Լամբլիոզ

Լամբլիոզ, լամբլիաների կողմից հարուցված մակաբուծային հիվանդություն։ Ախտանշաններից են լուծը, որովայնային ցավերը, քաշի կորուստը, իսկ առավել հազվադեպ հանդիպում են փսխումներ, արյուն կղանքի մեջ և տենդ։ Հիմնական ախտանշաններն ի հայտ են գալիս վարակվելուց 1–3 շաբաթ հետո և առանց միջամտության կարող են շարունակվել մինչև 6 շաբաթ։
Լամբլիոզը տարածվում է, երբ նյութափոխանակային արգասիքների մեջ գտնվող լամբլիայի ցիստերը վարակում են խմելու ջուրը կամ ուտելիքը։ Այն կարող է տարածվել նաև կենդանիներից և այլ մարդկանցից։ Ռիսկային գործոններն ընդգրկում են ճամփորդությունները, փոփոխվող տակդիրները, չմշակեված սնունդ օգտագործելը և շուն պահելը։ Ցիստերը կարող են գոյատևել սառը ջրում մինչև 3 ամիս։ Ախտորոշումը կատարվում է կղանքային հետազոտման միջոցով։ Այն մարդկանց մոտ, ովքեր լակտոզ ինտոլերանտ չեն, վարակումից հետո առաջանում է ժամանակավոր ինտոլերանտություն, և խորհուրդ է տրվում մի քանի շաբաթ չօգտագործել կաթ։
Կանխարգելման կարևոր պայման է հիգիենայի պահպանումը։ Այն անհատները, որոնց մոտ ախտանշաններ չկան, սովորաբար բուժման կարիք չունեն։ Ախտանշանների առկայության դեպքում բուժումն իրականցվում է թինիդազոլի կամ մետրոնիդազոլի միջոցով։
Լամբլիոզը մակաբուծային ամենատարածված հիվանդություններից է։ 2013թ–ին մոտ 280 միլիոն մարդ վարակված էր լամբլիոզով։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը այն որակել է որպես «մոռացված» հիվանդություն։


== Ախտանշաններ ==
Ախտանշաններից են փորլուծը, սննդանյութերի ներծծման խանգարումները, որոնք զարգանում են վարակումից 9–15 օր հետո, իսկ որոշ դեպքերում նաև վարակումից մեկ օր անց։ Ամենատարածված և ակնառու ախտանշանը քրոնիկ լուծն է, որը տևում է մի քանի շաբաթ, իսկ չբուժելու դեպքում՝ մի քանի ամիս։ Այս դեպքում կղանքը ճարպային է, տհաճ հոտով, հնարավոր է ուղեկցվի նաև այլ նշաններով՝ գազեր, որովայնային ցավեր, սրտխառնոց և փսխում, իսկ ավելի քիչ դեպքերում դիտվում են քորի զգացում, եղնջացան, կոպերի այտուց։
Հիվանդության երկարատև ընթացքի դեպքում լուծը զուգակցվում է աղիներում սննդանյութերի մալաբսորբցիայով, ինչն էլ հանգեցնում է ճարպային կղանքի, քաշի կորստի և հյուծվածության։ Հիվանդներն ունենում են դժվարություններ լակտոզի, վիտամին A–ի, ֆոլատի, վիտամին B12–ի ներծծման հետ։ Երեխաների մոտ երկարատև լամբլիոզը կարող է հանգեցնել մտավոր և ֆիզիկական զարգացման խանգարումների։


== Պատճառներ ==
Լամբլիոզը հարուցվում է նախակենդանի լամբլիայի (Giardia lamblia) կողմից։ Շատ տարածված է կենդանիների՝ կովերի, ոչխարների և հատկապես կուղբերի մոտ։ Giardia duodenalis–ը բաժանվում է 8 գենետիկ ենթախմբերի (A–H)։ A և B ենթախմբերը ամենատարածվածն են և հիմնականում հենց դրանք են վարակում մարդկանց։


=== Ռիսկի գործոններ ===
Ըստ ԱՄՆ–ի հիվանդությունների կարգավորման և կանխարգելման կենտրոնի (CDC)՝ ռիսկային են համարվում հետևյալ խմբերը․ այն անձինք, որոնք ճամփորդում են այնպիսի երկրներում, որտեղ լամբլիոզը տարածված է, մարդիկ, ովքեր խմում են վարակված ջուր գետերից կամ լճերից, շփվում են լամբլիոզով վարակված կենդանիների հետ կամ տղամարդիկ, որոնք սեռական հարաբերություն են ունենում տղամարդկանց հետ։
ԱՄՆ–ում լամբլիոզն ամենամեծ տարածումն ունի ամռանը, որի հավանական պատճառներն են դրսում ավելի շատ ժամանակ անցկացնելը և ճամփորդելը։


=== Փոխանցում ===
Լամբլիոզը փոխանցվում է ֆեկալ–օրալ ճանապարհով՝ ցիստերի կուլ տալու միջոցով։ Առաջնային ուղին անձնային շփումները և վարակված ջուրն ու ուտելիքն են։ Ցիստերը, մոտ երեք ամիս սառը ջրում գտնվելով, կարող են լինել վարակիչ։
Թեև լամբլիոզով վարակված շատ մարդիկ որևէ սիմպտոմ չեն ունենում, այնուամենայնիվ կարող են վարակի տարածման աղբյուր լինել։


== Ախտաֆիզիալոգիա ==

Լամբլիայի կենսական ցիկլը կազմված է ցիստային և տրոֆոզոիտ ձևերից։ Ցիստային ձևը վարակիչ է և տիրոջ օրգանիզմում հայտվելու դեպքում վերածվում է տրոֆոզոիտ ձևի։ Վերջինս ամրանում է աղիքի պատին և սկսում բազմանալ։ Հետագայում տրոֆոզոիտ ձևերը փոխակերպվում են ցիստերի, որոնք էլ արտազատվում են կղանքի հետ։ Այդ ցիստերի նույնիսկ փոքր քանակության կլանումը բավական է ուրիշ տիրոջ օրգանիզմում վարակ հարուցելու համար։
Լամբլիայով վարակումը հանգեցնում է միկրոթավիկների ձևաբանական փոփոխությունների, աղիքային թափանցելիության բարձրացման, բարակ աղիքի էպիթելային բջիջների ծրագրավորված մահվան։ Ե՛վ տրոֆոզոիտ, և՛ ցիստային ձևերը գտնվում են միայն ստամոքսաղիքային ուղում և չեն թափանցում այլ օրգան–համակարգեր։
Տրոֆոզոիտների կապումն աղիքի պատին առաջացնում է միկրոթավիկների տափակացում և երկշաքարները ճեղքող ֆերմենտների ակտիվության ընկճում։ Աղիքային միկրոֆլորայի բակտերիաները կարող են գերաճել և այլ ախտանշանների պատճառ դառնալ, սակայն այս տեսակետը ամբողջովին հետազոտված չէ։ Միկրոթավիկների վնասման հետևանքով խանգարվում է աղիներից սննդանյութերի և ջրի ներծծումը, ինչն էլ հանգեցնում է լուծի․ վերջինս լամբլիոզի գլխավոր ախտանշաններից է։ Ախտանշանների բացակայությամբ ընթացող լամբլիոզի դեպքում առաջացած սննդանյութերի ներծծման խանգարումը կարող է լինել բարակ աղիների հյուսվածաբանական փոփոխություններով և առանց։


== Ախտորոշում ==
շճաբանական ախտորոշում և սպեցիֆիկ հակամարմինների հայտնաբերում
կղանքի մանրադիտակային հետազոտություն
իմունաֆերմենտային հետազոտություն (ELISA)


== Կանխարգելում ==
Հիվանդությունների կառավարման և կանխարգելման ամերիկյան կենտրոնն առաջարկում է ձեռքերը հաճախ լվանալ և խուսափել աղտոտված, չմշակված ջրի և սննդի օգտագործումից։
Լամբլիոզի ցիստերը ոչնչանում են ջուրը եռացնելիս։ Կարելի է օգտագործել քիմիական դեզինֆեկտանտներ։ Յոդային հումքի վրա ստացված դեզինֆեկտանտներն առավել նպատակահարմար են, քան քլորայինները։
Մարդուց մարդուն փոխանցման ուղին ամենահաճախն է հանդիպում, և դրա պատճառը վատ հիգիենան է։ Լամբլիան գտնվում է հողում, վատ մշակված ուտելիքում, ջրում, և լավ չլվացված ձեռքերի վրա։ Ջրային եղանակով վարակման պատճառը ախտոտված ջուր օգտագործելն է։


== Բուժում ==
Բուժում ոչ միշտ է անհրաժեշտ, քանի որ վարակը սովորաբար անցնում է առանց այլ միջամտությունների։ Սակայն սուր ընթացքի կամ ախտանշանների տևականության դեպքում բուժման համար օգտագործվում են նիտրոիմիդազոլային շարքի դեղեր, օրինակ մետրոնիդազոլ, թինիդազոլ, սեկնիդազոլ և օրնիդազոլ։
ԱՀԿ–ն և Ամերիկայի վարակիչ հիվանդությունների կազմակերպությունը որպես առաջնային բուժում առաջարկում են մետրոնիդազոլի, իսկ ԱՄՆ–ի Հիվանդությունների կառավարման և կանխարգելման կենտրոնը՝ մետրոնիդազոլի, թինիդազոլի և նիտազօքսանիդի օգտագործումը, թեև այս երեքից միայն նիտազօքսանիդի և թինիդազոլի օգտագործումն է հաստատված ԱՄՆ–ի Սննդի և դեղորայքի ասոցիացիայի կողմից։ Երկու դեղերի ընդունման տևողությունը 5-10 օր է․ ալբենդազոլն ընդունում են օրական մեկ, իսկ մետրոնիդազոլը՝ երեք։
Կայունություն ձևավորվում է նիտրոիմիդազոլի և ալբենդազոլի նկատմամբ, բայց ոչ նիտազօքսանիդի (թեև փորձարարական պայմաններում վերջինիս նկատմամբ կայունություն առաջացել է)։ Սակայն դեղերի նկատմամաբ կայունության առաջացման հիմնական մեխանիզմը լավ ուսումնասիրված չէ։ Նիտրոիմիդազոլ–կայուն լամբլիոզների դեպքում էֆֆեկտիվ են նիտազօքսանիդը, ֆուրազոլիդոնը, պարոմոմիցինը, բացիտրամիցինը, մեպակրինը։
Հիմնական բուժմանը զուգահեռ օգտագործվող պրոբիոտիկները նպաստում են լամբլիայի՝ օրգանիզմից հեռացմանը։
Հղիության ընթացքում նախընտրելի է կիրառել պարոմոմիցինը, քանի որ շատ քիչ է ներծծվում աղիներից, հետևաբար պտղի վրա ազդեցությունը նույնպես քիչ է։ Որպես այլընտրանքային տարբերակ առաջին տրիմեստրից հետո կարելի է օգտագործել մետրոնիդազոլ, քանի որ վերջինս հղիության ընթացքում տրիխոմոնասի բուժման դեպքում ունի կիրառության մեծ փորձ։


== Կանխատեսում ==
Նորմալ իմուն համակարգով մարդկանց մոտ խնդիրը կարող է հարթվել առանց դեղերի, սակայն որոշ մարդկանց մոտ, այնուամենայնիվ, այն կարող է դառնալ քրոնիկ։ Թույլ իմունային համակարգով մարդկանց մոտ քրոնիկ վարակի զարգացման հավանականությունն ավելի բարձր է։ Չնայած դեղային աճող անընկալունակությանը՝ դեղերն արդյունավետ են գրեթե բոլոր մարդկանց համար։
Վարակվածների կեսի մոտ զարգանում է լակտոզային անընկալունություն, որի ախտանշանները նմանվում են քրոնիկ ինֆեկցիայի ախտանշաններին։ Որոշ մարդկանց մոտ վարակի բուժումից հետո առաջանում է հաստ աղիքի գրգռման համախտանիշ։ Լամբլիոզը հանդիսանում է սննդային ալեգիաների պատճառ, քանի որ ազդում է աղիքային թափանցելիության վրա։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==