Մաշտոց ծիսարան

Մաշտոց (Մաշտոց ծիսարան կամ Ծիսարան), Հայ Առաքելական Եկեղեցու ծիսական գիրք։ Պարունակում է քրիստեոնեական ծիսակարգի կանոններ, նաև հատուկ աղոթքներ, օրհնություններ։


== Անվանում ==
Անվան ծագումը կապվում է կամ Մեսրոպ Մաշտոցի, Կիրակոս Գանձակեցու կարծիքով՝ Մաշտոց Ա Եղիվարդեցի կաթողիկոսի անվան հետ (հայագիտության մեջ առավել հավանական է համարվում 2-րդ վկայությունը)։
Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ծիսական արարողակարգերի կանոնակարգմամբ զբաղվել է Սահակ Պարթև կաթողիկոսը, և ոչ թե Մեսրոպ Մաշտոցը՝ ուսումնասիրողների մի մասը կարծում է, որ Մաշտոց կաթողիկոսն է կարգավորել նախորդ հայրապետների (Գրիգոր Ա Լուսավորչից սկսած) կողմից տարբեր ժամանակներում Հայոց եկեղեցու ծիսական համակարգ ներմուծված կանոնները, ամոփել է դրանք մեկ ժողովածուի մեջ։ Այդ պատճառով նրա անունով էլ ժողովածուն կոչվել է Մաշտոց։


== Պատմություն ==
Ձևավորվել է 4-5-րդ դարերից՝ պահպանելով հեթանոսական Հայաստանում տարածված մի շարք հնագույն ծեսերի հետքեր՝ նվիրված կյանքի հիմնական հանգուցակետերին (մկրտություն, պսակ, թաղում), ջրի պաշտամունքին (ջրօրհնեք, խաչալվա, ոտնլվա, ջրհորի օրհնություն), բուսականության և պտղաբերության (սերմ, կալ, հնձան և այլն), ընտանիքի (տան, սեղանի, աղի և այլն) պաշտամունքներից բխող օրհնություններ։ Ընդգրկում է նաև սկզբնապես հմայական ու ոգեկոչման գործողությունների հետ կապված ծեսեր (դիվահարի, լուսնոտի, մատաղի, հացի օրհնությունները և այլն)։ Ժողովածուի կազմավորմանն ու հարստացմանը մասնակցել են Գրիգոր Ա Լուսավորիչը, Սահակ Ա Պարթևը, Հովհաննես Ա Մանդակունին, Մաշտոց Ա Եղիվարդեցին, Գրիգոր Բ Վկայասերը, Ներսես Շնորհալին, Գրիգոր Տաթևացին և ուրիշներ։ Ծիսարան են ներմուծվել նաև Բարսեղ Կեսարացու, Գրիգոր Նազիանզանցու, Եփրեմ Ասորու, Կյուրեղ Երուսաղեմացու ամբողջական կանոնների, որոշ քարոզների և աղոթքների թարգմանություններ, հայ հեղինակների ծիսական բովանդակության ինքնուրույն նյութեր։ 
Լինում են Փոքր կամ Առձեռն (բովանդակում է քահանայի խորհուրդներն ու արարողությունները՝ մկրտություն, դրոշմ և այլն), Մայր (եպիսկոպոսական արարողություններ՝ ձեռնադրություն, գավազանի ընծայություն, եկեղեցու օծում և այլն), Հայր (կաթողիկոսին պատկանող արարողություններ՝ կաթողիկոսի օծում, մյուռոնօրհնեք և այլն) Մաշտոցներ։ Հարուստ և բազմազան է Մաշտոցի երաժշտական բաղադրիչը, որը պայմանավորված է երաժշտածիսական գրքերի կենցաղավարման համակարգում նրա առանձնահատուկ դերով։ Ի տարբերություն այլ եկեղեցական գրքերի՝ Մաշտոցն սկզբնապես նախատեսվել է նաև արտաեկեղեցական կենցաղավարման համար։ Ձեռագիր Մաշտոցներում կանոնների ընթերցվող նյութերում ընդմիջարկվում են խազագրված սաղմոսներով, շարականներով, գանձերով ու տաղերով։ 
Ուշ միջնադարում երևան են եկել խառը տիպի ժողովածուներ՝ Մաշտոց-Գանձարաններ, Մաշտոց-Տաղարաններ, որտեղ աշխարհականացման ոգին դրսևորված է ոչ միայն երաժշտաբանաստեղծական նյութի առավել շեշտադրումով, այլև աշխարհիկ և ժողովրդական տաղերի ու ողբերի երևան գալով։ Կանոնագրված և չկանոնագրված երգասացությունների առկայությունը Մաշտոցի երաժշտական շարքերում, դրանց «բաց ձևի» միտումը ժողովածուի հիմնական տարբերությունն են այլ երաժշտածիսական գրքերից։ 
Հայ գրիչներն ստեղծել են մի շարք Մաշտոցներ, որոնցից հիշատակելի են Մատենադարանի № 1001, Վենետիկի Սբ. Ղազար վանքի մատենադարանի № 457, Երուսաղեմի Սբ Հակոբյանց վանքի մատենադարանի № 2027 ձեռագրերը և այլն։ 
Առաջին տպագիր Մաշտոցը լույս է տեսել 1667 թվականին Ամստերդամում՝ Ոսկան Երևանցու նախաձեռնությամբ։


== Տեսակներ և բովանդակություն ==
Մաշտոց ծիսագրքի երեք տեսակ գոյություն ունի.


=== Ձեռաց Մաշտոց ===
Կոչվում է նաև Հասարակ կամ Փոքր Մաշտոց և պարունակում է քահանայի կողմից կատարվող խորհուրդներն ու օրհնությունները.


=== Մայր Մաշտոց ===
Պարունակում է այն խորհուրդները, որոնք կատարվում են եպիսկոպոսի կողմից.

Ձեռնադրութիւն
Գաւազանի տուչութիւն
Եկեղեցւոյ օծում
Քահանայաթաղ


=== Հայր Մաշտոց ===
Պարունակում է.

Կաթողիկոսի օծում
Միւռոնի օրհնութիւն


== Աղբյուրներ ==
Մաշտոց, Էջմիածին, 2001,
Մ. արք. Օրմանեան, Ծիսական բառարան, Մոնթրէալ 2001,


== Գրականություն ==
Պողարեան Ն., Ծիսագիտութիւն, Նիւ Եորք, 1990։
Արևշատյան Ա., «Մաշտոց» ժողովածուն որպես հայ միջնադարյան երաժշտական մշակույթի հուշարձան, Ե., 1991:
Conybeare Fr., Rituale Armenorum, Oxf., 1905.


== Արտաքին հղումներ ==
Ձեռաց Մաշտոց, առցանց տարբերակ(չաշխատող հղում)