Երջանկության տնտեսագիտություն

«Երջանկության տնտեսագիտությունը» կամ «տնտեսագիտության երջանկությունը» քանակական և տեսական ուսմունք է երջանկության, դրական և բացասական ազդակների, բարեկեցության, կյանքի որակի, կյանքից բավարարվածության և այլ հասկացություններր մասին՝ կապելով տնտեսագիտությունը մի շարք այլ ոլորտների հետ, ինչպիսիք են՝ սոցիոլոգիան և հոգեբանությունը։ Սովորաբար այն վերաբերում է երջանկության այնպիսի չափանիշներին, ինչպիսիք են առողջությունը, եկամուտը կամ շահույթը, այլ կերպ ասած՝ այն, ինչ պետք է հասցնել առավելագույնի։ Այս ոլորտը առաջ է եկել մինչև 20-րդ դարի վերջերը երջանկության մասին մեթոդների հետազոտությունների, այլ դասակարգումների զարգացման շնորհիվ։


== Առարկայի դասակարգումները ==
Առարկան կարող է դասակարգվել տարբեր ճանապարհներով՝ կախված որոշ յուրահատկություններից։ Օրինակ՝ տնտեսական գրականության դասակարգման կոդերի ամսագրում այն դասակարգվել է հետևյալ կերպ.

Բարեկեցիկ տնտեսագիտություն,
Առողջություն, կրթություն և բարեկեցություն՝ ընդհանուր բարեկեցություն, հիմնական կարիքներ, ապրելու պայմաններ, կյանքի որակ, երջանկություն,
Ժողովրդագրական տնտեսագիտություն՝ հանրային քաղաքականություն։


== Չափագիտություն ==
Իր բնույթով երջանկությունը շատ սուբյեկտիվ է։ Դժվար է համեմատել մի անձի երջանկությունը մեկ այլ անձի երջանկության հետ։ Հատկապես դժվար կարող է լինել համեմատել ամբողջ աշխարհի մշակույթների երջանկությունները։ Այնուամենայնիվ, շատ երջանիկ տնտեսագետներ հավատում են, որ կլուծեն այս համեմատական խնդիրը։
Երջանկությունը սովորաբար չափվում է սուբյեկտիվ միջոցներով, օրինակ՝ ինքնակառավարման մասին հաղորդումներով։ Գլխավոր մտահոգությունը միշտ եղել է մարդկանց տրված երջանկության վերաբերյալ հարցումների պատասխանների ճշգրտությունն ու արժանահավատությունը։ Օբյեկտիվ չափանիշները, ինչպիսիք են՝ կյանքի տևողությունը, եկամուտը կամ կրթությունը, շատ հաճախ օգտագործվում են սուբյետիվ հաղորդման փոխարեն։ Սա ենթադրում է, որ նրանք իրականում արտադրում են երջանկություն, որը հավանականորեն չի կարող լինել հիմք։ Կյանքի որակ և բարեկեցություն տերմինները շատ հաճախ ընդգրկում են այս ավելի օբյեկտիվ չափանիշները։
Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ երջանկությունը կարող է չափվել և՛ օբյեկտիվորեն, և՛ սուբյեկտիվորեն, չնայած սա առաջ է բերում որոշ փիլիսոփայական հարցեր, օրինակ՝ արդյոք սա ավելի հուսալի է, քան հաղորդված սուբյեկտիվ երջանկությունը։
Երջանկության միկրո-էկոնոմետրիկ հավասարումը ունի հետևյալ տեսքը. 
  
    
      
        
          W
          
            i
            t
          
        
        =
        α
        +
        β
        
          
            x
            
              i
              t
            
          
        
        +
        
          ϵ
          
            i
            t
          
        
      
    
    {\displaystyle W_{it}=\alpha +\beta {x_{it}}+\epsilon _{it}}
  . Այս հավասարման մեջ 
  
    
      
        W
      
    
    {\displaystyle W}
  -ն անհատի բարեկեցությունն է, 
  
    
      
        i
      
    
    {\displaystyle i}
  -ն՝ ժամանակը, իսկ 
  
    
      
        x
      
    
    {\displaystyle x}
  -ը՝ հայտնի փոփոխականների վեկտորը, որը ներառում է սոց-ժողովրդագրական և սոցիոէկոնոմիկ հատկանիշները։


== Որոշիչները ==


=== ՀՆԱ և ՀԱԱ ===
Որպես կանոն, ազգային ֆինանսական միջոցները, ինչպիսիք են՝ համախառն ներքին արդյունքը և համախառն ազգային արդյունքը, օգտագործվել են որպես հաջողակ հասարակության չափանիշներ։ Գոյություն ունի էական կապ ՀՆԱ-ի և երջանկության միջև. հարուստ ազգի բնակիչներն ավելի երջանիկ են, քան աղքատ ազգինը։ Պնդում են, որ այս կապը տարածվում է միջինը $15,000 ՀՆԱ-ի մեկ շնչի հաշվով։ Այլ տնտեսագետներ վիճարկում են այս ուսումնասիրությունների ճշտությունը՝ գտնելով լոգարիթմական հարաբերություններ ՀՆԱ-ի մեկ շնչի և ինքնակառավարվող երջանկության միջև։ Նշվում է նաև, որ կյանքի տևողությունը շարունակում է ավելացնել ազգային բարեկեցությունը ավելի շատ, քան հաճախ կարող է անել տնտեսական աճը։


=== Անհատական եկամուտ ===
Պատմականորեն, տնտեսագետները գտնում են, որ բարեկեցությունը եկամտի պարզ ֆունկցիան է։ Այնուամենայնիվ, պարզվել է, որ հարստությունը հասել է սպառողական զամբյուղի մակարդակին, նրա արդյունավետությունը՝ որպես բարեկեցության գեներատոր, մեծապես նվազել է։ Այս պարադոքսը հայտնի է Իստերլինի պարադոքս անվանմամբ։ Երջանկության տնտեսագետները հույս ունեն, որ կփոխեն կառավարության տեսակետը բարեկեցության վերաբերյալ և կգտնեն՝ ինչպես ավելի արդյունավետ կառավարել և հատկացնել այս պարադոքսի համար նախատեսված ռեսուրսները։
2010 թվականին Դանիել Քահնեմանը և Անգուս Դաթոն գտան, որ ավելի բարձր վաստակողները սովորաբար ունենում են կյանքից ավելի շատ բավարարվածություն, բայց մարդիկ զգացմունքային բարեկեցությունը աճում է միայն մինչև տարեկան $75,000-ի սահմանը։ Մնացած գործոնները մարդկանց դարձնում են ավելի երջանիկ, քան փողը։
2011 թվականին Վիրջինիայի համալսարանի, Հարվարդի և Կոլումբիայի համալսարանների գիտնականները ներկայացրել են մի հետազոտություն, որը ուսումնասիրում է բազմաթիվ ակադեմիկ փաստաթղթեր՝ ի պատասխան այդ հակասություններին. «Երբ մարդիկ վերցնում են ապրանք իրենց կյանքի համար, վերջիններս իրենց զգում են ավելի բավարարված լավ գործարքից հետո։ Բայց երբ նրանց հարցնում են՝ ինչքան երջանիկ են նրանք այդ պահին, մարդիկ, ովքեր ունեն շատ փող հազիվ են տարբերվում նրանցից, ովքեր ունեն ավելի քիչ»։ Այս հետազոտությունը հրապարակվել է «Հաճախորդի հոգեբանությունը» ամսագրում և վերնագրվել է «Եթե փողը քեզ չի երջանկացնում, ապա դու հավանաբար այն ճիշտ չես ծախսում» և ներառում էր հետևյալ գլխավոր առաջարկությունները.

Ծախսի՛ր փողը «փորձերի», այլ ոչ թե ապրանքների վրա։
Գումար նվիրաբերի՛ր մնացածին, ներառյալ բարեգործությունը, այլ ոչ թե միայն ծախսիր ինքդ քո վրա։
Գումարը ծախսի՛ր ավելի փոքր հաճույքների վրա։
Փոխի՛ր քո կարծրատիպը «վճարիր հիմա, սպառիր ավելի ուշ»-ը «սպառիր հիմա, վճարիր ավելի ուշ»-ի փոխարեն։
Գումարը ծախսիր ոչ թե գնելով ապրանքներ, որոնք ապահովում են լավ գործարք, այլ այնպիսինները, որոնք հեշտացնում են քո բարեկեցությունը։


=== Սոցիալական անվտանգություն ===
Պրոֆեսոր Ռութ Վենհովենը ցույց տվեց, որ սոցիալական ապահովության վճարումները թվում է, թե չեն ավելացնում երջանկությունը։ Սա հնարավոր է շնորհիվ այն փաստի, որ ոչ սեփական ջանքերով վաստակած եկամուտը (օր՝ վիճակախաղից) ընդհանուր առմամբ չի ավելացնում երջանկությունը։ Երջանկությունն այն է, որը պարգևատրվում է քո օգտակար գործողությունների համար։ Այնուամենայնիվ, Ջոհան Նորբերգը՝ ազատ ձեռնարկատիրական տնտեսության հետազոտողը, ներկայացրեց մի հիպոթեզ, ըստ որի մարդը, երբ մտածում է, որ ինքն է կառավարում իրեն, ավելի երջանիկ է, հայրական հաստատությունները կրճատում են երջանկության զգացողությունը։
Այլընտրանքային հեռանկարը կենտրոնանում է բարեկեցիկ պետության դերի վրա՝ որպես հաստատություն, որը բարելավում է կյանքի որակը ոչ միայն մեծացնելով մարդկային հիմնական կարիքների սահմանները, այլ նաև խթանելով անհատի կյանքի հանդեպ ավելի մեծ վերահսկողությունը՝ սահմանափակելով այն աստիճանը, երբ մարդիկ իրենց վերագտնում են շնորհիվ այն շուկայական գործոնների, որոնք անտարբեր են իրենց ճակատագրի նկատմամբ։ Այս փաստարկը առաջարկել է ամերիկացի քաղաքագետ Բենջամին Ռեդքլիֆը, ով ներկայացրեց փաստերի մի շարք՝ ցույց տալով, որ ավելի բարկեցիկ պետությունը նպաստում է կայքնից բավարարվածության ավելի բարձր մակարդակի և այնպես է անում, որ հարուստներն ու աղքատները լինեն նույնը։


=== Զբաղվածությունը ===
Աշխատանքը կարևոր է երջանկության համար։ Այն ստեղծում է նպատակ, շահավետ հարաբերություններ աշխատակիցների հետ, ինչպես նաև վաստակում է գումար։ Աշխատանք կորցնելը ինչ-որ մեկի համար կարող է լինել դժբախտության մեծ աղբյուր։


=== Երեխաները և հարաբերությունները ===
Կանացի եջանկության հարաբերական նվազումը կապված է երեխաների բացի հետ։ 1970-ական թվականներին կանայք այս հարցում իրենց համարում էին ավելի բարեկեցիկ, քան տղամարդիկ։
Հարուստ հասարակությունում, որտեղ եկամտի աճը չի հավասարվել սուբյեկտիվ բարեկեցության մակարդակին, անձնական հարաբերությունները երջանկության որոշիչ գործոններն են։


=== Ազատություն և վերահսկողություն ===
Գոյություն ունի էական կապ ինչ-որ մեկի կյանքի նկատմամբ վերահսկողության և նրա երջանկության մակարդակի միջև։
Ցյուրիխի համալսարանում իրականացված հետազոտությունը առաջարկեց այն փաստը, որ ժողովրդավարությունն ու ֆեդերալիզմը բերում են ֆիզիկական անձանց բարեկեցության բարձրացմանը։ Այն արձանագրում է, որ ավելի շատ քաղաքական մասնակցության հնարավորությունները հասանելի են դարձնում քաղաքացիների բարեկեցության բարձրացումը։ Սրա համար կա 2 պատճառ. նախ քաղաքացիների ավելի ակտիվ դերը հնարավորություն է տալիս վերջիններիս կողմից քաղաքական գործիչների մասնագիտական ավելի լավ դիտարկում կատարել, ինչն էլ տանում է դեպի կառավարության արտադրանքից ավելի մեծ բավարարվածության։ Երկրորդ, քաղաքացիների ներգրավվածությունն ու քաղաքական գործընթացի նկատմամբ վերահսկողություն ունենալու կարողությունը մեծացնում են բարեկեցությունը։


=== Կրոնական բազմազանությունը ===
Ազգային տվյալները վկայում են, որ կրոնական բազմազանության և երջանկության միջև առկա է հակադարձ կապ


=== Ազատ ժամանակը ===
Այն, թե մարդիկ ինչքան ազատ ժամանակ ունեն, և նրանց վերահսկողությունը այդ ազատ ժամանակի նկատմամբ, կապված է նաև իրենց երջանկության հետ։
Ազատ ժամանակը մեծացնում է երջանկության չափը, մինչդեռ հեռուստացույց դիտելը համարվում է անոմալ, քանի որ այն, թվում է, առնչություն ունի ավելի ցածր երջանկության չափի հետ։ Սա հավանաբար այն պատճառով է, որ այն մարդկանց մոտ, ովքեր հեռուստացույց շատ են դիտում, բացակայում է երջանկության ավելի լավ աղբյուրները, ինչպիսիք են մարդկանց հետ հարաբերությունները և այլ ժամանցի միջոցները։ Մարդիկ նայում են հեռուստացույց, եթե նրանք ավելի լավ ոչինչ անել չեն կարող։


== Երջանկության տնտեսագիտություն և տարեգրքի ցուցանիշներ ==
Այն գաղափարը, որ երջանկությունը կարևոր է հասարակության համար, նոր չէ։ Շատ նշանավոր մտավորականներ, փիլիսոփաներ և քաղաքական գործիչներ ողջ պատմության ընթացքում, ներառյալ Արիստոտելը, Կոնֆուցիոսը և Պլատոնը, ընդգրկել են երջանկությունն իրենց աշխատություններում։
Թոմաս Ջեֆերսոնը Միացյալ Նահագներում «երջանկության հետապնդումը» դնում է այն նույն մակարդակի վրա, ինչի վրա ազատությունն ու կյանքն են։ Ջերեմի Բենթմը հավատում էր, որ հանրային քաղաքականությունը պետք է փորձի առավելագույնի հասցնել երջանկությունը։ Այնուամենայնիվ, ամերիկյան իշխող փիլիսոփայությունը պաշտպանում է անհատների՝ իրենց սեփական երջանկությունը որոնելու իրավունքը, բայց չի դրել հավասար պատասխանատվություն կառավարության վրա քաղաքցիների երջանկության համար։ ԱՄՆ-ում չկա հստակ քաղաքականություն, որը պահանջում է զարգացնել քաղաքացիների ֆիզիկական և հոգեկան բարեկեցությունը կամ հաշվետու պահել կառավարության մարմիններին իրենց կատարած բարեկեցության հատուկ միջոցառումների առաջ։ Մինչև 1972 թվականը ամբողջ աշխարհում չկար կառավարության պաշտոնական քաղաքականություն երջանկության և բարեկեցության վերաբերյալ, որը վերջիններիս կհամարեր հանրային քաղաքական որոշումների կայացման հիմնական չափանիշներ։
Ստորև ներկայացնում ենք երջանկության տնտեսագիտության և բարեկեցության ցուցանիշների ժամանակագրական ցանկը.
1972 թվականին Բութանի նախկին թագավորը՝ Ջիգմե Սինգյե Վանգչուկը, միջազգային կոնֆերանսում ներկայացրեց «Համախառն ազգային երջանկություն»(ՀԱԵ) փիլիսոփայությունը և նրա զարգացման չորս սյուները։
2005 թվականին Կառավարման միջազգային համալսարանի պրոֆեսոր Մեդ Ջոնսը ներկայացրեց առաջին «Համախառն ազգային երջանկության» ինդեքսը և գլոբալ ՀԱԵ ինդեքսի հետազոտությունը։ ՀԱԵ ինդեքսը, որը հայտնի է նաև Համախառն ազգային բարեկեցություն անվանմամբ (ՀԱԲ), ծառայել է որպես առաջին ինտեգրված օբյեկտիվ (տնտեսական) և սուբյեկտիվ (երջանկություն) սոց-էկոնոմիկ զարգացման շրջանակ։ Մինչ ՀԱԵ ինդեքսը գոյություն ունեին մի քանի զարգացման ցուցանիշներ, որոնք բարելավեցին ՀՆԱ-ն, բայց ոչ երջանկությունը։ Օրինակ՝ բնական առաջընթացի ցուցանիշը կենտրոնացված էր տնտեսական զարգացման շրջակա միջավայրի արժեքի վրա, ավելի ուշ (2006 թվականին) այն թարմացվել է՝ ներառելով համանման միջոցառումներ դեպի ՀԱԵ ինդեքսը։ Մեկ այլ զարգացման ցուցանիշը՝ մարդկային զարգացման ցուցանիշը (ՄԶՑ), որը ի սկզբանե կենտրոնացված էր գրագիտության և կրթության վրա, նույնպես չազդեց երջանկության վրա։
2006 թվականին բնական առաջընթացի ցուցանիշը թարմացվել է կանաչ չափման համակարգից դեպի ավելի լայն հասկացության, որը ներառում էր բարեկեցության և երջանկության քանակական չափանիշներ։ Նոր միջոցը հիմնավորվում էր ՀԱԵ-ի փիլիսոփայությունը։ Այդ նույն հասկացության սուբյեկտիվ չափանիշները, ինչպիսին է բարեկեցությունը, ավելի արդիական ու կարևոր են, քան այլ օբյեկտիվ չափանիշներ, ինչպիսին է սպառումը։ Այն չի չափվում ուղղակիորեն, բացի այն գործոններից, որոնք կհանգեցնեն դրան։
2007 թվականին Թայլանդում հրապարակվեց Կանաչի և երջանկության ցուցանիշը (ԿԵՑ)։


== Ոչ դասական տնտեսագիտություն ==
Ոչ դասական, ինչպես նաև դասական տնտեսագիտությունը, չեն ենթադրում «երջանկության տնտեսագիտություն» հասկացությունը, չնայած սրանց իրական նպատակը ժողովրդի երջանկության մակարդակի մեծացումն էր։ Դասական և ոչ դասական տնտեսագիտությունները բարեկեցիկ տնտեսագիտության զարգացման աստիճանն են և բնութագրվում են մաթեմատիրկական մոդելավորմամբ։ Երջանկության տնտեսագիտությունը ներկայացնում է այդ ավանդույթի արմատական դադարը։ Սուբյեկտիվ երջանկության չափումը համապատասխանաբար կյանքի բավարարվածությունը ողջ ազգերի և ժամանակի ուսումնասիրության միջոցով (ներառյալ օբյեկտիվ չափանիշները, ինչպիսիք են՝ կյանքի տևողությունը, առողջությունը, անվտանգությունը և այլն) նշանավորում են երջանկության տնտեսագիտության սկիզբը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Andrew Oswald (December 1999)։ «A Non-Technical Introduction to the Economics of Happiness» (PDF)։ Վերցված է 2007-01-08 
«Genuine Progress Index for Atlantic Canada» 
«Mark Anielski, "The Economics of Happiness: Building Genuine Wealth"»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-06-24-ին։ Վերցված է 2015-09-05 
Nattavudh Powdthavee (March 2007)։ «Economics of Happiness: A Review of Literature and Applications» (PDF)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-09-24-ին։ Վերցված է 2007-04-16 
«Rafael Di Tella»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-10-ին։ Վերցված է 2021-01-15 
«Robert MacCulloch» 
«Andrew Clark» 
«Alois Stutzer»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-09-23-ին։ Վերցված է 2015-09-05 
«Paul Dolan»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-08-27-ին։ Վերցված է 2015-09-05 
«Benjamin Radcliff»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-06-10-ին։ Վերցված է 2015-09-05 
«Nattavudh Powdthavee» 
Michael Hoerger (August 2007)։ «Paths to Happiness Survey, including Money Management subscale»։ Վերցված է 2007-10-31