Թոմաս Լիրեր

Թոմաս Լիրեր կամ Թոմաս Լիրարը Ռանկվայլից (գերմ.՝ Thomas Lirer, գերմ.՝ Thomas Lirar aus Rankweil, մահացել է 1475 թվականից հետո), գերմանացի մատենագիր, «Շվաբյան տարեգրության» (գերմ.՝ Schwäbische Chronik) կամ «Բոլոր թագավորների և կայսրերի տարեգրության» գերմ.՝ Chronik von allen Königen und Kaisern) հեղինակը, որն առաջին անգամ հրատարակվել է Ուլմում 1486 թվականին՝ «Կայսրերի Գմյունդյան  տարեգրության» (գերմ.՝ Gmünder Kaisern) հետ միասին։


== Կյանք և ստեղծագործություններ ==
Նրա իսկական անունը չի հաստատվել, «Թոմաս Լիրեր»-ը նրա կեղծանուն է կամ կեղծանունը, որտեղ գերմաներեն Lirer-ը կարելի է թարգմանել որպես «քնարահար» (ժամանակակից գերմ.՝ spieler auf Leier) կամ «պատմող»։ Այն ենթադրությունը, որ նա ծնվել է 1470-ականների սկզբին Ալտախում (ժամանակակից Ֆելդկիրխ օկրուգ Ավստրիայի Ֆորարլբերգ դաշնային նահանգում), Մոնֆորտների կոմսերի կալվածքում, հերքվել է պատմաբան Կարլ Հայնց Բուրմայստերի կողմից, ով 30 տարի (1971-2001) ղեկավարել է Բրեգենցի Ֆորարլբերգ դաշնային շրջանի արխիվը։ Ըստ Կ. Հ. Բուրմայստերի՝ «Թոմաս Լիրեր» կեղծանվան տակ կարող էր թաքնված լինել կրթված աշխարհական (լատ.՝ laicus peritus), որը ծառայել է որպես գրագիր կամ դատավոր։ Հավանաբար նա ծնվել է Տիրոլի Ֆելդկիրխի մոտ գտնվող Ռանկվեյլում և եղել է Վերդենբերգի կոմսերից մեկի սպասավորը, որին նա ուղեկցել է Պորտուգալիա մեկնելիս։
Այս ամենի մասին նա ինքն է հայտնել իր «Շվաբյան տարեգրության» առաջին մասի վերջում, որը գրվել է 1460-1485 թվականներին և կրել է, մեծ մասամբ, առասպելական և դիցաբանական բնույթ։ Նրանում Շվաբիայի և Տիրոլի պատմությունը սկսվում է հնագույն Ռեցիա նահանգից և մտացածին հռոմեական կայսր Կյուրոսի ժամանակներից, ով իբր եկել է այդտեղ իր ընտանիքի և հպատակների հետ։ Շվաբական կոմսերի հռոմեացիներից ծագման մասին լեգենդները թվագրվում են 14-րդ դարի կեսերին և արդեն հիմնավոր կասկածներ են առաջացրել Վերածննդի դարաշրջանի հեղինակների մոտ, օրինակ՝ շվաբացի մատենագիր Հանս Մյուլլերը, ով օգտագործել է Լիերերի ստեղծագործությունը իր «Ցիմերնյան ժամանակագրություն»-ում (գերմ.՝ Chronik der Grafen von Zimmern, 1566), որը գրվել է կոմս Ֆրոբեն Քրիստոֆ ֆոն Ցիմերնի մասնակցությամբ։
Լիրերի հիմնական նպատակը, ակնհայտորեն եղել է տեղի ֆեոդալ կառավարիչների՝ Մոնֆորների, Վերդենբերգների, Բրեգենցների և Տոգենբուրգների փառաբանումը և 13-15-րդ դարերում իրենց հարևաններից գրավված հողերի սեփականության իրավունքի պատմական և ծագումնաբանական հիմնավորումը։
«Շվաբյան տարեգրության» երկրորդ մասը տարբերվում է առաջինից և պարունակում է համաշխարհային պատմության համառոտ ակնարկ՝ աշխարհի ստեղծումից մինչև 1462 թվականը, կենտրոնանալով Կառլոս Մեծի թագավորության վրա։ Այն ներառում է մոտ քառասուն գերմանական ժողովրդական ասացվածքներ, ներառյալ մեկը, որը վերաբերվում է Մայնցի արքեպիսկոպոս Ուիլիգիսին, որն ուղեկցվում է Հռենոսի Մկնիկի աշտարակում նրա մահվան առասպելական պատմությամբ, որը ժողովրդական ավանդույթում ավելի հաճախ կապված է նրա նախորդ Գատտոն II-ի հետ։ Հետագայում տարեգրության հրատարակիչները շարունակել են այն նախ մինչև 1494 թվականը, այնուհետև մինչև 1500 թվականը։ Դրա հավանական աղբյուրներից մեկը, ի լրումն վերոհիշյալ «Գմյունդյան տարեգրության» (մոտ 1400 թվական), կարող է լինել հանգավորված «Կայսերական տարեգրությունը» կամ «Համաշխարհային տարեգրությունը», որը հրատարակվել է 1477 թվականին Աուգսբուրգում ստրասբուրգցի պատմաբան Յակոբ Թվինգեր ֆոն Քյոնիգշոֆենի կողմից։


== Հրապարակումներ և հետազոտություններ ==
Լինելով անվստահելի պատմական աղբյուր և ըստ էության, միջնադարյան առասպելագրության հուշարձան, այլ ոչ թե պատմագրության, Թոմաս Լիրերի տարեգրությունն արագորեն հայտնի է դարձել հրատարակիչների մոտ։ Կոնրադ Դինկմուտի առաջին հրապարակումից անմիջապես հետո, որն իրականացվել է 1486 թվականի հունվարին Ուլմում և պատկերազարդվել բազմաթիվ փորագրանկարներով, հաջորդել է երկրորդը, 1494 թվականին այն վերահրատարակվել է Ստրասբուրգում Յոհան Կնոբլոխի, իսկ 1500 թվականին՝ Բարտոլոմեուս Կիստլերի կողմից։ 1761 թվականին բավարացի պատմաբան, Լինդաուի քաղաքապետ Յոհան Ռայնհարդ Վեգելինը հրապարակել է այն իր մեկնաբանությամբ։
Տարեգրության նկատմամբ նոր հետաքրքրություն է առաջացել 19-րդ դարի սկզբին գերմանացի ռոմանտիկների որոնումներով, որոնք ակտիվորեն զբաղվել են ժողովրդական ավանդույթների հավաքագրմամբ և հրատարակմամբ։ Այսպես, պորտուգալացի արքայադուստր Էլիզայի հանդեպ Արբոգաստ ֆոն Անդելոնի սիրո լեգենդը, որը գրանցել է Լիերերը, օգտագործվել է նրա «Արբոգաստ ֆոն Անդելոն և Էլիզա Պորտուգալացին, Ալբրեխտ ֆոն Վերդենբերգը և Ամիսը Պոնազիրին» պատմվածքում «Ձմեռային այգի» ժողովածուից (գերմ.՝ Der Wintergarten, 1809) ռոմանտիկ գրող և բանահավաք Լյուդվիգ Ախիմ ֆոն Առնիմը, ով իր աներձագ և բանաստեղծ Կլեմենս Բրենտանոյի գրադարանում ծանոթացել է 1761 թվականի Շվաբյան տարեգրության հրատարակությանը։ Իսկ 1824 թվականին այն հիմք է հանդիսացել «Կոմս Ալբրեխտ ֆոն Վերդենբերգ» պատմվածքի համար, որը գրել է գրող, իրավաբան և դիվանագետ Իոզեֆ Ալբերտ ֆոն Իթները, ով օգտագործել է տարեգրության նույն հրատարակությունը։ Կոմս Մոնֆորտ ֆոն Ռոտենֆանի լեգենդը ոգեշնչել է հայտնի շվաբացի մեսմերիստ- բժիշկ և բանաստեղծ Յուստինուս Կերներին ստեղծելու «Կոմս Մոնֆորտ» (գերմ.՝ Graf Montfort) բալլադը, որը ընդգրկվել է «Գերմանացի պոետների անտառ» (գերմ.՝ Deutscher Dichterwald, 1813). ժողովածուում։ Իսկ Շվաբիական Բունդուսի մասին լեգենդը հիմք է հանդիսացել «Կոմս Բունդուս, գայլ մականունով» (գերմ.՝ Herzog Bundus, genannt der Wolf) հեքիաթի համար, որը հրատարակվել է 1818 թվականին Գրիմ եղբայրների «Գերմանական լեգենդներ» (գերմ.՝ Deutsche Sagen) ժողովածուի երկրորդ հատորում։ 
Մյունխենի Բավարիական պետական գրադարանի (Catal. Cod. MonacIN 436) հավաքածուում 86 թերթի վրա պահպանվել է 20 նկարազարդումներով տարեգրության ձեռագիր, որը թվագրվում է 15-րդ դարի վերջով։ 2005 թվականին Լայպցիգում հրատարակվել է տարեգրության ֆաքսիմիլային հրատարակությունը, որը խմբագրել և մեկնաբանել է Պետեր Ամելունգը։


== Հիշատակ ==
Չնայած այն հանգամանքին, որ ժամանակակից գիտնականների մեծ մասը Թոմաս Լիրերի անունը կեղծանուն է համարում, նրա հիշատակին անվանակոչվել է (Ֆորարլբերգ, Ավստրիա) տոնավաճառային բնակավայրի փողոցներից մեկը։


== Հրատարակություններ ==
Thomas Lirer. Schwäbische Chronik, Ulm 1486. Kommentar und text bearbeitet von Peter Amelung. Faksimile und Kommentar. — Leipzig, 2005. — 136, 43, Ill S. — ISBN 3-361-00155-2.


== Մատենագիտություն ==
Franck Jakob. Lirer, Thomas // Allgemeine Deutsche Biographie. — Band 18. — Leipzig: Duncker & Humblot, 1883. — S. 746–748.
Graf Klaus. Lirer, Thomas // Neue Deutsche Biographie. — Band 14. — Berlin: Duncker & Humblot, 1985. — S. 680–681. — ISBN 3-428-00195-8.
Graf Klaus. Exemplarische Geschichten: Thomas Lirers «Schwäbische Chronik» und die «Gmünder Kaiserchronik». — München: Wilhelm Fink Verlag, 1987. — 287 s. — ISBN 3-7705-2459-4. (Forschungen zur Geschichte der älteren deutschen Literatur, Bd. 7).
Längle Otmar. Die Altacher Abkunft des Chronisten Thomas Lirer // Montfort. Vierteljahresschrift für Geschichte und Gegenwart Vorarlbergs. — Jg. 28. — Heft 1. — Dornbirn: Vorarlberger Verlagsanstalt, 1976. — S. 29–32.
Burmeister Karl Heinz. Zur Person des Chronisten Thomas Lirer // Montfort. Vierteljahresschrift für Geschichte und Gegenwart Vorarlbergs. — Jg. 28. — Heft 1. — Dornbirn: Vorarlberger Verlagsanstalt, 1976. — S. 149–151.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Schwäbische Chronik (Thomas Lirer)
Thomas Lirer. Schwäbische Chronik
Thomas Lirer. Schwäbische Chronik