Կեսար և Կլեոպատրա (պիես)

«Կեսար և Կլեոպատրա» (անգլ.՝ Caesar and Cleopatra), Բեռնարդ Շոուի պիեսներից, գրվել է 1898 թվականին։ Պիեսն առաջին անգամ բեմադրվել է 1899 թվականին։ Ներառված է երեք պիեսից բաղկացած շարքում, որը հեղինակը հեգնորեն անվանել է «Երեք պիես՝ պուրիտանների համար» (շարքի մյուս երկու պիեսներն են՝ «Սատանայի աշակերտը» և «Կապիտան Բրասբաունդի վարմունքը»)։ Պիեսի գործողությունները կատարվում են մ․ թ․ ա․ 48-47 թվականներին՝ Եգիպտոսում, որտեղ Հուլիոս Կեսարը քաղաքացիական պատերազմի մեջ էր և որպես վճռորոշ ուժ ներգրավվել էր Կլեոպատրայի և նրա եղբոր՝ Պտղոմեոս XIII-ի դինաստիական հակամարտության մեջ։
Սա Բեռնարդ Շոուի ամենավառ պիեսներից մեկն է, ընգծված գրավիչ, դինամիկ սյուժեով, «լեզվի շքեղությամբ», կենդանի բնավորություններով։ Դրա բեմադրություններում խաղացել են այնպիսի հայտնի դերասաններ, ինչպիսիք են Լոուրենս Օլիվիեն, Մալքոլմ Կինը, Վիվիեն Լին, Փեգի Էշքրոֆթը, Կլոդ Ռեյնսը, Ռոստիսլավ Պլյատը։ Պիեսը բազմիցս էկրանավորվել է։


== Ստեղծման պատմություն և բեմադրություններ ==

Պիեսը ավարտին է հասցվել 1898 թվականին, բայց բեմադրությունը բավականին ուշ է կատարվել։ Առաջին ձևական (և այդ ժամանակ միակ) բեմադրությունը, հեղինակային իրավունքի գրանցման նպատակով, տեղի է ունեցել 1899 թվականի մարտին Նյուքասլի սիրողական բեմում։ Գլխավոր դերերում հեղինակը նախատեսել էր Ստելա Պատրիկ Քեմբելին և Ջոնսոն Ֆորբս-Ռոբերթսոնին, բայց այս դերասանների միջև եղած կոնֆլիկտի պատճառով՝ անգլիական պրեմիերան հետաձգվել է 9 տարի․ սա կապված էր նաև բեմադրության տեխնիկական բարդության և թանկության հետ։
Պիեսի տեքստը առաջին անգամ հրատարակվել է «Պիեսներ՝ պուրիտանների համար» հեղինակային ժողովածուում (1901)։
«Կեսար և Կլեոպատրա» պիեսի առաջին պրոֆեսիոնալ բեմադրությունը տեղի է ունեցել 1905 թվականին՝ բեռլինյան Մաքս Ռայնհարդի Գերմանական թատրոնում, դրան հաջորդել է նյույորքյան պրեմիերան (1906 թվական)։ Միայն 1907 թվականի սեպտեմբերին պիեսը ներկայացվեց անգլիական հանրությանը, ընդ որում՝ սկզբում ոչ թե Լոնդոնում, այլ գավառական Լիդսում։ Լոնդոնում պիեսը բեմադրվել է Սավոյի թատրոնում, Կեսարի դերը խաղացել է Ջոնսոն Ֆորբս-Ռոբերթսոնը, Կլեոպատրայինը՝ Գերտրուդ Էլիոթը (Gertrude Elliot)։
1909 թվականին «Կեսար և Կլեոպատրա» պիեսը բեմադրվել է մոսկովյան Փոքր թատրոնում։
1912 թվականին Շոուն գրել է պիեսի առաջաբանը, որը փաստացիորեն փոխարինում էր հեղինակային նախաբանին․ դրանում Շոուն եգիպտական աստված Ռայի շուրթերով, պարզաբանում է իր պիեսի գաղափարական նշանակությունը։ Տեքստում հրատարակվում է նաև, նախաբանի մյուս՝ թատերական տարբերակը, որը պատկերում է հռոմեական բանակի ներխուժման ժամանակ Եգիպտոսի դրամատիկական պատմական իրադրությունը։ Պիեսի էկրանավորումներում սովորաբար օգտագործվել է պիեսի առաջաբանի երկրորդ տարբերակը։


== Գործող անձինք ==
Հուլիոս Կեսար՝ հռոմեական զորահրամանատար, 50 տարեկան
Կլեոպատրա՝ եգիպտական թագուհի, 16 տարեկան։ Սկզբում վախեցած միամիտ աղջնակը, պիեսի վերջում դառնում է ինքնավստահ դաժան թագուհի։ Շոուն իր նամակներից մեկում նրան կարճ բնութագրում է որպես «կենդանի»
Ֆտատատիտա՝ թագուհու դայակը
Ռուֆիո՝ հռոմեական սպա
Լուցիոս Սեպտիմուս՝ հռոմեկան զինվոր, Պոմպեոսին սպանողը
Բրիտան՝ բրիտ, Կեսարի քարտուղարը․ Կեսարը նրան ծաղրանքով է վերաբերվում․ «Նա բարբարոս է և մտածում է, որ իր ցեղի և կղզու սովորույթները՝ բնության օրենքներն են»
Ապպոլոդոր՝ երիտասարդ արիստոկրատ, նկարիչ-նկարչության սիրահար
Պտղոմեոս՝ Կլեոպատրայի եղբայրը և ամուսինը, եգիպտական գահի պայքարում գլխավոր մրցակիցը
Պոտին՝ Պտղոմեոսի խնամակալը
Թեոդոտուս՝ Պտղոմեոսի դաստիարակը


== Սյուժե ==


=== Առաջաբան ===

Բեռնարդ Շոուն առաջաբանի երկու տարբերակ է գրել։ Դրանցից առաջինում, առավել համառոտ, հանդիսատեսին է դիմում եգիպտական՝ Արևի աստված Ռան․ իր հեգնական խոսքում նա համեմատում է Հռոմեական կայսրությունն ու Բրիտանական կայսրությունը և նախազգուշացնում․ «Զգուշացե՛ք, որ ինչ-որ փոքր ազգ, որին դուք ստրկության եք մատնել, չբարձրանա և աստվածների ձեռքին մտրակի չվերածվի, որը կիջնի ձեր սնապարծության և անարդարամտության, ձեր արատների և հիմարության վրա»։
Երկրորդ՝ առավել ծավալուն տարբերակում, նա ցույց է տալիս պատմական իրադրությունը Ալեքսադրիայում մ․ թ․ ա․ 48 թվականին։ Երկրում կան երկու ձևական կառավարիչ, տասնվեցամյա Կլեոպատրան և նրա տասնամյա եղբայրը՝ Պտղոմեոս XIII-ը։ Ալեքսանդրիան գրավվել է Կեսարի լեգեոնների կողմից։ Քաղաքում խուճապ է, որը խորանում է Կլեոպատրա թագուհու անհետացման պատճառով։


=== Առաջին գործողություն ===
Հուլիոս Կեսարը անապատում մոտենում է Սֆինքսի արձանին։ Հայտնվում է Կլեոպատրան, ով որոշել էր այդտեղ թաքնվել հռոմեացիներից, և զրուցում է նրա հետ։ Կեսարը որոշում է աղջկան դարձնել հռոմեական քաղաքականության գործիքը, նա Կլեոպատրայից պահանջում է վճռականություն դրսևորել և դառնալ իսկական թագուհի։ Կլեոպատրան անվստահորեն ասում է, որ կփորձի։ Նրանք գնում են պալատ, որտեղ Կեսարը նրան սովորեցնում է իրեն արքայավայել պահել․ արդյունքում՝ Կլեոպատրայի մոտ արթնանում են կասկածամտությունն ու դաժանությունը։
Պալատ են գալիս հռոմեական զինվորները, ողջունում են իրենց զորահրամանատարին, և Կլեոպատրան վերջապես հասկանում է, թե ով է իր կողքին։


=== Երկրորդ գործողություն ===
Գործողությունները կատարվում են պալատի ներքին սրահում։ Կլեոպատրայի կրտսեր եղբայրը՝ Պտղոմեոս Դիոնիսոսը, արքային իր դժգոհությունն է հայտնում հռոմեացիների միջամտությունից։ Կեսարը Եգիպտոսից պահանջում է հարկերի վճարում և Կլեոպատրայի համաձայնությունը՝ հակառակ դեպքում սպառնալով ուժ գործադրել։ Դժգոհ եգիպտացիները հեռանում են, քաղաքում ապստամբություն է սկսվում։ Հռոմեական կայազորը գրավում է Ֆարոսը և ամրանում այնտեղ, ապստամբները ետ են քաշվում կղզի։


=== Երրորդ գործողություն ===
Պալատի առափնյան դեպի Ֆարոս կղզի բացվող տեսարանով։ Հայտնվում է սիցիլիացի պատրիկ, արվեստի սիրահար Ապոլլոդորը։ Պալատից դուրս է գալիս Կլեոպատրան և պահանջում իրեն հասցնել կղզի՝ Կեսարի մոտ, սակայն զինվորները արգելում են դա նրան։ Այդ ժամանակ Կլեոպատրան խորամանկ ծրագիր է մշակում, Ապպոլլոդորին հրամայում է իրեն փաթաթել գորգի մեջ և ծածուկ հասցնել Ֆարոս՝ թանկարժեք նվերի տեսքով։ Ծրագիրը հաջողությամբ է պսակվում, բայց այդ ժամանակ սկսվում է կղզու գրոհը, և մնում է միայն փրկվել լողալով։


=== Չորրորդ գործողություն ===
Անցնում է մեկ տարի։ Պտղոմեոսի խնամակալ Պոտինը, կեսարի գերին, ինտրիգներ է սարքում Կլեոպատրայի դեմ։ Թագուհին, իմանալով այդ մասին, խիստ բարկանում է և իր հավատարիմ սպասուհի Ֆտատատիտեին հրամայում սպանել Պոտինին, ինչը և նա կատարում է։
Վրդովված քաղաքացիները նոր խռովություն են բարձրացնում։ Կեսարին փրկում է իր դաշնակցի՝ Մատրիդատ Պերգամոնի զորքերի ժամանանումը։ Կեսարը գնում է Մատրիդատի հետ հանդիպման, իսկ նրա զրահակիր Ռուֆին սպանում է Ֆտատատիտեին։ Կեսարը հավանություն է տալիս Ռուֆիի գործողություններին։ Ապստամբությունը ճնշվում է, Պտղոմեոս արքան զոհվում է, Կլեոպատրան դառնում է լիիշխան թագուհի։


=== Հինգերորդ գործողություն ===
Կեսարը պատրաստվում է վերադառնալ Հռոմ։ Նա Կլեոպատրային խոստանում է իր փոխարեն ուղարկել Մարկոս Անտոնիոսին, ով մի քանի տարի առաջ նրա վրա անջնջելի տպավություն էր թողել։
Հռոմեական զինվորները ողջունում և բացականչում են․ «Փա՛ռք Կեսարին»։


== Գաղափարական-գեղարվեստական շարժառիթներ ==
Իր մեկնաբանություններում Բեռնարդ Շոուն բացահայտում է պիեսի հիմնական նպատակները։
Առաջին նապատակը Կեսարի միջոցով ներկայացնելն է իդեալական կառավարչի կերպարը՝ իմաստուն, հեռատես, իրատես, ներողամիտ մարդկային թուլությունների նկատմամբ, ժողովրդի և պետության բարօրության և առաջընթացի համար մտահոգ։ Շոուի խոստովանությամբ իր վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել Թեոդոր Մոմզենի «Հռոմի պատմություն» գիրքը, և Շոուի հերոսը համապատասխանում է գրքում ներկայացված Կեսարի կերպարին։ Մոմզենը գրում է.

Շոուն Մոմզենից փոխառել է մի շարք մանրամասներ, օրինակ, հիշատակությունը ճաղատության մասին, որ այդքան վշտացնում էր Կեսարին։
Պիեսի՝ հեղինակի կողմից նշված մյուս նպատակը բանավեճն է Շեքսպիրի ոճի շուրջ, ում Շոուն բազմիցս մեղադրել է վատ ճաշակ ունենալու, սահմանափակության, ավելորդ ռոմանտիզմի և այլ մեղքերի համար․

Շոուի Կեսարը խիստ ռացիոնալ է, սթափ է դատում մարդկանց և հանգամանքների մասին, և դա է նրա հաջողության գլխավոր պատճառը, հենց այդ գիծն է ընդգծում նրա գերազանցությունը մյուսներից։ Այդ գաղափարի համար դրամատուրգը նույնիսկ մի կողմ թողեց պատմական այն փաստը, որ Կլեոպատրան եղել է Կեսարի սիրուհին և նրանից որդի ունեցել, որին անվանել է Կեսարիոն։ Շոուի մյուս շեղումը պատմական իրողությունից այն է, որ պիեսի վերջում Կեսարը բաժանվում է Կլեոպատրայից, չնայած իրականում իր հետ Հռոմ է տանում։
Չնայած Մոմզենի ակնհայտ ազդեցությանը, Շոուի պիեսը «Հռոմի պատմության» պատկերազարդումը չէ կամ Շոուի անձնական քաղաքական հայացքը։ Պիեսի կերպարները վառ և գեղարվեստականորեն արժանահավատ կերպով են ներկայացված։ Պիեսին լրացուցիչ հումորային երանգավորում է տալիս քարտուղար Բրիտանի՝ XIX դարի վիկտորյանական ժամանակաշրջանի ազնավականության մեծամտությունն ու սահմանափակությունը ծաղրող ակնարկները։


== Քննադատություն ==
Ֆորբս-Ռոբերթսոնին ուղղված նամակում (1903), Շոուն կանխատեսել էր, որ պիեսը դասական է դառնալու, և չէր սխալվել։ Քննադատները նշում են պիեսի շքեղ գունագեղ լեզուն, երկխոսությունների առկայծող սրամտությունը, Շոուին բնորոշ հակապատերազմական մոտիվները։
Կենսագիր Հեսքեթ Փիրսոնի մեկնաբանությունը․


== Որոշ բեմադրություններ ԽՍՀՄ-ում և Ռուսաստանում ==
«Կեսար և Կլեոպատրա» պիեսը Ռուսաստանում առաջին անգամ բեմադրվել է Փոքր թատրոնում։ Պիեսի առանձին մոտիվներ օգտագործել է Ալեքսանդր Թաիրովը Կամերային թատրոնի «Եգիպտական գիշերներ» (1934) ներկայացման մեջ։ 1965 թվականին պիեսը բեմադրվել է Մոսսովետ թատրոնում, գլխավոր դերը կատարել է Ռոստիսլավ Պլյատը։
2010 թվականին կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Ժուրբինը և Ժաննա Ժերդերը Շոուի պիեսի հիման վրա ստեղծեցին համանուն մյուզիքլ, որի գլխավոր դերակատարը եղել է Գերարդ Վասիլևը։


== Էկրանավորում ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Аникст А. А. Комментарии к «Цезарю и Клеопатре» // Бернард Шоу. Полное собрание пьес в шести томах. — М.: Искусство, 1979. — Т. 4. — 656 с.
Балашов П. Художественный мир Бернарда Шоу. — М.: Художественная литература, 1982.
Деннингхаус Ф. Театральное призвание Бернарда Шоу. — М.: Прогресс, 1978.
Морозов М. М. Драматургия Бернарда Шоу // Шекспир, Бернс, Шоу. — М.: Искусство, 1967.
Пирсон, Хескет. Бернард Шоу. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. — 544 с. — (След в истории). — ISBN 5-222-00176-8
Ромм А. С. Джордж Бернард Шоу : 1856-1950. — М.—Л.: Искусство, 1965. — 249 с. — (Классики зарубежной драматургии).
Хьюз, Эмрис. Бернард Шоу. — М.: Молодая гвардия, 1968. — 288 с. — (Жизнь замечательных людей).
Бернард Шоу. Предисловие к «Пьесам для пуритан» // Полное собрание пьес в шести томах. — М.: Искусство, 1979. — Т. 4. — С. 7—36.


== Արտաքին հղումներ ==
Three Plays for Puritans: The Devil's Disciple, Cæsar and Cleopatra, & Captain Brassbound's Conversion, a digitized copy of the first edition from Internet Archive.
Caesar and Cleopatra Archived 2012-03-05 at the Wayback Machine., including the alternative prologues.
Caesar and Cleopatra (2009)(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում
Բեռնարդ Շոուի «Կեսար և Կլեոպատրա» պիեսը (ռուս.)
Բեռնարդ Շոու, Կեսար և Կլեոպատրա (աուդիոգիրք) (անգլ.)