Ասիե Ամինի

Ասիե Ամինի (պարսկերեն՝ آسیه امینی, սեպտեմբերի 14, 1973(1973-09-14), Ռամսար, Մազանդարան, Իրան), իրանցի բանաստեղծ և լրագրող, կանանց իրավունքների ակտիվիստ, որը պայքարում է մահապատժի և մասնավորապես Իրանում կանանց և փոքրամասնություններին քարկոծելու դեմ։ Ներկայումս բնակվում է Թրոնհեյմում, Նորվեգիայում։


== Կենսագրություն ==
Ամինին մեծացել է հյուսիսային Իրանի Մազանդարան գավառում։ Նա ընտանիքի չորս քույրերից երրորդն է։ Ծնվել է հարուստ ընտանիքում, նրանք ունեցել են հողատարածք և անասուններ, նրանց տանն աշխատել են այգեպաններ ու տնային ծառայողներ։ Հյուսիսային Իրանում կանանց թույլատրված էր սեփականություն ունենալ, աշխատել իրենց փողքերն ու թևքերը ծալած։ Սակայն միևնույն ժամանակ տղամարդկանց համար սովորական էր բազմակնությունը։
Ամինիի հայրն ուսուցիչ էր։ Նա ոչ թունդ հավատացյալ էր։ 1979 թվականին Իրանի իսլամական հեղափոխությունից հետո Ամինիի ընտանիքը կորցրել է ունեցվածքի մեծ մասն ու դարձել միջին դասի ընտանիք։ Ամինին ու նրա քույրերը շատ ժամանակ էին անցկացնում կարդալով, գրելով և նկարելով։ Նա տեղական գրադարանում հաճախում էր պոեզիայի ցերեկային խմբակ։ Ասիեն ցանկանում էր դառնալ նկարիչ կամ գրող։
Իրանյան հեղափոխությունից հետո Ամինիի կյանքը փոխվել է։ Նա ատում էր պարտադիր սև հիջաբը, որ ստիպված էին կրել բոլոր աղջիկները։ Նրա մայրը բացատրում էր, որ այդ կանոնին պետք է ենթարկվեն բոլորը։ Շատ երիտասարդներ Իրան-իրաքյան պատերազմից վերադառնում էին առանց վերջույթների կամ ընդհանրապես չէին վերադառնում։ Նրա ընտանիքի մի մասը դեմ էր ռեժիմին, և նրանք արդյունքում ձերբակալվում էին, մյուս մասն աջակցում էր ռեժիմին։


== Կարիերա ==
Ամինին սկսել է լրագրություն սովորել 1993 թվականին, Թեհրանի Թաբաթաբաի համալսարանում։ Դեռևս սովորելու տարիներից սկսել է թղթակցել թերթերին։ Սկսել է աշխատել Կայհան օրաթերթի հետ։ Այնուհետև տեղափոխվել է ավելի ծավալուն Իրան օրաթերթ։ Ամինին միացել է գործընկերոջը, երբ վերջինս պետք է հարցազրույց վերցներ նրա սիրելի գրողից։ Գրողն Ամինիին հրավիրել է իր ընկերների գրական շրջանակ։ Իրան թերթն սկսել է երիտասարդական հավելված տպագրել, և Ամինին դարձել է դրա մշակութային խմբագիրը։ Այդ ժամանակվա Իրանի համար կնոջ` այդչափ բարձր պաշտոնում լինելն արտասովոր էր։ Նա պատասխանատու էր 28 էջի համար, ղեկավարում էր տարիքով իրենից մեծ տղամարդկանց, և թերթի գլխավոր խմբագիրը հաճախ էր հետևում նրա աշխատանքին։ Մի օր նրա գործընկերներից մեկը, արցունքները զսպելով, խորհուրդ է տալիս նրան հեռանալ աշխատանքից։ Երբ Ամինին հետաքրքրվում է, թե որն է պատճառը, նա ասում է, որ բոլորը վատ են խոսում Ասիեի մասին և չեն կարողանում ընդունել երիտասարդ կնոջն այդ բարձր պաշտոնում։ «Դա նրանց խնդիրն է, ոչ թե իմը», պատասխանում է Ամինին։ Երբ 1997 թվականին Մուհամադ Խատամին ընտրվում է երկրի նախագահ, արգելքները մի քիչ թուլանում են, և ավելի համարձակ հրապարակումները թույլատրելի են դառնում։ Ավելի շատ կանայք են սկսում լրագրությամբ զբաղվել։ Ամինին աշխատանք է գտնում Զան օրաթերթում, որը գրում էր կանանց հարցերի մասին։ Չնայած Ամինին դեմ էր թերթերի սեռով` պայմանավորված տարանջատմանը, նա ստանձնում է աշխատանքը։ Զան օրաթերթը, սակայն, շուտով արգելվում է։ Հետագայում Ամինին անցնում է ֆրիլանս աշխատանքի։ Էթեմաադ օրաթերթի ստեղծվելուց հետո Ամինին դառնում է դրա սոցիալական խմբագիրը։ Նա նաև ղեկավարում էր Կանայք Իրանով անվանում կայքը։ Այն ժամանակ, երբ իրավիճակը չափազանց վտանգավոր  է դառնում նրա համար, Ամինին որոշում է հեռանալ երկրից։ Մի ընկերոջ շնորհիվ նա կարողանում է 2010-2012 թվականներին դառնալ Թրոնհեյմի (Նորվեգիա) ICORN ցանցի գրող` հյուրի կարգավիճակով։ Նա մնում է Նորվեգիայում և NTNU-ում ստանում է մագիստրոսի աստիճան Հավասարության և բազմազանության ոլորտում։ Ամինին այժմ Նորվեգիայի PEN միջազգային կազմակերպության Տնօրենների խորհրդի անդամ է։


== Ակտիվիզմ ==
Ամինին հիմնել է «Ընդմիշտ դադարեցրեք քարկոծելը» արշավը 2006 թվականի հոկտեմբերին։ Նա աշխատել է Իրանից հայտնի ֆեմինիստի և երկու գրողների հետ, որոնք Իրանում չեն ապրել և կարող էին առանց գրաքննության հրապարակումներ անել։ Նա պայքարում է Իրանում դատական համակարգում սեռով պայմանավորված անարդարությունների դեմ, պայքարում է քարկոծումը որպես պատիժ դադարեցնելու համար։
Նա իր ակտիվ գործունեությունն սկսել է այն ժամանակ, երբ հանդիպել է 16-ամյա Աթեֆեհ Սահաալեհին, որը սեռական բռնության էր ենթարկվել։ Բռնության արդյունքում նա մարմնավաճառ էր դարձել և արտաամուսնական սեռական հարաբերությունների պատճառով դատապարտվել քարկոծմամբ մահապատժի։ Ամինին որոշել է գրել սրա մասին և ուսումնասիրել քարկոծման կիրառումը։ Հետաքննության ընթացքում նա բացահայտել է, որ չնայած քարկոծումն արգելելու Իրանի միջազգային պարտավորությանը, այն շարունակվում է գաղտնի կերպով։ 2002 թվականին Իրանի արդարադատության նախարարը հայտարարել է քարկոծման մորատորիումի մասին։ Ամինին փորձել է հրապարակել իր պատմությունը, սակայն շուտով հեռացվել է թերթից։ Թերթի գլխավոր խմագիրն ասել է, որ անհնար է տպագրել նրա հոդվածը, քանի որ նա պայքարում է Շարիաթի օրենքի և Իրանի դատական համակարգի դեմ։ Նա հոդվածն ուղարկել է մեկ այլ թերթի, սակայն կրկին մերժում է ստացել։ Երկար որոնումներից հետո կանանց խնդիրներ լուսաբանող մի պարբերական համաձայնել է տպագրել խմբագրված տարբերակը։ Այս հրապարակումից հետո Ամինին լսել է նմանատիպ մեկ այլ պատմություն մանկամտությամբ տառապող 19-ամյա Լեյլայի մասին, որին դատապարտել էին կախաղանի։ Ամինին պարզել է, որ նա դեռ ողջ է և գտնվում է Արաքի բանտում ու որոշել է օգնել նրան։ Աղջկան առաջին անգամ մարմնավաճառության է ուղարկել իր մայրը, 5-8 տարեկան հասակում։ Դրանից հետո մայրն սկսել էր ապրել աղջկա աշխատած գումարով։ Լեյլան առաջին երեխային ունեցել է 9 տարեկանում և մտրակի 100 հարված է ստացել անբարոյական վարքի համար։ Նա մահվան է դատապարտվել ինցեստի համար, քանի որ նրա երկու եղբայրները բռնաբարել են նրան։ Ամինին այցելել է Լեյլայի դատավճիռը կայացնող դատավորին. վերջինս ասել է նրան, որ ինքն ուղղակի հետևում է օրենքին։ Դատավորը նաև ասել է Ամինիին, որ եթե հասարակությունը խնձոր է, ապա Լեյլան որդ է։ Ամինին Լեյլայի մասին գրել է Զաման պարբերականում։
Պատմությունը միջազգային արձագանքի է արժանացել։ Անգամ Նորվեգիայի վարչապետ Կյել Մագնե Բոնդևիկը նամակ է գրել Իրանի նախագահ Խաթամիին։ Լեյլայի գործի վերաբերյալ երկրորդ դատավարությունն է կայացել։ Ամինին իր ընկերների օգնությամբ կարողացել է Լեյլային հեռացնել բանտից ու տեղավորել սոցիալական կազմակերպությունում, որը նրա համար մասնավոր դասեր է անկացրել` սովորեցնելով նրան կարդալ ու գրել։ 2007 թվականին Ամինին ձերբակալվել ու բանտարկվել է։
Այս փորձառությունից հետո նա հիմնել է «Մեկընդմիշտ դադարեցրեք քարկոծումը» արշավը։ Նա պայքարում է քարկոծման դեմ, ուսումնասիրում է քարկոծման դատապարտված կանանց դեպքերն ու հանրայնացնում է դրանք։ Մահմուդ Ահմադինեժադի` 2009 թվականին Իրանին նախագահի պաշտոնում վերընտրվելուց հետո մարդու իրավունքների պաշտպանների համար իրավիճակն Իրանում վտանգավոր է դարձել։ Ամինիի հեռախոսազանգերը սկսել են գաղտնալսել, էլեկտրոնային նամակները` հսկել։ Նախագահական ընտրություններից չորս ամիս անց Ամինին հեռացել է Նորվեգիա։ Նորվեգիայում նա շարունակում է գրել թերթերի համար։ 2010-2012 թվականներին եղել է Թրոնհեյմի ICORN ցանցի գրող` հյուրի կարգավիճակով։


== Ընտանիք ==
Զան օրաթերթում Ամինին հանդիպում է լուսանկարիչ Ջավադ Մոնթազերիին, որը ևս Մազանդարան գավառից էր, ինչպես ինքը։ Ութ ամիս անց նրանք որոշում են ամուսնանալ։ Նրանց դստեր` Ավայի ծնվելուց հետո ամուսինը քաջալերում է նրան շարունակել աշխատել։ Երկրորդ անգամ հղիանալուց հետո նա փորձում է դեղահաբի միջոցով արհեստական վիժում առաջացնել, քանի որ աբորտները Իրանում արգելված են։ Դեղը, սակայն, չի օգնում, և նա, մտածելով, թե արդեն վնասել է պտուղը, ստիպված է լինում անօրինական աբորտ անել, որն ուղեցկվել է բարդացումներով, որից հետո, սակայն, ինքը կարողացել է վերադառնալ աշխատանքի։


== Պարգևներ ==
Hellman/ Hammett մրցանակ, Human Rights Watch-ի կողմից, 2009
Իրանցի լավագույն գրող, ՅՈՒՆԵՍԿՈ-յի Թեհրանի գրասենյակ, 2005
Oxfam Novib/PEN միջազգային մրցանակ
Ord i Grenseland մրցանակ, 2014


== Մատենագրություն ==
«Հեյ, ... Դու, որ գնացիր»
"Kom ikke til mine drømmer med gevær" («Երազանքներիս մեջ զենքով չմտնես»)
"Jeg savner å savne deg" («Կարոտում եմ քեզ կարոտելը»)


== Ծանոթագրություններ ==