Արքայադուստր Իզաբելի սենեկապանուհու դիմանկարը

Արքայադուստր Իզաբելի սենեկապանուհու դիմանկարը (Portrait of Lady-in-Waiting to the Infanta Isabella), պալատական գեղանկարիչ Պիտեր Պաուլ Ռուբենսի (հոլանդերեն՝ Peter Paul Rubens) նկարը։ Նկարը պատկերում է պալատական տիկին ինֆանտա Իզաբել Կլարա Եվգենիային (իսպաներեն Isabel Clara Eugenia de Austria)։ Թվագրվում է մոտ 1623-1626 թվականներով։ 1772 թվականից դիմանկարը ցուցադրվում է Էրմիտաժում։ Դիմանկարը Ռուբենսի ստեղծագործություններին ոչ բնորոշ հոգեբանական դիմանկար ստեղծագործական ոճի անդրադարձ է։ Դիմանկարը ստորագրված և թվագրված չէ։ Արևմտյան արվեստաբանները տարակարծիք են նկարի հեղինակության վերաբերյալ, սակայն անտարակույս միակարծիք են, որ այն պատկանում է ռուբենսյան դպրոցին (արվեստանոց)։ Խորհրդային և ռուսական արվեստագիտությունը հստակորեն ճանաչել է Ռուբենսին՝ որպես հեղինակ։ Կերպարի նույնականացման հարցը նույնպես միանշանակ չէ. արևմտյան արվեստագիտական գրականության մեջ նկարը հաստատուն անուն չունի։ Ենթադրություններից մեկի համաձայն՝ այն պատկերում է կտավի ստեղծման ժամանակահատվածում մահացած նկարչի ավագ դուստր Կլարա Սերենին։


== Նկարագրություն և տեխնիկա ==
Նկարը իրենից ներկայացնում է յուղաներկով փայտի վրա կատարված աղջկա դիմանկար։ Ավելի լավ պահպանման համար կաղնե հիմքը մանրատախտակված է։ Աղջիկը հագնված է իսպանական նորաձևությանը համապատասխան. սպիտակ ծալքավոր (գոֆռե) օձիքով մուգ գույնի խիստ զգեստ։ Յուղաներկի բարակ շերտը գրեթե չի ծածկում հենքի երկնագույն գուներանգումը։ Այն կատարված է Ռուբենսին բնորոշ անկյունագծային լայն, որոշ չափով կոպիտ վրձնահարվածներով։ Կան ճաքեր և ճաքերի մեջ հին գրառումների հետքեր։ Դիմանկարի ռենտգենանկարը ցույց է տալիս (անզեն աչքով նույնպես նկատելի) ականջօղերի ձևի հեղինակային փոփոխությունները։ Աշխատանքը ստորագրված չէ հեղինակի կողմից։
Նկարի զուսպ գունագեղությունը կառուցված է մութ զգեստից անցումը, համարյա խառնված մոխրագույն հիմնագույնով, դեմքի վառ երանգ մագարիտյաարծաթյա երանգի գերակշռությամբ։
Նկարը ստեղծված է ալլա պրիմայի սկզբունքով, գերիշխող վարպետությամբ թափանցաներկման։ Բարակ վրձնի միջով թափանցող հիմնաներկը պատկերի մոդելին ավելացնում է պարզություն։ Անդրադարձումը թեթև ուռածությամբ նկարված սպիտակ ֆրեզ-օձիքը լուսավորում է աղջկա դեմքը և ամբողջ կոմպոզիցիան։ Օգտվելով մի քանի հնաձև նկարների կառուցման հին ֆլաանդական կանոններից (նեղ շրջանակ, մինիմումաքսեսուարներ, խիստ հիմնագույն), հեղինակը սևեռում է ուշադրությունը աղջկա դեմքին և ներաշխարհին։ Խոշոր բաց-կանաչավուն աչքերը և թափվող բաց խարտյաշ մազերը հաղորդում են կոմպոզիցիային առանձնահատուկ հնչեղություն։
Թեթև հիվանդագին կարմրությունը և շուրթերին հազիվ նշմարելի ժպիտը հաղորդում է նկարին ինտիմ խառնվածք։ Աղջկա հայացքը թեթևակի ուղղված է դիտողի կողմը։ Նկարի վրա աչքերի դասավորության համաչափությունը համապատասխանում է ոսկե հատմանը։


== Ստեղծման պատմությունը և բնօրինակի նույնականացումը ==
Մասնագետները սենեկապանուհու նկարը թվագրում են մոտավորապես 1623—1626 թվականներին։ Ստույգ ստեղծման պատմությունը հայտնի չէ, գոյություն ունի միայն արվեստագետների ընդհանուր ենթադրությունը։ Նկարչի ուշ շրջանի ստեղծագործությունների գրված նկար է, կազմված վարպետի հոյակերտ գեղանկարներից, մեծ գեղարվեստական արվեստանոցի ղեկավարներից։ Նկարների արտադրությունը այն ժամանակ մատակարարվում էր հոսքերով, վարպետը կատարում էր նկարի ուրվագիծը, իսկ վերջացնում էին նրա աշակերտները։ Եվրոպական խոշոր երկրների ղեկավարները պատիվ էին համարում նկարները պատվիրել ֆլամանդցու մոտ։ Ռուբենսին փառքն էր ուղեկցում, 1624 թվականին Իսպանիայի թագավորը նրան շնորհեց ազնվական կոչում։ Նա պահանջված էր ոչ միայն որպես գեղանկարիչ, այլև ծառայում էր բարձրաստիճան դիվանագետ արքունիքում։
Այդ նույն ժամանակ Ռուբենսը անձնական կյանքում վերապրում էր ողբերգություն ողբերգության հետևից։

1611 թվականի մարտի 2-ին Պիտեր Պաուլ Ռուբենսի և Իզաբել Բրանտի ընտանիքում ծնվեց առաջնեկ աղջիկը՝ Կլարա Սերենան։ Իզաբելա Կլարա Եվգենիան կարող էր լինել երեխայի կնքամայրը, ինչը մատնանշում է անվան և տիտղոսի փոխառնումը(սերենիսիմա) գերիշխան։ 1623 թվականին, 12 տարեկան հասակում հիվանդությունից հետո Կլարա Սերենան վախճանվեց։ 1625 թվականին մեռավ լավագույն ընկեր և համախոհ Յան Բրեյգելը։ 1626 թվականին ժանտախտի համաճարակի ժամանակ կյանքից հեռացավ նկարչի կինը՝ Իզաբել Բրանտը։ Ռուբենսը ծանր ապրեց այդ կորուստը։ Ընկերոջ նամակում՝ Պիեռ Դյուպուի, նա գրեց կնոջ մահվան առթիվ. «…ինձ հույժ դժվար կլինի անջատել իմ վիշտը հիշողություններից, որը ես պարտավոր եմ հավերժ պահպանել սիրելի և ամենից վեր հարգված անձի մասին» Նկարչի կյանքի այդ ժամանակաշրջանում ստեղծվում է Ռուբենսի նկարների մի ամբողջ շարք (կամ նրա վարպետի), արտահայտելով տարբեր տարիքի միևնույն մոդելը։
Դատելով անունով, էրմիտաժյան նկարի վրա պատկերված է բրյուսելյան ինֆանտի պալատական տիկինը, սակայն այս տարբերակը դժվար է հիմնավորել։ Անծանոթ սենեկապանուհին դժվար թե կարողանար պատվիրել թանկարժեք նկար պալատական նկարչի մոտ։ Ըստ առավել տարածված մեկնաբանությունների, Կլարա Սերենի նկարը՝ հետմահու դեմքն է, նկարչի ազատ մեկնաբանություններում, նրան պատկերելով արդեն ձևավորված աղջկա։ Ռուբենսը հաճախ է օգտագործել իր երեխաների արտաքին տեսքը իր ստեղծագործություններում։ Օրինակ՝ նրա որդի Ալբերտին կարող ենք տեսնել հետևյալ նկարներում «Տիրամայրը ծաղկեպսակում» և «Երկրպագություն վհուկին»։ Նկարիչները այդ ժամանակ հաճախ էին դիմում մտերիմների օգնությանը, որպեսզի ավելի քիչ ժամանակ ծախսեն իրենց բարձրաստիճան մոդելի համար։ Կինը, աղջիկը կամ տղան նախնական ուրվագծի համար կարող են ընդունել կեցվածք։ Այդ տեսակի էսքիզները դարձան ընտանեկան նկարների հավաքածուի մի մասը։
Դժբախտաբար, Ռուբենսին աշխատանք չմնաց, թույլատրելի է միայն նույնականացնել իր աղջիկների արտաքին տեսքը։ Ամենից առաջ պահպանվեցին հիմնովին կտրած անավարտ նկարները, որոնց անվանում են Կլարա Սերենի մանկական նկարներ (Երբեմն «Նկարչի աղջիկների դիմանկարներ» ակնհայտորեն Իզաբել Բրանտի նմանության հիման վրա։ Այն թվագրված է մոտ 1616-1618 թվականներին։ Եվս մեկ ուրվագիծ ռուբենսյան դպրոցի՝ աղջիկների, շատ նման Կլարա Սերենին, պահպանվում է Մետրոպոլիտեն թանգարանում։ Ռուբենսի նկարների հավաքածուների էտյուդները Ալբերտիներ (Վիենա) պատկերում է նույն մոդելը ։ Աղջիկների վատառողջ տեսքի համար կարելի է ենթադրել, որ նկարչի աղջիկը (եթե դա նա է) պատկերված է էտյուդի վրա արդեն հիվանդ, այսինք մոտ 1623 թվականին։ Վիենայի էտյուդների և էրմիտաժյան նկարների նմանությունը կասկած չի թողնում՝ արտաքին տեսքը, նման շրջագեստը, նույն սանրվածքը և թափվող մազափունջը։ Վիենայի էտյուդներին՝ ստորագրությունը վերևում, հին ֆլամանդական է, ասում «Sael doegter van de Infante tot Brussel»: Դա կարելի է թարգմանել այսպես՝ «պալատական տիկին Բրյուսելի սեկապանուհի»։ Վիենական էտյուդի ներքևի աջ անկյունում ստորագրված է Պ Պ Ռուբենս , և անկասկած իր հեղինակությունն է, բայց հարց է, ո՞վ է նկարել այդ էդյուդը և ո՞վ է մոդելը, մնում է վիճելի։ Մի քանի աղբյուրներ պնդում են, որ ստորագրությունը անհայտ ծագման է (Շառլ, Խելդ), ուրիշներ (Ալպատով), որ Ռուբենսի ձեռքով է կատարված ։ Ուրվագիծը պահպանված է Ռուբենսի ընտանիքի ուրիշ ընտանեկան նկարների հետ միասին, դրա համար ազգակցական կապերի պատկերումը մոդելում, լրիվ հնարավոր է։ Ինչպիսին որ դա լինի, վիենական էտյուդում և ստացել է իր անվանումը «սենեկապանուհի», այնպես որ նա ինքը ոչ մի ստորագրություն չի կրում և ոչ մի դեպքում քարտագրացուցակում չի անվանվել։
Ակնհայտորեն «սենեկապանուհու» նմանությունը կարելի է նկատել նկարչի կնոջ պատկերում։ Դա նկատելի է Իզաբել Բրանտի ինքնանկարում, այդտեղ, որտեղ նա մոտ 18 տարեկան է, նաև ուշ Իզաբել Բրանտի ուրվագծում։ Կա տարբերակ, որ դա կարող է լինել նկարչի անանուն սիրուհին (Հերման Կնակֆուս)։ Հաստատվում է այն, որ Ռուբենսը նորից և նորից վերադարձել է այդ նույն կերպարին, պատմաբանները կատարեցին հետևություն ընտանեկան կապի  կամ անձնական բնավորության  մասին։ Սակայն, հաստատումն այդ յուրօրինակ «ընտանեկան» նկարների շարքը առաջացնում է կասկած .


== Թանգարանային պատմություն, Հեղինակության հարցեր ==
Կատալոգում Ռուբենսի աներոջ՝ Յանոմ Բրանտի հեղինակությամբ 1639 թվականին կա գրառում. «Երկու յուղաներկով նկարներ տախտակե շրջանակում. առաջինը պատկերում է Յանա Բրանտիին՝ հանգուցյալ որդու և երկրորդը Կլարա Սերեն Ռուբենսուն, վերոհիշյալ պարոն Ռուբենսի պատանի աղջկան»։ Ենթադրվում է, որ երկրորդ հիշատակածը վերաբերվում է Էրմիտաժում պահպանված նկարներին կամ նրա տարբերակներին ։
Նկարչի մահից հետո 1640 թվականին, ենթադրաբար, մնացած նկարների թվում, դիմանկարը ընկնում է Ռուբենսի ժառանգության սիրահար և կոլեկցիոներ Ռոժե դե Պիլին Roger de Piles :Դե Պիլի մահից հետո ռուբենսյան կոլեկցիայի մեծ մասը գնել է հայտնի ֆրանսիական ձեռնակատեր և մեկենասԱնտուան Կրոզան և հետո պահպանվել է նրա եղբոր՝ Պիեռ Կրոզայի մոտ(«Бедным»): 1772 թվականին, Պիեռ Կրոզայի մահից հետո նրա ֆրանսիական հավաքածուն ձեռք բերեց Եկատերինա IIը Դեննի Դիդրոի և Ֆրանսուա Տրոնշենի (fr)միջնորդությամբ և գնահատմամբ։ Հատկապես այդ համալրումից հետո Էրմիտաժի գեղարվեստական կոլեկցիան դարձավ աշխարհում ամենահարուստ և հայտնի կոլեկցիոներերից մեկը։ Հենց այդ պահից «սենեկապանուհու» ճակատագիրը հայտնի է ճշտիվ։
Երկար ժամանակ շիկահեր աղջկա նկարը մնաց անանուն, մինչ որ Ալբերտինո (Վիենա )թանգարանը չհայտնաբերեց այդ նկարի ուրվագիծը ՝ստորագրությամբ։
Նկարը կրում է ռուբենսյան ձեռագրի վարքագծերի բնորոշ գիծ, բայց նրա համարժեք հատկանիշը հանդիսանում է վիճելի հարց։ Արևմուտքի հեղինակավոր արվեստագետները արտահայտեցին կասկած նկարի ծագմանը։ Ֆլամանդական գեղանկարչության հայտնի մասնագետ Ռուդոլֆ Օլդենբուրգը 1921 թվականին «Սենեկապանուհի»ն չներառեց Ռուբենսի նկարների կատալոգում։ Պրոֆեսոր Յուլիուս Խելդը (Կոլումբիայի համալսարան) 1959 թվականին իր աշխատություններում արտահայտեց կասկածանք նկարի իսկությանը, չնայած, ինչպես հաստատում են, 1966 թվականին Էրմիտաժ այցելելուց հետո հրաժարվեց իր պահանջից։ Ռուբենսի աշխատանքի կատալոգը Անն-Մարի Լոգանը և Մայքլ Պլոմպան (Մետրոպոլիտենի թանգարան, հրատարակումը 2005 թվական)չեն հաստատում Ռուբենսի «Սենեկապանուհու» հեղինակությունը և վերագրում են նրան «ռուբենսյան դպրոցին»։ Արտասահմանյան կատալոգներում չկա և նկարների անվանումը.
Խորհրդային և ռուսական մասնագետների մոտ նկարի հեղինակությունը կասկած չի հարուցում, չնայած և նշվում է այն, որ հույժ անսովոր է Ռուբենսի ստեղծագործական վարքագծի համար։ Վալենտին Յանինի կարծիքով, ցանկացած դեպքում անհրաժեշտ էր նկարի նույնականացման այդպիսի մակարդակնկարը հնարավոր չէր մնալ չճանաչված. «Այն ժամանակ կարելի է նկարը իսկապես հասկանալ, երբ մենք գիտենք և նկարիչին, և նրան՝ ում նա նկարում է».


== Ընկալում ==
Ի տարբերություն իր ժամանակակիցների Վալասկեսի, Վերմերի կամ Ռեմբրանդի, Ռուբենսը չէր համարվում նկարի հոգեբանական վարպետ։ Էժեն Ֆրոմանտենը ընդհանրապես Ռուբենսին համարում էր չափից ավելի վառ խառնվացքով նկարիչ, անընդունակ անշտապ վերլուծության, պահանջված մարդու ներքնաշխարհը ընկղմվելու համար։ Ռուբենսի ստեղծագործությունների ուսումնասիրող Խերման Կնակֆուսը գրեց այն մասին, որ նկարները համարվում էին նրա տաղանդի ամենաթույլ կողմը և Ռուբենսին լավ է հաջողվել անցնել մաքուր լուսանկարչական նմանությամբ։
Մերձավորների և հարազատների կերպարների շարքը առանձնանում է ֆլամանդացու ստեղծագործություններում, զարմանալի տարբերվելով աստվածաշնչյան նկարների թեմայից և թագակիր անձի հանդիսավոր նկարներից։ Իզաբել Բրանտի Ելենա Ֆուրման, նկարչի երեխաների պատկերները ճանաչված են հարազատի ջերմության և մտերիմ տրամադրությամբ։ Միխայիլ Ալպատովը անցկացրեց համեմատություն Վալենտին Սերովի նկարների, ում մոտ նույնպես տարբերվում են պերճաշուք բարձրաշխարհիկ նկարները և մտերիմ ու հարազատ մարդկանց դիմանկարները։ Վիկտոր Լազարևը նշել է. «Մարգարիտի ջերմություն և բյուրեղապակյա թափանցիկություն ունենալով („սենեկապանուհին“) գրված է այնպիսի հանճարեղ վարպետությամբ, որ նույնիսկ Ռուբենսի մոտ այդ նշանավոր նկարը արժե մի քանի առանձնատուն։
Ձևականորեն «Սենեկապանուհին» համապատասխանում է այդ ժամանակաշրջանի հայտնի և արժանապատվությամբ լցված մարդու բարոկյան կարգի արքունական նկար։ Ի տարբերություն իր աշակերտ Վան-Դեյկի, Ռուբենսը այդչափ խիստ ուշադրություն չի նվիրել մոդելի հագուստին, փոխանցումը նյութակազմվածքի գործվածքի և ծալքի, այնչափ կարևոր էր նկարի հանդիսավորության համար։ Բայց «սենեկապանուհու» դեպքում, համեստ հագուստը և տպավորիչ օձիքը, ոսկե շղթան, այդ ամենը անխզելի կապված է աղջկա կերպարի հետ և մի քիչ հասունացնում է նրան, ինչը օրգանապես լրացնում է կոմպոզիցիային ։ Կարծես նկարը լուսավորված է ներսից, նրանում հարմար օգտագործվել է գունային հակադրություն պայծառ մասերի և դեմքի ստվերների միջև, որոնք թվում են ոչ մոխրագույն, այլ կապտավուն։ Ռուբենս-գեղանկարչի վարպետությունը դրսևորում է գունափոխանցմամբ, մոդելի գլխագծի նրբաճաշակություն, երեսի նրբին ձվաձևություն և դիմագծեր, ներկայացնում է հյուսիսային կանանց գեղեցկության առանձնահատուկ տիպար։ Շնորհիվ նկարչական արվեստի, նկարը անփոփոխ չէ, այն զարդարում է ալիքաձև շարժումը, թարթիչների ցաքուցրիվը, թեթև ժպիտը։
Նկարում պատկերված աղջիկը հազիվ էր անցել սահմանագիծը պատանեկության և հասունության միջև։ Սենեկապանուհու արտաքին տեսքում կա նաև ինչ-որ անկայունություն և աղախնություն, հույզերի փոթորկում։ Պատանեկությունից հասունության նուրբ անցումը, երևում է մոդելի պատկերի միջով, հազիվ հայացքում նկատելի թախծոտ նոտան մի քիչ բացում է պալատական տիկնոջ ներքին աշխարհը։ Ավելի սևեռուն հայացքը ամբարտավան նայվածքում չքանում է և առաջանում է վիրավոր և զգայուն բնավորություն։ Այդ տրամադրությունը ընդգծում է և ներկի շատ նուրբ շերտը հազիվ ծածկելով ներկը։ Յուրի Նագիբին «Սենեկապանուհուն» համեմատեց «Կզաքիսով կինը» հետ, առաջին հայացքից նույն հեզ և անպաշտպան բնավորություն, իր մեջ թաքցնելով պալատական արքունիքի գաղտնիքները։ Ռուբենսի տաղանդի խորությունը այստեղ կարելի է համեմատել կատարողական վարպետության հետ Վալեսկաս և Վերմերա։ Բայց, ի տարբերություն նրանց, հեղինակը հասնում է իր նպատակին առանց դաժան բարոյական երկիմաստության և գրոտեսկային պատկերման, խանգարող պաշտպանության։ Ռուբենսը պատկերը ներկայացնում է ամբողջական և հաջորդաբար, չկորցնելով նրա կանացի էությունը, մոտենալով իր նկարում մարդկային անձնավորության իդեալին ։


== Ազդեցություն և նշանակություն ==
Նկարը հանդիսանում է Էրմիտաժի այժմյան թանգարանի (ֆլամանդական գեղանկարչության էքսպոզիցիա դահլիճներ 245-247) առավել հանրածանոթ ցուցադրանմուշներից մեկը և հանձնարարված է դիտումների կատալոգում։ Այն բերված է դասագրքերում որպես որակի նմուշ գեղանկարչության տեխնիկայի և գույների հաղորդման ։
Նկարին բանաստեղծություն է ձոնել Անդրեյ Դեմենտևը («Նայում եմ սենեկապանուհու նկարին»)։ Դիմանկարի ստեղծման մասին պատմության մոտիվներով վիպակ է ցանկացել գրել Կոնստանտին Պաուստովսկին, բայց չի հասցրել իրագործել իր պլանները</ref>։
Ռուբենսի ծննդյան 400-ամյակի առթիվ շատ երկրներում թողարկեցին հոբելյանական նամականիշերի սերիա, այդ թվում՝ նկարիչի երեխաներին նվիրված նկարները։ ԽՍՀՄ-ում «Սենեկապանուհուն» նվիրված էր նամականիշ և Առաջին օրվա ծրար։ Նույն թեմայով նամականիշներ լույս տեսավ այլ երկրներում՝ Բուլղարիայում, Մադագասկարում և Մոնակոյում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Anne-Marie S. Logan,  Michiel Plomp. Peter Paul Rubens: The Drawings. — Ил. — Metropolitan Museum of Art, 2005. — 332 p. — ISBN 9780300104943
Julius Samuel Held. Selected drawings, Sir Peter Paul Rubens. — Phaidon publishers, 1959. — Vol. 1.
Walter A. Liedtke. Flemish paintings in the Metropolitan Museum of Art. — Metropolitan Museum of Art. — ISBN 9780870993565
Victoria Charles. Peter Paul Rubens. — Parkstone International, 2011. — 162 p. — ISBN 9781780422558
Liechtenstein: The Princely Collections. — ил. — Metropolitan Museum of Art, 1985. — 372 p. — ISBN 9780870993855
Paul Oppenheimer. Rubens: A Portrait. — ил. — Rowman & Littlefield, 2002. — 404 p. — ISBN 9780815412090
Hans Vlieghe. Corpus Rubenianum Ludwig Burchard: an illustrated catalogue raisonné of the work of Peter Paul Rubens. — Miller, 1987. — Vol. 12. — 400 p. — ISBN 9780905203577
Joost Vander Auwera. Rubens, a Genius at Work. — Ил. — Lannoo Uitgeverij, 2007. — 303 p. — ISBN 9789020972429
Hermann Knackfuss. Rubens. — BoD, 1902. — 168 p. — ISBN 9783954910489Ю. М. Нагибин. Итальянская тетрадь. — Рипол-классик, 2011. — 477 с. — ISBN 9785386027957
И. В. Долгополов. Мастера и шедевры. — Изобразительное искусство, 1986. — Т. 1.
М. В. Алпатов. Этюды по истории западноевропейского искусства. — ил. — Искусство, 1969. — 312 с. — ISBN 9780870993855
М. Я. Варшавская Картины Рубенса в Эрмитаже. — ил. — Аврора, 1975. — 320 с. — ISBN 9780870993855
Д. И. Киплик. Техника живописи. — 6. — Искусство, 1950. — 502 с.
Н. И. Грицай. Фламандская живопись XVII века: Очерк-путеводитель. — Искусство, 1989. — 190 с.
Н. Н. Волков. Цвет в живописи. — Искусство, 1965. — 213 с.
А. Д. Дементьев. Аварийное время любви. — Новости, 1996. — 535 с. — ISBN 9783954910489
В. Н. Лазарев. Старые европейские мастера. — Искусство, 1974. — 339 с.