Էլիզաբեթ Այնշտայն

Էլիզաբեթ Ռոբոզ Այնշտայն (անգլ.՝ Elizabeth Roboz Einstein, ապրիլի 11, 1904(1904-04-11), Orăștie, Հունեդոարա, Ռումինիա - հունվարի 9, 1995(1995-01-09), Բերկլի, Ալամեդա շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), կենսաքիմիկոս և նյարդաբան, նյարդաքիմիայի ոլորտի ռահվիրա, հայտնի է միելինի հիմնական սպիտակուցի առաջացման և ցրված սկլերոզի զարգացման գործում դրա դերի ուսումնասիրության վերաբերյալ աշխատանքներով։


== Կենսագրություն ==
Էլիզաբեթ Ռոբոզը ծնվել է 1904 թվականին Սասվարոշ քաղաքում (հունգ.՝ Szászváros, Հունգարիայի թագավորություն, այժմ՝ Օրեշտիե, Ռումինիա) քաղաքի գլխավոր ռաբբիի ընտանիքում։ Հոր մահից հետո մայրը ընտանիքը տեղափոխել է հունգարական Նյուրեգհազա քաղաք։
Բուդապեշտի համալսարանում հրեաների ընդունելության սահմանափակումների պատճառով Ռոբոզն ընդունվել է Վիեննայի համալսարան, որն ավարտել է 1928 թվականին գերազանցությամբ, օրգանական քիմիա մասնագիտությամբ։ Իր աստիճանը հաստատելու համար Հունգարիա վերադառնալուց հետո նա ստիպված է եղել նորից վերահանձնել քննությունները։ Որպես ուսանող՝ ուսումնասիրել է բույսերի կենսաքիմիա։ Ավելի ուշ, արդեն Հունգարիայում, հիմնել է բույսերի սնուցման լաբորատորիա հունգարական գյուղատնտեսական ընկերությունում։
1940 թվականին, հակասեմիտական տրամադրությունների աճի ֆոնին, Ռոբոզը գաղթել է Հունգարիայից Միացյալ Նահանգներ՝ գյուղատնտեսության մասնագետի վիզայով։
1959 թվականին Էլիզաբեթ Ռոբոզը ամուսնացել է հանրահայտ Ալբերտ Այնշտայնի ավագ որդու՝ Հանս Ալբերտ Այնշտայնի (1904-1973) հետ։ Ամուսնու մահից հետո՝ 1991 թվականին, գրել և հրատարակել է նրա կենսագրությունը։ Ռոբոզի ակադեմիական կարիերան սկսվել է 1942 թվականին Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտում որպես գիտաշխատող, որտեղ աշխատել է Արի Յան Հաագեն-Սմիթի հետ։ Հետագայում աշխատել է Վայոմինգի համալսարանում, Ճարտարագիտական քոլեջում, Ստենֆորդի համալսարանում և Ստենֆորդի գիտահետազոտական ինստիտուտի Սննդի հետազոտության լաբորատորիայում։
1952 թվականին Էլիզաբեթ Ռոբոզը տեղափոխվել է Ջորջթաունի համալսարան, որտեղ նաև դասավանդել է բժիշկ-ուսանողներին։ Հենց այդ ժամանակ էլ նրա մոտ հետաքրքրություն է առաջացել ցրված սկլերոզի նկատմամբ։
1958 թվականին նա վերադարձել է Սթենֆորդի համալսարան, որտեղ ղեկավարում է Կոշլանդի նյարդաքիմիայի նոր լաբորատորիան։ 1959 թվականին տեղափոխվել է Սան Ֆրանցիսկոյի Կալիֆորնիական համալսարան, այնուհետև՝ Բերկլիի Կալիֆորնիական համալսարան։
Էլիզաբեթ Այնշտայնի աշխատանքների մեծ մասն աջակցության է արժանացել ԱՄՆ կառավարության կողմից Առողջապահության ազգային ինստիտուտի միջոցով, որտեղ նա հետազոտություններ է կատարել Հոգեկան առողջության ազգային ինստիտուտի կլինիկական լաբորատորիայում։
Էլիզաբեթ Ռոբոզ Այնշտայնը եղել է Ամերիկյան քիմիական ընկերության, Փորձարարական կենսաբանության և բժշկության ընկերության և Նյարդաբանության ամերիկյան ակադեմիայի անդամ, որտեղ 1957 թվականին Մեյնարդ Կոենի և Դոնալդ Բ. Թաուերի հետ միասին ստեղծել է նյարդաքիմիայի բաժանմունք։


== Հետազոտություններ ==
Էլիզաբեթ Ռոբոզ Այնշտայնը և Կարիան Կիզը բացահայտեցին միելինի հիմնական սպիտակուցը որպես հակամարմին ստեղծող, որը պատասխանատու է փորձարարական աուտոիմուն էնցեֆալոմիելիտում իմունային պատասխան գրգռելու համար և պայմաններ է ստեղծում ցրված սկլերոզի ու այլ դեմելինացնող հիվանդությունների ուսումնասիրության համար։ Մինչ այդ հետազոտությունները գիտնականները չգիտեին, թե կոնկրետ ինչն է գրգռում իմունային պատասխանը։ Այդ հայտնագործությունը հնարավորություն է տվել սահմանափակել հակածինների շրջանակը և կատարելագործել իմունոթերապիայի հետազոտության պոտենցիալ հնարավորությունները դեմելինացնող հիվանդությունների բուժման ժամանակ։                        
1968 թվականին Ռոբոզ Այնշտայնը դրամաշնորհ է ստացել Ցրված սկլերոզի ազգային միությունից, որն օգտագործվել է Սան Ֆրանցիսկոյի Կալիֆորնիական համալսարանի գործընկերների հետ հետագա հետազոտությունների համար։
Նա մշակել է նաև ուղեղային հեղուկում իմունոգլոբուլինի և գլիկոպրոտեինների մակարդակը չափելու մեթոդներ և ուսումնասիրել, թե ինչպես է դրանց փոփոխությունն ազդում հիվանդությունների վրա։
1961-1962 թվականներին Ռոբոզ Այնշտայնը եղել է SEATO-ի թոշակառու Բանգկոկի համալսարանում և հետազոտություն է անցկացրել Բանգկոկի Պաստերի ինստիտուտում՝ կատաղության դեմ պատվաստումից հետո էնցեֆալոմիելիտի ուսումնասիրության համար։  
Սան Ֆրանցիսկոյի Կալիֆոռնիական համալսարանում ղեկավարել է նաև նյարդային հյուսվածքի սպիտակուցների ուսումնասիրությունը, իսկ Բերկլիի Կալիֆորնիական  համալսարանում մասնակցել է վահանաձև գեղձի հորմոնների ազդեցության ուսումնասիրությանը միելինոգենեզի գործընթացի վրա, ինչը հնարավորություն է տվել հետագայում մշակել հիպոթիրեոզով տառապող նորածինների հորմոնային փոխարինող թերապիայի մեթոդը։


== Պարգևներ ==
Բերքլիի համալսարանն առաջարկում է Էլիզաբեթ Ռոբոզ Այնշտայնի կրթաթոշակ նրա պատվին այն դոկտորանտների համար, ովքեր հետազոտում են զարգացման նյարդաբանություն,
Me daglia d'Oro di Milano մրցանակ, Նյարդաքիմիայի միջազգային միություն, 1970,
1984 թվակյանի Neurochemical Research ամսագրի հատուկ թողարկումը նվիրված է եղել Էլիզաբեթ_Այնշտայնին,
1965 թվականին Սան Ֆրանցիսկոյի փորձագետների կողմից ճանաչվել է Բեյ Տարածքի տասը հարգարժան կանանցից մեկը,
Ռասկոբ Ֆակուլտետի մրցանակ կաթոլիկ համալսարանների հետազոտողների համար, Ջորջթաունի համալսարան, 1956։


== Ընտրված հրապարակումներ ==
Proteins of the Brain and the Cerebrospinal Fluid in Health and Disease (1982).
Hans Albert Einstein: Reminiscences of his Life and our Life Together (1992).
Nakao Akira, Davis William J., Einstein Elizabeth Roboz (1966-11-29)։ «Basic proteins from the acidic extract of bovine spinal cord: I. Isolation and characterization»։ Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects (անգլերեն) 130 (1): 163–170։ ISSN 0304-4165։ doi:10.1016/0304-4165(66)90019-5 
Einstein Elizabeth Roboz, Robertson Duncan M., DiCaprio Joseph M., Moore William (July 1962)։ «The Isolation from Bovine Spinal Cord of a Homogeneous Protein with Encephalitogenic Activity»։ Journal of Neurochemistry (անգլերեն) 9 (4): 353–361։ ISSN 0022-3042։ PMID 13889647։ doi:10.1111/j.1471-4159.1962.tb09461.x  


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Einstein, Elizabeth Roboz» (ռուսերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-05-18-ին։ Վերցված է 2020-05-18