Սպիտակ տեռոր (Իսպանիա)

Սպիտակ տեռոր կամ Սպիտակ ահաբեկչություն (Իսպանիայից դուրս նաև հայտնի է որպես Ֆրանկոնյան բռնաճնշումներ, իսպ.՝ Represión franquista), քաղաքական գործողությունների շարք, որն իրականացվել է Ազգայնական խմբակցության կողմից 1936 թվականի հուլիսի 17-ից 1939 թվականի ապրիլի 1-ը տևած քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում և Ֆրանկիստական Իսպանիայում Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի իշխանության առաջին տասնամյակում։ Շուրջ ինը տարի՝ 1936-ից 1945 թվականներին, տեղի էին ունենում Իսպանիայի երկրորդ հանրապետության (1931-1939 թթ.) համախոհների, այդ թվում՝ Ժողովրդական ճակատի անդամների, ազատականների, սոցիալիստների, տրոցկիստների, կոմունիստների, անարխիստների, բողոքական քրիստոնեաների, ազատամիտների, մտավորականների, մասոնների, գալիսիականների, կատալոնցի և բասկ ազգայնականների մասսայական սպանություններ։
Իսպանիայի երկրորդ հանրապետության փոխարեն Իսպանական միապետության Ստատուս-քվոյի վերականգնման նպատակով Սպիտակ տեռորը արձագանքեց ազգայնականների ձախակողմյան քաղաքական կողմնորոշում ունեցողներին վերացնելուն ուղղված կոչերին։ Հասարակության «մաքրագործումը» Ֆրանկոյի կառավարության քաղաքական կարևորագույն ռազմավարությունն էր, հետևաբար մասսայական սպանությունները սկսեցին ազգայնականների ամրապնդումից անմիջապես հետո։ Քաղաքացիական գվարդիան, որը բաղկացած էր ազգայնական զինվորականներից և ֆաշիստական Ֆալանգիստներից, քաղաքացիական անձանց նկատմամբ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի անունից իրականացնում էր քաղաքական բռնություններ և գաղափարական տեսակետից արդարացվում էին Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու կողմից որպես քրիստոնեական աշխարհի պաշտպաններ։
Ֆրանցիսկյան Իսպանիայի գոյության ամբողջ ժամանակաշրջանում, այսինքն՝ 1936 թվականի հոկտեմբերի 1-ից մինչև 1975 թվականի նոյեմբերի 20-ը Քաղաքական պարտականությունների օրենքը (իսպ.՝ Ley de Responsabilidades Políticas), որը հրապարակվել էր 1939 թվականին, բարեփոխվել 1942 թվականին և ուժի մեջ մտել 1966 թվականին, կանաչ լույս վառեց քաղաքական բռնաճնշումների մասին համար։ Այն բնութագրվեց որպես ժողովրդավարական հանրապետության ապամոնտաժում և ծառայեց 1936 թվականի հուլիսին տեղի ունեցած Իսպանիայի հեղաշրջման դեմ հանդես եկող ռազմական խմբերին համերաշխություն ցուցաբերած իսպանացիներին պատժելու գործին։
Բազմաթիվ պատմաբաններ, ովքեր անդրադարձել են Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմին, նշել են, որ Սպիտակ տեռորի զոհերի թվաքանակը (200.000- 400.000) ավելի շատ է ու մասշտաբային, քան Կարմիր տեռորինը (38.000 - 172.344), որովհետև այն առավել երկար ժամանակահատված է ընդգրկել։ Այնուամենայնիվ, որոշ պատմաբանների կարծիքով Կարմիր տեռորի զոհերի թվաքանակն ավելի շատ է, քան Սպիտակ տեռորինը։
Սպիտակ տեռորի քաղաքական հետապնդումները հանդիսանում էին ազգայնական ուժերի պաշտոնական քաղաքական գիծը Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ և գեներալ Ֆրանկոյի առանցքային քաղաքականությունը մինչև 1945 թվականը, ajsinqn` 1939 թվականին պատերազմի ավարտից մինչև վեց տարի անց։ 2015 թվականին Իսպանիայի կառավարությունը մերժեց իսպանացի պատմաբանների՝ համապատասխան արխիվները բացելու դիմումը։ Արխիվներ ազատ մուտքը հնարավորություն կտար բացահայտել Սպիտակ տեռորի զոհերի ճակատագիրն ու գտնվելու վայրը։


== Նախապատմություն ==

Ալֆոնսո XIII թագավորի (1886-1931թթ.) հեռացումից հետո 1931 թվականի ապրիլի 14-ին ստեղծվել է Իսպանիայի երկրորդ հանրապետությունը, որի նախագահ դարձավ Նիկետո Ալսալա-Զամօրան, ում կառավարությունը հաստատեց աշխարհիկ բարեփոխումների ծրագիր, այդ թվում՝ ագրարային բարեփոխումներ, պետությունից եկեղեցու անջատում, ամուսնալուծության իրավունք, կանանց ընտրական իրավունք (1933 թվականի նոյեմբեր), իսպանական զինված ուժերի սոցիալ-քաղաքական բարեփոխումներ և Կատալոնիայի ու Բասկերի Երկրի (1936 թվականի հոկտեմբեր) քաղաքական ինքնավարություն։ Նախագահ Ալսալա-Զամօրայի բարեփոխումները մշտապես արգելափակվում էին աջակողմյան կուսակցությունների կողմից և մերժվում և Աշխատանքի ազգային համադաշնություն (իսպ.՝ Confederación Nacional del Trabajo, CNT) ձախ ազգայնական ուժի կողմից։ Իսպանիայի երկրորդ հանրապետությունը հարձակման ենթարկվեց աջերի կողմից 1932 թվականին (Ջոզե Սանջուրոյի ձախողված հեղաշրջում) և ձախերի կողմից 1934 թվականին (Ավստրիացի հանքագործների գործադուլ), ինչը պայմանավորված էր Մեծ ճգնաժամի ժամանակաշրջանով։
1936 թվականին համընդհանուր ընտրույթուններում հաղթեց Ժողովրդական ճակատը, որն իրենից ներկայացնում էր Իսպանիայի սոցիալիստական աշխատանքային կուսակցության (PSOE), Հանրապետական ձախերի (IR), Հանրապետական միության (UR), Իսպանիայի կոմունիստական կուսակցության (PCE), Մարքսիստական միության աշխատավորների կուսակցության (POUM), Կատալոնիայի ձախակողմյան հանրապետական կուսակցության (ERC) և այլ քաղաքական ուժերի դաշինք։ Միևնույն ժամանակ Իսպանիայի աջակողմյան ուժերը նախապատրաստում էին ռազմական հեղաշրջում ընդդեմ ժողովրդավարական հանրապետության, որպեսզի վերականգնեն միապետությունը։ 1936 թվականի հուլիսի 17-ին իսպանական բանակի մի շարք զորամիավորումներ, որոնց ղեկավարում էր ծայրահեղ աջ զինվորականների խումբը (գեներալներ Խոսե Սանջուրջո, Մանուել Գոդեդ Լլոպիս, Էմիլիո Մոլա, Ֆրանցիսկո Ֆրանկո, Միգուել Կաբանելաս, Գանզալո Քուեյպո դե Լլանո, Ջոզե Էնրիքուե Վարելա և ուրիշներ), սկսեցին զինված ապստամբություն ընդդեմ հանրապետության։ Գեներալների ղեկավարած հեղաշրջումը ձախողվեց, սակայն ապստամբ բանակը (առավել հայտնի որպես ազգայնականներ) վերահսկողություն հաստատեց Իսպանիայի տարածքի մեծ մասում, և սկսվեց քաղաքացիական պատերազմ։
1936 թվականին ընդդեմ Իսպանիայի հանրապետության կատարված հեղաշրջման առաջնորդներից գեներալ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոն և նրա ազգայնական բանակը, հիմնվելով Նացիստական Գերմանիայի Կոնդոռ լեգիոնի (Condor Legion) և Ֆաշիստական Իտալիայի կամավորական զորքերի կորպուսի (Corpo Truppe Volontarie) վրա, 1939 թվականին հաղթեցին քաղաքացիական պատերազմը:Գեներալ Ֆրանկոն ղեկավարեց Իսպանիան հետագա 36 տարիներին՝ մինչև 1975 թվականը։ Նրա ղեկավարման շրջանում Իսպանիայում իրականացվեցին քաղաքական հակառակորդների զանգվածային սպանություններ, քաղբանտարկյալների համար ստեղծվեցին համակենտրոնացման ճամբարներ, ինչպես նաև հետապնդումների ենթարկվեցին համասեռամոլները, որոնք տեղափոխվում էին հոգեբուժարաններ։


== Կարմիր և Սպիտակ տեռորներ ==
Պատերազմի սկզբից՝ 1936 թվականի հուլիսից, ընդդեմ հանրապետության կողմնակիցների ազգայնական ուժերի գաղափարական պայքարի բնույթը ցույց տվեց սոցիալական ցածր խմբերի (գյուղացիների և բանվորների) նկատմամբ գեներալ Ֆրանչեսկո Ֆրանկոյի ղեկավարությամբ ազգայնական ուժերի, Իսպանիայի Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու, ազնվականության, հողատերերի և զինվորականների ազդեցությունը։ Ազգայնական զորքերի հասարակայնության հետ կապերի աշխատակից Գոնզալո դե Ագուիլեռա Մունրոն ամերիկացի լրագրող Ջոն Թոմփսոն Ուայթաքերին ասել էր.

Ազգայնականներն իրենց վայրագությունները կատարում էին հասարակության առջև, տեղական կաթոլիկ եկեղեցու հոգևորականության աջակցությամբ և քաղաքական վերնախավում, որոնք աստիճանաբար «մաքրվում էին»։ Քաղաքացիական պատերազմի սկզբին «Սպիտակ տեռորի» և «Կարմիր տեռորի» զոհերի մեծ մասըչեն սպանվել ազգայնականների և հանրապետական ուժերի դիմակայութնունից շփման գծում.

 


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Gómez Bravo, Gutmaro and Marco, Jorge. La obra del miedo. Violencia y sociedad en España, 1936-1948, Península, Barcelona, 2011 9788499420912
Lafuente, Isaías, Esclavos por la patria. La explotación de los presos bajo el franquismo, Madrid, Temas de Hoy, 2002.
Llarch, Joan, Campos de concentración en la España de Franco, Barcelona, Producciones Editoriales, 1978.
Molinero, C., Sala, M., i Sobrequés, J., Los campos de concentración y el mundo penitenciario en España durante la guerra civil y el franquismo, Barcelona, Crítica, 2003.
Molinero, C., Sala, M., i Sobrequés, J., Una inmensa prisión, Barcelona, Crítica, 2003.
Montero Moreno Antonio (2004)։ Historia de la persecución religiosa en España, 1936-1939 (2nd revised ed.)։ Editorial Católica։ ISBN 8479147288։ «Texto digital de la primera ed., https://archive.org/details/historiadelapers00mont» 
Rodrigo, Javier: Cautivos. Campos de concentración en la España franquista, 1936–1947, Barcelona, Crítica, 2005.


== Արտաքին հղումներ ==
Time- "Spain Faces Up to Franco's Guilt" Archived 2013-05-23 at the Wayback Machine.
Newsweek- "War Bones"
Franco's Crimes
Amnesty International-Spain, The Long History of Truth Archived 2009-06-22 at the Wayback Machine.
Civil War in Galicia
THE LIMITS OF QUANTIFICATION: FRANCOIST REPRESSION
"Psychology in Francoist Concentration Camps" (1997) in Psychology in Spain, published by the Spanish College of Psychologists
Times Online- The lost childrens of the francoism
Slave Labourers and Slave Labour Camps Spanish Republicans in the Channel Islands
The return of the Republican memory in Spain
The francoist repression in a small spanish town Archived 2012-02-24 at the Wayback Machine.
Singling Out Victims: Denunciation and Collusion in the Post-Civil War Francoist Repression in Spain, 1939–1945 Archived 2014-12-21 at the Wayback Machine.
Franco's Carnival of death. Paul Preston.