Ժոզե Ռամուշ Օրտա

Ժոզե Մանուել Ռամուշ Օրտա (պորտ.՝ José Manuel Ramos-Horta, դեկտեմբերի 26, 1949(1949-12-26), Դիլի, Պորտուգալական Թիմոր), Արևելյան Թիմորի երկրորդ նախագահն է երկրի անկախության հռչակումից ի վեր։ Նախագահի պաշտոնը զբաղեցրել է 2007 թվականի մայիսի 20-ից՝ նախագահական ընտրություններում հաղթելուց հետո։ Ազատության շքանշանակիր։ Ֆրետիլինի հիմնադիրներից մեկը, Ինդոնեզիայից Արևելյան Թիմորի անկախության համար ակտիվ մարտիկներից մեկը։ 1970-ականների սկզբից Արևելյան Թիմորի անկախության շարժման մեջ է։ Արևելյան Թիմորի ինդոնեզական օկուպացիայի ժամանակ զբաղեցրել է վտարանդի արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը (1975-1979)։ 1988 թվականին դուրս է եկել Ֆրետիլինի շարժումից և շարունակել է գործունեությունը որպես անկախ քաղաքական գործիչ։
Արևելյան Թիմորի անկախությունից հետո 2002 թվականին դարձավ նոր պետության արտաքին գործերի նախարար։ Արևելյան Թիմորի ճգնաժամից հետո 2006-2007 թվականներին՝ Արևելյան Թիմորի վարչապետ։ 2008 թվականի փետրվարի 11-ին վիրավորվել էր Արևելյան Թիմորի գրոհայինների ծայրահեղական կազմակերպության կողմից կազմակերպված մահափորձի արդյունքում։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է 1949 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Արևելյան Թիմորի մայրաքաղաք Դիլիում։ Ծագումով մեթիսն է, նրա մայրը թիմորցի է եղել, իսկ հայրը՝ պորտուգալացի, որն աքսորվել է Սալազարի բռնապետության ժամանակ։ Ռամուշ Օրթն ունեցել է 11 եղբայր և քույր, որոնցից 4-ը սպանվել են ինդոնեզացի զինվորականների կողմից։
Նա կրթություն է ստացել Սոիբադա փոքրիկ բնակավայրում, ինդոնեզական օկուպացիայից հետո, Ֆրետիլինի կողմից ընտրված էր որպես կենտրոնակայան։
Ժոզե Ռամուշ-Օշտան միջազգային իրավունքը ուսումնասիրել է 1983 թվականին միջազգային իրավունքի ակադեմիայում։ Ավարտել է Օհայո նահանգի Յելոու Սփրինգսի Անտիոքի քոլեջը, որտեղ ստացել է մագիստրոսի աստիճան (1984)։ Նա նաև ուսումնասիրել է միջազգային իրավունք և մարդու իրավունքները Ստրասբուրգի Մարդու իրավունքների միջազգային ինստիտուտում (1983)։ Ավարտել է Նյու Յորքի Կոլումբիայի համալսարանի ԱՄՆ արտաքին քաղաքականություն մասնագիտության ասպիրանտուրան (1983)։ Նա Օքսֆորդի Սուրբ Անտոնիա քոլեջի (1987) համալսարանի ավագ ասոցիացված անդամ է և տիրապետում է պորտուգալերենին, անգլերենին, ֆրանսերենին, իսպաներենին և առավել տարածված է Արևելյան Թիմորում տետումեն։
Ամուսնալուծված է Անա Պեսոա Պինտոյից, Արևելյան Թիմորի նախկին նախարար, որից նա ունի որդի՝ Լորո Օրտան, ծնվել է Մոզամբիկում։
Ռոզա Մարիա Ռամուշ-Օրտան՝ Ժոզե Ռամուշ-Օրտայի կրտսեր քույրը, ամուսնացած է եղել Ժուան Քարաշսալանի հետ, որը Տիմորի պահպանողական ժողովրդավարական միության հիմնադիրներից է, քաղաքականապես հակադրվում է Ֆրետիլինին։


== Քաղաքական կարիերա ==
Նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Պորտուգալիայի Թիմոր քաղաքում քաղաքական գիտակցության զարգացմանը, որի արդյունքում երկու տարով (1970-71) աքսորվել է պորտուգալական Արևելյան Աֆրիկա։ Նրա պապը, նրանից առաջ, նույնպես ուղարկվել է Պորտուգալիայից Ազորյան կղզիներ, ապա Կաբո Վերդե, պորտուգալական Գվինեա և, վերջապես, պորտուգալական Թիմոր։
Զարգացող ղեկավարության հայացքներով, նա նշանակվել է արտաքին գործերի նախարար Արևելյան Թիմոր Դեմոկրատական Հանրապետության կառավարությունում, որը անկախություն է հռչակել 1975 թվականի նոյեմբերին։ Երբ նախարար Ռամուշ-Օրտայի նշանակածն ընդամենը 25 տարեկան էր, նա ինդոնեզական զորքերի ներխուժումից երեք օր առաջ լքեց Արևելյան Թիմորը և սկսեց պաշտպանել Թիմորի շահերը ՄԱԿ-ում։
Ռամուշ Օրտան Նյու Յորք է ժամանել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին բողոքարկելու և ինդոնեզական օկուպացիայի պայմաններում գործելու կոչ անելու համար, որի ընթացքում, տարբեր գնահատականներով, կարող էր զոհվել Արևելյան Թիմորի շուրջ 102 000 բնակիչ։ Ռամուշ-Օրտան հաջորդ տասը տարիների ընթացքում եղել է Ֆրետիլինի մշտական ներկայացուցիչը ՄԱԿ-ում։ Նրա ընկերներն այն ժամանակ նշում էին, որ նա ԱՄՆ Է ժամանել քսանհինգ դոլարը գրպանում։ Նա հաճախ չուներ գումար այդ ժամանակահատվածում. գոյատևեց ամերիկացիների ողորմության շնորհիվ, ովքեր հիանում էին նրա քաղաքականությամբ և նրա վճռականությամբ։ Բացի այդ, նա ստիպված էր ճանապարհորդել ամբողջ աշխարհում բացատրել իր կուսակցության դիրքորոշումը։
1993 թվականին Ռաֆտոյի մրցանակը շնորհվեց Արևելյան Թիմորի ժողովրդին։ Աքսորի մեջ գտնվող արտգործնախարար Ժոզե Ռամուշ-Օրտան իր ազգը ներկայացրել է հանձնման արարողության ժամանակ։ 1994 թվականի մայիսին Ֆիլիպինների նախագահ Ֆիդել Ռամոսը, տեղի տալով Ջակարտայի ճնշմանը, փորձում էր արգելել Մանիլայում Արևելյան Թիմորի վերաբերյալ միջազգային խորհրդաժողովը՝ Ռամուշ Օրթին ներառելով սև ցուցակում, իսկ Թաիլանդի կառավարությունը նույն թվականին նրան նոն գրատի անձ էր հայտարարել։
1996 թվականի դեկտեմբերին եպիսկոպոս Կառլուշ Բելի հետ արժանացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։ Նոբելյան կոմիտեն այս երկու մրցանակակիրներին ընտրել է փոքր ժողովուրդների ճնշման դեմ համառ ջանքերի համար՝ հույս ունենալով, որ այս մրցանակը կխթանի Արևելյան Թիմորում ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի հիման վրա հակամարտության դիվանագիտական լուծում գտնելու ջանքերը։ Կոմիտեն Ռամուշ-Օրտան անվանել է Արևելյան Թիմորի առաջատար միջազգային ներկայացուցիչ 1975 թվականից ի վեր։
Ռամուշ Օրտան առաջատար դեր է խաղում անկախության ինստիտուցիոնալ հիմքի շուրջ բանակցություններում։ Նա գլխավորում էր Թիմորի պատվիրակությունը Արևելյան Թիմորում (UNTAET) ՄԱԿ-ի ժամանակավոր վարչակազմի հետ համատեղ կարևոր սեմինարում 2000 թվականի մարտի 1-ին, որտեղ մշակվեց նոր ռազմավարություն և սահմանվեցին ինստիտուցիոնալ կարիքները։ Արդյունքում մշակվել է գործադիր իշխանության հետ համատեղ կառավարման պլան, այդ թվում՝ Թիմորի վերակառուցման ազգային կոնգրեսի (CNRT) առաջնորդների հետ։ Ավելի մանրամասն ռազմավարություն է մշակվել 2000 թվականի մայիսին կայացած խորհրդաժողովում։ Արևելյան Թիմորում ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարի հատուկ ներկայացուցիչ Սերժիո Վիեյրա դե Մելոն նոր նախագիծ է ներկայացրել 2000 թվականի հունիսի 22-ին Լիսաբոնում կայացած դոնորական խորհրդաժողովում և 2000 թվականի հունիսի 27-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում։
2000 թվականի հուլիսի 12-ին որոշում է ընդունվել անցումային կառավարություն ստեղծելու մասին, որը բաղկացած է Արևելյան Թիմորի չորս ներկայացուցիչներից և UNTAET-ի չորս ներկայացուցիչներից։ Նորացված Միացյալ կառավարությունը հաջողությամբ դրել է ինստիտուցիոնալ անկախության հիմքերը, իսկ 2002 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Արևելյան Թիմորը միացավ Միավորված ազգերի կազմակերպությանը։ Ռամուշ Օրտան նրա առաջին արտգործնախարարն էր։
2006 թվականի հունիսի 3-ին Ռամուշ Օրտան նախորդ նախարարի հրաժարականի արդյունքում դարձավ պաշտպանության նախարարի պաշտոնակատար։ 2006 թվականի հունիսի 25-ին նա հրաժարական տվեց ինչպես արտաքին գործերի նախարարի, այնպես էլ պաշտպանության նախարարի պաշտոնից՝ հայտարարելով. «Ես չեմ ուզում կապված լինել ներկայիս կառավարության կամ որևէ կառավարության հետ, Ալկատիրիի մասնակցությամբ»։ Վարչապետ Ալկատիրիի վրա ճնշում է գործադրվել, որպեսզի նա իր պաշտոնը տա նախագահ Շանան Գուսմանին, սակայն հունիսի 25-ի համագումարում կուսակցության ղեկավարները որոշել են Ալկատիրիին թողնել վարչապետի պաշտոնում, Ռամուշ Օրտան հրաժարական է տվել այդ որոշումից անմիջապես հետո։ Ավստրալիայի արտաքին գործերի նախարար Ալեքսանդր Դոուներն իր անձնական հիասթափությունն է հայտնել Ռամուշ Օրտի հրաժարականի կապակցությամբ։ Ալկատիրիի հրաժարականից հետո, հունիսի 26-ին, Ռամուշ Օրտան հետ կանչեց իր հրաժարականի դիմումը, ստացավ վարչապետի պաշտոնը և մնաց այնտեղ, քանի դեռ Ալկատիրիի իրավահաջորդը չի ճանաչվել։ 2006 թվականի հուլիսի 8-ին նախագահ Գուսմանը Ռամուշ Օրտին պաշտոնապես նշանակեց վարչապետ։
Մինչ վարչապետ նշանակվելը Ռամուշ Օրտան հնարավոր թեկնածու էր համարվում Քոֆի Անանի իրավահաջորդի՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարի դերի համար։ Նա դուրս է մնացել մրցավազքից, որպեսզի զբաղեցնի Արևելյան Թիմորի վարչապետի պաշտոնը, սակայն պարզվել է, որ ապագայում կարող է առաջադրվել ՄԱԿ-ում․ Ես կարող եմ սպասել հինգ տարի, եթե ես իսկապես շահագրգռված լինեմ 2012 թվականին աշխատելու համար, ինձ կհետաքրքրի դա»։
2007 թվականի փետրվարի 22-ին Ալ Ջազիրային տված հարցազրույցում Ռամուշ Օրտան ասել էր, որ ապրիլին մասնակցելու է նախագահական ընտրություններին։ 2007 թվականի փետրվարի 25-ին Ռամուշ Օրտան առաջադրեց իր թեկնածությունը նախագահի պաշտոնում։ Նա ստացել է նախագահ Գուսմանի աջակցությունը, որը որոշել է նոր ժամկետով չվերընտրվել։
Ապրիլի 9-ին կայացած ընտրությունների առաջին փուլում Ռամուշ Օրտան քվեարկության արդյունքում ստացել է երկրորդ տեղը՝ 21,81 տոկոս ձայներով։ Կուսակցության թեկնածու Ֆրետիլինի, Ֆրանսիսկո Գուտերեսի հետ, որն առաջին փուլում զբաղեցրել է առաջին տեղը, նա մասնակցել է 2007 թվականի մայիսին կայացած ընտրությունների երկրորդ փուլին։ Ընտրությունների վերջնական արդյունքները հրապարակվել են 2007 թվականի մայիսի 11-ին։ Ժոզե Ռամուշ-Օրտան հաղթել է ձայների 69%-ով։


== Նախագահություն ==
Արևելյան Թիմորի նախագահի պաշտոնակալման արարողությունը տեղի է ունեցել 2007 թվականի մայիսի 20-ին Դիլի խորհրդարանի շենքում։ Ժոզե Ռամուշ Օրտան երդմնակալությունից մեկ օր առաջ լքել է վարչապետի պաշտոնը։ Վարչապետի պաշտոնը զբաղեցրել է Էստանիսլաու դա Սիլվան։
2012 թվականի մարտի 17-ին կայացած նախագահական ընտրությունների առաջին փուլում Ռամուշ Օրտան, որն իրավունք ուներ երկրորդ ժամկետով ընտրվել, 19,43 տոկոս ձայներով զբաղեցրել է երրորդ տեղը։ Նրա մրցակիցները՝ Ֆրանսիսկո Գուտերեսը և Թաուր Մատան Ռուակը, հավաքել են ձայների 27,28 տոկոսը և համապատասխանաբար 24,17 տոկոսը։ Ժոզե Ռամուշ Օրտան ընդունել է իր պարտությունը, և նրա նախագահական ժամկետն ավարտվել է 2012 թվականի մայիսի 19-ին՝ Արևելյան Թիմորի հաջորդ նախագահի երդմնակալության արարողությամբ։


=== Մահափորձի փորձ ===
2008 թվականի փետրվարի 11-ին ծանր վիրավորվել էր որովայնի շրջանում Արևելյան Թիմորի գրոհայինների ծայրահեղական կազմակերպության կողմից կազմակերպված մահափորձի արդյունքում։ Հարձակման ժամանակ Ռամուշ Օրտի թիկնապահներից մեկը վիրավորվել է, իսկ զինյալների առաջնորդ Ալֆրեդ Ռեյնադուն զոհվել է։ Մահափորձից հետո Ռամուշ Օշտան տեղափոխվել է Դիլի ավստրալիական ռազմաբազա, հետագայում տեղափոխվել է Ավստրալիայի Դարվինի թագավորական հոսպիտալ։ Բժիշկները արձանագրել են 2-3 վնասվածք, հատկապես ծանր է եղել աջ թոքը։ Նրա վիճակը գնահատվում էր ծանր, բայց կայուն։ Օրգանիզմի կենսական ֆունկցիաները պահպանելու համար արհեստական կոմայի վիճակ է տեղափոխվել։ Այս վիճակից դուրս է եկել փետրվարի 21-ին։ Մարտի 12-ին հաղորդագրություն էր հրապարակվել Ռամուշ Օրտայից, որը դեռևս գտնվում էր Դարվինի վերականգնման փուլում։ Այդ ուղերձում նա շնորհակալություն է հայտնել իր կողմնակիցներին և Ավստրալիային ու ասել, որ նրա մասին շատ լավ են հոգացել։ Մամուլի քարտուղարը հայտնել է, որ Ռամուշ Օրտայի վիճակը բարելավվում է, և որ նա սկսել է ամենօրյա կարճ զբոսանքներ կատարել։
Ռամուշ Օրտան հոսպիտալից դուրս է գրվել մարտի 19-ին, սակայն մնացել է Ավստրալիայում ֆիզիոթերապիայի կուրս անցնելու համար ևս մի քանի շաբաթով։ Նկարագրելով հոսպիտալ ուղարկելը՝ նա ասել է, որ մահափորձից հետո մշտապես գիտակցության մեջ է եղել և հիշում է բոլոր մանրամասները։ Ապրիլի 17-ին Ժոզե Ռամուշ Օշտան վերադարձել է Արևելյան Թիմոր և օդանավակայանում մամուլի ասուլիս տվել վերադառնալուց անմիջապես հետո, որտեղ կոչ է արել լեռներում մնացած ապստամբներին վայր դնել զենքը։


== Ծանոթագրություններ ==