Հանս Էռնի

Հանս Էռնի (գերմ.՝ Hans Erni, փետրվարի 21, 1909(1909-02-21)[…], Լյուցերն, Շվեյցարիա - մարտի 21, 2015(2015-03-21)[…], Լյուցերն, Շվեյցարիա), շվեյցարացի նկարիչ և քանդակագործ։ Հայտնի է որմնանկարչությամբ, գունավոր վիմագրերով, գոբելենների, կերամիկայի նկարազարդումներով և փոստային նամականիշերի գծանկարչությամբ։
Հանս Էռնիի թանգարանը, որը գտնվում է Շվեյցարական տրանսպորտի թանգարանի տարածքում՝ Լյուցեռնում, ներառում է արվեստի գործերի մեծ հավաքածու․ Էռնին նաև ստեղծել է կերամիկական աշխատանքներ, թատրոնի զգեստներ։ Նա նախագծեր է արել շվեյցարական թղթադրամների համար 1940-ականներին, բայց թղթադրամներն արդեն տպագրվելուց հետո չեն հրատարակվել, քանի որ Լյուցեռնի պետական խորհրդի անդամը քննադատել է Էռնիին, նրան համարելով կոմունիստ։ Այնուամենայնիվ, Էռնին երբեք որևէ քաղաքական կուսակցության անդամ չի եղել։ 2004 թվականին նրան շնորհվել է Լյուցեռն քաղաքի պատվավոր քաղաքացիություն։ 2009 թվականի հունվարի 10-ին նա ստացել է Շվեյցարական մրցանակ՝ կյանքի ընթացքում ունեցած վաստակի համար։
Կարիերայի ընթացքում Էռնին ստեղծել է մոտ 300 պաստառ և մի քանի որմնանկարներ, այդ թվում՝ 1980 թվականին Ժնևի Ավտոմոբիլային միջազգային սրահի, Կարմիր Խաչի, Միջազգային օլիմպիական կոմիտե-ի, ՄԱԿ-ի և ԻԿԱՕ-ի համար։
Էռնին նկարազարդել է մոտ 200 գիրք և ստեղծել 90 փոստային նամականիշ և 25 մեդալներ։


== Կենսագրություն ==
Հանս Էռնին ծնվել է Լյուցեռնում, շոգենավի մեքենավարի ընտանիքում։ Նախնական կրթությունը ստացել է դպրոցում և պատրաստվել հողշինարար դառնալ, սակայն մերժել է այդ մտադրությունը՝ շինարարական ընկերությունում գծագրող դառնալու համար։ 1927-1928 թվականներին սովորել է Լյուցեռնի դեկորատիվ և կիրառական արվեստի դպրոցում։ 1928-1929 թվականներին ապրել է Փարիզում, որտեղ որոշ ժամանակ սովորել է Ժյուլիանի ակադեմիայում, ապա մեկնել Բեռլին, որտեղ սովորել է Ազատ և կիրառական արվեստի պետական ուսումնարանում։ Բեռլինից հեռացել է, քանի որ Գերմանիան կանգնած էր նացիզմի շեմին, որտեղ բախվել է արվեստից հեռու, իր համար անհասկանալի քաղաքական խնդիրների։
Էռնին վերադարձել է Լյուցեռն և հաճախ մեկնել է Փարիզ, որտեղ ներգրավվել է ստեղծագործական կյանքի հորձանուտի մեջ։ Ուսումնասիրել է հին վարպետների ստեղծագործությունները և սովորել ժամանակակից նկարիչների գործերից, որոնք նման չեն եղել 16-18-րդ դարերի նախակարապետներին։


== Առաջին ստեղծագործությունները և առաջին ցուցահանդեսներ ==
Էռնին սկսել է մասնակցել ցուցահանդեսներին 1933 թվականից։ Նկարչի վրա մեծ ազդեցություն են թողել Պաբլո Պիկասոյի, Ժորժ Բրաքի աշխատանքները, աբստրակցիոնիստների, հետագայում սյուրռեալիստների ստեղծագործությունները։ Իրենց հետևանքներն են ունեցել նաև Էռնիի հրապուրանքը, գծագրերի, մեքենաների և ընդհանրապես մեխանիզմների նկատմամբ։ Էռնին փորձել է իր ստեղծագործություններում ներառել տեխնիկական սխեմաներ, երկրաչափական պատկերներ և այլն։ Դա փորձերի և սեփական ոճի որոնումների ժամանակն է եղել («Տեխնիկական գործառույթ», 1936, «Էմանսիպացիա», 1938)։ Ձևերի և գույների հետ կապված փորձերը նկարչի ստեղծագործությանը բնորոշ են դարձել նրա ողջ կյանքի ընթացքում։ Այդ շրջանին են պատկանում նաև պատերը նկարազարդելու նրա փորձերը («Նկարիչ-Ստեղծագործող», 1933 թվական, որմնանկարչություն Լյուցեռնի մարզական ակումբում)։


=== Սյուրռեալիզմի ազդեցություն ===
Երիտասարդ Էռնիի վրա իրենց ազդեցությունն են թողել նաև Սալվադոր Դալիի և Իվ Տանգիի ստեղծագործությունները։ Բայց Էռնին իր սյուրռեալիստական ստեղծագործություններում չհրաժարվեց նշանակալից և նույնիսկ փիլիսոփայական թեմաներից («Հնգանկյուն», 1939, «Թերթիկ ուրբանիստի օրագրից», 1941)։ «Ուրբանիստի թերթիկում» նա նկարել է իր ինքնադիմանկարը, որը նման է անատոմիական նկարի, իսկ դրա կողքին բուսաբանական ճշգրտությամբ պատկերել է բույսեր։


=== Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ ===
Էռնին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ եղել է վարորդ և կամուֆլյաժի նկարիչ, բայց նա աչքաթող չի արել իր ստեղծագործական աշխատանքը։ Մարդկային հասարակությունից հիասթափությունը նրան ուղղորդել է դեպի բնապատկերներ։ Նկարել է խստաշունչ և վեհաշուք Ալպերը, բայց առանց մարդկանց ու նրանց այդտեղ գտնվելու հետքերի։ Այդ շրջանի նկարներում գերակշռել է ամայությունը։
Այդ շրջանին են պատկանում Էռնիի պաստառները, գրքերի նկարազարդումները։ 1945 թվականին նա պատվեր է ստացել Բազելի արդյունաբերական ցուցահանդեսի մեքենաների տաղավարի որմնանկարների (տեմպերա պատի վրա) կատարման հետ կապված։ Գրքերի նկարազարդումներից առանձնանում են Չ. Կանևաշինիի «Մարդկային աշխատանքը դարերի ընթացքում» (1943) ժողովածուի համար կատարված աշխատանքները։


=== Դեկորատիվ և կիրառական ստեղծագործություններ ===

Ֆրանսիայում Ժան Լյուրսան (1892-1966) վերսկսել է գոբելենների արտադրությունը։ Հանս Էռնին ստեղծել է նաև գոբելենների համար իր սեփական ուրվագծերը։ Նա ընդլայնել է գոբելենների թեմաները և լրացրել ինչպես նոր թեմաներով, այնպես էլ նոր արտահայտչամիջոցներով։ Հին հունական «Արիադնայի թելը (Մինոտավրոսի լաբիրինթոսը)» առասպելի սյուժեի ուրվագիծը Էռնիի ձեռքբերումն է արվեստի այդ բնագավառում։ Նա իր ուժերը փորձել է նաև գեղարվեստական կերամիկայի արտադրության բնագավառում։ Էռնին ստեղծել է նաև փոստային նամականիշների ուրվագծեր («Լիխտենշտեյնի Իշխանության 250 տարին», 1969, «Ձմեռային օլիմպիական խաղեր 1972 Սապորո», «Ամառային օլիմպիական խաղեր 1972 Մյունխեն»), ինչպես նաև փոստային նամականիշներ ՄԱԿ-ի և Շվեյցարիայի պատվերով, նկարիչների կամ գիտնականների՝ այդ թվում՝ Ալբերտ Այնշտայնի, Պաուլ Կլեեի, Թոմաս Մանի, Հերման Հեսսեի, Շառլ Էդուար լը Կորբյուզիեի, Ռայներ Մարիա Ռիլկեի և այլոց դիմանկարներով։


=== Գունավոր վիմագրություն ===
Հանս Էռնին հայտնի է նաև որպես գունավոր վիմագրության վարպետ։ Նա ստեղծել է աշխատանքների ամբողջական շարքեր, որոնք միավորված են «մարդը և ստեղծագործությունը», «մարդը և կենդանիները», «մարդկային սերը», «կնոջ գեղեցկությունը», «երիտասարդություն», «կենդանիներ» թեմաներով։ Հանս Էռնին գունավոր վիմագրության տեխնիկան օգտագործել է նաև գրքերի նկարազարդման համար («Գծանկարիչը», Չարլզ Ռոսների «Հանս Էռնիի գրաֆիկական աշխատանքները» մենագրության շապիկ, 1957)։
Էռնին շարունակել է փորձեր կատարել նաև սև ու սպիտակ վիմագրության տեխնիկայում։ Նրա հին հունական թեմայով՝ «Բաքոսը խաղողի այգում» (սպիտակ ներկ սև ֆոնի վրա, 1955) վիմագրությունը դարձավ աշխարհահռչակ ստեղծագործություն։ Այդ վիմանկարը ստեղծվել է սպիտակով սև ֆոնի վրա, մինչդեռ ավանդական փորագրության կամ օֆորտի դեպքում՝ գծանկարը, պատկերը ստեղծվում է սև կամ մուգ գծերով։ 


== Հանս Էռնիի թանգարան ==
 
Հանս Էռնին Կոմունիստական կուսակցության կամ որևէ ձախակողմյան կուսակցության անդամ չի եղել, բայց համակրել է նրանց։ Հանս Էռնին ստեղծել է Շվեյցարիայի և ԽՍՀՄ մշակութային կապերին նվիրված պաստառ։ Նկարիչը հրաժարվել է կոմունիստական գաղափարներին հավատարիմ մնալուց՝ 1956 թվականին Հունգարիա խորհրդային զորքեր մտցնելուց և ապստամբությունը ճնշելուց հետո։ Սակայն, չեն մոռացվել կոմունիստներին նրա նվիրվածությունը, և կապիտալիստական երկրներում Էռնիի ստեղծագործությունների տարածման վրա քաղաքական արգելք է դրվել։ Այդ արգելքը կիրառվել է նաև չեզոք Շվեյցարիայում։ Հանս Էռնիի ստեղծագործությունները (ի տարբերություն արտասահմանյան թանգարանային հաստատությունների) երկար ժամանակ պետական թանգարանները հայրենիքում չեն գնել։
Իրավիճակը փոխվել է նկարչի միջազգային ճանաչումից հետո։ 1979 թվականի սեպտեմբերին Լյուցեռնի տրանսպորտի թանգարանը ցուցադրական տարածք է հատկացրել, որտեղ հիմնվել է Հանս Էռնի թանգարանը։ Թանգարանը ստացել է հեղինակային կերամիկա, տարբեր տեխնիկայի գրաֆիկական աշխատանքներ, մեդալիոնային իրեր, գոբելենի ուրվագծեր։ Էռնին թանգարանում հերթական որմնանկարն է ստեղծել լատիներեն Panta Rhei («Ամեն ինչ հոսում է, ամեն ինչ փոխվում է») ասացվածքի թեմայով, որի տարածքը կազմում է 30 մ²։
Էռնին շատ հետաքրքրված է եղել սպորտով և 1989 թվականին արժանացել է Միացյալ Նահանգների սպորտային ակադեմիայի տարվա սպորտային արտիստի մրցանակին։ 1993 թվականին նրա աշխատանքները ցուցադրվել են Սան Ֆրանցիսկոյի Պենս պատկերասրահում։


== Անձնական կյանք ==
Հանսը երկու անգամ ամուսնացած է եղել։ Առաջին կինը՝ Գերտրուդ Բոհներտը (շվեյցարացի նկարչուհի), մահացել է 1948 թվականին, ձիավարության ժամանակ տեղի ունեցած վթարից։ Առաջին ամուսնությունից ունեցել է դուստր՝ Սիմոնե Ֆորնարա Էռնին։ Մեկ տարի անց՝ 1949 թվականին, Հանսն ամուսնացել է քարտուղար Դորիս Քեսսլերի հետ։ Նրանք ունեցել են երկու դուստր և մեկ որդի։ Դուստրերից մեկը մահացել է յոթ տարեկան հասակում՝ լեյկոզից։
Հանս Էռնին նշել է իր ծննդյան 100-ամյակը 2009 թվականին։ Նրա քույրը՝ Մարիա Ստրեբի-Էռնին (հունվարի 14, 1907 - հունվարի 29, 2014), մահացել է 107 տարեկան հասակում։
Հանս Էռնին մահացել է 2015 թվականի մարտի 21-ին, Լյուցեռնի Սուրբ Աննա կլինիկայում (ըստ այլ տվյալների՝ մահացել է 1978 թվականին)։


== Գրականություն ==
Ханс Эрни // Современное изобразительное искусство капиталистических стран. — М.: Советский художник, 1961.
Konrad Farner. Hans Erni: Weg und Zielsetzung des Künstlers. Arbeiten aus den Jahren 1931 bis 1942. — Zürich: Amstutz, Herdeg & Co, 1943.
Konrad Farner. Hans Erni. Ein Maler unserer Zeit. Mundus (Erbe und Gegenwart 48). — Basel, 1945.
Walter Rüegg. Hans Erni. I. Das malerische Werk. Hrsg. von Ernst Scheidegger. — Bern: Edition Erpf, 1979.
John Matheson. Hans Erni. Das zeichnerische Werk und öffentliche Arbeiten. — Zürich: Ex Libris, 1983.
Hans Erni. Werkverzeichnis der Lithographien. — Zürich: ABC, 1993. — ISBN 3-85504-141-5.
Jean-Charles Giroud. Hans Erni. Die Plakate 1929–1992. — Bern: Benteli, 1993.
Andres Furger. Ateliergespräche mit Hans Erni. — Zürich: Neue Zürcher Zeitung, 1998. — ISBN 3-85823-739-6.
Karl Bühlmann, Marco Obrist. Hans Erni. Dialog. Arbeiten im öffentlichen Raum. — Bern: Benteli, 2002. — ISBN 3-7165-1285-0.
Karl Bühlmann. Zeitzeuge Hans Erni. Dokumente einer Biografie von 1909 bis 2009. — Zürich: Neue Zürcher Zeitung, 2009. — ISBN 978-3-03823-505-7.


== Մատենագիտություն ==
Konrad Farner, Hans Erni, Weg und Zielsetzung des Künstlers. Arbeiten aus den Jahren 1931 bis 1942. Amstutz, Herdeg & Co. 1943, Zürich 1943 (գերմաներեն)։
Konrad Farner, Hans Erni. Ein Maler unserer Zeit. Mundus (Erbe und Gegenwart 48), Basel 1945, (գերմաներեն)։
Josef Rast, Grafiker als Maler, Hans Erni, Alfred Pauletto, Celestino Piatti, Hugo Wetli, Kurt Wirth. Kunstverein Olten, Olten, 1962, (գերմաներեն)։
Claude Roy, Hans Erni, La Guilde du Livre, num. H. C., Lausanne, 1964, (ֆրանսերեն)։
Catalogue raisonné de l'œuvre lithographie et grave de Hans Erni, Caillier, Geneva, 1969, (ֆրանսերեն)։
Jot Singh, Hans Erni, Éditions de la Tribune, Geneva, 1979, (ֆրանսերեն)։
Walter Ruegg, Hans Erni, peintures, Éditions Erpf, Berne, 1980, (ֆրանսերեն)։
John Matheson, Hans Erni. Das zeichnerische Werk und öffentliche Arbeiten, Ex Libris, Zurich, 1983, (գերմաներեն)։
Fondation Pierre Gianadda, Erni, vie et mythologie, Martigny, 1989, (ֆրանսերեն)։
Hans Erni. Werkverzeichnis der Lithographien, ABC, Zurich 1993, (գերմաներեն) 3-85504-141-5
Jean-Charles Giroud, Hans Erni. Die Plakate 1929–1992, Benteli, Berne, 1993, (գերմաներեն)։
Enrico Ghidelli, Kunst im Kleinen. Die philatelistischen und numismatischen Werke von Hans Erni, Multipress, Reinach, 1995, (գերմաներեն) 3-9520837-0-4
Jean-Charles Giroud, Hans Erni. Catalogue raisonné des livres illustrés, Geneva, 1996, (ֆրանսերեն)։
John Matheson (Hrsg.), Hans Erni gestaltend – Hans Erni à l'œuvre – Hans Erni at work. ABC, Zurich, 1996, (անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն) 3-85504-161-X
Karl Bühlmann, Geächtet – geachtet. Die Geschichte des Hans Erni-Museums im Verkehrshaus der Schweiz in Luzern. Eine Dokumentation, Hans Erni-Stiftung, Lucerne, 1997, (գերմաներեն)։
Andres Furger, Ateliergespräche mit Hans Erni, NZZ, Zurich, 1998, (գերմաներեն) 3-85823-739-6
Karl Bühlmann, Marco Obrist, Hans Erni. Dialog. Arbeiten im öffentlichen Raum, Benteli, Berne, 2002, (գերմաներեն) 3-7165-1285-0
Karl Bühlmann, Zeitzeuge Hans Erni. Dokumente einer Biografie von 1909 bis 2009, NZZ, Zurich, 2009, (գերմաներեն) 978-3-03823-505-7


== Ծանոթագրություններ ==