Ժուան Գիմարայնս Ռոզա

Ժուան Գիմարայնս Ռոզա (Գիմարաինս Ռոզա) (պորտ.՝ João Guimarães Rosa, հունիսի 27, 1908(1908-06-27)[…], Cordisburgo, Մինաս Ժերաիս, Բրազիլիա - նոյեմբերի 19, 1967(1967-11-19)[…], Ռիո դե Ժանեյրո, Բրազիլիա), բրազիլացի գրող և դիվանագետ։


== Կենսագրություն ==
Գիմարայնս Ռոզան ծնվել է Կորդիսբուրգու (պորտ.՝ Cordisburgo) մունիցիպալիտետում։ Նա եղել է իր ծնողների՝ Ֆլորդուարդու Պինտու (պորտ.՝ Florduardo Pinto Rosa) և Դ. Ֆրանսիսկա Գիմարայնս (պորտ.՝ D. Francisca Guimarães Rosa) Ռոզաների վեց երեխաներից ավագը։
Գիմարայնս Ռոզան ինքնուս է եղել տարբեր բնագավառներում, մանկուց սովորել է շատ լեզուներ, սկսել է ուսումնասիրել ֆրանսերենը, երբ դեռ յոթ տարեկան է եղել, ինչի մասին հարցազրույցում ասել է.

Դեռ մանկուց նա տեղափոխվել է իր պապիկի և տատիկի տուն՝ Բելո Հորիզոնտե, որտեղ ավարտել է տարրական դպրոցը։ Հետագա ուսումն սկսել է Սանտու Անտոնիու դպրոցում Սան Ժուան դել Ռեյում, սակայն շուտով վերադարձել է Բելո Հորիզոնտե, որտեղ և ավարտել է ուսումը։ 1925 թվականին, 16 տարեկան հասակում, դիմել է ընդունվելու Մինաս Ժերաիսի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետ։
1930 թվականի հունիսի 27-ին Գիմարայնս Ռոզան ամուսնացել է 16-ամյա Լիժիա Կաբրալ Պեննայի (Lígia Cabral Penna)՝ Վիլմայի (Vilma) և Ագնեսի (Agnes) դստեր հետ։ Նույն թվականին ավարտել է ուսումը և սկսել զբաղվել բժշկական պրակտիկայով Մինաս Ժերաիս նահանգի Իտագուարա (Itaguara), այնուհետև Իտաունա (Itauna) մունիցիպալիտետներում (համայնքներում)։ Նա այնտեղ ապրել է մոտ երկու տարի, այդ տարիներին առաջին անգամ ծանոթացել է սերտանի (բրազիլական տափաստանների) տարրերին, որոնք սկզնաղբյուր և ոգեշնչման աղբյուր են դարձել նրա շատ գործերի համար։
Վերադառնալով Իտագուարայից՝ Գիմարայնս Ռոզան որպես կամավոր բժիշկ է աշխատել ժողովրդական աշխարհազորում (պորտ.՝ Força Pública) 1932 թվականի «Սահմանադրական հեղափոխության» ժամանակ՝ ղեկավարելով, այսպես կոչված, Թունելի հատվածը Պասա Կուատրու (Passa-Quatro, Մինաս Ժերաիս նահ.) համայնքում։ Այնտեղ նա հանդիպել է ապագա նախագահ Ժուսելինու Կուբիչեկին, որն այդ ժամանակ գլխավոր բժիշկն էր։ Հետագայում, քննություն հանձնելով, նա դարձել է պետական պաշտոնյա։ 1933 թվականին տեղափոխվել է Բարբասենա (Barbacena) համայնք և որպես բժիշկ աշխատել 9-րդ հետևակային գումարտակում (պորտ.՝ Oficial Médico do 9º Batalhão de Infantaria): Կյանքի մեծ մասն աշխատել է որպես դիվանագետ Եվրոպայում և Լատինական Ամերիկայում։
1963 թվականին միաձայն ընտրվել է Բրազիլական գրականության ակադեմիայի անդամ, սակայն առաջարկն ընդունել է 4 տարի անց՝ Ռիո դե Ժանեյրոում իր խորհրդավոր մահից (ենթադրաբար, սրտի կաթվածից) ընդամենը երեք օր առաջ։
Գիմարայնս Ռոզան մահացել է 59 տարեկան հասակում՝ իր դիվանագիտական և գրական կարիերայի գագաթնակետին։


== Գործունեություն ==
Գիմարայնս Ռոզան գրել է նովելներ և պատմվածքներ։ Նրա ստեղծագործությունները նոր կյանք են ներշնչել XX դարի կեսերի բրազիլական գրականությանը։ «Արահետներ մեծ սերտանով» (1956) վեպն արժանացել է բազմաթիվ ազգային մրցանակների, հեղինակին բերել համաշխարհային ճանաչում։ «Մագմա» (1936) բանաստեղծությունների ժողովածուն ստացել է Բրազիլիայի գրականության ակադեմիայի մրցանակ, սակայն չի հրապարակվել հեղինակի կենդանության օրոք։
Գիմարայնս Ռոզայի՝ որպես գրողի կարիերան սկսվել է դեռևս այն ժամանակ, երբ նա գտնվում էր դիվանագիտական ծառայության մեջ։ 1946 թվականին նա հրապարակել է իր «Սագարանա» աշխատանքը։ Մինչ այդ՝ 1936 թվականին նա արդեն ուներ բանաստեղծությունների ժողովածու, սակայն այն այդպես էլ մնացել է չհրապարակված։ «Սագարանա» ժողովածուն ընդգրկում է 6 նովել, որոնց մի մասի ծավալը գերազանցում է 50 էջը։ Վերնագիրը կարելի է թարգմանել որպես «նմանության մատնանշում»։ Նրանցում սերտանը (բրազիլական տափաստան) վերածվում է գրեթե ինքնուրույն կերպարի, իսկ նորաբանությունների, բառախաղի և հռետորական վարաձևերի առկայությունը հեղինակի համար ապահովել է նորարար գրողի համբավ։ Նրա ոճը կարելի է համարել գրեթե խոսակցական, իսկ նորաբանություններն ու մյուս հնարները բարդացնում են նրա ստեղծագործությունների թարգմանությունը։ «Սագարանայից» հետո հրապարակվել է երկհատոր «Կորդեբալետը»։ Նրանում սերտանը շարունակում է գործել որպես ինքնուրույն կերպար՝ ներկայացնելով բնության ուժերը։
Այնուամենայնիվ, հեղինակի գլուխգործոցը հանդիսանում է «Արահետներ մեծ սերտանով» (1956) վեպը։ Այս ստեղծագործությունը համարվում է ոչ միայն բրազիլական, այլև XX դարի համաշխարհային գրականության գլուխգործոց։ Այն համեմատվել է Ջեյմս Ջոյսի «Ուլիսես» վեպի հետ։
Լույս տեսնելուց անմիջապես հետո վեպը դարձել է լեգենդ նախ Բրազիլիայում, ապա թարգմանության միջոցով նաև այլ երկրներում։ The Devil to Pay in the Backlands անգլերեն թարգմանությունը լույս է տեսել 1963 թվականին։ Սակայն հեղինակի ոճի բարդության պատճառով վեպի յուրօրինակությունը կորսվել է։
«Արահետներ մեծ սերտանով» ստեղծագործությունը շատ հակասական վեպ է։ Այն իրենից ներկայացնում է 608 էջանոց պատմություն՝ առանց գլուխների բաժանվելու և պատմվածքի ընդհատման։ Ոչ միայն նորաբանությունների, այլև տեղական բարբառների օգտագործումը վեպը դարձնում են բարդ ոչ միայն թարգմանության, այլև իրենց՝ պորտուգալերենը կրողների ընկալման համար։ Վեպի սյուժեն ծավալվում է գյուղացի Ռիոբալդոյի շուրջ։ Հերոսը պատմում է իր ավազակային կյանքի, ագարակատերերի հետ բախումների և սերտանայում կյանքի համար մղվող պայքարի մասին։ Միաժամանակ ընթերցողը վերածվում է զրուցակցի և անգամ նրան երբեմն հարցեր է տալիս։
Ռոզայի վեպը պարադոքս է։ Մի կողմից այն մոդեռնիստական է, մյուս կողմից՝ տարածաշրջանային, այսինքն՝ նկարագրում է կյանքը Բրազիլիայի այս կամ այն տեղանքում՝ հեռու մնալով ցանկացած ավանգարդից։ Իր վեպում գրողը փորձել է չօգտագործել կլիշե և շփոթեցնել ընթերցողին, ինչպես դա կյանքն է անում։ Նա կլիշե չի օգտագործել ոչ քերականության մեջ կամ ֆրազներում, ոչ պատմվածքում։ Նա ցանկացել է ստեղծել այնպիսի բան, որին ընթերցողը մինչ այդ հանդիպած չլինի, բայց որը միևնույն ժամանակ ընկալվի ինտուիտիվ մակարդակում։
Գիմարայնս Ռոզան Լատինական Ամերիկայի լավագույն գրողներից մեկն է, որի գործունեությունը կարելի է հավասարեցնել Ջեյմս Ջոյսի, Մարսել Պրուստի ստեղծագործական ուղուն։ Նրա լեզվաբանական նորարարությունները ներառում են տարածված բառային փոխառություններ ինչպես անտիկ, այնպես էլ ժամանակակից լեզուներից։ Սեփական նորաբանությունների, շարահյուսական շրջադասությունների ձևավորումը և խոսակցական լեզվի օգտագործումը Գիմարայնս Ռոզայի գործունեությունը դարձնում են իր տեսակի մեջ անկրկնելի։


== Մատենագրություն ==
Caçador de camurças, Chronos Kai Anagke, O mistério de Highmore Hall e Makiné (1929)
Լավա (Lava, 1936)
Սագարանա (Sagarana, o Duelo, 1946) — նովելների ժողովածու
Com o Vaqueiro Mariano (1947)
Կորդեբալետ (Corpo de Baile, 1956) — նովելների ժողովածու
Արահետներ մեծ սերտանով (Grande Sertão: Veredas, 1956) — վեպ
Առաջին պատմությունները (Primeiras Estórias, 1962) — նովելների ժողովածու
Tutaméia — Terceiras Estórias (1967)
Em Memória de João Guimarães Rosa (1968, հրատ. հետմահու)
Estas Estórias (1969, հրատ. հետմահու)
Ave, Palavra (1970, հրատ. հետմահու)


== Էկրանավորումներ ==
1965 թվական — Ավգուստու Մատրագայի ժամն ու ակնթարթը / A Hora e a Vez de Augusto Matraga, ռեժիսոր՝ Ռոբերտու Սանտուս
1994 թվական — A Terceira Margem do Rio, ռեժիսոր՝ Նելսոն Պերեյրա դուշ Սանտուշ


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
«Гимарайнс Роза Жуан». БСЭ, 3-е издание
«Guimarães Rosa, João.» Encyclopædia Britannica from Encyclopædia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite (2007).
Poulsen, Peter. Sertão translated into Danish.
Grande Sertão: Veredas by João Guimarães Rosa. Felipe W.Martinez, Nancy Fumero, Ben Segal