Ենգիբարովին հանդիսատեսներից

«Ենգիբարովին հանդիսատեսներից» (ռուս.՝ «Енгибарову — от зрителей», «Ծաղրածուն գող էր. նա գողանում էր րոպեներ» («Шут был вор: он воровал минуты…»), «Բանաստեղծությունների ու երգերի եռահատոր ժողովածուում» («Собрание стихов и песен в трех томах», 1988)՝ «Ենգիբարովին՝ ծաղրածուին հանդիսատեսներից» («Енгибарову — клоуну от зрителей»), Վլադիմիր Վիսոցկու բանաստեղծությունը, որը նա գրել է 1972 թվականին։ Բանաստեղծությունը նվիրված է ծաղրածու Լեոնիդ Ենգիբարյանի հիշատակին, որը մահացել է նույն թվականի ամռանը։ Առաջին անգամ տպագրվել է 1987 թվականին «В мире книг» ամսագրում։


== Բովանդակություն ==
Բանաստեղծությունը պատմում է գող ծաղրածուի մասին, որը հայտնվում է «երբեմն գլխին հիմար մի թասակ» ու գողանում տխուր պահեր, թախիծ այն մարդկանցից, ովքեր եկել են իրեն տեսնելու։ Հանդիսատեսները, սովոր լինելով, որ ծաղրածուն պետք է ծիծաղելի լինի, բողոքում են, որ նա բավականաչափ ծիծաղելի չէ՝ ոչ մի անգամ չնկատելով տխրության կորչելը։
Ինքը՝ ծաղրածուն, վերցնելով այլ մարդկանց վիշտերը, ինքն էլ ավելի է տխրում, «Քանի որ ուրիշի վշտի բեռը || Ըստ սովորության, նա համարում էր իրենը»։ Ի վերջո, ուրիշի վշտի բեռը, որը դարձել է իր սեփականը, դառնում է անտանելի, այնպես որ դերասանը խեղդվում է վշտից, և նրա մեջքը կոտրվում է։ Նա մահանում է հենց փողոցում՝ անցորդների աչքի առաջ, որոնց թվում է, թե որևէ հարբեցող է ընկել։ Հեղինակը վերջին անգամ հարգանքի տուրք է մատուցում նրան. «Այս հնարքն այլևս մնջախաղ չէ. || Մահն էր՝ մնջախաղի թագուհին» (ռուս.՝ «Этот трюк — уже не пантомима: || Смерть была — царица пантомим!»)։


== Ստեղծման հանգամանքներ, հրապարակում ==
Լեոնիդ Ենգիբարյանը խորհրդային կրկեսային արտիստ է, ծաղրածու, որն ուներ ոչ ստանդարտ խաղային տեխնիկա և հայտնի էր ԽՍՀՄ-ում 1960-ականներին և 1970-ականների սկզբին (1971 թվականին նրան շնորհվել է ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստի կոչում)։ Ենգիբարովը մահացել է սրտի հիվանդությունից 1972 թվականի ամռանը՝ 37 տարեկան հասակում։ Մարինա Վլադին «Վլադիմիր, կամ ընդհատված թռիչք» (ռուս.՝ «Владимир, или Прерванный полёт») գրքում Վիսոցկու վերաբերմունքը Ենգիբարովի նկատմամբ նկարագրել է որպես «անսահման քնքշություն» և «փոխադարձ հիացմունք»՝ նշելով, որ նրանք հաճախ էին հանդիպում Յուրի Նիկուլինի կրկեսում։ Նրա խոսքով՝ երբ Վիսոցկուն հեռախոսով հայտնել են Ենգիբարյանի մահվան մասին, նա արտասվել է.

— Մարինա Վլադի, «Վլադիմիր, կամ ընդհատված թռիչք»
Այս վկայության ստույգությունը վիճարկում է Վիսոցկու ստեղծագործության հետազոտող Վիկտոր Բակինը, որը նշում է, որ 1972 թվականի հուլիսի 25-ին Ենգիբարովը մահացել է ոչ թե փողոցում, այլ իր տանը։ Վիսոցկու ստեղծագործության մեկ այլ գիտակ՝ Վլադիմիր Նովիկովը, այս անհամապատասխանությունը վերագրում է այն փաստին, որ Վիսոցկին, որը 1972 թվականի ամռանը եղել է Մերձբալթիկայում՝ «Չորրորդը» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ, աղավաղված տեղեկատվություն է ստացել երկրորդ անձից՝ ինչ-որ մեկից, որը Մոսկվայից Յուրմալա էր գնացել Ենգիբարյանի մահվաից մի քանի օր անց։
«Ենգիբարովին հանդիսատեսներից» բանաստեղծությունը գրվել է ծաղրածուի մահից անմիջապես հետո, որոշ աղբյուրների համաձայն՝ 1972 թվականի օգոստոսին, մյուսների համաձայն՝ արդեն նրա հուղարկավորության ժամանակ։ Կրկեսի հետ Վիսոցկու կապին նվիրված «Էխո Մոսկվիի» հաղորդման ժամանակ Անտոն Օրեխը հայտնում է, որ արդեն 1972 թվականի օգոստոսին Վիսոցկին բանաստեղծությունը կարդացել է կապիտան Անատոլի Գարագուլայի համար։ Ըստ հաղորդման հեղինակի՝ դա այս բանաստեղծության հեղինակային կատարման միակ պահպանված ձայնագրությունն է (2009 թվականին այդ միակ կատարումն ընդգրկվել է Օլեգ Վասինի «Բանաստեղծը և ծաղրածուն» (ռուս.՝ «Поэт и клоун») վավերագրական ֆիլմում, որը նվիրված է Վիսոցկուն և Ենգիբարյանին)։ Բանաստեղծության տեքստը հրապարակվել է 1987 թվականին «В мире книг» ամսագրում (№ 7)։ Հեղինակային ընթերցումից բացի, հայտնի է Վսեվոլոդ Աբդուլովի կատարումը, որը ներառվել է «Վլադիմիր Վիսոցկի. ...Գոնե մի քիչ էլ կանգնեմ եզրին...» («Владимир Высоцкий — …Хоть немного ещё постою на краю…») կրկնակի ալբոմի երկրորդ ձայնասկավառակում, որը թողարկել է «Մելոդիա» ընկերությունը նաև 1987 թվականին։


== Քննադատություն ==
Վիսոցկու ստեղծագործության հետազոտողները նշում են «Ենգիբարովին հանդիսատեսներից» բանաստեղծության (որը Վ. Բակինն անվանում է Վիսոցկու «ամենախոցող և դառը բանաստեղծություններից մեկը») կապը հեղինակի կյանքում և ստեղծագործություններում համլետյան թեմայի հետ։ Այսպես, Վլադիմիր Նովիկովը մատնանշում է ռիթմի համընկնումը Բորիս Պաստեռնակի «Гул затих. Я вышел на подмостки…» (որը Վիսոցկին ներկաայցնում էր Տագանկայի թատրոնի «Համլետ» ներկայացման սկզբում երաժշտության ներքո), իսկ Անատոլի Կուլագինը զուգահեռ է անցկացնում այդ բանաստեղծության «մռայլ» ծաղրածուի կերպարի և Վիսոցկու մեկ այլ ստեղծագործության՝ «Իմ Համլետը» երկի կերպարների միջև, ընդ որում՝ ոչ միայն ծաղրածու Յորիկի, այլև քնարական հերոսի, որը դաստիարակվել է ծաղրածուի կողմից և սովորել է թաքցնել «գաղտնի հայացքը, երբ նա զայրացած է և վշտացած»։ Այս բանաստեղծությունները կապող ևս մեկ առանձնահատկություն Կուլագինը համարում է ամբոխի կողմից չհասկացվելու մոտիվը։
Նովիկովը նշում է նաև Պաստեռնակի մեկ այլ՝ «Слишком многим руки для объятья…» տողի համահունչ լինելը Վիսոցկու բանաստեղծության հետևյալ բառերին. «Слишком много он взвалил на плечи || Нашего — и сломана спина»։
Այդ տողերում Նովիկովը միաժամանակ զուգահեռ է տեսնում նաև «Ոճիր և պատիժ» այն մեջբերման հետ, որտեղ Սվիդրիգայլովը, խոսելով Ռասկոլնիկովի մասին, ասում է. «Շատ բան է վերցրել իր վրա»։ «Ենգիբարովին հանդիսատեսներից» բանաստեծությունը մոտիվներով համեմատվում է նաև Աննա Ախմատովայի 1945 թվականի «Венок мертвым. I. Учитель» (հայ.՝ «Ծաղկեպսակ մեռածին։ I: Ուսուցիչ») բանաստեղծության հետ, որը ներկայացնում է մի մարդու կերպար, որը կլանել է ամբողջ թույնը, բոլորին խղճացել և ի վերջո խեղդվել է։
Նովիկովի կարծիքով՝ ուրիշի վշտի մասին տողերը, որը ծաղրածուն իրենն էր համարում, նկարագրում են ոչ միայն Ենգիբարյանին, այլև հենց Վիսոցկուն։ Մոտավորապես նույն ժամանակ գրված «Լարախաղացը» (ռուս.՝ «Канатоходец», «Натянутый канат», «Он не вышел ни званьем, ни ростом…») երգը միաժամանակ անվանում են ինքնակենսագրական և Ենգիբարյանի ճակատագրից ոգեշնչված (Ենգիբարյանի խաղացանկում եղած համանուն մնջախաղի վրա, որը հայտնվել է մասնավորապես 1966 թվականի վավերագրական ֆիլմում, ուշադրություն է հրավիրել Ա. Սկոբելևը)։ Վիսոցկին, ինչպես և Ենգիբարյանը, մահացել է հուլիսի 25-ին, սակայն 1980 թվականին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Владимир Высоцкий. Енгибарову — от зрителей // Собрание сочинений в четырех томах / Составители и авторы комментариев В. И. Новиков, О. И. Новикова. — М.: Время, 2008. — Т. 3. Песни. Стихотворения. — ISBN 978-5-9691-0280-6