Գեյզերիխ

Գեյզերիխ (Գենզերիխ, 389, Բալատոն, Հունգարիա - 477, Կարթագեն) 428-477 թվականներին վանդալների թագավոր, Հյուսիսային Աֆրիկայում վանդալների և Ալանների պետության ստեղծողը։ 455 թվականին Գեյզերիխի օրոք վանդալներն ու ալանները կողոպտել են Հռոմը։ 


== Կենսագրություն ==


=== Ծագումը ===
Գեյզերիխը վանդալների արքա Գոդագիսլի երկրորդ որդին էր և Գյունդերիխի եղբայրն ու իրավահաջորդը։  
Հորդանեսը «Գյոթների ծագման և արարքների մասին» իր աշխատության մեջ գրել է նրա մասին. «Գեյզերիխը ցածրահասակ էր և կաղ՝ ձիու վրայից ընկնելու պատճառով, համեստ, քչախոս, ճոխությունն արհամարհող, բարկության մեջ բուռն, մինչև հարստությունը ագահ, չափազանց հեռատես այն հարցում, երբ պետք էր զայրացնել ցեղերին, ովքեր պատրաստ էին կռվախնձորի սերմեր ցանել և ատելություն սերմանել»։ 
Պրոկոպիոսի խոսքով՝ Գեյզերիխը «...լավ գիտեր ռազմական գործը և արտասովոր մարդ էր»։


=== Ներխուժում Աֆրիկա ===
Հյուսիսային Աֆրիկայում գահ բարձրանալու պահին հռոմեական կառավարության համար դժվար իրավիճակ էր ստեղծվել` զորահրամանատար Բոնիֆացիայի ապստամբությունը, բերբեր ցեղերի ներխուժումը և այլն։ Դրանից օգտվեցին ալաններն ու վանդալները։ 429 թվականի մայիսին Գեյզերիխը 80-հազարանոց բանակով անցել է Ջիբրալթարի վրայով և, հանդիպելով լուրջ դիմադրության, մեկ տարուց ավելի քիչ ժամանակում Տինգիսից մինչև Կարթագեն է անցել, այսինքն՝ շուրջ 2 հազար կիլոմետր հեռավորություն։ Վանդալները գրավել են խոշոր և փոքր քաղաքներ, միայն Ցիրտան ու Կարթագենը հաջողությամբ հետ են մղել նրանց հարձակումները։ Հռոմեական զորավար Բոնիֆասն իր զորքով հեռացավ Գիպոն-Ռեգիյ քաղաք, որտեղ նա տասնչորս ամսվա ընթացքում մինչև 431 թվականի հուլիսը պաշարվեց։ Այնուհետև նա հեռացավ, տալով քաղաքը ալաններին և վանդալներին։ Հիպոն-Ռեգիանը դարձավ Գեյզերիխի առաջին հյուսիսաֆրիկյան նստավայրը։


=== Պատերազմ Բյուզանդիայի դեմ Աֆրիկայի համար ===
Մոտ 432 տարի այն տարածքում, որի համար պայքար էր ընթանում Հյուսիսային Աֆրիկայում, ներթափանցեց արևելահռոմեական բանակը՝ Ֆլավիա Ասպարի հրամանատարությամբ, որը ծագումով ալան զորահրամանատար էր։ Երկու կողմերն էլ ավերեցին հարուստ գավառները, բայց, ըստ երևույթին, խուսափեցին վճռական ճակատամարտից։ Մինչև 435 թվականը վանդալներն ու ալանները նվաճել են հռոմեական Հյուսիսային Աֆրիկայի զգալի մասը։ Հաշտությունը կնքվել է փետրվարի 435-ին Հիպոն-Ռեջիայում։ Կայսրությունը բանակցություններից հետո վանդալներին և ալաններին դաշնային կարգավիճակ է տվել։ Քանի որ պայմանագրի տեքստը մեզ չի հասել, կարելի է միայն ենթադրել, որ Գեյզերիխն իր հերթին պարտավորվել է մատակարարել Իտալիային անհրաժեշտ ձիթապտղի յուղն ու հատիկը, ինչպես նաև պաշտպանել սահմանները բերբերներից։


=== Գերիշխանության ճակատամարտ Միջերկրական ծովում ===
Սակայն այս ամենը կարճ տևեց։ 439 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Գեյզերիխը, անսպասելի հարված հասցնելով, վերցրեց Կարթագենը և գրավեց հռոմեացիներից մնացած Պրոկոնսուլյան Աֆրիկայի և Բիզացենայի շրջանները։ Տիրապետելով Կարթագենի նավատորմին՝ հացահատիկի տեղափոխման համար, նա այն վերածեց ռազմական նավատորմի։ Այսպիսով, Գեյզերիխը սկսեց տիրել Արևմտյան և Կենտրոնական Միջերկրական ծովի վրա։ 440-441 թվականներին վանդալի նավատորմը թալանում էր Սիցիլիայի և Հարավային Իտալիայի ափերը։ Արևմտյան-հռոմեական զորքերի զորակազմը և արևելահռոմեական նավատորմը, որը Վալենտինիանոս III-ի կողմից կանչվել էր օգնության, հասել է և ճիշտ է, քչերին է օգնել, բայց խոչընդոտել են Սիցիլիայի անհապաղ գրավումը։ Սակայն երբ 442 թվականին Արևելահռոմեական նավատորմը հեռացավ, Գեյզերիխը զբաղեցրեց ամբողջ Սիցիլիան և ստիպեց Արևմտահռոմեական կառավարությանը նոր պայմանագիր կնքել նրա հետ։ Վանդալներն ու ալանները ազատվեցին դաշնային կարգավիճակից և կիսաանկախ ճանաչվել։ Պայմանագիրը հաստատում էր նաև Գեյզերիխի պետության սահմանների ընդլայնումը, որտեղ նաև Տրիպոլիտանիայի մի մասն է։ Կայսրությունը պահպանել է Մաուրեթանիայի երկու արևմտյան նահանգները, Նումիդյան տարածքը Ցիրտայի շուրջ և Արևելյան Տրիպոլիտիան։ Սիցիլիան որոշ ժամանակ նույնպես պատկանում էր Արևմտյան Հռոմեական կայսրությանը։


=== Թագավորի իշխանության ամրապնդում ===
442 թվականին վանդալների ցեղային արիստոկրատիան ապստամբություն բարձրացրեց Գեյզերիխի աճող անձնական իշխանության դեմ, որը ճնշվեց։ Հետագայում ցեղային արիստոկրատիան դադարեց որևէ դեր խաղալ պետության քաղաքական կյանքում։ Դրա հետ մեկտեղ, բարձրացավ թագավորից կախված ազնվականության քաղաքական նշանակությունը։ Չի գումարվել նաև Ժողովրդական ժողով։ Վանդալների ռազմական ջոկատները, որոնց թվում գլխավոր դերը խաղացել է հեծելազորը, տեղակայվել էին հարավային սահմանի երկայնքով և նավահանգիստներում։ Օժանդակ ջոկատներում բացի բերբերներից զինվորական ծառայություն են կատարել նաև վանդալներն ու ալանները։


=== Հռոմի զավթում և Վանդալական պետության սահմանների ընդլայնում ===

Երբ 455 թվականի մարտին սպանվեց կայսր Վալենտինիան III-ը, Գեյզերիխն օգտվեց դրանից, որպեսզի կնքի 442 թվականի կայսրության հետ հաշտության պայմանագիրը։ Լրացուցիչ առիթ է հանդիսացել այն, որ նոր կայսր Պետրոնի Մաքսիմը հանձնել է Վալենտինիան Եվդոկիայի դստերը, որը 446 թվականին նշանվել է Գեյզերիխի որդու՝ Խուներիխի հետ։ Գեյզերիխն ինքն է գլխավորել իր նավատորմը և 455 թվականի մայիսի վերջին օրերին վայրէջք է կատարել Տիբերի գետաբերանում։ Հռոմում սկսվել էր խուճապ, որի ընթացքում սպանվել էր Պետրոնի Մաքսիմը։ 
Գեյզերիխը քաղաքի 14-օրյա կողոպուտից հետո իր զորքով հեռացավ Հռոմից՝ իր հետ տանելով Վալենտինիան III-ի այրուն՝ Եվդոկիային և նրա դուստրերին՝ Եվդոկիային և Գալլա Պլասիդիային։ Նա նաև իր նավերով բերեց հազարավոր գերիների։ Եվդոկիան անմիջապես հանձնվեց Խուներիխին. միայն 472 թվականին նրան հաջողվեց փախչել Երուսաղեմ։
Այդ իրադարձությունների արդյունքում Գեյզերիխը ամրապնդեց իր գերիշխանությունը արևմտյան Միջերկրածովյան շրջանում և գրավեց Սարդինիան, Կորսիկան, Սիցիլիան և Բալեարյան կղզիները։ 455 թվականից հետո վանդալներին ստիպված են եղել ենթարկվել նաև Հյուսիսային Աֆրիկայի այն նահանգները, որոնք մինչ այդ պատկանել էին Արևմտյան Հռոմեական կայսրությանը։ Արևմուտքում վանդալական պետության ազդեցությունը դուրս չի եկել Նումիդիայի սահմաններից։ Մավրիտանական նահանգներում հաստատվել են բերբերյան ցեղերը։ Վանդալների գերիշխանությունը տարածվում էր միայն Սեուտայի ափին գտնվող քաղաքներում։


=== Կորցրած տարածքները վերադարձնելու Հռոմի և Կոստանդնուպոլսի փորձեր ===
Արևմտա-Հռոմեական կայսր Ավիտը ենթադրում էր սկսել խոշոր ռազմական գործողություններ Վանդալական պետության դեմ։ Սակայն հռոմեացիների աննշան հաջողությունները Սիցիլիայում և Կորսիկայի ծովային ճակատամարտում չեն փոխել գործերի դրույթները, և վանդալների գերիշխանությունը ծովում մնացել է նույնը։ Մայորիանոս կայսեր օրոք վանդալների դեմ պատերազմի ավելի լուրջ նախապատրաստություններ են սկսվել։ Հռոմեական նավատորմը Սիցիլիայի հետ պետք է նրանց վրա հարձակվեր, իսկ բանակը` Իսպանիայից։ Համարձակ հարձակում գործելով Կարտախենայի նավահանգստի վրա, որտեղ կենտրոնացած էր հռոմեական նավատորմը, վանդալները գրավեցին նավերի մի մասը։ Այդպիսով փլուզվեց մի ծրագիր, որի վրա Ռավեննայում կայսերական բանակը և արևմտահռոմեական արիստոկրատիան նման հույսեր էին կապում։ Այժմ վանդալական նավատորմը տարեցտարի ամայացնում էր Իտալիայի ափերը՝ գրավելով առևտրային նավերը և սարսափ տարածելով Արևմտյան հռոմեական պետության բնակիչների վրա։
Պրոկոպիոսի կայսր Անտեմիոսի օրոք կրկին լուրջ ջանքեր են գործադրվել՝ ուղղված Վանդալական պետության ոչնչացմանը։ Վանդալների դեմ Բյուզանդիայի հետ դաշինքի շնորհիվ ուժեղ նավատորմ է ցուցադրվել և մեծ զորք` որի ժամանակ վանդալների նավատորմը սկսել է թալանել նաև Միջերկրական ծովի արևելյան ափերը։ Մարցելինի կոմիտի ղեկավարությանը, որին ենթարկվել են Արևմտյան Հռոմեական զորամասերը, հաջողվել է հաջող գործողություններ իրականացնել Սարդինիայում և Սիցիլիայում։ 468 թվականին բյուզանդական բանակները Հերակլեսի և Մարսի հրամանատարության ներքո վայրէջք կատարեցին Տրիպոլիտանիայում և շարժվեցին Կարթագեն։ Բյուզանդական նավատորմը, որը ղեկավարում էր Վասիլիսկան մի շարք մարտերում, ջարդեց վանդալական նավատորմը և կանգնեց Մերկուրիի հրվանդանի մոտ։ Այդպիսով, բյուզանդական բանակը Կարթագենից արդեն 60 կմ հեռավորության վրա էր գտնվում։ Վասիլիսկը ուշացնում էր վճռական ճակատամարտը։ Մարցելլինը Արևմտյան հռոմեական նավատորմի հետ գտնվում էր արդեն Սիցիլիայի ափերի մոտ, իսկ բյուզանդական բանակը դանդաղ շարժվում էր Տրիպոլիտանիայից դեպի Կարթագեն։ Գեյզերիխը ձգտում էր ժամանակ շահել իր նավատորմը մարտական պատրաստականության բերելու համար. նա խաբեց Վասիլիսկին, պատրաստակամություն հայտնելով բանակցություններ սկսել և հասավ հնգօրյա հրադադարի։ Սակայն բանակցությունների ավարտից հետո Գեյզերիխն անսպասելիորեն հարձակվեց բյուզանդական նավատորմի վրա։ Բրանդերների հարձակմամբ ոչնչացվել է բյուզանդական նավերի մեծ մասը։ Հենց այդ ժամանակ էլ սպանվեց Մարցելլինը։ Ենթադրում են, որ դա հրահրվել է նրա մրցակից Ռիցիմերի՝ Արևմտյան կայսրության բարձրագույն զորահրամանատարի կողմից։ Չի բացառվում, որ դրանում որոշակի դեր է խաղացել նաև Գեյզերիխը։ Նավատորմն ու բանակը հետ են կանչվել Բյուզանդիա։ Նման լայն մտածված ձեռնարկությունը փլուզվեց։ Գեյզերիխը կրկին իրեն ենթարկեցրեց Սարդինիան և Սիցիլիան, իսկ նրա նավատորմը հայտնվեց Միջերկրական ծովի արևելյան մասում։
Նույն թվականին Գեյզերիխը հասավ դիվանագիտական հաջողության, երբ Անտեմիայի մահից հետո Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կայսրը դարձավ իրեն հարմար և իր կողմից աջակցվող թեկնածուն՝ Օլիբրին (472 թվական)։ Օլիբրին եղել է Վալենտինիան III Պլասիդիայի դստեր ամուսինը և, դրանով իսկ, վանդալական գահի ժառանգորդ Խուներիխի փեսան։ Ճիշտ է, արդեն այս տարվա նոյեմբերին Օլիբրիյը մահացավ, սակայն Գեյզերիխի սա փորձն էր ազդելու Արևմտյան կայսրության քաղաքականության վրա՝ օգտագործելով ազգակցական կապերը, որոնք վկայում են քաղաքական ուժերի փոփոխված հարաբերակցության մասին։
Արևմտյան Հռոմեական կայսրության հետագա աննշան կայսրերն այլևս վտանգ չէին ներկայացնում Վանդալական թագավորության համար։ Վանդալների դիվանագիտությունը պահպանել է իր ակտիվ բնույթը, 475 թվականին նրանք նույնիսկ դաշինք են կնքել Հռոմի հետ՝ հույս ունենալով, որ ապագայում, անհրաժեշտության դեպքում, այն օգտագործեն Բյուզանդիայի դեմ պայքարում։ Իսկ 474 թվականին Բյուզանդիան ստիպված էր խաղաղություն կնքել Գեյզերիխի հետ։ Խաղաղ պայմանագրում Բյուզանդիան պետք է երաշխավորեր Վանդալական պետության անձեռնմխելիությունը և ճանաչեր նրա լիակատար անկախությունը։
Երբ 476 թվականին ընկավ Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունը և Իտալիայի նոր տիրակալը դարձավ Օդոակրը, Գեյզերիխը կարողացավ գրավել նաև նրա դիրքը՝ տարեկան հարգանքի տուրք մատուցելով ողջ Սիցիլիային, Բացի Լիլիբեյից։ Այսպիսով, Գեյզերիխը ամրապնդել է իր քաղաքական ազդեցությունը նաև Օդոակրի պետության վրա։
Գեյզերիխը նշանակալի գործիչներից մեկն էր, Էյրիխի և Օդոակրի հետ միասին, որոնք կարևոր դեր են խաղացել Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկման մեջ։ Գեյզերիխը կառավարել է 49 տարի և մահացել 477 թվականի հունվարի 24-ին։


=== Գեյզերիխը մշակույթում ===

Վանդալների թագավոր Գեյզերիխը ամերիկացի գրող Ռոբերտ Հովարդի «Delenda est» պատմվածքի գլխավոր հերոսն է։ Հռոմի կայսրուհու խնդրանքով Գեյզերիխը իր նավատորմով մեկնում է Իտալիա, սակայն դեպի իրեն ներկայացած ուրվականից Հաննիբալը տեղեկանում է հռոմեացիների ծուղակի մասին և որոշում է թալանել Հռոմը։Գեյզերիխի ղեկավարությամբ վանդալների կողմից Հիպոնի պաշարումը ցուցադրվել է իտալագերմանական «Սուրբ Օգոստին» (2010) ֆիլմում։1836 թվականին ռուս նկարիչ Կառլ Բրյուլովը նկարել է «Գեյզերիխի ներխուժումը Հռոմ» նկարի էսքիզը (նկարիչը Գեյզերիխ է անվանել)։ Էսքիզը գտնվում է Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահի ցուցադրության մեջ (Մոսկվա)։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Исидор Севильский. История Вандалов
Иордан. О происхождении и деянии гетов
Прокопий Кесарийский. Война с вандалами
Foundation for Medieval Genealogy. Гейзерих