Էկզոսոմներ

Էկզոսոմներ, 30-100 նանոմետր տրամագծով մանրադիտակային արտաբջջային ներառուկներ (պղպջակներ) են, որոնք միջբջջային տարածություն են արտազատվում տարբեր օրգանների և հյուսվածքների բջիջների կողմից։ Էկզոսոմների խոռոչը ունի ցիտոպլազմային ծագում և պարունակում է սպիտակուցներ, ՌՆԹ և լիպիդներ,էկզոսոմների թաղանթը առաջանում է էնդոսոմային թաղանթի ներփքման միջոցով։
Էկզոսոմներ հայտնաբերվել են օրգանիզմի տարբեր հյուսվածքային հեղուկներում, ինչպիսիք են արյան շիճուկը, ողնուղեղային հեղուկը, ինչպես նաև մեզում, թքում և կրծքի կաթում։
Էկզոսոմների ֆունկցիաները բազմապիսի են՝ միջբջջային հաղորդակցում, մասնակցություն սպիտակուցների սեկրեցիային, իմունային պատասխանի թուլացում և այլն։ Սակայն էկզոսոմների դերը դեռևս ամբողջությամբ չի ուսումնասիրվել։


== Պատմություն ==
Էկզոսոմները առաջին անգամ նկարագրվել են 1983 թվականին՝ ռետիկուլոցիտների դեիֆերենցացիայի ուսումնասիրման ժամանակ։1985 թվականին ցույց է տրվել, որ ռետիկուլոցիտների հասունացման ընթացքում էկզոսոմները մասնակցում են մեմբրանի կառուցվածքի փոփոխությանը՝ ընկալիչների միջոցով տրանսֆերին արտազատելով։ Սկզբում էկզոսոմները դիտարկում էին որպես ցիտոպլազմայի ավելցուկի հեռացման ռեզերվուար։1990-ականների վերջին ցույց է տրվել, որ էկզոսոմները մասնակցում են օրգանիզմի իմունային ռեակցիաների կարգավորմանը, ինչը վկայում է միջբջջային փոխազդեցություններում նրանաց կարևորության մասին։
2007 թվականին նկարագրվել են բազմաթիվ միկրոՌՆԹ-ներ և ի-ՌՆԹ-ներ, որոնց էկզոսոմները փոխանցում են բջիջ-թիրախներ, ինչի հետ կապված այս արտաբջջային ներառուկներին առանձնահատուկ ուշադրություն սկսեցին դարձնել։ Սաղմնային ցողունային բջիջների կուլտուրաների ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ էկզոսոմները բջջում ունակ են կատարել ի-ՌՆԹ-ի հորիզոնական տեղափոխում։ Էկզոսոմները արյան բջիջների նախատիպեր են տեղափոխում յուրահատուկ ի-ՌՆԹ-ներ, ինչը տանում է ռեցիպիենտ բջիջների ֆենոտիպային փոփոխությանը։
Ներկա ժամանակներում ենթադրվում է, որ նուկլեինաթթուները, որոնք տեղափոխվում են էկզոսոմներով, մասնկացում են էպիգենետիկական ժառանգականությանը։


== Ծագում ==
Էկզոսոմների առաջացման ուսումնասիրումը օգնում է հասկանալ էկզոսոմների դերը միջբջջային հաղորդակցման և շրջակա բջիջների վրա ազդման մեջ։ Էկզոսոմների առաջացմանը նախորդում է պլազմալեմի միկրոդոմենների ներփքումը, որոնք պատված են կլատրինով։ Դրանից հետո էնդոսոմային ընտրողական համալիրը (անգլ.՝ ESCRT) ապահովում է ներփքված մեմբրանի փոխակերպումը վաղ էնդոսոմների, որոնք տեղափոխում են ուբիկվիտինիլային նյութեր։ Այնուհետև տեղի է ունենում վաղ էնդոսոմի կրկնակի ներփքում, որի արդյունքում առաջանում է ինտրալյումինալ պղպջակներ (անգլ.՝ ILVs), որոնք կուտակվում և հասունանում են էնդոսոմի ներսում՝ մուլտիներառուկային մարմիններում։ Մուլտիներառուկային մարմինները կամ վերածվում են լիզոսոմների, որտեղ տեղի է ունենում իրենց պարունակության դեգրադացիա, կամ էլ միաձուլվում են պլազմային թաղանթի հետ (այս դեպքում նրանց անվանում են էկզոցիտարային մուլտիներառուկային մարմիններ), ընդ որում ինտրալյումիանալային պղպջակները՝ էկզոսոմները արտազատվում են արտաբջջային տարածություն։


== Բաղադրություն ==


=== Սպիտակուցներ ===
Էկզոսոմների սպիտակուցային բաղադրությունը մեծ մասմաբ արտացոլում է նրանց ծագումը էնդոսոմներից և որոշ չափով տարբերվում է տարբեր բջիջների մոտ, որոնցում նրանք ձևավորվում են։ Բայց և այնպես, էկզոսոմները ունեն սպիտակուցների համընկնող հավաքածու, որոնց թվին դասվում են էկզոսոմների սպտակուց-մարկերները․

CD63, CD81 և CD9, որոնք համարվում են տետրասպանին բարձրակոնսերվատիվ ընտանիքի անդամները, որոնք անհրաժեշտ են միկրոՌՆԹ-ների կապման և տեղափոխման, բջիջ թիրախի ճանաչման և էկզոսոմի կողմից նրա կլանման համար։
Alix (անգլ.՝ apoptosis-linked gene 2-interacting protein}});
Tsg101 (անգլ.՝ tumour susceptibility gene 101)՝ էնդոսոմային ընտրողական սպիտակուցային համալիրի բաղադրամաս, որը անհրաժեշտ է էկզոսոմների կենսասինթեզի և տեղափոխման համար;
էկզոսոմներ, որոնք ծագում են իմունային համակարգի բջիջներից և հարուստ են MHCII-ով և այլ կոստիմուլյար մոլեկուլներով։Բացի այդ, էկզոսոմները պարունակում են տարատեսակ ֆերմենտներ, մասնավորապես, Rab ընտանիքի ԳԵՖազա-ներ, որոնք նպաստում են մեմբրանի հետ միաձուլմանը, և նյութափոխանակության ֆերմենտներ, ինչպիսիք են պերօքսիդազը, պիրուվատկինազը, լիպիդկինազը և էնոլազա-1-ը, բջջակմախքի սպիտակուցներ (օրինակ ակտին և տուբուլին), տետրասպանիններ (գլխավորապես CD81, CD63 և CD9), թաղանթային փոխադրման սպիտակուցներ, ջերմային շոկի HSP60, HSP70, HSP90 սպիտակուցներ, հիստոհամապատասխանության գլխավոր համալիրի սպիտակուցներ, ինչպես նաև անեքսիններ (կարգավորում են թաղանթային ցիտոսկիլետի փոփոխությունները և թաղանթների միաձուլման մեխանիզմները) և այլն։ Էկզոսոմները նաև կարող են իրենց մակերևույթի վրա սպիտակուցներ պարունակել, որոնք մասնակցում են ազդանշանների փոխանցմանը, օրինակ սպիտակուցներ Wnt-ները, որոնք ակտիվացնում են թիրախ բջիջների Wnt ազդանշային ուղիները։
Այն մեխազնիզմները, որոնք ապահովում են սպիտակուցների ընտրությունը և նրանց անցումը էկզոսոմները դեռևս անհայտ են։ Ենթադրվում է, որ այդ գործընթացում կարևոր դեր խաղում են սպիտակուցների հետտրանսլյացիոն ձևափոխումները։


=== Լիպիդներ ===
Էկզոսոմները պարունակում են մեծ քանակությամբ լիպիդներ՝ ցերամիդներ, սֆինգեմիելին, ֆոսֆատիդիլսերին, ֆոսֆատիդիդիլեթանոլամին, լիզոֆոսֆատոդիլխոլին, ֆոսֆատիդիլխոլին, ֆոսֆատիդիլինոզիտոլ, խոլեստերին և այլն։ Լիպիդները էկզոսոմների ոչ միայն իներտ մասնիկներն են, նրանք ազդում են վերջիններիս կենսաբանական ակտիվության վրա։ Էկզոսոմների բիոգենեզի ժամանակ մուլտիներառուկային մարմիններում լիպիդները մասնակցում են նրանց թաղանթների կազմավորմանը։ ՄիկրոՌՆԹ-ների միջբջջային տեղափոխման ժամանակ անհրաժեշտ են լիպիդային կրիչներ, որոնց առաջացումը կարգավորվում է ցերամիդային ուղով, այդ պատճառով միկրոՌՆԹ-ների տեղափոխումը էկզոսմներով կարելի է կատարել չեզոք ինհիբիտոր սֆինգոմիելինազի՝ GW4869, կամ թթվային ինհիբիտոր սֆինգոմիելինազի՝ դեզիպրամինի միջոցով։
Էկզոսոմների մակերևույթի վրա ներկայացված են ածխաջրեր՝ մանոզ, պոլիլակտոզամին, α-2,6-սիալոթթու և Բարդ N-ծայրային գլիկաններ]]։


=== Նուկլեինաթթուներ ===
Բջիջների հետ համեմատած, էկզոսոմները պարունակում են զգալի քանակով փոքր ՌՆԹ-ներ, սակայն նրանցում քիչ է, կամ ընդհանրապես բացակայում է ռիբոսոմային ՌՆԹ-ն։ Ցույց է տրվել, որ էկզոսոմները պարունակում են նույնպիսի ՌՆԹ-ներ, ինչպիսին և բջիջները, որոնցից նրանք ձևավորվում են, ընդ որում էկզոսոմների ներսում բջջային ՌՆԹ-ները պաշտպանված են դեգրադացիայից։ Այդուհանդերձ, էկզոսոմներում միկրոՌՆԹ-ների հավաքը նույնությամբ չի արտացոլում ծնողկան ձևերի միկրոՌՆԹ-ների հավաքը, հավանական է, գոյություն ունեն էկզոսոմներում միկրոՌՆԹ-ների փաթեթավորման ընտրողական համակարգեր։
Էկզոսոմների միկրոՌՆԹ-ները գործում են և կարող են ազդել թիրախ բջիջների գեների էքսպրեսիայի վրա։
Նուկլեոտիդային հաջորդականության հատուկ շաբլոնների, որոնք կոչվում են EXOmotifs, ենթարկվում են այն միկրոՌՆԹ-ները, որոնք ենթակա են էկզոսոմային ակտիվ տրանսպորտի։ Շնորհիվ EXOmotifs շաբլոնի կորիզային ռիբոնուկլեոպրոտեինային hnRNPA2B1 համալիրը ճանաչում է այդ միկրոՌՆԹ-ն, կապում է այն, տեղափոխում է ցիտոպլազմա և անց է կացնում էկզոսոմ։ Կորիզում կապման և էկզոսոմ հասնելուց հետո միկրոՌՆԹ-ի ազատման պրոցեսները կարգավորվում են SUMO սպիտակուցով (սումոիլիզացիա)։ Ուսումնասիրվող միկրոՌՆԹ-ին EXOmotif շաբլոնի միացումով կարելի է կորիզին ստիպել այն փաթեթավորել էկզոսոմի մեջ, որպեսզի հետագայում այդ էկզոսոմները օգտագործվեն կենսաբուժական նպատակներով։
Բացի ՌՆԹ-ից, էկզոսոմները պարունակում են ԴՆԹ, որը նրանք կարող են տեղափոխել մի բջջից մյուսը։ Հայտնի է, որ արտաբջջային հեղուկը, այդ թվում և արյան պլազման, պարունակում են ԴՆԹազաներ՝ ֆերմենտներ, որոնք քանդում են ԴՆԹ։ Դրա հետ կապված, գենետիկական նյութը բջջից բջիջ տեղափոխվելու ժամանակ պետք է պաշտպանված լինի, հավանաԲար, հենց դրանում էլ կայանում է էկզոսոմների դերը։


== Ֆունկցիաներ ==
Մարդու արյան պլազմայի մեկ միլիլիտրում պարունակվում է երեք միլիոնից ավել էկզոսոմ։ Ներկա պահին էկզոսոմների ֆունկցիաների թվին դասվում են՝ միջբջջային հաղորդակցման իրականացումը, մետապլազիա գործընթացի ժամանակ անհրաժեշտ գենետիկական ֆենոտիպի փոխանցումը մի բջջից մյուս, մասնակցությունը սպիտակուցների ոչ դասական սեկրեցիային, իմունային պատասխանի թուլացումը, հակածինների ճանաչումը, հիվանդությունների պաթոգենեզը, որոնք կապված են մետաբոլիզմի խանգարումների և չարորակ ուռուցքների առաջացման հետ։ Մեզի էկզոսոմները պարունակում են հակամանրեային սպիտակուցներ և պեպտիդներ, ինչպես նաև բակտերիաների և վիրուսների ընկալիչներ, որոնց շնորհիվ կատարում են միզասեռական ուղիների իմունային պաշտպանությունը։ Բացի այդ, էկզոսոմների միջոցով օրգանիզմում կարող է կատարվել բջջային ծերացման պրոցեսների կորդինացիա։
Էկզոսոմները կարող են մասնակցել ցողունային բջիջների և նրանց միկրոմիջավայրի միջև կատարվող հաղորդակցմանը՝ միկրոՌՆԹ-ի փոխանցմանը բջիջների միջև։ ՌՆԹ-ները, որոնց էկզոսոմները տեղափոխում են մի բջջից մյուսը, անվանում են մաքոքային ՌՆԹ (անգլ.՝ exosomal shuttle RNA — esRNA)։
Ապացուցվել է էկզոսոմների մասնակցությունը պրիոնների և Էպշտեյն-Բարի վիրուսի տարածման մեջ։ Էկզոսոմները, արտազատվում են բջիջների միջոցով, որոնք վարակված են Էպշտեյն-Բարի վիրուսով, պարունակում են միկրոՌՆԹ, որը գաղտնագրվում է վիրուսի կողմից։ Էկզոսոմի ներսում վիրուսային միկրոՌՆԹ-ն կարող է ընկնել չվարակված բջիջներ և նրանց մեջ ցուցաբերել կենսաԲանական ակտիվություն։
Էկզոսոմները, որոնք արտադրվում են В- և T-լիմֆոցիտների, ինչպես նաև դենդրիտային բջիջների կողմից, պարունակում են միկրոՌՆԹ։ Էկզոսոմները միկրոՌՆԹ-ն տեղափոխում են Т-լիմֆոցիտների հետ իմունային սինապսի առաջացման ժամանակ, ընդ որում միկրոՌՆԹ-ները կարող են գործել նաև ռեցիպիենտ բջջում։ Էկզոսոմները կարող են մորից երեծային փոխանցել ակտիվ ՌՆԹ-ներ հղիության և լակտացիայի ժամանակ, ցույց է տրվել, որ կաթի միկրոՌՆԹ-ների մի մասը գտնվում է էկզոսոմներում։
Էկզոսոմները կարող են տեղաշարժվել օրգանիզմի մեջ, այդ ընթացքում անտեսանելի մնալով իմունային համակարգի բջիջների համար։ Էկզոսոմի բաղադրության մեջ կարող են տեղափոխվել տարատեսակ ախտածիններ, օրինակ, էկզոտոքսինը, որը արտազատվում է սիբիրախտի բակտերիաների կողմից։


== Հիվանդությունների դիագնոստիկան ==
Էկզոսոմները տեղափոխում են սպիտակուցներ, լիպիդներ և նուկլեինաթթուներ, որոնք համարվում են տվյալ բջիջների գործունեության կենսաբանական մարկերները։ Քանի որ էկզոսոմները լայն ներկայացված են օրգանիզմի կենսաբանական սեկրետներում (արյուն, մեզ, կաթ, թուք), էկզոսոմների կենսամարկերները կարող են օգտագործվել տարատեսակ հիվանդությունների դիագնոստիկայի և հիվանդության պրոգրեսիայի կամ որոշիչ փուլի որոշման, նրա բուժման արդյունավետության և սխեմայի որոշման մեջ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ էկզոսոմների բաղադրության սպիտակուցները և նուկլեինաթթուները կայուն են և առկա են բավարար քանակով, որպեսզի ուսումնասիրվեն գերզգայուն մոլեկուլակենսաբնական մեթոդներով, օրինակ՝ ՊՇՌ-ով։
Էկզոսոմների միջոցով կատարվող դիագնոստիկան, հավանաբար, մոտ ժամանակներում հասանելի կդառնա նաև փոքր բժշկական լաբորատորիաներում, որոնք սարքավորված են սովորական ոչ թանկ միկրոցենտրիֆուգով։ Դրան նպաստում են շատ պարզ մեթոդների մշակումը, որոնք չեն պահանջում ուլտրացենտրիֆուգացիա, իմունոպրեցիպիտացիայի միջոցով էկզոսոմների մեթոդիկ արտազատում՝ էկզոսոմների մակերեսի մոնոպատճենային հակամարմինների միջոցով, Vn96 պեպտիդի միջոցով պրեցիպիտացիան, որը կապվում է էկզոսոմի մակերեսի ջերմային շոկի սպիտակուցի հետ, աֆիններ՝ կապված լեկտինների հետ կամ պոլիմերների միջոցով կատարվող նստվածքի անջատում։ Արյան մեկ միլիլիտրից քիչ նմուշի կամ այլ կենսաբանական հեղուկից կարելի է ստանալ բավարար քանակով ՌՆԹ կամ սպիտակուց, որպեսզի կատարեն էքսպրես դիագնոստիկա։ 2013 թվականին Cell Guidance Systems ընկերությունը արտադրել է հատուկ քրոմատոգրաֆիկ սյուներ՝ արյան մեջից 1-2 ժամվա ընթացքում էկզոսոմների գերմաքուր անջատման համար։ Հիմա այդ սյուները նախատեսված են միայն հետազոտական նպատակների համար։
Նախագծվել են հատուկ գերզգայուն անալիտիկ սարքեր՝ հենց հիվանդի արյան մեջ ցիրկուլյացիոն միկրոներառուկների ուղակիորեն ուսումնասիրման համար։ Անալիզի համար արյունը անց են կացնում չիպի միջով, որի մեջ միկրոներառուկները ներկում են մոնոպատճենային հակամարմինների միջոցով, որոնք կապված են մագնիսային նանոմասնիկներով, այնուհետև բացահայտում են միջուկային մագնիսական ռեզոնանս կատարող փոքր համակարգի միջոցով]]։
2008 թվականին ցույց է տրվել, գլիոբլաստոմայի ուռուցքային բջիջները արտազատում են էկզոսոմներ, որոնք պարունակում են ի-ՌՆԹ, միկրոՌՆԹ և այդ կերպ շրջապատող հյուսվածքներին գենետիկական ինֆորմացիա են ուղարկում։ Գլիոբլաստոմայով տառապող քսանհինգ հիվանդներից յոթի արյան պլազմայում հայտնաբերվել են էկզոսոմներ, որոնք պարունակում էին քաղցկեղային EGFRvIII սպիտակուցը։ Այդ կերպ, էկզոսոմները, որոնք արտազատվում են ուռուցքային բջիջների կողմից, կարող են առանձնացվել արյան պլազմայից և օգտագործվել դիագնոստիկայի և օպտիմալ թերապիայի կազման մեջ։ Ձվարանի քաղցկեղով հիվանդների արյան պլազմայում հայտնաբերվել է կախում արյան էկզոսոմների և հիվանդության փուլի մեջ, ընդ որում էկզոսոմների ընդհանուր քանակը արյան մեջ գերազանցում էր առողջ մարդկանց էկզոսոմների քանակը։
Արյան նմուշներից ստացված էկզոսոմների ԴՆԹ-ի անալիզները կարող են օգնել որոշել քաղցկեղային ուռուցքի առկայությունը օրգանիզմում և հայտնաբերել քաղցկեղի հետ կապված մուտացիաները՝ առանց թանկարժեք և հիվանդների համար անապահով մեթոդների օգտագործման։


== Սպիտակուցների և ՌՆԹ-ի առաքումը բջիջ ==

Էկզոսոմները կարող են խաղալ կարևոր, բայց դեռևս ոչ լիարժեք գնահատված դեր վնասված օրգանների վերականգնման մեջ։ Արտաբջջային ներառուկները, որոնք արտազատվում են հեմոպոետական ցողունային բջիջների, ստրոմայի մուլտիպոտենտային բջիջների և սրտի ցողունային բջիջների կողմից, կարող են պաշտպանել բջիջը ապոպտոզից, որոնք գոյատևում են վնասված հյուսվածքներում, նպաստել նրանց պրոլիֆերացիան և անոթների ձևավորմանը։ Էկզոսոմների այդ հատկանիշները կապված են նրա հետ, որ իրենց թաղանթները պարունակում են կենսաբանորեն ակտիվ լիպիդներ (օրինակ սֆինգոզին-1-ֆոսֆատ), այս ներառուկների մակերեսների վրա հայտնաբերվել են հակաապոպտատիվ և պրո-պրոլիֆերատային աճի գործոններ և ցիտոկիններ, օրինակ, անոթների էնդոթելի աճի գործոնը, ցիտոկիններ SCF և SDF-1։
Էկզոսոմների միջոցով կարելի է նպատակաուղղված ուղարկել ի-ՌՆԹ, կարգավորիչ միկրոՌՆԹ-ներ և ֆերմենտներ, որոնք անհրաժեշտ են բջջի ռեգեներացիոն հատկությունների մեծացման՝ վնասված հյուսվածքներում։ Օրինակ, մեզենխիմայի ցողունային բջիջներից ստացված էկզոսոմները կարող են օգտագործվել միոկարդի կենսակայունության մեխացման համար և կանխարգելում են միոկարդի ոչ շահավետ ձևափոխումը՝ միոկարդի ինֆարկտի ռեպերֆուզիոն թերապիայից հետո]]։ Էկզոսոմների արհեստականորեն ձևափոխված ներերակային ինեկցիան, որը ճանաչում է կարդիոմիոցիտը և պարունակում է փոքր ինտերֆերացիոն ՌՆԹ-ներ, անհրաժեշտ են Meis1 գենի նոկդաունի համար (կարդոմիոցիտի պրոլիֆերացիայի նեգատիվ կարգավորման կարևոր գործոն), կարող է օգնել սրտի ռեգեներացիային՝ ինֆարկտից հետո։
Հետևել էկզոսոմներում սպիտակուցների և ՌՆԹ-ների տեղափոխմանը, այն բանից հետո, երբ նրանց կուլ կտա թիրած բջիջը, կարելի է հատուկ ֆլոուրեսցենտրիկ նշումների միջոցով, որոնք թույլ են տալիս հետևել այդպիսի շարժումները ֆլոուրեսցենտրիկ մանրադիտակի օգնությամբ։


=== Թերապիա ===
Առանձնացնում են էկզոսոմների միջոցով կատարվող թերապիայի երեք հիմնական տեսակ՝ իմունոթերապիա, թերապիա փոքր ինտերֆերացիոն ՌՆԹ-ների միջոցով և թերապիա դասական դեղամիջոցներով։
Էկզոսոմները, որոնք պարունակում են ուռուցքային հակամարմիններ թաղանթի մեջ և/կամ վրա, արտազատվում են տարբեր աղբյուրներից (հիվանդի ասցիտային հեղուկից, ուռուցքային բջիջների առաջնային կուլտուրաներից և այլն), այնուհետև ներարկում են հիվանդին, որպեսզի առաջացնեն ուղղորդված իմունային պատասխան։
Բիոինժիներիայի մեթոդների միջոցով առանձնացվել է դենդրիտային բջիջների կուլտուրա, որը արտազատում է էկզոսոմներ, որոնք կրում են պեպտիդի հետ կապված թաղանթային Lamp2b սպիտակուցը, որը ճանաչում է նեյրոններ։ Այդ կուլտուրայից էլեկտրոպորացիայի միջոցով էկզոսոմների առանձնացումը կուտակում է փոքր ինտերֆերացիոն ՌՆԹ-ներ։ Այդպիսի էկզոսոմների ներբջջային ինեկցիան, որը կատարվում է էր նեյրոնների որոնման համար, տանում էր այն գենի նոկդաունի, որի վրա այդ ՌՆԹ-ները նախատեսված էին։
Բուժիչ պրեպարատները կարող են տեղակայված լինել էկզոսոմների ներսում կամ նրա թաղանթի վրա, ինչը հեշտացնում է նրանց նպատակային առաքումը և թույլ է տալիս նվազեցնել դեգրադացիան (հատկապես ՌՆԹ-ների և սպիտակուցների դեպքում))։ Էկզոսոմները դիտարկում են որպես դեղերի առաքման համար լիպոսոմների հնարավոր ալտերնատիվ փոխարինող։ Ինչպես և լիպոսոմները, նրանք պաշտպանում են իրենց պարունակությունը քայքայումից և կարող են այն տեղափոխել պլազմային թաղանթի միջով։ Էկզոսոմները ավելի թույլ տոքսիկներ են և օրգանիզմը ավելի հեծտ է տանում այն, ինչի մասին վկայում են նրանց առկայությունը կենսաԲանակն հեղուկների մեջ։ Օժտված լինելով ինքնուրույն կերպով հայտնաբերել թիրախ բջիջները և թափանցել նրանց մեջ, էկզոսոմները զգալի կերպով մեծացնում են բուժական պրեպարատների արդյունավետությունը։
Էկզոսոմների զանգվածային արտադրման համար կարող են օգտագործվել մարդու մեզենխիմայի ցողունային բջիջների կուլտուրաները, որոնք օժտված են պրոլիֆերացիայի ունակությամբ և իմունոսուպրեսորային ակտիվությամբ։
Ցույց է տրվել, որ էկզոսոմները, որոնք ստացվում են մեզենխիմային ցողունային բջիջներից, կարող են օգնել վերականգնել երիկամը, լյարդը, սիրտը սուր վնասվելուց հետո, ինչպես նաև էպիգենետիկապես վերածրագրավորել ուռուցքային բջիջների ֆունկցիաները՝ անտիանգիոգենային միկրոՌՆԹ-ների տեղափոխման ուղով։ Էկզոսոմները սաղմնային ցողունային բջիջներում կարող են նպաստել ինֆարկտից հետո սրտամկանի հյուսվածքի վերականգնմանը։
Էկզոսոմները, որոնք ստացվում են ոչ հասուն դենդրիտային բջիջներից, կարող են դառնալ ավտոիմունային հիվանդությունների բուժման հիմնական եղանակը։
Ալոգենային (այլ մարդուց վերցված) էկզոսոմներով թերապիայի միջոցով ներմուծման զգալի խոչընդոտը համարվում է այն, որ նրանց մոտ առկա են հիստոհամապատասխանության գլխավոր համալիրի սպիտակուցներ, որոնք, չնայած մեզենխիմային բջիջների իմունոսուպրեսորային ակտիվության, ստեղծում են իմունային պատասխանի պոտենցիալ վտանգ։ Այդ պատճառով էկզոսոմների կլինիկաներում պոտենցիալ օգտագործման համար անհրաժեշտ է ուշադրությամբ հավաքագրել էկզոսոմներ արտադրող դոնոր բջիջներ, ինչպես նաև ստանալ ավտոլոգիական մեզենխիմային ցողունային բջիջներ։ Կատարվում են հետազոտություններ, որոնք ուղղված են գենային ինժեներիայի միջոցով մեզենխիմային բջիջների սինթեզին, որոնցում հիստոհամապատասխանեցման գլխավոր համալիրի սպիտակուցների սինթեզը ճնշվում է։ Վերջիններս մեջ առաջացած «ունիվերսալ էկզոսոմներ»-ը կարող են դառնալ բազմաթիվ հիվանդությունների բուժման մեթոդ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Гусаченко О. Н., Зенкова М. А., Власов В. В. Нуклеиновые кислоты экзосом: маркеры заболеваний и молекулы межклеточной коммуникации(ռուս.) // Биохимия. — 2013. — Т. 78. — № 1. — С. 5—13.
Джагаров Д. Э. Экзосомы — бутылочная почта организма(ռուս.) // Химия и жизнь — XXI век. — 2013. — № 6. — С. 6—9.
Джагаров Д. Э. Экзосома — механизм координации и взаимопомощи клеток организма.(ռուս.) // Биомолекула. — 2013.
Bo Yu, Xiaomin Zhang  and Xiaorong Li Exosomes Derived from Mesenchymal Stem Cells(անգլ.) // "Int. J. Mol. Sci". — 2014. — Т. 15. — С. 4142-4157. — 
Ronne Wee Yeh Yeo, Ruenn Chai Lai, Kok Hian Tan and Sai Kiang Lim Exosome: A Novel and Safer Therapeutic Refinement of Mesenchymal Stem Cell(անգլ.) // "Exosomes and Microvesicles". — 2013. — Т. 1. — № 7. — С. 1-12. — 
Johnsen, K. B., Gudbergsson, J. M., Skov, M. N., Pilgaard, L., Moos, T., & Duroux, M. A comprehensive overview of exosomes as drug delivery vehicles—Endogenous nanocarriers for targeted cancer therapy.(անգլ.) // Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Reviews on Cancer. — 2014. — Т. 1846. — № 1. — С. 75-87. — 
How Stem Cells Work: Exosomes or How to Get Another Cell To Do Your Chores (англ.) Видео
Corrado C., Raimondo S., Chiesi A., Ciccia F., De Leo G., Alessandro R. Exosomes as Intercellular Signaling Organelles Involved in Health and Disease: Basic Science and Clinical Applications(անգլ.) // International Journal of Molecular Sciences. — 2013. — Т. 14. — № 3. — С. 5338—5366. —  — PMID 23466882.
GEN Roundup on Exosomes(անգլ.) // GEN. — (Mar 15, 2014). — Т. 34. — № 6.
Harding C. V., Heuser J. E., Stahl P. D. Exosomes: Looking back three decades and into the future(անգլ.) // The Journal of Cell Biology. — 2013. — Т. 200. — № 4. — С. 367—371. —  — PMID 23420870.
Marcus M. E., Leonard J. N. FedExosomes: Engineering Therapeutic Biological Nanoparticles that Truly Deliver(անգլ.) // Pharmaceuticals (Basel). — 2013. — Т. 6. — № 5. — С. 659—680. —  — PMID 23894228.
Zacharias E Suntres, Milton G. Smith, Fatemeh Momen-Heravi, Jie Hu, Xin Zhang, Ying Wu, Hongguang Zhu, Jiping Wang, Jian Zhou and Winston Patrick Kuo Therapeutic Uses of Exosomes // Exosomes and Microvesicles. — InTech — Open Access Company, (2013). — ISSN 1848-9214. — 
Հոդվածների հավաքածու (2013)Exosomes; a key to delivering genetic materials. Advanced Drug Delivery Reviews, 65(3), 331—402
A novel drug delivery system with exosome. NJU-China Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
Keith Sabin, Nobuaki Kikyo Microvesicles as mediators of tissue regeneration. // Translational Research,. — (April 2014). — Т. 163. — № 4. — С. 286-295. — ISSN 1848-9214. — 
Engineered Mammalian Cell-Cell Communication Mediated by Synthetic Exosomal Cargoes Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.. Exosome mediated cell fate engineering & exosomally communicate Cas9


== Արտաքին հղումներ ==
ExoCarta — Էկզոսոմներում հայտնաբերված մոլեկուլների տվյալների բազա։
Vesiclepedia — Արտաբջջային ներառուկներում հայտնաբերված մոլեկուլների տվյալների բազա։
ExosomesTalk Archived 2015-08-01 at the Wayback Machine., Էկզոսոմի ուսումնասիրման հետաքրքիր ոլորտում հարցեր և պատասխաներ գիտնականներին։
Exo-Fect™ technology to enable exosomes to efficiently deliver RNA cargo to target cells Archived 2014-10-28 at the Wayback Machine. ՌՆԹ-ի "XMotif" նուկլեոտիդային հաջորդականություն, որը կապված լինելով ցանկացած միկրոՌՆԹ-ի կամ անտի-միկրոՌՆԹ-ի հետ նրան ուղարկում է էկզոսոմ՝ փաթեթավորելու համար, բջիջը վերածելով էկզոսոմի արտադրման մինիգործարան։
"From isolation to characterization of exosomes"
ISEV 2013 - "RNA profiling of exosomes"
Unlocking the Mysteries of Extracellular RNA Communication NIH