Կլայնֆելտերի համախտանիշ

Կլայնֆելտերի համախտանիշը (ԿՀ) նաև հայտնի է ինչպես 47,XXY կամ XXY, համախտանիշ, որը առաջանում է արական սեռի մոտ հավելյալ X քրոմոսոմի հայտնվելու հետևանքով։ Հիմնական առանձնահատկություններն են՝ անպտղությունը և ամորձիների հիպոպլազիան։ Հաճախ ախտանիշները կարող են թույլ արտահայտվել և շատերը կարող են չիմանալ իրենց հիվանդության մասին։ Երբեմն, ախտանիշները առավել արտահայտված են, ընդգրկելով՝ մկանային թուլություն, բարձր հասակ, կողմնորոշման խանգարում, մարմնի մազաթափություն, գինեկոմաստիա և լիբիդոյի նվազում։ Հաճախ միայն հասունացման շրջանում են այդ նշաններն ի հայտ գալիս։ Ինտելեկտը սովորաբար նորմալ է, սակայն կարդալու դժվարություները և խոսքի հետ կապված խնդիրները ավելի տարածված են։ Ախտանիշները ավելի ծանր են երբ առկա է երեք X քրոմոսոմ (XXXY համախտանիշ կամ 49,XXXXY):
Կլայնֆելտերի համախտանիշը սովորաբար առաջանում է պատահականորեն։ Տարեց կանանց մոտ կարող է լինել ԿՀ-ով երեխա ունենալու բարձր ռիսկ։ Սովորաբար ծնողներից չի փոխանցվում ժառանգաբար։ Այդուհանդերձ հիմքում ընկած մեխանիզմն է մեկ լրացուցիչ X քրոմոսոմը՝ ի լրացումն Y քրոմոսոմի, այնպես որ քրոմոսոմների ընդհանուր թիվը կազմում է 47 կամ ավելի, ոչ թե 46։ ԿՀ-ն ախտորոշվում է գենետիկ թեստերով, որոնք հայտնի են ինչպես կարիոտիպ։
Չնայած որոշակի բուժում հայտնի չէ, գոյություն ունեն մի շարք մեթոդներ որոնք կարող են օգնել։ Ֆիզիոթերապիան, խոսքային և լեզվային բուժումը, խորհրդատվությունը և ուսուցման մեթոդների ճշգրտումը կարող են օգտակար լինել։ Տեստոստերոնի փոխարինիչները կարող են օգտագործվել այն դեպքում երբ առկա է հորմոնի առավել ցածր մակարդակ։ Մեծացած կրծքագեղձերը կարող են հեռացվել վիրահատական եղանակով։ Հիվանդ տղամարդկանց մոտ կեսը ունի հայրանալու հնարավորություն՝ օգնող վերարտադրողական տեխնոլոգիաների միջոցով, բայց դա թանկ է և ռիսկային:Տղամարդիկ, ինչպես ներկայացվում է, ունեն կրծքագեղձի քաղցկեղի զարգացման սովորականից ավելի բարձր ռիսկ, բայց այնուամենայնիվ կանանցից ցածր։ Այս հիվանդությամբ տառապողներն ունեն գրեթե նորմալ կյանքի տևողություն։
Կլայնֆելտերի համախտանիշը համարվում է առավել տարածված քրոմոսոմային խանգարումներից մեկը, որն առաջանում է կենսածին տղաների 1000-ից մեկ-երկուսի մոտ։ Այն անվանվել է Հարրի Կլայնֆելտերի պատվին, ով հայտնաբերեց այդ վիճակը 1940-ական թվականներին։ 1956թ.-ին առաջին անգամ հայտնաբերվեց ավելորդ X քրոմոսոմի առկայությունը։ Մկների մոտ նույնպես կարող է լինել XXY համախտանիշ, ինչը նրանց դարձնում է օգտակար փորձարարական մոդել։


== Նշաններ և ախտանիշներ ==
 
Չնայած XXY-ով տղամարդկանց կարելի է բնութագրել ֆիզիկալ տվյալներով, զգալի տարբերություններ կան, ինչ նշանակում է, որ նույնականացման միակ հուսալի մեթոդը կարիոտիպի թեստավորումն է։


=== Ֆիզիկալ զննում ===
Ինչպես երեխաների այնպես էլ մեծերի մոտ կարող է լինել թուլացած մկաններ և ուժի նվազում։ Մեծանալու հետ նրանց հասակը դառնում է միջինից բարձր:Նրանց մոտ կարող է նվազած լինել մկանների վերահսկողությունը և կոորդինացիան, ի համեմատ այլ հասակակիցների։
Սեռահասունացման շրջանում ֆիզիկալ տվյալներն ավելի տեսանելի են դառնում, որովհետև այդ տղաները այդքան շատ տեստոստերոն չեն արտադրում, ինչքան մնացածները, նրանց մարմինն ավելի քիչ մկանուտ է, ավելի քիչ մազեր կան դեմքին և մարմնին և ավելի լայն ազդրեր ունեն։ Դեռահասության տարիքում կարող են զարգանալ կրծքագեղձային հյուսվածք, ինչպես նաև նրանք ունեն ավելի թույլ ոսկրեր և էներգիայի ցածր մակարդակ։
Մեծ տարիքում տղամարդիկ նման են առանց ախտանիշների տղամարդկանց, չնայած փոքր ինչ բարձրահասակ են:Մեծերի մոտ հնարավոր բնութագրիչները տատանվում են լայն սահմաններում և ներառում են ոչ զգալի ախտանիշներ կամ լրիվ բացակայություն, երկարաժամկետ, պատանեկան մարմնակազմվածք և արտաքին տեսք կամ մարմնակառուցվածքի կլոր տիպ թեթև գինեկոմաստիայով։ Գինեկոմաստիան որոշ չափով առկա է նրանց գրեթե մեկ երրորդի մոտ, ինչը փոքր ինչ բարձր է քան առողջների մոտ։ Գռեթե 10%-ի մոտ գինեկոմաստիան բավականին նկատելի է և նրանք կարող են ընտրել կոսմետիկ վիրահատություններ։
Հիվանդ տղամարդիկ հաճախ անպտուղ են կամ ունեն պտղաբերության անկում։ Ժամանակակից վերարտադրողական օգնությունը երբեմն հնարավոր է։
Հիպոգոնադիզմ տերմինը այս հիվանդների մոտ հաճախ սխալմամբ օգտագործվում է ինչպես փոքր ամորձիներ, այն դեպքում երբ այն նշանակում է ամորձիների հորմոնալ/էնդոկրին ֆունկցիայի նվազում։ Այս հիպոգոնադիզմի(առաջնային) պատճառով հաճախ դիտվում է պլազմային տեստոստերոնի ցածր մակարդակ, բայց ֆոլիկուլախթանող և լյուտեինացնող հորմոնների բարձր մակարդակ։ Չնայած այս ամենին այս հիվանդների մոտ կարող է լինել միկրոօրխիդիզմ (այսինքն ամորձիների փոքրացում)։
Ամորձու չափերը սովորաբար սովորաբար կազմում են՝ 2 սմ-ից քիչ՝ երկարությունը, 1 սմ լայնությունը և 4 մլ ծավալը։
Այս հիվանդները առողջներից ավելի շատ ունեն որոշակի առողջական խնդիրներ, որոնք առավել հաճախ հանդիպում են կանանց մոտ, օրինակ՝ աուտոիմուն հիվանդություններ, կրծքագեղձի քաղցկեղ, երակների թրոմբոէմբոլիկ հիվանդություն և օստեոպորոզ։ Ի տարբերություն այս բարձր ռիսկերի, համարվում է, որ հազվադեպ ռեցեսիվ վիճակներ, կապված X քրոմոսոմի հետ, հանդիպում են ավելի հազվադեպ, քանի որ այս հիվանդությունները թոխանցվում են X քրոմոսոմի հետ, իսկ երկու X քրոմոսոմ ունեցող մարդիկ համարվում են միայն կրողներ, ոչ թե ենթարկվում են այդ ռեցեսիվ գեների ազդեցությանը։


=== Ճանաչողական և զարգացման գործընթացներ ===
Կարող է դիտվել որոշ աստիճանի լեզվական ուսուցման կամ կարդալու դժվարություններ, և նեյրոփսիխոլոգիական թեստավորումը հաճախ ցույց է տալիս կատարողական ֆունկցիաների թերզարգացում, չնայած այդ վիճակը հաճախ կարելի է հաղթահարել վաղ միջամտության օգնությամբ։ Բացի դրանից, կարող են առաջանալ մոտորիկայի զարգացման հապաղումներ, որոնք կարող են վերացվել մասնագիտական և ֆիզիկական բուժման օգնությամբ։ Այսպիսի երեխաները կարող են նստել, սողալ և քայլել ավելի ուշ, քան իրենց հասակակիցները, նրանք նաև կարող են հաճախել դպրոց և սպորտի։


== Պատճառներ ==

Ավելորդ քրոմոսոմը պահպանվում է հայրական կամ մայրական օրգանիզմում մեյոզի ժամանակ քրոմոսոմների իրարից չանջատվելու հետևանքով։ Սա տեղի է ունենում երբ հոմոլոգ քրոմոսոմները, տվյալ դեպքում՝ X և Y կամ երկու X սեռական քրոմոսոմները չեն անջատվում իրարից, ձևավորելով X և Y քրոմոսոմ պարունակող սերմնահեղուկ կամ երկու X պարունակող ձվաբջիջ։ Նորմալ (X) ձվաբջջի բեղմնավորումը այդ պաթոլոգիկ սերմնահեղուկով տալիս է XXY սերունդ (Կլայնֆելտեր)։ Կրկնակի X պարունակող ձվաբջջի բեղմնավորումը նորմալ սերմնահեղուկով նույնպես տալիս է XXY սերունդ (Կլայնֆելտեր)։
Ավելորդ քրոմոսոմի պահպանման մյուս մեխանիզմը ձվաբջջում մեյոզի երկրորդ փուլում քրոմոսոմների իրարից չանջատվելն է։ Սա տեղի է ունենում երբ սեռական քրոմոսոմի երկու դուստր քրոմատիդները մնում են կպած։ Առաջանում է XX ձվաբջիջ, որը բեղմնավորումից հետո տալիս է XXY սերունդ։ Քրոմոսոմների XXY համակցությունը հանդիսանում է առավել տարածված գենետիկ փոփոխություններից մեկը, որ հանդիպում է 500 կենսածիններից մեկի մոտ։
Կաթնասունների մոտ, որոնք ունեն մեկից ավելի X քրոմոսոմ դրանցից մեկի գեները չեն էքսպրեսվում, դա հայտնի է որպես X ինակտիվացիա։ Այն տեղի է ունենում XXY տղամարդկանց և նորմալ XX կանանց օրգանիզմում։ Սակայն, XXY տղամարդկանց մոտ մի քանի գեներ որոնք տեղակայված են X քրոմոսոմի փսևդոաուտոսոմային հատվածներում, ունեն համապատասխան գեներ իրենց Y քրոմոսոմում և եքսպրեսիայի ունակություն ունեն։


=== Վարիացիաներ ===
48,XXYY և 48,XXXY հանդիպում են 18,000–50,000  տղամարդուց մեկի մոտ։ 49,XXXXY հիվանդացությունը մեկը 85,000-ից 100,000 է։ Այդ տարբերակները շատ հազվադեպ են հանդիպում։ Ավելորդ քրոմոսոմը կարող է բերել սրտային, նյարդաբանական, օրթոպեդիկ և այլ անոմալիաների։
Կարող է լինել մոզաիկ ձևը՝ 47,XXY/46,XY կոնստիտուցիոնալ կարիոտիպ և տարբեր աստիճանի սպերմատոգեն անբավարարություններ։ 47,XXY/46,XX մոզաիցիզմը կլինիկական նշաններով հանդիպում է շատ հազվադեպ։ Գրականության մեջ մինչ այժմ գրանցված դեպքերի քանակը մոտ 10 դեպք է։
Հայտնի է, որ այս համախտանիշի անալոգները հանդիպում են կատուների մոտ, մասնավորապես որոշ մարկերների առկայությունը արուների մոտ համարվում է համապատասխան անոմալ կարիոտիպի ցուցանիշ։ Այդպիսով այդ կատուները համարվում են ԿՀ-ի համար մոդելային օրգանիզմներ։


== Ախտորոշում ==

Դեպքերի մոտ 10%-ը հայտնաբերվում է պրենատալ ախտորոշմամբ։ Առաջին կլինիկական նշանները կարող են հայտնվել վաղ մանկության կամ ավելի հաճախ սեռահասունացման շրջանում, այնպիսիք են ինչպիսիք՝ երկրորդային սեռական հատկանիշների բացակայություն և ասպերմատոգենեզ։ Չնայաց փոքր ամորձիների առկայությանը հասունացման շրջանում հիվանդների միայն մեկ չորորդի մոտ է հաստատված այն։ Եվս մեկ չորորդը ստանում են ախտորոշումը մեծ տարիքում։ Հաճախ ախտորոշվում է պատահական՝ այլ պատճառներով բժշկի դիմելու և հետազոտվելու արդյունքում։
Ախտորոշման ստանդարտ մեթոդ է լիմֆոցիտային քրոմոսոմի կարիոտիպի անալիզը։ Բարրի մարմնիկի առկայությունը եղել է լավ մեթոդ։ Մոզաիցիզմը հաստատելու համար նաև հնարավոր է վերձնել կարիոտիպի անալիզ օգտագործելով մաշկային ֆիբրոբլաստներ կամ ամորձու հյուսվաքներ։
Այլ մեթոդներից են՝ արյան բիոքիմիական հետազոտությունը, որը ցույց կտա շիճուկում գոնադոտրոպինների (ֆոլիկուլոխթանող և լյուտեինացնող հորմոններ) բարձր մակարդակներ, ազոոսպերմայի հայտնաբերումը, քրոմատինի սեռի որոշումը և պրենատալ ախտորոշումը՝ խորիոնային նյութի վերձնում կամ ամնիոցենտեզ։  2002թ․-ի ընտրողական աբորտի ցուցանիշներին նվիրված հետազոտության տվյալներով հաստատված է, որ ԱՄՆ-ում ԿՀ-ով ատորոշմամբ հղիությունների 58%-ը արհեստական ընդհատվել է։


=== Տարբերակիչ ախտորոշում ===
Ախտանիշները հաճախ փոփոխական են լինում․ այդ պատճառով կարիոտիպի անալիզը պետք է վերձնել երբ հիվանդի մոտ առկա են փոքր ամորձիներ, անպտղություն, գինեկոմաստիա, երկար ձեռքեր/ոտքեր, աճի ուշացում, խոսքի/լեզվի խանգարում, դժվարություններ ուսուցման մեջ կամ վարքային խնդիրներ։ Տարբերակիչ ախտորումը դրվում է փխրուն X համախտանիշից, Կալմանի համախտանիշից և Մարֆանի համախտանիշից։ Հիպոգոնադիզմը կարելի է բացատրել շատ այլ հիվանդություններով։
Կան տվյալներ, որ որոշ մարդկանց մոտ առկա են նաև այլ քրոմոսոմային խանգարումներ, օրինակ՝ Դաունի սինդրոմ։


== Բուժում ==
Գենետիկ փոփոխությունը շտկել հնարավոր չէ, բայց այն մարդիկ ովքեր ուզում են ավելի արական մարմնակառուցվածք ունենալ, կարող են ընդունել տեստոստերոն։ Դեռահասների բուժումը տեստոստերոնի հսկվող արտազատմամբ իմպլանտներով ցույց է տվել լավ արդյունքներ։ Հորմոնաթերապիան նաև օգտակար է օստեոպորոզի կանխարգելման գործում։
Հաճախ արտահայտված կրծքային հյուսվածքով կամ հիպոգոնադիզմով մարդիկ դեպրեսիայի կամ սոցիալական ճգնաժամի մեջ են ընկնում, որովհետև նրանք գտնվում են սոցիալական նորմերի սահմաններից դուրս։ Սա նաև կոչվում է փսիխոսոցիալական հիվանդություն։ Ամեն դեպքում մեկ հետազոտությունը ցույց է տալիս երիտասարդ հիվանդները պետք է ժամանակին ստանան պլանավորված օգնություն, որպեսզի բարելավեն տվյալ վատ փսիխոսոցիալական արդյունքները։ Կրծքերի վիրահատական հեռացումը կարող է դիտարկվել ինչպես հոգեբանական պատճառների դեպքում այնպես էլ որպես կրծքագեղձի քաղցկեղը կանխարգելող միջոց։
Վարքային թերապիայի օգտագործումը կարող է թեթևացնել ցանկացած լեզվային խնդիր, դժվարությունները դպրոցում և սոցիալիզացիան։ Աշխատանքով թերապիայի մոտեցումը օգտակար է երեխաներին, հատկապես, եթե առկա է դիսպրաքսիայի երևույթը։


=== Անպտղության բուժում ===

2010թ․-ին գրանցվել է ավելի քան 100 հաջող հղիություն IVF տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ վիրահատական եղանակով սերմնահեղուկի հեռացմամբ։ Կլայնֆելտերի համախտանիշով տառապող հասուն տղամարդկանց սերմնահեղուկի միկրոդիսսեկցիան ցույց է տվել, որ հաջող ելքի հավանականությունը հասնում է 45%։


== Կանխատեսում ==
Հիվանդ երեխաները քիչ են տարբերվում առողջներից։Չնայած նրանք կարող են բախվել խնդիրների դեռահասության տարիքում, հաճախ էմոցիոնալ և վարքային, ինչպես նաև դժվարություններ դպրոցում, նրանց մեծամասնությունը կարող է մեծ տարիքում լիակատար անկախանալ իրենց ընտանիքներից։ Մեծ մասը կարող է վարել նորմալ հասուն կյանք։
Հետազոտության արդյունքները, որոնք անցկացվել են 87 ավստրալիացի հիվանդների հետ, ցույց են տալիս, որ նրանք՝ ովքեր վաղ հասակից ունեցել են ախտորոշում և բուժում են ստացել, զգալի օգուտ են ստացել ի տարբերություն նրանց ովքեր ախտորոշում ստացել են մեծ տարիքում։
Որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ ԿՀ-ն զգալիորեն նվազեցնում է կյանքի ենթադրվող երկարությունը հիվանդների շրջանում, չնայած տվյալները վերջնական չեն։ 1985թ․-ին հայտարարված տվյալներով մահացությունը բարձր է, գլխավորապես աորտալ փականի հիվանդությունների , ուռուցքների զարգացման և հնարավոր սուբարախնոիդալ արյունազեղումների պատճառով, ինչը նվազեցնում է կյանքի ենթադրվող տևողությունը մոտ 5 տարով։ Ավելի ուշ կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել ավելի փոքր թիվ՝ 2,1 տարի։ Այս արդյունքները դեռևս համարվում են կասկածելի տվյալներ, չեն համարվում բացարձակ և պահանջում են հետագա թեստավորում։


== Համաճարակաբանություն ==
Այս համախտանիշը հավասարապես տարածված է բոլոր էթնիկ խմբերում և տատանվում է 1-2-ի սահմաններում 1000 տղամարդուց։ Անպտղությամբ տղամարդկանց 3.1% ունի Կլայնֆելտերի համախտանիշ։ Այն նաև հանդիսանում է արական հիպոգոնադիզմի հիմնական պատճառը։
Համաձայն 2008թ․-ի մետաանալիզի տվյալների՝ համախտանիշի տարածվածությունը վերջին 10 տարիներին աճել է, սակայն ինչպես երևում է դա կապված չէ բեղմնավորման պահին մոր տարիքի մեծացման հետ, քանի որ սեռական քրոմոսոմների մյուս տրիսոմիաների(XXX և XYY) հաճախականության մեծացում չի դիտվել։ Առողջապահության ազգային ինստիտուտները պնդում են որ տարեց կանայք ունեն բարձր ռիսկ։


== Պատմություն ==
Համախտանիշը անվանվել է Հարրի Կլայնֆելտերի պատվին, որը 1942թ․-ին աշխատել է Ֆուլլեր Օլբրայթի և Ե․ Կ․ Ռեյֆենշտեյնի հետ Բոստանում՝ Մասսաչուսսեթսի ընդհանուր պրոֆիլի հիվանդանոցում, Մասսաչուսսեթսի մարզ և առաջին անգամ նկարագրել է այն հենց առաջին տարում։ Կլայնֆելտերի կողմից տրված նկարագրությունը հայտնի դարձավ որպես Կլայնֆելտերի համախտանիշ, քանի որ նրա անունն էր առաջինը հայտնվել հրապարակված հոդվածում։ Հաշվի առնելով բոլոր երեք հետազոտողների անունները, երբեմն օգտագործում են Կլայնֆելտեր-Ռեյֆենշտեյն-Օլբրայթի անվանումը։
1956թ․-ին հայտնաբերվեց որ Կլայնֆելտերի համախտանիշը առաջացել է ավելորդ քրոմոսոմի հայտնվելու հետևանքով։ Պլանկետը և Բարրը բջիջների կորիզներում հայտնաբերեցին սեռական քրոմոսոմի մարմինը։ Պատրիցիա Ջեյկոբսի և Ջոն Անդերսոն Ստրոնգի կողմից 1959թ․-ին դա հստակեցվել է որպես XXY համախտանիշ։
Առաջին հայտարարությունը 47,XXY կարիոտիպով մարդու մասին տպվել է Պատրիցիա Ջեյկոբսի և Ջոն Ստրոնգի կողմից Արևմտյան ընդհանուր պրոֆիլի հիվանդանոցում, Էդինբուրգում, Շոտլանդիա, 1959թ․-ին։ Այդ կարիոտիպը հայտնաբերվել է 24-ամյա տղամարդու մոտ, որը ունեցել է ԿՀ- նշաններ։ Ջեյկոբը պատմել է իր բացահայտման մասին Վիլյամ Ալլանին ուղղված դիմումի մեջ 1981թ․-ին


== Այլ կենդանիներ ==
Կլայնֆելտերի համախտանիշը կարող է հանդիպել նաև այլ կենդանիների շրջանում։ Կատուների մոտ այն կարող է բերել կրիայանման կամ եռագույն կաշվի, որը բնորոշ է միայն եգ կատուներին։


== Տես նաև ==
Անեուպլոիդիա
Հերմաֆրոդիտ
Տերների համախտանիշ
XYY համախտանիշ


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Virginia Isaacs Cover (2012)։ Living with Klinefelter Syndrome, Trisomy X and 47,XYY: A Guide for Families and Individuals Affected by Extra X and Y Chromosomes։ ISBN 978-0-615-57400-4 


== Արտաքին հղումներ ==
Կլայնֆելտերի համախտանիշ հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)