Մարտ Լաառ

Մարտ Լաառ (էստ․՝ Mart Laar, ապրիլի 22, 1960(1960-04-22), Վիլյանդի, Էստոնական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), էստոնացի քաղաքական և պետական գործիչ, Էստոնիայի վարչապետը 1992-1994 և 1999-2002 թվականներին, Էստոնիայի պաշտպանության նախարարը 2011-2012 թվականներին, «Հայրենիքի և Res Publica միություն» աջ պահպանողական-ազգայնական կուսակցության նախկին նախագահ։


== Քաղաքական գործունեություն ==
Լինելով քաղաքական գործիչ՝ Մարտ Լաառը հեղինակել է Էստոնիայի ու Ռուսաստանի պատմությանը նվիրված մի քանի գրքեր։ Բացի այդ, Լաառը՝ որպես պատմության ուսուցիչ, աշխատել է Տալլինում, ինչպես նաև եղել է Էստոնական ժառանգության հիմնադրամին կից Պատմաբանների խորհրդի, Էստոնիայի պատմության պահպանության միության ու Էստոնացի ուսանողների միության նախագահ։ 1983 թվականին Մարտ Լաառն ավարտել է Տարտուի համալսարանը, 1995 թվականին նույն համալսարանում ստացել է պատմության մագիստրոսի կոչում, իսկ 2005 թվականին պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն։ Համալսարանում սովորելու տարիներին ակտիվորեն մասնակցել է համալսարանի կոմերիտմիության աշխատանքներին։
Ռիյգիկոգուի՝ 1992 թվականի հոկտեմբերի 21-ի որոշմամբ՝ Մարտ Լաառը հաստատվել է Էստոնիայի վարչապետի պաշտոնում. մինչ այդ նրան այդ պաշտոնում նշանակել էր երկրի նախագահ Լեննարտ Մերին։ 1994 թվականին Էստոնիայի խորհրդարանը, անցկացնելով բաց քվերակություն, Մարտ Լաառին հեռացրեց վարչապետի պաշտոնից։ Պաշտոնանկությանը զուգահեռ Լաառը մեղադրվում էր խաբեության մեջ՝ կապված կասկածելի գործարքների հետ, որոնց արդյունքում անհետացել էր 2,3 միլիարդ սովետական ռուբլի (որ ստացվել էր դրամական բարեփոխման ժամանակ ռուբլին էստոնական կրոնով փոխելու ժամանակ։ Ըստ կնքված համաձայնության՝ գումարը պիտի փոխանցվեր Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկին, սակայն դրա փոխարեն այն հայտնվել է էստոնացի երկու գործարարների ձեռքում, այնուհետև վաճառվել է Իչկերիայի հանրապետությանը), ինչպես նաև կապված «զինական խարդախության» հետ (Էստոնիայի կառավարությունը պայմանագիր էր կնքել Իսրայելի Israel Military Industries պետական ռազմական կորպորացիայից 50 միլիոն դոլարի զենքի գնման մասին։ Այդ գործարքի պատճառով տուժել է նաև Սիյմ Կալլասի հեղինակությունը, ով եղել է Էստոնիայի բանկի նախկին տնօրենը)։
Որպես վարչապետ իր առաջին պաշտոնավարության ընթացքում Մարտ Լամառը ձեռք է բերել մեծ տնտեսագետի ու հաջող բարեփոխումներ իրականացնողի համբավ։ Լաառն Էստոնիայում իրականացրել է Տորենսի տիտղոսների ներդրումը անշարժ գույքի նկատմամբ իրավունքի գրանցման ոլորտում։ Լաառի կողմից 1992-94 թվականներին անցկացված բարեփոխումները, որ իրականացվել են plats puhtaks! (տեղ մաքրենք) կարգախոսով, ըստ արևմտյան փորձագետների գնահատականների, հիմք են հանդիսացել երկրի տնտեսագիտական արագ զարգացման համար և հանգեցրեն են Էստոնիայի անդամագրմանը Եվրոպական Միությանը։ Լաառը մեծ ներդրում է ունեցել ազգային փոքրամասնությունների վերաբերմամբ Էստոնիայի Հանրապետության վարած քաղաքականություն ձրավորման գործում։
Առաջին պաշտոնավարության ավարտից հինգ տարի անց՝ 1999 թվականին, Մարտ Լաառը կրկին զբաղեցրել է Էստոնիայի վարչապետի պաշտոնը։ Այս անգամ նրա քաղաքական նպատակների մեջ էին մտնում երկրի տնտեսության դուրսբերումը ճահճից և Էստոնիայի անդամագրումը Եվրամիությանը։ Լաառը՝ որպես վարչապետ, պաշտոնավարել է մինչև 2002 թվականը։
2006 թվականին Մարտ Լաառն արժանացել է Միլտոն Ֆրիդմանի մրցանակի ($0,5 մլն), որ երկու տարին մեկ անգամ շնորհվում է «մարդուն, որ նշանակալի ներդրում է ունեցել մարդկային ազատությունների զարգացման գործում»։
Մարտ Լաառն էստոնական քաղաքական շրջանակի ամենասկանդալային անձանցից մեկն է։ «Զենքի» ու «ռուբլու» հետ կապված խարդախություններից բացի մեծ արձագանք են գտել նաև նրա մի շարք արտահայտություններ, ինչպես նաև այն դեպքը, երբ Լաառը, լինելով պաշտպանության նախարար, ատրճանակից կրակել էր սովորում՝ որպես թիրախ օգտագործելով իր քաղաքական հակառակորդի՝ Էդգար Սավիսաարի դիմանկարը։ Հայտնի է նաև որպես ծայրահեղ ազգայնական, ով կտրուկ հայտարարություններ է անում Ռուսաստանի վերաբերյալ։
2006 թվականից եղել է Վրաստանի նախագահ Միխայիլ Սահակաշվիլիի խորհրդականը։ Էստոնիայի արտաքին գործերի նախարար Ուրմաս Պաետի խոսքերով՝ Լաառի պարտականությունների մեջ է մտնում (խորհրդական լինելուց բացի) «բացատրել Վրաստանի նախագահին ու կառավարությանը, թե ինչ տրամադրություններ են տիրում ԵՄ-ում ու ՆԱՏՕ-ում, որպեսզի Թբիլիսին իրեն պահի որքան հնարավոր է իրատեսորեն»։ Վրաստանի նախագահի խորհրդականի պարտականությունները Լաառը կատարել է մինչև 2008 թվականի պատերազմը։
2010 թվականին Մարտ Լաառը հրավիրվել է զբաղեցնելու Մոլդովայի կառավարության խորհրդականի պաշտոնը։
2011-2012 թվականներին Մարտ Լաառը եղել է Էստոնիայի պաշտպանության նախարար։ 2011 թվականի հուլիսին նա հանդես է եկել հայտարարությամբ, թե Ռուսաստանի հետ ռազմական բախման դեպքում Էստոնիայի պաշտպանության բանակը կարող է դիմադրել Ռուսաստանի հարձակվող տանկերին մինչև ՆԱՏՕ-ի ուժերի հասնելը, ինչպես նաև հայտարարել է, թե Էստոնիայում արդեն սկսվել է պարտիզանական ջոկատների կազմակերպումը այդ նույն նպատակով։ ՆԱՏՕ-ում Ռուսաստանի մշտական ներկայացուցիչ Դմիտրի Ռոգոզինը Լաառին բնութագրել է որպես «հանդուգն երևակայամոլ» և խորհուրդ տվել նրան «ավելի հաճախ ընդունել հակադեպրեսանտներ«: Կարճ ժամանակ անց Լաառը հայտարարել է, որ վերանայվել է երկրում ստորաբաժանումների ստեղծման ծրագիրը։


== Աշխատություններ ==
1989 Kodu lugu («Հայրենական պատմություն», Հեյկի Վալկի ու Լաուրի Վախտրեի հետ համատեղ)
1990 14. juuni 1941 ISBN 91-86116-58-4 («14 հունիսի, 1941» ժողովածու - ԽՍՀՄ-ում էստոնացիների առաջին արտաքսման օրը)
1990 14. juuni 1941 a. : mälestusi ja dokumente ISBN 440009574 («14 հունիսի, 1941 թ.. հիշողություններ և փաստաթղթեր»)
1992 Forest Brothers: War in the Woods
1993 Metsavennad («Անտառային եղբայրներ»)
1994 The challenge for Europe
1995 Raamat Jakob Hurdast ISBN 9985-821-44-0 («Գիրք Յակոբ Հուրտի մասին»)
1996 Teine Eesti: Eesti iseseisvuse taassünd 1986-1991 ISBN 9985-854-03-9 («Ուրիշ Էստոնիա. էստոնական անկախության վերածնունդը 1986-1991», Ուրմաս Օտտի և Սիրյե Էնդրեի հետ համատեղ)
1997 Ajalugu 5. klassile ISBN 9985-2-0025-X («Պատմություն 5-րդ դասարանի համար», Մարիա Տիլկի, Էխա Հերգաուկի, Լիյզի Պյաեսուկեի հետ համատեղ)
1997 Isamaa ilu hoieldes ISBN 91-86116-80-0 («Храня красоту Отчизны»)
1998 Eesti Vabadussõda ja Suurbritannia 1918-1920 («Էստոնիայի ազատագրական պատերազմն ու Մեծ Բրիտանիան 1918-1920»)
2000 Eesti iseseisvus ja selle häving. I osa («Էստոնիայի անկախությունն ու նրա ոչնչացումը I մաս»)
2001 Back to the future: 10 years of freedom in Central Europe;
2002 Eesti uus algus ISBN 9985-62-079-8 («Էստոնիայի նոր սկիզբը»)
2002 Estonia: little country that could
2002 Das estnische Wirtschaftswunder ISBN 9985-62-078-X (գերմաներեն, «Էստոնական տնտեսագիտական հրաշք»)
2005 Äratajad : rahvuslik ärkamisaeg Eestis 19. sajandil ja selle kandjad ISBN 9985-858-43-3 («Զարթնեցնողները. XIX դարի ազգային զարթոնքը Էստոնիայում և նրա կրողները»)
2005 Punane Terror. Nõukogude okupatsioonivõimu repressioonid Eestis («Կարմիր ահաբեկչություն։ Խորհրդային գաղութարար իշխանությունների բռնաճնշումներն Էստոնիայում»)
2005 Emajõgi 1944 ISBN 9985-3-1183-3 («Էմայիգի 1944»)
2006 Sinimäed 1944. II Maailmasõja lahingud Kirde-Eestis ISBN 9985-3-1117-5 («Սինիմյե 1944։ II համաշխարհային պատերազմի մարտերը հյուսիսարևելյան Էստոնիայում»)
Էստոնական լեգեոնը բառերով ու նկարներով


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ռիյգիկոգուի կայքը
Էստոնիայի կառավարության կայքը
FLB:Делишки «отцов эстонского экономического чуда» грозят ЕС грандиозным скандалом (ռուս.)