Ֆրեդերիկ Լո Օլմստեդ

Ֆրեդերիկ Լո Օլմստեդ (անգլ.՝ Frederick Law Olmsted; ապրիլի 26, 1822(1822-04-26)[…], Հարթֆորդ, ԱՄՆ[…] - օգոստոսի 28, 1903(1903-08-28)[…], Բելմոնտ, Միդլսեքս շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ[…]), ամերիկյան լանդշաֆտային ճարտարապետության հիմնադիր, լրագրող, հասարակական գործիչ։ Հայտնի է որպես 19-րդ դարի երկրորդ կեսի բազմաթիվ հասարակական հանգստի գոտիների ստեղծող։ Նա եղել է այն գաղափարի կողմնակիցը, որ այգիներն ու հասարակական այլ տարածքները, հավասարապես հասանելի են բոլոր հասարակության ոլորտների համար և ունեն սոցիալական մեծ նշանակություն։
1858 թվականին բրիտանացի ճարտարապետ Կալվերտ Վոքսի հետ միասին նա շահել է Կենտրոնական պարկի նախագծման համար մրցույթը։ Նա նշանակվել է նրա գլխավոր ճարտարապետը և առանցքային դեր է խաղացել այդ հանգստի տարածքը ժամանակակից տեսքով ստեղծելու գործում։ Ավելի ուշ նա նախագծել է մեծ թվով զբոսայգիներ, պուրակներ, ճամբարային տարածքներ և այլ հանրային տարածքներ Միացյալ Նահանգների տարբեր քաղաքներում։ Նա Յոսեմիտի հովտում և Նիագարայի ջրվեժի տարածքում եղել է բնության պաշարների ստեղծման նախաձեռնողներից մեկը՝ հիմք դնելով բնապահպանական լայն շարժմանը։ Հյուսիսային Կարոլինայի «Բիլթմոր» մասնավոր գույքի տարածքում մեծ անտառի վերակառուցման գաղափարը դարձել է անտառների պաշտպանության և վերականգնման բնագավառում օրենսդրության մշակման, համապատասխան դաշնային ծառայությունների կազմակերպման համար։


== Կենսագրություն ==


=== Մանկություն և պատանեկություն ===

Ֆրեդերիկ Լո Օլմստեդը ծնվել է 1822 թվականի ապրիլի 26-ին Կոնեկտիկուտ նահանգի Հարթֆորդ քաղաքում։ Նրա հայրը՝ Ջոն Օլմստեդը, եղել է քաղաքի առաջին բնակիչներից մեկի՝ Ջեյմս Օլմստեդի (1645-1731) հետնորդը, զբաղվել է ներմուծված գործվածքների վաճառքով։ Նրա մայրը Շառլոտ Օլմստեդը եղել է  տնային տնտեսուհի, մահացել է  լաուդանի մեծ քանակությամբ չափաբաժնից, երբ Ֆրեդը եղել է երեք տարեկան, իսկ կրտսեր եղբայրը՝ Ջոնը, ընդամենը 6 ամսական։ Մոր մահից մեկ տարի անց, հայրը երկրորդ անգամ ամուսնացել է իր եկեղեցու երգչախմբի անդամ Մերի Էն Բուլի հետ, ով շարունակել է մեծացնել երեխաներին։
Մանկության և պատանեկության տարիներին Ֆրեդը փոփոխել է մի քանի մասնավոր և ծխական դպրոցներ, հողաչափության մասնագետի մոտ մասնագիտական դասեր է վերցնել։ Սակայն, ըստ նրա, նա ոչ մի տեղ երկար ժամանակ չի մնացել և այդպես էլ բավարար կրթություն չի ստացել։ Ճարտարապետը հետագայում պատմել է, որ իր աշխարհայացքի վրա մեծապես ազդել է այն, որ երեխաներն իրենց ծնողների հետ ձիերով զբոսնում էին Հարթֆորդի շուրջ, ինչպես նաև մանկության տարիներին կարդացած մի քանի գրքեր, որոնց թվում էին անգլիացի դասականների Օլիվեր Գոլդսմիթի և Լորենս Սթեռնի գործերը՝ Ուիլյամ Գիլպինի և Յուվդեյլ Փրայսի գեղագիտական ոճի հետևորդները, ինչպես նաև փիլիսոփա Ջոն Ցիմմերմանը։
Տասնչորս տարեկան հասակում Ֆրեդը  ծանր այրվածք է ստացել թունավոր աղտորից, ինչը նրա մոտ աչքերի բորբոքում է առաջացրել։ Երկարատև հիվանդության պատճառով տղան չի սովորել Յեյլում, որտեղ նա պլանավորել էր սովորել դպրոցն ավարտելուց հետո։ Մի քանի տարի անց՝ 1847 թվականին, նա, այնուամենայնիվ, մասնակցել է այդ ուսումնական հաստատությունում քիմիայի, հանքագիտության և ճարտարապետության դասախոսություններին, բայց մի քանի ամիս անց կրկին թողել է ուսումը։
18 տարեկանից Օլմստեդը փորձել է իրեն մի քանի բնագավառներում՝ ցանկանալով իր տեղը գտնել կյանքում։ 1840 թվականին, իր հոր հովանու ներքո աշխատանքի է ընդունվել «Berkard and Hutton» ընկերությունում, որը ներմուծում էր մետաքսե գործվածքներ։ Աշխատանքը տևել է օրական 12 ժամ, շաբաթական 6 օր, բայց այդ աշխատանքը նրան հնարավորություն է տվել լինել առևտրական նավերում, որոնք բեռնաթափվում էր Նյու Յորքի ծովախորշում։ Շատ սիրելով ճանապարհորդությունը՝ Ֆրեդերիկն աշխատանքի է անցել որպես կրտսեր նավաստի Ronaldson գետնային բեռնանավում, որը նախատեսվել էր մորթի առաքել Չինաստան։ Ծանր ֆիզիկական աշխատանքը, նավապետի դաժանությունը, ծովահենական բախումները և Չինաստանի Գուանչժոուի կյանքին ծանոթանալու անկարողությունը վերջ են տվել իր նավաստիական հետագա գործունեությանը։


=== Հողագործություն ===

1846 թվականին Ֆրեդերիկը որոշել է զբաղվել այսպես կոչված «գիտական» գյուղացիական տնտեսությամբ և, մեկ տարվա ընթացքում անհրաժեշտ գիտելիքներ ու փորձ ձեռք բերելու նպատակով դարձել է վարձու աշխատող Ջորջ Գեդդեսիի (George Geddes) մոտ, ով հայտնի էր իր գյուղատնտեսական գյուտերով։ Ֆերմա ունենալու նախնական փորձը նրան հաջողություն չի բերել։ Կոնեկտիկուտի Լոնգ Այլեն նեղուցի ափին գտնվող իր հոր փողերով գնված հողամասը շատ հարմար չի եղել բույսեր աճեցնելու համար։
Սթաթեն Այլենդ կղզու ագարակը պարզվել է, որ ավելի եկամտաբեր է, որը նա ձեռք էր բերել վարկով 1847 թվականին։ Հացահատիկի շուկայում մրցակցության բարձրացման պատճառով (ինչը նպաստել է երկաթուղային և գետային տրանսպորտի զարգացմանը), Ֆրեդերիկը ցորենի աճեցումից անցել է չփչացող բանջարեղեն և մրգատու մշակաբույսեր մշակելուն։ Ֆերմայում, որը նա կոչել է «Tosomock Farm», առաջին անգամ հայտնվել են ապագա լանդշաֆտային դիզայներների առանձնահատկությունները։ Օլմստեդը ազնվացրել է իր հողամասը։ Մասնավորապես, նա մաքրել է և քարերով շրջապատել այնտեղի լճակը, տնկել է ջրային բույսեր, ինչպես նաև դեկորատիվ գինգկո, սև ընկույզ և լիբանանյան մայրու։ Նյու Յորք տեղափոխվելու արդյունքում ոչ միայն ստացել է ավելի շատ բերք, այլև Ֆրեդերիկը հանդիպել է հարուստ հարևանների, որոնք նշանակալի դեր են խաղացել նրա հետագա կյանքում։ Այդ նոր ծանոթներից մեկը Ջորջ Փութմանն էր՝ գրքերի հրատարակիչ և գրական ամսագրի սեփականատեր։
Ինչպես մանկության տարիներին, ընթերցանությունը Ֆրեդերիկի ազատ ժամանակի զբաղմունքներից մեկն է եղել։ Նա մեծապես տպավորվել է բրիտանացի գրող Թոմաս Քարլայլի փիլիսոփայական «Sartor Resartus» վեպից, որում ընթերցողին խնդրել են պարզել, թե որն է իրականը և որն է հորինված ու կեղծ պատմություն։ Մեկ այլ սիրված հեղինակ է եղել  Ջոն Ռասկինը, որի «Արդի նկարիչներ» գրքի երկրորդ հատորը նոր էր լույս տեսել։ Նրա գործերը, Գիլպինի, Կառլեյլի և Զիմերմանի գրքերի հետ միասին, կյանքի ողջ ընթացքում պահվել են Ֆրեդերիկի տան գրադարանում։


=== Առաջին ուղևորությունը Եվրոպա ===
1850 թվականին Օլմստեդն իր եղբոր՝ Ջոնի և իր ընկեր Չարլի Բրեյսի հետ ճանապարհորդել է եվրոպական մի շարք երկրներ, մասնավորապես՝ Միացյալ Թագավորություն։ Երիտասարդները չեն պլանավորել մնալ Լիվերպուլի նավահանգստում, սակայն տեղական խանութի սեփականատերը համոզել է նրանց գնալուց առաջ տեսնել վերջերս բացված Բիրկենհայդի պուրակը, որը ստեղծվել է պետական ​​միջոցներով։ Ջոզեֆ Փաքսթոնի այս արարածն իր բնական նատուրալիզմով և ոլորուն ծառուղիներով անջնջելի տպավորություն է թողել Օլմստեդի վրա՝ հիմնականում կանխորոշելով նրա հետագա կարիերան։ Ավելի ուշ, իր ուղևորությունը նկարագրելիս, Ֆրեդրիկը շեշտել է պուրակի մատչելիությունը բնակչության տարբեր հատվածների, այդ թվում՝ աղքատների համար։ Ընկերությունն այցելել է նաև Ուելսի Չիրքի դղյակ, շրջապատված անգլիական պարտեզով՝ կտրված ծառերով և սիզամարգերով, ի տարբերություն Լիվերպուլի հանգստի գոտու, այս սահմանափակ սեփականության իրավունքը պատկանել է մի արիստոկրատ ընտանիքի։

Միացյալ Նահանգներ վերադառնալուց հետո Օլմստեդը ստացել է Փութմանի կողմից անսպասելի մի առաջարկը, որը հետևյալն էր՝ գիրք գրել ուղևորության տպավորությունների մասին։ Ֆրեդերիկը եղել է լավ կարդացած անձնավորություն, բայց գրելու փորձ այդ ժամանակ դեռ չի ունեցել։ Նա մասնագիտական ​​օգնություն է խնդրել այգեգործական ամսագրի խմբագիր Էնդրյու Դաունինգից, որը ժամանակին հրատարակել էր նորաստեղծ ֆերմերների նամակները։ Նյուբուրգում, որտեղ ապրել է Դաունինգը, Օլմստեդը նախ հանդիպել է իր ապագա ուղեկից Կալվերտ Վոքսին, բայց նրանց առաջին ծանոթը եղել է փախստական ​ և որևէ հետք չի թողել ոչ մեկի, ոչ էլ մյուսի հիշողություններում։ Էսսեն՝ «Walks and Talks of an American Farmer in England» վերնագրով լույս է տեսել 1852 թվականի սկզբին։ Դա դրական գնահատականներ է ստացել քննադատներից, բայց էսսեն շատ չի վաճառվել։


=== Լրագրություն ===
Գրական հաջողությունների հետ մեկտեղ Օլմստեդը որոշել է ձեռք բերել լրացուցիչ մասնագիտություն։ Դեռևս մնալով որպես անհատ ձեռներեց, իր հիմնական աշխատանքից ազատ ժամանակ մնալով՝  նա անցում է կատարել իր լրագրողական գործունեությանը։ 1852 թվականին Օլմստեդը՝ Հարիեթ Բեյչեր Սթոուիի «Քեռի Թոմի խրճիթի» վերաբերյալ հասարակական քննարկումների արդյունքում, հյուսիսային և հարավային նահանգների միջև աճող լարվածությունը, ընդունել է New York Daily Times֊ի (այժմ՝ The New York Times) գլխավոր խմբագիր Հենրի Ռայմոնդի առաջարկը՝ ուղևորություն դեպի երկրի հարավ և թերթեր ընթերցողներին ստրկության նահանգներում բնակչության կյանքին ծանոթացնելուն։ Ֆրեդերիկն ակտիվորեն հետաքրքրված է եղել գյուղատնտեսության ոլորտում նոր զարգացումներին, և ուղևորությունը համարել է ոչ միայն որպես աշուն, ձմեռ ժամանակահատվածում գումար վաստակելու հնարավորություն, այլև ստրկության հիման վրա գյուղատնտեսական տնտեսության զարգացման սեփական վերլուծություն կատարելու հնարավորություն։
Դեկտեմբերից ապրիլ ընկած ժամանակահատվածում նա ինկոգնիտոն ուղևորվել է դեպի Վիրջինիա նահանգի հարավ-արևելյան հատվածներ՝ Միսիսիպի՝ միաժամանակ տեսնելով տեղացիներին, կարճաժամկետ ծանոթություններ ձեռք բերելով և զեկույցներ ուղարկելով խմբագրին իր տեսածի վերաբերյալ։ Ստորին աշխատուժի ցածր արտադրողականությունը, ընդհանուր մշակութային հետամնացությունը և սևամորթ բնակչության հայրենասիրական վերաբերմունքը իրենց տերերի նկատմամբ մեծապես զարմացրել է հեղինակին և ստիպել նրան մտածել ստրկության արագ վերացման անհրաժեշտության մասին։ 1853 թվականի աշնանը Օլմստեդը կրկին գնացել է դեպի հարավ, այս անգամ՝ եղբոր հետ սահմանում, անբավարար բնակեցված և միայն վերջերս ԱՄՆ֊ին միացած Տեխաս։ Այս անգամ լրագրողը տպավորված է եղել Նոր Բրաունֆելս քաղաքում գերմանացի ներգաղթյալների բնակեցված վայրից, որը անձամբ զբաղվել է գյուղատնտեսությամբ և տնտեսապես առանձնացել է իր հարևան ստրուկներից։
Ուղևորությունից հետո Օլմստեդը արդեն իսկ համարել է իր լրագրողի և գրող-հրապարակախոսի մասնագիտությունը։ ԱՄՆ-ում ստրկության մասին գիրք գրելու համար հարկ եղավ նախապես հրատարակիչ գտնել, և այդ նպատակով Օլմստեդը աշխատանք է ստացել որպես Dix, Edvard & Company-ի գործընկերներից մեկը, որը հրատարակել է Ջորջ Պուտնամից ձեռք բերված Putnam's Magazine-ը։ 1856 թվականին հրատարակչական գործերը թուլացան, և Օլմստեդը իր հաշվին ստիպված է եղել հրապարակել իր իսկ աշխատանքը, որը նա անվանել էր «A Journey in the Seaboard Slave States» («Ճանապարհորդություն Seaboard-ի ստրուկների նահանգներում»)։ Գիրքը արժանացել է քննադատների զարմանահրաշ ակնարկներին, բայց, ինչպես առաջին գրքը, այնպես էլ այս գիրքը վաճառվել է ծայրաստիճան վատ։ Այս հանգամանքը, ինչպես նաև ընկերության հետագա սնանկացումը, ստիպել են Օլմստեդին փնտրել եկամտի նոր ուղիներ։


=== Կենտրոնական զբոսայգի ===


==== Կառավարչի պաշտոն ====

1857 թվականի օգոստոսին Օլմստեդը իր ընկերոջ Չարլզ Էլիոտի կողմից ստացել է անսպասելի առաջարկ, տեղավորելով նար թափուր պաշտոնում՝ որպես ծրագրի ղեկավար, ստեղծելով մեծ քաղաքային այգի։ Այս աշխատանքը չի ենթադրել որևէ ստեղծագործական հմտություն, բայց այն պահանջել է աշխատանքային փորձ շինարարական վայրում` ենթակաների` տարածքը մաքրող աշխատողների հետ։ Ֆրեդերիկ Լոուն, որը գործնականում չի ունեցել այդպիսի կարիերա (բացառությամբ իր ֆերմայում մի քանի ֆերմերային աշխատողների ղեկավարման), այնուամենայնիվ որոշել է փորձել իր բախտը, քանի որ այն ժամանակ նա եկամտի աղբյուր չի ունեցել և փողի մեծ կարիք է ունեցել։ Փորձի բացակայությունը փոխհատուցվել է երաշխավորագրերի և մեծ թվով երաշխավորների ստորագրությամբ, այդ թվում`այնպիսի ազդեցիկ գործիչների, ինչպիսիք են գրող Վաշինգտոն Իրվինգը, մագնատ Մորիս Ջեսուպը, դիվանագետ և փաստաբան Բեյարդ Թեյլորը, Միացյալ Նահանգների հիմնադիր հայրերից մեկի՝ Ալեքսանդր Համիլթոնի և Ջեյմս Հեմիլթոնի որդին։
Նախագիծը ներառել է տարածքի հետագա կառուցման համար նախապատրաստում, ներառյալ ճահիճների ջրահեռացումը, պայթեցումը (տարածքի մի մասը ծածկված էր ժայռապատ ցանկապատերով, որոնք անհրաժեշտ էր քանդել) և շենքի մնացած տեղերի քանդումը։ Ստանալով հոգաբարձուների խորհրդի հավանությունը, Օլմստեդը վերահսկել է աշխատանքը և դրանց կատարումը. նրա ղեկավարությամբ աշխատողների թիվը տատանվել է 700-ից 2000 մարդու միջև։ Օլմստեդը դարձել է գնդապետ և նախագծի գլխավոր ինժեներ Էգբերտ Վիլին, որն ավելի վաղ իրականացրել է տեղանքի տեղագրական նկարահանումը և ներկայացրել ապագա այգու իր ծրագիրը։


=== Կյանքի վերջին տարիները ===
1895 թվականին Օլմստեդը սկսել է ցուցաբերել թուլության նշաններ` հիշողության կտրուկ թուլացում, դյուրագրգռություն, պարզ առաջադրանքի կատարման կենտրոնանալու անկարողություն։ Այդ տարվա մայիսին նա անսպասելիորեն ընդհատել է մեկ այլ աշխատանքային ուղևորություն դեպի Բիլթմոր, որն եղել էիր մասնագիտական ​​կարիերայի վերջը։ Ընտանիքը փորձել է բարելավել ճարտարապետի վիճակը, փոխել իրավիճակը և պաշտպանել նրան արտաքին աշխարհի նորություններից։ Սակայն, Մայնում գտնվող Deer Isle-ի միայնությունը, և ոչ էլ Միացյալ Թագավորությունում բժշկի ուղեկցությունը այս անգամ չի օգնել նրան, այդ հիվանդությունը արագորեն զարգացել է և հանգիստ չի տվել նրա հարազատներին և ընկերներին։ 1898 թվականի սեպտեմբերին՝ բժշկվելու անհաջող փորձերից հետո, Օլմստեդը տեղավորվել է Բելմոնտի Մաքլենի հոգեբուժական կլինիկայում, որտեղ նա մնացել է մինչև կյանքի վերջ։ Ֆրեդերիկ Օլմստեդը մահացել է 1903 թվականի օգոստոսի 28-ին։


== Էսսե ==
Walks and Talks of an American Farmer in England Riley: Columbus, Ohio, 1859
A journey through Texas, or a winter of saddle and camp life on the border country of the United States and Mexico New York & London 1857


== Մեկնաբանություններ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==