Հայդարաբադի նիզամ

Հայդարաբադի նիզամ կամ Հայդարաբադի նիզամ ալ Մուլք, կրճատ՝ Նիզամ ալ Մուլք կամ Նիզամ (թելուգու՝ నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అఫ్ హైదరాబాద్, ուրդու՝ نظام-ال-ملک وف حیدرآباد‎, մարաթհի՝ निझाम-उल-मुल्क ए हैदराबाद, կան. ನಿಜ್ಯಮ್-ಉಲ್-ಮುಲ್ಕ್ ಆಫ್ ಹೈದರಾಬಾದ್, պարսկերեն՝ نظام-ال-ملک اف حیدرآباد - միապետական իշխանության կարգ), տիտղոս, Հնդկաստանի Հայդարաբադ իշխանական պետության միապետ, տիրակալ։ Տիտղոսը միապետ նշանակությամբ գործածության մեջ է եղել 1720-1948 թվականներին՝ սկիզբ առնելով Ասաֆ Ջահ դինաստիայից և ավարտվելով վերջին նիզամին գահընկեց անելով և Հայդարաբադ իշխանական պետությունը Հնդկաստանի միության մեջ ընդգրկվելով։
Հայդարաբադի Նիզամի իշխանական պետությունը Հնդկաստանի ամենամեծ և առավել բարեկեցիկ իշխանական պետությունն է եղել։ Նիզամի իշխանությունը տարածվել է Դեկանի սարահարթում՝ ընդգրկելով Հյուսիսային Հնդկաստանի Մալվայից ընդհուպ մինչև Հնդկաստանի հարավ՝ Տիրուչիրապպալլի։ 82,698 մղոն² (214,190 կմ²) տարածքում Նիզամի իշխանության տակ եղել է 16.34 մլն բնակիչ (ըստ 1941 թվականի մարդահամարի), որոնք մեծ մասամբ (85%) հինդուներ էին։ 
Այդ պետությունն այժմ բաժանված է մի քանի մասերի, որոնցից մի մասը Հայդարաբադ քաղաքի հետ միասին Թելանգանա և Անդհրա-Պրադեշ նահանգների, Հայդարաբադ-Կառնատական կաննադախոսներով՝ Կառնատակայի և Մարաթվադա մարզը մարաթհախոսներով՝ Մահարաշտրայի միջև։
Հայդարաբադի վերջին Նիզամը՝ Միր Օսման Ալի Խան Ասաֆ Ջահ VII-ը (1886-1967), որը Բրիտանական կառավարության կողմից ստացել է Ձերդ Բարձրագույն Մեծություն (His Exalted Highness, կրճատ՝ HEH) կոչումը, ըստ Ֆորբս ամսագրի 2008 թվականի հարուստների ցանկի՝ հինգերորդ ամենահարուստ մարդն է մարդկության պատմության մեջ իր US $10.8 մլրդ կարողությամբ։


== Տիտղոսի ծագում ==
Նիզամ ալ Մուլք տիտղոսն առաջին անգամ օգտագործվել է Ուրդուում շուրջ 1600 թվականին, որը նշանակել է ամբողջ կայսրության մարզպետ կամ պատգամավոր։ Բառը գալիս է արաբերենից, Աբու Ալի Հասան իբն Ալի Թուսիից (1018 ապրիլի 11 - 1092 հոկտեմբերի 14), ով առավելապես հայտնի է եղել Նիզամ ալ-Մուլք պատվավոր տիտղոսով (արաբ نظامالملک, Order of the Realm՝ թագավորական կարգ), Nizām (نظام), որ նշանակում է կարգ, դիրք։ Նիզամը կոչվել է Ալա Հադրաթ / Ալա Հազրաթ (Shah Abdul Wahhab) կամ Նիզամ Սարկար, որը նշանակում Ձերդ Մեծություն։
Իրականում Հայդարաբադի վերաբերյալ կիրառվում էր պարզապես Նավաբ տիտղոսը։
Նիզամ, որ կրճատվել է Նիզամ ալ Մուլք, պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է Անշարժ գույքի կառավարիչ, Հայդարաբադ պետության տիրակալների տիտղոս, Հնդկաստանի գլխավոր Արքայազն։ Տիտղոսն առաջացել է 1724 թվականից Ասաֆ Ջահ դինաստիայով (1720-1948)։


== Ասաֆ Ջահ դինաստիայի պատմություն ==
Ասաֆ Ջահ դինաստիան սկզբնավորվել է Քամար ադ դին Խանից, նա Դեկանի փոխարքա նշանակվել է Մողոլների կայսրության կողմից 1713-1721 թվականներին։ 1707 թվականին Աուրենգզեբի մահից հետո Մողոլների նշանակմամբ Քամար ադ դին Խանը պարբերաբար եղել է Դեկանի կառավարիչ։ 1712 թվականին Մեծ Մողոլների կայսր Ֆարուկ Սիյարը Քամար ադ դին Խանին նշանակեց Դեկանի փոխարքա և նրան տվեց «Նիզամ ալ Մուլք» տիտղոսը։ Մողոլների կայսրությունն աստիճանաբար փլուզվում էր և Քամար ադ դին Խանը գործնականում անկախ էր կառավարում Հայդարաբադը սկսած 1724 թվականից և 1725 թվականին կայսրից ստացավ «Ասաֆ Ջահ» տիտղոսը, որը Մեծ Մողոլական կայսրության ամենաբարձրագույն տիտղոսն էր համարվում։ Մողոլական կայսրության հսկողության թուլանալուց հետո, Ասաֆ Ջահը Հայդարաբադն անկախ հայտարարեց՝ իր գլխավորությամբ։
Մողոլների հզորության թուլացմանը զուգընթաց Դեկանի տարածաշրջանում ամրապնդվեց Մարատհական կայսրությունը։ Նիզամն ինքը բազմաթիվ անգամներ տուժել էր Մարաթհաների արշավներից 1720-ական թվականներին. Մարաթհաների և Նիզամի միջև եղած Պալքեդի, Բհոպալի, Ռակշասբհուվանի և Քարդայի բոլոր խոշոր ճակատամարտերում Նիզամը պարտություն է կրել։ Իսկ երբ Բաջիռաո I-ը նվաճեց Դեկանի սարահարթը, Նիզամը դարձավ Մարաթհաների հարկատու բոլոր առումներով, ինչը հանգեցրեց նրան, որ Նիզամը սկսեց կանոնավոր հարկ՝ չոուտ (Chauth կամ քառորդ) վճարել Մարաթհաների կայսրությանը։
1805 թվականին Անգլո-մարատհական երկրորդ պատերազմում Բրիտանիայի հաղթանակից հետո Հայդարաբադի Նիզամը մտել է Բրիտանական Արևելյան Հնդկաստանի ընկերության պաշտպանության ներքո։
1903 թվականին Բերար մարզն առանձնացվեց և միացվեց Բրիտանական Հնդկաստանի կենտրոնական նահանգներին՝ ձևավորելով Կենտրոնական նահանգներ և Բերար նահանգը (անգլ.՝ Central Provinces and Berar)։ 
1947 թվականին Հնդկաստանի բաժանման ժամանակ Մեծ Բրիտանիան ենթամայրցամաքի 565 Իշխանական պետություներին առաջարկեց միավորվել Հնդկաստանի կամ Պակիստանի կազմում, կամ մնալ անկախ։
Հայդարաբադն ամենամեծ և առավել բարեկեցիկ իշխանական պետությունն էր ամբողջ Հնդկաստանում։ Այն ընդգրկում էր 82,698 մղոն² (214,190 կմ²) բավական միատարր տարածք 16.34 մլն մարդ բնակչությամբ (ըստ 1941 թվականի մարդահամարի), որոնք մեծ մասամբ (85%) հինդուներ էին։ Հայդարաբադ իշխանական պետությունն ուներ իր բանակը, ավիաընկերությունը, հեռահաղորդակցման համակարգը, երկաթուղային ցանցը, փոստային համակարգը, արժույթը և ռադիոհեռարձակումը։ Չնայած ճնշող մեծամասնությունը հինդի էր, բայց կառավարությունում, ոստիկանության և ռազմական ուժերում նրանք փոքրամասնություն էին կազմում։ Պետական բանակի 1765 սպաներից 1268-ը մուսուլմաններ էին, 421-ը հինդուներ, 121-ը տարբեր քրիստոնյաներ, պարսեր և սիկհիներ։ Ամսական 600-1200 ռուփի աշխատավարձ ստացող պաշտոնյաներից 59-ը մուսուլմաններ էին, 5-ը հինդուներ և 38-ը տարբեր կրոնների ներկայացուցիչներ։ Նիզամը և նրա ազնվականները, որոնք հիմնականում մուսուլմաններ էին, իշխում էին հողերի 40% -ին։
Նիզամը որոշեց Հայդարաբադն անկախ հայտարարել, ի տարբերություն այլ իշխանությունների, որոնց մեծ մասը կամավոր միացավ Հնդկաստանին կամ Պակիստանին։ Նոր Հնդկաստանի միության առաջնորդները չէին ուզում, որ անկախ, և, հնարավոր է, որ թշնամի նահանգը պետության սրտում լինի և համարում էին, որ Հայդարաբադը պետք է Հնդկական Միությանը միանա, անհրաժեշտության դեպքում, նույնիսկ ուժով միացնելու վճռականությամբ։ 1948 թվականի սեպտեմբերին Հնդկական բանակը «Պոլո օպերացիայով» մտավ Հայդարաբադ, տապալեց Նիզամին և Հայդարաբադը կցեց Հնդկական Միությանը։
Երկու դարերի ընթացքում՝ մինչև 1947 թվականը, յոթ նիզամներ են ղեկավարել Հայդարաբադ իշխանական պետությունը։ Ասաֆ Ջահի ղեկավարները հովանավորել են գրականությունը, արվեստը, ճարտարապետությունը, մշակույթը և հարուստ խոհանոցը։ Նիզամները հովանավորել են պարսկական հասարակության տեսակետները, որոնք պատճենահանված էին Մեծ Մողոլների կայսրության իրենց թուրք-մոնղոլ տիրակալներից, և որը դարձել է Հայդարաբադի մուսուլմանների ձևավորման առանցքային գործոն։
Վերջին նիզամը՝ Ասիֆ Ջահ VII-ը եղել է իր ժամանակի ամենահարուստ մարդն աշխարհում։ Նիզամները նաև զարգացրել են երկաթուղային տրանսպորտը և էլեկտրականություն են ներդրել, զարգացրել են ճանապարհները, օդային ուղիները, ոռոգումը և ջրամբարները։ Ըստ էության, Հայդարաբադի բոլոր խոշոր հասարակական շենքերը կառուցվել են Բրիտանական տիրապետության ներքո եղած ժամանակաշրջանում։ Այն ընթացք է տվել կրթությանը, գիտությանը և հիմնադրել է Օսմանյան համալսարանը։


== Նիզամների իշխանություն ==
Առաջին Նիզամն իշխել է Մողոլների անունից։ Աուրենգզեբի (1618-1707) մահից հետո, նիզամներն առանձնացել են Մողոլներից՝ որպես ինքնուրույն թագավորություն։ Երբ անգլիացիները Հնդկաստանի գերակայության (Paramountcy) հասան, նիզամությանը թույլ տվեցին, որ շարունակեն ղեկավարել իրենց իշխանությունները որպես փոխտիրակալներ։ Նիզամությունը պահպանեց իր իշխանությունը Հայդարաբադում մինչև 1948 թվականի սեպտեմբերի 17-ը, մինչև Հայդարաբադն ինտեգրվեց նոր՝ Հնդկական Միությանը։
Ասաֆ Ջահի դինաստիան միայն յոթ տիրակալներ է ունեցել, սակայն առաջին նիզամի իշխանությունից հետո եղել է մի ժամանակաշրջան, երբ 13 տարի կառավարել են նրա երեք որդիները (Նասիր Ջանգ, Մուզաֆար Ջանգ և Սալաբաթհ Ջանգ)։ Նրանք պաշտոնապես չեն ճանաչվել որպես կառավարիչներ և «Նիզամ» տիտղոսը պաշտոնապես չեն կրել, քանի որ այն չեն ստացել կայսրից։ 1858 թվականին Մեծ Մողոլների կայսրության վերացումից հետո բրիտանացիները «նիզամ» են անվանել Հայդարաբադի բոլոր տիրակալներին։
Ըստ ավանդույթի, ոչ մի նիզամ երբեք չի լքել Հնդկաստանը, որքան էլ լուրջ են եղել իրադրությունները, ինչպես ասվում է. «տիրակալը չափազանց թանկ է իր ժողովրդի համար, որ երբևէ լքի Հնդկաստանը»։
Նիզամի ընտանիքից հետո, հաջորդ ազնվական ընտանիքը ըստ հիերարխիայի, Փայգահ ընտանիքն է եղել։ Թագավորական ընտանիքն ամուսնական կապեր ուներ միայն նրանց հետ, և նիզամության ժամանակահատվածում ազնվականների ամենամտերիմ ընտանիքն է եղել։


== Ենթակառուցվածքներ ==

Նիզամի իշխանության ժամանակաշրջանում Հայդարաբադն անչափ հարստացել է։ Օսման Ալի Խան Ասաֆ Ջահ VII-ը և նրա ընտանիքը, այդ թվում Սալար Ջունգ I-ը, ում ուսուցանել են Նավաբ Սարվար ալ Մուլքը և Աղա Միրզա Բաիգ Բահադուրը, որը նրա քաղաքական խորհրդականն էր, հնդկական պետությունների (Princely state) շրջանում գլխավորել է Հրավառական պետությունը։ Այն ձգվում էր 223,000 կմ2 (86,000 sq mi) Դեկանի սարահարթում, որտեղ իշխում էր Ասաֆ Ջահի դինաստիան։ Կայսերական գաղութային բրիտանական կառավարության կողմից Նիզամը ստացել է «Վսեմագույն Մեծություն» (Exalted Highness) և «Բրիտանական Կառավարության հավատարիմ դաշնակից» կոչումները Մանսուրի Տիպու Սուլթանի դեմ պատերազմներում և Հնդկաստանի անկախության 1857-1858 թվականների առաջին պատերազմում համագործակցության համար, դառնալով միակ հնդկական արքայազնը, որն արժանացել է այդ երկու տիտղոսներին։
Նիզամի իշխանության ժամանակ Հայդարաբադը մշակութային և տնտեսական վերելք է ապրել։ Նիզամի հարստության օրինակներից են Նիզամի թանկարժեք քարերը (Jewels of the Nizams), ինչը միջազգային զբոսաշրջության գրավչության առարկա է, երբեմն ցուցադրվում է Սալար Ջունգ թանգարանում։ 1948 թվականին Հայդարաբադի բնակչությունը հասնում էր մոտ 17 միլիոնի (1.7 կռոր), և տարեկան եկամուտը գնահատվել է £90,029,000։ Մինչև 1951 թվականը պետությունն ունեցել է սեփական արժույթը, որը հայտնի էր որպես Հայդարաբադի ռուփի։
Վերջին նիզամը՝ Միր Օսման Ալի Խան Ասաֆ Ջահ VII-ն իր հարստությամբ աշխարհի ամենահարուստ մարդկանցից մեկն էր 1937 թվականին։ Նա նաև հայտնի էր իր գծուծությամբ։ Նրա հարստությունը գնահատվում էր ₹660 կռոր ռուփի (մոտավորապես US$2 մլրդ. այն ժամանակվա փոխարժեքով)։ Ըստ Ֆորբս ամսագրի՝ 2008 թվականի հարուստների ցանկում Նիզամ Միր Օսման Ալի Խանը հինգերորդ ամենահարուստ մարդն է մարդկության պատմության մեջ իր US$210.8 մլրդ կարողությամբ, ըստ ԱՄՆ-ի ՀՆԱ-ի այդ ժամանակահատվածի և ներկայիս դոլարի՝ հնդկական ռուփիի նկատմամբ փոխարժեքի աճի։
Նիզամները տոհմի համար ստեղծել են բազմաթիվ ինստիտուտներ, այդ թվում՝ հիվանդանոցներ և դպրոցներ, քոլեջներ, համալսարաններ, որտեղ ուսուցումը եղել է ուրդուերենով։ Ներշնչվելով Հնդկական քաղաքացիական ծառայությամբ (Indian Civil Service), նիզամները ստեղծել են իրենց սեփական, տեղական՝ Հայդարաբադի քաղաքացիական ծառայությունը։ Նրանք մեծ ինժեներներ են եղել. օրինակ, նրանք կառուցել են մեծ ջրամբարներ։ Այդ ընթացքում սկսել են Նագարջունա Սագար ամբարտակի հետազոտական աշխատանքները, թեև փաստացի աշխատանքներն իրականացվել են Հնդկաստանի Կառավարության հովանու ներքո, 1969 թվականին։


== Հայդարաբադի Նիզամների ցանկ (1724-1948) ==


== Վերջին նիզամի՝ Օսման Ալի Խան Ասաֆ Ջահ VII-ի ժառանգներ ==

Վերջին Նիզամը՝ Օսման Ալի Խան Ասաֆ Ջահ VII-ը ունեցել է 28 որդի և 44 դուստր։ Ասաֆ Ջահի դինաստիան հետևել է տղամարդկանց առաջնաժառանգ գերակա կարգին, անկախ մոր ունեցած ընտանեկան դրությանը կամ դասային աստիճանի։ Նրա երեխաներից Ազամ Ջահը՝ Բերարի իշխանը (1907 փետրվարի 21 - 1970 հոկտեմբերի 9) նրա ավագ որդին էր։


== Տոհմածառ ==
Նիզամի դստրերը ավանդաբար ամուսնացել են Փայջահ ընտանիքի որդիների հետ։ Այս ընտանիքը պատկանում էր Սուննիների աղանդին և երկրորդ Նիզամի ժամանակից սկսած նրանք եղել են Նիզամի անձնական թիկնապահները։


== Նիզամների պալատներ ==
Ասաֆ Ջահերը հեղինակավոր շինարարներ էին։ Նիզամների կառուցած պալատներից են.

Այլ տեսարժան վայրերը ներառում Հայդարաբադի Գերագույն Դատարան, Սիթի քոլեջ, Հանրային այգիները, որոնք նաև հայտնի են որպես Բագհ է Աամ, Ջուբիլի հոլլ, Ասաֆիա գրադարան, Վեհաժողովի շենք, Նիլոուֆեր հիվանդանոց, Օսմանիա արվեստի քոլեջը և Օսմանիա բժշկական քոլեջ նշանավոր կառույցները։
Նիզամներին դուր է եկել Եվրոպական ճարտարապետական ոճը և ստեղծագործել են եվրոպական ավանդույթները համադրելով հնդկական և իսլամական ձևերի և մոտիվների հետ։


== Դինաստիայի ավարտ և վերջին նիզամի իրավասության ավարտ ==

1947 թվականին Հնդկաստանի անկախությունից հետո Հայդարաբադի նիզամն ի սկզբանե որոշել էր չմիանալ ո ՛չ Հնդկաստանին, ո ՛չ Պակիստանին։ Ավելի ուշ նա Հայդարաբադը հայտարարեց ազատ անկախ ինքնիշխան պետություն, սակայն Հնդկաստանի կառավարությունը, ձգտելով վերջ տալ Նիզամի բնակչության մեկուսացմանը, հրաժարվեց ընդունել այդ որոշումը՝ պատճատաբանելով, որ Հայդարաբադը բոլոր կողմերից շրջապատված է Հնդկաստանով և չունի ելք դեպի ծով։ 


=== Պոլո օպերացիա ===
Հնդկաստանին միանալու Նիզամին համոզելու երկարատև փորձերից հետո Հնդկաստանի կառավարությունն ի վերջո սկսեց ռազմական գործողություններ՝ նրա նկատմամբ իրականացնելով իշխանությունը տապալելու «Պոլո օպերացիան»։
1948 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Հնդկական բանակը ներխուժեց նիզամի իշխանական պետություն։ Նիզամի մեծաքանակ, բայց անպատրաստ զորքը չկարողացավ դիմակայել հնդկական բանակին և ջախջախվեց։ 1948 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Նիզամը հանձնեց իր զորքերը, նույն օրը նա հեռարձակեց այդ նորությունը Պետական ռադիո ցանցի միջոցով։ Նիզամը ստիպված էր ընդունել Հնդկաստանի նոր հանրապետությանը միանալու փաստը։ 


=== Ասաֆ Ջահ դինաստիայի իշխանության ավարտ ===
1948 թվականի սեպտեմբերի 17-ին վերջին նիզամ Ասաֆ Ջահ VII-ի գահից հրաժարումով նշանավորվեց դինաստիայի հավակնությունների ավարտը։ Ավարտվեց Ասաֆ Ջահ դինաստիայի 235-ամյա իշխանությունը, որը տարածվում էր հյուսիսից Մալվայից ընդհուպ մինչև հարավ՝ Տիրուչիրապպալլի։
Միր Օսման Ալի Խանը, վերջին նիզամը, մահացել է 1967 թվականի փետրվարի 24-ին, ուրբաթ օրը։ Բոլոր Նիզամները թաղված են արքայական գերեզմանատանը՝ Հայդարաբադի Մեքքա մզկիթում՝ Չարմինարից ոչ հեռու, բացառությամբ վերջին նիզամի՝ Միր Օսման Ալի Խան Ասաֆ Ջահ VII-ի, ով ցանկացել էր թաղված լինել մոր կողքին, Ջուդի մզկիթի գերեզմանատանը, Կոթի թագավորի Պալատի առջև, ինչպես հատու էր ժամանակի և տարածաշրջանի իշխանավորներին։


== Նիզամ անունը կրող վայրեր, կառույցներ և առարկաներ ==


== Տես նաև ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ասաֆ Ջահի տոհմի ծագումնաբանական ծառ և լուսանկարներ Archived 2016-02-29 at the Wayback Machine.
Հայդարաբադի նիզամների մանրամասն ծագումնաբանություն
Հազվագյուտ, գունավոր կադրեր 1967 թվականին Հադարաբադի 8-րդ նիզամի միավորման արարողությունից (YouTube)
Քվինսլենդի համալսարան


== Աղբյուրներ ==
Briggs Henry George (1861)։ The Nizam: His History and Relations With the British Government, Volume 1։ London: Bernard Quaritch 
Hastings Fraser (1865)։ Our Faithful Ally, the Nizam։ London: Smith, Elder & Co. 
Lynton Harriet Ronken, Rajan Mohini (1974)։ The Days of the Beloved։ University of California Press։ ISBN 0-520-02442-7 
Lynton Harriet Ronken, Rajan Mohini։ The Days of the Beloved։ Berkeley University Press 
Nayeem M. A.։ Mughal Administration of Deccan Under Nizamul Mulk Asaf Jah, 1720–48 A.D.։ Indian Council of Historical Research, University of Pune, Dept. of History 
Ranga Reddy A. (2003)։ The state of Rayalaseema։ Naurang Rai, Mittal Publication։ էջ 5։ ISBN 978-81-7099-814-3 
P.V Kate (1987)։ Marathwada Under the Nizams, 1724–1948։ Mittal Publications։ էջեր 23–47։ ISBN 81-7099-017-3 
Regani Sarojini (1988) [First published 1963]։ Nizam-British Relations, 1724–1857։ New Delhi: Concept Publishing Company։ ISBN 978-81-7022-195-1 
Zubrzycki John (2006)։ The Last Nizam: An Indian Prince in the Australian Outback։ Australia: Pan Macmillan։ ISBN 978-0-330-42321-2