Իսպանական ամոթ

Իսպանական ամոթ (հայտնի է նաև «Կողմնակի ամոթ» կամ «ամոթ ուրիշի փոխարեն» անուններով), ամոթի զգացում, որն առաջանում է այլ մարդու գործողությունների պատճառով։ Ի տարբերություն շփոթության ընդհանուր զգացումի՝ կողմնակի ամոթը չի առաջանում ամոթաբեր արարքին մասնակցելիս, այլ՝ ուրիշ մարդու կողմից այդ արարքը գործելու պատճառով։ Այս զգացումը կարող է հանրօգուտ համարվել, և կարծիք կա, թե այն առաջանում է սոցիալապես ու մշակութապես ընդունելի վարքի հետևանքով։
Կողմնակի ամոթը հաճախ դիտարկվում է որպես չարախնդության (գերմ.՝ schadenfreude) հականիշ, որն ուրիշի դժբախտությունից, նվաստացումից կամ շփոթմունքից բավականություն ստանալու հույզն է։
Կողմնակի ամոթը տարբերվում է զգայական վարակից, որը բնութագրվում է որպես մարդու կողմից այլ մարդկանց զգացումների անգիտակցական կրկնօրինակում։ Զգայական վարակը մարդկանց կողմից վեր է ածվում խմբային հույզերի։ Հուզական վարակի համար տվյալ գործողության հետևանքով հույզեր պետք է առաջանան մի քանի մարդու մոտ, այնինչ կողմնակի ամոթի դեպքում բավական է հուզականության դրսևորում միայն ականատեսի մոտ։ Ավելին, մարդը կարող է կողմնակի ամոթի զգացում ունենալ անգամ այն դեպքում, երբ ինքն ամբոջղապես մեկուսացած է։
Ինչպես ուրիշի փոխարեն այլ հույզեր, ուրիշի փոխարեն ամոթը ևս ունի առաջնային հույզի հատկանիշները։ Այնուամենայնիվ, ի տարբերություն խմբային հույզերի, կողմնակի ամոթը դրսևորվում է այն հատկանիշներով, որոնցով կողմնակի մարդու մոտ դրսևորվում է առաջնային ամոթի զգացումը։ Սոցիալական շփոթություն ապրած մարդիկ կարող են ունենալ այնպիսի ծանոթ ախտանշաններ, ինչպիսիք են կարմրելը, քրտնարտադրությունը, դողը, սրտխփոցը և սրտխառնոցը։ Այլ, ավելի մեղմ ախտանշաններից են այլ ուղղությամբ նայելը և ընդհանուր դիսկոմֆորտը։


== Հոգեբանական հիմք ==


=== Էմպաթիա ===
Կողմնակի ամոթը, որը հայտնի է նաև էմպաթիկ ամոթ անունով, ներքին կերպով կապված է էմպաթիային։ Էմպաթիան ուրիշի զգացմունքները հասկանալու կարողությունն է, որն ուժեղ հույզ է համարվում` այլասիրությունը, հանրօգուտ վարքը և խմբային հույզերը առաջ մղելու համար, մինչդեռ էմպաթիայի պակասը կապված է հակասոցիալական վարքի հետ։ Շփոթեցնող իրավիճակում դիտողը կարեկցում է այդ իրավիճակում հայտնված զոհին` ինքը ևս շփոթության զգացում արտահայտելով։ Ավելի շատ կարեկցանք ցուցաբերող մարդիկ ավելի են հակված «իսպանական ամոթ» զգալուն։ Հույզերը ճանաչելու կարողությունը հավանաբար բնածին է, քանի որ կարող է ձեռք բերվել անգիտակցաբար։ Այնուամենայնիվ, այն կարելի է վարժեցնել և որոշակի արդյունքի հասնել։


=== Ինքնապրոյեկցիա ===
Հոգեբանական պրոյեկցիան հոգեբանության ու հոգեվերլուծության տեսություն է, ըստ որի մարդն անցանկալի հույզերից իրեն պաշտպանում է` դրանց գոյությունը իր մեջ մերժելով և իրեն այլ հույզեր վերագրելով։ Պրոյեկցիան սովորական, ամենօրյա կյանքի մաս է։ Կողմակի ամոթը և կողմնակի այլ հույզեր, այնուամենայնիվ, գործում են ինքնապրոյեկցիային հակառակ։ Անցանկալի հույզը կրում է մեկ այլ մարդ, և կողմնակի մարդը դրան համապատասխան հույզը պրոյեկտում է իր վրա։ Օրինակ, հեշտորեն խաբող մեկը կարող է կողմնակի ամոթ զգալ, եթե ինքնապրոյեկտի ստի մեջ բռնված մեկ այլ մարդու իրավիճակը։


== Մշակութային նշանակություն ==
Շփոթեցնող իրավիճակները հաճախ առաջանում են սոցիալական իրավիճակներում, որպես հասարակության ակնկալիքների ձախողման արդյունք և օգնում են հասկանալ, թե ինչն է ընդունելի համարվում տվյալ հասարակության կողմից։ Եթե շփոթմունքը մեկուսացնում է զոհին, ապա ուրիշի հանդեպ զգացած ամոթը զոհի և կողմնակի մարդու միջև սոցիալական կապ է ստեղծում։


=== Իսպանական ամոթը հումորում ===
Շփոթեցնող իրավիճակները երկար ժամանակ օգտագործվել են սիթքոմներում, սքետչներում, հումորային հաղորդումներում և ամենօրյա կատակներում։ Կադրից այն կողմ լսվող ծիծաղն ավանդաբար օգտագործվել է հանդիսատեսին ճիշտ պահին ծիծաղել հուշելու համար։ Բայց քանի որ կադրից այն կողմ հնչող ծիծաղը հեռացվել է սիթքոմներից, շփոթեցնող իրավիճակները հեռուստատեսությամբ այժմ ուղեկցվում են լռությամբ` ստեղծելով նոր` cringe comedy ժանրը, որը ներառում է քննադատության արժանացող մի շարք հեռուստաշոուներ, ինչպես, օրինակ, ամերիկյան Օֆիս հեռուստասերիալը։


== Տես նաև ==
Էմպաթիա
Հույզեր


== Ծանոթագրություններ ==