Հուզական դելիրիում

Հուզական դելիրիում, հայտնի նաև գրգռման դելիրիում. վիճակ, որը դրսևորվում է հոգեշարժական գրգռվածության, դելիրիումի և գերքրտնարտադրության ժամանակ։ Այն կարող է դրսևորվել բռնության փորձերի, անսպասելի ուժի կիրառման և մարմնի շատ բարձր ջերմաստիճանի ժամանակ։ Բարդություններից են ռաբդոմիոլիզը (կմախքային մկանների հյուսվածքի քայքայում) և արյան կալիումի մակարդակի բարձրացումը ։
Պատճառը հաճախ կապված է թմրանյութերի երկարատև օգտագործման կամ հոգեկան հիվանդությունների հետ։ Հիմնական թմրանյութերից են կոկաինը, մեթամֆետամինը կամ կաթինոնի փոխարինիչները։ Դրանց օգտագործման զուգակցումը հոգեկան հիվանդությունների և դեղամիջոցների, մասնավորապես՝ հոգեմետ դեղերի հանկարծակի դադարեցման հետ՝ կարող է հանգեցնել հուզական դելիրիումի առաջացմանը։ Ենթադրվում է, որ հիմնական մեխանիզմը ուղեղում դոֆամինային համակարգի գործառույթի խանգարումն է։ Ախտորոշումը ընդունվել է Ամերիկայի անհետաձգելի բուժօգնության բժիշկների քոլեջի կողմից, բայց ներառված չէ Հոգեկան հիվանդությունների ախտորոշիչ և վիճակագրական ուղեցույցի, Հիվանդությունների միջազգային դասակարգման մեջ։
Նախնական բուժումը ներառում է հանգստացնող դեղամիջոցներ, օրինակ՝ կետամին կամ միդազոլամ և հալոպերիդոլ, որոնք տրվում են միջմկանային ներարկման եղանակով։ Մարմնի բարձր ջերմաստիճան ունեցող հիվանդները հնարավոր է արագ սառեցման կարիք ունենան։  Այլ օժանդակ միջոցներից կիրառվում են ներերակային հեղուկներ և նատրիումի հիդրոկարբոնատ։ Հիվանդների մահվան ռիսկը քիչ է 10%-ից։ Մահ սովորաբար առաջանում է սրտի կանգի հետևանքով։
Դեպքերի առաջացման հաճախականությունը հայտնի չէ։ Տղամարդիկ հիվանդանում են ավելի հաճախ, քան կանայք։ Հիվանդության  պատճառով մահացածները սովորաբար 36 տարեկան տղամարդիկ են։ Հաճախ իրավապաշտպանները հիվանդներին կառավարելու նպատակով կիրառել են թեյզերներ (էլեկտրաշոկային զենքի տեսակ, որը հնարավորություն է տալիս ազդել թիրախի վրա 4,5-10 մետր հեռավորությունից) կամ ֆիզիկական այլ միջոցներ։ Նմանատիպ հիվանդություն նկարագրվել է 1800-ականներին և հիշատակվել է որպես «Բելլի մոլուցք»։ «Հուզական դելիրիում» եզրույթը չի կիրառվել նախքան 1980-ականները։


== Նշաններ և ախտանիշներ ==
Հուզական դելիրիումի նշաններն ու ախտանիշներն են․

Պարանոյա
Ապակողմնորոշում
Ապասոցիալականացում
Գերագրեսիվություն
Հաճախասրտություն
Ցնորքներ
Գերքրտնարտադրություն
Չկապակցված խոսք կամ գոռգռոց
Գերմարդկային ուժի զգացողություն և դիմացկունություն (հատկապես, երբ փորձում է դիմադրել ինչ-որ ուժի)
Մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում/ տարածուն քրտնարտադրություն (նույնիսկ ցուրտ եղանակի դեպքում)
Ոչ պատշաճ հագնված վիճակ (շորերը հանելը)


== Պատճառ ==
Հուզական դելիրիումը ավելի հաճախ է հանդիպում ծանր հոգեկան հիվանդությունների պատմություն ու թմրանյութերի՝ մասնավորապես հոգեխթանիչ դեղերի (օրինակ՝ կոկաին և ՄԴՊՎ (մեթիլենդիօքսիպիրովալերոն)) սուր կամ քրոնիկ չարաշահում ունեցող տղամարդկանց շրջանում։ Ալկոհոլից հրաժարումը կամ գլխի վնասվածքը նույնպես կարող են հանգեցնել հիվանդության առաջացման։ Մահվան դեպքերի մեծամասնությունը հանդիպում է տղամարդկանց շրջանում։
Հուզական դելիրիումով մարդիկ հիմնականում ունենում են դեղորայքային սուր ներթունավորում, հիմնականում ֆենցիկլիդինից, մեթիլենդիօքսիպիրովալերոնից (ՄԴՊՎ), կոկաինից և մեթամֆետամինից։ Մահվան հանգեցնող մյուս դեղամիջոցները հոգեմետ են։


== Մեխամիզմներ ==
Հուզական դելիրիումի ախտաֆիզիոլոգիան բացահայտված չէ, բայց ակնհայտորեն բազմագործոնային է։ Գործոններից են դիրքային շնչահեղձությունը, մարմնի բարձր ջերմաստիճանը, դեղորայքային թունավորումը և/կամ կատեխոլամին-կախյալ մահացու, ոչ նորմալ սրտային ռիթմերը։


== Ախտորոշում ==
Այլ հիվանդություններ, ինչպիսիք են՝ խուճապային գրոհները, մարմնի բարձր ջերմաստիճանը, դիաբետը, գլխի վնասվածքը, հարբեցատենդը և հիպերթիրոիդիզմը, կարող են նման լինել հուզական դելիրիումին։


== Բուժում ==
Սկզբնական բուժումը կետամինի կամ միդազոլամի և հալոպերիդոլի միջմկանային ներարկման եղանակով կիրառումն է՝ հիվանդին հանգստացնելու համար։ Արագ սառեցումը կարող է կիրառվել մարմնի բարձր ջերմաստիճանի ժամանակ։ Որպես օժանդակ միջոցներ կիրառում են ներերակային հեղուկներ և նատրիումի հիդրոկարբոնատ։ Կետամինի առավելություններից է ազդեցության արագ սկիզբը։


== Պատմություն ==
1849 թվականին նմանատիպ հիվանդություն բնութագրվել է Լյութեր Բելլի կողմից՝ որպես «Բելլի մոլուցք»։
«Հուզական դելիրիում» անվան տակ առաջին անգամ նկարագրվել է 1985 թվականին՝ որպես կոկաինային ներթունավորումից առաջացող վիճակ։


== Հակասություններ ==


=== Դասակարգում ===
Հուզական դելիրիումը ընգրկված չէ DSM-5-ի (Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրության ձեռնարկ, 5-րդ հրատարակություն, 2013 թվական) կամ ICD-10-ի (Հիվանդությունների միջազգային դասակարգում, 10-րդ հրատարակություն, 1992 թվական) մեջ։ Սակայն, «հուզական դելիրիում» հիվանդությունը ընդունվել է Բժշկական փորձագետների ազգային ասոցիացիայի և Անհետաձգելի բուժօգնության բժիշկների ամերիկյան ասոցիացիայի կողմից, ովքեր 2009 թվականին Սպիտակ գրքում հաստատեցին, որ «հուզական դելիրիումը» կարող է բնութագրվել տարբեր օրենսգրքերով՝ ICD-9-ից անկախ։
2007 թվականին քաղաքացիական ազատությունների ամերիկյան միավորումից Էրիկ Բալաբանը հաստատեց, որ հուզական դելիրիումը չի ճանաչվել Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիայի կամ Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի կողմից, և որ ախտորոշումը ծառայել է «որպես փողերի լվացման միջոց, ինչը կարող է լինել ուժի չարաշահման և կալանքի մեջ գտնվող պաշտոնյաների կառավարման մեթոդների անհամապատասխան կիրառում»։ 2007 թվականին Ամերիկյան բժշկական ասոցիացիայից Մելիսա Սմիթը հաստատեց, որ կազմակերպությունը ունեցել է «ոչ պաշտոնական քաղաքականություն»։


=== Թեյզերի կիրառում ===
Որոշ քաղաքացիական իրավունքների խմբեր պնդում են, որ հուզական դելիրիումի ախտորոշումները կիրառվում են իրավապաշտպաններին մեղադրանքներից ազատելու համար՝ այն դեպքերում, երբ ուժի չափազանց կիրառումը կարող է հանգեցնել հիվանդի մահվան։ 2003 թվականին Սևամորթ ազգերի առաջընթացի ազգային ասոցիացիան հաստատեց, որ հուզական դելիրիումը կիրառվում է ավելի հաճախ փոքրամասնության, քան սպիտակամորթների մահերը մեկնաբանելու համար։
2007 թվականին Կանադայում Ռոբերտ Դզիեկանսկին արժանացավ ժողովրդական ուշադրության և այն կենտրոնացրեց թեյզերների կիրառման վրա՝ հասարակական կարգի պահպանման նպատակով ոստիկանության գործողությունների և հուզական դելիրիումի ախտորոշման ժամանակ։ Ոստիկանության հոգեբան Մայք Ուեբստերը Բրիտանական Կոլումբիայում թեյզերներից առաջացած մահերի հետազոտության արդյունքում փաստեց, որ Taser International-ը ոստիկանության «ուղեղը լվացել է» էլեկտրական զենքի «զավեշտալի անհամապատասխան» կիրառման հաստատման համար։ Նա հուզական դելիրիումը անվանեց «կասկածելի խանգարում», որը կիրառվել է Taser International-ի կողմից՝ ոստիկանության վարժանքների համար։ 2008 թվականի զեկույցի մեջ Կանադայի արքայական ոստիկանության հեծյալների գունդը պահանջեց, որ հուզական դելիրիումը չպետք է ընգրկվի Կանադայի արքայական ոստիկանության հեծյալների գնդի օպերատիվ կառավարման մեջ՝ առանց հոգեկան առողջության պահպանման և ոստիկանության խորհրդատու մարմնի պաշտոնական թույլտվության։
Ըստ 2010 թվականի Դատական բժշկության ամսագրում հրատարակված համակարգային վերանայման տվյալների՝ հուզական դելիրիումի հետ կապված ախտանիշները ամենայն հավանականությամբ շատ ավելի մեծ բժշկական վտանգ են ներկայացնում, քան թեյզերների կիրառումը, և, որ թվում է անհավանական՝ թեյզերների կիրառումը նշանակալիորեն սրում է հուզական դելիրիումի ախտանիշները։


== Տես նաև ==
Հարբեցատենդ


== Ծանոթագրություններ ==