Տատասկափուշ

Տատասկափուշ (լատ.՝ Carduus), կռափուշ, եկքան, կիծուկ, աշխեն, աստղածաղկազգիների (բարդածաղկավորներ) ընտանիքի միամյա, երկամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Տարածված են Եվրոպայում Ասիայում և Հյուսիսային Աֆրիկա։


== Անվանում ==
Ավանդական անվանումը ծագել է լատ.՝ Cárduus - տատասկափուշ, ունի հնագույն լատիներեն ծագում, փշոտ բույսերի են։


== Կենսաբանական նկարագիր ==
Ցողունը կանգուն է, կոշտ ու փշոտ թևերով, ճյուղավորվող, բարձրանում է՝ 0,3-2 մ։ Տերևները հերթադիր են, փետրաբլթակավոր կամ փետրաբաժան, ատամնաեզր, փշապատ։ Ծաղկաբույլը գնդաձև զամբյուղ է, ծաղիկները՝ խողովակաձև, վարդագույն, կարմիր, սպիտակ։ Ծաղկում է հուլիսին։ Պտուղը փուփուլավոր սերմիկ է։ Որոշ տեսակներ մեղրատու են։


== Տեսակներ ==

Հայտնի է մոտ 120 (այլ տվյալներով՝ 90, 100, 127), ՀՀ-ում՝ 11 տեսակ՝ տատասկափուշ խոնարհված (C. nutans), տատասկափուշ կառանման (C. onopordioides), տատասկափուշ գանգուր (C. crispus), տատասկափուշ կիսամերկ (C. seminudus) և այլն։ Աճում է բոլոր մարզերում։ Չարորակ մոլախոտ է, աղտոտում է մշակովի և անմշակ հողատարածքները, հացաբույսերի, բազմամյա խոտաբույսերի ցանքերը, կարտոֆիլի տնկարկները։ Կան նաև հազվագյուտ տեսակներ, որոնք հանդիպում են միայն Շիրակի և Արագածոտնի մարզերի տափաստաններում՝ տատասկափուշ Նավաշինի (C. nawaschinii), Սյունիքի՝ տատասկափուշ մոխրագույն (C. cinereus), տատասկափուշ սպիտակ (C. albidus), Արագածոտնի՝ տատասկափուշ սեղմված (C. adpressus), մարզերում և այլն։

Տեսակներ են՝

Carduus acanthoides — փշոտ տատասկափուշ
Carduus crispus — տատասկափուշ գանգուր
Carduus hamulosus — Տատասկափուշ կլոր
Carduus nutans L. 
Carduus ×orthocephalus
Carduus pycnocephalus
Carduus tenuifloarm
Carduus thoermeri
Carduus uncinatus
Carduus acanthoides
Carduus adpressus
Carduus argentatus
Carduus baeocephalus
Carduus candicans
Carduus carpetanus
Carduus crispus
Carduus defloratus
Carduus euboicus
Carduus fallax
Carduus fasciculiflorus
Carduus getulus
Carduus hamulosus
Carduus jordanii
Carduus juratzkae
Carduus keniensis
Carduus kerneri
Carduus lanuginosus
Carduus lusitanicus
Carduus malyi
Carduus martinezii
Carduus nervosus
Carduus nigrescens
Carduus nutans –
Carduus olympicus
Carduus personata
Carduus pycnocephalus
Carduus ramosissimus
Carduus schimperi
Carduus tenuiflorus
Carduus uncinatus
Carduus weizensisՀիբրիդներCarduus × orthocephalus
Carduus keniensis × C. platyphyllus


== Տնտեսական արժեք ==
Տատասկափշի գրեթե բոլոր տեսակները մեղրատու են։ Մի քանիսը դեկորատիվ բույսեր են, բայց միևնույն ժամանակ հանդիասնում է մոլախոտեր։ Սերմերում պարունակում են ճարպաթթուներ։
Բույսը հաճախ կազմում է մացառուտներ, զբաղեցնում մեծ տարածքներ։ Ցողունի բարձրությունը 30-150 սմ է, տերևները նշտարաձև կտրտված են, փշոտ եզրերով, արտաքինից՝ կանաչասպիտակավուն։ Ծաղկաբույլը զամբյուղ է։


== Կիրառում և նշանակություն ==
Բույսի տերևներում և սերմերում պարունակվում են՝ սպիտակուցներ, ածխաջրեր, սապոնին, ասկորբինաթթու, ֆլավոններ։ Տերևում կա նաև վիտամին K, խեժանյութ, դաբաղանյութ, տերպենային լակտոն։
Սերմը հարուստ է ներկանյութով, պարունակում է ինուլին։
Բույսի հյութն օգնում է մաշկի վրա առաջացած խոցերի, բերանի եզրերի ճաքերի, բերանի լորձաթաղանթի բորբոքման դեպքում։ Ծաղիկների թուրմն օգտագործում են աչքերին թրջոց դնելու համար։ Կաղշնակը հակացուցված է բարձր ճնշման դեպքում։ Ա. Ամասիացին գրում է.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Чертополох в Краткой энциклопедии символов Archived 2009-09-24 at the Wayback Machine.
Carduus. USDA PLANTS.
GRIN Species Records of Carduus. Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine. Germplasm Resources Information Network (GRIN).
Carduus. In։ Greuter, W. & E. von Raab-Straube. (Eds.) Compositae. Euro+Med Plantbase. 2006.
Carduus (a genus of thistles). BioImages։ The Virtual Field-Guide (UK). Accessed 2013-02-17.