Թարախակույտ

Թարախակույտ (աբսցես), մարմնի հյուսվածքներում թարախի կուտակում։ Թարախակույտի նշաններն ու ախտանիշները ներառում են կարմրություն, ցավ, տաքություն և ուռածություն (այտուց)։ Աբսցեսը կարող է թողնել հեղուկով լցված պարկի տպավորություն։ Կարմրության մակերեսը հաճախ դուրս է գալիս այտուցվածության շրջանից։ Կարբունկուլները և ֆուրունկուլները (թարախաբշտիկներ) թարախակույտի տեսակ են, որոնք հաճախ ներառում են մազարմատները, այն տարբերությամբ, որ կարբունկուլներն ավելի մեծ են։
Որպես կանոն, թարախակույտի պատճառ է հանդիսանում բակտերիալ վարակը։ Հաճախ դրան մասնակցում են տարբեր տեսակի մանրէներ։ ԱՄՆ-ում և շատ այլ երկրներում առավել տարածված հարուցիչը մեթիցիլին-կայուն ոսկեգույն ստաֆիլոկոկն է։ Թարախակույտի պատճառ երբեմն կարող են հանդիսանալ նաև մակաբույծները, ինչն առավել տարածված է զարգացող երկրներում։ Մաշկի թարախակույտի ախտորոշումը սովորաբար հիմնվում է միայն կլինիկական պատկերի (արտաքին տեսքի) վրա և հաստատվում դրա հատումից հետո։ Այն դեպքերում, երբ ախտորոշումը հստակ չէ, կարող է օգտակար լինել ուլտրաձայնային հետազոտությունը։ Հետանցքի շուրջ զարգացող աբսցեսների դեպքում համակարգչային շերտագրությունը (ՀՇ, ԿՏ) կարող է կարևոր դեր խաղալ ավելի խորանիստ վարակի հայտնաբերման գործում։
Մաշկի կամ փափուկ հյուսվածքների թարախակույտերի մեծ մասի ստանդարտ բուժումը դրանց հատումն ու դատարկումն է (դրենավորում)։ Ըստ երևույթին, առկա է նաև որոշակի օգուտ հակաբիոտիկների կիրառումից։ Կան սակավաթիվ տվյալներ, որոնք վկայում են թարախակույտի դրենավորումից հետո առաջացած թարախախորշը չփակելու և պարբերական վիրակապությունների արդյունավետության մասին։ Այդ խորշը բաց թողնելու փոխարեն անմիջապես դրենավորումից հետո փակելը կարող է արագացնել վերքի լավացումն առանց թարախակույտի կրկնման վտանգի բարձրացման։ Թարախի արտածծումը ներարկչով հաճախ բավարար չի լինում։
Մաշկի թարախակույտերը հաճախ են հանդիպում և վերջին տարիներին ավելի տարածված են դարձել։ Ռիսկի գործոններից է թմրամիջոցների ներերակային ընդունումը. նմանատիպ մարդկանց շրջանում թարախակույտով հիվանդացությունը հասնում է 65%-ի։ 2005 թվականին ԱՄՆ-ում 3,2 միլիոն մարդ դիմել է շտապ օգնության բաժանմունք թարախակույտի կապակցությամբ։ Ավստրալիայում 2008 թվականին նույն խնդրով հոսպիտալացվել է շուրջ 13.000 մարդ։


== Նշաններ և ախտանիշներ ==
Թարախակույտեր կարող են զարգանալ ցանկացած տեսակի փափուկ հյուսվածքում, բայց առավել հաճախակի՝ մաշկի մակերևույթին (որտեղ դրանք կարող են լինել մակերեսային թարաբշտիկներ (ֆուրունկուլներ) կամ մաշկի խորանիստ աբսցեսներ), թոքերում, գլխուղեղում, ատամնարմատի շուրջ, երիկամներում և նշիկներում։ Գլխավոր բարդությունը թարախակույտի նյութի տարածումն է դեպի հարակից կամ հեռակա հյուսվածքներ, ինչպես նաև հյուսվածքների լայնատարած մեռուկացումը (գանգրենա)։
Մաշկի թարախակույտի հիմնական նշաններն ու ախտանիշները համընկնում են բորբոքման դասական 5 նշանների հետ՝ կարմրություն, ջերմություն, այտուց, ցավ և ֆունկցիայի խանգարում։ Կարող է զարգանալ նաև մարմնի բարձր ջերմաստիճան (տենդ) և սարսուռ։
Ներքին թարախակույտն ավելի դժվար է ախտորոշել, սակայն նշանները ներառում են ախտահարված շրջանի ցավ, բարձր ջերմաստիճան և ընդհանուր վատ ինքնազգացողություն։ Ներքին թարախակույտերը հազվադեպ են ինքնուրույն բուժվում, ուստի նմանատիպ թարախակույտի կասկածի դեպքում անհրաժեշտ է ժամանակին ցուցաբերել բուժօգնություն։
Մակերեսային թարախակույտը շոշափելիս կարող է դիտվել ֆլյուկտուացիա (ծփանք)։ Ծփանքն ալիքաձև շարժում է, որն առաջանում է թարախակույտի ներսում առկա թարախի տատանման հետևանքով։ Թարախակույտը կարող է մահացու լինել՝ տեղակայումից կախված։


== Պատճառներ ==
Թարախակույտի զարգացման ռիսկի գործոններից է թմրանյութերի ներերակային ընդունումը։ Մեկ այլ հնարավոր ռիսկի գործոն է հանդիսանում միջողնային սկավառակի ճողվածքի կամ ողնաշարային այլ անոմալիայի նախորդող պատմությունը, թեև դա չի ապացուցվել։
Թարախակույտերը հարուցվում են բակտերիալ վարակի, մակաբույծների կամ օտարածին նյութերի պատճառով։ Առավել հաճախ հանդիպող պատճառը բակտերիալ վարակն է։ Հաճախ դրան մասնակցում են տարբեր տեսակի մանրէներ։ ԱՄՆ-ում և շատ այլ երկրներում առավել տարածված հարուցիչը մեթիցիլին-կայուն ոսկեգույն ստաֆիլոկոկն է։ Ողնաշարի ենթակարծրենային (սուբդուրալ) աբսցեսների ամենատարածված հարուցիչը մեթիցիլին-զգայուն ոսկեգույն ստաֆիլոկոկն է։
Թարախակույտի պատճառ երբեմն կարող են հանդիսանալ նաև մակաբույծները, ինչն առավել տարածված է զարգացող երկրներում։ Այդպիսի մակաբույծներից են ռիշտան և ճանճերի թրթուրները։


=== Հարհետանցքային թարախակույտ ===
Հետանցքի խուղակի վիրահատությունը հարհետանցքային (պերիանալ) թարախակույտը դրենավորելու նպատակով բուժում է խուղակը, նվազեցնում դրա կրկնման (ռեցիդիվի) հավանականությունը և կրկնակի միջամտության անհրաժեշտությունը։ Ոչ մի ապացույց չկա, որ անկղապահությունը թարախակույտի դրենավորման այս վիրահատության հետևանք է։
Հարհետանցքային թարախակույտ կարող է հանդիպել, օրինակ, աղիքային բորբոքային հիվանդությամբ (օրինակ, կրոնի հիվանդություն) կամ շաքարային դիաբետովով տառապող հիվանդների մոտ։ Հաճախ թարախակույտը կարող է սկսվել որպես ներքին վերք, որն առաջացել է խոցոտման, կոշտ կղանքի կամ ոչ բավականաչափ քսանյութի (լյուբրիկանտ) կիրառմամբ թափանցող առարկաների պատճառով։ Այս վերքը սովորաբար դառնում է վարակված, որպես ուղիղ աղիքի այս հատվածում կղանքի առկայության հետևանք, և ապա վերածվում է թարախակույտի։ Դա հաճախ դրսևորվում է հետանցքի մոտ հյուսվածքային գոյացության տեսքով, որը ժամանակի ընթացքում դառնում է ավելի մեծ ու ավելի ցավոտ։ Ինչպես և այլ թարախակույտերը, հարհետանցքային աբսցեսները կարող են պահանջել շտապ վիրահատական միջամտություն, ինչպիսիք են հատումը և վերքի վիրաբուժական մշակումը կամ պունկցիան։


=== Կտրվածքային թարախակույտ ===
Կտրվածքային թարախակույտը զարգանում է որպես վիրահատական կտրվածքի բարդություն։ Այն դրսևորվում է որպես կարմրություն և տաքություն կտրվածքի եզրերին՝ վերքից թարախային արտադրությամբ։ Եթե ախտորոշումը հստակ չէ, վերքը պետք է արտածծել ներարկչով, և թարախի արտածծումը հաստատում է թարախակույտի ախտորոշումը՝ հնարավորություն տալով կատարել ներկում ըստ Գրամի և մանրէաբանական ցանքս։


== Ախտաֆիզիոլոգիա ==
Թարախակույտը հյուսվածքի պաշտպանական ռեակցիա է վարակիչ նյութերի տարածումը դեպի մարմնի այլ մասերը կանխելու նպատակով։
Օտարածին օրգանիզմները կամ մարմինները սպանում են փափուկ-հյուսվածքային բջիջներըները՝ հանգեցնելով ցիտոկինների արտազատման։ Ցիտոկինները հրահրում են բորբոքային պատասխան, ինչը տվյալ շրջան է ներգրավում մեծ թվով լեյկոցիտներ (արյան սպիտակ գնդիկներ) և ուժեղացնում շրջանային արյան հոսքը։
Թարախակույտի վերջնական կառույցը թարախակույտի պատը կամ պատիճն է, որը ձևավորվում է հարակից առողջ բջիջների հաշվին, որոնք փորձում են կանխել հարևան կառույցների վարակումը թարախով։ Սակայն նման պատիճավորումը հակում ունի կանխելու մանրէների վրա իմունային բջիջների գրոհը, կամ հարուցիչ օրգանիզմին կամ օտար մարմնին հասնելը։

		


== Ախտորոշում ==

Թարախակույտը թարախի տեղայնացված կուտակում է (թարախային բորբոքային հյուսվածք), որն առաջանում է թարախածին թաղանթով պատված հյուսվածքի, օրգանի կամ հարակից տարածության մեջ զարգացող թարախակալման հետևանքով։ Շտապ օգնության բաժանմունքում ուլտրաձայնային հետազոտությունը կարող է օգնել ախտորոշման հարցում։


=== Դասակարգում ===
Թարախակույտերը կարող են դասակարգվել որպես մաշկի թարախակույտեր կամ ներքին թարախակույտեր։ Մաշկի թարախակույտերը տարածված են։ Ներքին թարախակույտը, որպես կանոն, ավելի դժվար է ախտորոշել և ավելի լուրջ խնդիր է։ Մաշկի թարախակույտերը նաև անվանում են մաշկային կամ ենթամաշկային թարախակույտեր։


=== Թմրամիջոցների ներերակային ընդունում ===
Թմրամիջոցների ներերակային ընդունման պատմությամբ մարդկանց մոտ նախքան բուժումը խորհուրդ է տրվում կատարել ռենտգեն հետազոտություն ասեղի կտորների առկայությունը ստուգելու նպատակով։ Այս մարդկանց մոտ նաև տենդի առկայության դեպքում պետք է դիտարկել վարակիչ էնդոկարդիտի հարցը։


=== Տարբերակիչ ախտորոշում ===
Թարախակույտերը պետք է տարբերակել էմպիեմաներից, որոնք թարախի կուտակում են արդեն իսկ գոյություն ունեցող, և ոչ թե նոր ձևավորված անատոմիական խոռոչում։
Գոյություն ունեն նաև այլ վիճակներ, որոնք կարող են առաջացնել նմանատիպ ախտանիշներ, այդ թվում՝ ցելյուլիտ, ֆլեգմոնա, աթերոմա և մեռուկացնող փակեղաբորբ։ Ցելյուլիտը, որպես կանոն, նույնպես հանդես է գալիս էրիթեմատոզ (կարմրության) ռեակցիայով, բայց չի ուղեկցվում թարախի արտադրությամբ։


== Բուժում ==
Մաշկի և փափուկ հյուսվածքների չբարդացած թարախակույտի ստանդարտ բուժումը հատումը և դրենավորումն է։ Շատ դեպքերում հակաբիոտիկների կիրառումը որևէ դրական ազդեցություն չի թողնում։ Կան սակավաթիվ տվյալներ, որոնք վկայում են թարախակույտի դրենավորումից հետո առաջացած թարախախորշը չփակելու և պարբերական վիրակապությունների արդյունավետության մասին։


=== Կտրվածք և դրենավորում ===

Թարախակույտը պետք է զննել պարզաբանելու համար՝ արդյոք պատճառն օտար մարմինն է, ինչը կարող է պահանջել դրա հեռացում։ Եթե պատճառն օտար մարմինը չէ, թարախակույտի կտրվածքն ու դրենավորումը ստանդարտ բուժում է։
Կենսականորեն կարևոր շրջաններում, որտեղ վիրահատական միջամտությունը կապված է մեծ ռիսկի հետ, այն կարող է հետաձգվել կամ կիրառվել որպես վերջին միջոց։ Թոքի թարախակույտի դատարկումը կարելի է կատարել հիվանդին տալով այնպիսի դիրք, որը թույլ կտա պարունակությունը հեռացնել շնչուղիներով։ Ջերմ կոմպրեսները և վերջույթի բարձր դիրքը կարող են օգտակար լինել մաշկի թարախակույտի համար։


=== Հակաբիոտիկներ ===
Դեպքերի մեծամասնությունում, երբ առկա է մաշկի չբարդացած թարախակույտ, հակաբիոտիկների կիրառման կարիք չի լինում։ Հակաբիոտիկների կիրառում ի լրումն ստանդարտ կտրվածքի և դրենավորման խորհուրդ է տրվում այն անձանց մոտ, ովքեր ունեն ծանր աստիճանի թարախակույտեր, վարակի բազմաթիվ օջախներ, հիվանդության արագ խորացում, ցելյուլիտ, ամբողջ մարմնով մանրէային վարակի տարածման մասին վկայող ախտանիշներ կամ իմունաճնշում հարուցող առողջական վիճակ։ Մանկահասակները կամ տարեցները նույնպես կարող է հակաբիոտիկների նշանակման կարիք ունենան։ Եթե թարախակույտը չի լավանում միայն կտրվածքից և դատարկումից հետո, կամ եթե թարախակույտը տեղակայված է մարմնի այնպիսի հատվածում, որը դժվար է դատարկել, ինչպիսիք են դեմքը, ձեռքերը կամ սեռական օրգանները, ապա հնարավոր է կարիք լինի նշանակել հակաբիոտիկներ։
Թարախակույտի այնպիսի դեպքերում, որոնք պահանջում են հակաբիոտիկաբուժում, հիմնական հարուցիչ լինում են ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ բակտերիաները և նշանակվում են հակաստաֆիլոկոկային այնպիսի հակաբիոտիկներ, ինչպիսիք են ֆլուկլոքսացիլինը կամ դիկլոքսացիլինը։ Ամերիկայի վարակիչ հիվանդությունների միությունը նախազգուշացնում է, որ թարախակույտի դատարկումը բավարար չէ արտահիվանդանոցային մեթիցիլին-կայուն ոսկեգույն ստաֆիլոկոկի (ՄԿՈՍ) վերացման համար, և նմանատիպ դեպքերում ավանդական հակաբիոտիկները կարող է անարդյունավետ լինեն։ Արտահիվանդանոցային ՄԿՈՍ-ի նկատմամբ արդյունավետ այլընտրանքային հակաբիոտիկներից են կլինդամիցինը, դոքսիցիկլինըը, մինոցիկլինըը և տրիմեթոպրիմ-սուլֆամեթոքսազոլըը։ Շտապ օգնության բժիշկների ամերիկյան քոլեջը նախազգուշացնում է, որ ՄԿՈՍ-հարուցված թարախակույտի տիպիկ դեպքերում հակաբիոտիկների նշանակումն ի լրումն ստանդարտ բուժման որևէ օգուտ չի տալիս։
Եթե խոսքն ավելի շատ գնում է ոչ թե թարախակույտի, այլ ցելյուլիտի մասին, ապա պետք է դիտարկել ստրեպտոկոկային հարուցիչների առկայությունը, որոնք դեռևս զգայուն են ավանդական այնպիսի հակաստաֆիլոկոկային դեղամիջոցների հանդեպ, ինչպիսիք են դիկլոքսացիլինը կամ ցեֆալեքսինը՝ պենիցիլին-հանդուրժող հիվանդների մոտ։
Միայն հակաբիոտիկային բուժումն առանց թարախակույտի վիրահատական դրենավորման հազվադեպ է արդյունավետ լինում, քանի որ հակաբիոտիկները հաճախ հնարավորություն չեն ունենում ներխուժել թարախախորշ և դրանք անարդյունավետ են ցածր pH-ի պայմաններում։
Վերքի մանրէաբանական ցանքս կատարել պետք չէ, եթե կտրվածքից և դրենավորումից հետո սահմանվում է պատշաճ հետվիրահատական հսկողություն։ Դրա կարիքը չի լինում, քանի որ այն հազվադեպ է տալիս տեղեկություն, որը կարող է պիտանի լինել բուժումն ուղղորդելու համար։


=== Տամպոնադա ===
Հյուսիսային Ամերիկայում դրենավորումից հետո հաճախ կատարում են թարախախորշի տամպոնադա՝ այն լցնելով վիրակապերով՝ վերքի լավացումն ապահովելու նպատակով։ Սակայն, անհետաձգելի բժշկության գրականության տվյալները վկայում են, որ դրենավորումից հետո վերքի տամպոնադան ցավոտ է լինում, չի նվազեցնում թարախակույտի կրկնության հաճախականությունը և չի  հանգեցնում ավելի արագ լավացման կամ հիվանդանոցային այցերի նվազման։


=== Փողակային դատարկում ===
Վերջերս մի քանի հյուսիսամերիկյան հիվանդանոցներ նախապատվությունը տալիս են ավելի նվազ ինվազիվ փողակային (դրենաժային) դատարկմանը՝ ի հակակշիռ ստանդարտ դրենավորման և վերքի տամպոնադայի։ Մի հետազոտություն, որն ուսումնասիրել է 143 երեխաների մոտ թարախակույտերի բուժման արդյունքները, ցույց է տվել, որ փողակային դատարկման խմբում անբավարար արդյունքների հաճախականությունը կազմում է 1.4%, մինչդեռ տամպոնադայի խմբում՝ 10.5% (p<0.030): Մեկ այլ հետազոտության ժամանակ անբավարար արդյունքներ արձանագրվել են փողակային դրենավորմամբ հիվանդների 5.5%-ի մոտ։


=== Առաջնային փակում ===
Անմիջապես դրենավորումից հետո թարախակույտի փակումը կարող է արագացնել վերքի լավացումն առանց թարախակույտի կրկնման վտանգի բարձրացման։ Սակայն սա կարող է կիրառելի չլինել անոռեկտալ (հետանցքուղիղաղիքային) թարախակույտերի դեպքում։ Թեև դրանք ավելի արագ են լավանում, կրկնության հաճախականությունը կարող է ավելի բարձր լինել, քան երբ դրանք բաց են թողնվում։


== Կանխատեսում ==
Նույնիսկ առանց բուժման մաշկի թարախակույտերը հազվադեպ են հանգեցնում մահվան, քանի որ դրանք ինքնըստինքյան բացվում և դատարկվում են մաշկի միջով։


== Համաճարակաբանություն ==
Մաշկի թարախակույտերը հաճախ են հանդիպում և վերջին տարիներին ավելի տարածված են դարձել։ Ռիսկի գործոններից է թմրամիջոցների ներերակային ընդունումը. նմանատիպ մարդկանց շրջանում թարախակույտով հիվանդացությունը հասնում է 65%-ի։ 2005 թվականին ԱՄՆ-ում 3.2 միլիոն մարդ դիմել է շտապ օգնության բաժանմունք թարախակույտի կապակցությամբ։ Ավստրալիայում 2008 թվականին նույն խնդրով հոսպիտալացվել է շուրջ 13.000 մարդ։


== Հասարակություն և մշակույթ ==
Լատիներեն բժշկական աֆորիզմն ասում է. "ubi pus, ibi evacua", ինչը թարգմանաբար նշանակում է. "որտեղ թարախ, այնտեղ դատարկի'ր": Սա արևմտյան բժշկության մշակույթի դասական խորհուրդներից է։
Հանրային առողջապահության վնասի նվազեցման ռազմավարության շրջանակներում թմրամիջոցներ ներարկվող մարդկանց շրջանում հաճախ իրագործում են ասեղների փոխանակման ծրագրեր կամ նրանց տրամադրում են թարախակույտի վարման ուղեցույցներ։


=== Ստուգաբանություն ===
Թարախակույտը համեմատաբար նոր բառ է հայերենում։ Լատիներեն անվանումն է աբսցես՝ abscessus (հեռանալը կամ մեկնելը), այսինքն՝ հյուսվածքների հատվածների միմյանցից հեռացում, որպեսզի տեղ ազատվի դրանց միջև գոյացող թարախանյութի համար։
Ենթադրվում է, որ կարբունկուլ (երբեմն հայերեն անվանում են կայծուռուցք կամ կայծապտուկ) բառը ծագել է լատիներեն carbunculus բառից, որն ի սկզբանե նշանակել է փոքր ածուխ, ածխիկ՝ carbo- ածուխ կամ ածխածին բառի փոքրացուցիչ տարբերակը։ Համեմատում են նաև նռնաքարի հետ, որը լատիներեն կրկին կոչվում է կարբունկուլ։


== Այլ տեսակներ ==
Բժշկական բառարանում թվարկված են թարախակույտի հետևյալ տեսակները.


== Ծանոթագրություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
 «Abscess»։ Collier's New Encyclopedia։ 1921 
«Abscess»։ Encyclopædia Britannica (11th ed.)։ 1911