Ջահանգիրի դամբարան

Ջահանգիրի դամբարան (ուրդու՝ مقبرہ جہانگیر‎), XVII դարի դամբարան, կառուցված մողոլական կայսր Ջահանգիրի համար։ Այն թվագրվում է 1637 թվականով և գտնվում է Լահորի շրջանի Շահդար Բաղում (Փենջաբ, Պակիստան)՝ Ռավի գետի ափին։ Դամբարանը հայտնի է իր ինտերիերով, առատորեն զարդարված ֆրեսկոներով և մարմարով, իսկ արտաքին տեսքը զարդարված է ֆլորենտական խճանկարներով։ Դամբարանը, հարակից Աքբարի Սարայի և Ասաֆ խանի գերեզմանի հետ միասին, այն անսամբլի մի մասն է, որն այժմ գտնվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցուցակում։


== Տեղադրություն ==
Դամբարանը գտնվում է Շահդար Բաղում՝ Լահոր Հին քաղաքից հյուսիս-արևմուտք։ Այն գտնվում է Ռահի գետի մյուս կողմում՝ Լահորից, մի գյուղական վայրում, որը հայտնի է իր բազմաթիվ զվարճանքների այգիներով։ Գերեզմանը գտնվում է Դիլկուշում՝ Նուր Ջահանի հաճելի պարտեզում, որը ստեղծվել է 1557 թվականին։ Ասաֆ խանի գերեզմանը, որը կանգնեցվել է 1645 թվականին, և Աքբարի Սարայը, որը կառուցվել է 1637 թվականին, կանգնած են Ջահանգիրի դամբարանների համալիրից անմիջապես արևմուտք, և երեքն էլ կազմում են դեպի արևելք-արևմուտք ուղղված ​​անսամբլ։ Շահդարա Բագիի մեկ այլ հուշարձաններից մեկը՝ Ջահանգիրի կնոջ Նուր Ջահանի գերեզմանը, գտնվում է Ասաֆ խանի գերեզմանից մի փոքր հարավ-արևմուտք։


== Նախապատմություն ==

Գերեզմանը կառուցվել է Ջահանգիրի համար, որը ղեկավարել է Մողոլական կայսրությունը 1605-1627 թվականներին։ Նա մահացել է 1627 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Քաշմիրի նախալեռներում, Ռաջաուրի քաղաքի մոտակայքում։ Քաշմիրից ճանապարհ ընկած հուղարկավորության երթը Լահոր է ժամանել ուրբաթ օրը, 1627 թվականի նոյեմբերի 12-ին։ Դիլկուշի պարտեզը, որտեղ նա թաղված է, Ջահանգիրի և նրա կնոջ՝ Նուր Ջահանի «սիրած վայրն» էր, երբ նրանք ապրում էին Լահորում։ Նրա որդին՝ նոր կայսր Շահ Ջահանը, հրամայեց հոր պատվին կանգնեցնել «կայսրին վայել դամբարան»։


== Պատմություն ==

Չնայած ժամանակակից պատմաբանները Ջահանգիրի դամբարանի կառուցումը վերագրում են նրա որդուն՝ Շահ Ջահանին, այն կարող է լինել Նուր Ջահանի նախագծի արդյունքը։ Ոգեշնչվելով իր հոր դամբարանի ճարտարապետությունից՝ ասում են, որ նա 1627 թվականին նախագիծ է մշակել Ջահանգիրի գերեզմանի համար և, հնարավոր է, նույնիսկ օգնել է դրա ֆինանսավորմանը։ Շինարարությունը սկսվել է 1627 թվականին և պահանջվել է 10 տարի այն ավարտելու համար։
Սիկհերի դատարանի արձանագրությունների համաձայն, դամբարանում վերանորոգումներ են կատարվել 1814 թվականին։ Այնուամենայնիվ, դամբարանների համալիրը ապականվել է նաև սիկհերի օրոք, երբ նրանք կողոպտվեցին Ռանջիթ Սինգհի բանակի կողմից, իսկ նրանց շինանյութերն օգտագործվել են Ամրիթսարում գտնվող Հարմանդիր Սահիբը զարդարելու համար։ Այնուհետև համալիրի թալանված շենքերը վերածվեցին Ռանջիթ Սինգհի ռազմական առաջնորդներից մեկի՝ սենյոր Օմսայի, որը հայտնի է նաև որպես Մուսա Սահիբ, անձնական նստավայրի։ Ռանջիթ Սինգհը նաև հրամայեց Մուսա Սահիբին հուղարկավորել դամբարանում 1828 թվականին խոլերայից մահանալուց հետո։ 1880 թվականին լայնորեն հավատում էին, որ Ջահանգիրի դամբարանը մի ժամանակ պսակված է եղել գմբեթով կամ երկրորդ շարով, որը քանդվել է Ռանջիթ Սինգհի բանակի կողմից։ Բայց ոչ մի ապացույց չի հայտնաբերվել, որ Ջահանգիրի դամբարանի գմբեթը կամ երկրորդ շարը երբևէ գոյություն է ունեցել։
Շահդարայի հուշարձանների անսամբլը էլ ավելի տուժեց բրիտանական իշխանության ժամանակ, երբ Ասաֆ խանի և Նուր Ջահանի գերեզմանների միջև երկաթուղային գիծ դրվեց։ Սակայն բրիտանացիները 1889-1890 թվականներին վերականգնեցին նաև Ջահանգիրի դամբարանը։
Մոտակա Ռավի գետից ջրհեղեղը սպառնացել կամ վնասել է դամբարանադաշտը 1867, 1947, 1950, 1954, 1955, 1957, 1958, 1959, 1962, 1966, 1973, 1976, 1988 և 2010 թվականներին։ 1988 թվականի ջրհեղեղի ժամանակ 5 օր ջուրը երեք մետր մակարդակով ծածկեց դրա մեծ մասը։


== Ճարտարապետություն ==

Ջահանգիրի դամբարանը կառուցվել է մողոլական ոճով՝ իրանական ճարտարապետության ազդեցության տակ՝ Սեֆյան ոճով, որը, հնարավոր է, տարածվել է Մողոլական կայսրությունում՝ պարսից ազնվականներից եկած Նուր Ջահանի շնորհիվ։ Դամբարանն ունի թախտգահայի (պատվանդանի վրա կանգնեցված դամբարան, որը թախտի կամ «գահի» դեր է խաղում) տեսք։
Ինչպես Մեծ Աքբարի դամբարանում, այնպես էլ կենտրոնական գմբեթը բացակայում է Ջահանգիրի դամբարանում, քանի որ փադիշահը, ըստ որոշ տեղեկությունների, ուղղակիորեն արգելում էր դրա կանգնեցումը նրա գերեզմանի վրա։ Գմբեթներն առաջին անգամ օգտագործվել են մողոլական թաղման ճարտարապետության մեջ՝ Հումայունի դամբարանի կառուցման ժամանակ, և կրկին սկսվել են կառուցվել արդեն Շահ Ջահանի ժամանակ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
SN Bukhari (2010-06-24)։ «Tomb of Jahangir Lahore»։ YouTube։ Վերցված է 11 октября 2020 
Pakistan’s PhotoBlog — Snaps of Jahangir’s Tomb Archived 2015-12-29 at the Wayback Machine.
Photograph of the left side of the mausoleum
Conservation of the mausoleum Archived 2016-10-11 at the Wayback Machine.