Վահան Ռշտունի

Վահան Հարությունի Ռշտունի (փետրվարի 6, 1894(1894-02-06), Վաղարշապատ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 4, 1970(1970-02-04), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ խորհրդային պատմաբան։
Պատմական գիտությունների դոկտոր, (1941), պրոֆեսոր (1943), ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1956)։ ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1946)։


== Կենսագրություն ==
Վահան Ռշտունին ծնվել է 1894 թվականի փետրվարի 6-ին Վաղարշապատ քաղաքում, Արևմտյան Հայաստանի Ռշտունիք գավառից գաղթած պանդուխտ-արհեստավորի ընտանիքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ընտանիքում, այնուհետև ընդունվել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը։ Ավարտելով Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1915)՝ ուսուցչական աշխատանք է կատարել Թավրիզում, Ախալցխայում, Սուխումիում և Թիֆլիսում։ 1919 թվականին ընդունվել է Թիֆլիսի Լենինի անվան պոլիտեխնիկական ինստիտուտի տնտեսագիտական ֆակուլտետը, որն ավարտել է 1924 թվականին։
1915-1919 թվականներին զբաղվել է ուսուցչությամբ (Թավրիզ, Ախալցխա, Սուխում)։ 1924 թվականից դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում։ 1925 թվականին համալսարանում կարդացել է սոցիալիզմի պատմություն, 1931 թվականին՝ ԽՍՀՄ ժողովուրդների պատմության դասընթաց։
1931 թվականին հիմնել և մինչև կյանքի վերջը ղեկավարել է նույն համալսարանի ԽՍՀՄ պատմության ամբիոնը։ Եղել է պատմության ֆակուլտետի դեկան, ուսումնական մասի վարիչ, գիտական աշխատանքների սեկցիայի ղեկավար։
Աշխատել է Արմֆանում, ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտում։


== Հետազոտություններ ==
Ռշտունին հայ խորհրդային պատմագիտության մեջ առաջինն է ուսումնասիրել ցարիզմի ագրարային քաղաքականությունը և գյուղացիական շարժումները Հայաստանում, հրատարակել արժեքավոր մենագրություններ և արխիվային վավերագրերի ժողովածուներ «Ցարիզմի ագրարային քաղաքականությունը և գյուղացիական շարժումները Հայաստանում 20-րդ դարի սկզբին», 1951, ռուս. (ժողովրդական), «Գյուղացիական շարժումները Հայաստանում 19-րդ դարում», 1948։
1950-ական թվականների վերջերին Ռշտունին ձեռնարկել է «Ուրվագծեր Հայաստանի գյուղացիության պատմության (1828-1917 թթ.)» երեք մասից բաղկացած աշխատության շարադրումը։ Առաջին մասն ընդգրկում է արևելահայ գյուղացիության պատմությունը 1828—1870 թթ., երկրորդը՝ ռեֆորմի և ետռեֆորմյան շրջանը։ Մահը խանգարել է երրորդ մասի հրատարակությանը։
1956 թվականին պրոֆեսոր Ռշտունին հրատարակել է «Հայ  հասարակական  հոսանքների  պատմությունից» ստվարածավալ ժողովածուն, ուր ամփոփվել են գիտական պարբերականներում տարբեր ժամանակներում լույս ընծայված նրա հոդվածները։
Պրոֆեսոր Ռշտունին զբաղվել է նաև Անդրկովկասի պատմությամբ, լուսաբանել է ցարիզմի գաղութային քաղաքականությունը պատմական տարբեր փուլերում, երկրամասում կապիտալիզմի զարգացման գործընթացը և այլ խնդիրներ։ Ռշտունին գործուն մասնակցություն է ունեցել հայ ժողովրդի պատմության դպրոցական դասագրքերի և ՀԳԱ պատմության ինստիտուտի կողմից հրատարակված հայոց պատմության բազմահատորյակի ստեղծմանը։ 


== Կոչումներ ==
1943 թվականի Վահան Ռշտունուն շնորհվել է պրոֆեսորի, իսկ 1946 թվականին՝ գիտությունների վաստակավոր գործչի կոչումներ։
1956 թվականին Ռշտունին ընտրվել է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, արժանացել պետական մի շարք պարգևների։ 


== Հիշատակ ==
Ռշտունիի գրչին են պատկանում նաև արևելահայ հասարակական-քաղաքական մտքի պատմությանը վերաբերող մի շարք աշխատություններ։ Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով։ Ռշտունիի անունով է կոչվում Երևանի համալսարանի ԽՍՀՄ պատմության ամբիոնի գիտական կաբինետի ընթերցասրահը։
Նրա անունով է կոչվում Էջմիածնի թիվ 11 դպրոցը։


== Երկեր ==
«Գյուղացիական շարժումները Հայաստանում 19-րդ դ.», 1948թ.:
Ռշտունի Վ.Հ., «Ցարիզմի ագրարային քաղաքականությունը և գյուղացիական շարժումները Հայաստանում 20-րդ դ. սկզբին», 1951թ.:


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Պատմական գիտությունների դոկտոր Հ. Ու. Մելիքսեթյան «Բազմավաստակ գիտնականը և մանկավարժը» (Վահան Ռշտունու ծննդյան 100-ամյակի առթիվ), պատմաբանասիրական հանդես № 1, 1995, էջ 230-232