Ադրբեջանական լեգեոն (Ֆաշիստական Գերմանիա)

Ադրբեջանական լեգեոն հայտնի է նաև որպես Ադրբեջանական զօրագունդ  ( ադրբ.՝ Azərbaycan Legionu, գերմ.՝ Der Aserbaidschanische Legion ),   նախկին խորհրդային ադրբեջանցի ռազմագերիներից բաղկացած ստորաբաժանում ՝ Վերմախտի ստորաբաժանումներից մեկը։ Որոշ ադրբեջանցի ռազմագերիներ անցան թշնամու կողմը տեղեկանալով Ստալինի 1941թ. Օգոստոսի 16-ի թիվ 270 հրամանի մասին՝ ռազմաճակատը լքած կոմիսարների և հրամանատարների ոչնչացման վերաբերյալ, նրանք մինչ գերեվարվելը պոկում էին տարբերանշանները, իսկ այլք յեգեոնի ստեղծման մեջ Ադրբեջանի ժողովրդավարական հանրապետության անկախությունը վերականգնելու հնարավորություն էին տեսնում։ Մինչ 1942 թվականի հուլիսի 22-ը ադրբեջանցիները ծառայում էին կովկաս-մահմեդական լեգեոնում ( գերմ.՝ Kaukasisch-Mohammedanische Legion ):


== Կազմավորում ==
1941-ի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին Հիտլերը հրաման տվեց Եդլինոյում ստեղծել կովկասյան-մուհամեդական ազգային լեգեոն, բաղկացած ադրբեջանցիներից և դաղստանցիներից, իսկ 1942 թ. Ապրիլի 15-ին անձամբ թույլատրեց նրանց օգտագործել  ճակատում և պարտիզանների դեմ պայքարում որպես «հավասար դաշնակիցներ», այս կարգավիճակն ամրագրվեց «Արևելքում տեղական օժանդակ կազմավորումների մասին» կանոնակարգում։ Ադրբեջանցիների թվի ավելացման պատճառով, նրանց թիվը Վերմախտի զորքերում հասավ 40 հազարի, կովկասյան-մուհամեդական լեգեոնը վերանվանվեց Ադրբեջանական, և այլ ազգությունների ներկայացուցիչները դուրս բերվեցին դրանից ։
Լեգեոնի ձևավորումը տեղի ունեցավ մուսավաթական էմիգրանտների ստեղծած «Ադրբեջանի կառավարության» մասնակցությամբ, որոնց թվում էին Խալիլ Խասմամեդովը, Շաֆի Ռուստամբեյլին, Նագի Շեյխզամանլին, Ֆուադ Էմիրջանը և այլք, ովքեր պատերազմում իրենց մասնակցությունը Գերմանիայի կողմից համարում էին ԱԺՀ- ի կորցրած անկախությունը վերականգնելու միակ հնարավորությունը։ Լույս  էր տեսում «Ադրբեջան» անունով թերթ, որի խմբագիրը Կարմիր բանակի նախկին մայոր Մեջիթ Քարսալանն էր։ Ուկրաինական Պրիլուկի և Լեհական Էդլինո քաղաքները լեգիոնի լրացման կենտրոններն էին։
Գերմանական հատուկ ծառայությունների ներկայացուցիչների առաջին շփումները ադրբեջանական արտագաղթի ղեկավարների հետ հաստատվել էին դեռ պատերազմը սկսվելուց առաջ։ Կովկասին հարվածելու համար Աբվերը խստորեն սնուցում էր իր հինգերորդ շարասյանը Իրանի նավահանգիստային քաղաքներում ՝ Նուշեհրում, Բանդար-Շահում, Պահլավիում։ Դիվերսանտները պատրաստվում էին գործողությունների Ադրբեջանում և Թուրքմենստանում։ Նացիստական ​​Գերմանիայի ռազմական հետախուզության և հակահետախուզության պետ Վիլհելմ Կանարիսի գործակալները հավաքագրել էին «Մուսավաթ» ադրբեջանական ազգային կուսակցության ղեկավար Էմին Ռասուլզադեին։ Բացի ադրբեջանցիներից, Աբվերը վերահսկողություն էր հաստատել Իրանում արտագաղթողների մեծ գաղութի վրա, որի կազմում ընդգրկված էին Կովկասի, Անդրկովկասի և Կենտրոնական Ասիայի շատ ժողովուրդների ներկայացուցիչներ։
Աբվերը անձնակազմ էր հավաքագրում ադրբեջանցի-էմիգրանտների շարքերում, իսկ ԽՍՀՄ-ի դեմ ռազմական գործողություններ սկսելուց հետո, ռազմագերիների, դեֆեկտորների և սովետական ռեժիմից դժգոհ անձանց շարքերում։ Դրան նպաստեցին Ադրբեջանում նախապատերազմյան շրջանի ապստամբական շարժումները։ Հանրապետությունում 1929-ի վերջից ներառյալ 1931 թ. սովետների դեմ ընդվզումների ալիք բարձրացավ։ Ապստամբները գրավեցին Նուխի, Շուշի քաղաքները, պայթեցրեցին կամուրջներն ու երկաթուղային գծերը, հարձակվեցին գնացքների վրա։ Ապստամբների ընդհանուր թիվը հասավ 10 հազար մարդու։ Ապստամբների դեմ օգտագործվեցին ավիացիա, տանկային ստորաբաժանումներ և քիմիական զենք։ Աստիճանաբար ապստամբները փախան սարեր, ապա Պարսկաստան (Իրան)։ Ենթադրվում է, որ ապստամբները շփումներ ունեին «Պրոմեթևս» ընկերության հետ ՝ Ռուսաստանի կողմից ճնշված ժողովուրդների լիգա, գաղթական կազմակերպություն, որը հիմնադրվել է 1928 թվականին Վարշավայում ՝ Լեհաստանի Գլխավոր շտաբի 2-րդ բաժնի (Դեֆենսիվա) և Լեհաստանի ԱԳՆ Արևելյան բաժնի կողմից։
Գերմանական հատուկ ծառայությունները «Պրոմեթևս» ընկերության գործակալներին «ժառանգեցին» Դեֆենսիվայից և կապ հաստատեցին ադրբեջանական «Իսթիքլալ» արտագաղթողների մարտական  կազմակերպության հետ։
Ալխազովի խումբը դիվերսանտների և հետախուզական Աբվերթիմ 201-ի մաս էր կազմում, որը գործում էր Արևելյան ճակատի հարավային հատվածում։ Այս ստորաբաժանումը ստեղծվեց Նուխի քաղաքի բնիկներից։
Գործակալները պետք է գործեին խորհրդային թիկունքում վերոհիշյալ քաղաքի մոտակայքում։ Նրանց խնդիրն էր խոչընդոտել արդյունաբերական ձեռնարկությունների արտահանման գործունեությանը և կազմակերպել ապստամբական շարժումներ։ Խմբի տեղափոխումը չեղարկվեց, իսկ անձնակազմը օգտագործվեց որպես գերմանական զորամասերից մեկի հետևակային ստորաբաժանում։
Թուրք գեներալ Էրքիլեթը շատ հետաքրքրված էր Վերմախտում ադրբեջանական ստորաբաժանումների ստեղծմամբ։ 1941-ի սեպտեմբերին նրա գլխավորած թուրքական ռազմական պատվիրակությունն այցելեց Արևելյան ճակատի հարավային հատված։ Թուրքիա վերադառնալուց հետո Էրկիլեթը հրատարակեց «Ինչ տեսա արևելյան ճակատում» գիրքը։ Այցի ևս մեկ արդյունք էին գերմանական հրամանատարության հետ բանակցությունները ՝ սովետական մահմեդական ռազմագերիների (հատկապես ադրբեջանցիների) իրավիճակը բարելավելու ուղղությամբ։ Միաժամանակ, դրական լուծում ստացավ ադրբեջանական ազգային կոմիտեի ստեղծման հարցը։ 1941 թ.-ի օգոստոսին Թուրքիայում գերմանական առաքելության ղեկավար ֆոն Պապենը Ռիբենտրոպին զեկուցեց. «Լավատեղյակ անձը հայտնում է. Ռուսաստանում գերմանացիների հաջողությունների պատրվակով ՝ Թուրքիայի կառավարական շրջանակները գնալով ավելի շատ հետաքրքրություն են ցուցաբերում ... ադրբեջանական թուրքերի ճակատագրի վերաբերյալ։ Ըստ ամենայնի, այս շրջանակներում հակված են վերադառնալ 1918-ի իրադարձություններին և ցանկանում են իրենց կցել այս տարածքը, հատկապես Բաքվի չափազանց արժեքավոր նավթահանքերը »։
Այսպիսով, Գերմանիայի Արևելյան նախարարության և Թուրքեստանի ուսումնասիրության ինստիտուտի (ԱԹ) ներքո, ստեղծվեց «Ադրբեջանի կոմիտեն», որը բաղկացած էր հիմնականում ԽՍՀՄ նախկին քաղաքացիներից։ Այն գլխավորում էր 35-ամյա Կարմիր բանակի նախկին մայոր Աբո Ալիևիչ Դուդենգինսկին, որը հայտնի է նաև որպես Ֆաթալիբեյլի, որը գերի ընկնելուց հետո որոշ ժամանակ կռվեց ազգային կազմավորումների  շարքերում, ապա նշանակվեց ադրբեջանական «շտաբի» պետ։ Սկզբնապես Դուդնեգինսկին սատարում էր Վլասովին ՝ կիսելով նրա տեսակետը բոլոր հակասովետական ուժերը միավորելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ Հետագայում այդ դիրքորոշումը վերանայվեց ՝ կապված Վլասովի հետ համագործակցելու Կոմիտեի մյուս անդամների մերժման հետ։ Դուդենգինսկին կապեր է պահպանել նաև Գերմանիայում ադրբեջանական արտագաղթի առաջնորդ  Էմին Ռասուլզադեի հետ։ Վերջինս գործնականում կիրառեց պանթուրքիզմի գաղափարը, որի կապակցությամբ նա չնշանակվեց ազգային շտաբի ղեկավար, քանի որ Թուրքիայի հովանու ներքո ուժեղ Ադրբեջանի ստեղծումը հակասում էր Արևելքում գերմանացի մասնագետների ծրագրերին, քանի որ  նրանք ապագա Կովկասում ցանկանում էին տեսնել միայն Գերմանիայի հատուկ Ռայխկոմիսարիատը։
«Ադրբեջանի կոմիտեում» կարևոր դեր խաղաց նաև ցարական բանակի նախկին գնդապետ, Ստանդարտենֆյուրեր Իսրաֆիլով Մահոմեդ Նաբի-Օղլին հայտնի որպես Իսրաֆիլ-բեյ, որը հետագայում գնդակահարվեց 1946 թվականին Բաքվի զինվորականների ռազմական տրիբունալի վճռով։  Կոմիտեի կազմում էր նաև նախկին ռազմագերի, «Ցեպելին»-ի աշխատակից, ՍՍ-ի Շտուրմբանֆյուրեր Ալիևը։ 


== Լեգեոնի մասին ==

Սկսելով պատերազմը Խորհրդային Միության դեմ, գերմանական ռեյխի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունն իր առջև դրեց բոլշևիզմի դեմ պայքարում ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներին ներգրավելու խնդիրը, նրանց խոստանալով ստեղծել մի շարք ազգային-պետական ​​սուբյեկտներ։ Միևնույն ժամանակ հատուկ ուշադրություն էր դարձվում Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունների ժողովուրդներին, այդ թվում ՝ ադրբեջանցիներին։ Վերմախտի զորքերում ադրբեջանցի լեգեոներների թիվը կազմում էր մոտ 40 հազար մարդ  որոնք բացի ադրբեջանական ռազմական կազմավորումներից, ծառայում էին այլ զորամասերում։ Իսմայիլ Աքբերը 1951 թ.-ի «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում անկախության պայքարում ադրբեջանցի լեգեոներները» աշխատության մեջ նշում է 38 598 մարդ 1944 թվականի հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ։ Նրանցից 97 հոգի ծառայել է գեներալ Վլասովի Ռուսաստանի ազատագրական բանակի ստորաբաժանումներում, 67 հոգի ՝ Բեռլինում գտնվող Ադրբեջանի ազգային կոմիտեում։ Ըստ վրացի պատմաբան Գ.Մամուլիայի, մեկ այլ ադրբեջանական գումարտակ, կռվում էր Ուկրաինայի ազգային բանակի կողմից։
Ադրբեջանական առաջին լեգեոնը պաշտոնապես հայտնվեց 1942-ի մարտ ամսին Եդլինոյում (Լեհաստան), որը ղեկավարում էր գնդապետ Ռիեդելը (այնուհետև փոխգնդապետ Բոիմեն)։ Այս լեգեոնը մնաց Եդլինոյում մինչև 1943-ի հոկտեմբեր, այնուհետև տեղափոխվեց Ռոդեզ քաղաք (Ֆրանսիա), իսկ այնուհետև տեղափոխվեց Մուհլհաուզեն, Էլզաս. Յեդլինոյում կազմավորվեց 8 մարտական և 2 պահեստային գումարտակ։ Լեգեոնը 2 պահեստային գումարտակներով վերատեղափոխվեց Ֆրանսիա, իսկ այնտեղ ՝ տեղում, ստեղծվեց կապիտան Լանգի մարտական խումբը ՝ բաղկացած 3 ջոկատներից։ Պրիլուկիում ստեղծվեց ադրբեջանական երկրորդ լեգեոնը։ Մինչ 1943 թվականի մայիսը Ուկրաինայում կազմավորվեց 6 ադրբեջանական մարտական գումարտակ և 2 պահեստային գումարտակ։ Լեգեոներից բացի, առանձին մարտական ու թիկունքի ադրբեջանական ջոկատներ ստեղծվեցին Վերմախտի և ՍՍ-ի այլ ստորաբաժանումների կողմից։ Դրանք կազմավորվում էին որպես ինքնուրույն ստորաբաժանումներ և որպես գերմանական ստորաբաժանումներ, ուստի Ադրբեջանի մարտական խումբը ՝ Ռուսաստանի կայսերական բանակի նախկին գնդապետ Իսրաֆիլ-բեյի հրամանատարությամբ, կովկասյան ՍՍ կազմավորման մաս էր կազմում  :
1943 -ի մայիսին Բեռլինի Վիկտորիա պանսիոնում գումարվեց ժողով Ադրբեջանի Հանրապետության արդարադատության նախկին նախարար Խալիլ Խասմամեդովի («Մուսավաթ» կուսակցության անդամ) նախագահությամբ, որին մասնակցում էին հին ու նոր արտագաղթի ականավոր գործիչներ։ Համագումարում որոշվեց հետամուտ լինել բոլոր ադրբեջանական ստորաբաժանումներից մեկ միասնական միավորի ստեղծմանը, ազգային շտաբի գլխավորությամբ։ Այդ նպատակով, Արևելյան նախարարությանը կից, ստեղծվեց Ադրբեջանի կապի շտաբը, որը օժտված էր գերմանական գերատեսչություններում, առաջին հերթին կամավորական զորքերի շտաբում, ադրբեջանցիներին ներկայացնելու իրավունքով։ Որոշվեց նաև կազմակերպել համագումար, որի նախապատրաստմանը մասնակցում էին Ադրբեջանի կոմիտեն և բոլոր ադրբեջանցիները, ովքեր այդ ժամանակ գտնվում էին Բեռլինում։ Համագումարը սկսեց իր աշխատանքը նոյեմբերին 1943 թ -ին Բեռլինում, Կայզերհոֆ հյուրանոցում, որի արդյունքում ընտրվեց Ազգային միաբանության Մեջլիս, բաղկացած 50 անդամներից, որը ներառում էր արտագաղթի մեջ գտնվող բոլոր ռազմական ստորաբաժանումների և Ադրբեջանի գրեթե բոլոր քաղաքական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։

(Բեռլինի) Ադրբեջանի ազգային կոմիտեի օրոք ստեղծվեց ավագ մոլլայի պաշտոնը և կրոնական հարցերի բաժինը։ Երուսաղեմի մուֆթի Հաջի Մուհամեդ Ամին ալ-Հուսեյնին հաճախ էր հանդիպում լեգեոներների հետ։ Սկզբում Ադրբեջանի ազգային կոմիտեում քարոզչական աշխատանքը ղեկավարում էր ծագումով բաքվեցի, պրոֆեսիոնալ լրագրող Ֆուադ Էմիրջանը (Ամիրջանով)։ Նա դարձավ նաև «Ադրբեջան» լեգեոներների շաբաթաթերթի խմբագիր, գրում էր հիմնականում թուրքերեն, և թերթի առաջին համարից հետո փոխարինում էր Ադրբեջանի համալսարանի շրջանավարտ Մեջիդ (Կարսալանի) Մուսազադեին։ Բեռլինում լույս էին տեսնում «Ադրբեջան», «Խյուջյում» («Հարձակում») և «Միլի Բիրլիք» («Ազգային միաբանություն») ամսագրերը։ 162-րդ թյուրքական դիվիզիան հրատարակում էր «Բիզիմ դոյուշիմիզ» («Մեր ճակատամարտը») շաբաթական տեղեկագիրը։ 1942 թվականից ի վեր ադրբեջանական կազմավորումները մասնակցում էին Արևելյան ճակատի մարտերին։ Սեպտեմբերից 804-րդ գումարտակը գործում էր Կովկասում, 17-րդ բանակի բանակային խմբի կազմում։ Մայոր Ա. Ֆաթալիբեյլիի գումարտակը մասնակցեց 800-կիլոմետրանոց երթին Տագանրոգից դեպի Պսեբայսկայա։ Մոտ 10 ադրբեջանական գումարտակ գործեց Կովկասում, Ուկրաինայում, a Ղրիմում, Բելառուսում և Լեհաստանում։
Համաձայն 1943 թ. Մայիսի 29-ի թիվ 14124/43 Գլխավոր շտաբի կազմակերպչական բաժնի հրամանի ՝ ադրբեջանական լեգեոնի գունավոր օձիքադիրները փոխարինվեցին կանաչ եզրերով դաշտային մոխրագույն օձիքադիրների։ Ադոլֆ Հիտլերը կասկածներ էր արտահայտում  արևելյան լեգեոնների վերաբերյալ՝ քիչ թե շատ հուսալի աջակցություն տեսնելով միայն մուսուլմանների  կողմից։ 1942- ի դեկտեմբերին կայացած հանդիպմանը նա ասաց. «Ես չգիտեմ, թե ինչպես են այդ վրացիներն իրենց դրսևորելու։ Դրանք թյուրքական ժողովուրդներին չեն պատկանում ... Ես հուսալի եմ համարում միայն մահմեդականներին ... բոլոր մյուսներին համարում եմ անվստահելի։ Այս պահին ես շատ ռիսկային եմ համարում այս զուտ կովկասյան գումարտակների կազմավորումը, մինչդեռ զուտ մահմեդական կազմավորումներ ստեղծելու մեջ ես վտանգ չեմ տեսնում ... Չնայած Ռոզենբերգի և զինվորականների բոլոր հավաստիացումներին,  ես չեմ վստահում նաև հայերին։»
Գնահատելով Կովկասում արևելյան լեգեոնների մի մասի օգտագործման փորձը `բանակի A խմբի շտաբի պետ, գեներալ-լեյտենանտ Գրայֆենբերգը բարձր գնահատեց 804-րդ և 805-րդ ադրբեջանական գումարտակների գործողությունները` նշելով, որ նրանք «մեծ անտառային տարածքներում  գործել են ինքնուրույն, հաջողությամբ պայքարել ավազակախմբերի և թշնամու ջոկատների դեմ և մեծ ներդրում ունեցել այդ տարածքների խաղաղեցման գործում »  :
Ավելի քան 700 ադրբեջանցիներ մասնակցել են նաև Բեռլինի պաշտպանությանը խորհրդային զորքերից 1945 թ.


== Ադրբեջանի լեգեոնի գումարտակները ==


== Տես նաև ==
Հայկական լեգեոն
Վրացական լեգեոն
Աբդուրահման Ֆաթալիբեյլի
Ադրբեջանի ազգային կոմիտե
Մագոմեդ Իսրաֆիլով


== Ծանոթագրություններ ==


== Հղումներ ==
Գերմանիայի զինված ուժերի, SS զորքերի և օժանդակ ծառայությունների անձնակազմի նշանների վերծանում
Գերմանիայի ցամաքային զորքերի բարձր հրամանատարության վկայականի լրացուցիչ նյութ `թաթարական և կովկասյան ծագման անձանցից օժանդակ զորքեր կազմելու մասին
Վերմախտի ադրբեջանցի լեգեոներների հարցի շուրջ Archived 2014-05-13 at the Wayback Machine.


== Գրականություն ==
Yaqublu N. Azərbaycan լեգեոներ (ազերբ.) // Çıraq. - 2005 թ. - S. 336 :
Ադրբեջանական պարտիզանները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ. Անհայտ հերոսներ
Աբրահամյան Է.Ա.Կովկասցիները Աբվերերում։ - Մ. ՝ հրատարակիչ Բիստրով, 2006 թ. - 352 էջ - (На стороне Третьего рейха):
Cəfərli M. Azərbaycan Legion Ədəbiyyatı: - Բակի ՝ «QAPP-POLIQRAF», 2005. - 371 վ.


== Արտաքին հղումներ ==
Նացիստական Գերմանիայի ադրբեջանական լեգիոնը․ ռազմագործողությունները Եվրոպայում.
Ադրբեջանի հիմնադիր հայրերը և նրանց համագործակցությունը նացիստների հետ Archived 2020-09-21 at the Wayback Machine..
VIDEO Азербайджанский легион нацистской Германии: операции в Европе.
Երրորդ Ռեյխի Ադրբեջանական լեգեոնը.