Վահանով կամ վահանի վրա

Վահանով կամ վահանի վրա (լատ.՝ aut cum scuto, aut in scuto), (հունարեն՝ ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς), դարձվածք, որը նշանակում է հաղթել կամ զոհվել  պատվով, հասնել նպատակին կամ զոհվել։ Ծագել է Հին Սպարտայում, որտեղ պատերազմում ընկած զինվորին պատերազմի դաշտից տարել են նրա վահանի վրա։


== Դարձվածքի սկզբնական կազմվածքը ==
Դարձվածքի սկզբնական ձևը հին հունարենում հետևյալն է․ «ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς» («դրանով կամ դրա վրա»)։ Հետազոտողներն այն վերագրում են հույն պատմագիր Պլուտարքոսի «Սպարտացի կանանց ասույթներ» փոքրածավալ ստեղծագործության մի հատվածի։ Որոշ պատմագիրներ վիճաբանում են այն մասին, որ այդ ստեղծագործությունը պատկանում է Պլուտարքոսին։ Դրա պատճառը ժողովածուի անավարտ և չմշակված լինելն է։ Որոշ պատմագիրներ ժողովածուն համարում են Պլուտարքոսի անավարտ աշխատանքը, քանի որ Ագեսիլայի կեսագրության որոշ հատվածներ բացակայում են, ինչպես նաև ի հայտ են գալիս այդ հեղինակի այլ «Բարոյական ստեղծագործություններում»։
Այդ հատվածի բնօրինակը և հայերեն թարգմանությունը.

Որոշ անտիկ գրողներ համարում էին, որ ասույթի երկրորդ մասը պետք է հասկանալ որպես վահանը ձեռքից բաց չթողելու հրաման, այսինքն կռվել մինչև վերջ (սովորաբար փախուստի ժամանակ զինվորները ծանր վահանը գցում էին ձեռքից)։ Պլուտարքոսը այդ արտահայտությունը վերագրում է անհայտ անունով սպարտուհու և չի հիշատակում Հին Սպարտայում արտահայտության տարածվածության մասին։ Ներկայումս ընդունված է, որ Պլուտարքոսը ի նկատի ունի մահացած զինվորին վահանի վրա տուն բերելու սովորությունը։ Այդ սովորությունը ցույց է տալիս «Սպարտացիների ասույթներ» ստեղծագործության մի հատված (235А)՝ «Ահա անշնչացած Ֆրասիբուլային վահանի վրա տարան Պիտանա»։
Սովետական պատմաբան Մ. Ն. Բոտովինիկը դարձվածքը փոխկապակցում է Վալերի Մաքսիմի մեջբերման հետ և դրա մեջ գտնում Հռոմում և Հին Սպարտայում դրա լայն տարածվածության որոշակի փաստեր.

Արդյունքում սովորություն դարձավ այդ ասույթը վերագրել ոչ թե անանուն սպարտուհու, այլ Գորգոյին (մոտավորապես Ք.ա. 507-480), որը սպարտացիների թագավոր Լեոնիդաս I-ի կինն էր։
Երբեմն ժամանակակից լեզվաբանները սխալմամբ պնդում են, որ Պլուտարքոսը այդ արտահայտությունը վերագրել է հենց Գորգոյին։


== Հունական վահան ==
Հոպլոն (կամ արգոսյան վահան) ծանրազեն հետևակի (հոպլիտի) կլոր ուռուցիկ վահան է, որն իր անունը ստացել է (հին հունարեն՝ ὅπλον) տերմինից, որը սկզբից հունարենում նշանակել է «զենք»։ Հույները այն առանձնացնում էին մեկ այլ ձև ունեցող վահանից` «ասպիսից» (հին հունարեն՝ аσπίς): Հոպլոնի տրամագիծը 80սմ-ից 1մ է։ Վահանը զինվորին պաշտպանում էր կզակից մինչև ծնկները։ Վահանի այս ձևը, ենթադրվում է, հայտնվել է Ք.ա. VIII դարում։ Այս ենթադրությունը հիմնված է այդ շրջանում կերամիկայի վրա նկարազարդումներիի պատկերման հետ։ Հիմքը իրենից ներկայացնում էր իրար միացված փայտե շերտաձողիկներ։ Ներսի հատվածը պատված է կաշվով, արտաքինից` բրոնզով կամ երկաթով։ Ներսի հատվածում տեղադրված էր բրոնզե կոթ, որտեղ ձեռքը տեղավորվում էր մինչև բազուկները։ Բազուկներով զինվորը սեղմում էր երկրորդ կոթը, որը տեղադրված էր վահանի ծայրին։ Այն պատրաստվում էր պարանից կամ կաշվե գոտուց։ Երբեմն հոպլոնի ներքևի մասում ամրացվում էր կաշվից, կտորից կամ թաղիքից պատրաստված «վարագույր»։ Այն փոխարինում էր զանգապանները և պաշտպանում էր հոպլիտի ոտքերը հարվածներից։ Այն հայտնվել է ուշ` Ք.ա. V դարում` հույն-պարսկական պատերազմների սկզբում։ Հոպլոնը ուներ 6-15կգ քաշ։
Ֆրանսիացի նկարիչ-կլասիցիստ Ժան-Ժակ-Ֆրանսուա Լե Բաբիեն պատկերել է սպարտացու և մոր հրաժեշտի տեսարանը՝ «Սպարտուհին վահանը հանձնում է իր որդուն» նկարում, որը գտնվում է Պորտլենդ (Օրեգոն)ի կեպարվեստի թանգարանում։

		
		
		


== Դարձվածքի տարածումը Նոր ժամանակներում ==
Երբեմն ի հայտ է գալիս հունարենից բառացի թարգմանություն` առանց վահանի հիշատակման։ Հիմնականում, այդպիսի արտահայտությունը լատիներենում «Fili, inquit, aut cum hoc, aut in hoc revertere» գտնվում է գերմանական լյութերական եկեղեցու առաջնորդ և գրող Յոհան Ռոզֆիլդի շարադրության մեջ (լատ. Johannes Rosinus, գեր. Johann Roszfeld, մոտավորապես 1550 — 1626), որը կոչվում է «Antiquitatum Romanarum corpus absolutissimum» և առաջին անգամ հրատարակվել է Բազելում 1585 թվականին։

Դարձվածքը Պելոպոնեսի բնակիչների՝ մանիոտների դրոշին գրված էր այսպես. «Մահ կամ հաղթանակ. նրանով, կամ նրա վրա» (հուն. «Νίκη ἢ Θάνατος — ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς»), քանի որ նրանք իրեց համարում էին սպարտացիների հետնորդները։ Մորեայի վրա թուրքական տիրապետության, ապա վենետիկցիների իշխանության շրջանում (1687—1718) պելոպոնեսցիները փաաստացի պասհպանում էին իրենց ազատությունը։ Մանիոտները ունեին կլանային համակարգ, որը նման էր Հարավային Իտալիայի և Սիլիցիայի ավազակախմբերին։ Այստեղ տարածված էր վենդետան, ընտանիքների հենարանները նման էին բերդերի, որոնց թիվը XIX դարասկզբին կազմում էր 800։
Արդեն XIX դարում թևավոր խոսքը հիմնավորապես մուտք գործեց ռուսաց լեզու։ «Կամ վահանի վրա, կամ վահանով կվերադառնամ քեզ մոտ Պաղեստինից» — հատված Նեստոր Կուկոլնիկի «Էվելինա դե Վալերոլ» վեպից, ինչպես նաև «Հրաժեշտ Պետերբուրգին» շարքի «Virtus antiqua» սիրերգից։ Այն նվիրված է Ֆ. Պ. Տոլստոյին։
Գրող և հանրագետ Մորից Միխելսոնը օրինակներ է բերում ռուսական պոեզիայից և արձակագրությունից. «Նայի՛ր… դեմքով կեղտի մեջ մի ընկիր և վերադարձիր հաղթանակով, վահանով, կամ նրա վրա»(Գրիգորի Դանիլևսկի «Իններորդ գլան», 1874):
Ռուսական գրականության մեջ օգտագործման այլ եղանակներ. «Սպասի՛ր. և քո որդին սարսափելի մարտից կամ վահանով, կամ վահանի տակ, հաղթանակով, պատվով, կնոջ հետ, ռազմավարով գա տուն» (Գավրիիլ Դերժավին «Կոմսուհի Ռումյանցովայի մահվան մասին», 1788): «Տվե՛ք ինձ երջանկության ձեռքը… Ձախը, որն ավելի մոտ է սրտին։ Կհայտնվեմ վաղը չէ մյուս օրը՝ վահանով, կամ նրա վրա։ Ինձ ինչ-որ բան ասում է, որ ես կվերադառնամ հաղթանակած» (Իվան Տուրգենև. «Արտաքին ջրեր», 1872):
Հանդիպում է դարձվածքի օգտագործման ձևը նաև խորհրդային ժամանակաշրջանում. Միխայիլ Շոլոխովի «Խաղաղ Դոն» դյուցազներգության մեջ հայրը ասում է որդուն, որը վիրավոր վերադարձել էր մարտի դաշտից. «Վահանով ես… այնպես չէ՞, թե՞ ինչպես։ Ասում եմ վահանո՞վ ես եկել»։ (1925-1940, գիրք 3, մաս 6, գլուխ 5), իրենց վեպում Իլֆը և Պետրովը դարձվածքը օգտագործում են իրենց վեպում։
Դարձվածքի օգտագործման առանձին դեպքեր գրանցված են XX դարավերջին։ Վիկտոր Ցոյը շարադրել է «Կարմրադեղին օրեր» երգը, որտեղ կան բառեր. «Եվ ես կվերադառնամ տուն՝ վահանով, կամ, հնարավոր է, վահանին, արծաթի վրա, և,հնարավոր է, աղքատության մեջ, սակայն որքան կարելի է արագ»։
Փիլիսոփա Բորիս Շվարցկոփֆը նկատում է, որ ժամանակի հետ դարձվածքի իմաստը ենթարկվել է փոփոխման։ Ռուսերենում հիմնավորվել է փոխաբերական իմաստը՝ «դառնալ հաղթող (վահանի վրա), կամ հաղթված», այլ ոչ թե սկզբնական «դառնալ հաղթող կամ մահանալ (վահանի վրա)»։ Նա համարում է, որ այստեղ, հակառակ հաստատված նշանակության, «վահանի վրա» նշանակում է ոչ թե պարտություն, այլ հաղթանակ։ Պատճառն այն է, որ կա իմաստով մոտ դարձվածք («բանձրացնել վահանի վրա»), որը ռուսերենում նշանակում է «Գովասանքի խոսքեր ասել որևէ մեկին» (հնագույն լեգեոնները կայսրի հռչակման արարողությունից հետո նրան բարձրացնում էին վահանի վրա)։ Շվարցկոփֆի կարծիքով՝ իմաստի փոփոխումը կատարվել է Իլյա Իլֆի և Եվգենի Պետրովի «Ոսկե հորթ» և Մակարենկոյի «Բերդերի դրոշները» վեպերում (1938): Գերմանուհի հետազոտող Անկե Լևին-Շտայնմանը իր «Ռուսաց լեզվի դարձվածքների թեմատիկ շտեմարան» գրքում, որը հրատարակվել է Գերմանիայում, պնդում է, որ «Վահանով կամ վահանի վրա» դարձվածքը անհետացող է և դուրս է գալիս գործածությունից։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Плутарх Изречения спартанских женщин // Застольные беседы. Дополнения. — Л: Наука. Ленинградское отделение, 1990. — 592 с. — 100 000 экз.