Էֆուա Դորկենոո

Էֆուա Դորկենոո (անգլ.՝ Efua Dorkenoo, սեպտեմբերի 6, 1949(1949-09-06), Քեյպ Քոստ, Գանա - հոկտեմբերի 18, 2014(2014-10-18), Լոնդոն, Մեծ Լոնդոն), ծագումով Գանայից, բրիտանացի բուժքույր, կանանց իրավունքների շարժման ակտիվիստ, կանանց թլպատման արգելման պրակտիկայի համար պայքարող մարտիկ։ 2013 թվականին «BBC» տարբերակով ճանաչվել է 100 նշանավոր կանանցից մեկը։ Բրիտանական կայսրության շքանշանի ասպետ։


== Կենսագրություն ==


=== Երիտասարդ տարիներ և կրթություն ===
Էֆուա Դորկենոոն ծնվել է 1949 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Քեյփ Քոսթում, Ջոն և Մարիան Էլլիոտ Յորքի ընտանիքում։ Լինելով ընտանիքի 11 երեխաներից մեկը՝ նա մեծացել է Ադիսադելի քոլեջի մասնաշենքերից մեկում, որտեղ նրա հայրն աշխատում էր որպես բժիշկ։ Էֆուան սովորել է Ուեսլիի աղջիկների միջնակարգ դպրոցում։  Կրթություն ստանալու նպատակով 19 տարեկան հասակում տեղափոխվում է Լոնդոն և սկսում է աշխատել տարբեր հիվանդանոցներում, այդ թվում Թագավորական ազատ հոսպիտալում, որտեղ էլ առնչվում է կանանց թլպատման պրակտիկայի անմարդկային  հետևանքներին։ Ավարտելով Լոնդոնի քաղաքային համալսարանի հիգիենայի և մերձարևադարձային բժշկության դպրոցը՝ Էֆուան ստանում է մագիստրոսի աստիճան հանրային առողջապահության բնագավառում և հրապարակում թլպատման պրակտիկայի վերաբերյալ իր առաջին զեկույցներից մեկը, որն էլ նրան օգնում է նյութապես «ոտքի կանգնելու» հարցում։ Դրանից հետո Էֆուան ընդհարվում է կրոնական խմբերի և նրանց կողմից սպառնալիքների հետ։


=== Հասարակական գործունեություն ===
1983 թվականին  Էֆուա Դորկենոոն հիմնադրում է «Foundation for Women's Health, Research and Development» (FORWARD)  հիմնադրամ-հասարակական կազմակերպությունը, որն աջակցություն էր ցուցաբերում թլպատված կանանց և պայքարում էր այդ պրակտիկայի դեմ։ Երկու տարի անց Մեծ Բրիտանիայում օրենսդրությամբ արգելվեց կանանց թլպատումը։ Հետագայում Էֆուան եղել է  «The Girl Generation: Together To End FGM» ծրագրի տնօրենը,  «Equality Now» իրավապաշտպան կազմակերպության խորհրդատուն, իսկ 1995-2001 թվականներին՝ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կանանց առողջության պահպանման բաժնի տնօրենի պաշտոնակատարը և  Բուրկինա Ֆասոյի, Գանայի, Կամերունի, Սոմալիի և Սուդանի առողջապահության նախարարությունների հետ համատեղ զբաղվել է գործողությունների ծրագրի համակարգմամբ։
1994 թվականին Դորկենոոն գրել է «Cutting the Rose: Female Genital Mutilation» գիրքը, որտեղ նկարագրել է թլպատված, հետագայում եվրոպական երկրներ արտագաղթած կանանց հոգեբանական վիճակը և թլպատման բժշկական հետևանքները։ 2002 թվականին միջազգային ժյուրիի որոշմամբ գիրքը ճանաչվել է որպես 20-րդ դարի 100 լավագույն աֆրիկյան գրքերից մեկը։ 2000 թվականին Դորկենոոն, Գլորիա Ստեյնեմի հետ համատեղ ստացել է մարդու իրավունքների պաշտպանության բնագավառում «Equality Now» միջազգային մրցանակը։ Նրա կողմից տարված  աշխատանքների շնորհիվ 2012 թվականին ՄԱԿ-ի բանաձևով թլպատումն արգելվեց։ 2012 թվականին նա դարձավ Լոնդոնի քաղաքային համալսարանի գիտական առողջապահության դպրոցի պատվավոր ավագ գիտաշխատող։ 2013 թվականին  «BBC»-ի տարբերակով Էֆուան ճանաչվել է 100 նշանավոր կանանցից մեկը։ Նույն տարում Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունը զգալի միջոցներ հատկացրեց թլպատման դեմ պայքարի նպատակով, իսկ այդ նոր ծրագրի տնօրեն նշանակվեց Դորկենոոն։ 2014 թվականի փետրվարին նա դարձավ «Equality Now» կազմակերպության ավագ խորհրդատու։ Հոկտեմբերի 10-ին Լոնդոնում և Նայրոբիում մեկնարկեց «The Girl Generation: Together To End FGM» ծրագիրը, որն ուղված էր թլպատման պրակտիկան  արմատախիլ անելուն, իսկ Դորկենոոն դարձավ ծրագրի տնօրեն։


== Մահ ==
Էֆուա Դորկենոոն մահացել է 2014 թվականի հոկտեմբերի 18-ին՝ քաղցկեղից, 65 տարեկան հասակում, Լոնդոնի հիվանդանոցում։ Մեծ Բրիտանիայի առողջապահության նախարար Ջեյն Էլլիսոնը գրել է. «Մենք կորցրեցինք մեր շարժման մորը, մեր բոլորի սիրելի ոգեշնչողին։ Բայց նա օրհնեց աղջիկների սերունդներին»։ Լիբերալ-դեմոկրատների առաջնորդ Նիկ Կլեգը նրան նկարագրել է որպես «կանանց իրավունքների համար պայքարի իսկական ոգեշնչված մարտիկ»՝ խոստանալով «հարգել նրա  ողջ կյանքի կատարած աշխատանքը»։


== Անձնական կյանք ==
Ամուսին` Ֆրեդդի Գրին
Երկու որդիներ` Կոբինա և Էբոու
Երկու խորթ զավակներ` Գելվին և Յանիկ
Խորթ աղջիկ` Ֆամմի
Թոռնիկ` ԿասսիուսԵղել է Գլորիա Ստեյնեմի և Էլիս Ուոլկերի մերձավոր բարեկամը։ Իր ընկերների և կոլեգաների շրջանում Էֆուան հայտնի էր որպես  «Մամա Էֆուա»։


== Պարգևներ ==
1994 թվականին թագուհի Էլիզաբեթ II-ի կողմից  Էֆուա Դորկենոոյին շնորհվեց Բրիտանական կայսրության ասպետի շքանշան` մարդկանց խեղանդամ դարձնող վիրահատությունների դեմ պայքարում քարոզչական աշխատանքներ իրականացնելու համար։


== Մատենագիտություն ==
Tradition! Tradition: A symbolic story on female genital mutilation. 1992
Female Genital Mutilation: Proposals for Change. 1992
Child Protection and Female Genital Mutilation: Advice for Health, Education, and Social Work Profes. 1992
Report of the First Study Conference of Genital Mutilation of Girls in Europe/Western World. 1993
Cutting The Rose: Female Genital Mutilation the Practice and its Prevention. 1994


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Эфуа Доркеноо» (անգլերեն)։ Equality Now։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-03-04-ին 
«Efua Dorkenoo obituary»։ The Guardian։ 22 октября 2014։ Վերցված է 2 ноября 2014