Խաչենի իշխանական տուն

Խաչենի իշխանական տունը իշխել է Արցախում 9-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի սկիզբ։ 12-րդ դարում Խաչենի իշխանությունը բաժանված է եղել երեք ճյուղերի՝ Հաթերք, Ծար (կամ Վերին-Խաչեն) և Ներքին-Խաչեն (Գանձասար կենտրոնով)։ Սկզբնապես գահերեց են եղել Հաթերքի իշխանները։ Սակայն Հասան Բ-ի մահից հետո Հաթերքի ճյուղը սպառվել է և նրա տիրույթները բաժանվել են Ծարի ու Ներքին Խաչենի միջև։ Իսկ 13-րդ դարի սկզբից գահերեցությունը մեկընդմիշտ անցել է Ներքին-Խաչենի իշխանները։ Հետագա դարերում Խաչենի իշխանությունը կազմված է եղել երկու նշանավոր տոհմերից՝ Դոփյաններ (Ծարում կամ Վերին-Խաչեն) և Հասան-Ջալալյաններ (Ներքին Խաչեն)։ Հասան-Ջալալյանները իշխել են Խաչենի մելիքությունում մինչև 1827 թվականը, որից հետո ավարտվել է Խաչենի իշխանական տունը։
Ստորև ներկայացված է Խաչենի իշանների ցանկը։


== Տոհմաբանություն ==
Խաչենի իշխանական տան տոհմակունքները ձգվում են մինչև Հայկ Նահապետը և նրա սերունդնեը։ Ըստ Խորենացու և Կաղանկատվացու, Արցախի ու Գարդմանքի իշխանատների հիմնադիրն է եղել Առանը, որդի Սիսակի "ի տոհմէն Հայկայ"։ Խորենացին մասնավորապես գրում է․ "Այս Սիսակի սերնդից էր և․․․ անվանի և քաջ Առանը, որ պարթև Վաղարշակի կողմից բյուրավոր կողմնակալ նշանակվեց"։ Կաղանկատվացու վկայությամբ, Առան Սիսակյան նահապետից են սերել հայոց Արցախ-Աղվանքի Առանշահիկ արքայատոհմի թագավորները՝ ընդհուպ մինչև հայ Աղվանքի Վաչագան Բարեպաշտ արքան։ Հիմնվելով Խորենացու, Կաղանկատվացու, Գանձակեցու և այլ պատմաբանների ու սկզբնաղբյուրների վրա, պատմաբան Բագրատ Ուլուբաբյանը ապացուցել է Հայկազնունի, Սիսակյան (Սյունի), Առանշահիկ, Վախտանգյան և Հասան-Ջալալյան ազնվական տոհմերի անմիջական-արյունակցական կապըԽաչենի իշխանական տան տոհմաբանություն.

Սահլ Սմբատյան Առանշահիկ, Խաչեն ամրոցի իշխան (†854)
Ատրներսեհ ∞ Սպրամ Միհրանյան
Գրիգոր-Համամ, Աղվանից իշխանաց իշխան
Սահակ Սևադա, Գարդմանի և Փառիսոսի իշխան, (10-րդ դարի երկրորդ կես)
Գրիգոր Մեծ
Սենեքերիմ
Գրիգոր (11-րդ դար)
Վախտանգ-Սակառ (†1190)


== Հաթերք ==
Վախտանգ-Սակառ (†1190) ∞ Շուշիկ
Հասան Կրոնավորյալ (1142-1182) ∞ Մամա(1182 թ քառասուն տարի իշխելուց հետո Հասան Կրոնավորյալը իր իշխանությունը թողնում է վեց որդիներին, և կնոջ՝ Մամայի հետ կրոնավորելու է գնում Դադիվանք։)

Վախտանգ Թագավորազն (1182-1214) ∞ Արզու-խաթուն
Հասան Բ (1214-1216)(1216 թ սելջուկ-թուրքերի դեմ պատերազմին զոհվում է Հասան Բ-ն, որով ավարտվում է Հաթերքի ճյուղը և նրա տարածքը միանում է Ծարին։


== Ծար (Վերին-Խաչեն) ==
Վախտանգ-Սակառ (†1190) ∞ Շուշիկ
Հասան Ա ∞ Դոփի (Զաքարե և Իվանե Զաքարյանների քույր)(Դոփի իշխանուհին նշանավոր դեր է խաղում Վերին-Խաչենում և նրա մահից հետո այստեղի տոհմը կոչվում է Դոփյան)

Գրիգոր Ա Դոփյան
Հասան Բ (†1298) ∞ Մամքան (Քուրդ Ա Վաչուտյանի դուստր)
Գրիգոր Բ (13-րդ դարի երկրորդ կես, 14-րդ դարի սկիզբ) ∞ Ասփա
Հասան Գ (†1383)
Վահրամ
Ջհանշե Ա
Հասան Դ ∞ Թաթուն (Քուրդ Բ Վաչուտյանի դուստր)
Ջհանշե Բ (15-րդ դարի երկրորդ կես)
Միրզաջան
Մէլքոն


== Ներքին-Խաչեն ==
Վախտանգ-Սակառ (†1190) ∞ Շուշիկ
Գրիգոր Ա
Վախտանգ Ա (12-րդ դարի երկրորդ կես) ∞ Թագուհի (Սյունիքի արքայադուստր)
Հասան Մեծ∞ Մամքան
Վախտանգ Տանգիկ ∞ Խորիշահ (Զաքարե և Իվանե ամիրսպալասարների քույր)
Հասան-Ջալալ, Խաչենի և Առանի իշխան, Արցախի թագավոր (1214-1261) ∞ Մամքան (Սյունիքի արքայադուստր)(նշանավոր Հասան-Ջալալից հետո Ներքին-Խաչենի տոհմը կոչվում է Հասան-Ջալալյան)

Աթաբակ Իվանե Ա (1261-1287)
Ջալալ Բ (1287-մոտ1318)
Աթաբակ Իվանե Բ (†1361)
Ջալալ Գ (†1431)
Աղբաստ (15-րդ դարի կես)
Սայտուն
Վելիճան (մինչև 16-րդ դարի սկիզբ)
Մեհրաբ ∞ Շահում
Ջալալ Դ, Խաչենի թագավոր (մինչև 17-րդ դարի սկիզբ)
Մեհրաբ Բ
Վելիճան Գ (†1686)
Մուլքի Բեկ (†1716)
Մելիք-Գրիգոր Բ
Մելիք-Ալավերդի Ա
Մելիք Բեկ
Մելիք Դանիել Բեկ (†1797)
Մելիք-Ալավերդի Բ(†1827)Մելիք Ալավերդու մահից հետո ավարտվում է Խաչենի իշխանությունը։