Հիրշպրունգի հիվանդություն

Հիրշպրունգի հիվանդություն,  բնածին հիվանդություն, երբ աղիքների որոշ մասերից բացակայում են նյարդերը։ Ամենաբնորոշ ախտանիշը՝ փորկապությունն է։ Բնորոշ ախտանշաններից են նաև փսխումը, որովայնային ցավը, լուծը։ Ախտանշանները դառնում են ակնհայտ կյանքի առաջին 2 ամիսների ընթացքում։ Բնորոշ բարդություններից են էնտերոկոլիտները, մեգակոլոնը, աղիների անանցանելիությունը, աղիների թափածակումը։
Հիվանդությունը կարող է ի հայտ գալ ինքնուրույն, կամ այլ ժառանգական հիվանդությունների հետ միասին, որոնցից են Դաունի համախտանիշը։ Հիվանդությունը հիմնականում կապված է յուրահատուկ գենետիկ մուտացիայի հետ։ Հիմնականում ժառանգվում է աուտոսոմ դոմինանտ եղանակով։ Եթե առողջ ծնողները ունենում են մեկ հիվանդ երեխա, կա 4% հավանականություն, որ հաջորդ երեխան նույնպես կունենա տվյալ հիվանդությունը։ Տարբերում են հիվանդության երկու տեսակ՝ կարճ֊սեգմենտային և երկար֊սեգմենտային, կախված նրանից թե աղիների ինչքան հատված է ախտահարվել։ Հազվադեպ կարող են ախտահարվել նաև բարակ աղիքները։ Ախտորոշումը հիմնվում է յուրահատուկ ախտանիշների վրա և հաստատվում է հյուսվածքային բիոպսիայից հետո։
Բուժվում է վիրահատությամբ, որի ժամանակ հեռացնում են աղիների ախտահարված մասերը։ Որոշ դեպքերում կատարվում է աղու տրանսպլանտացիա։ Հիրշպրունգի հիվանդությունը հանդիպում է 5.000֊ից մեկ նորածնի մոտ։ Տղաները ավելի հաճախ են ախտահարվում։ Հիվանդությունը առաջին անգամ բնութագրվել է 1691 թվականին Ֆրեդերիկ Ռույշի՝ (անգլ.՝ Frederik Ruysch) կողմից։


== Ախտանիշներ ==
Հիրշպրունգի հիվանդությունը ախտորոշվում է ծնվելուց շատ կարճ ժամանակ անց։ Նորմալ դեպքերում նորածնի առաջին կղազատումը լինում է ծնվելուց հետո 24 ժամվա ընթացքում 90% դեպքերում, և 48 ժամվա ընթացքում 99% դեպքերում։ Հիրշպրունգի հիվանդության դեպքում նորածինների մոտ չի լինում կղազատում առաջին 48 ժամվա ընթացքում։ Այլ ախտանիշներից են՝ փքված որովայնը, մետեորիզմը և արյունային լուծը։
Որոշ դեպքեր ախտորոշվում են մանուկ հասակում, բայց սովորաբար մինչև 10 տարեկանը։ Երեխայի մոտ կարող է լինել կղանքային զանգվածների կուտակում, փորկապություն և որովայնի ուռածություն։


== Պատճառներ ==
Հիվանդությունը կարող է ի հայտ գալ ինքնուրույն կամ այլ ժառանգական հիվանդությունների հետ միասին, օրինակ՝ Դաունի համախտանիշի։ Իզոլացված դեպքերի մոտ կեսը կապված են յուրահատուկ ժառանգական մուտացիայի հետ և 20% դեպքերում կրում են ընտանեկան բնույթ։ Որոշները կրում են աուտոսոմ դոմինանտ բնույթ։ Մնացած դեպքերի հստակ պատճառը պարզ չէ։ Եթե նորմալ ծնողները ունենում են 1 երեխա, որի մոտ կա Հիրշպրունգի հիվանդություն, ապա հաջորդ երեխան կախտահարվի 4% հավանականությամբ։


=== Ժառանգականություն ===
Կան որոշակի գեներ և քրոմոսոմների հատուկ հատվածներ՝ լոկուսներ, որոնք որ կապ ունեն Հիրշպրունգի հիվանդության հետ։
RET պրոտո֊օնկոգենի մուտացիաները դիտվում են Հիրշպրունգի հիվանդության մեծ մաս դեպքերում։
Պրոտո֊օնկոգենները յուրահատուկ գեներ են, որոնք մուտացիայի դեպքում կարող են առաջացնել քաղցկեղ։


=== RET պրոտո֊օնկոգեն ===
RET-ը գեն է, որը կոդավորում է սպիտակուցներ, որոնք մասնակցում են նյարդային կատարի բջիջների միգրացիային մարսողական ուղով՝ էմբրիոնի զարգացման ընթացքում։ Նյարդային կատարի բջիջները առաջացնում են նյարդերի խրձեր, որոնք կոչվում են գանգլիոններ։ EDNRB գենը կոդավորում է սպիտակուցներ, որոնք միացնում են այդ նյարդերը մարսողական ուղուն։ Այդ երկու գեներում եղած մուտացիաների պատճառով նյարդերը կարող են բացակայել հաստ աղում։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կանի մի քանի գեներ՝ կապված Հիրշպրունգի հիվանդության հետ։
RET գենը մուտացվում է մի քանի ձևով և կապված է Դաունի համախտանիշի հետ։ RET գենը նաև կապված է նեյրոբլաստոմայի և մեդուլյար թիրեոիդ քաղցկեղի հետ, որոնք ավելի հաճախ հանդիպում են Հիրշպրունգի հիվանդությունով տառապող մարդկանց մոտ, քան թե առողջների։ Ինչքան վաղ է առաջանում մուտացիան RET գենում, այդքան ավելի ծանր է լինում հիվանդության ընթացքը։


=== Այլ գեներ ===


=== Ասոցացված համախտանիշներ ===
Հիրշպրունգի հիվանդությունը կապ ունի հետևյալ համախտանիշների հետ․

Down syndrome (Դաունի համախտանիշ)
Bardet–Biedl syndrome
Waardenburg–Shah syndrome
Mowat–Wilson syndrome
Goldberg–Shprintzen megacolon syndrome
cartilage–hair hypoplasia
multiple endocrine neoplasia type 2
Smith-Lemli-Opitz syndrome
congenital central hypoventilation syndrome


== Ախտաֆիզիոլոգիա ==

Սաղմի նորմալ զարգացման ժամանակ նյարդային կատարի բջիջները միգրացիա են կատարում դեպի հաստ աղի, որպեսզի ձևավորեն նյարդային հյուսակներ, որոնցից են՝ աղիների հարթ մկանների շերտերի միջև գտնվող Աուերբախյան հյուսակը և ենթալորձաթաղանթային Մեյսներյան հյուսակը։ Հիրշպրունգի հիվանդության դեպքում հաստ աղու որոշ մասերում նյարդային կատարի բջիջների միգրացիա չի կատարվում, և բացակայում են նյարդային հյուսակները։ Ախտահարված մասերը չեն կարողանում թուլանալ և անցկացնել կղանքը, որի արդյունքում լինում է օբստրուկցիա։
Աղիների ագանգլիոնար մասերը մնում են կծկված, որի արդյունքում այդ մասից պրոքսիմալ կուտակվում են կղանքային զանգվածները և այդ հատվածը լայնանում է։


== Ախտորոշում ==

Վերջնական ախտորոշումը կատարվում է բիոպսիայից հետո, որը անում են հաստ աղու նեղացած հատվածից։ Բիոպտատի հյուսվածքային քննությունը ցույց է տալիս գանգլիոնար բջիջների բացակայություն։ Ախտորոշիչ թեստերից են նաև անոռեկտալ մանոմետրիան, բարիումային հոգնաները, ռեկտալ բիոպսիան։ 
Ռեկտալ բիոպսիան այժմ Հիրշպրունգի հիվանդության ախտորոշման ոսկե ստանդարտն է։
Ռադիոլոգիական հետազոտությունները նույնպես ունեն կարևոր դեր Հիրշպրունգի հիվանդության ախտորոշման հարցում։


== Բուժում ==
Կատարում են վիրահատություն՝ հաստ աղու ագանգլիոնար մասի հեռացում և անաստոմոզի ձևավորում հաստ աղու ծայրերի միջև։


=== Կոլոստոմիա ===
Այս դեպքում հաստ աղու առողջ ծայրը առանձնացվում է և կարվում է որովայնի առաջային պատին։ Աղիքի պարունակությունը դուրս է գալիս որովայնի վրա ձևավորված բացվածքով և լցվում է պարկի մեջ։ Ավելի ուշ, երբ կարգավորվում է հիվանդի վիճակը, որովայնի պատին կարված հաստ աղու ծայրը անջատվում է և միացվում է հետանցքին։


=== Այլ բուժումներ ===


== Համաճարակաբանություն ==
1984 թվականին Մէրիլենդում (անգլ.՝ Maryland) կատարված հետազոտության արդյունքում պարզվեց, որ հիվանդությունը ախտահարում է 18.6 մարդու 100.000 կենդանի ծնված երեխաներից։ Ճապոնիայում նույնպես դիտվել է նմանատիպ պատկեր՝ 100.000֊ից 20֊ը։ Այն ավելի հաճախ է հանդիպում տղաների մոտ (4.32:1) և ավելի շատ սպիտակամորթների մոտ։ Ախտորոշվածների 9%֊ի մոտ հայտնաբերվել է Դաունի համախտանիշ։ Մեծ մասամբ հիվանդությունը ախտորոշվել է մինչև 10 տարեկանը։


== Պատմություն ==
Առաջին անգամ հիվանդությունը նկարագրվել է 1691 թվականին՝ Ֆրեդերիկ Ռույշի կողմից (անգլ.՝ Frederik Ruysch), բայց անվանվել է ի պատիվ Հերալդ Հիրշպրունգի (անգլ.՝ Harald Hirschsprung): Նա նկարագրել է երկու երեխաների, որոնք մահացել են այն հիվանդությունից 1888 թվականին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Հիրշպրունգի հիվանդություն հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)