Մինսկի արձանագրություն

Մինսկի արձանագրություն (Մինսկի համաձայնագիր), փաստաթուղթ, որը ստորագրվել է 2014 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Մինսկում «Պրեզիդենտ-Հյուրանոց» շենքում, որը, մասնավորապես, նախատեսում էր հրադադար Ուկրաինայի Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի տարածքում։ Ամբողջական անվանումը՝ «արձանագրություն եռակողմ կոնտակտային խմբի խորհրդակցությունների արդյունքների վերաբերյալ, որոնք ուղղված են Ուկրաինայի նախագահ Պետրո Պորոշենկոյի խաղաղ ծրագրի և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի նախաձեռնությունների իրականացմանը»։
Ռուսաստանի կողմից արձանագրությունը ստորագրել են Ուկրաինայում Ռուսաստանի Դաշնության արտակարգ և լիազոր դեսպան Միխայիլ Զուրաբովը, Ուկրաինայի կողմից՝ նախկին նախագահ Լեոնիդ Կուչման, որը մանդատ ուներ երկրի ղեկավարությունից, ԵԱՀԿ-ի կողմից՝ շվեյցարացի դիվանագետ Հայդի Տալյավինին, Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետության և Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության կողմից՝ համապատասխանաբար նրանց ղեկավարներ Իգոր Պլոտնիցկին և Ալեքսանդր Զախարչենկոն։ Փաստաթղթի ստորագրումից հետո հրադադարի ռեժիմն ուժի մեջ է մտել նույն օրը, տեղական ժամանակով ժամը 18:00-ից։
Չնայած արձանագրության ստորագրմանը՝ Ուկրաինայի արևելքում ռազմական գործողությունները շարունակվել են դրա գործողության ընթացքում։ 2015 թվականի հունվարի կեսերին հակամարտության կողմերը փաստացի դադարեցին կատարել արձանագրության կետերը։


== Նախապատմություն ==
2014 թվականի հունիսի 23-ին Դոնեցկում տեղի է ունեցել եռակողմ հանձնաժողովի առաջին հանդիպումը, որին մասնակցել են Լեոնիդ Կուչման, Միխայիլ Զուրաբովը, Տալյավինին, ինչպես նաև Վիկտոր Մեդվեդչուկը, Օլեգ Ցարևը և Ալեքսանդր Բորոդայը։ Կողմերը կարողացել են հրադադարի շուրջ համաձայնության հասնել մինչև հունիսի 27-ը։ Այդ ընթացքում նախագահ Պորոշենկոյի ներկայացրած «խաղաղ ծրագիրը» նախատեսում էր Ուկրաինայի տարածքից «վարձկանների» դուրսբերում, ապստամբների զինաթափում, մասնակի համաներում, իշխանության տեղական մարմինների աշխատանքի վերականգնում սահմանափակ ապակենտրոնացման և ռուսաց լեզվի իրավունքների պահպանում։
Մինսկում եռակողմ հանդիպում (ԵԱՀԿ-Ռուսաստան-Ուկրաինա) անցկացնելու գաղափարը առաջացել էր դեռ հուլիսին, սակայն այն ժամանակ Ուկրաինայի նախագահ Պորոշենկոն առաջարկում էր քննարկել Boeing 777 ինքնաթիռի կործանման վայր միջազգային փորձագետների մուտքի և ապստամբների կողմից պատանդներ վերցնելու հարցերը։
Օգոստոսին ապստամբները լայնածավալ հակահարձակման էին դիմել Դոնեցկի մարզի հարավում՝ բարդացնելով ուկրաինական ուժերի վիճակը։
Այս մասին հայտարարել է երկրի ռազմական գլխավոր դատախազը։ Ապստամբները վերահսկում էին 16,000 կմ² տարածք, որը բնակեցված էր 4,5 միլիոն մարդով։ Վերահսկիչ գոտում ներառված էին Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզային կենտրոնները, ինչպես նաև այնպիսի հիմնական բնակավայրեր, ինչպիսիք են Նովոազովսկը, Գորլովկան, Մակեևկան։
Պետրո Պորոշենկոն «Ուկրաինսկայա պրավդա»-ին տված հարցազրույցում (2019 թվականի օգոստոս) ասել է, որ Մինսկի համաձայնագիրը ստորագրելու հարցը որոշվել է ոչ թե Մինսկում, այլ Քարդիֆում, ՆԱՏՕ-ի Ուելսյան գագաթնաժողովում. «Դա հրաշք էր։ Երբ ես պատրաստվում էի ՆԱՏՕ-ի գագաթնաժողովին ոչ ոք չէր հավատում, որ մենք կկարողանանք ստորագրել և դադարեցնել ռուսական հարձակումը»։
Մինսկում բանակցությունների մեկնարկին նախորդել Է Պուտինի և Պորոշենկոյի միջև սեպտեմբերի 3-ին կայացած հեռախոսազրույցը։ Մինչ այդ պահը Պուտինը նախագիծ էր պատրաստել Դոնբասում իրավիճակը կայունացնելու համար․

«Ուկրաինայի հարավ-արևելքի աշխարհազորի կազմավորումների ակտիվ հարձակողական գործողությունների դադարեցումը Դոնեցկի և Լուգանսկի ուղղություններով»
«Ուկրաինայի ուժային կառույցների ստորաբաժանումների «հետքաշումը», որը բացառում է հրետանային բնակավայրերի և համազարկային կրակի բոլոր տեսակի համակարգերի գնդակոծման հնարավորությունը»
«հրադադարի պայմանների պահպանման նկատմամբ միջազգային լիարժեք և օբյեկտիվ վերահսկողության իրականացում և այդ կերպ ստեղծվող անվտանգության գոտում իրադրության դիտարկում»
«հակամարտության գոտում խաղաղ քաղաքացիների և բնակավայրերի դեմ մարտական ավիացիայի կիրառման բացառում»
«բռնությամբ պահված անձանց փոխանակումը «բոլորին բոլորի հետ» բանաձևով՝ առանց որևէ նախապայմանի»
«հումանիտար միջանցքների բացում՝ փախստականների տեղաշարժի և Ուկրաինայի արևելք հումանիտար բեռների առաքման համար»
վերանորոգման անձնակազմեր ուղարկել տուժած շրջաններ՝ վերականգնելու ոչնչացված սոցիալական և կյանքի աջակցող ենթակառուցվածքը Ուկրաինայի արևելքում։


== Եռակողմ կոնտակտային խմբի կազմ ==
 ԵԱՀԿ․ Դեսպան Հայդի Տալյավինի
 Ուկրաինա․ Ուկրաինայի երկրորդ նախագահ Լեոնիդ Կուչման
 Ռուսաստան․ Ուկրաինայում ՌԴ դեսպան Միխայիլ ԶուրաբովԽմբի աշխատանքներին մասնակցում էին․

Ալեքսանդր Զախարչենկո
Իգոր Պլոտնիցկի


== Արձանագրության բովանդակություն ==

Ապահովել զենքի կիրառման երկկողմանի անհապաղ դադարեցում։
Ապահովել ԵԱՀԿ կողմից զենքի չկիրառման ռեժիմի դիտարկումն ու ստուգումը։
Անցկացնել իշխանության ապակենտրոնացում, այդ թվում՝ Ուկրաինայի «Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի առանձին շրջաններում տեղական ինքնակառավարման ժամանակավոր կարգի մասին» օրենքի ընդունման միջոցով (հատուկ կարգավիճակի մասին օրենք)։ Ապահովել ուկրաինա-ռուսական պետական սահմանին մշտապես գործող մոնիտորինգը և ԵԱՀԿ կողմից ստուգումը՝ Ուկրաինայի և ՌԴ սահմանամերձ շրջաններում անվտանգության գոտու ստեղծմամբ։
Անհապաղ ազատ արձակել բոլոր պատանդներին և ապօրինաբար պահվող անձանց։
Օրենք ընդունել Ուկրաինայի Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի առանձին շրջաններում տեղի ունեցած իրադարձությունների կապակցությամբ անձանց հետապնդումներ և պատիժ թույլ չտալու մասին։
Շարունակել ներառական համազգային երկխոսությունը։
Միջոցներ ձեռնարկել Դոնբասում հումանիտար իրավիճակի բարելավման ուղղությամբ։
Ապահովել արտահերթ տեղական ընտրությունների անցկացումը՝ «Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի առանձին շրջաններում տեղական ինքնակառավարման ժամանակավոր կարգի մասին» Ուկրաինայի օրենքին համապատասխան (հատուկ կարգավիճակի մասին օրենք)։
Ուկրաինայի տարածքից դուրս բերել անօրինական զինված կազմավորումները, ռազմական տեխնիկան, ինչպես նաև գրոհայիններին և վարձկաններին։
Ընդունել Դոնբասի տնտեսական վերածննդի և տարածաշրջանի կենսագործունեության վերականգնման ծրագիրը։
Տրամադրել անձնական անվտանգության երաշխիքներ խորհրդակցությունների մասնակիցների համար։


== Արձանագրության մեկնաբանություններ ==
Ուկրաինայի նախագահ Պետրո Պորոշենկոյի խոսքով՝ Ռուսաստանի Դաշնության կանոնավոր բանակի ստորաբաժանումների կողմից ուկրաինական պետության տարածք ուղղակի ներխուժումից հետո նա հանդես է եկել կրակի անհապաղ դադարեցման նախաձեռնությամբ։ Այդ մասին նա պայմանավորվել է Վլադիմիր Պուտինի հետ, իսկ Մինսկում ստորագրվել է միայն համապատասխան արձանագրություն։ Պորոշենկոյի խոսքով՝ Մինսկի արձանագրությունը ենթադրում է ՌԴ-ի կանոնավոր զինված ուժերի հարձակման դադարեցում, ռազմագերիների փոխանակում, «Դոնբասի ամբողջ տարածքում Ուկրաինայի ինքնիշխանության վերականգնում և պահպանում, այդ թվում նաև այն, որն այժմ ժամանակավորապես վերահսկվում է զինյալների կողմից»։ Նախագահն ընդգծել է, որ Ուկրաինան զիջումների չի գնացել երկրի տարածքային ամբողջականության և ինքնիշխանության հարցում։ Արձանագրության երրորդ և իններորդ կետերում հիշատակված օրենքը ենթադրում է Ուկրաինայի կազմում Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի պահպանում։
Ինչ վերաբերում է երկրի հարավ-արևելքի կարգավիճակի շուրջ բանակցություններին, ապա Մինսկում ստորագրված արձանագրությունը նախապատրաստում է համապատասխան քայլեր... ես կարծում եմ, որ «Ռուսաստանը պետք է կատարի հրադադարի մասին համաձայնագրի իր մասը։ Դա նշանակում է, որ Ռուսաստանը պետք է կատարի իր պարտավորությունները։ Այս մասը կայանում է նրանում, որ բոլոր ռուս զինվորներն ու սպառազինությունները, որոնք մինչ օրս գտնվում են ուկրաինական տարածքում, պետք է հետ կանչվեն Ուկրաինայի հետ ձեռք բերված համաձայնությունից։ Իսկ միջազգային հանրությունը պետք է դա վերահսկի»։
Ավստրիայի արտաքին գործերի նախարար Սեբաստիան Կուրցը կարծում է, որ Մինսկի պայմանագիրը ենթադրում է ռուսական զորքերի դուրսբերում Ղրիմի տարածքից․ «այժմ անհրաժեշտ է անել ամեն ինչ, որպեսզի իրագործվեն Մինսկի պայմանավորվածությունների մյուս կետերը», - ասել է Կուրցը։ Մասնավորապես, Ուկրաինայի տարածքից պետք է դուրս բերվեն բոլոր ռուս զինծառայողները՝ և ոչ միայն երկրի հարավ-արևելքից, այլ մեր տեսանկյունից, և Ղրիմից։ Ուկրաինայի տարածքային ամբողջականությունը պետք է պահպանվի։
Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության ղեկավարությունն, իր հերթին, կարծում է, որ հրադադարի կնքումը միայն առաջին քայլն է դեպի Լուգանսկի և Դոնեցկի մարզերի հետագա անկախությունը Կիևից։ Բացի այդ, ԴԺՀ-ի ղեկավարությունը կասկածներ ունի Կուչմայի լիազորությունների հարցում, և նրանք իրենց իրավունք են վերապահում ուկրաինացի ուժայինների կողմից հրադադարի խախտման դեպքում անհապաղ շարունակել «Նովոռոսիայի հողերի ազատագրման գործողությունը Ուկրաինական օկուպացիայից»։


== Քննադատություն ==
Նովոռոսիայի խորհրդարանի առաջին փոխխոսնակ Ալեքսանդր Կոֆմանը քննադատել է Մինսկի արձանագրության բովանդակությունը՝ հայտարարելով Ուկրաինայի կազմում ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի հետագա գտնվելու անընդունելիության մասին։
2014 թվականի սեպտեմբերի 9-ին ԴԺՀ-ում լսեցին Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության դաշտային հրամանատարների և հանրության քննադատությունը։ Սեպտեմբերի 9-ին ԴԺՀ-ի պատգամավորները Լիտվինովի գլխավորությամբ Զախարչենկոյին և այլ պաշտոնատար անձանց հիշեցրել են ինքնիշխանության մասին հռչակագրի դրույթների մասին, որոնք բավական էապես տարբերվում են Մինսկում ստորագրված մի շարք կետերի հետ։ 2014 թվականի սեպտեմբերի 9-ի № 32-1 որոշմամբ Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության Գերագույն Խորհուրդը որոշել է, որ օտարերկրյա պետությունների և միջազգային կազմակերպությունների հետ բանակցություններում ԴԺՀ-ի իշխանության մարմիններին անհրաժեշտ է «առաջնորդվել բացառապես Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության ինքնիշխանության մասին հռչակագրով» և միջազգային սկզբունքներով։
«Բատկիվշչինա» կուսակցության առաջնորդ Յուլիա Տիմոշենկոն քննադատել Է Մինսկի արձանագրության բովանդակությունը և ուկրաինական կողմից պահանջել շարունակել ռազմական գործողությունները։


== Արձանագրության պահպանում ==
Չնայած Արձանագրության ստորագրմանը, դրա դրույթների մեծ մասը չի պահպանվել։

Հրադադարի ռեժիմը, որն ուժի մեջ է մտել սեպտեմբերի 5-ին, ժամը 18:00-ին, բազմիցս խախտվել է դրա գործողության ողջ ժամանակահատվածը։ ՄԱԿ-ի տվյալներով՝ 2014 թվականի նոյեմբերի սկզբին հրադադարի հայտարարումից հետո հակամարտության գոտում զոհվել է ավելի քան 1 000 մարդ։ Դեկտեմբերին հրադադարի ռեժիմը սկսել է իրականացվել երկու կողմերի կողմից։ Երկու կողմերի հայտարարության համաձայն՝ սկսվել է շփման գծից ծանր սպառազինությունների հետքաշումը։ Մինսկում դեկտեմբերի 24-ին կայացած բանակցություններում կողմերը պայմանավորվել են գերիներին փոխանակել դեկտեմբերի 26-ի դրությամբ։ Դեկտեմբերի 26-ին ապստամբներն ու ուկրաինացի զինվորականները հակամարտության ընթացքում գերիների ամենամեծ փոխանակությունն են կատարել։ Հունվարի սկզբին իրավիճակը կտրուկ սրվեց։ Վոլնովախայի մոտ ավտոբուսի գնդակոծությունից հետո սկսվել են փոխադարձ գնդակոծություններ։ 2015 թվականի հունվարի կեսերին հատկապես կատաղի մարտեր են ծավալվել Դոնեցկի օդանավակայանի նկատմամբ վերահսկողության համար, որը պահվում է ուկրաինական զորքերի կողմից։ Հունվարի 23-ին ԴԺՀ-ի ներկայացուցիչները հայտարարություն են արել հրադադարի գործողությունը դադարեցնելու մասին՝ կառավարական զորքերի կողմից շարունակվող գնդակոծությունների պատճառով։ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Պան Գի Մունը դատապարտել է «հրադադարի ռեժիմից ապստամբների միակողմանի դուրս գալը»։
Մինչև 500 մարդ ընդլայնվող ԵԱՀԿ առաքելությունն Ուկրաինայում չկարողացավ իրականացնել Ռուսաստանի և Ուկրաինայի սահմանների մոնիթորինգ, բացառություն են կազմում միայն հուլիսի վերջից Գուկովո և Դոնեցկ (Ռուսաստան) անցակետերում գտնվող կազմակերպության 22 ներկայացուցիչները։
Ուկրաինայի գլխավոր շտաբի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է հրադադարի ռեժիմի վերահսկման և համակարգման և հակամարտության կողմերի շփման գծի կայունացման համատեղ կենտրոն, որում ընդգրկվել են 75 ռուս և ավելի քան 280 ուկրաինացի սպաներ։ Կենտրոնը տեղակայված է Սոլեդարում (Դոնեցկի մարզ)։ PKK-ի խնդիրը հրադադարի ռեժիմի մոնիթորինգն է և Ուկրաինայի իշխանությունների վերահսկողության տակ գտնվող տարածքում ԴԺՀ-ի, ԼԺՀ-ի ստորաբաժանումների հրամանատարների հետ բանակցությունների միջոցով փոխհրաձգությունների դադարեցմանն աջակցելը։ Կենտրոնն աշխատել է մինչև 2017 թվականի դեկտեմբերը։
Դոնբասի տնտեսական վերականգնման ծրագիրը չի մշակվել։ Նոյեմբերի կեսերին ընդունվել Է Ուկրաինայի նախագահի հրամանագիրը, որը Ազգային Բանկին հանձնարարել է մեկ ամսվա ընթացքում դադարեցնել հակաահաբեկչական գործողության գոտում ձեռնարկությունների և բնակչության բանկային հաշիվների սպասարկումը։ 2015 թվականի հունվարին Ուկրաինայի իշխանությունները սահմանափակել էին տրանսպորտային հաղորդակցությունը ԴԺՀ-ի և ԼԺՀ-ի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներով՝ թողնելով միայն 7 միջանցք։
Ուկրաինայի արտաքին գործերի նախարարության տվյալներով՝ համաձայնագրի գործողության սկզբից և հրադադարի ռեժիմի հայտարարումից մինչև 2015 թվականի հունվարի 20-ը ԴԺՀ-ն և ԼԺՀ-ն իրենց տարածքն ավելացրել են 500 քառակուսի կիլոմետրով։


== Արձագանք ==
ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարը Պան Գի Մունը պաշտպանել է Արձանագրությունը։
 ԱՄՆ․ Բարաք Օբաման թերահավատորեն է վերաբերվել ձեռք բերված զինադադարին։
 Ռուսաստան ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը հայտարարել Է Մինսկի արձանագրությանն աջակցելու մասին, իսկ ՌԴ Կոմկուսի խորհրդարանական խմբակցության ղեկավար Գենադի Զյուգանովը նշել է, որ արձանագրությունը կնքվել է Պուտինի ծրագրի շնորհիվ։


== Ծանոթագրություններ ==