Ուսուլիներ

Ուսուլիներ (արաբ․՝ الاصولية‎‎‎), Իսլամական իրավաբանության հիմքերի հետևորդների կամ ուսուլ ալ-ֆիկհի (արաբ․՝ أصول الفقه‎‎) դպրոցի ներկայացուցիչներ, այստեղից գալիս է նրանց անունը։ Տասներկուական շիականության երեք հիմնական դպրոցներից է (ուսուլիներ, ախբարիներ և շեյխիներ)։ Գոյություն ունեն երկու հիմնական ժամանակահատվածներ, երբ տեղի են ունեցել կրոնական մտորումներ և խմբերի ու ուղղությունների արագ զարգացում։


== Շիա իսլամի ճյուղավորում ==


=== Առաջին փուլ ===
750-950 թվականներին Իրաքում, մասնավորապես Քուֆայում և Բաղդադում շիաների ընդհանուր ուղղությունը սկսել է ճյուղավորվել։ Ժամանակի ընթացքում շիիզմը բաժանվեց երեք խոշոր խմբերի. Նրանք, որոնք պաշտպանում էին քաղաքական գործողությունները (արաբ․՝ زيدية‎‎՝ զեյդականներ), որոնք քաղաքական առումով հանդարտ էին (արաբ․՝ شيعة اثنا عشرية‎‎՝ տասներկուականներ) և նրանք, որոնք հարում էին էզոտերիկ և գնոստիկ գաղափարների (արաբ․՝ إسماعيلية‎‎՝ իսմայիլականներ)։


=== Երկրորդ փուլ ===
Կրոնական խմբավորումների արագ զարգացման երկրորդ փուլը սկսվեց 15-րդ դարում։ Այս ընթացքում կիսամահիկի լայնությամբ, որը ձգվում է հարավարևմտյան Իրանից և արևելյան Իրաքից մինչև հյուսիսարևմտյան Իրան և Փոքր Ասիա և ընդհուպ մինչև հյուսիսային Սիրիա կար կրոնական աշխուժության խմորումը, որոնցից շատերը պետք է նկարագրվեն չափավոր շիաների կողմից որպես «ծայրահեղականներ»՝ Ղուլու՝ Ալիի դերի չափազանցման պատճառով։ Բայց խմբերից շատերը հարգում էին բոլոր 12 իմամներին։

Այս կրոնական ակտիվությունը ներառում է Մուշաշաներին, որոնք բնակվում են Իրանի հարավ-արևմուտքում, Կարա-կոյունլուների կրոնական գաղափարները, նոր ծագող Սաֆավիների (Սեֆյաններ) շարժումը Արդաբիլում, Բեկթաշիների ուղղությունը Փոքր Ասիայում և Ալավիները՝ նուսայրիները հյուսիսային Սիրիայում։ Այս շարժումներից որոշները՝ Մուշաշան և Սաֆավին, ներթափանցել են ուղղափառ 12-ական շիականություն և ազդել են նրա վրա։ Բայց մյուսները բաժանվել են առանձին կրոնական շարժումների՝ ալավիներ կամ նուսայրիներ, Ահլ ալ-Հակ խմբերը և Բեկթաշիներ։
Իսնաաշարիականները կամ 12-ականները շիականության ամենամեծ խումբն է այսօր աշխարհում։ 12-ականների մեծամասնությունը պատկանում է ուսուլիների դպրոցին։ Այնուամենայնիվ կան քիչ թվով 12-ականներ, որոնք պատկանում են ախբարիների և շեյխիների դպրոցներին։


== Համեմատություն ախբարիների հետ ==
Ախբարիների դպրոցը ներկայացրել է 12-ական շիականության գաղափարական հոսանքը նրա ամենավաղ օրերից առաջինը հանդես եկավ որպես առանձին շարժում սկսած Մոլլա Մուհամմադ Ամին Աստարաբադիի գրություններից։ Այն մեծ ազդեցություն ունեցավ ուշ Սեֆյանների և հետ-սեֆյան շրջանում, բայց անկում ապրեց Ուսուլի մուջթահիդների կողմից Ղաջարիների դարաշրջանի սկզբում։
Ախբարիների շարժումը ժխտումն էր այն ամբողջ ռացիոնալիստական սկզբունքների որոնց վրա իջթիհադը (արաբ․՝ اجتهاد‎‎) և ամբողջ շիա իրավական համակարգը հենվում էր։ Որոշ ախբարիներ ավելի հեռու գնացին և ժխտեցին շիական գաղափարախոսությունների մութազիլիական կամ ռացիոնալիստական հիմքերը նույնպես։ Գործնականորեն սա նշանակում էր շարժում սունի իրավական համակարգի սկզբունքների դեմ՝ իմամներով, ովքեր իրենց վրա էին վերցնում սուննի իրավական դպրոցների հիմնադիրների դերը, և նույնիսկ Աշարիների դերի դեմ աստվածաբանության մեջ։ Այլ խոսքերով երբ դա հաջողվում էր այն ավելի մոտ էր բերում շիաներին սուննիականությանը և հետաքրքիր է նշել, որ Նադիր շահի փորձը Շիականությունը դարձնել սուննիական իրավական հինգերորդ դպրոց համընկավ այն ժամանակաշրջանի հետ և ախբարիները իրենց ազդեցության բարձրակետում էին։ Հեռանալով Ուսուլիների ռացիոնալիստական հիմքերից Ախբարիների մեծ մասը հարեցին գիտելիքի ոչ ռացիոնալիստական ուղուն ինչպես օրինակ քաշֆը (արաբ․՝ كشف‎‎)՝ գիտելիքի ներըմբռնողական բացահայտումը և Թաքնված գիտելիքները։


=== Իրավունքի և ուսմունքների աղբյուրներ ===
Սկզբնական շրջանում գոյություն չունեին մեծ տարբերություններ 2 դպրոցների միջև։ Հիմնական տարբերությունները հետևյալն են.


=== Իրավաբանության սկզբունքներում ===


=== Իրավագետների դերի շուրջ ===


== Տես նաև ==
Ուսուլ ալ-Ֆիկհ


== Գրականություն ==
Мухаммад Бакир ас-Садр. История илм аль-усул. Москва, «Исток», 2009.