Էրկոլե Ստրոցցի

Էրկոլե Ստրոցցի (իտալերեն՝ Ercole Strozzi, սեպտեմբերի 2, 1473, Ֆեռարա, Duchy of Ferrara - հունիսի 6, 1508, Ֆեռարա, Duchy of Ferrara), Վերածննդի դարաշրջանի իտալացի բանաստեղծ, որի հանելուկային սպանությունը կապված է եղել Լուկրեցիա Բորջիայի և նրա երրորդ ամուսնու՝ Ալֆոնսո դը Էստեի հետ։ Նա գրել է լատիներեն էլեգիաներ՝ շարունակելով Պոնտանոյի և իր հոր՝ Տիտո Վեսպասիանո Ստրոցցիի ավանդույթները։ Իտալերեն ստեղծագործությունները ոգեշնչված են Ֆրանչեսկո Պետրարկայի դպրոցից։


== Կենսագրություն ==
Նա եղել է հայտնի հումանիստ Տիտո Վեսպասիանո Ստրոցցիի որդին և «Սիրահարված Օռլանդոն» բանաստեղծության հեղինակ Մատեո Բոյարդոյի զարմիկը։ Նա հորից ժառանգել է Ֆեռարայի Տասներկու իմաստուն դատավորների պաշտոնը, սակայն մի քանի ամիս անց հրաժարվել է դրանից։ Ըստ մասնագետների՝ պոեզիայում նա գերազանցել է հորը։ Ժամանակակիցները նրան անվանել են իր դարաշրջանի լավագույն բանաստեղծների շարքում։ Գրական առումով նա եղել է Ալդ Մանուցիայի, ինչպես նաև Ալբերտո Պիո դա Կարպիի աշակերտը, Պիետրո Բեմբոյի, Պաոլո Ջովիոյի և Լուդովիկո Արիոստոյի ընկերը (հավանաբար մանկուց, երբ նրանք միասին 1486-1489 թվականներին հաճախել են հումանիստ Լուկա Ռիպայի դասերին) և Լուկրեցիա Բորջիայի խորհրդապահը։ Ստրոցցին եղել է ուղեկցող պահակախմբի անդամներից մեկը։ Նա Լուկրեցիային` որպես մեկ այլ մարդու հարսնացուի, Հռոմից հասցրել է Ֆեռարա և արագ ընկերացել նրա հետ՝ դառնալով վստահելի անձ նրա նամակագրության համար։ Հենց Ստրոցցին է Բեմբոյին ծանոթացրել նրա ապագա սիրեցյալ Լուկրեցիայի հետ, իսկ հետո, երբ նրանք բաժանվել են, միջնորդ է դարձել նրանց նամակագրության մեջ։ 1502 թվականին նա ուղեկցել է Լուկրեցիային Վենետիկ մեկնելու` «գնումների համար»։
Հորից նա ժառանգել է Օստելլատո վիլլան, որը Ստրոցցիին նվիրել է դուքս դը Էստեն։ Այն նախկինում եղել է նրանց որսատեղերի մի մասը։
Նա եղել է կաղ և քայլել է հենակով (lo zopo dei Strozzi` «հաշմանդամ Ստրոցցի»), բայց բոլորը նշել են կանանց հետ վարվելու նրա անհավանական հմայքն ու հմտությունը։ Նա ունեցել է երկու ապօրինի երեխա՝ Տիրինիցիան և Ռոմանոն (անհայտ կանանցից), այնուհետև դարձել է Բարբարա Տորելիի սիրեցյալը՝ նրան խլելով ամուսնուց՝ Էրկոլե Բենտիվոլյոյից։ Բարբարան ծնել է նրա ապօրինի որդի Չեզարեին և դստերը՝ Ջուլիային։ Էրկոլեի մահից հետո նա պսակադրվել է Բարբարայի հետ։ Հարսանիքից 13 օր անց նա սպանվել է։


=== Սպանություն ===
Հարսանիքը տեղի է ունեցել 1508 թվականի մայիսի 24-ին։ Ոմանք նշում են, որ հարսանիքը տեղի է ունեցել Բարբարայի դստեր ծնունդից երկու օր անց։ Ստրոցցին մահացել է հարսանիքից 13 օր անց` մարդասպանի ձեռքով։ Նա գտնվել է Վիա Սավոնարոլա և Պրաիսոլո փողոցների անկյունում` Ֆեռարայի Սուրբ Ֆրանչեսկո եկեղեցու հարևանությամբ` Կազա Ռոմեի տան դիմաց (որտեղ մի քանի տարի անց Լուկրեցիա Բորջիան հիմնադրել է Սան Բերնարդինոյի վանքը), դաշույնի 22 հարվածից արյան մեջ ողողված, փաթաթված սեփական թիկնոցով և մազերը պոկված։

Կան սպանության բազմաթիվ վարկածներ.

Ալֆոնսո դը Էստեի՝ Լուկրեցիա Բորջիայի երրորդ ամուսնու հրամանով, որը խանդում էր նրան և Ստրոցցիին (կամ նախկին սիրեցյալը, կամ հենց Բարբարայի մերժված երկրպագուն), կամ ով որոշել էր վերացնել այն մարդուն, որը նպաստել է Լուկրեցիայի նամակագրությանը սիրեցյալների հետ,
Լուկրեցիայի հրամանով՝ Բարբարայի նկատմամբ նախանձից կամ նրա մտավախությունից, որ նա կհանձնի նամակագրությունը Պիետրո Բեմբոյին, այնուհետև Ֆրանչեսկո II Գոնզագային, որին նա աջակցել է,
Պեզարոյից, Ջան Գալյանո Սֆորցայի հրամանով, որն ամուսնացած էր Բարբարա Ստրոցցիի և հանգուցյալ Էրկոլե Բենտիվոլիոյի ավագ դստեր հետ, որը նաև վերջինիս եղբորորդին էր։ Այս դեպքում անմիջական կատարողն է դառնում Ալեսսանդրո Պիոն՝ Էրկոլե Բենտիվոլիոյի քույր Էլեոնորա Բենտիվոլիոյի որդին։
Էրկոլեի քաղաքական գործունեության պատճառով, քանի որ 12-ի խորհրդի սահմանած հարկերը ծայրահեղ ոչ ժողովրդական էին։Էրկոլեի այրին՝ Բարբարա Տորելլին, 1509 թվականի մարտի 17-ին գրել է իր դստեր Ջուլիայի հովանավոր Ֆրանչեսկո Գոնզագային, որ նա հակված է դեպի այս վարկածներից նախավերջինը։
Այնուամենայնիվ, ով էլ որ սպանություն կատարեր, բոլորը գիտակցում էին, որ ամեն դեպքում դա կատարվել է Ֆեռարայի դքսի համաձայնությամբ, ինչպես վկայում է այն հանգամանքը, որ հանցագործությունը չի հետաքննվել.

«Բարբարային հասած երջանկության և այն օգուտների համար, որոնք ստանալու էին նրա երեխաները, Էրկոլեն հանդիպեց իր դստրերից մեկի ամուսնու՝ Ջան Գալյանո Սֆորցայի վրեժխնդրությանը։ Նրանք որոշեցին վնասել Բարբարային իր սիրեկանի միջոցով։ Կատարողը, հավանաբար, Ալեսսանդրո Պիոն էր՝ Անժելա Բորջիայի ամուսինը։ Նա կապեր ուներ հետախույզ Մասինո դել Ֆորնոյի հետ, որը փորձել էր Գոնզագային ծուղակի մեջ գցել և, ամենայն հավանականությամբ, կարող էր լինել Ստրոցցիի սպանության հեղինակը։ Բայց ոչ ոք չէր կարող մեղադրել այս մարդուն՝ առանց ջրի երես հանելու այն հատուկ ծառայությունները, որոնք նա կատարել է դը Էստե դքսի համար։ Անխուսափելի էր, որ Ալֆոնսոն գիտեր Ստրոցցիի սպանության նախագծի մասին։ Բայց նա կարող էր միայն հավանություն տալ այս ծրագրին։ Ստրոցցիի սպանությունը նրան ազատել էր լրտեսից, որը աշխատում էր Մանտեի մարկիզի մոտ և միևնույն ժամանակ լիկվիդացնում էր Լուկրեցիայի և Ֆրանչեսկո Գոնզագայի միջև սիրային նամակագրության միջնորդին։ Մի քանի տարի անց Պաոլո Ջովիոն գրելու էր, որ բոլորին հայտնի էր, որ դատավորը չէր ցանկանում պարզել, թե ով է մեղավորը»։
Ուսումնասիրողների ցուցումների համաձայն՝ հետևյալ նամակը կարող էր ազդել Ֆեռարայի դքսի շարժառիթների վրա։ Մանտեի մարկիզից Ալֆոնսո դը Էստեին ուղղված նամակում, որը թվագրված է 1507 թվականի օգոստոսի 15-ին, Իզաբելան գրում է իր եղբորը, որ չնայած հավատում է Էրկոլե Ստրոցցիի բարի մտադրություններին, նա խորհուրդ է տալիս Ալֆոնսոյին չպատմել իր գաղտնիքը, քանի որ «Պարոն Էրկոլե Ուբերտո դելի Ուբերտիի փեսան, որն այս քաղաքի ամենամեծ խարդախն է և իմ անձնական թշնամին, նա հաճախ գալիս է Ֆեռարա՝ լրտեսելու և Ստրոցցիի մոտ մնալու համար»։ Հուլիոս II-ը 1510 թվականին Ֆեռարայի դեսպան Ռուինի հրավիրած հանդիսատեսի առջև մեղադրանքներ է հնչեցրել նրա դեմ։ Այնուամենայնիվ, այս պապն ամբողջ կյանքը պայքարում էր դուքս Ալֆոնսոյի հետ և ատում նրան։
Ֆեռարայի մայր տաճարում տեղի է ունեցել հոյակապ հուղարկավորության արարողություն։ Ստրոցցիի թաղման խոսքն ասել է Սելիո Կալկանինին (Celio Calcagnini): Ինչպես իր հայրը, այնպես էլ Էրկոլեն թաղված է Ֆեռարայի Սանտա Մարիա դել Վալդո եկեղեցում։
Երբ սպանությունից 2 օր անց դուքս Ալֆոնսոն ոչինչ չի արել այն հետաքննելու համար, Բարբարան մահացածի երկու եղբայրների՝ Գվիդոյի և Լորենցոյի հետ գնացել է Մանտուա՝ Իզաբելլա դը Էստեի ամուսնուց՝ Ֆրանչեսկո II Գոնզագոյից օգնություն խնդրելու, որը նույնպես ոչինչ չի արել։


== Ստեղծագործություն ==
Էրկոլե Ստրոցցիի աշխատանքը պալատական նրբագեղ մշակույթի արտացոլումն է`

Հոր անավարտ բանաստեղծությունը, որը գովաբանում է դուքս Բորսո դ՚Էստեին, Էրկոլեն ավարտին չի հասցրել։
Իտալերեն 5 սոնետ, որտեղ օգտագործվել է ժողովրդական խոսակցական լեզու, որպեսզի իր սիրելի Բարբարան դրանք հասկանա։
«Venatio», Էրկոլե Ստրոցցիի բանաստեղծությունը՝ նվիրված Լուկրեցիա Բորջիային։ Նկարագրում է ֆրանսիացի Չարլզ VIII-ի հնարովի որսն ի պատիվ Չեզարե Բորջիայի, այն ժամանակ, երբ քրիստոնյաների մեծ մասը պատրաստվում է ներխուժել Իտալիա։ Թագավորին ուղեկցում են Իպոլիտո դը Էստեն, Գալեացցո դա Սան Սեվերինոն և Նիկոլո դա Կորեջիոն, ինչպես նաև Մարուլլոն, Բեմբոն, Թեբալդեոն, Պոնտանոն, հեղինակի հայրը՝ Տիտո Ստրոցցին, Տիմտեո Բենեդետին, Ջովանի Պիկոն և Ջան Ֆրանչեսկո Պիկոն, նաև երիտասարդ Արիոստոն, որը սավառնում է ամպերի մեջ՝ խորհելով իր սիրային էլեգիաների և փերիների գանձերի մասին։

Չեզարե Բորջիայի մասին Էրկոլե Ստրոցցիի վշտալի բանաստեղծությունը, ըստ հետազոտողների, այսօր զավեշտական տպավորություն է թողնում. նախախնամություն ունեցող անձնավորություն, որի պատմությունը պատմվում է մինչև 1503 թվականի աշունը, այնուհետև բանաստեղծը հարցնում է մուսային, թե որն է աստվածների կամքը տվյալ պահին, և Էրատոն ասում է. Օլիմպոսում Պալլասը բռնեց իսպանացիների կողմը, իսկ Վեներան՝ իտալացիները, երկուսն էլ ձեռքերով գրկեցին Յուպիտերի ծնկները, որից հետո նա համբուրեց նրանց, քաջալերեց և պատճառաբանեց, որ անզոր է Պարկերի հյուսած ճակատագրի դեմ, բայց աստվածային խոստումը կիրականացնի Էստե Բորջիայի տնից մի երեխա։ Երկու սեռերի հետ կապված մի հետաքրքրաշարժ պատմություն պատմելով՝ Յուպիտերը երդվում է, որ նույնքան քիչ է ունակ Չեզարեին անմահությամբ օժտել, ինչպես ժամանակին, չնայած Մեմնոնի կամ Աքիլլեսի մեծ միջնորդություններին։ Վերջապես, որպես մխիթարություն նա ասում է, որ Չեզարեն դեռ զգալի թվով մարդկանց կսպանի պատերազմում։ Այնուհետև Մարսը գնում է Նեապոլ և այստեղ պատերազմ և կռիվ է մղում, իսկ Պալլասը շտապում է Նեպիա և այնտեղ հայտնվում հիվանդ Չեզարեին՝ Ալեքսանդր VI-ի կերպարանքով։ Խիստ առաջարկներից և հրահանգներից հետո, թե ինչպես խոնարհվել և բավարարվել իր անվան փառքով, պապական աստվածուհին անհետանում է նրա աչքերից՝ «թռչնի պես»։
Կատակերգություն, որը բեմադրվել է 1493 թվականին Ստրոցցիի պալատում (չի պահպանվել)։
«Virgo salutiferi genitrix»` կոմպոզիտոր Ժոսկեն Դեպրեի 16-րդ դարի հայտնի եկեղեցական երգի տեքստը, ինչպես վերջերս ապացուցել է Էդվարդ Լովինսկին, որը հայտնաբերել է ժողովածուի տեքստը, գրել է Էրկոլե Ստրոցցին և հրատարակվել է 1513 թվականին։
Strozzi Poetae Pater et Filius` Էրկոլեի և նրա հոր՝ Տիտո Վեսպասիանոյի ստեղծագործությունների հրատարակությունը, ներառյալ Elegie latine-ը, որը թողարկվել է Վենետիկում 1513 թվականին հայտնի հրատարակիչ Ալդ Մանուցիայի ջանքերով, որը ինքնուրույն խմբագրել է գիրքը, որը նա նվիրել է Լուկրեցիա Բորջիային, ներառյալ իր բանաստեղծական էպատաժը, որը նվիրված է Էրկոլեին և նրա սպանության վկայականը։ Նույն գրքի երկրորդ հրատարակությունը տեղի է ունեցել 1530 թվականին Փարիզում՝ Սիմոն Կոլինեուսի կողմից։


== Այլ հեղինակների աշխատություններում ==
Ստրոցցին իր ժամանակակից Պիետրո Բեմբոյի «Գրավոր աշխատություն ազգային լեզվի մասին» (1525) երկխոսության զրուցակիցներից է։
Արիոստոն նրան նվիրել է սոնետ, որը գրվել է մեկ այլ բանաստեղծի՝ Միկել Մարուլլոյի մահվան կապակցությամբ։
«Ամուսնու մահվան մասին» սոնետը, որը ավանդաբար համարվել է նրա այրու՝ Բարբարա Տորելիի ստեղծագործությունը, որը հնարավոր է, որ գրվել է ոչ թե նրա, այլ բանաստեղծ  Ջիրոլամո Բարուֆալդիի (1675-1755) կողմից, որպեսզի ամուսնու մահվան պատմությունն ավելի դրամատիկ դարձնի, այսինքն՝ դա կեղծիքի արդյունք է...
Ստրոցցիի մահվան լատիներեն մակագրությունները` (Carmina XXX), գրել են Արիոստոն և Բեմբոն։


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Memorie istoriche di letterati ferraresi, Volume 1