Բալալայկա

Բալալայկա (ռուս.` балалайка,  bəɫɐˈɫajkə), ռուսական եռալար (հնում երկլար), ժողովրդական կսմիթային նվագարան։ Իրանը սովորաբար եռանկյունաձև է։ Նվագում են աջ ձեռքի ցուցամատով բոլոր լարերը հնչեցնելով և առանձին լարեր կսմիթելով։ 18-19-րդ դարերում տարածված էր որպես մենանվագ, անսամբլային և նվագակցող գործիք։ 1880-ական թվականներին բալալայկան կատարելագործել է երաժիշտ Վասիլի Անդրեևը։ Ավելի ուշ ստեղծված բալալայկաների ընտանիքը ռուսական ժողովրդական գործիքների նվագախմբի հիմքն է։
Ռուսական ամենահայտնի գործիքն է, որը հարմոնի հետ մեկտեղ դարձել է ռուս ժողովրդի երաժշտական ստեղծագործության խորհրդանիշներից մեկը։


== Անվան ստուգաբանություն ==

Բալալայկա բառի ամենավաղ հիշատակումը վերաբերում է 1688 թվականի ռուսական փաստաթղթերից մեկին։ Այն գործածվել է նաև 18-րդ դարի ուկրաինական օրագրերում, որը վկայում է «բալաբայկա նվագող թաթար»-ի մասին։ Բալաբայկա (ինչպես այն անվանել են նախկինում) բառը հանդիպում է նաև հարավռուսական բարբառներում և բելառուսերենում։
Վարկածներից մեկի համաձայն, բալալայկա բառը ռուսերեն լեզվում ներմուծված է և գրականության մեջ առաջին անգամ հանդիպում է ռուս բանաստեղծ Վասիլի Մայկովի, 1771 թվականին գրված «Ելիսեյ» պոեմում։ Ռուս գրող և թարգմանիչ Ալեքսանդր Չուդինովի, ինչպես նաև գրող և խմբագիր Ալեքսեյ Միխելսոնի վարկածով, բալալայկա բառն ունի թյուրքական արմատներ և շատ հավանական է, որ այն առաջացել է «բալա» (երեխա) բառից։ Մյուս վարկածի համաձայն, այն ունի նախասլավոնական ծագում։ Բալալայկա բառի արմատը վաղուց է հետաքրքրել հետազոտողներին, և ռուսերենի որոշ բառերին նմանությունը ենթադրում է, որ բալալայկա բառն ունի «թեթև», «ոչ լուրջ», «զվարճալի» բառերի իմաստը, որը համապատասխանում է այդ երաժշտական գործիքի բնույթին։ Դարերի ընթացքում բալալայկան գյուղական երաժշտական գործիք էր։ Հատկապես նրանով նվագում էին սկոմորոխները, ծաղրածուները և այլք, ովքեր կատակերգերով ծաղրում էին թագավորներին, եկեղեցական կրոնավորներին և այլոց։


== Պատմություն ==
Բալալայկայի ծագման վերաբերյալ կոնկրետ տեղեկություններ չկան։ Ընդունված է համարել, որ այն առաջացել է Ռուսաստանի կովկասյան շրջաններում տարածված դոմրայից, միջինասիական դոմբրայից կամ տոպշուրից։ Ամենայն հավանականությամբ, բալալայկան տարածում է գտել 17-րդ դարի վերջերից։
Բալալայկային իր ժամանակակից տեսքը տվել են ռուս երաժիշտ և կոմպոզիտոր Վասիլի Անդրեևը, ինչպես նաև երաժշտական գործիքներ պատրաստող վարպետներ Սեմյոն Նալիմովն ու Ֆրանց Պասերբսկին։ Անդրեևն առաջարկել է այն պատրաստել եղևնու և հաճարենու փայտից և կարճեցնել մինչև 600-700 մմ-ով։ Պասերբսկու կողմից պատրաստված բալալայկաների ընտանիքը (պիկոլո, պրիմա, ալտ, տենոր, բաս, կոնտրաբաս) դարձավ ռուսական ժողովրդական նվագախմբի հիմքը։ Ավելի ուշ Ֆրանց Պասերբսկին, Գերմանիայում ստացավ բալալայկաներ պատրաստելու արտոնագիր։ Այդպիսով կարելի է ասել, որ գոյություն ունեն երկու տեսակի` ժողովրդական և անդրեևյան բալալայկաներ։
1887 թվականին Վասիլի Անդրեևը կազմակերպեց բալալայկայի առաջին սիրողական խմբակը, իսկ 1888 թվականի մարտի 20-ին, Սանկտ Պետերբուրգում կայացավ խմբակի առաջին ելույթը, որն էլ դարձել է ռուսական ժողովրդական գործիքային նվագախմբի ծննդյան օրը։


== Կառուցվածք ==

Բալալայկայի երկարությունը կազմում է 60-70 սմ-ից (պրիմա) մինչև 1,7 մ (կոնտրաբաս)։ Այն եռանկյունաձև է (18-19-րդ դարերում նաև օվալաձև), կազմված առանձին (6-7) սեգմենտներից։ Լարառիչի գլխիկը թեթևակի թեքված է հետ։ Ժամանակակից բալալայկայի լարառիչն ունի 16-31 մետաղական լադեր (մինչ 19-րդ դարի վերջը` 5-7)։


== Գրականություն ==
Вертков К.А. Русские народные музыкальные инструменты. — Л.: Музыка, 1975. — С. 83—89, 162. — 280 с.
Имханицкий М. Становление струнно-щипковых народных инструментов в России. — М.: Изд-во РАМ им. Гнесиных, 2008. — 320 с.
Новосельский А.А. Очерки по истории русских народных музыкальных инструментов. — М.: Музгиз, 1931. — С. 37—39, 43—45. — 47 с.
Пересада А.И. Балалайка. — М.: Музыка, 1990. — 64 с. — ISBN 5-7140-0245-8
Пересада А.И. Балалаечных дел мастер. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1983. — 56 с.
Соколов В.Ф. Русская народная балалайка. — М.: Советский композитор, 1962. — 115 с.
«Балалайка»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Иванова С. В. К вопросу о расширении образно-интонационной сферы в музыке для балалайки второй половины XX столетия // Электронный журнал «Знание. Понимание. Умение». — 2009. — № 10 - Искусствоведение.
Иванова С. В. Эволюционная модель становления балалаечного исполнительства в контексте развития музыкальной культуры Оренбуржья // Электронный журнал «Знание. Понимание. Умение». — 2009. — № 10 - Искусствоведение.
Купфер М.А. Слово о балалайке // Наука и жизнь : журнал. — 1986. — № 8. — С. 97—101.
Банин А. А. Русская инструментальная музыка фольклорной традиции. Москва, 1997.


== Հղումներ ==
О балалайке на сайте balalaika.org.ru(ռուս.)
Игра на балалайке в псковских традициях (culture.ru)(ռուս.)


== Ծանոթագրություններ ==