Ձիու ազգանունը (պատմվածք)

«Ձիու ազգանունը» (ռուս.՝ Лошади́ная фами́лия), Անտոն Չեխովի պատմվածքը, որն առաջին անգամ հրատարկվել է 1885 թվականի հուլիսի 7-ին «Պետերբուրգյան թերթի» («Петербургская газета») № 183-ի «Թռչող գրառումներ» բաժնում՝ «Տեսարան» ենթավերնագրով։
Գրված է անեկդոտային պատմվածքի ձևով (բացակայում են նկարագրությունը և դատողությունը, երկխոսությունները կատարում են վճռական դեր)։


== Դիպաշար ==
Պաշտոնաթող գեներալ-մայոր Բուլդեևի ատամները ցավում էին։ Գործակատար Իվան Եվսեիչը խորհուրդ է տալիս նրան դիմել հեքիմի, որը կարողանում էր կախարդությամբ բուժել այդպիսի ցավը (ընդ որում հեռակա՝ հեռագրի միջոցով)։ Սակայն հեռագիր ուղարկելիս Իվան Եվսեիչը մոռանում է այդ հեքիմ-կախարդի ազգանունը, նա միայն հիշում է, որ դա «մի տեսակ ձիու ազգանուն էր»։ Գեներալի ընտանիքը սկսում է տարբեր ազգանուններ թվել, օրինակ՝ Լոշադկին, Կոբիլկին, Կորեննիկով, Պրիստյաժկին, Կոպիտին, Ժերեբովսկի, Մերինով և այլն։ Առավոտյան, ցավին չդիմանալով, գեներալ-մայորը բժիշկ է կանչում՝ ատամը հեռացնելու։ Միայն երբ բժիշկը մոտենում է գործակատարին և հարցնում իր ձիու համար վարսակ գնելու մասին, Իվան Եվսեիչը հիշում է այդ «ձիու ազգանունը»՝ Օվսով։


== Դիպաշարի հիմք ==
Ե. Սախարովան (Մարկովա) ճանաչում էր Չեխովին 1884 թվականից, հիշատակում է, որ կարդացել է պատմվածքի սևագրային տարբերակը, որտեղ ազգանունը «թռչնի» էր. «Այնքան սովորական հասարակ ազգանուն, որ լեզուն էլ չի պտտվում, ախ պարոն, թռչուն էլ կա այդպիսի, թռչնի ազգանուն է»։ Նրա զրուցակիցն սկսում է թվարկել բոլոր թռչուններին. «Սոկոլով, Վորոբյով, Պետուխով, Սինիցին, Չիժով...», «Չէ, չէ, դա չէ, դա չէ, և վերջապես հիշում է. «Վերբիցկի, Վերբիցկի, վերջապես հիշեցի», «Կներեք, բայց ասացիր՝ թռչնի ազգանուն», «Դե հա, ախր թռչունը ուռենու ճյուղին է նստում»։ Այս սյուժեին համապատասխանում է Ն. Անդրեևի «հեքիաթային սյուժեների տեղեկատուի» № 2081 սյուժեն։ Այս սյուժեով (թռչնի և ճյուղի մասին) ուկրաիներեն անեկդոտը ներառված է «Աֆանասևի հեքիաթների» 3-րդ հատորում։
Գրողը Վլադիմիր Բոգորազը (հայտնի է Ն. Տան կեղծանվամբ) հիշում է մեկ այլ պատմությունը, որը հավանաբար պատմվածքի մեկ այլ նախատիպ է. «Ձիու ազգանունը» Տագանրոգի անեկդոտ է, թեպետ փոփոխված։ Տագանրոգի շրջանում եղել են երկու բնակիչներ, բավականին ունևոր և երևելի՝ Ժերեբցով և Կոբիլին։ Նրանք ինչ-որ կերպ միաժամանակ գնացել են նույն հյուրանոցը, և նրանց արձանագրվել է տախտակի վրա իրար կողքի՝ առանձնահատուկ խոշոր տառերով։ Ես հիշում եմ, որ բոլորը ծիծաղում էին դրա վրա Տագանրոգում»։


== Կերպարներ ==
Գեներալ-մայոր Բուլդեև։ Ատամի ցավը նրան վերածում է կատակերգական կերպարի, ինչն ընդգծում է ազգանունը, որը համահունչ է балда՝ «տխմար» բառ հետ։ «Ատամնացավ բուժելը» անվանում է դատարկ բան ու խաբեբայություն, սակայն տանջվում է ցավից, պարտադրում, որ գործակատարը հիշի «ձիու ազգանունը», հրաժարվում է ատամը հանելուց, սակայն հետո ինքն է մարդ ուղարկում բժշկի հետևից։ Եժի Ֆարինոն, հետևելով հոգեվերլուծության ավանդույթներին, ատամի հեռացնելու պատմության մեջ տեսնում է կրտման փոխաբերություն։
Հեքիմ։ Բացակայող կերպար։ Եվսեիչը նկարագրում է նրան հետևյալ կերպ. «աքցիզային չինովնիկ Յակով Վասիլիչ։ Հաջողությամբ կախարդում էր ատամները։ ...Նրան այդպիսի զորություն է տրված։ ...ապրում է Սարատովում, զոքանչի մոտ։ ...Շատ է սիրում արաղ խմել, ապրում է ոչ թե իր կնոջ, այլ մի գերմանուհու հետ, լավ հայհոյել գիտե, բայց կարելի է ասել, հրաշագործ պարոն է»։ Ֆարինոն կարծում է, որ այն իր տեսակի մեր խթոնյան միջնորդի դեր է խաղում ողջ և մեռյալ աշխարհների միջև, դա է պատճառներից մեկը, որ ազգանունը ձիու է (ձին փոխադրող է), այլ ոչ թե օրինակ թռչնի։
Գործակատար Իվան Եվսեիչ։ Նրա հայրանունը համահունչ է հեքիմի մոռացված ազգանվան հետ, ինչը կապ ունի որպես իր տեսակի մեջ նրա ներկայացուցչի դերի հետ։
Բժիշկ։ Պատմվածքում որևէ կերպ չի նկարագրվում (բացի այն, որ գնաց տուն ձիեր լծած կառքով)։ Հանդիսանում է հանելուկային հեքիմի հակոտնյան, նրան «փոխարինողն» է, քանի որ հենց Եվսեիչը, փորձելով հիշել «ձիու ազգանունը» և ցավի մասին մտածող, տանջվող գեներալին համոզում է բժշկի դիմել։ Եժի Ֆարինոն վերոնշյալում տեսնում է միֆական յուրօրինակ պոետիկայի բախում, Չեխովի պատմվածքի միստիկ աստառը։
Գեներալի կինը։


== Թևավոր արտահայտություն և հոգեբանական ֆենոմեն ==
Պատմվածքի վերնագիրը դարձել է թևավոր արտահայտություն, օգտագործվում է, երբ ինչ-որ բան (անուն, ազգանուն, անվանում և այլն) «լեզվի ծայրին է», սակայն հիշել չի ստացվում։
Այս երևույթը նկարագրել է բրիտանացի հոգեբան Վիլյամ Ջեյմսը՝ կոչելով «լեզվի ծայրին» (անգլ.՝ tip of the tongue)։ Ֆենոմենի ուսումնասիրողներից մեկը՝ Բենեթ Շվարցը, պատկերազարդել է այդ երևույթը Չեխովի պատմվածքի օրինակով։ Խարկովի ազգային համալսարանի աշխատակից Պ. Գոպիչը կառուցել է արհեստական նեյրոնային ցանցի մոդել և վերլուծել պատմվածքի դեպքը հոգելեզվաբանության տեսանկյունից։


== Տարբերակներ ==
Սկզբնական՝ թերթային տարբերակը տարբերվել է ավելի ուշ տարբերակից, որը Չեխովը պատրաստել է իր աշխատանքների ժողովածուի համար։ Նա գործակատարի խոսքերից հեռացրել է հասարակաբանությունները (օրինակ՝ «бывалыча» → «бывало», «сичас» → «сейчас», «кажнинная» → «каждая»…), ավելացրել է «ձիու» ազգանվան մի քանի այլ տարբերակներ, կրճատել է ազգանվան փնտրտուքի տեսարանը և «ձիանոց» բառից, տեքստից հանել տնային դաստիարակչուհու մտածած «Լոշադինչիկով» տարբերակը։


== Թարգմանություններ ==
Հեղինակի կենդանության օրոք պատմվածքը թարգմանվել է լեհերեն, սերբախորվաթերեն և չեխերեն։
Անգլերեն հայտնի են պատմվածքի մի քանի թարգմանություններ՝ 

ամերիկուհի Մարիան Ֆելլը (անգլ.՝ Marian Fell) A horsey name վերնագրով «Russian silhouettes; more stories of Russian life. New York, C. Scribner’s sons, 1915» ժողովածուի մեջ։
բրիտանուհի Հարվի Փիթչերը «Chekhov. The Comic Stories. London, 1998» ժողովածուում։ Պատմվածքում պահպանված է միայն մեկ «ձիու ազգանվան» ռուսերեն տառադարձում՝ Troikin, մնացած բոլոր ազգանունները մաքուր բրիտանական են՝ Cobb, Hunt, Hackney։Հայտնի է նաև պատմվածքի էսպերանտո լեզվով թարգմանությունը, որը հրատարակվել է 2004 թվականին «Ĉeriza ĝardeno» անթոլոգիայում։
Հայերեն թարգմանել է Համբարձում Մազմանյանը։


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Жолковский А. К. Как сделан лошадиный мем Чехова // Летняя школа по русской литературе. — Петербургский институт иудаики, 2015. — Т. 11. — № 220-232.
Фарыно Е. К невостребованной мифологемике «Лошадиной фамилии» Чехова // Pod redakcją Elżbiety Biernat i Tadeusza Bogdanowicza Literatura rosyjska przełomu XIX i XX wieku. — Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 1999. — С. 28-38.