Փրփրուկ (բույս)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Փրփրուկ (այլ կիրառումներ)
Փրփրուկ, գինարբ, հարսի պսակ (լատ.՝ Filipéndula), վարդազգիների (վարդածաղիկներ) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 15 (այլ տվյալներով՝ 20) տեսակ։
ՀՀ-ում՝ 2 տեսակ՝

Փրփրուկ թեղանման (F. ulmaria = F. megalocarpa),
Փրփրուկ վեցաթերթ (F. hexapetala)
Փրփրուկ խոշորապտուղ (F. megalocarpa)։Առաջինը տարածված է Լոռու, Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում։ Աճում է գետափերին, խոնավ մարգագետիններում, անտառի բացատներում և այլն։
Երկրորդը՝ բոլոր մարզերում՝ չոր մարգագետիններում, թփուտներում, տափաստանային թեքություններում։
Ջրովի մարգագետիններում, լեռնային մացառաթփուտներում, անտառային բացատներում աճում է ծաղկահյութով և ծաղկափոշով հարուստ փրփրուկը։ Տարածված է նաև չոր մարգագետիններում և սարալանջերին, տափաստաններում։
Տարածված են Հյուսիսային կիսագնդի բարեխառն գոտիներում։ Մարոկկոյում, Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում և Ասորիքում (Սիրիա) հաճախ հանդիպող բույսերից է F. ulmaria տեսակը (Փրփրուկ ծփատերև)։


== Անվանում ==

Այլ անվանումներն են՝ գինարբ, ծաղկի պսակ։ Լատիներեն գիտական անվանումն է՝ Filipendula, բարդ բառ է՝ filum = թել և Pendulus = կախված։ Անվանումը կապված է շեղ աճող կոճղարմատից դուրս եկող բարակ արմատների վրա աճող պալարների հետ։ Պալարները հաճախ անվանում են գետնընկույզ, դրանք ունեն հաճելի համ, հարուստ են օսլայով և դաբաղանյութով։


== Կենսաբանական նկարագիր ==
Կախված պայմաններից՝ բարձրությունը կարող է տատանվել 20-150 սմ, աճում է միայնակ կամ կազմում մարգագետիններ։ Ցրտադիմացկուն, լուսասեր բույս է, դիմանում է երաշտին, նախընտրում է չափավոր խոնավ կլիման, պահանջկոտ չէ հողի նկատմամբ։ Ցողունը ուղղաձիգ է, մերձարմատային տերևները՝ խոշոր երկարավուն, փետրաձև կտրտված՝ տերևաթիթեղով։ Ցողունային տերևները մանր են, նոսր տեղակայված, նույնպես փետրաձև կտրտված, տրորելիս արձակում են սուր հոտ։

Ծաղկաթերթիկները հինգն են (երբեմն՝ վեցը՝ F.hexapetala), առէջքները ավելի երկար են (մինչև 2 անգամ), քան թերթիկները։ Ծաղիկները մանր են, դեղնասպիտակավուն, երբեմն՝ բաց վարդագույն՝ հավաքված հուրանանման կամ վահանաձև ծաղկաբույլերում, ունեն հեռվից լսելի մեղրի բույր՝ բույսի անգլերեն անվանումն է՝ Meadowsweet = մարգագետնային բուրմունք։
Խավապատ պտուղը բաղկացած է 10-15 միասերմ՝ պարուրաձև ոլորված հատվածներից։ Ծաղկում է՝ մայիս-օգոստոս, պտղաբերում՝ հուլիս-սեպտեմբեր ամիսներին։


== Քիմիական կազմ ==
Պարունակում է կումարին, ֆլավոն, թթուներ (էլլագի և սուրճի), կատեխին, վանիլին, կամֆորա, սալիցիլային ալդեհիդ, մեթիլսալիցիլատ։ 
Արմատը պարունակում է (30 մգ՝ 100 գ հումքի մեջ) գլիկոզիդներ գաուլտերին և սպիրեին, տերևները՝ մի փոքր ավելի շատ, և նաև կապտաթթվի (ցիանի միացություն) հետքեր, կարոտին, ասկորբինաթթու, եթերային յուղեր, տանիդներ։ Սերմում կա մինչև 6 տոկոս ճարպայուղեր։ Ընդգրկված է մի շարք արևմտաեվրոպական երկրների դեղաբանական ձեռնարկներում։


== Կիրառություն ==
Սկանդինավյան երկրներում օգտագործում են գարեջրի և գինու արտադրությունում։ Մատղաշ ճյուղերը և պալարներն ուտելի են։ Խոտը լավ անասնակեր է։ 
Կիրառվում է կաշեգործության մեջ՝ որպես դաբաղող և ներկանյութ։ 
Դեղաբույս է. կանաչ զանգվածի պատրաստուկները միզամուղ, ճիճվամուղ, հականեխիչ, արյունահոսությունը դադարեցնող միջոց են, կոճղարմատի պատրաստուկները՝ կապող, միզամուղ և քրտնաբեր։ Գեղագարդիչ է և մեղրատու։ Թեղանման փրփուրի պալարներն ուտելի են։
Ունի լայն կիրառում ժողովրդական բժշկության մեջ։


== Տեսակներ ==

Filipendula angustiloba (Turcz.) Maxim. [syn.  Filipendula intermedia (Glehn) Juz.]
Filipendula camtschatica (Pall.) Maxim.
Filipendula denudata (J.Presl & C.Presl) Fritsch
Filipendula glaberrima Nakai [syn.  Filipendula koreana (Nakai) Nakai] [syn.  Filipendula yezoensis Hara]
Filipendula megalocarpa Juz.
Filipendula palmata (Pall.) Maxim.
Filipendula stepposa Juz.
Filipendula ulmaria (L.) Maxim.
Filipendula vulgaris Moench (1794) [syn.  Spiraea filipendula L. (1753)] [syn.  Filipendula hexapetala Gilib. (1781)]Այլ տեսակներFilipendula occidentalis (S.Watson) Howell
Filipendula purpurea Maxim.,
Filipendula rubra Juz.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России. — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 336, 368, 369. — ISBN 9-87317-128-9
Дадыкин В. Чай из трав на каждый день // Наука и жизнь : журнал. — 2010. — № 6. — С. 132—134. — ISSN 0028-1264.
Таволга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Юзепчук С. В. Род 754. Лабазник — Filipendula Adans. // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. тома Б. К. Шишкин и С. В. Юзепчук. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1941. — Т. X. — С. 279—289. — 673 с. — 5000 экз.
Пояркова А. И. Род 718. Таволга — Spiraea L. // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Редактор тома С. В. Юзепчук. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1939. — Т. IX. — С. 283—305. — 540 + XIX с. — 5200 экз.


== Արտաքին հղումներ ==
Փրփրուկ в Դեկորատիվ բույսերի հանրագիտարան
Դաս Filipendula  eFloras կայքում(անգլ.)
Filipendula դասի տեսակների ցուցակը Էդինբուրգի թագավորական բուսաբանական այգու կայքում