Հոմոլոգիական շարքեր

Հոմոլոգիական շարքեր, օրգանական միացությունների խմբեր, որոնք ունեն քիմիական միանման հատկություններ և կառուցվածք, բայց տարբերվում են ածխաջրածնային ռադիկալի բաղադրության մեջ մտնող մեկ կամ մի քանի մեթիլենային խմբով։
Մեթիլենային խումբը 
  
    
      
        (
        −
        C
        H
        2
        −
        )
      
    
    {\displaystyle (-CH2-)}
   կոչվում է հոմոլոգիական տարբերություն։

Մեթանը 
  
    
      
        (
        C
        
          H
          
            4
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (CH_{4})}
  ,
էթանը 
  
    
      
        (
        
          C
          
            2
          
        
        
          H
          
            6
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (C_{2}H_{6})}
  ,
պրոպանը 
  
    
      
        (
        
          C
          
            3
          
        
        
          H
          
            8
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (C_{3}H_{8})}
   և այլն կազմում են 
  
    
      
        (
        
          C
          
            n
          
        
        
          H
          
            2
          
        
        n
        
          +
          
            2
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (C_{n}H_{2}n+_{2})}
   ընդհանուր բանաձևով հագեցած ածխաջրածինների (ալկանների),
էթիլենը 
  
    
      
        (
        
          C
          
            2
          
        
        
          H
          
            4
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (C_{2}H_{4})}
  ,
պրոպիլենը 
  
    
      
        (
        
          C
          
            3
          
        
        
          H
          
            6
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (C_{3}H_{6})}
  ,
բութիլենը 
  
    
      
        (
        
          C
          
            4
          
        
        
          H
          
            8
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (C_{4}H_{8})}
   և այլն,՝ մոլեկուլում մեկ կրկնակի կապով 
  
    
      
        (
        
          C
          
            n
          
        
        
          H
          
            1
          
        
        0
        )
      
    
    {\displaystyle (C_{n}H_{1}0)}
   ընդհանուր բանաձևով չհագեցած ածխաջրածինների (ալկենների) հոմոլոգիական շարքեր։
Հայտնի են նաև հագեցած միատոմ սպիրտների, հագեցած միահիմն թթուների հոմոլոգիական շարքեր, համապատասխանաբար՝ 
  
    
      
        (
        
          C
          
            n
          
        
        
          H
          
            2
          
        
        n
        
          +
          
            1
          
        
        O
        H
        )
      
    
    {\displaystyle (C_{n}H_{2}n+_{1}OH)}
   և 
  
    
      
        (
        
          C
          
            n
          
        
        
          H
          
            2
          
        
        n
        
          +
          
            1
          
        
        C
        O
        O
        H
        )
      
    
    {\displaystyle (C_{n}H_{2}n+_{1}COOH)}
   ընդհանուր բանաձևերով և այլն։
Հաճախ հոմոլոգիական շարքեր անվանում են ըստ շարքի առաջին անդամի (մեթանի հոմոլոգիական շարքեր, էթիլենի հոմոլոգիական շարքեր և այլն)։


== Հատկություններ ==
Յուրաքանչյուր հոմոլոգիական շարքերի միացությունների (հատկապես միջին անդամների) համար բնորոշ է ֆիզիկական որոշ հատկությունների համեմատաբար օրինաչափ փոփոխություն։ Այսպես, հոմոլոգիական շարքերի միջին մասում հարևան անդամների (չճյուղավորված շղթայով միացությունների համար) եռման ջերմաստիճանների տարբերությունը մոտավորապես 20-25 °C է (հոմոլոգիական շարքերի բարձր անդամների մոտ այդ մեծությունն աստիճանաբար նվազում է)։
Օրինակ, ուղիղ շղթայով սպիրտները՝ 

նպրոպիլսպիրտը՝ 
  
    
      
        (
        C
        
          H
          
            3
          
        
        C
        
          H
          
            2
          
        
        C
        
          H
          
            2
          
        
        O
        H
        )
      
    
    {\displaystyle (CH_{3}CH_{2}CH_{2}OH)}
  ,
նբուտիլսպիրտը՝ 
  
    
      
        C
        
          H
          
            3
          
        
        (
        C
        
          H
          
            2
          
        
        
          )
          
            2
          
        
        C
        
          H
          
            2
          
        
        O
        H
      
    
    {\displaystyle CH_{3}(CH_{2})_{2}CH_{2}OH}
  ,
նամիլսպիրտը՝ 
  
    
      
        C
        
          H
          
            3
          
        
        (
        C
        
          H
          
            2
          
        
        
          )
          
            3
          
        
        C
        
          H
          
            2
          
        
        O
        H
      
    
    {\displaystyle CH_{3}(CH_{2})_{3}CH_{2}OH}
  ,
նհեքսիլսպիրտը՝ 
  
    
      
        C
        
          H
          
            3
          
        
        (
        C
        
          H
          
            2
          
        
        
          )
          
            4
          
        
        C
        
          H
          
            2
          
        
        O
        H
      
    
    {\displaystyle CH_{3}(CH_{2})_{4}CH_{2}OH}
  ,եռում են համապատասխանաբար՝ 97, 4, 117, 7, 137, 8 և 157, 2 °C-ում։ Հոմոլոգիական տարբերության հետ կապված բաղադրության փոփոխությանը համապատասխանում է նաև մոլեկուլային ծավալի (մոտ 22), այրման ջերմության (150-160 կկալ), մոլեկուլային ռեֆրակցիայի (4, 6) հաստատուն աճ։
Իզոլոգիական շարքեր իրենց հասկացությամբ հոմոլոգիական շարքերին մոտ են իզոլոգիական և գենետիկական շարքերը։ Իզոլոգիական շարքերը հավասար թվով ածխածնի ատոմներ և ֆունկցիոնալ խմբեր պարունակող միացությունների խմբեր են, որոնք տարբերվում են իրենց չհագեցվածության աստիճանով։
Օրինակ՝ էթանի իզոլոգիական շարքը կազմում են՝ 

էթանը 
  
    
      
        (
        C
        
          H
          
            3
          
        
        −
        C
        
          H
          
            3
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (CH_{3}-CH_{3})}
  ,
էթիլենը 
  
    
      
        (
        C
        
          H
          
            2
          
        
        =
        C
        
          H
          
            2
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (CH_{2}=CH_{2})}
  ,
ացետիլենը 
  
    
      
        (
        C
        H
        =
        C
        H
        )
      
    
    {\displaystyle (CH=CH)}
  ։Իզոլոգիական շարքեր են առաջացնում նաև ալիցիկլիկ և հեաերոցիկլիկ միացությունները, օրինակ՝ ցիկլոհեքսենը, ցիկլոհեքսադիենը, բենզոլը։
Գենետիկական շարքերը հավասար թվով ածխածնի ատոմներ պարունակող օրգանական միացությունների խմբեր են, որոնք ունեն տարբեր ֆունկցիոնալ խմբեր։
Օրինակ, էթանի գենետիկական շարքը կազմում են՝ 

էթանը 
  
    
      
        (
        C
        
          H
          
            3
          
        
        −
        C
        
          H
          
            3
          
        
        )
      
    
    {\displaystyle (CH_{3}-CH_{3})}
  ,
էթիլքլորիդը 
  
    
      
        (
        C
        
          H
          
            3
          
        
        −
        C
        
          H
          
            2
          
        
        C
        l
        )
      
    
    {\displaystyle (CH_{3}-CH_{2}Cl)}
  ,
էթիլսպիրտը 
  
    
      
        (
        C
        
          H
          
            3
          
        
        C
        
          H
          
            2
          
        
        O
        H
        )
      
    
    {\displaystyle (CH_{3}CH_{2}OH)}
   և այլն։