Ռիչարդ Նելսոն Ֆրայ

Ռիչարդ Նելսոն Ֆրայ, (հունվարի 10, 1920(1920-01-10)[…], Բիրմինգհեմ - մարտի 27, 2014(2014-03-27), Բոստոն, ԱՄՆ), եղել է իրանյան և կենտրոնաասիական հետազոտող, նաև Արա Հանի Հարվարդի համալսարանի իրանյան հետազոտությունների վաստակավոր պրոֆեսոր  Studies at ։ Նրա մասնագիտական հետաքրքրությունների շրջանակը եղել է Իրանի և Կենտրոնական Ասիայի պատմության ուսումնասիրությունը մինչև 1000 թվականը։
Ծնվել է Բիրմինգհեմում (Ալաբամա)` վտարանդիների ընտանիքում։ Նա ուներ չորս երեխա։ Երկրորդն ամուսնացել էր իրանա-ամերիկյան գիտնական Իդեն Նաբիի հետ, որը դասավանդում էր Կոլումբիայի համալսարանում։ Ֆրայը ազատ խոսում էր անգլերեն, գերմաներեն, արաբերեն, պարսկերեն, ֆրանսերեն, ուզբեկերեն և թուրքերեն։
Նա հիմնականում հայտնի է Իրանի մասին իր ուսումնասիրություններով (իրանի ժողովուրդների, իրանական Կենտրոնական Ասիայի), Ավեստայի, Սոգդիան և իրանական այլ լեզուների և բարբառների մասին ունեցած գիտելիքներով)։
Ամենաշատը հայտնի է Իրանի, իրանցիների, իրանական Կենտրոնական Ասիայի մասին աշխատություններով։ Նրա հետազոտությունների ծավալը շատ մեծ  է և ներառում  է Բյուզանդիան, Կովկասը և Օսմանյան կայսրությանն պատմությունը։ Հետազոտությունները վերաբերում են Արևելյան Թուրքմենստանին, Ասորեստանին և ասորական ժողովուրդներին, հին և միջնադարյան արաբական արվեստին, իսլամական արվեստին, սուֆիզմին, չինական և ճապոնական հնագիտությանը, նաև տարբեր իրանական և ոչ իրանական լեզուներին  (պարթևերեն, սոգդիերեն, Խորաներեն լեզու,  բակտրերեն, նոր պարսկերեն, արաբերեն, թուրքերեն և նույնիսկ չինարեն, բացի հետազոտվող լեզուներից, ներառյալ ֆրանսերենը, գերմաներենը, իտալերենը և ռուսերենը։


== Վաղ կյանքը և կարիերան ==
Ֆրայը ծնվել է Բիրմինգամում` Ալաբամայում։ Սկզբում նա սովորել է Իլիոնի համալսարանում, որտեղ 1939 թվականին ստացել է պատմության և փիլիսոփայության բակալավրի աստիճան։ Նա 1940 թվականին Հարվարդի համալսարանում ստացել է մագիստրոսի աստիճան, իսկ 1946 թվականին` փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան (Փոքր Ասիայի պատմությամբ)։
Ֆրայը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կատարել է ստրատեգիական նշանակություն ունեցող ծառայություն։ Նա գտնվել է Աֆղանստանում և ճանապարհորդել է Մերձավոր Արևելքում, Կենտրոնական Ասիայում և Հարավային Ասիայում։ 1948 թվականին այցելել է Սար Մասհադ, և առաջին եվրոպացին է, որ գտել է դամբարան և հաղորդել Գուր -է-Դոխտարում գոյություն ունեցող դամբարանի մասին։ Նրա անվանումը (պարսկերերեն լեզվով նշանակում է Կույսերի գերեզման։
Նելսոն Ֆրայը վերադառնում է Հարվարդ, որպեսզի դասավանդի։ 1948-1990 թվական ները նա եղել է Հարվարդի ֆակուլտետի  անդամ, հետո դարձել է Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր, հրավիրված դասախոս և գիտնական։

Հաբիբիա քոլեջ Քաբուլում (1942–44)
Ֆրանկֆուրտի համալսարան (1959–60)
Համբուրգի համալսարան (1968–69)
Փահլավի համալսարան (1970–76)
Տաջիկստանի համալսարան (1990–92).


== Ֆրայը պարսկական մշակույթի կողմնակից ==

Նելսոն Ֆրայը զգացել է, որ պարսկական քաղաքակրթությունը չի գնահատվում այլ մուսուլմանների կողմից, հատկապես` արաբների։ Նա գրում է.

1953 թվականի օգոստոսին Մուսադեղի անկումից ոչ շատ առաջ, ականավոր իրանցի լեզվաբան Ալի Աքբար Դեխոդան Ֆրային տվել է "Irandoost" (նշանակում է Իրանի բարեկամ) կոչումը։
Ֆրայը կողմնակից էր ժամանակակից ասուրացիների և հին մեսոպատամցիների  (Միջագետքի բնակիչներ) միջև գոյություն ունեցող պատմական ժառանգական կապին։
2004 թվականի հունիսի 27 ին տեղի է ունեցել արարողություն` նվիրված իրանյան հետազոտությունների բնագավառում պրոֆեսոր Ֆրայի ներդրման վաթսունամյա վաստակին` պարսկական լեզվով հետազոտական աշխատանքին և Իրանի պատմության ու մշակույթի վերաբերյալ ներդրմանը։


== Մատենագիտություն ==
The Near East and the Great Powers, Harvard University Press, 1951
Iran, George Allen and Unwin, London, 1960
The Heritage of Persia: The pre-Islamic History of One of the World's Great Civilizations, World Publishing Company, New York, 1963. Reprinted by Mazda Publishers, 2004. www.mazdapublishers.com
Bukhara: The Medieval Achievement, University of Oklahoma Press, 1965. Reprinted by Mazda Publishers, 1997. www.mazdapublishers.com
The Histories of Nishapur, Harvard University Press, (Harvard Oriental Series, 45) 1965
Corpus Inscriptionum Iranicarum, vol. III, Dura-Europos, London, 1968
Persia (3rd edition) Allen and Unwin, London, 1969
The United States and Turkey and Iran, Archon Books, 1971
Sasanian Remains from Qasr-i Abu Nasr. Seals, Sealings, and Coins, Harvard University Press, 1973
Neue Methodologie in der Iranistik, Wiesbaden, 1974
The Golden Age Of Persia: The Arabs in the East, Weidenfeld & Nicolson, London, 1988
The heritage of Central Asia from antiquity to the Turkish expansion Markus Wiener, Princeton, 1996
Notes on the Early Coinage of Transoxania; Numismatic Notes, 113, American Numismatic Association, New York
Greater Iran, Mazda Publishers, 2005, 1-56859-177-2
Ibn Fadlan's Journey To Russia, 2005, Markus Wiener Publisher, 1-55876-366-X


== Տես նաև ==
Նշանավոր ամերիկացիներ Իրանում
ԻրանագետներՈւրիշ նշանավոր իրանագետ գիտնականներ
Մեհրդադ Բահար
Մերի Բոյսե
Ռոման Գրիսման
Միքայել Ռոաֆ
Ջեյմս Ռ.Ռուսել
Էրիխ Շմիդտ(հնէաբան)
Ալիրեզա Շափուր Շահբազ
Դավիդ Սթրոնաչ
Ահմադ Թաֆազոլի
Եհսան Յարշաթեր
Աբդուլհուսեյն Զարինկուբ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Iranians pay tribute to Richard Nelson Frye, Mehr News Agency, July 5, 2004.
Waghmar, Burzine. Obituary: Richard Nelson Frye (1920–2014). Societas Iranologica Europaea [1] Archived 2018-12-10 at the Wayback Machine..
Professor Frye, a great American Iranologist wills to be buried in Iran another
Dr. Frye's statements at UCLA in March 2005
Photos of Dr. Frye's lecture at UCLA, March 13, 2005
Dr. Frye criticized the architectural development of modern Tehran.
Excerpts from The Greater Iran: A 20th-Century Odyssey, the memoirs of R. N. Frye
Dr. Frye's page at the Iran Heritage website
Dr. Frye's page at the Vohuman.org
Former President of Iran Mr. Khatami praised Dr. Frye
Ahmadinejad says 'Yes' to Prof. Frye Archived 2012-02-08 at the Wayback Machine.
Frye, R. N. Reforms of Khosrow Anoushirvan, the Sasanian Shahanshah of Iran, The History of Ancient Iran, 1983.
Տեսանյութը ՅուԹյուբում Syria and Assyria
Cover story on Dr. Frye in OCPC magazine
Frye, R. N. "Ethnic Identity in Iran." 2002.