Իեն Բենքս

Իեն Մենզիս Բենքս (անգլ.՝ Iain Menzies Banks, փետրվարի 16, 1954(1954-02-16)[…], Դանֆերմլին, Ֆայֆ, Շոտլանդիա, Միացյալ Թագավորություն - հունիսի 9, 2013(2013-06-09)[…], Կերկլոդի, Ֆայֆ, Շոտլանդիա, Միացյալ Թագավորություն), շոտլանդացի գրող, որն աշխատում է «Iain M. Banks» և «Iain Banks» կոչվող գիտական ֆանտաստիկայի ժանրերում։ 2008 թվականին գրողի անունը ներառվել է Թայմս թերթի «1945 թվականի Մեծ Բրիտանիայի 50 լավագույն գրողների» ցանկում։ Բրիտանացի գրաքննադատները և լրագրողները նրան անվանել են «Գրականության Տարանտինո»։


== Կենսագրություն ==
Իեն Բենքսը ծնվել է 1954 թվականին Շոտլանդիայում։ Ավարտել է Սթերլինգի համալսարանը, որտեղ ուսումնասիրել է անգլերեն, փիլիսոփայություն և հոգեբանություն։ Ուսումն ավարտելուց հետո Բենքսը տեղափոխվել է Լոնդոն, որտեղ ապրել է մինչև 1988 թվականը, իսկ հետո վերադարձել է Շոտլանդիա։ 1992 թվականին Բենքսն ամուսնացել է Էննիի հետ, ում հետ ամուսնությունը տևել է մինչև 2006 թվականը և 2007 թվականին ավարտվել ամուսնալուծությամբ։ Ամուսնալուծությունը ծանր է եղել գրողի համար և նշանավորվել է նոր ստեղծագործությունների և հրապարակումների չորսամյա ընդմիջումով։
2003 թվականին նա կատարել է տարօրինակ արարք․ պատռել է իր անձնագիրը և մնացորդներն ուղարկել Թոնի Բլեերին՝ ի նշան բրիտանական զորքերի Իրաք մուտք գործելու դեմ բողոքի։ Նա աջակցել է Շոտլանդիայի անկախությանը և ստորագրել Շոտլանդիայի Սոցիալիստական կուսակցության նախաձեռնած Կալթոն-Հիլլի համապատասխան դեկլարացիայի տակ։
2013 թվականին Բենքսի մոտ ախտորոշվել է լեղապարկի քաղցկեղ։ 2013 թվականի ապրիլի 3-ին Բենքսը հայտարարել է, որ մահացու հիվանդ է. նրա խոսքերով՝ հիվանդությունը գտնվում էր վերջին փուլում, և մինչև մահը մնում է մի քանի ամսից ոչ ավելի։ Այդ կապակցությամբ գրողը հայտարարել է, որ դադարեցնում է հանրային գործունեությունը և իրեն նվիրում է աշխարհով մեկ ճանապարհորդություններին և մտերիմների հետ շփումներին։ Նա նաև հայտարարել է իր վաղեմի ընկերուհու հետ ամուսնանալու մտադրության մասին։ Շոտլանդական The Scotsman թերթի փոխանցմամբ՝ Իեն Բենքսի և Ադելի Հարթլիի ամուսնության արարողությունը տեղի է ունեցել ապրիլի 5-ին Գլենֆիննան գյուղի մերձակայքում գտնվող հինգաստղանի «Ինվերլոխի Քասլ» (Inverlochy Castle Hotel) հյուրանոցում, Ավագ ուրբաթ օրը։
Բենքսը մահացել է հունիսի 9-ին 59 տարեկան հասակում` լեղապարկի քաղցկեղից։


== Մշակույթի շրջանի մասին ==
Բենքսի գիտաֆանտաստիկ ստեղծագործությունների մեծ մասը մտնում է «The Culture» շարքի մեջ, որն անվանվել է նրանում նկարագրված հումանոիդային արարածների գերքաղաքականացման պատվին։ Այս աշխարհում արհեստական բանականությունը վաղուց գերազանցել է մարդկային հզորությանը, խելամիտ աստղագուշակներին, դրոններին և Բանականությունները (անգլ.՝ Minds` մեծ ինտելեկտի մակարդակով խելացի մեքենաներ, յուրաքանչյուր «օրբիտալ» ունի իր միտքը) գործում են կողք կողքի՝ կենսաբանական ճանապարհով էվոլյուցիայի ենթարկված խելամիտ ցեղերի ներկայացուցիչների հետ։
Բենքսի աշխարհը գրեթե ուտոպիա է. այնտեղ հաղթահարված են ֆիզիկական հիվանդությունները, սկզբունքորեն կարելի է անվերջ երկար ապրել, տիեզերքի գրեթե ցանկացած կետ կարելի է կարճ ժամանակում հասնել՝ կատարելով հիպերտարածական թռիչք (լույսի արագությունը վաղուց դադարել է սահման լինել), բնակչության մեծ մասն ապրում է ոչ թե մոլորակների վրա, այլ տիեզերքում՝ արհեստականորեն կառուցված «ուղեծիրներում» (անգլ.՝ orbitals). ողջամիտ էակների գրեթե ցանկացած ցանկություն կարող է բավարարվել։ Չկան մշտական իշխանության մարմիններ. անհրաժեշտության դեպքում նման մարմիններն ստեղծվում են «ոտքի վրա», օրինակ՝ որպես մի քանի գերմտածողների համագործակցության արդյունքում, որոնք իրականում աստղ-աշխարհներ կամ աստերոիդ-աշխարհներ են։
Բենքսի նկարագրած առատության հասարակությունում խնդիրներ, այնուամենայնիվ, առաջանում են, օրինակ, թշնամական մշակույթների հետ փոխազդեցության արդյունքում («Հիշիր Ֆլեբի մասին»), «դրսի աշխարհի» («Էքսցեսիա») երևույթների հետ բախվելիս կամ պակաս զարգացած քաղաքակրթությունների («Ինվերսիաներ») հետ փոխազդեցության դեպքում։ Օրինակ՝ «Տեխնիկայի վերջին խոսքը» վեպում նկարագրվում է 1977 թվականին կայացած Մշակույթի նավի այցը Երկիր։
«Խավարի այն կողմում», «Անխափան սարք», Transition գիտաֆանտաստիկ վեպերը «Մշակույթ» շարքի մեջ չեն մտնում։


== Մատենագրություն ==


== Էկրանավորում ==
1996 թվական՝ Ագռավի ճանապարհ / The Crow Road (մինի սերիալ) (BBS Scotland, ռեժիսոր՝ Գևին Միլար)
2000 թվական՝ Աջակից / Complicity (ֆիլմ) (Carlton Films, J&M Entertainment, Talisman Films Limited, ռեժիսոր՝ Գևին Միլար)
2015 թվական՝ Սթոունմութ / Stonemouth (մինի սերիալ) (BBC 2, ռեժիսոր՝ Չարլզ Մարտին)


== Հիշողություն ==
Գրողի անունով է կոչվել թիվ 5099 աստերոիդը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Kincaid P. Iain M. Banks. — University of Illinois Press, 2017. — 200 p. — (Modern Masters of Science Fiction). — ISBN 978-0-252-04101-3.


== Արտաքին հղումներ ==
{{{1}}} Իեն Բենքս. պաշտոնական կայք
Հարցազրույց Իեն Բենքսի հետ(ռուս.)
Библиография на сайте ֆանտաստիկայի լաբորատորիա
Հարցազրույց Իեն Բենքսի հետ