Ջոն Փել

Ջոն Փել (անգլ.՝ John Pell, մարտի 1, 1611(1611-03-01) կամ մարտի 10, 1611(1611-03-10), Southwick, Adur, Արևմտյան Սասեքս, Անգլիա - դեկտեմբերի 12, 1685(1685-12-12), Վեստմինստեր, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա), անգլիացի մաթեմատիկոս։ 2003 թվականից ի վեր Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ։


== Կենսագրություն և գիտական գործունեություն ==
Ծնվել է 1611 թվականի մարտի 1-ին, Բրայթոնից ոչ հեռու գտնվող անգլիական փոքրիկ քաղաքում՝ Սաուտվիկում (Southwick)։ Դպրոցը ավարտելուց հետո (1624 թ.), 13-ամյա Փելն ընդունվել է Եռամիասնության քոլեջ, որտեղ հիմնականում սովորել է լեզուներ և մաթեմատիկա։ 1629 թվականին նա ստացել է բակալավրիատի աստիճան, իսկ 1630-ին՝ մագիստրոսի։
Քոլեջը ավարտելուց հետո որոշ ժամանակ զբաղվում է մանկավարժությամբ։ 1638 թվականին նա առաջարկեց «համընդհանուր լեզվի» առաջին նախագծերից մեկը։ Միևնույն ժամանակ նա զբաղվում է հետազոտություններով հանրահաշվական հավասարումների և մաթեմատիկական աղյուսակների կազմման ոլորտում։ Նույն՝ 1638 թվականին Փելը մաթեմատիկական համայնքի ուշադրությունը գրավեց իր «Մաթեմատիկայի գաղափարները» գրքով և ակտիվ նամակագրություն սկսեց Մերսեննայի և այլ նշանավոր գիտնականների հետ։
1644 թվականին Փելը հրավեր է ստացել Ամստերդամի համալսարանից մաթեմատիկայի ամբիոնը ղեկավարելու համար։ Մի քանի տարի շարունակ վարել է բանավեճ Լինգոմանտի հետ, ով հայտարարել է, որ ինքը գտել է 
  
    
      
        π
      
    
    {\displaystyle \pi }
   ճշգրիտ արժեքը։ Այս վեճում Փելին աջակցում էին Դեկարտը, Կավալիերին, Թոմաս Հոբսը, Ռոբերվալը և Մերսենը։ 1647 թվականին Փելը հրատարակեց իր եզրափակիչ գիտական շարադրանքը՝ «Վեճ Լոնգոմոնտանի հետ շրջանի քառակուսի մակերեսի մասին»։ Փելի սիրելի թեման դառնում է դիոֆանտյան հավասարումների լուծումը։ Այդ թեմային նա համալսարանում դասախոսությունների շարք է նվիրել։
1646-1652 թվականներին Փելը արքայազն Ֆրեդերիկ Հենրիխի հրավերով դասավանդել է հարավ-գոլանդական Բրեդա քաղաքում։ Ավելի ուշ նա ներգրավված էր Անգլիական հեղափոխության տագնապային իրադարձություններին և կատարում էր Օլիվեր Կրոմվելի պատվերները։ Այնտեղ նա ծանոթացավ և մտերմացավ Յոհան Ռանի հետ և համագործակցեց նրա հետ իր «Գերմանական գրադարան» (Teutsche Algebra, 1659) մենագրությունը պատրաստելու ժամանակ։ Հենց այդ գրքում է հայտնվել այն, ինչը հետագայում անվանվեց «Փելի հավասարում»

  
    
      
        a
        
          x
          
            2
          
        
        +
        1
        =
        
          y
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle ax^{2}+1=y^{2}}
  Հետազոտողները, սակայն նմանատիպ հավասարումներ գտել են հնագույն հոնական և հնդկական մաթեմատիկոսների ստեղծագործություններում։ Հավասարության լուծման ընդհանուր եղանակը՝ այսպես կոչված «ցիկլային մեթոդը» առկա է եղել 12-րդ դարի հնդկացի մաթեմատիկոս Բրահմագուպտայի ստեղծագործություններում, որը, սակայն չի վկայում այն մասին, որ այս մեթոդը միշտ է, որ հանգեցնում է լուծման։ Խնդրի ընդհանուր տեսքը տրվել է ֆրանսիացի մաթեմատիկոս Պիեռ դե Ֆերմայի կողմից, ուստի Ֆրանսիայում այս հավասարումը կոչվում է «Ֆերմատի հավասարում»։ Հավասարության ժամանակակից անվանումը ծագել է Լեոնարդ Էյլերի շնորհիվ, որը իր հանրահաշվի մասին աշխատության մեջ սխալմամբ հավասարման հայտնաբերումը վերագրում է Ջոն Փելին։
1661 թվականին Փելը վերադարձել է Անգլիա, որեղ արժանացել է մի շարք պատվավոր մրցանակների և պարգևները, ինչպես նաև դարձել է Թագավորական ընկերության անդամ։ 1673 թվականին Լոնդոնում մասնակցել է Լայբնիցի հետ հանդիպմանը։ Իր կյանքի վերջում նա կործանվեց և նույնիսկ հայտնվեց պարտքային բանտում։


== Հիմնական աշխատություններ ==
Astronomical History of Observations of Heavenly Motions and Appearances (1634)
Ecliptica prognostica (1634)
An Idea of Mathematicks (1638)
Controversy with Longomontanus concerning the Quadrature of the Circle (1646?)
A Table of Ten Thousand Square Numbers (fol.; 1672)


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Математика XVII столетия // История математики / Под редакцией А. П. Юшкевича, в трёх томах. — М.: Наука, 1970. — Т. II.
Noel Malcolm, Jacqueline Stedall John Pell (1611-1685) and His Correspondence with Sir Charles Cavendish: The Mental World of an Early Modern Mathematician. — Oxford: Oxford University Press, 2005. — ISBN 0-19-856484-8 (անգլ.)


== Արտաքին հղումներ ==
«Пелль, Джон»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон. Пелл, Джон Archived 2017-12-26 at the Wayback Machine.
Galileo Project page (անգլ.)