Նիկոլայ Լոբաչևսկու հուշարձան (Կազան)

Նիկոլայ Լոբաչևսկու հուշարձան,  ռուս մեծ մաթեմատիկոս, Ռուսական կայսրության բուհական և հանրային կրթության գործիչ Նիկոլայ Իվանովիչ Լոբաչևսկուն նվիրված հուշարձան Կազանում։ Բացվել է 1896 թվականի սեպտեմբերի 1-ին։ Գտնվում է Կազանի Լոբաչևսկու պուրակում՝ Կրեմլյովսկայա փողոցում, Լոբաչևսկի փողոցի սկզբնամասում։


== Նկարագրություն ==
Լոբաչևսկու կիսանդրին որոշվել է տեղադրել 19-րդ դարի երկրորդ կեսի հոգեբանական քանդակագործական դիմաքանդակների ավանդույթներով։
Հուշարձանի հեղինակի համար ելակետային է եղել Կազանի համալսարանում պահվող անծանոթ նկարչի ստեղծած մաթեմատիկոսի դիմանկարը, որտեղ Լոբաչևսկին պատկերված էր բարձր օձիքով սերթուկով և սև փողկապով։
Քանդակագործն ընտրել է պլաստիկ միջոցներ`ստեղծելու գիտնականի մտքի ակտիվ աշխատանքը, համակենտրոնացված վիճակը։ Կիսանդրու գլուխը մի փոքր հակված է, կարծես հեռացած տեսքով, խորը կնճիռներով, ամուր սեղմված շուրթերով։ Ընդհանուր առմամբ, դիմաքանդակն առանձնանում է ձևի մշակման արտահայտչականությամբ և ճշտությամբ։
Կիսանդրին տեղադրված է սև գրանիտե պատվանդանի վրա, որը զարդարված է բրոնզե մանրամասներով՝ անկյունաչափ,  կարկին, ինչպես նաև դափնեպսակ։ Դրանց ներքևում գրված է. «Մաթեմատիկոս Նիկոլայ Իվանովիչ Լոբաչևսկի։ Մահացել է  1856 թ. փետրվարի 12-ին,  63 տարեկան հասակում»։


== Պատմություն ==


=== Հուշարձանի գաղափար ===
19-րդ դարի վերջում Կազանի Ֆիզիկական-մաթեմատիկական ընկերության նախագահ Ալեքսանդր Վասիլևը  նպաստել է Լոբաչևսկու  «Երկրաչափության լիակատար ժողովածուի աշխատանքների» (1883-1886 թթ.) հրապարակմանը և սկսել պաշտպանել նրա գաղափարները։
Կազանի Ֆիզիկական-մաթեմատիկական ընկերությունը Կազանի ուսումնական շրջանի հոգաբարձուի միջոցով դիմել է Ազգային կրթության նախարարության միջնորդությամբ սկսելու համառուսական ստորագրահավաք հանգուցյալ պրոֆեսոր Լոբաչևսկու անունից հանձնելու մրցանակներ մաթեմատիկական լավագույն աշխատանքների համար , ինչպես նաև միաժամանակ, թույլտվություն խնդրել տեղադրելու Լոբաչևսկու կիսանդրին համալսարանի շենքում։
1891 թվականին նախարարությունը բավարարել է այդ միջնորդությունը, և  ֆիզիկա- մաթեմատիկական ընկերությունը սկսել է ստորագրահավաք այդ նպատակների իրականացման համար։
1893 թվականին Կազանում լայնորեն նշվեց Նիկոլայ Լոբաչևսկու ծննդյան 100-ամյակը որպես ռուս մեծագույն մաթեմատիկոս, ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափության ստեղծող, որը Կազանի կայսերական համալսարանի առաջին շրջանավարտներից էր և այնտեղ դասավանդել է 40 տարի, այդ թվում 19 տարի եղել է նրա ռեկտորը։
Այս հոբելյանական տոնակատարությունների ժամանակ որոշվեց Նիկոլայ Լոբաչևսկու հիշատակը հավերժացնել քաղաքում։ Պոչտամտսկայա և Բարատաևսկայա փողոցները միավորվեցին և անվանվեցին նրա պատվին։ Վոսկրեսենսկայա փողոցի և նորակառույց տաճարին կից ստեղծվեց պուրակ, որտեղ նախատեսվում էր կառուցել Լոբաչևսկու հուշարձանը։ Բացի այդ, Արսկոե գերեզմանատանը վերականգնվեց Լոբաչևսկու գերեզմանաքարը։
Լոբաչևսկու հուշարձանի տեղադրման հարցը քննարկվեց քաղաքային դումայի 1893 թվականի մայիսի 25-ին կայացած հանդիպման ժամանակ։ 1893 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Կազանի քաղաքապետ Սերգեյ Դյաչենկոն կոչ է արել գումարներ հավաքել հուշարձանի տեղադրման համար։ Քաղաքային խորհուրդն աջակցել է հուշարձանի վերաբերյալ առաջարկին, ստեղծելով հատուկ հանձնաժողով՝ քաղաքային դումայի և Կազանի համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական ընկերության երեքական ներկայացուցիչներից:266:


=== Հուշարձանի բացում ===

Հուշարձանի կառուցումը ֆինանսավորվել է Ֆիզիկամաթեմատիկական միության կողմից, որը ստացել է դրամական միջոցներ ռուսական և օտարերկրյա դոնորներից`գիտական հասարակություններից (օրինակ՝ Լոնդոնի թագավորական ընկերություն), կրթական հաստատություններ և անհատներ, ինչպես նաև Մոսկվա-Կազան երկաթուղային ընկերությունը, Ալաֆուզովի իրավահաջորդները, վաճառական Ե. Ա. Զայցևը , եղբայրներ Նիկիտինները, Պ. Ի. և Ի. Ի. Ալեքսանդրովները և այլ կազանցի բարերարներ։
Լոբաչևսկու կիսանդրու ստեղծումը հանձնվել է 1888 թվականի Գեղարվեստի ակադեմիայի շրջանավարտ քանդակագործ Մարիա Լվովնա Դիլլոնին։ Հուշարձանի ճարտարապետն է եղել Ն. Ն. Իգնատևը։ Հուշարձանի արժեքը կազմել է 3300 ռուբլի:266:
Հուշարձանի տեղադրման թույլտվությունը ստացվել է 1896 թվականի հունվարի 18-ին։ Այն տեղադրվել է Լոբաչևսկի պուրակում՝ դեմքով դեպի ռեկտորի տուն, որտեղ Նիկոլայ Լոբաչևսկին ապրել է, երբ եղել է Կազանի համալսարանի ռեկտոր։
1896 թվականի սեպտեմբերի 1-ին կայացել է կիսանդրու հանդիսավոր բացումը։ Ելույթ է ունեցել Ա. Վ. Վասիլևը։ Տոնակատարությանը ներկա են գտնվել Լոբաչևսկու դուստրը` Վ. Ն. Ախլոպկովան, նրա աշակերտները` սենատոր Ա. Պ. Բեզոբրազովը, Կազանի ուսումնական շրջանի հոգաբարձու Բ. Ա Պոպովը և ուրիշներ։
Այնուհետև համալսարանում շարունակվեց «Լոբաչևսկու օրվա» տոնակատարությունը`համալսարանի գիտական խորհրդի և ֆիզիկա-մաթեմատիկական միության հանդիսավոր նիստերով, որտեղ ընթերցվեցին տարբեր ինստիտուտների ողջույններ, օտարազգի գիտնականների ուղերձներ։


=== Հետագա պատմություն ===

1902 թվականին, ենթադրաբար, հոգեկան հիվանդ Ալեքսանդր Սեմյոնովը Լոբաչևսկու հուշարձանի դափնեպսակից կոտրել է բրոնզի կտոր։
1930-ական թթ. պատվանդանի բրոնզե մանրամասները կորել են։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին դրանք մասամբ վերականգնվել են, չնայած նախորդ գրության տառերի տեղերը նշմարվում են։
1959 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Թաթարստանի նախարարների խորհրդի որոշմամբ Լոբաչևսկու հուշարձանն անցել է հանրապետական հաշվառման և պաշտպանության ներքո որպես համախորհրդային նշանակություն ունեցող արվեստի հուշարձան։
1960 թվականին Լոբաչևսկու հուշարձանը ներառվել է ՌՍՖՍՀ արվեստի հուշարձանների ցանկում, որոնք պաշտպանված են որպես ազգային նշանակության հուշարձաններ։


== Ծանոթագրություններ ==