Վամպիրը

«Վամպիրը» (անգլ.՝ The Vampyre), Ջոն Պոլիդորիի պատմվածքը, որ տպագրվել է 1819 թվականին։ Այն ընդունված է համարել առաջին ստեղծագործությունը գեղարվեստական գրականության մեջ, որ նկարագրում է վամպիրի։


== Սյուժե ==
Երիտասարդ և հարուստ որբ Օբրին ուշադրություն է դարձնում Լոնդոնի բարձր հասարակությունում հայտնված ոմն լորդ Ռատվենի, որը բոլորին հիացնում է իր էքսցենտրիկությամբ։ Օբրին, իմանալով, որ Ռատվենը մեկնում է ճանապարհորդության Եվրոպայում, միանում է նրան։ Հռոմում նա հետևում է, թե ինչպես է լորդ Ռատվենը գայթակղում մի երիտասարդ աղջկա, իսկ նրա հարցին ի պատասխան ասում է, որ չի պատրաստվում ամուսնանալ նրա հետ։ Դա զայրացնում է պատանուն, որը հեռանում է լորդից և մեկնում Հունաստան։ Այնտեղ նա ծանոթանում է հույն Իանտայի հետ, որին սիրահարվում է, որովհետև նա բոլորովին նման չէ այն աղջիկներին, որոնց ինքը տեսել էր Լոնդոնի բարձր հասարակությունում։ Իանտան հավատում  է վամպիրների գոյությանը և Օբրիին պատմում է սարսափելի պատմություններ այդ հրեշների ձեռքից մարդկանց մահվան վերաբերյալ, բայց անգլիացի դրան լուրջ չի վերաբերվում, թեև աղջկա նկարագրություններում հստակ տեսնում է լորդ Ռատվենին հատուկ գծեր։ Մի անգամ Օբրին մեկնում է ճանապարհորդության, որտեղից վերադառնում է շատ ուշ և մթության մեջ ընկնում փոթորկի մեջ։ Ձին նրան տանում է մի խրճիթի մոտ, որտեղից լսվում է կնոջ ճիչ, իսկ հետագայում պարզվում է, որ վամպիրը խմել է Իանտայի արյունն, ու նա մահացել է։ Օբրիի մոտ սկսվում է տենդ, նրա մոտ է գալիս լորդ Ռատվենը։ Պատանին ապաքինվում է և լորդի հետ ճանապարհորդում հունական թերակղզում, բայց լեռնային ուղիներից մեկում նրանց վրա հարձակվում են ավազակները, որոնց վիրավորում են Ռատվենին, և վերջինս շուտով մահանում է։ Մահվանից առաջ լորդն Օբրիին խնդրում է երդվել, որ Լոնդոնում ոչ ոք չի իմանա նրա մահվան մասին մեկ տարի ու մեկ օր։ Օբրին համաձայնում է։
Օբրին վերադառնում է Լոնդոն և սկսում ապրել նախկինի պես, բայց որոշ ժամանակ անց քաղաքում հայտնվում է լորդ Ռատվենը՝ ողջ և անվնաս։ Նա պատանում հիշեցնում է տված երդման մասին, և սկսում գայթակղել նրա քրոջը՝ ներկայանալով որպես ոմն Մարսդեն։ Չկարողանալով խախտել տված խոսքը՝ Օբրին նյարդային խանգարում է ստանում։ Նրան փակում են մի սենյակում ծառայի հետ միասին՝ կարծելով, թե նա հոգեկան հիվանդ է, և դուրս չեն թողնում։ Անցնում է մեկ տարի լորդ Ռատվենին տված երդման օրից։ Հարսանիքից մեկ օր առաջ Օբրին նամակ է գրում քրոջը՝ խնդրելով գոնե մի քանի ժամով հետաձգել արարողությունը, բայց նամակը կարդում է բժիշկն ու չի փոխանցում աղջկան՝ այն համարելով անհեթեթություն։ Մարսդենն ու Օբրի քույրը պսակադրվում են, իսկ առավոտյան նրան գտնում են արնաքամ եղած։ Լորդ Ռատվենն անհետանում է։


== Մտահղացում և ստեղծում ==
1816 թվականին Ջոն Ուիլյամ Պոլիդորին դարձել է լորդ Ջորջ Գորդոն Բայրոնի անձնական բժիշկը և ուղեկցել նրան Եվրոպայում կատարած ճանապարհորդության ընթացքում։ Նույն թվականին Շվեյցարիայում՝ Ժնևի լճի ափին գտնվող Դիոդատի վիլլայում Բայրոնն ու Պոլիդորին հանդիպել են Մերի Գորդոնի, նրա քաղաքացիական ամուսին Պերսի Բիշի Շելլիի, ինչպես նաև նրանց ընկերակցող (Մերիի խորթ քույրը) Ջեյն Քլեր Քլերմոնտի հետ։
«Առանց ամռան տարում» արտակարգ վատ եղանակի պատճառով հանգստացողները հաճախ չեն կարողացել դուրս գալ տնից։ Հուլիսյան մի գիշեր՝ այն բանից հետո, երբ ընկերախումբը բարձր ընթերցել է «Ֆանտասնմագորիանա, կամ Ուրվականների, հոգիների, տեսիլքների և այլնի մասին պամությունների ժողովածուն», Բայրոնն առաջարկել է, որ ներկաներից յուրաքանչյուրը գրի «սարսափելի» պատմվածք։ Մերի Շելլին ստեղծել է իր «Ֆրանկենշթեյն կամ Ժամանակակից Պրոմեթևս» հայտնի վեպի նախնական ուրվագիծը։ Լորդ Բայրոնը գրել է պատմության մի հատված, որի գլխավոր հերոսն էր Ավգուստ Դարվելը, բայց շուտով հրաժարվել է այդ մտքից։ Հենց Բայրոնի այդ բանավոր պատմությունն է Պոլիդորին պահել մտքում, ապա զարգացրել այն ու դրա հիման վրա ստեղծել «Վամպիրը» ստեղծագործությունը։ Վամպիրի անունը Պոլիդորին վերցրել է Բայրոնի նախկին սիրուհի Կարոլինա Լեմի «Գլենարվոն» գրքից, որտեղ լորդ Ռաթվենի կերպարում հեշտությամբ ճանաչվում է Բայրոնը։


== Հրատարակություններ ==
«Վապիրը» առաջին անգամ հրատարակվել է 1819 թվականի ապրիլին լորդ Բայրոնի հեղինակությամբ «The New Monthly Magazine» անգլերեն ամսագրում։ Արդեն մեկ տարի անց Ֆրանսիայում լույս է տեսել Կիպիեն Բերարի «Lord Ruthwen ou Les vampires» վեպը, բայց նորից այլ անունով. հեղինակությունը վերագրվել է հայտնի գրող Շառլ Նոդիեին։ Նույն 1820 թվականին Նոդիեն գրել է «Le Vampire» պիեսը։
Առանձին հրատարակությամբ պատմվածքը լույս է տեսել 1819 թվականին Լոնդոնի Sherwood, Neely, and Jones հրատարակչությունում և պարունակել 84 էջ։ Տիտղոսաթերթի վրա նշվել է տպագրության հանձնման օրը՝ 1819 թվականի մարտի 27։ Սկզբում տիտղոսաթերթին գրված է եղել Բայրոնի անունը, բայց հետո այն փոխարինվել է Պոլիդորիի անունով։
Պատմվածքը մեժ ժողովրդականության է արժանացել մասամբ Բայրոնի անվան և մասամբ էլ այն բանի շնորհիվ, որ Պոլիդորին վայրի գազանից վամպիրին վերածել է հասարակության բարձր դասի արիստոկրատ՝ դրանով իսկ ռոմանտիկականացնելով նրա կերպարը գրականության մեջ։


== Կերպարներ ==
Լորդ Ռաթվեն (անգլ.՝ Lord Ruthven) – անգլիացի արիստոկրատ, վամպիր,
Օբրի – հարուստ երիտասարդ ջենտլմեն, որբ,
Իանտա – հույն գեղեցկուհի,
Օբրիի քույրը – աղջիկ, որ ամուսնացել է Մարսդենի հետ,
Մարսդեն – նույն ինքը լորդ Ռաթվենը։


== Ազդեցություն ==
«Վամպիրը» ստեղծագործությունն ունեցել է բազմաթիվ ազատ շարունակություններ, որ գրվել են ինչպես Պոլիդորիի ժամանակակիցների, այնպես էլ հետագա սերունդների գրողների կողմից։ Դրանցից են Շառլ Նոդիեի «Le Vampire», Կիպիեն Բերարի «Lord Ruthwen ou Les vampires», Հայնրիխ Լյուդվիգ Ռիտերի «Der Vampir oder die Totenbraut», Վիկտոր Ռյուդբերգի «Vampyren», Ալեքսանդր Դյումայի (հայր) «Վամպիր», Կիմ Նյումանի «Դրակուլայի դարաշրջան», Թոմ Հոլանդի «Լորդ Բայրոնի՝ վամպիրի գաղտնի կյանքը» և «Իր ծարավի ստրուկը» ստեղծագործությունները։
Պատմվածքի հիման վրա ստեղծվել է գերմանացի կոմպոզիտոր Հենրիխ Մարշների «Վամպիր» օպերան, որի պրեմիերան կայացել է 1828 թվականին։ Դրան ներկա է եղել Ռիխարդ Վագները, և «Վամպիրը» իր ազդեցությունն է ունեցել Վագների «Թռչող հոլանդացի» օպերայի ստեղծման վրա։
Պատմվածքի գլխավոր հերոսի պատվին 1989 թվականին սահմանվել է Lord Ruthven Award գրական մրցանակը, որ շնորհվում է վամպիրների մասին լավագույն ստեղծագործության համար։
Ալեքսանդր Պուշկինը հիշատակում է լորդ Ռաթվենին իր «Եվգենի Օնեգին» չափածո վեպում.

2007 թվականին պատմվածքի հիման վրա նկարահանվել է իսպանական կարճամետրաժ ֆիլմ՝ «The Vampyre by John W. Polidori»։
Ալեքսանդր Դյումայի «Կոմս Մոնտե-Քրիստո» վեպում գլխավոր հերոսը բազմիցս համեմատվում է «Վամպիրը» պատմվածքի հերոսի հետ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
Open Library. The Vampyre (1819).
e-Book text of Byron's fragmentary story, "Fragment of a Novel" (1816) and Polidori's The Vampyre
Goreau, Angeline. "Physician, Behave Thyself" The New York Times, September 3, 1989. A review of the novel Lord Byron's Doctor by Paul West, which describes the famed night.
Baldini, Cajsa C. (Ed.). "The Vampyre 1816 Multimedia Project" Arizona State University, Spring 2010.