Վենտսպիլսի միջազգային ռադիոաստղագիտական կենտրոն

Վենտսպիլսի միջազգային ռադիոաստղագիտական կենտրոն կամ Վենտսպիլս-8, ինչպես հայտնի է եղել խորհրդային ժամանակներում (լատիշ․՝ Ventspils Starptautiskais radioastronomijas centrs, VIRAC, ռուս.՝ Вентспилсский международный радиоастрономический центр, ВМРАЦ), նախկին ԽՍՀՄ ռադիոաստղագիտական գիտահետազոտական ինստիտուտ Իրբենե ավանում, որը գտնվում է Լատվիայի Վենտսպիլս քաղաքից 30 կմ հյուսիս, Բալթիկ ծովի ափին։ Ստեղծվել է 1971 թվականին, խորհրդային բանակի կողմից որպես «Զվեզդա» տիեզերական կայանի գաղտնի հետախուզական ռադիոլոկացիոն կայան (հաճախ հիշատակվում է «Զվյոզդոչկա» անունը կամ в/ч 51429)։ Սարքավորումը գաղտնի էր մինչև 1993 թվականին Լատվիայի անկախության վերականգնումը։ 1994 թվականին Լատվիայից Խորհրդային բանակի դուրս գալուց հետո այն անցել է Լատվիայի գիտությունների ակադեմիայի ենթակայության տակ։ 2004 թվականին Կենտրոնը փոխանցվել է Վենտսպիլսի համալսարանի քոլեջին (Վենստպիլսի բարձրագույն դպրոց)։
Կենտրոնն ունի  RT-32 և RT-16 (32 մ եւ 16 մ տրամագծով) ռադիոաստղադիտակներով Ռադիոաստղադիտարան։ Ռադիոաստղագիտական կենտրոնը վերանորոգումից և վերազինումից հետո 2015 թվականի հունիսի 10-ից կրկին փակվել է այցելուների համար, քանի որ նախատեսվում է վերականգնել տիեզերքի ուսումնասիրման գործունեությունը։
Այսօր Ռադիոաստղագիտական կենտրոնի գլխավոր նպատակն է ռադիոինտերֆերոմետրական Եվրոպական ցանցում (European VLBI Network (EVN)) ներգրավվելը։ Այդ ուղղությամբ առաջին գիտախորհրդատվական հանդիպումը տեղի է ունեցել Ռիգայում 1996 թվականի նոյեմբերին։


== Պատմություն ==
1967 թվականի ամռանը ԽՍՀՄ տարածքի ամենահյուսիսային կետում սկսվեց կառուցվել է տիեզերական տարածության ռադիոճառագայթման 649-րդ հետախուզական բաժնի շինարարությունը։ Տիեզերական հետախուզության «Զվեզդա» (в/ч 51429) կայանը կառուցվել է 1971 թվականին։ Կենտրոնի բազայում տեղակայվել է 4 ռադիոհեռադիտակ։ Կայանի հիմնական նպատակներն էին արբանյակներից և ռազմական կայաններից ազդանշանների որսալը և արբանյակներին վերահսկում։ Տիեզերական հետախուզության կայանի համար հատուկ ավան է կառուցվել` Իրբենե բնակելի ավանը։


== Իրբենե փակ ավան ==

ԽՍՀՄ գաղտնի ռադիոլոկացիոն «Զվեզդա» կենտրոնում կառուցվել էր բնակելի Իրբենե ավան, որն ուներ դպրոցներ, խանութներ, սպորտային և համերգային դահլիճներ։ Իրբենե մուտքը հնարավոր էր միայն հատուկ թույտվութուն ունենալու դեպքում։ Ավանում բնակվում էին մոտավորապես 2000 մարդ, այդ թվում զինվորականները և նրանց ընտանիքները։ 1993 թվականին խորհրդային զորքերի դուրս բերումից հետո ավանը դատարկվել էր և լքված վիճակում էր։


== Վենտսպիլսի Միջազգային ռադիոաստղագիտական կենտրոնի արդիականացում ==
1994 հուլիսի 22-ին Լատվիայից ռուսական զորքի հեռանալուց հետո Կայանը փոխանցվել է Լատվիայի Գիտությունների ակադեմիայի ենթակայությանը։ Զինվորականներն ապամնտաժել են ռադիոհեռադիտակներից մեկը և իրենց հետ տարել են։ Մնացած ռադիոհեռադիտակների բազայի վրա 1996 թվականին ստեղծվել է Վենտսպիլսի Միջազգային ռադիոաստղագիտական կենտրոնը (ВМРАЦ)։ 1999 թվականին աշխատանքային պայմանագիր է ստորագրվել ВМРАЦ-ի և LFVN (РСДБ-наблюдения) միջև։ Սակայն LFVN -ի հետ աշխատանքը երկար չի տևել։ 2004 թվականին ВМРАЦ -ն անցել է Վենտսպիլսի բարձրագույն դպրոցի իրավասության տակ։ 2007 թվականից աստղադիտարանը կրկին սկսել է մասնակցել LFVN նախագծերին։ Աստղադիտարանը մասնակցում է 6 ՍՄ ալիքի երկարության վրա գտնվող տիեզերական մերձակա օբյեկտներից անդրադարձած էխո-ազդանշանների ընդունմանը։ Այս կենտրոնում կատարվող ուսումնասիրությունների հիմնական ուղություններն են.

ռադիոաստղագիտություն
ռադիոինտերֆերոմետրիա
աստղագիտություն
Երկրի ֆիզիկա (անգլ.՝ Geophysics)
Արեգակի ֆիզիկա (անգլ.՝ Solar physics)Ներկայումս կենտրոնի աշխատակիցները 24-ն են։
2014-2015 թվականներին РТ-32 ալեհավաքը խորը արդիականացման է ենթարկվել։ Ռադիոաստղադիտարանի գլխավոր սարքավորումների հետ միասին արդիականցվել է նաև РТ-16 ռադիոաստղադիտակը։ Այդպիսով աստղադիտարանն ունի  32 մ եւ 16 մ տրամագծով ալեհավաքներ։


== Աստղադիտարանի բաժիններ ==
Ռադիոաստղագիտության բաժին
Արբանյակային տեխնոլոգիաների բաժին


== Աստղադիտարանի սարքավորումներ ==
П-400 կամ РТ-32 «Սատուրն» (D = 32 մ, F = 11,5 մ, Fэффект = 87 մ, S = 400 մ2, կառուցվել է 1974 թվականին), ընդունող ալեհավաքը ՍՄ և ԴՄ միջակայքերում (հաճախ սխալմամբ «Յուպիտեր» անունն են տալիս)
РТ-16 «Պլուտոն» (հաճախ սխալմամբ «Սատուրն» անունն են տալիս)
РТ-8 «Ուրան», կառուցվել է 1969 թվականին, ապամոնտաժվել է 1993 թվականին
Փոքր ռադիոալեհավաք (տրամագիծը` D =  ~3 метров) (1970-1993) պայմանական անունը «Մերկուրի» կամ «#4»
2 մետրանոց ռադիոաստղադիտակ, օգտագործվում է աստղագիտական հետազոտությունների համար (տեղադրվել է 2000-ական թվականներին)


== Գիտահետազոտական ուղղություններ ==
Արեգակի ուսումնասիրություններ
Լուսնի մակերևույթի Լեոնիդներով ռմբակոծում
հիմնարար և գործնական հետազոտական ռադիոաստղագիտական ծրագրեր
աստղաֆիզիկա
տիեզերագիտություն
Երկրաֆիզիկա
Գեոդինամիկա
Գեոդեզիա
Արեգակնային համակարգի մարմինների տեղակայման Գերերկար ռադիո ինտերֆերոմետրիա (LFVN նախագիծ)
Արբանյակների տվյալների գրանցում
Աստերոիդներ
Տիեզերական աղբ
Լատվիական արհեստական արբանյակ «Վենտա-1» ղեկավարում և տվյալների ստացում - Venta-1 առաջին լատվիական արբանյակի արձակումը հետաձգվում է 2010 թվականից և որը նախատեսվում է արձակվել Հնդկաստանից 2017 թվականի ապրիլին։


== Աստղադիտարանի հասցե ==
VSRC, Ventspils raj. Ances pag., Irbene, LV-3600


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Judīte Čunka, Radiotelescope to point skyward again for space science. june 10, 2015
Աստղադիտարանի տարածքի օբյետների տեղակայման քարտեզ
Общий вход на официальный сайт обсерватории (там же есть ссылки на старый и на новый сайт обсерватории)
Վենստպիլսի Միջազգային ռադիոաստղագիտական կենտրոնի բարձր տեխնոլոգիաների պարկ Archived 2016-10-03 at the Wayback Machine.
"Первый свет" РТ-32 в Вентспилсе на длине волны 6 см
Вентспилсский Международный радиоастрономический центр
Первые радиолокационные эхо-сигналы приняты на РТ-32 в Вентспилсе
Очень подробно про бывшую станцию космической разведки
ЗАГОЛОВОК(В/Ч 51429 ) 649 ОТД. ПУНКТ РАЗВЕДКИ РАДИОИЗЛУЧЕНИЙ КОСМИЧЕСКИХ ОБЪЕКТОВ. ДНЕВНИК
Подробности про "Звезду"
В Ирбене слушают космос Archived 2007-09-04 at the Wayback Machine.
Աստղադիտարանի լուսանկարներ