Կրետիեն դը Տրուա

Կրետիեն դը Տրուա, Կրետիենը Տրուայից (ֆր.՝ Chrétien de Troyes, մոտ 1130-ականներ, Տրուա, County of Champagne - մոտ 1180-ականներ, Ֆլանդրիա), ֆրանսիացի միջնադարյան բանաստեղծ, կուրտուական վեպի հիմնադիրը։


== Կենսագրություն ==
Կրետիեն դը Տրուայի մասին հավաստի փաստագրական տվյալները շատ քիչ են պահպանվել, ինչը բնորոշ է միջնադարի շատ գործիչների։ Խնդիրներ առաջանում են ինչպես նրա կենսագրական իրադարձությունների, այնպես էլ ստեղծագործությունների ստեղծման ճշգրիտ ժամանակի հետ կապված։ Հետազոտողները դժվարանում են նույնիսկ անվան մեկնաբանության տարբերակ ընտրելիս․ արդյոք Կրետիենը Տրուայից (գտնվում է Շամպայնում) է, որը հեղինակը պատահաբար հիշատակում է «Էրիկ և Էնիդա» պոեմի 9-րդ հատվածում, թե դա հեգնական օքսյումորոն է «Քրիստոնյա (Christian) հունական հեթանոսական Տրոյայից», որտեղ ֆրանսիացիները գտնում են իրենց դիցաբանական նախնիներին։ «Դե» նախդիրը տվյալ դեպքում մատնանշում է ոչ թե ազնվական ծագումը, այլ սոցիալական կարգավիճակը՝ Տրուա քաղաքի բնիկ։
Բանաստեղծի անունը չի հիշատակվում միջնադարի ոչ մի վավերագրական աղբյուրներում։ Հեղինակի կյանքի և ստեղծագործության մասին տեղեկությունների մեծ մասը վերցված է նրա իսկ ստեղծագործություններից։ Հայտնի է, որ Կրետիեն դը Տրուան ծնվել է Շամպայնում 1130-ական թվականների սկզբին։ Վեպերի տեքստերը հիմք են տալիս ենթադրելու, որ բանաստեղծը յուրացրել է տրիվիումը և կվադրիվիումը, ունեցել է լավ կրթություն, որը բնորոշ է այն ժամանակվա հոգևորականներին։ Ըստ Միխայլովի՝ բանաստեղծը կրթված գիտնական հոգևորական էր՝ Շամպայնի կոմս Հենրի Մեծահոգու ծառայության մեջ և վայելում էր ինչպես իր հովանավորությունը, այնպես էլ նրա կնոջ՝ Մարիա Շամպայնսկիի։ Հետագայում նա վայելել է Ֆիլիպ Էլզյասկիի (Ֆլանդրսկի Ֆիլիպ) հովանավորությունը, ինչը հետևում է բանաստեղծի տողերից՝ «Պրեսևալ»-ի նախաբանում (հատվածներ 11-68)։
Բանաստեղծի մահվան ենթադրությունը շուրջ 1190 տարի հիմնվել է «Պերսևալ» վեպի ժամանակագրության վրա։ Շարադրանքը նվիրված է եղել Ֆիլիպ Ֆլանդրսկուն, որը մեկնել է իր վերջին խաչակրաց արշավանքին և մահացել ժանտախտից 1191 թվականին՝ Ակրայի պաշարման ժամանակ։ Ուստի կոմսի հրամանով աշխատանքը կարող էր սկսվել ոչ ուշ, քան 1190 թվականին։ 1190-ական թվականներից ի վեր Գրաալի մասին վեպի անանուն և այլ շարունակություններ տարածվեցին, բայց Կրետիենի գրվածքների մասին տեղեկություններ չկան։ Քանի որ 1191 թվականից հետո «պոետի հետքերը կորչում են», այդ ամսաթիվը կարող է համարվել Կրետիեն դե Տրուի մահվան ենթադրական տարեթիվը։


== Ստեղծագործություն ==
Ֆրանսիական գրականության պատմության մեջ նա է առաջին գրողը, որի հինգ հայտնի գործերի համար կիրառելի է «վեպ» եզրույթը։ Նա Արթուր արքայի (բրետոնական շարք կամ Արթուրյան շարք) մասին աշխատությունների շարքի հիմնադիրն է, որի պալատում հիմնադրվել է Կլոր սեղանի ասպետների եղբայրությունը։ Առաջին անգամ նա մշակել է լեգենդ (առասպել) կրոնական նշանակություն ունեցող թաքնված, բայց ցանկալի և անհասանելի օբյեկտի՝ Գրաալի մասին։ 
Կրետիեն դը Տրուան (կամ Տրուայի Կրետիեն) բանաստեղծ և գրող, «Արթուրիան»-ի հիմնադիրը, որի կյանքի մասին ոչինչ հայտնի չէ։ Բավարար վստահությամբ կարելի է ասել միայն այն, որ գրողն ապրել է 12-րդ դարի վերջին Շամպայնում և ստեղծել իր դարաշրջանի 10 ամենանշանակալից վեպերից 5-ը, որոնց ոճը ընդօրինակել են այլ հեղինակներ։ Ֆրանսիացի հեղինակների, հատկապես Կրետիեն դը Տրուայի ստեղծագործության շնորհիվ, հին հռոմեական լեզուն նվաճել է Համաեվրոպական գրական լեզվի կարգավիճակ։ Կրետիենի վերաբերյալ «մետր» հասկացությունը (meister Cristien von Troys) օգտագործում էր Վոլֆրամ ֆոն Էշենբախը, ինչը համապատասխանում էր հոգևորականի պաշտոնական կոչմանը։
Սովորական ծագմամբ մինիստերիալ, հյուսիս-ֆրանսիական գրականության մեջ պալատական ոճի հիմնադիր Կրետիեն դը Տրուան առարկաների ընտրության և սիրային կապերը նկարագրելիս գտնվում էր երկու դարաշրջանների խաչմերուկում։ Հետևելով Վասին՝ նա ներմուծել է բրետոնական մոտիվներ պալատական գրականության մեջ. Արթուր արքայի արքունիքում խաղարկվում են «Էրեկ», «Իվեյն», «Լանսելոտ», «Պերսիվալ» վեպերը։ «Արթուրյան շարք» հասկացությանը հակադրվում են տարբեր բովանդակության մի շարք աշխատանքներ, օրինակ՝ կարոլինգյան շարքերը։ Միևնույն ժամանակ, անտիկ և բյուզանդական ազդեցությունը կարելի է գտնել «Էրեկում», բայց Տրիստանի և Իզոլդայի մասին «մեղավոր և ամոթալի» սիրո պատմությունը՝ փառաբանելով սիրո ուժը, բողոքի ալիք է առաջացնում Կրետիեն դը Տրուայի մոտ։ Կրետիեն դը Տրուայի տեսակետների երկիմաստությունը կարելի է որոնել կանանց նկատմամբ նրա վերաբերմունքի մեջ։ Վեպերի սկզբում դը Տրուան իր հերոսուհիներին ենթարկում է ծանր փորձությունների, օրինակ՝ «Էրեկ» վեպում Էրեկի կնոջը՝ Էնիդին, կնոջը պատշաճ խոնարհության բացակայության համար։ Իսկ մյուս երգերում Կրետիեն դը Տրուան զարգացնում է սիրո նոր հասկացողության հիմնական դրույթներից մեկը՝ որպես ամուսնացած տիկնոջ քաղաքավարի ծառայություն` այն համարելով կրքի ամենակատարյալ և արժանի ձևը։ 
Հեղինակը տատանվել է հին ֆեոդալական-եկեղեցական և նոր աշխարհիկ-պալատական աշխարհայացքի միջև։ Նրա աշխատանքում հստակորեն բացահայտվում են առանձնահատկություններ, որոնք հնարավոր են դարձնում քաղաքավարությունը մոտեցնել Վերածննդի ռացիոնալիզմին և ուշադիր վերաբերմունք մարդկային փորձերին։ Կրետիեն դը Տրուան իր ստեղծագործության մեջ փորձում է համապատասխանել պարզ և խելամիտ ներդաշնակության իդեալին, որը բնորոշ է կուրտուական պոեզիային։
Կրետիենը ուներ աշակերտներ և նրանցից մեկին՝ Գոդֆրուա դե Լանիին, թույլ է տվել ավարտել Լանսելոտ լճի սիրային խելագարության մասին պատմող մետրը։ Սա «դպրոց» ստեղծելու առաջին քայլն է, որի ուրվագծերը, սակայն, դեռ հազիվ են նախանշվում։
Կրետիեն դը Տրուայի պահպանված ստեղծագործություններից հայտնի է 2 երգ, 5 ասպետական վեպ և 2 պոեմ՝ «Ֆիլոմենա» և «Վիլհելմ Անգլիացին»։ Գրողի՝ մեզ հասած բոլոր 5 վեպերը գրված են հին ֆրանսերենով՝ ութական տողերով՝ զուգակցված հանգերով։ Ձեռագրերի տարբեր տարբերակներում բանաստեղծությունների քանակը տարբեր է։ Կուրտուական ոճի պահանջներին համապատասխան մշակված Թրիստանի և Իզոլդայի պատմությունը, որը նա հիշատակել է «Կլիժես»-ի նախաբանում՝ «Մարկոս արքայի և շիկահեր Իզոլդայի մասին» վերնագրով, չի պահպանվել։


=== Երգեր ===
Հետազոտողները նշում են, որ երիտասարդ տարիքում Կրետիեն դը Տրուան գրել է կուրտուական երգեր՝ հյուսիսֆրանսիական տրուվերների ոգով։ Չնայած նրան, որ տարբեր երգերի ժողովածուներում բանաստեղծին վերագրվում է 6 երգ, Փոլ Զյումտորը կարծում էր, որ դրանցից միայն երկուսը (Amors tençon et bataille (R.-S. 121) «Ամուրը նեղացնում է անողոք, / Սպառնում է արյունահեղ հայհոյանքով», և d'Amors qui m'a tolu a moi (R.-S. 1664) «Ինձանից հափշտակելով՝ Ամուրը վնաս է հասցնում ինձ») կարելի է արժանահավատ համարել․ «Այս երգերը աշուղական կանոնների բացարձակ ճշգրիտ ֆրանսիական համարժեքն են՝ իրենց առավել դասական տեսքով»։ Միխայլովը գրել է երեք երգերի արժանահավատ վերագրման տարբեր աստիճանների մասին և կիսել հետազոտողների կասկածները չորրորդ՝ ռոնդոյի հեղինակության վերաբերյալ՝ ռուսերեն թարգմանությամբ տպագրված Գրական հուշարձանների շարքից։ Զյումտորը ենթադրում էր, որ Կրետիենի ստեղծած երգերի քանակը շատ ավելի մեծ է եղել, բայց դրանց զգալի մասը չի պահպանվել։ Ներկայումս քննադատները չեն կասկածում Կրետիենի երկու երգերի հեղինակությանը, ինչի հիման վրա բանաստեղծը ճանաչվում է առաջին տրուվերներից մեկը։


=== «Ֆիլոմենա» ===
«Ֆիլոմենա» պոեմի (շուրջ 1168 թվական) վերաբերյալ Կրետիենի հեղինակության հարցը լուծված չէ և շարունակում է մնալ գիտական քննարկումների առարկա։ Խնդրահարույց է հեղինակի անվան մեկնաբանությունը, որը նշված է 734-րդ հատվածում՝ Crestiens li Gois հատվածում։ Այնուամենայնիվ, «Ֆիլոմենան» հրապարակվել է Կրետիեն դը Տրուայի ստեղծագործությունների վերջին ամբողջական ժողովածուում։ Ընդունելով բանաստեղծի հեղինակությունը՝ սա առաջին ծավալուն և առավել վաղ իր հայտնի պահպանված ստեղծագործություններից է։ Օվիդիուսի «Մետամորֆոզ»-ի վրա (Գիրք VI. Պրոկնան և Ֆիլոմելան, 412-674) հիմնված պոեմը պարունակում է 1468 ութական հատված։
Օվիդիուսի խանդավառության հետքերը նկատելի են պահպանված «Ֆիլոմենա» ստեղծագործության մեջ և նրա մշակած մի շարք այլ սյուժեներում, որոնք մեզ չեն հասել։ Դրանք տեսանելի էին նաև ոչ միայն հին հռոմեական պոետների նախասիրությունների, այլ նաև Օվիդիուսի՝ գիտանականների կողմից հայտնաբերված մի շարք վեպերի ռեմինիսցենցիաներում։


=== «Էրեկ և Էնիդա» ===
Այս աշխատանքը համարվում է Արթուրյան շարքի առաջին վեպը։ Իրադարձությունները տեղի են ունենում մոտավորապես 1170 թվականին։ Այս պալատական վեպը պատմում է ասպետական խիզախության նկատմամբ սիրո հաղթանակի մասին։


=== «Կլիժես» ===
Ստեղծագործությունը նախատեսված է որպես Բրիտանացի Թոմասի «Տրիստանի մասին վեպը» բանաստեղծության պատասխան։ Վեպն ավարտվել է մոտավորապես 1176 թվականին։


=== «Լանսելոտ կամ սայլի ասպետ» ===
Ենթադրվում է, որ ստեղծվել է 1176-1181 թվականներին։ Վեպի նախաբանում հիշատակվում է Կրետիեն դը Տրուայի կապը Մարիա Շամպայնսկու հետ, որի ցուցումով ստեղծվել է Ջինևրա թագուհու նկատմամբ Լանսելոտի սիրո մասին շարադրությունը։ Վեպի ավարտի վրա աշխատել է Կրետիեն դը Տրուայի հետևորդ Գոդֆրուա դե Լանյայը ։


=== «Իվեյն կամ առյուծով ասպետ» ===

Իվեյնի սիրո և ասպետական խիզախության հակամարտության մասին վեպի վրա աշխատանքն անցկացվել է հետազոտողների գնահատականներով՝ Լանսելոտի մասին նախորդ ստեղծագործության հետ միաժամանակ՝ 1176-1181 թվականներին։


=== «Պերսևալ կամ պատմություն Գրաալի մասին» ===
Գրաալի մասին վերջին և անավարտ վեպն ունի որոշ առանձնահատկություններ։ Ենթադրվում է, որ այս ստեղծագործությունը, որը միավորել է սովորական մարդու և Պերսևալի «այրի որդու» պատմությունը քրիստոնեական ապոկրիֆների առեղծվածային մոտիվներով, ստեղծվել է 1181-1191 թվականներին։ Լեգենդի մշակման պատվերը բանաստեղծը ստացել է Ֆիլիպ Էլզասսկու բակում , ինչի մասին Կրետիենը հայտնել է վեպի նախաբանում (62-64 բանաստեղծություններում, Կոմս Ֆիլիպ Ֆլանդրսկու պատվերը)։ Այնտեղ հեղինակը նշում է իր անունը՝ Կրետիեն (61-րդ հատված)։ Զաբաբուրովան մեջբերում է Պուարյոնի ենթադրությունը, որը Ժերբեր Մոնտրեյի խոսքերը մեջբերել է «Պերսևալի» շարունակությունից (մոտ 1230 թվական) առ այն, որ վեպի ավարտին խոչընդոտել է Կրետիենի մահը։


=== «Վիլհելմ Անգլիացի» ===
Կրետիեն դը Տրուայի՝ կենդանի գրականության հուշարձան, ագիոգրաֆիական պոեմի (որը երբեմն անխտիր կոչվում է «վեպ») հեղինակության հարցը, շարունակում է հետազոտողների համար մնալ վիճելի առարկա։ Չնայած դրան, բանաստեղծությունը հրատարակվել է Կրետիեն դը Տրուայի ստեղծագործությունների վերջին ամբողջական ժողովածուում։


== Հրատարակչական աշխատանքներ ==
Կրետիեն դը Տրուայի ստեղծագործությունների վերջին ամբողջական հավաքածուն հրատարակելիս տեքստի հիմքը վերցվել է, այսպես կոչված, «Գույոյի ցուցակը» (Guiot B. N. fr. 794), որպես ստուգման տեքստ օգտագործվել է B. N. fr 1450 ձեռագիրը։ Այս երկու ձեռագրերից յուրաքանչյուրը պարունակում է Կրեստյենի 5 վեպերի գրեթե ամբողջական հավաքածու։ Բացի այդ, ժողովածուի հրատարակիչները նաև այլ ձեռագրերի հետ էին աշխատում։ Հրապարակումը պարունակում է 5 բանաստեղծական վեպ՝ «Էրեկ», «Կլիժես», «Իվեյն», «Լանսելոտ» և «Պերսևալ», որոնց հեղինակությունը կասկած չի հարուցում։ Չնայած վիճահարույց հեղինակությանը, ժողովածուում տեղ են գտել «Ֆիլոմենա» և «Վիլհելմ Անգլիացի» պոեմները, ինչպես նաև Կրետիեն դե Տրուի երգերը։


== Տես նաև ==
Ասպետական վեպ


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Chrétien de Troyes. Œuvres complètes / Éd. Daniel Poirion, Anne Berthelot, Peter F. Dembowski, Sylvie Lefèvre et al.; trad. de l'ancien français par Anne Berthelot, Peter F. Dembowski, Daniel Poirion, Philippe Walter. — Édition bilingue. — Paris : Gallimard, 1994. — lix + 1531 p. — (Bibliothèque de la Pléiade ; № 408). — ISBN 9782070112760.
Забабурова Н. В. Ланселот в поисках любви и славы // Ланселот, или Рыцарь Телеги = Lancelot ou Le Chevalier de la Charrette : роман в стихах / Пер. со старофранцузского Н. В. Забабуровой и А. Н.Триандафилиди; ст. и прим. Н. В. Забабуровой. — научное издание. — М. : Common Place, 2013. — С. 284—309. — 328 с. — ISBN 978-99970-0102-3.
Забабурова Н. В. Кретьен де Труа и неразгаданные тайны Грааля // Персеваль, или Повесть о Граале = Perceval ou le Conte du Graal : роман в стихах / Пер. со старофранцузского Н. В. Забабуровой и А. Н.Триандафилиди; ст. и прим. Н. В. Забабуровой. — научное издание. — М. : Common Place, 2014. — С. 338—380. — 408 с. — 200 экз. — ISBN 978-99970-0108-5.
Зюмтор П. Приложение: 3. Кретьен де Труа // Опыт построения средневековой поэтики = Essai de poétique médiévale / Пер. с фр. И. К. Стаф. — СПб.: Алетейя, 2003. — С. 489—498. — 544 с. — 1200 экз. — ISBN 5-89329-566-8
Луков Вл. А.։ «Кретьен де Труа»։ Электронная энциклопедия։ Французская литература от истоков до начала Новейшего периода։ Վերցված է 2019-03-04 
Мелетинский Е. М. «Бретонские» романы Кретьена де Труа и их структура // Средневековый роман : Происхождение и классические формы : монография / Отв. ред. Ю. Б. Виппер. — М. : Наука, 1983. — С. 105—137. — 304 с. — 5 000 экз.
Михайлов А. Д. Роман и повесть высокого Средневековья : вступ. ст. // Средневековый роман и повесть / Вступ. ст. и прим. А. Д. Михайлова. — М. : Художественная литература, 1974. — С. 11—19. — 639 с. — (Библиотека всемирной литературы ; т. 22). — 303 000 экз.
Михайлов А. Д. Глава третья. Творчество Кретьена де Труа // Французский рыцарский роман и вопросы типологии жанра в средневековой литературе / Отв. ред. Н. И. Балашов. — М.: Наука, 1976. — С. 111—194. — 351 с. — 13 400 экз.
Михайлов А. Д. Молодые герои Кретьена // Эрек и Энида. Клижес / Отв. ред. Е. А. Гунст. — научное издание. — М. : Наука, 1980. — С. 427—475. — 510 с. — (Литературные памятники ; № 256). — 100 000 экз.
Михайлов А. Д. Артуровские легенды и их эволюция // Средневековые легенды и западноевропейские литературы. — М. : Языки славянской культуры, 2006. — С. 12—64. — 264 с. — (Studia philologica. Series minor). — ISBN 5-9551-0150-0.
A Companion to Chrétien de Troyes : [անգլ.] / Edited by Norris J. Lacy and Joan Tasker Grimbert. — Suffolk; Rochchester : D. S. Brewer, 2005. — P. xiv + 242. — (Arthurian studies ; № 63). — ISBN 978-1-84384-050-3.

Douglas K. Daniel Poirion, dir. — Chrétien de Troyes. Œuvres complètes. Paris, Gallimard, 1994 : [фр.] : compte-rendu / Kelly Douglas // Cahiers de civilisation médiévale. — 1997. — № 159. — P. 301–302.

ՄատենագրությունI. Christian von Troye’s sämtliche erhaltene Werke, hrsg. v. W. Foerster, «Romanische Bibliothek», 1884—1899, № 1, 5, 12, 20, 21; Ivain, hrsg. v. W. Foerster, 2 Aufl., mit einem Nachtrag v. A. Hilka, 1927.
II. Holland W. L., Chr. v. Troye, 1881; Emecke H., Chr. v. Troye als Persönlichkeit und als Dichter, Würzburg, 1892; Mertens P., Die kulturhistorischen Momente in den Romanen des Kr. de Troye, Berlin, 1900; Schulz O., Die Darstellung psychologischer Vorgänge in den Romanen Kr. v. Troye, Halle, 1903; Hilka A., Die direkte Rede als stilistisches Kunstmittel in den Romanen des Kr. v. Troye, Halle, 1903; Borrman O., Putz R., Christians «Ivain» und Hartmanns «Iwain» nach ihrem Gedankengehalt, 1927.
III. Potvin Ch., Bibliographie de Chrestien de Troyes, 1863.
Кирпичников А. И. (1890–1907)։ «Кретьен из Труа»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ 


== Արտաքին հղումներ ==
Պոլ Զյումտուր․ Կրետիեն դը Տրուա
«Լանսելոտ կամ սայլի ասպետ»
«Chrétien de Troyes. Bibliographie» (ֆրանսերեն)։ Arlima - Archives de littérature du Moyen Âge։ Վերցված է 2019-03-04