Կարմիր կիրակի

Հայ մտավորականների տեղահանություն, երբեմն անվանում են Կարմիր կիրակի, Հայոց Ցեղասպանության ժամանակ կազմակերպված գործողություն, որի ընթացքում Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքի հայ համայնքի առաջնորդները, իսկ հետագայում նաև կայսրության այլ համայնքների հայտնի ներկայացուցիչները ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին երկու համակենտրոնացման վայրեր Անկարայի մոտ, ղեկավարվելով Ներքին գործերի մինիստր Թալեաթ փաշայի արձակած հրամանով 1915 թվականի ապրիլի 24-ին։
Այդ գիշերը հայ մտավորականների առաջին հոսքը, թվով 235 մարդ, ձերբակալվեց Կոստանդնուպոլիսում։ Ձերբակալվածների ընդհանուր քանակը այս գործողության արդյունքում կազմեց 2345 մարդ։ Տեղահանության մասին օրենքի ընդունումից հետո, 1915 թվականի մայիսի 29-ին, ձերբակալվածները տեղաբաշխվեցին ամբողջ կայսրության տարածքում և նրանց մեծամասնությունը սպանվեցին։ Շատ քչերը, այդ թվում Վրթանես Փափազյանը և Կոմիտասը փրկվեցին առանձնահատուկ միջամտության արդյունքում։
Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակի օրը նշվում է ամբողջ աշխարհում ամեն տարվա ապրիլի 24-ին ի հիշատակ Օսմանյան կայսրությունում Հայոց Ցեղասպանության բոլոր զոհերի։ 1915 թվականի ապրիլի 24-ը լայնորեն ընդունվում է որպես Հայոց Ցեղասպանության սկիզբ։ Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակի օրը առաջին անգամ նշվել է 1919 թվականին, դեպքերի չորրորդ տարելիցին, Կոստանդնուպոլիսում։ Այս ժամանակից սկսած հայերը ամբողջ աշխարհում նշում են այդ օրը։


== Տեղահանություն ==


=== Ձերբակալություն ===
Օսմանյան Ներքին գործերի մինիստր Թալեաթ փաշան տեղահանության հրամանը արձակել է 1915 թվականի ապրիլի 24-ին։ Գործողությունը սկսվեց երեկոյան, ժամը 20:00-ին: Կոստանդնուպոլիսում գործողությունները ղեկավարում էր քաղաքի ոստիկանության պետ Բեդրի Բեյը։ Ապրիլի 24–25 գիշերը 235-ից 270 հայ մտավորականներ, հոգևորականներ, բժիշկներ, խմբագիրներ, լրագրողներ, փաստաբաններ, ուսուցիչներ, և այլք ձերբակալվեցին մինիստրի հրամանով: Մարդկանց քանակի տարբերությունները պայմանավորված են ոստիկանության գրառումների անճշտություններով, քանի որ նրանք ձերբակալել էին միևնույն անուններով մարդկանց։
Դրանից հետո ևս եղել են տեղահանություններ մայրաքաղաքից։ Առաջնահերթ խնդիր էր պարզել ձերբակալվածների ինքնությունը, այս նպատակով, ձերբակալվածները մեկ օր պահվում էին ոստիկանական բաժանմունքում և Կենտրոնական բանտում։ Երկրորդ ձերբակալության հոսքով ձերբակալվեցին 500-ից 600 մարդ։
Մինչև 1915 թվականի օգոստոս ամսվա վերջը, մոտ 150 ռուսահպատակ հայեր տեղահանվեցին Կոստանդնուպոլիսից դեպի համակենտրոնացման կենտրոններ։ Ձերբակալվածներից մի քանիսը, նրանց մեջ նաև գրող Ալեքսանդր Փանոսյանը (1859–1919), ազատ արձակվեցին, նույնիսկ մինչև Անատոլիա տեղափոխելը։ Ընդհանուր առմամբ, 2345 հանրաճանաչ հայեր ձերբակալվեցին և տեղահանվեցին, նրանցից շատերը չէին զբաղվում որևէ քաղաքական կամ ազգայնական գործունեությամբ։


=== Համակենտրոնացման ճամբարներ ===
Ձերբակալումից մինչև Տեղահանության մասին օրենքի ընդունումը, 1915 թվականի մայիսի 29-ը, ձերբակալվածները բանտարկված էին երկու համակենտրոնացման ճամբարներում, իսկ օրենքի ընդունումից հետո նրանք տեղահանվեցին դեպի Օսմանյան Սիրիա։
Ձերբակալվածներից շատերը տեղափոխվել են Կոստանդնուպոլսի Կենտրոնական Բանտից Սիրտեկ ընկերությանը պատկանող համար 67 շոգեգնացքով դեպի Հայդարփաշա կայարան։ Որտեղ ավելին քան տասը ժամ սպասելուց հետո նրանք ուղարկվեցին հատուկ գնացքով Անկարայի ուղղությամբ։ Ամբողջ շարասյունը կազմում էին 220 հայեր։ Հայ վագոնի ուղեկցորդը ձեռք է բերում տեղահանվողների ցանկը և փոխանցում Պոլսո հայոց պատրիարքություն։ Զավեն Տեր Եղիայանը (այդ ժամանակ Պոլսո Հայոց Պատրիարք) անմիջապես նախաձեռնել է  փրկել որքան հնարավոր է շատ տեղահանվողներին, սակայն ապարդյուն։ Միակ արտասահմանյան երկրի դեսպանը, ով փորձել է օգնել նրան այս գործում, եղել է ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուն էր։ Գնացքի 20 ժամ տևած ուղևորությունից հետո, երեքշաբթի օրը կեսօրին, տեղահանվածները գնացքից իջեցվել են Սինչանկոյում (Անկարայի մոտ)։ Իբրահիմ կայարանում Կոստանդնուպոլսի Կենտրոնական Բանտի պետը դասակարգելով տեղահանվողներին բաժանել է երկու խմբի։
Մի խումբը ուղարկվել է Չանկիրի (և Չորում, Չանկիրիի և Ամասիայի միջև), իսկ մյուսը Այաս։ Այաս ուղարկվածները տեղափոխվել են սայլերով, նրանցից համարյա բոլորը մի քանի ամիս անց սպանվել են Անկարայի մոտ գտնվող կիրճերում։ Միայն տասը (կամ 13) մարդկանց այս խմբից թույլ տրվեց վերադառնալ Այասից Կոստանդնուպոլիս: Ձերբակալվածների մեկ այլ 20 հոգանոց խումբ, որոնք ձերբակալվել էին ապրիլի 24-ից ավելի ուշ հասան Չանկիրի, 1915 թվականի մայիսի 7-ին կամ 8-ին։ Մոտ 150 քաղաքական բանտարկյալներ տեղավորվել էին Այասում և 150 մտավորականներ Չանկիրիում։


=== Ռազմական դատարան ===
Ձերբակալվածներից ոմանք մայիսի 5-ին տեղափոխվեցին Այասից դեպի Դիարբեքիր ռազմական դատարանի առաջ կանգնելու համար։ Այս մտավորականներն էին՝ Նազարեթ Տաղավարյանը, Սարգիս Մինասյանը, Հարություն Ճանկուլյանը, Գարեգին Խաժակը և Ռուբեն Զարդարյանը։ Չհասած Դիարբեքիր, Կարաչայորեն կոչված վայրում նրանք սպանվեցին պետության կողմից հովանավորվող զինված բանդայի կողմից, որը գլխավորում էին Չերքեզ Ահմետը և նրա սպաներ Հալիլն ու Նազիմը։ Մեկ այլ բանտարկյալ, Ղազար Ղազարյանը (Մարզպետ), ուղարկվեց Կեսարիա ռազմական դատարանի առաջ կանգնելու համար 1915 թվականի մայիսի 18-ին։ Դատարանից ազատվելուց հետո նա աշխատել է կեղծ օսմանյան փաստաթղթերով գերմանացիների համար Ամանոսի երկաթուղային թունելի կառուցման վրա։ Ապա փախուստի է դիմել Նուսայբին, որտեղ ընկնելով ձիուց մահացել է։
Գրոհայինները, որոնք պատասխանատու էին սպանություններում դատվել և մահապատժի են ենթարկվել Ջեմալ փաշայի կողմից Դամասկոսում 1915 թվականին, այս դեպքերը հետագայում 1916 թվականին դարձան Օսմանյան խորհրդարանի հետաքննության առարկա։ Այս հետաքննությունը ղեկավարում էր Հալեպ քաղաքից ընտրված խորհրդարանական Արթին Բոշգեզենյանը։


=== Ազատ արձակումը ===
Ձերբակալվածներից ոմանք ազատ են արձակվել տարբեր ազդեցիկ մարդկանց ճնշումների և միջամտությունների արդյունքում։ Հինգ տեղահանվածներ Չանկիրիից ազատվել են ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուի միջամտության շնորհիվ։ Ընդհանուր առմամբ 12 տեղահանվածների Չանկիրիից թույլ է տրվել վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս: Նրանք էին՝ Կոմիտասը, Բյուզանդ Քեչյանը, Վահրամ Թորգոմյանը, Բարսեղ Դինանյանը, Հայկ Հոճասարյանը, Նշան Կալֆայանը, Երվանդ Թոլայանը, Արամ Գալենտերյանը, Նոյիկ Տեր-Ստեփանյանը, Վրթանես Փափազյանը (ձերբակալվել էր թատերագիր Վրթանես Փափազյանի փոխարեն), Գառնիկ Ինջիջյանը և Հակոբ Բեյլերյանը։ Չորս Կոնյայում բանտարկվածների նույնպես թույլ է տրվել վերադառնալ, այս մարդիկ էին՝ Աբիկ Մյուբեհեջյանը, Ադամյանը, Խերբեկյանը և Նոսրիկյանը։
Մնացած տեղահանվածները մնացել էին Անկարայի վիլայեթի նահանգապետի պաշտպանության տակ։ Մաժար բեյը հրաժարվում էր իրականացնել Թալեաթ փաշայի հրամանները տեղահանության վերաբերյալ։ 1915 թվականի հուլիսի վերջին նա ազատվեց իր պաշտոնից և նրան փոխարինեց կենտրոնական կոմիտեի անդամ Աթիֆ բեյը։


=== Փրկվածները ===
Մուդրոսի զինադադարից (30 հոկտեմբերի 1918) հետո, կենդանի մնացած հայ մտավորականները վերադարձան Կոստանդնուպոլիս, որը գտնվում էր դաշնակից զորքերի վերահսկման տակ։ Նրանք սկսեցին կարճ բայց ինտենսիվ գրական գործունեություն, որին վերջ տվեց 1923 թվականի Թուրքիայի հաղթանակը։ Նրանցից ոմանք գրեցին հուշեր և ստեղծագործություններ տեղահանումների ընթացքում իրենց փորձի հիման վրա, օրինակ Գրիգորիս Պալաքյանը, Արամ Անտոնյանը, Երվանդ Օտյանը, Թեոդիկը և այլք։ Վերապրողներից մի քանիսը ունեցան հոգեկան խանգարումներ. նրանցից Կոմիտասը 20 տարի շարունակ անցել է բուժում հոգեբուժարաններում, մինչև իր մահը 1935 թվականին։


== Հիշատակի օրը ==
Հայոց Ցեղասպանության պաշտոնական հիշատակի օրն է ապրիլի 24-ը, այս օրը նշվում է որպես հայ մտավորականների տեղահանության սկիզբ։ Առաջին անգամ այս օրը նշվել է մի խումբ ցեղասպանությունից փրկվածների կողմից Կոստանդնուպոլիսում 1919 թվականին հայկական Սուրբ Երորդության եկեղեցում։ Հայ համայնքի բազմաթիվ ներկայացուցիչներ մասնակցում էին այս միջոցառմանը։ Այդ օրվանից ամեն տարի աշխարհի բոլոր ծայրերում նշվում է Հայոց Ցեղասպանության հիշատակի օրը։


== Հայ տեղահանված մտավորականները ==
Ստորև բերվում է հայ մտավորականների ցանկը, որոնք տեղահանվել են Կոստանդնուպոլիսից 1915 թվականի ապրիլի 24-ին, տեղահանման առաջին ալիքով։ 


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==