Էդվարդ Նորթոն Լորենց

էդվարդ Նորթոն Լորենց (անգլ.՝ Edward Norton Lorenz; մայիսի 23, 1917(1917-05-23)[…], Ուեսթ Հարթֆորդ, Կոնեկտիկուտ - ապրիլի 16, 2008(2008-04-16)[…], Քեմբրիջ, Մասաչուսեթս), ամերիկացի մաթեմատիկոս և օդերևութաբան, «քաոսի տեսության» հիմնադիրներից մեկը, «թիթեռների ազդեցությունը» արտահայտության հեղինակ։ Գիտությունների դոկտոր, Մասաչուսեթի տեխնոլոգիական ինստիտուտի պրոֆեսոր, որի հետ կապված է նրա գրեթե ամբողջ կարիերան։ ԱՄՆԳիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ(1975), ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի և Լոնդոնի թագավորական ընկերության արտասահմանյան անդամ։


=== ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ===
Ծնվել եւ մեծացել է Ուեստ-Հարթվորդում(Կոնեկտիկուտ)։ Ավարտել է Դորտմունդի քոլեջը (մաթեմատիկայի բակալավր, 1938), որտեղ ընդունվել էր 1934 թվականին, և Հարվարդի համալսարանը (մաթեմատիկայի մագիստրոս, 1940) ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին զբաղվել է բանակային ավիացիոն կորպուսի (Army Air Corps) համար եղանակի կանխատեսմամբ ։ Այնուհետեւ որոշել է ուսումնասիրել օդերևութաբանություն։ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում ստացել է մագիստրոսի աստիճան ( 1943) և օդերևութաբանության գիտությունների դոկտոր (1948), նույն տեղում 1955 թվականին օգնական-պրոֆեսոր, 1956 թվականին ասոցիացված պրոֆեսոր, 1962 թնականին լիարժեք-պրոֆեսոր, 1987 թվականին էմերիթ, 1977-1981 թվականներին ամբիոնի վարիչ։ 1977 թվականին Ալեն Ռոբոկը Նրա ղեկավարությամբ ստացել է օդերևութաբանության փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան ։ Մահացել է քաղցկեղից 90 տարեկան հասակում, իր տանը՝ Քեմբրիջում, հերթական գիտական հոդվածի ավարտից մեկ շաբաթ անց։ Ամերիկյան արվեստների եւ գիտությունների ակադեմիայի եւ Ամերիկյան օդերևութաբանական ընկերության անդամ, Նորվեգիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ(1981), Հնդկաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամ Բանգալորում, Լիսաբոնի գիտությունների ակադեմիայի օտարերկրյա անդամ, Royal Meteorological Society և ամերիկյան օդերևութաբանական ընկերության պատվավոր անդամ . 1988 թվականի դեկտեմբերի 27-ին ընտրվել է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի օվկիանոսաբանության, մթնոլորտի ֆիզիկայի և աշխարհագրության բաժնի (երկրաֆիզիկական հիդրոդինամիկա) օտարերկրյա անդամ (1991 — ից ՝ ՌԳԱ) ։
Նա առավել հայտնի է որպես քաոսի տեսության հիմնադիր ։ Այն մաթեմատիկայի այնպիսի ճյուղ է, որը կենտրոնանում է է դինամիկ համակարգերի վարքի վրա, որոնք խիստ զգայուն են սկզբնական պայմանների նկատմամբ։Դետերմինեստական քաոսի իր հայտնագործությունը «խորապես ազդեց հիմնական գիտությունների լայն շրջանակի վրա և բերեց մարդկության տեսակետից բնության մասին ամենաանհրաժեշտ փոփոխությունները Նյուտոնից հետո »,- ասված է հանձնաժողովի որոշման մեջ, որը նրան 1991 թվականին շնորհեց Կիոտո մրցանակ ը հիմնարար գիտությունների ոլորտում։


== Մրցանակներ ու շքանշաններ ==
1969 Carl-Gustaf Rossby Research Medal, American Meteorological Society․
1973 Symons Gold Medal, Royal Meteorological Society․
1983 Քրաֆվորդի մրցանակ․
1989 Էլիոթ Քրեսոնի շքանշան
1991 Կիոտո մրցանակ հիմնարար գիտությունների բնագավառում
1992 Ամերիկյան երկրաֆիզիկական միության Ռոջեր Ռելի մեդալը ( առաջին մրցանակակիր)
1995 Louis J. Battan Author's Award Ամերիկյան օդերեւութաբանական հասարակություն
2000 International Meteorological Organization Prize from World Meteorological Organization.
2004 Buys Ballot Medal of the Royal Netherlands Academy of Artsand Sciences.
2004 Մ. Վ. Լոմոնոսովի անվան մեծ ոսկե մեդալ․


== Տես նաև ==
Լորենցի էներգիայի ցիկլ
Էքսպերիմենտալ մաթեմատիկա
օդերևութաբանություն


== Հրապարակումներ ==
Լորենցը հրատարակել է բազմաթիվ գրքեր և հոդվածներ, որոնց ընտրությունը կարելի է գտնել ստորև։ Ավելի ամբողջական ցուցակ կարելի է գտնել Lorenz Center կայքում ՝ հղում(չաշխատող հղում)

1955 Առկա է պոտենցիալ էներգիա և ընդհանուր շրջանառության պահպանում։  Թելուս ։ Vol. 7; 2. հղում
1963 դետերմինիստական ոչ պերիոդիկ հոսք։  Մթնոլորտային գիտությունների հանդես ։ Vol. 20: 130–141: հղում
1967 Մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառության բնույթը և տեսությունը։  Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպություն ։ Vol. 218. ՈՒղեցույց
1969 Մթնոլորտային կանխատեսելիության երեք մոտեցում։  Ամերիկայի օդերևութաբանական ընկերության տեղեկագիր ։ Vol. 50; 345–349: ՈՒղեցույցԿանխատեսելիություն. 1972 կանխատեսելիություն. Արդյո՞ք Բրազիլիայում թիթեռի թևերի բեկորը վերածվում է Տորնադոյի Տորնադոյի։  Գիտությունների առաջխաղացման ամերիկյան ասոցիացիա  139-րդ հանդիպումը։ ՈՒղեցույց Archived 2013-06-12 at the Wayback Machine.

1976 Ոչ կլիմայի փոփոխության ոչ-տեսական տեսություններ։  Քառյակի հետազոտություն ։ Vol. 6. გამოცდილიirect.com/science/article/pii/0033589476900223 Հղում Archived 2021-01-13 at the Wayback Machine.
1990 Կարո՞ղ է քաոսը և ներբուժումը հանգեցնել միջանձնային փոփոխականության։  Թելուս ։ Vol. 42 Ա. հղում
2005 թ. Քաոսային մոդելների նախագծում։  Մթնոլորտային գիտությունների հանդես ։ Vol. 62, 5 5: 1574–1587: Հղում


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
"Weather and Chaos: The Work of Edward N. Lorenz," 2018
Video clip of Edward N. Lorenz speaking at the International Conference on Complex Systems, hosted by the New England Complex Systems Institute (NECSI)
Obituary, Daily Telegraph, 18 April 2008.
National Academy of Sciences Biographical Memoir