Ակակի Շանիձե

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ ՇանիձեԱկակի Գաբրիելի Շանիձե (վրաց.՝ აკაკი შანიძე, փետրվարի 14 (26), 1887, Քվեմո Նողա, Քութայիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - մարտի 29, 1987(1987-03-29), Թբիլիսի, Վրացական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), վրացի խորհրդային լեզվաբան-բանասեր։ Պրագայի արևելագիտության համալսարանի (1937 թ.) և ԽՍՀՄ ԳԱ (1939 թ.) թղթակից անդամ, ՎԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1941 թ.), ՎԽՍՀ (1946 թ.) և ԽՍՀՄ (1971 թ.) գլխավոր վաստակավոր գործիչ։ 1961 թվականից՝ Ենայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր։


== Կենսագրություն ==
Սովորել է ծննդավայրի ծխական դպրոցում։ 1897 թվականին ընդունվել է Քութայիսի հոգևոր ուսումնարան, իսկ այն ավարտելուց հետո 1904 թվականին՝ տեղի դասական գիմնազիա։ 1909 թվականին ընդունվել և 1913 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան լեզուների ֆակուլտետը, այնուհետև ընդունվել նույն համալսարանի հայ-վրացական բանասիրության ասպիրանտուրան։ 1911 թվականին Շանիձեն գործուղվել է Փշավ-Խևսուրեթ՝ բարբառագիտական հետազոտությունների։ 1914 թվականին մեկնել է էջմիածին՝ հայկական ձեռագրերն ուսումնասիրելու, ապա անցել է Ալեքսանդրապոլ (այժմ Գյումրի), որտեղ կատարելագործել է հայերենի իմացությունը։ Թբիլիսիի համալսարանի հիմնադիրներից է, 1919-1945 թվականներին ղեկավարել է նրա վրացերենի, իսկ 1945-ական թվականներից՝ հին վրացերենի ամբիոնը։ 1936-1941 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ Վրաստանի մասնաճյուղի քարթվելական լեզուների բաժնի վարիչը։ 1948-1950 թվականներին՝ ՎԽՍՀ ԳԱ փոխպրեզիդենտ։
Պարգևատրվել է Լենինի 3 և այլ շքանշաններով։


== Ուսումնասիրություններ ==
1920 թվականին պաշտպանել է դիսերտացիան՝ «Վրացական բայի երկրորդ դեմքի սուբյեկտային և երրորդ դեմքի օբյեկտային նախդիրները» թեմայով։
Շանիձեն իր ուսումնասիրություններում անդրադարձել է վրացերենի քերականությանը, քարթվելական լեզուների կառուցվածքին ու պատմությանը, բարբառագիտությանը, բառարանագիտությանը, բառագիտությանը, տեքստաբանությանը և վրացագիտության այլ հարցերի։ Նաև հայերենի հետ առնչվող արժեքավոր հետազոտություններ։ Շանիձեի կողմից խեսուրական պոեզիայի հրատարակումը նոր էջ է բացել վրացական բանագիտության մեջ։ Մեկը մյուսի հետևից լույս են տեսել նրա «Վրաց լեզվի քերականություն», «Վրաց քերականության հիմունքներ», «Հին վրացերենի քերականություն» աշխատությունները։
Շանիձեն լույս է ընծայել նաև սլավոնական բանաստեղծական տեքստեր, վրաց հին գրականության բնագրային ու թարգմանական հուշարձանների շարք։ Վերականգնել է Շոթա Ռուսթավելու «Ընձենավորը» պոեմի նախնական տեքստը։
Շանիձեի խմբագրությամբ հիմնվել են երկու մատենաշար՝ «Հին վրացերեն լեզվի հուշարձաններ», և «Հին վրացերենի ամբիոնի աշխատություններ»


=== Ուսումնասիրություններ հայագիտության ասպարեզում ===
Շանիձեն Ն. Մառի, Ն. Ադոնցի, Իվ. Ջավախիշվիլու ղեկավարությամբ Պետերբուրգում ստացել է հիմնավոր հայագիտական կրթություն։ Նա իր գիտական աշխատանքների ընթացքում հաճախ է արծարծել զուտ հայագիտական խնդիրներ։ 1916 թվականին տպագրված «Два чанс-мегрельских суффикса в грузинском и армянском языках» հոդվածում նա, հակառակ ավանդական հնդեվրոպական լեզվաբանության, «ում» ճյուղին պատկանող հայակական բարբառների սահմանական ներկան կազմելու ձևաբանական ցուցիչը համեմատում է քարթվելական լեզուների ընձեռած նյութի հետ և ապացուցում մինչ այդ չգիտված ընդհանրություն։
1924 թվականին, լինելով Հայաստանում, Շանիձեն ուշադրություն է դարձնում վիմագիր աղբյուրներին։ Իրանագետ Վ. Փութարիձեի հեղինակակցությամբ Շանիձեն վերծանել է Գրեմի 1595 թ. եռալեզու՝ վրացերեն, հայերեն և պարսկերեն արձանագրությունը։
Նրա բազմաթիվ հուշագրություն-ուղեգրություններից առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում Մեսրոպ Մաշտոցի 1600-ամյակին նվիրված ակնարկը՝ «Հայոց ազգային տոնին» խորագրով, որտեղ անդրադարձել է կովկասյան ժողովուրդների այբուբենների նկարագրին ու ստեղծման հանգամանքներին և գտել, որ երեք այբուբեններն էլ միաժամանակ ու նույնական խելամտությամբ են ստեղծված։


== Արտաքին հղումներ ==
Կենսագրություն Archived 2008-04-19 at the Wayback Machine..
Ակակի Շանիձեի դրամաշնորհ


== Աղբյուրներ ==
ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս Ս. Տ. Երեմյան, Պ. Մ. Մուրադյան «Ա. Գ. Շանիձե» (Ծննդյան 90-ամյակի առթիվ), պատմաբանասիրական հանդես №1, 1977, էջ 57-65