Ջոն Թոմսոն

Ջոն Թոմսոն ( հունիսի 14, 1837(1837-06-14)[…], Էդինբուրգ, Շոտլանդիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - սեպտեմբերի 29, 1921(1921-09-29) կամ սեպտեմբերի 30, 1921(1921-09-30), Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն), նորարական  շոտլանդացի լուսանկարիչ, աշխարհագրագետ և ճանապարհորդ։ Նա առաջին լուսանկարիչներից մեկն էր, ով ճանապարհորդեց դեպի Հեռավոր Արևելք՝ վավերագրելով արևելյան մշակույթների մարդկանց, բնապատկերները և արտեֆակտերը։ Տուն վերադառնալուն պես, նրա աշխատանքը Լոնդոնի փողոցային բնակչության շրջանում ամրապնդեց նրա հեղինակությունը և դիտվեց  որպես սոցիալական վավերագրական ֆիլմի դասական օրինակ, որը հիմք դրեց ֆոտոլրագրությանը։


== Վաղ կյանք ==
Որդին՝ Վիլիամ Թոմսոնը ծխախոտի մանող և մանրածախ վաճառական էր և նրա կինը՝ Իզաբելլա Նյուլանդսը, Թոմսոնը Էդինբուրգում ինը երեխաներից ութերորդն է ծնվել Վիկտորիա թագուհու գահին բարձրանալու տարում։ Դպրոցն ավարտելուց հետո 1850-ականների սկզբին նա տեսողական և գիտական սարքերի տեղական արտադրողի աշակերտն էր, ում անվանում էին Ջեյմս Մակքեյ Բրայսոն։ Այս ընթացքում Թոմսոնը սովորեց լուսանկարչության օրենքները և ավարտեց իր աշակերտությունը 1858 թվականին։ Այս ընթացքում նա նաև երկու տարի երեկոյան դասեր է անցկացրել Ուոթի ինստիտուտում և արվեստի դպրոցում։ 1857 թվականին նա ստացել է «Հմտության հաստատում» բնական փիլիսոփայության ոլորտում , իսկ 1858 թվականին ցածր  մաթեմատիկայի և քիմիայի ոլորտում։ 1861 թվականին նա դարձել  է Թագավորական Շոտլանդիայի արվեստի միության անդամ , սակայն 1862 թվականին նա որոշեց մեկնել Սինգապուր՝ միանալու իր ավագ եղբորը ՝ ժամագործ և լուսանկարիչ Ուիլյամին։


== Վաղ ճանապարհորդություններ ==
1862 թվականի ապրիլին Թոմսոնը Էդինբուրգից մեկնեց Սինգապուր՝ սկսելով իր 10-ամյա ճանապարհորդությունը հեռավոր արևելքում։ Ի սկզբանե նա Ուիլյամի հետ համատեղ բիզնես է հիմնել ծովային քրոնոմետրերի, տեսողական և  նավորդական սարքերի արտադրության համար։ Նա նաև Սինգապուրում հիմնեց լուսանկարչական ստուդիա՝ նկարելով եվրոպացի վաճառականների դիմանկարներ, և նա հետաքրքրություն առաջացրեց տեղի ժողովուրդների և վայրերի նկատմամբ։ Նա շատ է շրջել Մալայայի մայրցամաքային տարածքներում և Սումատրա կղզում ՝ ուսումնասիրելով գյուղերը և լուսանկարելով բնիկ ժողովուրդներին ու նրանց գործունեությունը։ 1864 թվականի հոկտեմբերից նոյեմբեր Ցեյլոն և Հնդկաստան այցելելուց հետո՝ վերջին ցիկլոնի պատճառած ավերածությունները վավերագրելու  համար, Թոմսոնը վաճառեց Սինգապուրի իր ստուդիան և տեղափոխվեց Սիամ։ 1865 թվականի սեպտեմբերին Բանգկոկ ժամանելուց հետո, Թոմսոնը նախաձեռնել է մի շարք լուսանկարներ Սիամի թագավորի  և  թագավորական այլ  բարձրաստիճան անդամների՝ դատարանի և կառավարության համար։ Ոգեշնչված Անրի Մուհոտի պատմությունից ՝ Կամբոջայի ջունգլիներում գտնվող Անգկոր հնագույն քաղաքների վերաբացահայտման մասին, Թոմսոնը ձեռնամուխ եղավ իր առաջին լուսանկարչական արշավախմբերի առաջնորդը  դառնալուն։ Նա ճանապարհ ընկավ 1866 թվականի հունվարին իր թարգմանիչ Հ. Գ. Քենեդիի հետ, որը Բանգկոկում բրիտանական հյուպատոսական պաշտոնյան էր, ով փրկեց Թոմսոնի կյանքը, երբ նա վարակվեց ջունգլիների տենդով։ Ամուսնայան զույգը  երկու շաբաթ անցկացրեց Անգկորում, որտեղ Թոմսոնը լայնորեն վավերագրեց  հսկայական տարածքը ստեղծելով ներկայումս ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցուցակ հանդիսացող ամենավաղ լուսանկարներից մի քանիսը։ Այնուհետև  նախքան Սայգոն գնալը, Թոմսոնը տեղափոխվել է Պնոմպեն և  լուսանկարել Կամբոջայի թագավորին և Կամբոջայի թագավորական ընտանիքի այլ անդամներին։ Այնտեղից նա երկար ժամանակ մնացել է Բանգկոկում, նախքան 1866 թվականի մայիսին կամ հունիսին Մեծ Բրիտանիա վերադառնալը։ Տուն վերադառնալիս Թոմսոնը շատ դասախոսություններ կարդաց Բրիտանական ասոցիացիայի առջև և հրապարակեց Սիամի և Կամբոջայի իր լուսանկարները։ Նա դարձավ Լոնդոնի Թագավորական ազգաբանական ընկերության անդամ և 1866 թվականին ընտրվեց Թագավորական աշխարհագրական ընկերության անդամ, իսկ 1867 թվականի սկզբին հրատարակեց իր առաջին գիրքը ՝ «Կամբոջայի հնությունները»։


== Ճանապարհորդություններ Չինաստանում ==
Բրիտանիայում մեկ տարի մնալուց հետո Թոմսոնը կրկին ցանկություն հայտնեց վերադառնալ Հեռավոր Արևելք։ 1867 թվականի հուլիսին, նա վերադարձավ Սինգապուր, մինչև երեք ամսով Սայգոն տեղափոխվելը և 1868 թվականին վերջնականապես Հոնկոնգում հաստատվելը։ Նա ստուդիա հիմնեց Առևտրային բանկի շենքում և հաջորդ չորս տարիները անցկացրեց Չինաստանի ժողովրդին լուսանկարելու և չինական մշակույթի բազմազանությունը գրանցելու վրա։ Թոմսոնը շատ ճանապարհորդեց Չինաստանի ողջ տարածքում՝ Հոնկոնգի և Կանտոնի հարավային առևտրային նավահանգիստներից մինչև Պեկին և Շանհայ քաղաքներ, հյուսիսում գտնվող Մեծ պատ և խորը Չինաստանի կենտրոն։ 1870-1871 թվականներին նա այցելեց Ֆուկիեն թաղամասը, նավակով շրջագայել է Մին գետով, ամերիկացի պատվարժան բողոքական միսիոներ՝ Յուստուս Դուլիթի հետ,ապա այցելել է Ամոյի և Սվաթոուի։ Նա մեկնեց Ֆորմոսա կղզի՝ միսիոներ դոկտոր Ջեյմս Լեդլոու Մաքսվելի հետ,  և առաջին անգամ վայրէջք կատարելով Տակաոյում 1871 թվականի ապրիլի սկզբին։ Նախքան կղզու արևմտյան դաշտի բնիկների գյուղերով ճանապարհորդելը, զույգն այցելել է Թայվանի մայրաքաղաք (Այժմ ՝ Թայնան)։ Ֆորմոսայից հեռանալուց հետո Թոմսոնը հաջորդ երեք ամիսները անցկացրեց Յանցզի գետով 3000 մղոն ճանապարհ անցնելով ՝ հասնելով Հուպե և Սեչուան։ Թոմսոնի ճանապարհորդությունները Չինաստանում հաճախ վտանգավոր էին, քանի որ նա այցելում էր հեռավոր, գրեթե անմարդաբնակ շրջաններ, որոնք գտնվում էին երկրի խորքում։ Մարդկանց մեծ մասը, որոնց նա հանդիպեց, երբեք արևմուտքի բնակիչ կամ տեսախցիկ չէի տեսել։ Նրա արշավները հատկապես դժվարին էին, քանի որ նա ստիպված էր տեղափոխել իր ծանրաշարժ փայտե տեսախցիկը, շատ մեծ, փխրուն ապակե թիթեղներ և պոտենցիալ պայթուցիկ քիմիական նյութեր Նա լուսանկարել է ամենատարբեր պայմաններում, և հաճախ ստիպված էր իմպրովիզներ անել, քանի որ քիմիական նյութերը դժվար էր ձեռք բերել։ Նրա թեմաները  զգալիորեն  տարբերվում էին համեստ, աղքատ և փողոցային մարդկանցից մինչև մանդարիններ, իշխաններ և բարձրագույն պետական պաշտոնյաներ, հեռավոր վանքերից մինչև կայսերական պալատներ, պարզ գեղջկական գյուղերից մինչև հոյակապ տեսարժան վայրեր։


== Հետագա կյանք ==
Թոմսոնը Անգլիա է վերադարձել 1872 թվականին՝ հաստատվելով Լոնդոնի Բրիքսթոն քաղաքում, և բացի 1878 թվականին Կիպրոս կատարած լուսանկարչական ճանապարհորդությունից, Թոմսոնը այլևս երբեք չի մեկնել այնտեղ։ Հետագա տարիներին նա շարունակում էր դասախոսություններ կարդալ և տպագրել՝  ներկայացնելով հեռավոր արևելքով իր ճամփորդությունների արդյունքները։ Սկզբում նրա հրատարակությունները սկսվել են ամսագրերում, որին հաջորդում էին մի շարք մեծ, շքեղ պատկերազարդ լուսանկարչական գրքեր։ Նա շատ է գրել լուսանկարչության մասին՝ բազմաթիվ հոդվածներ նվիրելով լուսանկարչական ամսագրերի, ինչպիսիք են Բրիտանական ամսագրի լուսանկարները։ Նա նաև թարգմանել և խմբագրել է Գաստոն Տիսանդիեի 1876 թվականի Պատմությունը և լուսանկարչության ձեռնարկը, որը դարձավ ստանդարտ տեղեկատու աշխատանք։ Լոնդոնում Թոմսոնը վերականգնեց իր ծանոթությունը վճռական լրագրող՝ Ադոլֆ Սմիթի հետ, որի հետ նա հանդիպել էր Թագավորական աշխարհագրական ընկերությունում 1866 թվականին:1876-1877թվականներին նրանք միասին համագործակցել են «Փողոցային կյանքը Լոնդոնում» ամսագրի թողարկման գործում։ Նախագիծը լուսանկարներում և  տեքստերում փաստաթղթավորել է Լոնդոնի փողոցային բնակիչների կյանքը սոցիալական վավերագրական լուսանկարչության կայացումը որպես ֆոտոլրագրության վաղ տեսակ։ Հետագայում՝ 1878 թվականին լուսանկարների շարքը հրատարակվեց գրքի տեսքով։ 1879 թվականի նոյեմբերի 11-ին նա ընտրվեց Լուսանկարչական ընկերության, հետագայում՝ Արքայական լուսանկարչական ընկերության անդամ։  Կարևոր լուսանկարչի իր հեղինակությամբ Թոմսոնը 1879 թվականին Բուքինգհեմյան պալատի ճանապարհում բացեց դիմանկարների ստուդիա՝ այն հետագայում տեղափոխելով Մեյֆեյր։ 1881 թվականին Վիկտորիա թագուհին նրան նշանակվեց լուսանկարիչ՝ Բրիտանական թագավորական ընտանիքում, և նրա հետագա աշխատանքը կենտրոնացած էր, բարձր հասարակության՝ հարուստների և հայտնի մարդկանց արվեստանոցային դիմանկարների վրա՝ ապահովելով նրան հարմարավետ կյանք։ 1886 թվականի հունվարից նա սկսեց հետազոտողներին սովորեցնել Թագավորական աշխարհագրական հասարակությունում լուսանկարչության օգտագործումը՝ իր ճանապարհորդությունները վավերագրելու  համար։ 1910 թվականին իր կոմերցիոն ստուդիայում թոշակի անցնելուց հետո Թոմսոնը իր ժամանակի մեծ մասն անց է կացրել Էդինբուրգում, չնայած որ նա շարունակում էր գրել Թագավորական աշխարհագրական ընկերության համար լուսանկարչության օգտագործման մասին հոդվածներ։ Նա մահացավ 1921 թվականին՝ 84 տարեկան հասակում սրտի կաթվածից։


== Ժառանգություն ==
Թոմսոնը  փորձառու լուսանկարիչ էր բազմաթիվ ոլորտներում, այդ թվում, բնատեսարաններ, դիմանկարչություն, փողոցային լուսանկարչություն և Ճարտարապետական լուսանկարչություն, և  նրա ժառանգությունը առանձնանում է ականավոր որակի և լայնության լուսաբանմանբ։ Հեռավոր Արևելքից  նրա լուսանկարները լուսավորել են Բրիտանիայի  երկրի վիկտորիանական հանդիսատեսին, Չինաստանի և Հարավարևելյան Ասիայի մարդկանց և մշակույթների մասին։ Լոնդոնի փողոցային բնակչության սոցիալական պայմանները փաստող նրա ռահվիրա աշխատանքը հաստատեց նրան որպես ֆոտոլրագրության ռահվիրաներից մեկը, և նրա հրատարակչական գործունեությունը նրան առանձնացնում էր  որպես նորարար լուսանկարչությունը տպագիր բառի հետ համատեղելու գործում։ Ի նշան նրա աշխատանքի ճանաչման 1921 թվականին՝ նրա մահից հետո Քենիայի լեռան գագաթներից մեկը կոչվել է «Թոմսոնի կետը»։ Նույն թվականին Հենրի Ուելքը ձեռք է բերել ընդհանուր առմամբ ավելի քան 600 ապակե ժխտանկարների հավաքածու, որոնք պատկանում էին Թոմսոնին։ Այսօր դրանք գտնվում են Վելքմ գրադարանի հավաքածուի մեջ։  Թոմսոնի որոշ աշխատանքներ կարելի է տեսնել Լոնդոնում գտնվող Թագավորական աշխարհագրական ընկերության կենտրոնակայանում։ Ջոն Թոմսոնի ոսպնյակի միջոցով, Չինաստանը և Սիամը՝  Թոմսոնի լուսանկարների հավաքածուն Լոնդոնի Վելքմ  գրադարանից, շրջագայում է միջազգային մակարդակով։


== Տարաձայնություններ ==
2001 թվականին պատմական լուսանկարչության, Թաիլանդի անկախ հետազոտող Ֆիփհատ  Ֆոնգրաֆիպհոնը, (Քրիստոնեական անուն. Ֆրենսիս Չիտ) պնդումներ է  հրատարակել այն մասին , որ Թոմսոնը վերցրել է  Թայլանդի դատարանի լուսանկարիչ Խունա Սուտորնսաթիկալակայի աշխատանքները և  հրատարակել դրանք որպես իր  սեփականություն։ Ֆիփհատի պնդումների ապացույցը ներառում է մի լուսանկարի վերլուծություն, որում բացակայում է Վեթ Ռաթչափրադիտի տաճարը, որը կառուցվել է մինչ Թոմսոնի Բանգկոկ ժամանումը։


== Ընտրված ստեղծագործությունները ==
Կամբոջայի Հնությունները  (1867 թվական)
Հյուսիսային գետի տեսարանը (1870 թվական)
Ֆուչովը և Մինգ գետը (1873 թվական)
Չինաստանի և նրա ժողովրդի նկարազարդումները (1873-1874 թվականներ)։  (Չորս հատոր)
Մալաքքի նեղուցը, Հնդկաչինը և Չինաստանը   (1875 թվական)
Փողոցային կյանքը Լոնդոնում (1878 թվական)
Կիպրոսը տեսախցիկի միջոցով աշնանը 1878 (1879 թվականներին)
Չինաստանը տեսախցիկի միջոցով (1898 թվական)


== Ծանոթագրություններ ==