Ուշմալ

Ուշմալ (իսպ.՝ Uxmal), մայաների մեծ քաղաքի ավերակները Յուկատան թերակղզու հյուսիս-արևմուտքում՝ Մեքսիկայի ժամանակակից Յուկատան նահանգի տարածքում, Մերիդա քաղաքից 68 կմ հարավ։
Ուշմալը համարվում է մայաների մշակույթի ամենակարևոր հնագիտական ​​վայրերից մեկը՝ Մեքսիկայի Պալենկեի, Չիչեն Իցայի և Կալակմուլի, Բելիզում գտնվող Կարակոլի և Սյունանտունիչի և Գվատեմալայի Տիկալի հետ միասին։ Այն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում 1996 թվականին։
Ուշմալը համարվում է մայաների քաղաքներից մեկը՝ տարածաշրջանի ամենաբնորոշ ճարտարապետական ​​ոճով։ Քաղաքի շենքերը հայտնի են իրենց չափերով և հարդարանքով։ Սակբ կոչվող հնագույն ճանապարհները կապում են շենքերը և կապում տարածքի այլ քաղաքների հետ։ Շենքերը բնորոշ են պուուկ ոճին։ Նրանք ունեն հարթ, ցածր պատեր՝ զարդարված մայաների խրճիթներին բնորոշ ֆրիզներով։ Որոշ շենքեր, ինչպիսիք են կախարդի բուրգը և տիրակալի պալատը, օգտագործում են տեղանքը մյուս շենքերից վեր բարձրանալու համար։


== Ընդհանուր տեղեկություն ==
Ուշմալ անվանումը ծագել է «ox-mal»-ից, որը մայաների լեզվով նշանակում է «երեք անգամ» (հնարավոր է, որ նկատի ունեն քաղաքի գոյության երեք շրջանները, այսինքն՝ հիմնադրումից հետո եղել են ևս երկու հանգստի վայրեր)։
Մոտակայքում գտնվող Լաբնա հանդիսավոր համալիրի և Սայիլ պալատական ​​համալիրի հետ 1996 թվականին այն հայտարարվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։
Պուուկ ոճի ճարտարապետության օրինակ է։


== Պատմություն ==
Քաղաքը հիմնադրվել է 10.9.0.0.0 օրը, 2 Ахау 13 Мак (1007 թվականի օգոատոսի 7 ), հիմնադիր՝ ԱԽ Սուտոկ Թութուլ Շիվ (Բացի այդ, կան ևս երկու, ավելի հնագույն հիմքերի տարբերակներ)։
Հին մայաների մշակութային և քաղաքական կենտրոններից մեկը Յուկատան թերակղզում (Մեքսիկա)։ Ուշմալի հիմնադրման ժամանակն ու հնագույն պատմությունը դեռևս անհայտ են։ Մ. թ.  X-րդ դարի վերջին Ուշմալը գրավվեց Տուտուլ Շիվ ցեղի կողմից, որը կապված էր տոլտեկների հետ։ XIII–XV դդ. Ուշմալը ներքին պատերազմներ մղեց Մայապանի և Չիչեն Իցայի հետ Յուկատանում քաղաքական գերակայության համար։ Աղբյուրներում առկա հակասությունների պատճառով այս իրադարձությունների ճշգրիտ ժամանակագրությունը պարզ չէ, բայց հավանաբար մ. թ.  13-րդ դարի սկզբին Ուշմալը ջախջախվեց Մայապանի զորքերի կողմից։ Թութուլ-շիվն իր մայրաքաղաքը տեղափոխեց Մանի քաղաք։ Պատերազմներն ավարտվեցին 1441 թվականին Մայապանի անկմամբ։ Երբ իսպանացիները տեսան քաղաքը, այն երկար ժամանակ ավերակ էր։
Գիտնականները ենթադրում են, որ քաղաքում ապրել է մինչև 25000 մարդ։ Ըստ մինչ օրս պահպանված շենքերի ոճական առանձնահատկությունների՝ դրանք կարելի է վերագրել մ.թ. 700-ից 1000 թվականների միջակայքին։
Ուշմալին հատկանշական են մեծ քառակուսի քառակուսիները, որոնց կողքին գտնվում են դասական պուուկ ոճի շենքերը, ինչպես նաև նրա վերջին տարբերակը, որը կարելի է գտնել միայն այստեղ։


== Ուսումնասիրություն ==
Թեև տեղացիները միշտ գիտեին հնագույն ավերակների մասին, դրանք առաջինն էին, որոնք եվրոպական գիտության կողմից հայտնաբերվեցին և նկարագրվեցին երկու անխոնջ ճանապարհորդների և մայաների քաղաքակրթության բացահայտողների կողմից՝ անգլիացի նկարիչ և հնագետ Ֆրեդերիկ Քեթերվուդը և ամերիկացի իրավաբան և դիվանագետ Ջոն Լլոյդ Ստեֆենսը։ 1840 թվականին Կոպանն ու Պալենկեն ուսումնասիրելուց հետո նրանք այցելեցին Ուշմալի ավերակները, որոնք անջնջելի տպավորություն թողեցին նրանց վրա։ 1841 թվականին Նյու Յորքում լույս է տեսել Սթիվենսի գիրքը՝ նկարազարդված Քեթերվուդի գծագրերով, որտեղ աչքի ընկնող տեղ է գրավել Ուշմալի, նրա շենքերի ու տաճարների նկարագրությունը։
Հետագայում 6 խմբի բաժանված Ուշմալի ավերակները բազմիցս (19-րդ դարից) ուսումնասիրվել են ԱՄՆ-ի և Մեքսիկայի հնագետների կողմից (Ջ. Սթիվենս, Վ. Հոլմս, Կ. Ռուպերտ, Ա. Ռուս, Ջ. Ակոստա, Ս. Սաենս և այլք)։


== Տեսարժան վայրեր ==
Մինչ օրս իրականացվել է շենքերի մասնակի վերականգնում։
Մոնումենտալ ճարտարապետության բազմաթիվ հուշարձաններից առավել նշանակալից են.

«Տիրակալի պալատը» ամենագեղեցիկ շինություններից է, որը առատորեն զարդարված է քանդակներով և 20 հազար անհատական ​​թիթեղներից բաղկացած խճանկարային ֆրիզով։
«Վիզարդի բուրգը» կամ «Թզուկների ամրոցը»։ Բուրգի գագաթին, 38 մետր բարձրության վրա, կա տաճար։ Բուրգը հատակագծով օվալաձև է և նման է մայաների ներկայիս կացարաններին։
«Աղավնանոց»
«Միաբանություն»՝ բակը շրջապատող 4 շենքերից բաղկացած համալիր՝ հարավային կողմում կամարով
«Կրիաների տուն»
«Տիրակալի պալատի» հետևում այլ բուրգեր են՝ մասամբ մաքրված կամ ամբողջովին թաքնված կավե հողի շերտի տակ։


== Ոչնչացում ==
Գիտնականները պարզել են, որ այնպիսի ֆոտոտրոֆներ, ինչպիսին է Քսենոկոկը, մեծ քանակությամբ ապրում են ուշմալ շենքերի պատերին՝ առաջացնելով էրոզիայի գործընթացը։ Նաև պատերի ոչնչացման պատճառ են հանդիսանում Gloeocapsa և Synechocystis բակտերիաները, որոնց պոպուլյացիան նույնպես շատ մեծ է, իսկ ցածր լուսավորությամբ սենյակները հանդիսանում են ցիանոբակտերիաների ապրելավայր։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Գրականություն ==
Dunning, Nicholas P. Long twilight or new dawn? Transformation of Maya civilization in the Puuc region // Maya: Divine Kings of the Rain Forest / Կաղապար:Нп3; Eva Eggebrecht; Matthias Seidel. — Cologne, Germany: Könemann, 2006. — С. 323—337. — ISBN 978-3-8331-1957-6
Կաղապար:Нп3; David Freidel A Forest of Kings: The Untold Story of the Ancient Maya. — pbk reprint. — New York: Կաղապար:Нп3, 1992. — ISBN 0-688-11204-8
Կաղապար:Нп3 Incidents of Travel in Central America, Chiapas, and Yucatan. — New York: Կաղապար:Нп3, 1841. — Т. in 2 vols..


== Արտաքին հղումներ ==
Археологи обнаружили фасад Большой пирамиды в Ушмале, относящийся к раннему классическому периоду (новость от 10.02.2009 г.)
В Ушмале выявлена сложная гидросистема (новость от 08.01.2009 г.)
Ушмаль — город майя(չաշխատող հղում)