվեց ռուս էմիգրանտների շրջանում, և 1922 թվականի մարտի 12-ին հիվանդին այցելեց բարոնուհի Սոֆիա (Իզա) Բուքսգեվդենը։ Նրա կարծիքը հատկապես կարևորվում էր, քանի որ նա այն եզակի անձանցից էր, որոնց բախտ էր վիճակվել արքայական ընտանիքի հետ հանդիպել գնդակահարությունից կարճ ժամանակ առաջ։ Բարոնուհին բաժանվել էր Ռոմանովներից գնդակահարությունից ընդամենը մեկ ու կես ամիս առաջ։
Ինքը՝ Աննա Անդերսոնը այդ և հետագա այցելությունների մասին ավելի քան զուսպ էր արտահայտվում.

Ինքը բարոնուհին հիշում էր, որ անծանոթուհին իր համար սովորական երկչոտություն ու անվստահություն էր ցուցաբերում, հարցերին ի պատասխան լռում էր, փորձում էր դեմքը ծածկել ձեռքերով կամ ծածկոցով։
Բարոնուհին, ով գրեթե համոզված էր, որ իր առջև Մեծ Իշխանուհի Տատյանան է, ով վերապրած շոկի ու դժվարությունների պատճառով տառապում է ամնեզիայով, փորձում է վերակենդանացնել նրա հիշողությունը ցույց է տալիս սրբապատկեր, որի վրա գրված են Ռոմանովների արքայատոհմի գահակալման թվականները (այդ սրբապատկերը նրան նվիրել էր կայսրուհին՝ Տատյանա Իշխանուհու ներկայությամբ)։ Մարիա Պոյերտն էլ իր հերթին բերել էր արքայական ընտանիքի լուսանկարը և կայսրուհուն ցույց տալով պահանջում էր. «Սա էլ մայրիկն է, չէ՞» հարցի պատասխանը, և որպես վերջին հույս նրա մոտ դրել էր Նոր կտակարան ռուսաստանի դրոշի գույներով ծածկված կազմով։
Ավելի ուշ Իզա Բուկսգեվդենը իր ուղեկիցներին խնդրում է դուրս գալ սենյակից և անծանոթուհուն դիմում է անգլերենով (Տատյանա իշխանուհին գերազանց տիրապետում էր անգլերենին), չնայած այն բանին, որ հիվանդը հավանաբար ոչինչ չհասկացավ, նա վերջապես բացեց դեմքը։
Բարոնուհու եզրակացությունը կատեգորիկ էր.

Մեկ այլ գրառման մեջ բարոնուհին նշում է, որ հիվանդը հասակով բավականին կարճ էր Տատյանա Նիկոլաևնայից, ինչը չէր կարող բացատրվել որևէ վնասվածքով։
Ինքը՝ Աննա Անդերսոնը, ավելի ուշ իր պահվածքը բացատրում է նրանով, որ ինքը բարոնուհուն ճանաչել է առաջին իսկ հայացքից, բայց ամաչել է իր պալատական կանանցից մեկի մոտ երևալ նման խղճուկ վիճակում։ Բացի այդ նա նշում է, որ երբեք էլ չի պնդել, թե ինքը մեծ իշխանուհի Տատյանան է։


=== Խոստովանությունը ===
Հիվանդի հաջորդ այցելուն բարոնուհի Մարիա ֆոն Կլյասթն էր՝ նախկին ոստիկանապետի կինը։ 1922 թվականի մարտի 22-ին նրան հաջողվում է հիվանդանոցի ղեկավարությունից ստանալ աղջկան իր տանը բնակեցնելու իրավունքը։ Ի զարմանս տիկին ֆոն Կլայթի, երբ նա եկավ հիվանդի հետևից նա պոկում էր իր մազերն ու բավականին պակասող ատամներ ուներ։ Ավելի ուշ Աննա Անդերսոնը դա բացատրում է նրանով, որ Եկատերինբուրգյան գնդակահարության ժամանակ նա ուժեղ հարված էր ստացել, ինչից հետո ատամները շուտ էին թափվում։
Նա մի քանի օր ապրում է Կլյասթերի մոտ՝ Նեթելբեքշթրաս 9 հասցեում։ Քանի որ անծանոթուհին ոչ մի կերպ չէր կամենում ասել իր իսկական անունը (կամ չէր հիշում վերապրած շոկի պատճառով), բարոնն ու բարոնուհին որոշեցին նրան Աննա անվանել։ Հենց այդ անունն էլ մնաց պատմության մեջ։
Հենց այդտեղ, հավանաբար, բարոնուհու նկատմամբ վստահություն ունենալով, նա պատմում է, որ ինքը Ռումինիայում որդի ունի և որ

Երկու օր անց, վճռական որոշում կայացնելով ֆրոյլայն Աննան սենսացիոն խոստովանություն է անում։ Անծանոթուհին առաջին անգամ ինքն իրեն բացահայտ անվանում է Անաստասիա իշխանուհի՝ Նիկոլայ II-ի կրտսեր դուստր։ Բարոնը հարցնում է, թե ինչպես է նրան հաջողվել փրկվել գնդակահարոթյունից, որին հետևում է պատասխանը.

Ընդ որում Զինաիդա Տոլստայայի հետ զրույցի ժամանակ նա իր պատմությանը նոր մանրամասնություններ է ավելացնում։ Արթուր ֆոն Կլյասթն իր գրառումներում այսպես է ներկայացնում տիկին Տոլստայայի խոսքերը.

Մտածելով այս պատմության հեղինակություն մասին էմիգրանտների ամսագրի խմբագիր Լիտովցևը գրում էր.

Նրա մտքերը շարունակեց դքսուհի Լեյխտենբերգսկայան, ով Աննա Անդերսոնի հետ ծանոթացել էր 1927 թվականին։

Ըստ Գրեգ Քինգի (անգլ.՝ Greg King) ու Փենի Ուլսոնի (անգլ.՝ Penny Wilson)՝ «Ռոմանովների ճակատագիրը» (անգլ.՝ The Fate of the Romanovs) գրքի հեղինակների, այժմ պարզ են այն Ռոմանովներին գնդակահարած 11 մարդկանց ու Իպատևի տան թիկնապահների անունները։ Նրանցից ոչ մեկը չուներ Չայկովսկի ազգանունը, ինչը հակասում է Աննա Անդերսոնի պնդումներին։ Բացի այդ, այդպես էլ չգտնվեց ոչ մի պացույց, որը կարող էր հաստատել նրա կարծիքով իրեն փրկած մարդկանց գոյությունը։


=== Բժիշկ Գրունբերգ։ Ինքնությունը հաստատելու վերջին փորձերը ===
Մի քանի օր անց Աննան առանց ֆոն Կլյասթներին հրաժեշտ տալու հեռանում է նրանց տնից։ Նրան իր մոտ ընդունում է Մարիա Պոյերտը, սակայն մի քանի օր անց նրանց միջև փոքրիկ ընդհարում է տեղի ունենում «Local Anzeiger» ամսագրում Աննայի մասին տպագրված հոդվածի պատճառով, ինչից հետո Անդերսոնը շքամուտքում է հայտնվում։ Մի քանի օրով նրան իրենց տանը հյուրընկալում են հարևանները։
Այնուհետև նրան փողոցում պատահաբար հանդիպում է ինժեներ Այնեկեն, ով շատ հարցեր է տալիս աղջկան, բայց պատասխաններ չի ստանում։ Բարոն ու բարոնուհի ֆոն Կլյասթերը չեն ցանկանում Անդերսոնին նորից իրենց տանը հյուրընկալել։ Նրանք դրա համար երկու պատճառ ունեին. նախ արդեն պարզ էր դարձել այն, որ Աննան ընդամենը ինքնակոչ էր, և երկրորդ, նրա տհաճ բնավորության ու հիվանդության հետ բավականին դժվար էր նույն հարկի տակ ապրելըԱյսպես, թե այնպես մի քանի օրով Անդերսոնին իր տանն ընդունում է ինժեներ Այնեկեն և շուտով փողոցում հանդիպելով խորհրդական Գեբելին, ով ծառայում էր Վրոցլավի ոստիկանապետությունում, նրան պատմում է առեղծվածային աղջկա մասին։ Գեբելը, ով բավականին ազդվում է անհայտ աղջկա այժմյան դրույթունից, համոզում է իր ընկեր, ոստիկանության ծառայող բժիշկ Գրունբերգին հյուրընկալել նրան։
Բժիշկ Գրունբերգը, ինչպես պատմում է իր հիշողություններում, իր գործողությունները համաձայնեցնելով խորհրդատուի հետ, որոշում է քայլեր ձեռնարկել անհայտ կնոջ ինքնության բացահայտման ուղղությամբ։ Աննա Անդերսոնի հակառակորդները այդ քայլում ուղիղ ակնարկ են տեսնում և մտածում, որ գերմանական իշխանությունները փորձում են ինքնակոչին «դնել» Մեծ Իշխանուհու դերում, իսկ հետո օգտագործել քաղաքական նպատակներով։ Սակայն հետագա զարգացումները հակառակ էին այդ կանխավարկածին։

Այսպես, բժիշկ Գրունբերգը համոզում պրուսական արքայադուստր Իրենին՝ Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնայի հարազատ քրոջը, մտացածին անվան տակ գալ իր բնակավայր։ Աննա Անդերսոնն ամենևին ուրախ չէր այդ հանդիպման համար։ Ինչպես ինքն է պարզաբանում ավելի ուշ, իրեն դուր չէր գալիս խաբեության փաստը։ Համաձայն բժիշկ Գրունբերգի գրառումներից մեջբերված հատվածի.

Ինքը՝ արքայադուստրը, այդ պատմությունը հիշում է միանգամայն այլ կերպ.

Ավելի ուշ լսելով տիկին ֆոն Ռատլեֆի պատմությունները մեծ կայսրուհի Օլգա Ալեքսանդրովնան զարմանում էր, թե ինչու Աննա Անդերսոնը Բուխարեստում գտնվելու ժամանակ չի փորձել օգնության խնդրանքով դիմել Ալեքսանդրա Ֆեոդորովնայի ազգականուհի, Ռումինիայի թագուհի Մարիային, այլ նախընտրել է Բեռլին գալու բավականին երկար ու իր համար ռիսկային տարբերակը։

Ավելի ուշ արքայադուստր Իռենի որդին՝ արքայազն Սիգիզմունը, Աննային հարցերի ցուցակ է ուղարկում, որոնց ճիշտ պատասխանները, համաձայն նրա պնդման, կարող էր իմանալ միայն Անաստասիա իշխանուհին։ Ասւմ են, կինը անսխալ պատասխանել է բոլոր հարցերին։


=== Հարիեթ ֆոն Ռաթլեֆ ===

Ի վերջո դոկտոր Գրունբերգը ևս հրաժարվում է հիվանդի խնամակալությունից (Աննա Անդերսոնի ու իշխանուհի Անաստասիա Նիկոլաևնայի նույնականացման հակառակորդների պնդմամբ դրա պատճառն այն էր, որ Գրունբերգն ինքը համոզվեց աղջկա ինքնակոչ լինելու մեջ և կորցրեց նրա նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Հակառակ պնդման համաձայն նա պարզապես ուժասպառ էր եղել ծանր բնավորությամբ հոգեկան հիվանդություններ ունեցող խնոջը խնամելուց)։
Անձամբ Գրունբերգը խորհրդական Բերգին ուղղված իր նամակում «Անաստասիայի գործի» վերաբերյալ իր կարծիքն ու եզրակացությունները շատ պարզ է արտահայտում.

Խորհրդական Բերգն առաջարկում է Աննայի խնամքը հանձնել մերձբալթյան ծագման գերմանուհի բանաստեղծ ու քանդակագործ տիկին ֆոն Ռաթլեֆին։ Ինչպես պարզ դարձավ ավելի ուշ, ընտրությունը բավականին հաջողված էր։ Տիկին ֆոն Ռաթլեֆը մի քանի տարի շարունակ մնում է Աննա Անդերսոնի ամենամոտ ընկերուհին, հիվանդապահուհին ու կողմնակիցը։
Ոսկրային տուբերկուլյոզով հիվանդ Աննային տիկին Հարիեթի հետ խնամում ու բուժում է պրոֆեսոր Ռուդնևը։ Համաձայն նրա պատմածների, երբ 1914 թվականի հուլիսի 18-ին ինքը ընկերոջ հետ Պետերբուրգում էր և անցնում էր Պալատական հրապարակով, ինչ-որ տեղից նրանց վրա սկսեցին թափվել փոքրիկ թղթե գնդիկներմ որոնք նետում էին չարաճճի Տատյանան ու Անաստասիան։
Այդ հիշողությունն այնքան էր տպավորվել Ռուդնևի մեջ, որ նա չդիմացավ և Աննա Անդերսոնին հարցրեց, թե ինչով էր նա զբաղվում այդ օրը և ստացավ սպառիչ պատասխան. «Ես ու քույրս թղթե գնդիկներ էինք նետում պատահական անցորդների վրա»։ Նույնականացման հակառակորդներն այս առիթով մեծ աղմուկ բարձրացրին։ Նրանց հետաքրքրում էր, թե արդյոք բժիշկ Ռուդնևն անզգուշաբար չի պատմել այդ պատմությունը հիվանդի ներկայությամբ։ Նրանք նաև զարմանալի են համարում այն, որ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի հայտարարման օրը Աննա Անդերսոնի համար չի նշանավորվել ոչնչով, բացի անիմաստ թղթե գնդիկներից, որոնք «պատահաբար» այդքան հետաքրքիր էին բժիշկ Ռուդնևին։
Տիկին Ռաթլեֆն այսպես է գրում իր հիշողություններում.

Մեծ Իշխանուհու ու Աննա Անդերսոնի նույնականացման հակառակորդները հարց են տալիս. ինչու՞ էին այդքան ակնառու նշանները տեսանելի միայն տիկին ֆոն Ռաթլեֆի համար, ինչու՞ ուրիշ ոչ ոք ֆրանք չէր նկատում։
Երկար տարիներ տիկին Հարիեթը «հրաշքով փրկված մեծ իշխանուհու» հիվանդապահուհին, բարեկամուհին ու գլխավոր երկրպագուն էր։ Բայց, չնայած իր ամբողջ նվիրվածությանն ու հոգատար խնամքին, նա նույնպես ստիպված էր զգալ հիվանդի կամակոր ու մռայլ բնավորության ազդեցությունը։ Ինչպես խորը թախիծով հիշում է տիկին ֆոն Ռաթլեֆը, բավական էր հիվանդին փոքր-ինչ ուշադրություն դարձնել, նա իսկույն սկսում էր իրեն «աղայավարի» պահել՝ բառի ամենավատ իմաստով։ Մասնավորապես, նա կարող էր իր խնամակալի դեմքին շպրտել իր ճմռթված զուգագուպաներն ու հրամայական տոնով բղավել. «Տա՛ր։ Քեզ ինչի՞ համար են վճարում»։ Իսկ իրեն Դանիա կատարած համատեղ ճամփորդության ժամանակ պահանջել է, որ տիկին ֆոն Ռաթլեֆին առանձին սենյակ հատկացնեն, քանի որ «ինքը սովոր չէ սպասուհու հետ նույն սենյակում քնելուն»։


=== Ալեքսեյ Վոլկով՝ կայսրուհու նախկին անձնական սպասավորը ===

Մոտավորապես հենց այդ ժամանակ էլ իրեն որպես մեծ իշխանուհի Անաստասիա Նիկոլաևնա ներկայացնող անհայտ կնոջ մասին լուրերը հասնում են Կոպենհագեն, որտեղ այդ ժամանակ մշտական բնակություն էր հաստատել այրիացած կայսրուհի Մարիա Ֆեոդորովնան։ Դանիայի թագավոր Քրիստիան 10-րդի Բեռլին ուղարկած դեսպանորդ պարոն Զալեն միջնորդ է դառնում տիկին ֆոն Ռաթլեֆի ու դանիական արքայական տան միջև։
Ինչպես ցույց են տալիս Մարիա Ֆյոդորովնայի նամակները, նա բավականին զգուշորեն էր մոտենում Աննա Անդերսոնի «կոչումներին», բայց այնուամենայնիվ որոշել էր չարհամարհել վերջին շանսը, ինչքան էլ աննշան չլիներ այն։ Այդ իսկ պատճառով նա Բեռլին է ուղարկում Ալեքսեյ Վոլկովին, ով Ալեքսանդրա Ֆյոդորովնայի նախկին անձնական սպասավորն էր։ Նա միակն էր, ում հաջողվել էր փրկվել Եկատերինբուրգյան գնդակահարությունից։ Նախկին սպասավորի վկայությունը դժար է գերագնահատել. նա վերջիններից էր, ով շփվել էր Անաստասիա Նիկոլաևնայի հետ։
Պահպանվել են Ալեքսեյ Վոլկովի ու Աննա Անդերսոնը հանդիպումների երեք արձանագրություններ։ Դրանցից առաջինը՝ ծավալով ամենափոքրը, պատկանում է խորհրդական Բերգին։ Նա գրում է հետևյալը.

Արդյունքում, ամփոփում է Բերգը, Ալեքսեյ Վոլկովը հայտարարեց, որ «չի կարող հավաստիացնել, որ իր առջև մեծ իշխանուհին չէ»:
Երկրորդ արձանագրությունը՝ առավել ծավալունը, պատկանում էր տիկին ֆոն Ռաթլեֆին։ Նա նույնպես գրում էր, որ առաջին օրը Վոլկովը սառն էր պահում իրեն, քնի որ նրան զայրացնում էր այն փաստը, որ Անդերսոնը նրա հետ չի ցանկանում խոսլ ռուսերենով։ Տիկին Անդերսոնը ևս նրա հետ սառն էր։ Նա ամբողջ առաջին օրվա ընթացքում փորձում էր հիշել իր առջև գտնվող մարդու անունը, քանի որ հիշողության խնդիրներ ուներ։ Տիկին Ռաթլեֆը պատմում է, թե ինչպես սկսվեց նրանց մտրմությունը։ Կնոջ խոսքերով Աննա Անդրսոնն իր նախկին սպասավորի օգնությամբ հեշտությամբ հիշեց իր եղբոր զինվորական սպասավոր նվաստու (Նագորնի) և երեխաներին հետևող սպասավորի (Դերևենկո).անունները։ Նա նաև հիշեց պալատական ննջարանների տեղադրոթյունը, և ի վերջո.

Եւ վերջապես արժե մեջբերել նաև հենց Ալեքսեյ Վոլկովի ներկայացրած հաշվետվությունը այրիացած իշխանուհի Մարիա Ֆյոդորովնային.


=== Հետագա հանդիպումներ. 1925 թվական ===


==== Պիեռ Ժիլյարն ու Չարլզ Սիդնեյ Գիբսը ====
Շվեյցարացի Պիեռ Ժիլյարը՝ կայսերական երեխաների դաստիարակը, այն քչրից էր, ում հաջողվեց փախչել Եկատերինբուրգից գնդակահարությունից առաջ։ Ինչպես հիշում է Ժիլյարը, իր մասնակցությունը Աննա Անդերսոնի գործին սկսվել է մի նամակից, որը իր կնոջն ուղարկել էր իշխանուհի Օլգա Ալեքսանդրովնան։

Ինչպես ավելի ուշ խոստովանում է պարոն Ժիլյարը, այդ նամակը նրան ոչ թե ուրախացրեց, այլ ավելի շատ իրարանցում ու խուճապ առաջացրեց։ Այնուամենայնիվ նա նույն օրը՝ հուլիսի 25-ին, նստեց Բեռլին տանող գնացքն ու ուղևորվեց։ Հաջորդ օրը նա տեղավորվեց լեհական դեսպանատանը՝ պարոն Զալեի մոտ։
Այդ ժամանակ Աննա Անդերսոնն իրեն շատ վատ էր զգում։ Ոսկրային տուբերկուլյոզը շարունակում էր խորանալ, և նա ստիպված էր տեղափոխվել Բեռլինի Միրիինյան հիվանդանոց, որտեղ վիրահատեցին նրա ձախ ձեռքի արմունկային մկանը։ Հիվանդը սաստիկ տենդի մեջ էր, ձախ ձեռքը գրեթե անզգայացել էր։ Հենց այդ վիճակում նրան գտավ Պիեռ Ժիլյարը։

Ավելի ուշ տեղի ունեցած դեպքերի մասին նա այսպես է խոսում.

Պարոն Ժիլյարն ամեն դեպքում որոշեց փորձն ավարտին հասցնել և ևս մեկ անգամ այցելեց Աննա Անդերսոնին։ Նա եկավ հաջորդ օրն առավոտյան, երբ հիվանդի տենդը մեղմացել էր և նա իրեն բավականին լավ էր զգում։ Երկրորդ այցելությունը ոչինչ չփոխեց։ Ժիլյարին այս անգամ էլ չհաջողվեց նորմալ պատասխաններ ստանալ իր հարցերից գոնե մեկին։ Ի վերջո նա ցույց տվեց իր կնոջը ու հարցրեց, արդյոք կինը ծանոթ է։ Աննա Անդերսոնը որոշ ժամանակ լռելուց հետո որոշակի կասկածներով պատասխանեց, որ այդ կինն «իր հոր կրտսեր քույրն է» (գերմ.՝ «es ist meine Vaters jungste Schwester»)։ Այդպիսով նա մադամ Ժիլյարին ընդունել էր, որպես մեծ իշխանուհի Օլգա։ Ինքը՝ Պարոն Ժիլյարը, այս միջադեպից այն եզրակացության հանգեց, որ հիվանդին նախօրոք ասել են, որ իր մոտ գալու է Օլգա իշխանուհին, իսկ նա դա հիշելով փորձել է «ճանաչել» իր կնոջը։
Տիկին ֆոն Ռաթլեֆը, ով այդ ամբողջ ընթացքում հիվանդասենյակում էր և ներկա էր տեղի ունեցող խոսակցությանը, անմիջապես պնդեց, որ հիվանդը վատ վիճակում է, տենդի մեջ է, իսկ այդ դեպքում անիմաստ է նրանից որևէ ճշգրիտ պատասխան սպասել։ Ժիլյարի դատողությունները հիվանդի ու մեծ իշխանուհու դիմագծերի խիստ տարբերության մասին նա բացատրեց նրանով, որ հիվանդը Եկատերինբուրգում լուրջ հարվածներ է ստացել դեմքին։ Ի օգուտ այդ փաստարկի էին խոսում հիվանդի պակասող ատամները։
Պիեռ Ժիլյարի հիշողություններում ասվում է, որ նա տիկին ֆոն Ռաթլեֆի առարկությունները չէր ընդունում, բայց նրան մոլորության մեջ էր գցում այն փաստը, որ հիվանդն օգտագործել էր Schwibs մականունը, որը չափազանց մտերմիկ ու ընտանեկան էր, և դրա մասին միայն քչերին էր հայտնի։ Նա որոշեց երկարաձգել իր՝ հիվանդի մոտ մնալու ժամանակը, որպեսզի ամեն ինչ մինչև վերջ պարզ դառնա։
Իսկ տիկին ֆոն Ռաթլեֆը, մնալով իր հին համոզմունքներին, ուշադրություն էր հրավիրում այն փաստի վրա, որ առաջին այցելության ժամանակ հիվանդը չճանաչեց իր հյուրերին, իսկ մադամ Ժիլյարն ուշադրություն դարձրեց Անդերսոնի ոտքերին և առաջին անգամ նկատեց նրա թեքված բթամատը (լատ.՝ hallux valgus՝ լայնակի հարթաթաթություն), ինչը բավականին հազվադեպ է հանդիպում երիտասարդ կանանց մոտ, և ինչը կատվում էր նաև իշխանուհու մոտ։ Հենց այս փաստը երկար ժամանակ որպես հիմնավորում օգտագործեցին Աննա Անդերսոնի ու Անաստասիա Նիկոլաևնայի նույնականացման կողմնակիցները։ Տիկին ֆոն Ռաթլեֆը նաև նշում էր, որ հիվանդը ճանաչել էր Պիեռ Ժիլյարին նրա գնալուց հետո և երկրորդ այցելության ժամանակ հարցրել էր, թե ինչու է նա թրաշել իր մորուքը, ինչին ի պատասխան իմացավ, որ դա արվել է, որպեսզի բոլշևիկները չճանաչեն։
Իր հետագա գրառումներում Հարիեթ ֆոն Ռաթլեֆը կշտամբում է Պիեռ Ժիլյարին այն բանի համար, որ նա չափազանց ուղղամիտ էր և բացահայտ արտահայտում էր իր կասկածամտությունը։ Դրանք ստիպում էին, որ հիվանդն էլ ավելի ինքնամփոփ դառնա և ի վերջո պատասխանի.

Բայց եթե Պիեռ Ժիլյարն այս թեմայով բավականին զգույշ էր արտահայտվում, ապա ցարաժառանգի դաստիարակ Սիդնեյ Գիբսն ավելի ուղղամիտ էր.

Ավելի ուշ նա հավելում է.


==== Ալեքսանդրա Տեգլյովան ու մեծ իշխանուհի Օլգան ====
Մեծ իշխանուհի Օլգա Ալեքսանդրովնան Ժիլյարի ու Վոլկովի բացասական հաշվետվություններից հետո դեռ շարունակում էր կասկածների մեջ մնալ։ Իր նամակներից մեկում նա այս հարցով խորհուրդ է հարցնում մորից։ Մեծ իշխանուհու նամակը չի պահպանվել, բայց, փոխարենը պահպանվել է դրա պատասխանը։ Ծեր կայսրուհին անդրդվելի էր.

Այնուամենանիվ, մեծ իշխանուհին որոշում է ամեն ինչ անձամբ պարզել և անմիջապես մեկնում է Բեռլին։ Նա Մարիանյան հիվանդանոցում հիվանդին այցելում է 1925 թվականի հոկտեմբերին։ Նրան ուղեկցում է Ալեքսանդրա Թեգլյովան՝ արքայական երեխաների նախկին դայակը, ով առավել հայտնի էր «Շուրա» մականմամբ։
Վերջինիս ու հիվանդի հանդիպման մասին պահպանվել է միայն տիկին ֆոն Ռաթլեֆի արձանագրությունը, հետևաբար անձամբ Թեգլյովայի կարծիքի մասին պատկերացում կազմել հնարավոր չէ։ Տիկին ֆոն Ռաթլեֆը գրում է, որ հիվանդն անմիջապես ճանաչել է Շուրային և անունով դիմել, ինչը լսել են բոլոր ներկաները։ Նա վերցրել է օծանելիքի սրվակը, մի քանի կաթիլ կաթացրել Շուրայի ափի մեջ ու խնդրել, որ շփի իր ճակատին։ Այս արարքը նախկին դայակին հուզմունքի է հասցրել։

Իսկ մեծ իշխանուհուն տեսնելիս, Անդերսոնը՝ ինչպես իր հիշողություններում գրում է տիկին ֆոն Ռաթլեֆը, նրան ճանաչելով այդ մասին հայտարարում է բավականին ուշ՝ հատուկ իր հետ տեսակցելու համար ուղարկված Զալեի հետ զրույցի ժամանակ։ Դրանից հետո նա բավականին ներկար զրուցում էր մեծ իշխանուհու հետ, նրա հետ մեծ ոգևորությամբ քննարկում էր Ձմեռային ամրոցում անց կացված հանգստի օրերը, իր մանկության հետ կապված հետաքրքիր իրադարձությունները, և, իհարկե Schwibs կեղծանունը, որը իրեն տվել էր մեծ իշխանուհին։
Տիկին ֆոն Ռաթլեֆը գրառումներ ունի նաև մեծ իշխանուհու գնալու մասին, որոնցում գրում է.
«Մեծ իշխանուհին մի անգամ չէ, որ ասել է, որ Անդերսոնն ավելի շատ նման է Տատյանա իշխանուհուն։ Նա անգամ ասել է, որ եթե իրեն հենց ամենասկզբում ասեին, որ իր առջև մեծ իշխանուհի Տատյանան է, նա միանգամից կհավատար, առանց մի պահ անգամ մտածելու կամ կասկածելու։ Հեռանալուց առաջ նա զրուցեց դանիական դեսպանի հետ. «Իմ բանականույունն ինձ թույլ չի տալիս մտածել, որ այս կինն Անաստասիա Նիկոլաևնան է, բայց սիրտս զգում ա, որ սա նա է։ Բայց քանի որ ես այնպիսի կրոնական դաստիարակություն եմ ստացել, որն ասում է, որ առաջին հերթին պետք ա սրտի ձայնը լսել, ոչ թե բանականության, ես չեմ կարող հենց այսպես թողնել այս երիտասարդ աղջնակին ու հեռանալ …»Անձամբ մեծ իշխանուհու հիշողություններում ասվում է հետևյալը.

Մեծ իշխանուհին նշում էր, որ հիվանդի հետ զրուցելը բավականին դժվար էր։ Նա հաճախ լռում էր ի պատասխան շատ հարցերի և նյարդայնանաում էր հարցը կրկնելու դեպքում։ Նրան մի քանի լուսանկար ցույց տվեցին, մասնավորապես, կայսերական պալատի հանգստարաններն ու մանկական սեղանատունը, որտեղ ամեն առավոտ նախաճաշում էին իշխանուհիները։ Հիվանդն այդ նկարների նկատմամբ հետաքրքրություն չցուցաբերեց։ Մեծ իշխանուհին իր հետ բերել էր կայսերական ընտանիքի հովանավոր Սուրբ Նիկոլայի սրբապատկերը։ Այն ևս ցույց տվեցին Աննա Անդերսոնին, բայց այս անգամ ևս առանց որևէ արդյունքի։

Բավականին հետաքրքրական են նաև մեծ իշխանուհու բացատրություններն Աննա Անդերսոնի այդքան համոզիչ «մեծ իշխանուհու հիշողություններին».


==== Հետագա հետաքննությունը. Պիեռ Ժիլյար ====
Պիեռ Ժիլյարն ամեն դեպքում որոշում է ավարտին հասցնել հետաքննությունը և փորձում հնարավորինս տեղեկատվություն հայթայթել Աննա Անդերսոնի անցյալի մասին։ Նրան ուղեկցող գնդապետ Կուլիկովսկին իր նախկին ծառայակցի միջոցով կապ է հաստատում կապիտան Մ. Ն. Շվաբեի ու նրա կնոջ հետ։ Նրանցից Ժիլյարն իմանում է Անդերսոնի էպոպեան՝ սկսած 1920 թվականին նրա՝ Բեռլինում հայտնվելուց։ Նա իմանում է Զինաիդա Տոլստայայի հետ հանդիպումների ու բարոն ֆոն Կլյասթի հետ ապրելու մասին։ Այդ ամենից Ժիլյարն այն եզրակացության եկավ, որ ի սկզբանե «էքսպերիմենտը» մաքուր չէր. Աննա Անդերսոնը բավականաչափ տեղեկատվություն կարող էր ստանալ ռուս էմիգրանտներից։ Հենց այնտեղ նա կարող էր ուսումնասիրել արքայական ընտանիքի անդամների լուսանկարները, որը հետագայում հնարավորություն կտար այլ նկարներում ճանաչել նրանցից յուրաքանչյուրին (այս դիտողության հետ հետագայում համաձայնեցին շատերը)։ Պարզվեց նաև Schwibs բառի հետ կապված պատմության էությունը։ Արժե այս դեպքի մասին գրառումները մեջբերել բառացի.

Արժե նաև նշել, որ Ժիլյարը մասնակցել է իրեն «հրաշքով փրկված արքայազն» Ալեքսեյ Նիկոլաևիչ ներկայացնող Ալեքսեյ Պուցյատոյի ինքնակոչության փաստի բացահայտմանը և եղել ա այն առաջին մարդկանցից, ով մտավախություն է հայտնել այլ ինքնակոչների հայտնվելու մասին։


=== 1925-1926 թվականներ ===
Այնուամենայնիվ պարզվեց, որ այս պատմության մերջում վերջակետ դնելու համար դեռ վաղ էր։ 1925 թվականի սուրբ Ծննդյան օրերին մեծ իշախանուհի Օլգա Ալեքսանդրովնան Աննա Անդերսոնին շնորհավորական նամակ ու սեփական ձեռքերով գործած տաք շալ է ուղարկում։

Պիեռ Ժիլյարը ժամանակ առ ժամանակ գրում էր, որպեսզի իմանա Աննա Անդերսոնի առողջական վիճակի մասին։ Նա հատուկ խնդրել էր տեղյակ պահել իրեն, երբ հիվանդը բավականաչափ լավ կլինի հարցերին պատասխանելու համար։ Նա ուշադրություն էր դարձրել այն բանին, որ Աննայի ձեռագիրը ուղարկված նամակում շատ նման էր 13-14 տարեկան Անաստասիայի ձեռագրին և խնդրել էր ստուգել, արդյոք Աննային հասել են Անաստասիայի ձեռագրով գրված ինչ-որ թղթեր, որոնցից նա կարող էր նմանակել։
Նա նաև հաստատեց աղջկա հիշողություննեևը մեծ իշխանուհու անձնական մարտական գնդի մասին։
Բայց 1926 թվականի ապրիլին փոխադարձ նամակագրությունը կտրուկ ընդհատվում է։ Պիեռ Ժիլյարը դա այսպես է բացատրում.

Դրանից հետո տիկին ֆոն Ռաթլեֆը սկսում է ավելի հազվադեպ գրել, իսկ որոշ ժամանակ անց՝ նույն թվականի հունիսին, նամակագրությունը դադարում է։


=== Հեսսենյան դուքս Էռնստ-Լյուդվիգն ու Ֆրանցիսկա Շանցովսկայայի գործը ===

Մոտավորապես հենց այս ժամանակ իր որպես Անաստասիա իշխանուհի տված հարցազրույցներից մեկում Աննա Անդերսոնը նշում է Մեծ դուքս Էռնստ-Լյուդվիգի՝ Ալեքսանդրա Ֆյոդորովնայի եղբոր գաղտնի ռուսաստանյան այցի մասին, որը կայացել էր 1916 թվականին՝ Առաջին Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Աննա Անդերսոնի ու մեծ իշխանուհի Անաստասիա Նիկոլաևնայի նույնականացման կողմնակիցները պնդում են, որ հենց այս խոստովանությունն էր պատճառը, որ «խեղճ իշխանուհու» հարազատները սկսեցին ուրանալ նրան։ Բանն այն է, որ հենց այս խոստովանությունը կարող էր կոմպրոմատ դառնալ արքայական ընտանիքի համար։ Նույնականացման հակառակորդները հղում են անում Համբուրգի դատարանի վճռին, որի վերաբերմունքը այս հարցի վերաբերյալ խիստ միանշանակ է.

Սակայն դատարանի որոշման մասին պարզ է դարձել միայն 1970 թվականին, իսկ քսանական թվականների կեսերին նմանատիպ տեղեկությունները լրջորեն հարվածեցին Էռնստ-Լյուդվիգի հեղինակությանը. գործող բանակի հրամանատարի այցը թշնամի պետություն կարող էր գնահատվել որպես դավաճանություն։ Այս ինֆորմացիայի հերքման համար դուքսը հատուկ դետեկտիվներ է վարձում, որպեսզի ճշտի Աննա Անդերսոնի ինքնությունը։
Ինքը՝ դուքսը, իր արտահայտություններում բազմիցս վիրավորական խոսքեր է օգտագործել Աննա Անդերսոնի մասին խոսելիս, հրապարակայնորեն նրան անվանելով.


==== Հետախույզների աշխատանքը ====
Նրա հրամանով տիկին Սփինդլերը պետք է Բուխարեստ գնար, որպեսզի փնտրեր Չայկովսկիների ընտանիքի հետքերը, իսկ Մարտին Քնոփֆը պետք է զբաղվեր Աննա Անդերսոնի իրական անվան ճշտմամբ։


===== Տիկին Սփինդլեր =====
Առաջին տեղեկությունները հասան Բուխարեստից։ Տիկին Սփինդլերի հաղորդագրության համաձայն քաղաքի և դրա մերձակայքի և ոչ մի եկեղեցում գրանցված չէր Չայկովսկայա ազգանունով մարդու ամուսնություն, ոչ մի եկեղեցական գրքում չկար նշում այդ ազգանունով նորածնի մկրտության մասին, իսկ մանկատներից ոչ մեկում չկար նման ազգանունով փոքրիկ։ Ոստիկանական հաշվետվություններում (Ռումինիայի թագուհի Մարիայի հրամանով ոստիկանությունը հատուկ տվյալներն անգամ չէր խնայում տիկին Սփինդլերին օգնելու համար) գրանցված չէր և ոչ մի Չայկովսկի ազգանունով մարդ, ով մահացել է փողոցային վեճի ժամանակ։ Ավելին, ո՛չ Բուխարեստում, ո՛չ դրա շրջակա տարածքներում երբևէ չի ապրել Չայկովսկի ազգանունով որևէ մարդ։ Իսկ այն մասին, որ Իպատևների տանը չի աշխատել այդ ազգանունով սպասավոր, արդեն նշվել է վերևում։
Բացի այդ, լինելով մանրակրկիտ ու արդար հետախույզ, տիկին Սփինդլերը փոխանցեց նաև այլ ինֆորմացիա։ Նա հայտարարություն էր տվել ռումինական թերթերում, նախօրոք խնդրլով չհրապարակել իր անունը։ Հայտարարությանը արձագանքել էր մի ռումինացի, ով պնդում էր, որ ռուսական հեղափոխության ժամանակ ապրել է Սիբիրում։ Նա պատմել է, որ Բուխարեստում իրեն է մոտեցել մի չեկիստ, ում անունը նա չէր հիշում կամ պարզապես չուզեցավ նշել։ Իր պատմության մեջ ռումինացին այդ չեկիստին շարունակ «պան» էր անվանում։ Այսպես, այդ «պանը» նրանից օգնություն էր խնդրել, մասնավորապես, լավ հոսպիտալի տեղ է հարցրել մի անհայտ անձի համար և ավելացրել է, որ վարձատրությունը չի ուշանա։ Ռումինացի խոստցել է օգնել, բայց նախօրոք նշել է, որ հիվանդանոցում փաստաթղթեր են պահանջվելու։ Հաջորդ օրը «պանը» չի երևացել։ Ոստիկանությունը արձանագրություն է կազմել այս պատմության մասին, որը ներառվել է տիկին Սթինդլերի հաշվետվությունում։ Այնուամենայնիվ այդպես էլ չի հաջողվել որևէ ապացույց գտնել, որը կհավաստեր, որ ռումինացու պատմությունն իրական է, կամ, որ այդ պատմությունն ինչ-որ կերպ վերաբերում է Աննա Անդերսոնին։


===== Մարտին Կնոպֆ =====
Մարտին Կնոպֆն էլ իր հերթին պարզել է, որ Աննա Անդերսոնն իրականում լեհական ծագման ֆաբրիկայի աշխատող էր՝ Ֆրանցիսկա Շանցկովսկա։ Պատերազմի ժամանակ Շանցկովսկան աշխատել է պայթուցիկ նյութեր արտադրող գործարանում։ Այն սպիները, որոնք Աննա Անդերսոնը ներկայացնում էր, որպես գնդակահարության դեպքից հետո ստացած վերքերի հետքեր, իրականում այդ գործարանում տեղի ունեցած պայթյունի հետևանքներն էին։ Պատերազմի ժամանակ մահացել է Շանցկովսկայի ամուսինը։ Որոշ ժամանակ անց նա գործարանում պատահաբար վայր է գցել մի նռնակ, ինչի արդյունքում խոշոր պայթյուն է եղել (հենց այդ պահին նրա դիմաց կանգնած գործարանի տնօրենը պայթյունից հետո տեղում մահացել է)։ 1916 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Ֆրանցիսկա Շանցկովսկան պաշտոնապես անբուժելի է համարվել և սկսել է մի հոգեբուժարանից մյուսը տեղափոխվել, մինչև 1920 թվականի անհետ կորչելը։ Կնոպֆին հաջողվել էր գտնել ոմն Դորիս Վինգենգերին, ով ասել է, որ Շվանցովսկան սենյակ է վարձակալել իր մոր տանը։ Նա նաև նշել է, որ 1922 թվականին Ֆրանցիսկան իր մոտ ևս մի քանի օր է անցկացրել, որոնց ժամանակ նրան այցելության էին գալիս ինչ-որ ռուսներ, ովքեր մտածում էին, որ այդ կինն իրենց ազգականուհին է։ Տիկին Վինգենդերը պարոն Կնոպֆին ցվույց է տալիս Շվանցովսկայի հագուստը, որը նա թողել էր իր տանը նոր հագուստներ ստանալուց հետո։ Նրա թողած այդ հագուստը ցույց են տալիս բարոն և բարոնուհի ֆոն Կլյասթնրին, ովքեր միաձայն հավաստում են, որ դա հենց իրենց նվիրած հագուստն է։ Այսպիսով շրջանն ավարտվում է։


===== Հակափաստարկներ =====
Աննա Անդերսոնի ու անաստասիա Նիկոլաևնայի նույնականացման հետևորդներն այս տարբերակը համոզիչ չեն համարում, քանի որ կարծում են, որ գյուղական ընտանիքի աղջկա համար Անդերսոնը չափազանց կիրթ ու քաղաքավարի պահվածք ուներ։ Տիկին ֆոն Ռաթլեֆն էլ իր հերթին ավելացնում է, որ Ֆրանցիսկա Շանցովսկան մարդասպան-հաննիբալ Գեորգ Գրոսմանի բազմաթիվ զոհերից մեկն է դարձել. իր օրագրում, որտեղ մարդասպանը ներկայացրել էր իր զհերի ցանկը կար Սազնովսկայա ազգանունով մի կին։ Ֆոն Ռաթլեֆն իր վարկածը հիմնավորում էր նրանով, որ այդ ազգանունն իրականում Շանցկովսկա ազգանվան ֆոնետիկ արտասանության տարբերակն էր, բայց Բեռլինի ոստիկանույթունը ժշտում է այդ տարբերակը։


==== Ամերիկացի հեղինակների ուսումնասիրությունը ====
2011 թվականին ամերիկացիներ Գրեգ Քինգն ու Փեննի Ուիլսոնը նոր աշխատություն հրապարակեցին Աննա Անդերսոնի ու Ֆրանցիսկա Շանցովսկայայի մասին՝ «Ռոմանովների հարությունը. Անաստասիան, Աննա Անդերսոնն ու աշխարհի ամենամեծ արքայական գաղտնիքը»( անգլ.՝ «The Resurrection of the Romanovs: Anastasia, Anna Anderson, and the World's Greatest Royal Mystery»)։ Այդ գրքում նրանք պնդում են, որ ուսումնասիրելով գործարանային արխիվները պարզել են, որ արտադրական դժբախտ պատահարի արդյունքում (1916 թվականին) Շանցկովսկան ստացել է միայն թեթև (ոչ խորը, մակերեսային) քերծվածքներ գլխի ու վերջույթների շրջանում, ինչը բոլորովին չի համապատասխանում այն արձանագրությանը, որը կազմել էր Աննա Անդերսոնին զննող բժիշկը (այդ արձանագրության մեջ նշված էին խորը վերքեր ականջի ետևի մասում, մարմին ու մերջույթներին)։ Բացի այդ Քինգն ու Ուիլսոնը չգտան ոչ մի վկայություն, որը կհաստատեր այ փաստը, որ Շանցկովսկան ծննդաբերել էր, այն դեպքում, երբ Աննա Անդերսոնի բժշխական քարտը հաստատում էր այն, որ կինը երեխա է լույս աշխարհ բերել (1919 թվականին)։ Չնայած քննադատները Քինգի ու Ուիլսոնի գրքում շուրջ քառասուն անհամապատասխան փաստ գտան, իրենք՝ հեղինակները իրենց իսկ գրքում ի վերջո հանգում են այն եզրակացության, որ Աննա Անդերսոնն ու Ֆրանցիսկա Շանցկովսկան իրականում նույն մարդն են։


=== Լյոխթենբերգի դուքսը։ 1927 թվական ===
1927 թվականին Լյոխթենբերգի դուքս Դմիտրին՝ մեծ իշխանուհի Մարիա Նիկոլաևնայի թոռը, Աննա Անդերսոնին հրավիրում է Բավարիայում գտնվող իր ընտանեկան պալատ՝ Զեոն։ Ավելի ուշ նա այսպես ներկայացրեց իր տպավորություններն ու կարծիքը նրա մասին.


==== Ֆելիքս Յուսուպով ====
Աննա Անդերսոնին Զեոնում գտնվելու ժամանակ այցելած անձանցից էր Ֆելիքս Յուսուպովը, ով իր տպավորությունների մասին կնոջը՝ Իրինա իշխանուհուն, գրում է հետևյալը.


=== Հետագա կյանքը ===

1928 թվականին Աննա Անդերսոնը Մեծ իշխանուհի Քսենիա Գեորգիևնայի հրավերով մեկնում է ԱՄՆ, որտեղ որոշ ժամանակ նրա մոտ է ապրում։ Ընդ որում, այստեղ ևս Աննա Անդերսոնը ցույց է տալիս իր բարդ, անհարգալից բնավորությունը, ինչի պատճառով կարճ ժամանակ անց ստիպված է լինում նոր բնակատեղ փնտրել։ Հունաստանի արքայազն Քրիստափորը՝ մեծ իշխանուհու հորեղբայրը, այդ ամենի մասին այսպես է հիշում իր գրառումներում.

Հենց իր՝ Լիդսի գրառումներում ասվում է.

Անդերսոնը ստիպված է լինում տեղափոխվել Գարդեն Սիթի հյուրանոց, որտեղ նրա բնակության ու խնամքի ծախսերը հոգում էր հայտնի դաշնակահար Սերգեյ Ռախմանինովը։ Մամուլի ուշադրությունից խուսափելու նպատակով ռեգիստրացիոն գրքում նա «միսիս Աննա Անդերսոն» է գրանցում։ Այդ անունը վերջնականապես մնում է գիտական ու պատմական աղբյուրներում։
1929 թվականի սկզբում նրան իր տանը հնուրընկալում է ոմն Աննի Բ. Ջենինգսը՝ հարուստ միայնակ կին, ով ցանկանում էր իր կողքին տեսնել «վերջին ռուս կայսեր դստերը», ով այդ ժամանակ իսկական նյու յորքյան «տեսարժան վայր» էր դարձել։ Դժբախտաբար Անդերսոնի հոգեկան վիճակն այդ ընթացքում գնալով վատանում էր, հիստերիան ու նոպաները շարունակվում էին, ինչի պատճառով Գերագույն դատարանի դատավորՓիթեր Շմակը ստիպված է լինում վճիռ ընդունել նրան ստիպողաբար հիվանդանոց պառկացնելու մասին։ Հիվանդանոցը կոչվում էր Չորս քամիների հանգստավայր (անգլ.՝ Four Winds Sanatorium)։ Այստեղ Անդերսոնը մնում է մինչև 1930 թվականը։ Այս ամբողջ ընթացքում Աննի Ջենինգսը շարունակում է հոգ տանել նրա մասին։ Հիվանդանոցում գտնվելու ընթացքում նա վճարում էր բուժման ծախսերը (որոնց գումարը ի վերջո կազմեց 25 000 $), իսկ երբ բժիշկները նորից թույլ տվեցին Չայկովսկայային «վերադառնալ նորմալ կյանքի», Ջենինգսը ընդունեց հիվանդին իր տանը։ 1932 թվականի օգոստոսին Անդերսոնը վերադառնում է Գերմանիա, որտեղ պարտադիր էր նրա մասնակցությունը այն դատական գործին, որը հարուցված էր պաշտոնապես մեծ իշխանուհի ճանաչվելու և Ռոմանովների ահռելի ժառանգությունը ստանալու համար։ Անդերսոնը Գերմանիա է հասնում «Deutschland» լայներով՝ կողպված խցիկում և հատուկ վարձված դայակի ուղեկցությամբ։ Այս ուղևորության ծախսերը ևս իր վրա էր վերցրել տիկին Ջենինգսը, ով ավելի ուշ համաձայնեց վճարել Անդերսոնի հաջորդ հոգեբուժարանի ծախսերը։ Այս անգամ նա Հանովերյան բուժական հաստատությունում էր։
Քանի որ Անդերսոնի Գերմանիա ժամանելը մեծ հետաքրքրություն էր առաջացրել հասարակության մեջ, նա բուժական հաստատությունում երկար չմնաց։ Մեկը մյուսի ետևից նրան իրենց տանը սկսեցին ընդունել տեղի արիստոկրատները։ Համապատասխանաբար նրա ու Անաստասիա իշխանուհու նույնականացման հարցը ևս սրված էր Գերմանիայում։ Այսպես, 1938 թվականին Անդերսոնը ևս մեկ և արդեն վերջին անգամ ներկայացավ Շանցկովսկաներին։ Այս անգամ ներկա էին նաև Ֆրանցիսկայի քույրեր Գերտրուդան ու Մարիա-Յուլիանան, և եղբայր Վալերիանը։ Գերտրուդան միանգամից հայտարարեց, որ իր առջև իր քույրն է, մինչդեռ Մարիա-Յուլիանան ու Վալերիանը նշեցին, որ չնայած այն բանին, որ Անդերսոնը բավականին նման է իրենց քրոջը, նրանք դժվարանում են ճանաչել իրենց Ֆրանցիսկային այդ իշխանավայել հոգուստներով, այն էլ այն դեպքում, որ արդեն բավականին երկար ժամանակ չեն հանդիպել։ Երրորդ Ռայխը ևս իր ներդրումն ունեցավ. Շանցկովսկաներին հայտնեցին, որ եթե Անդերսոնը պաշտոնապես ինքնակոչ ճանաչվի, ապա նրան բանտ կնետեն խուլիգանության հոդվածով։ Տրամաբանական է, որ Շանկովսկիները չսորագրեցին Անդերսոնի դեմ որևէ փաստաթուղթ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջում Աննա Անդերսոնը բնակվում էր Թյուրինգիայի Վինթերշտայն ամրոցում Լուիզա Սաքսեն-Մեյնինգենյանի մոտ, ինչը պատերազմից հետո դարձավ սովետական սեկտոր։ 1946 թվականին Ֆրեդերիկ Սաքսեն-Ալտենբուրգցին օգնեց նրան տեղափոխվել Բադ Լիբենցել ֆրանսիական սեկտոր։ 1949 թվականին արքայազն Ֆրեդերիկը նրան տրամադրում է տուն, որը կառուցվել էր Շվարցվալդ փոքրիկ գյուղում նախկին զորանոցների վրա։ Շվարցվալդում Անդերսոնը՝ չնայած իր ինքնակոչի համբավին, «հայտնի դեմք» էր։ Այդ ընթացքում նա մոտավորապես 60 կատու և մեկ գայլախեղդ շուն է պահել, ինչի պատճառով (սատկած կատուներին Անդերսոնը թաղում էր այգու ոչ ծորը փոսերում, ինչի հետևանքով տարածքում փտման հոտը պարզապես անտանելի էր) տեղանքում հակասանիտարական իրավիճակ է ստեղծվել և շինությունը ստիպված հեռացրել են։ 1968 թվականի մայիսին Անդերսոնը յոթ ամսով տեղափոխվում է Նոյենբյուրգի հիվանդանոց այն բանից հետո, երբ տանը գտնում են նրան կիսաանգիտակից վիճակում։ Նրա բացակայության ժամանակ արքայազն Ֆրեդերիկը տեղական առողջապահական մարմինների խորհրդով անձամբ զբաղվում է ունը քանդելու աշխատանքներով, իսկ կատուներն ու շունը սատկացվում են։ Այս ամենից վախեցած Անդերսոնը ընդունում է Գլեբ Բոտկինի՝ ԱՄՆ տեղափոխվելու առաջարկը։
Անդերսոնի տեղափոխման ճանապարհածախսն իր վրա վերցրեց Բոտկինի ընկեր Ջոն Իկոտ Մանահանը (11 դեկտեմբերի 1919 — 22 մարտի 1990), ով աշխատում էր որպես պատմության ուսուցիչ և ծագումնաբանության մասնագետ։ Անդերսոնի ամերիկյան վիզան հաշվարկված էր վեց ամսվա համար և այդ ժամկետի ավարտից կարճ ժամանակ առաջ Մանահանն ու Անդերսոնը (ով 20 տարով մեծ էր Մանահանից) քաղաքացիական ամուսնություն կնքեցին։ Գլեբ Բոտկինը Մանահանի խաչեղբայրն էր։ Նրանք բնակություն են հաստատում Շառլոթսվիլում (Վիրջինիա նահանգ)։ Պրոֆեսոր Մանահանը շատ նվիրված ամուսին էր, նա Աննայի հետ մնաց մինչև վերջ, համբերատարորեն տանելով նրա բոլոր խենթությունները, քանի որ ինքն էլ ոչ պակաս էքսցենտրիկ մարդ էր։ Ամուսնությունից հետո Անդերսոնը պահանջում էր, որ իրեն ոչ թե «Անաստասիա» կամ «իշխանուհի» անվանեն, այլ «տիկին Մանահան»։ Աննան ու Ջոնը ամուսնության առաջին տարում անգլերեն էին խոսում միմյանց հետ, բայց Գերմանիայում ապրելուց հետո Անդերսոնի անգլերենը բավականին վատ վիճակում էր (նա օգտագործում էր ամերիկացինրի առօրյա խոսակցական բառապաշրից դուրս մնացած բառեր ու բառաձևեր)։ Նրանք սկսեցին Մանահանի բարեկամների հետ սկսեցին խոսել անգլերեն՝ որոշ գերմաներեն բառերի կիրառությամբ, իսկ միմյանց հետ՝ գերմաներեն։ Այդ ընթացքում Անդերսոնի հոգեկան առողջության վիճակը գնալով վատանում էր, նրա պահվածքն ավելի ու ավելի էքսցենտրիկ էր դառնում, իսկ պատմություններն ու «հիշողություններն» ավելի սկանդալային ու ոչ ճշմարտանման։ Պահպանվել են վկայություններ, որոնց համաձայն հարևանները բազմից բողոքել են տեղական ինքնակառավարման մարմիններին և անգամ փորձել են դատական գործ հարուցել Մանահան ընտանիքի դեմ, պահանջելով նրանց մաքրել տունն ու այգին։ Դրան Մանահանը, ըստ որոշ աղբյուրների, պատասխանել է․ «Մենք դա չենք արել վեց տարի և հիմա էլ չենք տեսնում դրա անհրաժեշտությունը», իսկ իրենց տանը տիրող քաոսի մասին ասել է, որ դա խորհրդանշում է այն կենսակերպը, որն ընտրել է Անաստասիան»<ref name="приа"/։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Сто великих загадок XX века. — М.: Вече, 2004. — (Сто великих).
Макаренко С.։ «Новелла о «зеркальной» Цесаревне или трёх Анастасиях Романовых»։ People's History։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-19-ին։ Վերցված է 2 июля 2008  
Романов Б.։ «Хрустальный башмачёк Великой княжны Анастасии»։ Петербургские прогнозы։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-20-ին։ Վերցված է 2 июля 2008 
Боткина Т. Е. (перевод с фр. яз.: И. М. Шепелева, О. Ю. Ольшванг, Е. П. Макарова. Публикация В. Момота)։ «Возвращение Анастасии»։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-08-20-ին։ Վերցված է 22 сентября 2010 
Курт П. Анастасия. Загадка великой княжны. — М.: Захаров, 2005. — 448 с. — ISBN 5-8159-0472-4
King G. The Fate of the Romanovs. — Wiley, 2005. — 672 с. — ISBN 978-0471727972
Kurth P. Anastasia: The Riddle of Anna Anderson. — Back Bay Books, 1985. — 456 с. — ISBN 0-316-50717-2
Massie, Robert K. Romanovs: The Final Chapter. — Random House, 1995. — 308 с. — ISBN 0-8065-2064-7
Vorres I. The Last Grand Duchess. — Key Porter Books, 2001. — 256 с. — ISBN 978-1552633021
Welch Fr. A Romanov Fantasy: Life at the Court of Anna Anderson. — W. W. Norton, 2007. — 340 с. — ISBN 978-0393065770