Շոտլանդիայի անկախության շարժում

Շոտլանդիայի անկախության շարժում, Շոտլանդիայի անկախություն, Շոտլանդիայի սեպարատիզմ, Շոտլանդիայի սեցեսիա (անգլ.՝ Scottish independence; գաել.՝ Neo-eisimeileachd na h-Alba, անգլա-շոտլ.՝ Scots unthirldom), որոշ քաղաքական և հասարակական շարժումների քաղաքական նպատակն է վերականգնել Շոտլանդիայի ինքնիշխանությունը և դուրս գալ Միացյալ Թագավորության կազմից։
Որպես կանոն, կախված այդ նպատակին ուղղված քաղաքական հայացքներից, կոչվում է կամ շոտլանդական անկախության վերականգնում և սեցեսիա, կամ շոտլանդական նացիոնալիզմ և սեպարատիզմ։
Շոտլանդիայի կառավարությունը Շոտլանդիայի անկախության հանրաքվե է անցկացրել 2014 թվականի սեպտեմբերի 18-ին՝ նպատակ ունենալով նրա հաջողության դեպքում անկախություն հռչակել 2016 թվականի մարտի 24-ին։ Այդ նպատակով Շոտլանդիայի կառավարությունը կազմել է անկախության նախապատրաստման և անցնելու միջոցառումների մանրամասն պլան։ Սակայն հանրաքվեում Շոտլանդիայի ընտրողների մեծամասնությունը (բոլոր ընտրողների 55 տոկոսը և բնակչության 37 տոկոսը) դեմ է քվեարկել իր երկրի անկախության կարգավիճակին և Անգլիայի հետ 300-ամյա տնտեսաքաղաքական միության ավարտին։ 2016 թվականի հունիսի 23-ին Եվրամիությունից դուրս գալու շուրջ հանրաքվեից հետո Շոտլանդիայի առաջին նախարար Նիկոլա Սթերջենը հայտարարել է, որ արտաքին հանգամանքների զգալի փոփոխության պատճառով (Շոտլանդիայի բնակչությունը քվեարկել է 62 տոկոսը՝ դեմ և 38 տոկոսը՝ կողմ ԵՄ-ից դուրս գալուն) անկախության նոր հանրաքվեի անցկացումը «շատ հավանական է» և, որ Շոտլանդիայի կառավարությունը կսկսի նախապատրաստել անհրաժեշտ օրենսդրական բազա անկախության մասին նոր հանրաքվե անցկացնելու համար՝ Շոտլանդիայի կողմից ԵՄ-ին անդամակցության պահպանման նպատակով։ Գլազգոյում 2016 թվականի հոկտեմբերի 15-ին կայացած Շոտլանդիայի ազգային կուսակցության հերթական համագումարի փակման ժամանակ Նիկոլա Սթերջենը հայտարարել է, որ Շոտլանդիայի կառավարությունը կսկսի նախապատրաստվել Մեծ Բրիտանիայից անկախության կրկնակի հանրաքվեի անցկացմանը, եթե բրիտանացի առաջնորդները շարունակեն Եվրամիությունից դուրս գալու ընթացակարգը։


== Պատմություն ==

Շոտլանդիան անկախ պետություն է եղել 843-ից մինչև 1707 թվականը։ Գեորգ IV թագավորի այցը Շոտլանդիա 1822 թվականին (իշխող միապետի առաջին այցը 1650 թվականից), մի կողմից, որոշ կայունացում բերեց Շոտլանդիայում, մյուս կողմից, անկախության կողմնակիցներին ոգեշնչեց Շոտլանդիայի կառավարության ստեղծման համար։
19-րդ դարի կեսերին Շոտլանդիայում ավելի ու ավելի հստակ էր արտահայտվում իր ինքնակառավարվող կառավարության ստեղծման մասին։ Առաջին անգամ շոտլանդական վեհաժողովի ինքնուրույնության հարցը բարձրացվել է 1853 թվականին, սակայն ըմբռնումը գտել է, որքան էլ տարօրինակ է, միայն պահպանողական շրջանակներում, որտեղ նկատել են, որ Իռլանդիան ավելի շատ ինքնավարություն է ստացել, քան Շոտլանդիան։ 1885 թվականին վերականգնվել է Շոտլանդիայի գործերի նախարարությունը և Մեծ Բրիտանիայի կառավարությանն առընթեր Շոտլանդիայի գործերի քարտուղարի պաշտոնը։
20-րդ դարի սկզբին Շոտլանդիայի անկախության շարժումն ավելի ու ավելի ուժ էր հավաքում։ 1900 թվականին Մլադոշոտլանդցիների քաղաքական շարժման լեյբորիստների կուսակցությունից կազմավորվելուց հետո (և դրանց թվից մոտ 30 խորհրդարանականների ընտրվելը Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարան 1914 թվականին), Շոտլանդիայի Հոմրուլի մասին օրենսդրությունը հաջողությամբ ներկայացվել է 1913 թվականին կայացած խորհրդարանական լսումներին և 1914 թվականի մայիսին արդեն հասցրել է երկու ընթերցում անցնել, սակայն դրա հետագա քննարկումը հետաձգվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելու պատճառով։ 1921 թվականին կազմավորվեց Շոտլանդիայի ազգային լիգան։ Սկզբում նա չէր աջակցում Շոտլանդիայի լիակատար անկախությանը, այլ միայն ձգտում էր ընդլայնել նրա ինքնակառավարումը։ Այդ ժամանակ լիարժեք անկախությունը քիչ հավանական էր համարվում։


=== 1970-ական թվականներ ===
Շոտլանդիայի Արևելյան ափի մոտ Հյուսիսային ծովում հանքավայրերի բացումը ակտիվացրել է Շոտլանդիայի լիակատար ինքնիշխանության շուրջ բանավեճը։ Շոտլանդիայի ազգային կուսակցությունը գործարկել է «Աա շոտլանդական նավթն է» ծրագիրը՝ համարելով, որ նավթի հանքավայրերի բացումը կարող է ծառայել Շոտլանդիայի անկախությանը, և նավթի դիմաց ստացված միջոցները կարող են օգուտ քաղել մեկ Շոտլանդիայից, այլ ոչ թե ամբողջ Միացյալ Թագավորությունից։
1979 թվականին տեղի է ունեցել դէվոլուցիայի մասին առաջին հանրաքվեն՝ Շոտլանդիայում հատուկ օրենսդիր մարմնի ստեղծումը, սակայն պետական իշխանության նոր մարմնի լիազորությունները լրջորեն սահմանափակվել են։ Շոտլանդական վեհաժողովի ստեղծման օգտին քվեարկել է ընտրողների 51,62 %-ը, դեմ՝ 48,38%։ Չնայած հաղթանակին՝ Մեծ Բրիտանիայի Լեյբորիստական կառավարությունը հրաժարվել է ճանաչել հանրաքվեի արդյունքները՝ համարելով, որ նման փոքր գերակշռությունը չի արտացոլում Շոտլանդիայի բնակիչների կարծիքի ամբողջականությունը։ Բացի այդ, հանրաքվեի պայմանների համաձայն՝ խորհրդարանի ստեղծման համար անհրաժեշտ էին Շոտլանդիայի բնակիչների 40 տոկոսի ձայները, ընդհանուր առմամբ 63,6 տոկոս մասնակցության դեպքում, պարզվել է, որ միայն 32,9 տոկոսն է քվեարկել «այո»։ Շոտլանդական ասամբլեայի ստեղծման հարցում կառավարության մերժումը հանգեցրել է քաղաքական ճգնաժամի, Շոտլանդիայի պատգամավորների մի մասը անվստահության քվե է հայտնել Մեծ Բրիտանիայի կառավարությանը։ Արդյունքում կառավարությունը պաշտոնանկ արվեց, 1979 թվականի մայիսյան ընտրություններում վստահ հաղթանակ տարավ Պահպանողական կուսակցությունը՝ Մարգարետ Թեթչերի գլխավորությամբ։ Շոտլանդիայի խորհրդարանի ստեղծման հարցը հետաձգվել է 20 տարով։


=== Լիազորությունների փոխանցում ===

1979 թվականի հանրաքվեի տապալումը սկզբում չբերեց շոտլանդացի անկախության կողմնակիցների քաղաքական ուժերի կոնսոլիդացմանը։ Շոտլանդացի քաղաքական գործիչների հայացքները լրջորեն տարբերվել են։ Մի մասը շարունակում էր հանդես գալ Շոտլանդիայի լիակատար անկախության օգտին, չափավոր ազգայնականները պահանջում էին մասնակի ինքնիշխանություն։
1988 թվականին Շոտլանդիայում ստեղծվեց Շոտլանդիայի Սահմանադրական կոնվենցիան, որը միավորում էր տարբեր կուսակցությունների, հասարակական շարժումների և եկեղեցիների ներկայացուցիչներին։ 1989 թվականին Շոտլանդիայի Սահմանադրական կոնվենցիան հայտարարություն ընդունեց Շոտլանդիայի լիակատար անկախության մասին, այդ փաստաթուղթը ոչ մի իրավաբանական ուժ չուներ, բայց կարողացավ համախմբել անկախության բազմաթիվ կողմնակիցներին, ինչը, ի վերջո, հանգեցրեց 1998 թվականի ընտրություններին։
Շոտլանդիայի խորհրդարանի ստեղծման դեմ ավանդաբար հանդես է եկել Պահպանողական կուսակցությունը, կուսակցության ներկայացուցիչները կարծում էին, որ Շոտլանդիայի խորհրդարանի ստեղծումը կարող է հանգեցնել Շոտլանդիայի լիակատար ինքնիշխանության։ 1997 թվականի համընդհանուր ընտրություններում Պահպանողական կուսակցությունը՝ Ջոն Մեյջորի գլխավորությամբ, պարտվել է լեյբորիստների ընտրություններում։ Ընտրություններից հետո լեյբորիստ Դոնալդ Դյուարը՝ Շոտլանդիայի հարցերով քարտուղարը, հայտարարել է Շոտլանդիայի խորհրդարանի ստեղծման մասին նոր հանրաքվեի անցկացման հնարավորության մասին։
1997 թվականի սեպտեմբերին կայացած դէվոլուցիայի վերաբերյալ երկրորդ հանրաքվեում քվեարկածների 74,3 տոկոսը (ընտրողների ընդհանուր թվի 44,87 տոկոսը) արտահայտվել է Շոտլանդիայի խորհրդարանի ստեղծման օգտին։ 1998 թվականին Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանն ընդունեց 1998 թվականի Շոտլանդիայի մասին ակտը, որի համաձայն Շոտլանդիայում ստեղծվում էին սեփական խորհրդարանը և նախարարների կաբինետի անալոգը։
Շոտլանդիայի խորհրդարանը միապալատ օրենսդիր մարմին է, որը բաղկացած է 129 պատգամավորից, որոնցից 73-ը մեծամասնական ընտրակարգով ընտրվում են տարբեր ընտրատարածքներից, իսկ 56-ը ընտրվում են հատուկ լրացուցիչ (խառը) համակարգով։ Խորհրդարանի ևս մեկ անդամ իր հրամանագրով թագուհուն նշանակում է պատգամավորների ներկայացմամբ։ Խորհրդարանի նշանակվող անդամը հաղթող կուսակցության առաջնորդն է և դառնում է Շոտլանդիայի վարչակազմի ղեկավար։
Շոտլանդիայի վարչակազմի առաջին ղեկավարը շոտլանդացի լեյբորիստների առաջնորդ Դոնալդ Դյուարն է։  Շոտլանդիայի ազգային կուսակցությունն առաջին ընտրություններում ընդդիմադիր կուսակցություն է դարձել։


=== Հետագա դէվոլյուցիա ===
Սեպտեմբերի 16-ին Դևիդ Քեմերոնը Էդ Միլիբենդի և Նիկ Քլեգի հետ ստորագրել է, այսպես կոչված, հանդիսավոր երդում՝ փաստաթուղթ, որը հրապարակվել է շոտլանդական մամուլում, Շոտլանդիային կոչ անելով չքվեարկել անկախության օգտին՝ դէվոլուցիոն գործընթացի շրջանակներում Շոտլանդիայի կառավարության և խորհրդարանի լիազորությունների հետագա ընդլայնման խոստման դիմաց։ Փաստաթղթի առաջին մասում խոստումներ կային Շոտլանդիայի խորհրդարանին նոր լայն լիազորություններ տրամադրելու մասին, երկրորդ մասում՝ ռեսուրսների հավասար բաշխման առաջարկ, երրորդ մասում՝ թեզիս այն մասին, որ պետական առողջապահական համակարգի ֆինանսավորման կարգի մասին վերջնական որոշումը կախված կլինի Շոտլանդիայի կառավարությունից՝ Բառնետի բանաձևի պահպանման շնորհիվ։ Սեպտեմբերի 19-ի իր պաշտոնական ելույթում Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դևիդ Քեմերոնը խնդիր է դրել կառավարել Շոտլանդիայի դէվոլուցիայի գործընթացը հարկման, բյուջետային քաղաքականության և սոցապահովման բնագավառում՝ Ռոբերտ Սմիթի, լորդ Քելվինի մոտ, որը նախկինում եղել է BBC-ի կառավարիչների խորհրդի անդամ։ Քեմերոնի խոսքով՝ Շոտլանդիայի ինքնավարության ամրապնդման մասին օրինագիծը պետք է պատրաստ լիներ 2015 թվականի հունվարին՝ Մեծ Բրիտանիայի նախկին վարչապետ Գորդոն Բրաունի ծրագրին համապատասխան։ Օրինագծի ակնկալվող հրապարակումը նվիրված էր հունվարի 25-ին Շոտլանդիայի ազգային բանաստեղծ Ռոբերտ Բերնսի ծննդյան օրվան։
Սակայն, հանրաքվեի անցկացումից մեկ ամիս անց՝ հոկտեմբերի 14-ին, Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի համայնքների պալատում հանդիսավոր երդման շրջանակներում հետագա դավանանքի վերաբերյալ հատուկ լսումների ժամանակ Շոտլանդիայի խորհրդարանի պատգամավոր Պիտեր Ուիշարտի, բրիտանացի այլ խորհրդարանականների հարցին պատասխանելիս ևս մեկ անգամ ընդգծվել է, որ ինչպես և նախկինում, երդումը խորհրդարանի կողմից հավանության չի արժանացել, ուստի իրավական ուժ չունի։ Այսպես, մասնավորապես, Պահպանողականների կուսակցությունից պալատի պատգամավոր Քրիստոֆեր Չոուպը հայտարարել է, որ ... կարող է վարչապետը և հանդիսավոր երդում է տվել շոտլանդացի ժողովրդին մեծ լիազորություններ տրամադրելու մասին, եթե նրանք հանրաքվեում ոչ քվեարկեն, սակայն այդ խորհրդարանը ոչ մի նման երդում, ոչ մի նման բան չի տվել։ Նշվում է նաև, որ խորհրդարանական լսումներին տվյալ երդման ստորագրողներից ոչ մեկը չի ներկայացել, իսկ պալատում Շոտլանդիայի դէվոլուցիայի հարցի վերաբերյալ լսումներն անցել են բրիտանացի խորհրդարանականների նվազագույն ներկայությամբ, ընդ որում, ժամանակի մեծ մասը ծախսվել է Անգլիայի համար այսպես կոչված Լոտյան հարցի հետագա լուծման համար դէվոլուցիայի պլանների քննարկման համար (տես՝ 1998 թվականի Շոտլանդիայի մասին ակտը)՝ անգլիական օրենսդրական հարցերի իրավասության փոխանցման միջոցով անգլիացի խորհրդարանականների բացառիկ իրավասությանը (կրճ. անգլ. — EVEL («English votes for English Laws»))։
Մեծ Բրիտանիայի Գերագույն դատարանի՝ 2017 թվականի հունվարի 24-ի՝ ԵՄ-ից դուրս գալու մասին 50-րդ հոդվածի նախաձեռնման հարցում կառավարության իրավասության հարցի վերաբերյալ որոշումից հետո Շոտլանդիայում հետագա դէվոլուցիայի ընթացքն ու օրինականությունը կասկածի տակ են դրվել, քանի որ, օրինակ, Շոտլանդիայի խորհրդարանի իրավունքի մասով վիճարկել ԵՄ-ից դուրս գալու Մեծ Բրիտանիայի որոշումը, որպես պատվիրակված լիազորությունների իրավասության կոպիտ միջամտություն (մարդու իրավունքների Եվրոպական Միության Խարտիան հիմնարար փաստաթուղթ Է Շոտլանդիայի խորհրդարանի և կառավարության աշխատանքում), դատարանը ևս մեկ անգամ ընդգծել է, որ սահմանադրական կոնվենցիաները, որոնք կառավարում են տարաբնույթ ներակառավարական հարաբերությունները, դուրս են մնում իրավական դաշտից և, հետևաբար, իրավական ուժ չունեն Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի և Միացյալ թագավորության անդամ երկրների առանձին վարչակազմերի լիազորությունների սահմանազատման հարցերում։ Իր պատասխան հայտարարության մեջ Շոտլանդիայի առաջին նախարար Նոքոլա Սթերջենը նշել է, որ այդ որոշումը խախտում է Շոտլանդիայի խորհրդարանին երաշխավորված լիազորությունների փոխանցման նախորդ բոլոր փորձերը և կասկածի տակ է դնում Շոտլանդիայի վերաբերյալ 2016 թվականի ակտի որոշ դրույթների օրինականությունը, ինչպես նաև բարձրացնում է Մեծ Բրիտանիայի կազմից դուրս գալու հարցը։
2018 թվականի մարտի 22-ին Շոտլանդիայի խորհրդարանը ձայների մեծամասնությամբ ընդունեց ԵՄ-ից Մեծ Բրիտանիայի դուրս գալու վերաբերյալ Շոտլանդիայի իրավահաջորդության մասին (UK Withdrawal from the European Union (Legal Continuity) (Scotland) bill) 2018 օրինագիծը, որը նախատեսում է Շոտլանդիայի մասին 1998 թվականի ակտի համաձայն Շոտլանդիայի խորհրդարանին պատվիրակված լիազորությունների փոխանցումը իրավական և վարչական կարգավորման բոլոր 111 ոլորտներով, որոնք նախկինում գտնվում էին ԵՄ-ի տնօրինության տակ, այն դեպքում, եթե Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանը չեղարկի 11-րդ հոդվածի դրույթները, ԵՄ-ից դուրս գալու մասին օրինագիծը, որոնք վերադարձնում են ԵՄ-ի ողջ իրավական բազան, որը վերապահված է Շոտլանդիայի և Ուելսի խորհրդարանների լիազորություններին, Մեծ  Բրիտանիայի կառավարության բացառիկ իրավազորության ներքո։ ԵՄ-ի իրավահաջորդության մասին շոտլանդական օրինագիծը նույնպես գործողության մեջ է թողել Շոտլանդիայի տարածքում մարդու իրավունքների վերաբերյալ ԵՄ խարտիան (որպես 1998 թվականի Շոտլանդիայի հիմնարար սահմանադրական իրավական նորմը՝ Շոտլանդիայի մասին ակտին համապատասխան), մինչդեռ ԵՄ-ից դուրս գալու մասին Բրիտանական օրինագիծը նախատեսում էր այն չեղարկել Մեծ Բրիտանիայի տարածքում։
2018 թվականի դեկտեմբերին Մեծ Բրիտանիայի Գերագույն դատարանը վճռել էր, որ չնայած շոտլանդական տվյալ օրինագիծը համապատասխանում էր իշխանության դավանանքի օրինական պարամետրերին, դրա հիմնական դրույթները ջնջվել էին ավելի ուշ (2018 թվականի հունիսին) Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի կողմից ընդունված՝ Եվրամիությունից դուրս գալու մասին ակտով։


== Ծանոթագրություններ ==