Աժուդայի երգարան

Աժուդայի երգարան (իսպ.՝ Cancioneiro da Ajuda), միջնադարից պահպանված աշխարհիկ երեք կանտիգաներից ամենահինը։ Գրվել է 13-րդ դարի վերջին գալիսերեն-պորտուգալերեն լեզվով։ Երգարանի անունը ծագում է նրա պահպանման վայրից` Լիսաբոնի Աժուդայի պալատից (իսպ.՝ Palácio Nacional da Ajuda):
Այս ժողովածուն Ազգային գրադարանի երգարանի (Cancioneiro da Biblioteca Nacional կամ «Կոլոչի-Բրանկուտի») և Վատիկանի երգարանի հետ (Cancioneiro da Vaticana) համարվում է Պիրենեյան թերակղզու տրուբադուրների աշխարհիկ կանտիգաների սկզբնաղբյուրներից մեկը։ Մի կողմից ժողովածուն արժեքավոր է` որպես 13-րդ դարի ձեռագիր, մյուս կողմից` որպես գեղարվեստական նախնական հուշարձան, Իբերիայի թագավորության գեղարվեստական ուղղություն` ռոմանական լեզվով։ Ընդ որում, թերակղզու արևելյան մասում գերիշխել է պրովանսերենով պոեզիան։


== Նկարագրություն ==
Երգարանի ձեռագիրը գտնվել է 19-րդ դարի սկզբին Լիսաբոնում։ Առաջին անգամ այն մասամբ հրատարակվել է 1823 թվականին Փարիզում ֆրանսիսացի դիվանագետ Չարլզ Ստյուարտի ջանքերով, 25 օրինակով։ Երկրորդ հրատարակությունը լույս է տեսել 1849 թվականին։ Մինչ օրս դասական է համարվում պորտուգալացի բանասեր Կարոլինա Միխաելիշ դե Վաշկոսելուշի երկհատոր հրատաակությունը (Carolina Michaëlis de Vasconcelos, 1851—1925), որ թողարկվել է 1904 թվականին։
Ձեռագիրը նմանություն ունի սուրբ Մարիամին նվիրված հոգևոր կանտիգայի հետ (Cantigas de Santa Maria), որը կազմվել է Ալֆոնսո X-ի պալատում։ Սակայն ի տարբերություն Ալֆոնսոյի ձեռագրի` «Աժուդայի երգարանը» նոտայագրված չէ։ Երգերը գրված են մագաղաթի վրա գոթական տառաչափով։ Ձեռագրի աշխատանքն ավարտին չի հասցվել, քանի որ այն պարունակում է մաքուր թղթեր և նոտագրման համար բաց թողած ազատ հատվածներ։ Այսպիսով` բոլոր երգերը երգարանում ներկայացված են առանց նոտագրման։ Ամբողջովին ավարտին չեն հասցվել նաև նկարազարդումն ու մանրանկարչությունը։

Կանտիգայի երգարանի կրճատ մատնանշման համար օգտագործվել է «А» (Ajuda-ի առաջին տառը) իր հերթական թվահամարով կամ «CA»: Այսպես` Cantiga da Ribeiriña (No mundo nom me sei parelha — Cancioneiro da Ajuda, A 38):
Ժողովածուի բոլոր կանտիգաները համարվում են կուրտուազային պոեզիայի նմուշներ և գրվել են Պրովանսի տրուբադուրների ստեղծագործության ազդեցությամբ։ Դրանք ստեղծվել են մինչև Դինիշ I արքայի կառավարումը։ Երգարանը պարունակում է գերզանցապես սիրային թեմատիկայով երգեր (cantigas de amor): Ընդհանուր թվով 310 կանտիգաներից ձեռագրում ներկայացված են 295 երգ սիրո մասին, 4 երգ` հումորային բովանդակությամբ. մնացած 11 կանտիգաների թեմատիկ ուղղվածությունն անորոշ է։ Ձեռագրում բացակայում են գալիցիական-պորտուգալական քնարերգության ներկայացուցիչ տրուբադուրների հիմնական ժանրերի բաժանումները` կանտիգա ընկերոջ մասին (cantigas de amigo) և ծաղրանքի ու չարախոսության կանտիգա (cantigas de escárnio e maldizer): Այս փաստը հիմք է հանդիսացել Կարոլինա Միխաելիշ դե Վաշկոսելուշի առաջ քաշած այն տեսակետի, որ Աժուդայի երգարանն առավել ամբողջական, սակայն չպահպանված ժողովածուի մի մաս է հանդիսանում միայն (Cancioneiro Geral galaico-português): Իտալացի մասնագետ Ջուզեպե Տավանին (Giuseppe Tavani) երեք հիմնական երգարանների (CA, CB, CV) համեմատական վերլուծություն է կատարել և ենթադրել, որ մեր օրեր հասած Աժուդայի երգարանը ավելի վաղ ձեռագրի կրկնօրինակ է, որը պարունակել է աշխարհիկ կանտիգաների բոլոր երեք հիմնական ժանրերը։ Ամեն դեպքում, այն վարկածը, որ CA ձեռագիրը բնօրինակ է հանդիսացել CB և CV ձեռագրերի համար, չի կարող ուշադրության արժանանալ հենց միայն այն բանի համար, որ վերջին երկուսում բացակայում են «Աժուդայի երգարանի» 64 կանտիգաներ։


== Հեղինակներ ==

Երգարանի բոլոր 38 հեղինակները ներկայացված են անանուն։ Նրանց անունները վերականգնվել են համանման ստեղծագործությունների հիման վրա, որոնք պահպանվել էին «Պորտուգալիայի ազգային գրադարանի երգարանում» և «Վատիկանի երգարանում»։ Հինգ հեղինակների անունները չի հաջողվում տարորոշել։ Բացի այդ` վիճելի է յոթ կանտիգաների հեղինակային պատկանելությունը։ Աժուդայի երգարանի 38 հեղինակները ներկայացնում են հետևյալ ազգությունները.

Գալիցիացիներ  - 13
Իտալացիներ - 1
Կաստիլացիներ - 3
Պորտուգալացիներ - 16
Անհայտ ազգության - 2
Անանուն - 3։Միակ հեղինակի անունը, որ ավանդված է երգարանով, ժողովածուն կազմելու ժամանակ գրանցել է վերահսկիչը և ուղղել հրատարակչին։ Այդ հազիվ նշմարելի գրառումը կատարվել է «Սիրո մասին կանտիգայի» (Meus ollos gran cuita damor (A 39)) առաջին տողերում։ 2004 թվականին պորտուգալացի հնագիր Սուզանա Տավարեշ Պեդրոն (Pedro, Susana Tavares) առաջին անգամ հետազոտողների ուշադրությունը հրավիրել է այդ գրառման վրա` գաղտնազերծելով գալիցիացի տրուբադուր Պերո դա Պոնտեի անունը։ Ներկայումս գաղտնազերծման այս տարբերակը կիսում են նաև այլ մասնագետներ։ Հնարավոր է, որ կանտիգայի առաջին տունը գրառված է գալիցիական տրուբադուր Պայ Սոարես դե Տավեյրոսի բաժնում, բայց հեղինակն ամենայն հավանականությամբ Պերո դե Պոնտեն է։ Այս պատճառով ամբողջական տեքստի գրանցումն ընդհատվել է, և նրա հեղինակության մասին հարցը դեռևս անորոշ է։ «Պորտուգալիայի ազգային գրադարանի երգարանում» և «Վատիկանի երգարանում» այս կանտիգան բացակայում է. «Աժուդայի երգարանում» պահպանվել է նրա միայն մի մասը։
Նկարագրելով հետազոտողների աշխատանքը` Վաշկոնսելուշը նշել է, որ 1858 թվականին բրազիլացի հետազոտող Ֆրանսիշկու Ադոլֆու դե Վարնխագենը (Francisco Adolfo de Varnhagen) ձեռագրի տեքստը համեմատել է «Վատիկանի երգարանի» կրկնօրինակի հետ և որոշել «Աժուդայի երգարանի»` սիրո մասին ութ կանտիգաների հեղինակության մասին հարցը (228, 229, 230, 231, 232, 233, 234, 240)` դրանք վերագրելով պորտուգալացի տրուբադուր Ժուան Գարսիա դե Գիլյանդին։ Ներկայումս պարզ է դարձել, որ A կանտիգան Գիլյանդեն չի գրել։
Երգարանի հեղինակներից չի կարող ուշադրություն չգրավել իտալացի տրուբադուր Բոնիֆացիոս Կալվոն (Bonifaci Calvo), որ ժողովածուներում հիշատակվում է Ջենովացի Բոնիֆացիոս անունով։ «Աժուդայի երգարանում» գրանցված են սիրո մասին երկու երգ գալիցիա-պորտուգալերենով։ Պահպանվել է 19 երգ պրովանսալերենով։ Երգերից մեկում (Un nou sirventes ses tardar/ voill al rei de Castela far) տրուբադուրը հանդես է գալիս որպես պոլիգլոտ. տեքստը գրված է պրովանսալերենով, գալիցիա-պորտուգալերենով և ֆրանսերենով։ Բոնիֆացիոս Կալվոյի այս ստեղծագործությունն ընդգրկված չէ «Աժուդայի երգարանում»։


== Ծանոթագրություններ ==


== Հրատարակություններ ==
Fragmentos de hum Cancioneiro inedito, que se acha na livraria do Real Collegio dos Nobres de Lisboa / Charles Stuart de Rothesay. — Paris: Paço de Sua Magestade Britanica, 1823. Impresso à custa de Carlos Stuart [Lord Stuart de Rothesay].
Cancioneiro da Ajuda. Edição crítica e comentada / Carolina Michaëlis de Vasconcelos. — Halle: Max Niemeyer, 1904. — Vol. 1.
Cancioneiro da Ajuda. A Diplomatic Edition : [порт.] / Henry H. Carter. — New York-London : Modern Language Association of America-Oxford University Press, 1941. — Vol. 1. Reprint, New York, Kraus Reprint Co., 1975. Lisboa. Imprensa Nacional — Casa da Moeda. 2007.

Fragmento do Nobiliário do Conde Dom Pedro. Cancioneiro da Ajuda. Edição fac-similada do códice existente na Biblioteca da Ajuda, apresentação de M. C. de Matos, N. S. Pinheiro e F. G. Cunha Leão; estudos de J. V. de Pina Martins, M. A. Ramos e F.G. Cunha Leão. Lisboa. Edições Távola Redonda, Instituto Português do Património Arquitectónico e Arqueológico, Biblioteca da Ajuda. 1994.


== Գրականություն ==
Ferreira, M. P. «O rasto da música no Cancioneiro da Ajuda», O Cancioneiro da Ajuda, cen anos despois. Actas do Congreso realizado pola Dirección Xeral de Promoción Cultural en Santiago de Compostela e na Illa de San Simón os días 25-28 de maio de 2004, Santiago de Compostela, Xunta deGalicia. 2004. pp. 185–210.
Lanciani, Giulia. Tavani, Giuseppe. Dicionário da Literatura Medieval Galega e Portuguesa. Lisboa. Caminho. 1993.
Oliveira, A. Resende de. Depoisdo espectáculo trovadoresco. A estrutura doscancioneiros peninsulares e as recolhas dos séculos XIII e XIV, Lisboa, Colibri. 1994.
Pedro, Susana Tavares. Análise paleográfica das anotações marginais e finais no Cancioneiro da Ajuda : [порт.] // À Volta do Cancioneiro da Ajuda — Actas do Colóquio «Cancioneiro da Ajuda (1904-2004)» / Coordenação de Maria Ana Ramos e Teresa Amado. — Lisboa : Imprensa Nacional – Casa de Moeda, 2016. — P. 23—59. — 320 p. — ISBN 9789722724470.

Ramos, M. A. Oliveira, A. Resende de. «Cancioneiro da Ajuda». Dicionário da Literatura Medieval Galega e Portuguesa. Lisboa. Caminho. 1993.
Ron Fernández, Xavier. Carolina Michaёlis e os trobadores representados no Cancioneiro da Ajuda : [галис.] // Carolina Michaёlis e o Cancioneiro da Ajuda, hoxe / Coordinadora Mercedes Brea. — Santiago de Compostela : Centro Ramón Piñeiro, 2005. — P. 121—188. — 374 p.


== Արտաքին հղումներ ==
Mariña Arbor Aldea. Cancioneiro da Ajuda
«Carolina Michaëlis e o Cancioneiro da Ajuda, hoxe» Artigos lingüísticos e literarios sobre o Cancioneiro da Ajuda