Եվրոպական միության ընդլայնում (2004)

Եվրոպական միության (ԵՄ) ամենամեծ ընդլայնումը ինչպես բնակչության թվի, այնպես էլ երկրների քանակի առումով տեղի է ունեցել 2004 թվականի մայիսի 1-ին։
Միաժամանակյա անդամագրությունը վերաբերում էր հետևյալ երկրներին (երբեմն կոչվում են «Ա10» երկրներ)՝ Կիպրոս, Չեխիա, Էստոնիա, Հունգարիա, Լատվիա, Լիտվա, Մալթա, Լեհաստան, Սլովակիա և Սլովենիա։ Սրանցից 7-ը նախկին Արևելյան ճամբարի երկրներ են (որոնցից էլ 3-ը Խորհրդային Միության անդամ երկրներ են եղել, 4-ը Կենտրոնական Եվրոպայի Վիշեգրադի խմբի անդամ երկրներ են եղել և ներկայումս էլ անդամ են)։ Նախքան անկախությունը Սլովենիան եղել է չմիացած երկիր և այն նախկին Հարավսլավիայի հանրապետություններից է (երբեմն միասին կոչվում են «Ա8» երկրներ). մյուս երկուսը Միջերկրական ծովի կղզիներ են, որոնք երկուսն էլ Ազգերի համագործակցության և Չմիացած երկրների շարժման անդամներ են։
ԵՄ-ի ընդլայնման այս նույն ալիքի մաս է համարվում նաև 2007 թվականին Բուլղարիայի և Ռումինիայի անդամագրումը, որոնք չեն կարողացել 2004 թվականին միանալ, սակայն Եվրոպական հանձնաժողովի համաձայն, կազմում են 5-րդ ընդլայնման մաս։


== Պատմություն ==


=== Նախապատմություն ===
1945 թվականի մայիսին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտով Եվրոպան բաժանվեց կապիտալիստական Արևմտյան ճամբարի և կումունիստական Արևելյան ճամբարի, ինչպես նաև Երրորդ աշխարհի չեզոք երկրների։ Եվրոպական տնտեսական համայնքը ստեղծվել է 1957 թվականին Արևմտյան ճամբարի 6 երկրների միջև և ավելի ուշ իր մեջ ընդգրկել է Եվրոպայի ևս 12 երկրների։ Եվրոպական կոմունիստական երկրները թույլ տնտեսական խմբավորում են կազմել Խորհրդային Միության հետ, որը հայտնի է որպես Սոցիալիստական երկրների տնտեսական համագործակցություն։ Հարավում էր գտնվում որևէ խմբավորման չմիացած կոմունիստական դաշնային երկիր Հարավսլավիան։
1989-1991 թվականների ընթացքում երկու գերտերությունների միջև Սառը պատերազմը մոտենում է ավարտին, իսկ կոմունիստական Եվրոպայի նկատմամբ Խորհրդային Միության ազդեցությունը փլուզվում է։ Երբ կոմունիստական երկրները սկսում են անցում կատարել ազատ շուկայական հարաբերություններով ժողովրդավարությունների՝ միանալով եվրատլանտյան ինտեգրմանը, մայրցամաքում ընդլայնման հարցը դրվում է Եվրոպական տնտեսական համայնքի օրակարգում։


=== Բանակցություններ ===
Շուտով գործարկվել է Phare ռազմավարությունը, որի նպատակն էր Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի երկրների կառուցվածքն ավելի հարմարեցնել Եվրոպական տնտեսական համայնքին։ Այս ռազմավարության հիմնական գործիքներից մեկը Որակի ապահովման տարածաշրջանային ծրագիրն էր (PECO), որը սկսել է 1993 թվականին՝ նպատակ ունենալով օգնել PECO երկրներին իրենց տնտեսություններում իրականացնել Նոր մոտեցումը։
Acquis Communautaire-ը պարունակում էր 3000 դիրեկտիվներ և շուրջ 100 հազար էջ Եվրամիության պաշտոնական ամսագրում, ըստ որոնց պետք է վերաշարադրվեին։ Այն պահանջում էր վարչական ծավալուն աշխատանք և հսկայական տնտեսական փոփոխություններ և առաջացնում էր լուրջ մշակութային խնդիրներ, օրինակ՝ նոր իրավական հասկացություններ և լեզվական անհամապատասխանության խնդիրներ։


=== Միացում ===
Մալթան 2003 թվականի մարտի 8-ին անցկացրել է ոչ պարտադիր հանրաքվե. աննշան առավելությամբ «Այո»-ի հաղթանակի արդյունքում 2003 թվականի ապրիլի 12-ի արտահերթ ընտրություններում պայքարն ընթացել է նույն հարցի շուրջ, որից հետո պրո-ԵՄ Ազգայնական կուսակցությունը պահպանել է իր մեծամասնությունը և հայտարարել ԵՄ-ին միանալու որոշման մասին։
Լեհաստանը հանրաքվե է անցկացրել 2003 թվականի հունիսի 7-ին և 8-ին։ Քվերակությանը մասնակցել է բնակչության 59%-ը և 77,5%-ը «Այո» է քվեարկել։
ԵՄ-ին միանալու պայմանագիրը ստորագրվել է 2003 թվականի ապրիլի 16-ին Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքի Ատտալոսի ստոայում այն ժամանակ ԵՄ անդամ երկրների և միացող 10 երկրների միջև։ Պայմանագիրը վավերացվել է ժամանակին և ուժի մեջ է մտել 2004 թվականի մայիսի 1-ին։
Եվրոպական առաջնորդները հանդիպել են Դուբլինում՝ Իռլանդիայի նախագահական նստավայրում, հրավառության և դրոշի բարձրացման արարողության համար։ Միևնույն ժամանակ, Իռլանդիայի քաղաքացիները հնարավորություն են ունեցել վայելել համազգային տոնակատարությունը, որը կոչվում էր Ողջույնի օր։ Նախագահ Ռոմանո Պրոդին մասնակցել է իտալա-սլովենական սահմանին՝ բաժանված Գորիցիա/Նովա Գորիցա քաղաքում իրականացվող տոնակատարություններին։ Գերմանա-լեհական սահմանին բարձրացվել է ԵՄ դրոշը, երգվել է «Ներբող ուրախությանը», իսկ Մալթայում տարբեր այլ տոնակատարությունների շրջանակներում լազերային շոու է իրականացվել։


== Ազատ տեղաշարժի խնդիրներ ==

2011 թվականի մայիսից այս նոր անդամ երկրների քաղաքացիների ազատ տեղաշարժի համար այլևս որևէ սահմանափակում չկա։
ԵՄ-ին անդամակցությամբ, բնականաբար, 25 պետությունների միջև պետք է կիրառվեր մարդկանց ազատ տեղաշարժը։ Այնուամենայնիվ, նոր անդամներից դեպի հին ԵՄ-15 զանգվածային միգրացիայի հետ կապված մտահոգությունների պատճառով որոշ անցումային սահմանափակումներ են մտցվել։ Շարժունակությունը ԵՄ-15-ի շրջանակներում (գումարած Կիպրոս) և նոր պետությունների ներսում (բացի Կիպրոսից) նորմալ գործել է (չնայած նոր պետություններն իրավունք ունեին սահմանափակումներ մտցնել իրենց երկրների միջև ճանապարհորդության համար)։ Հին և նոր պետությունների միջև անցումային սահմանափակումները կարող էին կիրառվել մինչև 2011 թվականի մայիսի 1-ը, սակայն ԵՄ անդամ երկրների աշխատողները ի տարբերություն ոչ ԵՄ անդամ երկրների աշխատողների դեռևս ունեին արտոնյալ իրավունք աշխատանք փնտրելու նույնիսկ եթե իրենց երկրի վրա սահմանափակումներ կիրառվեին։ Կիպրոսի կամ Մալթայի համար սահմանափակումներ չեն կիրառվել։ Յուրաքանչյուր երկիր հետևյալ սահմանափակումներն է կիրառել.

Ավստրիա և Գերմանիա։ ազատ տեղաշարժի և որոշակի ծառայությունների մատուցման սահմանափակում. Աշխատանքի թույլտվությունները դեռևս անհրաժեշտ են բոլոր երկրների համար։ Ավստրիայում աշխատանքի ընդունվելու համար աշխատողը պետք է աշխատած լինի իր հայրենի երկրում մեկ տարուց ավելի՝ մինչև անդամակցությունը։ Գերմանիան ուներ երկկողմանի քվոտաներ, որոնք ուժի մեջ են մնացել։
Կիպրոս։ Սահմանափակումներ չկան։
Մալթա։ Սահմանափակումներ չկան իր աշխատողների համար։
Նիդերլանդներ։ Սկզբնապես դեմ է եղել սահմանափակումներին, սակայն խստացրել է իր քաղաքականությունը 2004 թվականի սկզբին և ասել է, որ ավելի կխստացնի, եթե տարեկան ժամանող աշխատողների թիվը գերազանցի 22,000-ը։
Ֆինլանդիա։ 2 տարվա անցումային պայմանավորվածություններ, որտեղ աշխատանքի թույլտվություն կտրվի միայն այն դեպքում, երբ Ֆինլանդիայի քաղաքացի չի գտնվի աշխատանքի համար։ Սա չի վերաբերում ուսանողներին, կես դրույքով աշխատողներին, ձեռնարկատերերին, Ֆինլանդիայում ոչ աշխատանքային նպատակներով ապրողներին, այն մարդկանց, ովքեր արդեն մեկ տարի ապրում էին Ֆինլանդիայում կամ մարդկանց, ովքեր, այնուամենայնիվ, իրավունք կունենային աշխատել, եթե լինեին երրորդ երկրից։
Դանիա։ Երկու տարի, որտեղ միայն լրիվ դրույքով աշխատողները կարող են աշխատանքի թույլտվություն ստանալ, եթե նրանք կացության թույլտվություն ունեն։ ԵՄ 10-ի բոլոր քաղաքացիները կարող են բիզնես հիմնել։
Ֆրանսիա։ Հինգ տարվա սահմանափակումներ՝ կախված ոլորտից և տարածաշրջանից։ Ուսանողները, հետազոտողները, ինքնազբաղվածները և ծառայություններ մատուցողները ազատված էին սահմանափակումներից։
Իսպանիա։ Երկու տարի։
Պորտուգալիա։ Երկու տարի, տարեկան սահմանաչափը՝ 6500:
Շվեդիա։ Սահմանափակումներ չկան։
Չեխիա և Սլովակիա։ Սահմանափակումներ չկան։
Լեհաստան։ Երկկողմանի սահմանաչափեր, միայն բրիտանացի և իռլանդացի քաղաքացիները ունեին ազատ մուտքի իրավունք։ Ավելի թույլ կամ ավելի խիստ սահմանաչափեր ունեցող երկրները նմանատիպ սահմանաչափերի են հանդիպում նաև Լեհաստանում։
Բելգիա, Հունաստան և Լյուքսեմբուրգ։ Երկու տարի։
Միացյալ Թագավորություն։ Միայն սոցիալական ապահովության սահմանափակումներ, անհրաժեշտ է գրանցում։
Իռլանդիա։ Սահմանափակումներ չկան։
Հունգարիա։ 7 տարով երկկողմանի սահմանաչափեր։Չնայած մտավախություններին, ԵՄ-ի ներսում միգրացիան վերաբերում է բնակչության ոչ ավելի, քան 2%-ին։ Այնուամենայնիվ, միգրացիան հակասություններ է առաջացրել այն երկրներում, դեպի ուր նկատելի ներհոսք է եղել՝ ԵՄ-ում ստեղծելով «լեհ սանտեխնիկի» կերպարը՝ այսպիսով ծաղրանկարելով Ա8 երկրների էժան աշխատուժը, որը հետք է թողել ԵՄ մնացած երկրներում։ Թե որքան հասարակական հակազդեցություն է առաջացրել E8-ի ներգաղթը, բանավեճի առարկա է դարձել։ Ընդլայնումից տասը տարի անց, ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ վերջին տասը տարիների ընթացքում Արևմտյան Եվրոպայում E8 միգրանտների աճն ուղեկցվել է ներգաղթի տնտեսական օգուտների ավելի լայն ընկալմամբ։ 2007 թվականի ընդլայնումից հետո երկրների մեծ մասը սահմանափակումներ դրեցին նոր պետությունների վրա։ Սակայն մինչև 2008 թվականի ապրիլ բոլոր անդամները, բացառությամբ Գերմանիայի և Ավստրիայի, հանեցին այս սահմանափակումները 8 անդամների նկատմամբ։


== Նոր անդամ պետություններ ==


=== Կիպրոս ===

1974 թվականից ի վեր Կիպրոսը բաժանված է հունական հարավի և հյուսիսի, որը գտնվում է թուրքական օկուպացիայի տակ (ինքնահռչակ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն)։ ՄԱԿ-ի բոլոր անդամ երկրների կողմից, բացի Թուրքիայից, Կիպրոսի Հանրապետությունը ճանաչված է որպես միակ օրինական իշխանությունը։ Հյուսիսային գրավված տարածքները ճանաչված են միայն Թուրքիայի կողմից։
Կիպրոսը բանակցություններ է սկսել ԵՄ-ին միանալու համար, ինչը խթան է հանդիսացել կղզու վեճը լուծելու համար։ Անանի ծրագրի համաձայն հույս կար, որ երկու համայնքները՝ հունական և թուրքական, միասին կմիանան ԵՄ-ին՝ որպես միասնական Կիպրոսի Հանրապետություն։ Կիպրոսի թուրքերը աջակցել են այդ ծրագրին։ Այնուամենայնիվ, 2004 թվականի ապրիլի 24-ին տեղի ունեցած հանրաքվեի ժամանակ կիպրոսցի հույները մերժել են այդ ծրագիրը։ Այսպիսով, մեկ շաբաթ անց Կիպրոսի Հանրապետությունը միացել է ԵՄ-ին՝ չլուծված քաղաքական խնդիրներով։ Իրավական առումով, քանի որ հյուսիսային հանրապետությունը ճանաչված չէ ԵՄ-ի կողմից, ամբողջ կղզին, որպես Կիպրոսի Հանրապետություն, ԵՄ անդամ է, թեև փաստացի իրավիճակն այնպիսին է, որ կառավարությունը չի կարողանում իր վերահսկողությունը տարածել օկուպացված տարածքների վրա։
2022 թվականի տվյալներով կղզին վերամիավորելու ջանքերը շարունակվում են։ Եվրոպական միության անդամակցությունը ստիպել է երկրին դադարեցնել իր անդամակցությունը Չմիացած երկրների շարժմանը, սակայն Կիպրոսի կառավարությունը պնդել է, որ պետք է պահպանել սերտ կապերը ՉԵՇ-ի հետ։


=== Լեհաստան ===

Լեհաստանի անդամակցությունը Եվրամիությանը տեղի է ունեցել 2004 թվականի մայիսին։ Լեհաստանը ԵՄ-ի հետ բանակցություններ էր վարում 1989 թվականից։
1989-1990 թվականներին կոմունիզմի անկմամբ Լեհաստանը արտաքին քաղաքականության մեջ ձեռնամուխ է եղել մի շարք բարեփոխումների և փոփոխությունների՝ մտադրվելով միանալ ԵՄ-ին և ՆԱՏՕ-ին։ 1989 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Լեհաստանը ստորագրել է առևտրի և առևտրային համագործակցության համաձայնագիր այն ժամանակվա Եվրոպական համայնքի (ԵՀ) հետ։ ԵՄ-ին միանալու լեհական մտադրությունը արտահայտել է Լեհաստանի վարչապետ Թադեուշ Մազովեցկին 1990 թվականի փետրվարին Եվրոպական խորհրդարանում ներկայացրած իր ելույթում, իսկ 1991 թվականի հունիսին՝ Լեհաստանի արտաքին գործերի նախարար Քշիշտոֆ Սկուբիշևսկին Սեյմում (Լեհական խորհրդարան)։
1990 թվականի մայիսի 19-ին Լեհաստանը սկսել է ասոցացման համաձայնագրի շուրջ բանակցություններ սկսելու ընթացակարգը, և բանակցությունները պաշտոնապես սկսվել են 1990 թվականի դեկտեմբերին։ Մոտ մեկ տարի անց՝ 1991 թվականի դեկտեմբերի 16-ին, Լեհաստանի կողմից ստորագրվել է Եվրոպական Միության ասոցացման համաձայնագիրը։ Համաձայնագիրն ուժի մեջ է մտել 1994 թվականի փետրվարի 1-ին (փոխադարձ առևտրային հարաբերությունների վերաբերյալ դրա 3-րդ մասը ուժի մեջ է մտել ավելի վաղ՝ 1992 թվականի մարտի 1-ին)։
Վիշեգրադի խմբի կենտրոնական Եվրոպայի երկրների դիվանագիտական միջամտությունների արդյունքում 1993 թվականի հունիսին Կոպենհագենի գագաթնաժողովում Եվրոպական խորհուրդը որոշել է. «Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի ասոցացված երկրները, եթե ցանկանում են, կդառնան ԵՄ անդամ։ Դրան հասնելու համար, սակայն, նրանք պետք է կատարեն համապատասխան պայմաններ»։ Այդ պայմանները (հայտնի են որպես Կոպենհագենի չափանիշներ կամ պարզապես անդամակցության չափանիշներ) հետևյալն էին.

Որ թեկնածու երկրները ունենան կայուն ինստիտուտներ, որոնք երաշխավորում են ժողովրդավարությունը, օրինականությունը, մարդու իրավունքները և փոքրամասնությունների նկատմամբ հարգանքն ու պաշտպանությունը։
Որ թեկնածու երկրներն ունենան աշխատող շուկայական տնտեսություն, որը կարող է արդյունավետորեն մրցակցել ԵՄ շուկաներում։
Որ թեկնածու երկրներն ընդունակ են ստանձնել անդամակցության բոլոր պարտականությունները՝ քաղաքական, տնտեսական և դրամական։1997 թվականին Լյուքսեմբուրգի գագաթնաժողովում ԵՄ-ն ընդունել է Հանձնաժողովի կարծիքը՝ հրավիրելու Լեհաստանին, Չեխիայի Հանրապետությանը, Հունգարիային, Սլովենիայի, Էստոնիային և Կիպրոսին ԵՄ-ին միանալու վերաբերյալ բանակցություններ սկսելու նպատակով։ Բանակցային գործընթացը սկսվել է 1998 թվականի մարտի 31-ին։ Լեհաստանն ավարտել է անդամակցության բանակցությունները 2002 թվականի դեկտեմբերին։ Այնուհետև 2003 թվականի ապրիլի 16-ին Աթենքում ստորագրվել է ԵՄ-ին միանալու պայմանագիրը։ 2003 թվականին Եվրամիությանը Լեհաստանի անդամակցության հանրաքվեում այդ պայմանագրի վավերացումից հետո Լեհաստանը և այլ 9 երկրներ 2004 թվականի մայիսի 1-ին դարձան ԵՄ անդամ։


=== Ա8 երկրներ ===
2004 թվականին ԵՄ-ին միացած 10 երկրներից 8-ը միասին կոչվում են Ա8, երբեմն նաև ԵՄ8։ Դրանք ԵՄ-ին միացած մյուս երկու երկրներից՝ Կիպրոս և Մալթա, առանձին են խմբավորվում՝ պայմանավորված նախկին արևելյան բլոկին բնորոշ համեմատաբար նման անցյալով, մեկ շնչի հաշվով եկամտի մակարդակով, Մարդու զարգացման ինդեքսի մակարդակով և ամենակարևորը Եվրոպայում աշխարհագրական դիրքով, մինչդեռ մյուս երկու երկրները միջերկրածովյան կղզիներ են։
Սրանք են՝

Չեխիա
Էստոնիա
Հունգարիա
Լատվիա
Լիտվա
Լեհաստան
Սլովակիա
ՍլովենիաԸստ BBC-ի, Ա8 երկրների խմբավորման առանձնահատուկ պատճառն այն էր, որ դրանք կդառնան դեպի ավելի հարուստ եվրոպական երկրներ միգրացիայի նոր ալիքի սկիզբ։ Եվ իսկապես նրանք սկզբում միգրացիայի նոր ալիքի սկիզբ են դարձել, շատ քաղաքացիներ այս երկրներից տեղափոխվել են ԵՄ-ի այլ երկրներ՝ ավելի ուշ իրենց տեղը զիջելով ԵՄ նոր անդամներին, ինչպիսիք են Ռումինիան, Բուլղարիան։ Brexit-ի արդյունքում Միացյալ Թագավորության գրավչությունը՝ շուկա, որը նախկինում ուներ Ա8 երկրներից ներգաղթի ամենամեծ մասնաբաժինը, կտրուկ նվազել է, և Մեծ Բրիտանիան լքող ԵՄ քաղաքացիների թիվը հասել է ռեկորդային բարձունքների։


== Ազդեցություն ==


== Տես նաև ==
Հունգարիան և եվրոն
Եվրոպական միության ընդլայնում (2007)


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Poland's way to EU Archived 27 July 2010 at the Wayback Machine.