Հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատոր

Հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատոր (հապավումներ՝ ՀՊԱ, tPA) սպիտակուց է, որը պատասխանոտու է արյան մակարդուկների քայքայման համար։ Այն սերինային պրոտեազ է, որը հայտանբերվում է արյունատար անոթների պատը ներսից պատող էնդոթելի բջիջներում։ Որպես ֆերմենտ, այն կատալիզում է պալզմինոգենի փոխակերպումը պլամնինի՝ մի սպիտակուցի, որը գլխավոր դերակատարումն ունի մակարդուկի քայքայման գործում։ Մարդու ՀՊԱ-ի միաշղթա տարբերակը ~70 կԴա զանգվածով սպիտակուց է։
ՀՊԱ-ը  հնարավոր է արտադրել ռեկոմբինանտ կենսատեխնոլոգիական միջոցներով և այս պարագայում այն կոչվում է ռեկոմբինանատ հյուսվածքային պլազմինոգենի ակտիվատոր (ՌՀՊԱ)։ Նման ՌՀՊԱ են պարունակում մի շարք անվանում դեղորայքներ՝ Ալտեպլազա, Ռետեպլազա, Տենեկտեպլազա։ Այս դեղերը կիրառվում են կլինիկական բժշկության մեջ կաթվածների կամ սրտամնակնի ինֆարկտների բուժման ժամանակ։ ՀՊԱ-ների կիրառումը հակացուցված է հեմոռագիկ կաթվածների և գլխի վնասվածների ժամանակ։ ՀՊԱ-ով թունավորումների ժամանակ որպես հակաթույն կրառվում է ամինոկապրոնաթթուն։


== Բժշկական կիրառություն ==
tPA-ը կիրառվում է մի շարք հիվանդությունների բուժման նմատակով, որոնց ախտաբանության մեջ կարևոր է մակարդուկների առաջացումը։ Այդպիսի հիվանդություններից են թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիան, սրտամկանի ինֆարկտը, կաթվածը, և նման բուժումը կոչվում է թրոմբոլիզ։ Ամենահաճախը ՀՊԱ-ը կիրառվում է իշեմիկ կաթվածի բուժման նպատակով։ Դեղը հնարավոր է ներմուծել ինչպես ներերակային՝ համակարգային ազդեցությամբ (ինչպես վերոնշյալ հիվանդությունների դեպքում, այնպես էլ ներզարկերակային կաթետրով անմիջապես թրոմբի մեջ (ծայրամասային թրոմբոզների ժամանակ)։


=== Իշեմիկ կաթված ===


==== Վիճակագրություն ====
12 ծավալուն հետազոտություններ են կատարվել, որպեսզի ուսումնասիրեն ՌՀՊԱ-ների կիրառությունը իշեմիկ կաթվածի ժամանակ։ Այս հետազոտությունների մետաանալիզը ցույց է տվել, որ կաթվածի սկզբից 6 ժամերի ընթացքում ՌՀՏՊ-ի կիրառումը մեծապես բաձրացնում է հիվանդի՝ ապրելու և ինքնուրույնության շանսերը, հատկապես՝ առաջին 3 ժամերի ընթացքում կրառելու դեպքում։ Այնուամենայնիվ դեղորայքից բարձրանում է նաև առաջին 7 օրվա ընթացքում արյունահոսական (հեմոռագիկ) կաթվածների առաջացման և դրանց պատճառով մահացության ռիսկերը։
Առաջարկվող ուղեցույցներով ՀՊԱ-ն պետք է կիրառել, որքան հնարավոր է շուտ, անմիջապես հիվանդի ընդունվելուց հետո, եթե հիվանդը բերվել է բաժանմունք ժամանակին։ Տարբեր երկրների ուղեցույցեր տարբեր մոտեցում ունեն այս ժամանակահատվածի նկատմամաբ։ Օրինակ՝ ամերիկյան ուղեցույցով ալտեպլազա կիրառվում է հիվանդության սկզբից 3 ժամվա ընթացքում, Կանադայում և Եվրոպական երկրներում թույլատրվում է դեղորայքի կիրառությունը մինչև 4.5 ժամվա ընթացքում, կախված հիվանդի անամնեզից, ուղեկցող այլ հիվանդություններից, տարիքից և այլն։ Դեղի ավելի ուշ կիրառությունը ասոցիացվում է ավելի ցածր արդյունավետության և բարձր կողմնակի ռիսկերի հետ։ Իշեմիկ կաթվածով հիվանդների մոտ 3% են, որոնց դեպքում ալտեպլազան կիրառելի է։ Ամերիկյան ուղեցույցները նույնպես փորձ են կատարում թույլ տալ կիրառել ՀՊԱ մինչև 4.5 ժամվա ընթացքում։


==== Կիրառման չափանիշները ====
ԱՄՆ-ում ՀՊԱ-ի կրառումը կաթվածով հիվանդների մոտ, որոնք չեն ունեցել հակացուցումներ և բուժհաստատություն են բերվել ախտանշաշների սկսվելուց հետո 3 ժամվա ընթացքում, 2011թ. կրկնակի ավելացել է 2003թ. հետ համեմատած։ Ավելացել են թեթև ընթացքով դեպքերի, ոչ սպիտակամորթ ռասաների, բարձր տարքային խմբի պացիենտների մոտ կիրառությունը։ Այնուամենայնիվ, շատ պացիենտներ, որոնց ցուցված է եղել ՀՊԱ-ով բուժոմը, տարբեր պատճառներով այն չեն ստացել։
ՀՊԱ-ը կիրառվել է նույնիսկ 90-ից բարձր տարիքում իշեմիկ կաթվածի դեպքում։ Չնայած մնան հիվանդների փոքր թվին, մեծ մասամբ դեպքերի հանգուցալուժումը կիրառումից հետո 30 օրերի ընթացքում բացասական է եղել, նույնիսկ մահվան ելքերով։ Ցրտահարությունների ժամանակ ՀՊԱ-ի կիրառությունը նվազեցրել է անդամահատումների դեպքերի քանակը։


=== Թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիա ===
Թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիան սովորաբար բուժվում է հեպարինով հետագա վարֆարինի շարունակմամբ։ Եթե թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիա ուղեկցվում է ծանր ընթացքով, խիստ բարձր թոքային գերճնշմամաբ, համակարգային թերճնշմամաբ, ապա ՀՊԱ-ի կիրառությունը ցանակալի է։


== Ծանոթագրություններ ==