Մարթա Գրեմ

Մարթա Գրեմ (անգլ.՝ Martha Graham, մայիսի 11, 1894(1894-05-11)[…], Փիթսբուրգ, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ - ապրիլի 1, 1991(1991-04-01)[…], Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի պարուհի և խորեոգրաֆ, ամերիկյան ժամանակակից պարի՝ մոդեռնի հիմնադիրը, որին ամերիկյան մամուլը մշտապես անվանում էր դարի պարուհի, դարի կուռք։


== Կենսագրություն ==
Ծագումով հնդկուհի է, արմատներով սերում է Ամերիկայի տեղաբնիկներից։ Մանկության տարիներին նրա վրա մեծ ազդեցություն է գործել հայրը, որը բժիշկ էր և զանազան ֆիզիկական շարժումներ էր կատարում նյարդային  խանգարումները վերացնելու համար։ Բժիշկ Գրեմը գտնում էր, որ մարդու մարմինը կարող է արտահայտել նրա զգացմունքները, և այդ գաղափարները մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում Մարթայի մեջ։
Մարթայի ընտանիքը տեղափոխվում է Սանտա Բարբարա, Կալիֆորնիա, երբ վերջինս տասնչորս տարեկան էր։ 1911 թվականին ներկա է գտնվում հայտնի պարուհի Ռութ Սեն-Դենի համերգին, որը ելույթ էր ունենում Լոս Անջելեսի Մեյսոն օպերային թատրոնում.: Աղջիկը հիանում է նրա արվեստով ու սկսում է երազել պարուհի դառնալու մասին։ Մարթային ընձեռված էր նաև ուսում ստանալու իրավունքը։
Նախնական կրթությունը ստացել է հայրենի Փենսիլվանիայի Վասսար քոլեջում, որը հայտնի էր ոչ միայն տրվող գիտելիքների որակով, այլև սպորտային ավանդույթներով ու սուֆրաժիզմ կոչվող ուղղությանը գաղափարակցելով։ Սուֆրաժիզմի համախոհները պայքարում էին գենդերային հավասարության համար։
1913 թվականին Մարթան ընդունվում է Լոս Անջելեսի պարային դպրոցներից մեկը, հետո սովորում է Իսպանիայում՝ Դենիշոուն դպրոցում՝ հիմնադրված նույն Սեն-Դենիի կողմից։


== Կարիերա ==
1926 թվականին Գրեմը հիմնադրում է իր խումբն ու դպրոցը՝ «Martha Graham Dance Company», ստեղծում արդիական պարի լեզուն։ 
Սկզբնական շրջանում ոճական առումով նրա ծրագրերը նման էին իր ուսուցիչների կիրառած ծրագրերին, սակայն Գրեմը շատ արագ է գտնում իր անհատական ուղին՝ սկսելով պարի մեջ իրականացնել բարդ փորձառություններ։ Նույն տարվա ապրիլի 18-ին տեղի է ունենում իր առաջին անկախ համերգի առաջնաելույթը։ Հետագայում նա այդ համերգի մասին ասել է. «Այդ ամենը ես արել էի ամբողջովին Դենիշոունի ազդեցության տակ»։    
1926 թվականի նոյեմբերի 28-ին Մարթա Գրեմը և իր ընկերության մյուս անդամները ելույթ են ունենում Նյու Յորքի Klaw թատրոնում։ Միեւնույն ժամանակ նա համագործակցում է ճապոնա-ամերիկյան լուսանկարիչ Սոիչի Սունամիի հետ և հետագա հինգ տարիներին նրանք միասին ստեղծում են մոդեռն պարի ամենա նշանավոր նկարներից մի քանիսը։
Նրա դպրոցից հետագայում դուրս են գալիս ժամանակակից պարի մի շարք վարպետներ՝ մոդեռն-պարողներ, մոդեռն-խորեոգրաֆներ, ինչպիսիք են Մերս Քենինգեմն ու Պոլ Թեյլորը։
Գրեմն անձամբ էր հեղինակավոր կոմպոզիտորներին պատվիրում գրել իր բեմադրած բալետի համար երաժշտություն, շատ դեպքերում նաև անձամբ էր ստեղծում հագուստները։
Գրեմը պարային հնարներ է բեմադրում նաև մյուս թատրոնների արտիստների համար։ Նրա խմբում և խմբի խաղացանկում հանդես էին գալիս ժամանակի այնպիսի նշանավոր դեմքեր, ինչպիսիք են Մակարովան, Մայա Պլիսեցկայան, Միխայիլ Բարիշնիկովն ու Նուրենը։
Մարթա Գրեմը գտնում էր, որ շարժումները պետք է լինեն մարդկային հոգու ինքնաարտահայտումը։ Նա գտնում էր, որ պարը «կյանքի գուրծիքն է», հոգու լեզուն։ Ըստ նրա, մարմինը պահպանում է հիշողությունը մարդկային ամենատարբեր հոգեվիճակներում, և հենց պարի մեջ է բացահայտվում մարդու էությունը։
Մարթա Գրեմը հրաշալի ճանաչում էր ոչ միայն եվրոպական մշակույթը, այլ նաև՝ Արևելքինը։ Նրա Խորեոգրաֆիայի հիմքում դրված են նաև արևելյան մշակույթների ավանդական ֆոլկլորային շարժումներ ու դիրքեր, արևելյան սիմվոլիկա։
Գրեմը հետաքրքրված էր հին հնդկական, հունական առասպելաբանությամբ ու գրականությամբ։ Ողբերգական կնոջ կերպարը մշտապես առկա է նրա բալետային ներկայացումների հիմքում։ Երկար տարիներ հենց նա էլ իր բալետների գլխավոր մենակատարն էր։ Նրա պարերի մեջ մշտապես առկա էին համարձակ գաղափարներ, և նա արտասովոր շարժումների միջոցով ցույց էր տալիս աշխարհին ուղղված իր հայացքները, շարժումներ, որոնք առաջ ոչ ոք երբևիցե չէր օգտագործել պարերի մեջ։ Նա գտնում էր, որ ֆիզիկական նման արտահայտչականությունն ստեղծում էր հոգևոր ու զգայական ասպեկտներ, որոնք գրեթե ամբողջապես անտեսվել էին արևմտյան պարային ձևերում։
Մարթա Գրեմը շարունակում է պարել ընդհուպ վաթսուն տարեկան հասակը, իսկ դրանից հետո նվիրվում է խորեոգրաֆիային մինչև կյանքի վերջ՝ 1991 թվականը։


== Աղբյուրներ ==
Bryant Paula Pratt (1994)։ Martha Graham (The Importance Of... Series)։ Detroit: Gale 
Martha: The Life and Work Of Martha Graham A Biography, by Agnes De Mille, 1991
Martha, by Alice Helpern, 1998
Martha Graham in Love and War: The Life in the Work, by Mark Franko, 2012
Martha Graham: The Evolution of Her Dance Theory and Training, by Marian Horosko, 2002
Freedman Russell (1998)։ Martha Graham – A Dancer's Life։ New York City: Clarion Books։ ISBN 978-0-395-74655-4 


== Գրականություն ==
Hodes, Stuart, Part Real-Part Dream, Dancing With Martha Graham, (2011) Concord ePress, Concord, MA.
Bird Dorothy, Greenberg, Joyce (2002)։ Bird's Eye View: Dancing With Martha Graham and on Broadway (reprint ed.)։ Pittsburgh, Pennsylvania: University of Pittsburgh Press։ ISBN 978-0-8229-5791-1 
Graham Martha (1991)։ Blood Memory An autobiography։ New York: Doubleday։ ISBN 978-0-385-26503-4 
Hawkins Erick (1992)։ The Body Is a Clear Place and Other Statements on Dance։ Hightstown, New Jersey: Princeton Book Co։ ISBN 978-0-87127-166-2 
Horosko Marian (2002)։ Martha Graham The Evolution of Her Dance Theory and Training։ Gainesville, FL: Univ. Press of Florida։ ISBN 978-0-8130-2473-8 
Morgan Barbara (1980)։ Martha Graham Sixteen Dances in Photographs։ Morgan & Morgan։ ISBN 978-0-87100-176-4 
Newman Gerald (1998)։ Martha Graham: Founder of Modern Dance։ Danbury, Connecticut: Franklin Watts 
Soares Janet Mansfield (1992)։ Louis Horst Musician in a Dancer's World։ Durham, North Carolina: Duke University Press։ ISBN 978-0-8223-1226-0 
Taylor Paul (1987)։ Private Domain An Autobiography։ New York: Knopf։ ISBN 978-0-394-51683-7 
Tracy Robert (1997)։ Goddess – Martha Graham's Dancers Remember։ Pompton Plains, New Jersey: Limelight Editions։ ISBN 978-0-87910-086-5 
Layman Richard, Bondi Victor (1995)։ American Decades 1940–1949։ Gale Research International, Limited։ ISBN 978-0-8103-5726-6 
de Mille Agnes (1991)։ Martha: The Life and Work of Martha Graham։ New York: Random House։ ISBN 978-0-394-55643-7 


== Արտաքին հղումներ ==
Martha Graham at Find a Grave
PBS:American Masters biography Archived 2014-01-11 at the Wayback Machine.
Kennedy Center biography
Martha Graham Internet Movie Database կայքում
MarthaGraham.org – Martha Graham Center of Contemporary Dance
University of Pittsburgh online text
Library of Congress image of Martha Graham recital program
Guide to the Barbara Morgan Photographs of Martha Graham and Company; Special Collections and Archives, The UC Irvine Libraries, Irvine, California
Archival footage Archived 2014-06-05 at Archive.is of the Martha Graham Dance Company performing Rite of Spring in 2013 at Jacob's Pillow Dance Festival


== Ծանոթագրություններ ==