Հաղարջենի

Հաղարջենի (լատ.՝ Ribes), կոկռոշազգիների (Grossulariaceae) ընտանիքի բույսերի ցեղ։


== Տարածում ==
Մոտ 50 տեսակ աճում են Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում։
Հայաստանում հաղարջենին վայրի վիճակում աճում է Եղեգնաձորի, Ախուրյանի, Արթիկի, Սևանի ավազանի, Զանգեզուրի, Լոռու, Շիրակի տարածքներում։ ՀՀ-ում հանդիպում է 6 տեսակ՝ արևելյան, ալպիական, Բիբերշտեյնի, հայկական, Ախուրյանի, սովորական։ Տարածված է անտառներում, նոսրանտառներում, թփուտներում, ժայռաճեղքերում, կիրճերում և այլուր։ Սովորական հաղարջենին աճեցվում է գրեթե բոլոր մարզերում։
Մշակության մեջ տարածված են նաև սև ու կարմիր հաղարջենիների ներմուծված տեսակները։ Հաղարջենու Ախուրյանի և հայկական տեսակները բնաշխարհիկներ են. գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։


== Կենսաբանական նկարագիր ==
1,5-2,5 մ բարձրությամբ թփեր։ Տերևները պարզ են, 3-5 բլթականի, ատամնաեզր։ Ծաղկաբույլը՝ ողկույզ է, ծաղիկները՝ մանր, հաճախ երկսեռ, հազվադեպ բաժանասեռ և երկտուն։ Պտուղը հատապտուղ է՝ սև, կարմիր և այլ գույնի, թթվաշ։ Հաղարջենին խոնավասեր է, բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։ Պտուղները բուրավետ են, պարունակում են շաքարներ, թթուներ, վիտամիններ, պեկտինային նյութեր, ներկանյութեր, օգտագործվում է ինչպես թարմ այնպես էլ վերամշակված վիճակում։ Հաղարջենին խոնավասեր է, բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։
Ծաղկի բանաձև՝ 
  
    
      
        ∗
        
          K
          
            4
            −
            5
          
        
        
        
          C
          
            4
            −
            5
          
        
        
        
          A
          
            4
            −
            5
          
        
        
        
          G
          
            (
            2
            −
            4
            )
          
        
      
    
    {\displaystyle \ast K_{4-5}\;C_{4-5}\;A_{4-5}\;G_{(2-4)}}
  ։ Ծաղկի բանաձևը հաստատուն չի։


== Տեսակներ ==
Հայտնի է 150 տեսակ, որոնցից 57-ը՝ մշակվող։

Հաղարջենի Ախուրյանին (R. achurjani) հանդիպում է Շիրակի, Տավուշի, Գեղարքունիքի մարզերում, աճում է միջին լեռն, գոտու ժայռոտ վայրերում,կիրճերում, թփուտներում։

Հայկական հաղարջենի հանդիպում է Վայոց ձորի մարզում (Ջերմուկի շրջակայքում), աճում է գետեզրերին և գետափերի քարքարոտ մասերում, վերին լեռն, գոտում առաջացնում է փոքր մացառուտներ։Այս բնաշխարհիկ տեսակները գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։

Ribes aciculare Sm.
Ribes affine Kunth
Ribes alpestris Wall. ex Decne.
Ribes alpinum L.
Ribes altissimum Turcz. ex Pojark.
Ribes amarum McClatchie
Ribes americanum Mill.
Ribes armenum Pojark.
Ribes aureum Pursh
Ribes binominatum A.Heller
Ribes bolivianum Jancz.
Ribes brachybotrys (Wedd.) Jancz.
Ribes bracteosum Douglas
Ribes burejense F.Schmidt
Ribes cereum Douglas
Ribes ciliatum Humb. & Bonpl. ex Schult.
Ribes cucullatum Hook. & Arn.
Ribes cuneifolium Ruiz & Pav.
Ribes curvatum Small
Ribes cynosbati L.
Ribes diacanthum Pall.
Ribes dikuscha Fisch. ex Turcz.
Ribes divaricatum Douglas
Ribes echinellum (Coville) Rehder
Ribes erythrocarpum Coville & Leiberg
Ribes fasciculatum Siebold & Zucc.
Ribes fontaneum Bochkarn.
Ribes formosanum Hayata
Ribes fragrans Pall.
Ribes gayanum (Spach) Steud. — Смородина Гея
Ribes glaciale Wall.
Ribes glandulosum Grauer
Ribes griffithii Hook.f. & Thomson
Ribes henryi Franch.
Ribes heterotrichum C.A.Mey.
Ribes himalense Royle ex Decne.
Ribes hirtellum Michx.
Ribes horridum Rupr.
Ribes howellii Greene
Ribes hudsonianum Richardson
Ribes incarnatum Wedd.
Ribes indecorum Eastw.
Ribes inerme Rydb.
Ribes janczewskii Pojark.
Ribes japonicum Maxim.
Ribes komarovii Pojark.
Ribes laciniatum Hook.f. & Thomson
Ribes lacustre (Pers.) Poir.
Ribes latifolium Jancz.
Ribes laurifolium Jancz.
Ribes laxiflorum Pursh
Ribes lehmannii Jancz.
Ribes leptanthum A.Gray
Ribes lobbii A.Gray
Ribes longeracemosum Franch.
Ribes luridum Hook.f. & Thomson
Ribes magellanicum Poir.
Ribes malvaceum Sm.
Ribes mandschuricum (Maxim.) Kom.
Ribes maximowiczii Kom.
Ribes menziesii Pursh.
Ribes mescalerium Coville
Ribes meyeri Maxim.
Ribes missouriense Nutt.
Ribes montigenum McClatchie
Ribes moupinense Franch.
Ribes multiflorum Kit. ex Schult.
Ribes neglectum Rose
Ribes nevadense Kellogg
Ribes nigrum L.
Ribes niveum Lindl.
Ribes orientale Desf.
Ribes oxyacanthoides L.
Ribes palczewskii (Jancz.) Pojark.
Ribes pallidiflorum Pojark.
Ribes pauciflorum Turcz. ex Pojark.
Ribes pentlandii Britton
Ribes petraeum Wulfen
Ribes pinetorum Greene
Ribes procumbens Pall.
Ribes pulchellum Turcz.
Ribes punctatum Ruiz & Pav.
Ribes quercetorum Greene
Ribes roezlii Regel
Ribes rotundifolium Michx.
Ribes rubrum L.
Ribes sachalinense (F.Schmidt) Nakai
Ribes sanguineum Pursh
Ribes saxatile Pall.
Ribes sinanense F.Maek.
Ribes speciosum Pursh
Ribes spicatum E.Robson
Ribes stenocarpum Maxim.
Ribes thacherianum (Jeps.) Munz
Ribes trilobum Meyen
Ribes triste Pall.
Ribes turbinatum Pojark.
Ribes ussuriense Jancz.
Ribes uva-crispa L.
Ribes valdivianum Phil.
Ribes velutinum Greene
Ribes viburnifolium A.Gray
Ribes vilmorinii Jancz.
Ribes viscosissimum Pursh
Ribes warszewiczii Jancz.
Ribes watsonianum Koehne
Ribes wolfii Rothr.


=== Հիբրիդներ ===
Ribes ×arcuatum Jancz.
Ribes ×bethmontii Jancz.
Ribes ×carrierei C.K.Schneid.
Ribes ×culverwellii Macfarl.
Ribes ×fuscescens
Ribes ×futurum Jancz.
Ribes ×gordonianum Lem.
Ribes ×holosericeum
Ribes ×innominatum Jancz.
Ribes ×koehneanum Jancz.
Ribes ×nidigrolaria Rud.Bauer & A.Bauer
Ribes ×robustum Jancz.
Ribes ×armticum Jancz.
Ribes ×succirubrum Zabel ex Jancz.


== Տնտեսություն ==


== Նշանակություն և կիրառում ==
Պտուղը հյութալի, բուրավետ, թթվաշ հատապտուղ է՝ սև, կարմիր, դեղին և այլ գույների։ Պարունակում է շաքարներ, թթուներ, վիտամիններ, պեկտինային, աղաղա- և ներկանյութեր։ Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (հյութ, ջեմ, մուրաբա և այլն)։ Խոնավասեր է։ Բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Вавилов А. С. Чудо-ягода. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 94. — О смородине лежачей, или моховке.
Турова А., Сапожникова Э. О пользе чёрной смородины. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 92—93.


== Արտաքին հղումներ ==
Смородина на сайте ЭДСРОписание сортов чёрной смородины
Entry on Ribes at Mark Rieger's UGa fruit crops site Archived 2010-05-28 at the Wayback Machine.