Ցիանիդային թունավորում

Ցիանիդային թունավորում, թունավորում, որն առաջանում է ցիանիդի տարբեր ձևերի հետ շփման կամ առնչության հետևանքով։ Վաղ ախտանիշներից են գլխացավը, գլխապտույտը, հաճախասրտությունը, հևոցը և փսխումը։ Դրան կարող են հաջորդել ցնցումներ, հազվասրտություն, արյան ցածր ճնշում, գիտակցության կորուստ և սրտի կանգ։ Ախտանիշերը սկսվում են սովորաբար թունավորումից րոպեներ անց։ Եթե մարդ մնում է կենդանի, ապա հնարավոր է երկարաժամկետ նյարդաբանական խնդիրների ի հայտ գալը։
Տոքսիկ (թունավոր) ցիանիդ պարունակող միացություններից են ջրածնի ցիանիդ գազը և մի շարք ցիանիդային աղեր։ Հարաբերականորեն հաճախ հանդիպում է տնային հրդեհների ժամանակ ծխի ներշնչումից հետո զարգացած թունավորումը։ Թունավորման այլ հնարավոր ճանապարհներից են աշխատավայրում մետաղների հղկումը, որոշ ինսեկտիցիդներ (միջատասպաններ), նիտրոպրուսիդ դեղամիջոցը և որոշ մրգերի, օրինակ՝ խնձորի կամ ծիրանի կորիզները։ Ցիանիդի հեղուկ ձևերը կարող են ներծծվել մաշկի միջոցով։ Ցիանիդի իոնները բերում են բջջային շնչառության խանգարումների և հանգեցնում հյուսվածքների՝ թթվածինն օգտագործելու կարողության կորստի։ 
Ախտորոշումը հաճախ դժվար է։ Այն կարող է ենթադրվել, երբ տուժածի մոտ տնային հրդեհից հետո առկա է գիտակցության մակարդակի նվազում,արյան ցածր ճնշում կամ արյան մեջ լակտատի (կաթնաթթվի) բարձր մակարդակ։ Կարող է որոշվել արյան մեջ ցիանիդների մակարդակը, սակայն վերջինս պահանջում է ժամանակ։ 0․5-1 մգ/լ-ը համարվում է թեթև աստիճանի թունավորում, 1-2 մգ/լ՝ չափավոր աստիճանի թունավորում, իսկ 2-3 մգ/լ՝ ծանր աստիճանի թունավորում, 3 մգ/լ-ից ավել քանակությունը հիմնականում հանգեցնում է մահվան։
Եթե ենթադրվում է ցիանիդով թունավորում, մարդուն անհրաժեշտ է դուրս բերել տվյալ վայրից և դեկոնտամինացնել (թունազերծել)։ Բուժումը ներառում է ապաքինող խնամք և 100 %-անոց թթվածին։ Հիդրօքսոկոբալամինը (վիտամին B12a), որպես առաջին գծի միջոց և անտիդոտ (հակաթույն), ցուցաբերում է արդյունավետություն։ Նատրիումի թիոսուլֆատը նույնպես կարող է կիրառվել։ Պատմականորեն ցիանիդը կիրառվել է խմբակային ինքնասպանությունների և նացիստների կողմից՝ ցեղասպանության իրականացման նպատակով։


== Նշաններ և ախտանիշեր ==


=== Սուր թունավորում ===
Եթե թունավորումը տեղի է ունենում ինհալացիոն ճանապարհով, կարող է զարգանալ ցնցումներով ուղեկցվող կոմա, ապնոէ և սրտի կանգ, և վայրկյանների ընթացքում՝ մահ։ Ցածր դեղաչափով թունավորման դեպքում գիտակցության կորստին կարող են նախորդել թուլություն, ցրվածություն, գլխացավեր, գլխապտույտ, խուճապ և դժվարացած շնչառության զգացողություն։ Գիտակցության բացակայության սկզբնական փուլերում շնչառությունը հաճախ բավարար է կամ անգամ արագացած, սակայն այս վիճակը հարաճում է մինչև խորը կոմա, հաճախ զուգակցված թոքերի այտուցով և վերջում՝ սրտի կանգ։ Երակային արյան հեմոգլոբինի թթվածնային հագեցվածության բարձրացման արդյունքում մաշկը ստանում է բալի գույն, որը փոխվում է ավելի մուգ երանգով։ Չնայած անունների նմանությանը, ցիանիդը ուղղակիորեն չի հանգեցնում ցիանոզի (մաշկի կապտավուն երանգ)։ Մարդու համար նվազագույն մահացու դեղաչափ կարող է լինել 1․5մգ/կգ-ը։


=== Քրոնիկ թունավորում ===
Ցիանիդի երկարատև ցածր չափաքանակները (օրինակ՝ սխալ մշակում անցած մանիհոտի արմատների օգտագործումը տրոպիկական Աֆրիկայում) բերում են արյան մեջ ցիանիդի բարձրացած մակարդակի, որը կարող է բերել թուլություն և մի շարք այլ ախտանիշներ, ինչպիսիք են կայուն պարալիզը, նյարդային համակարգի ախտահարումները, հիպոթիրոիդիզմը, և ծննդաբերության կրելախախտերը։ Այլ ազդեցություններից են լյարդի և երիկամների թեթև աստիճանի ախտահարումները։


== Պատճառներ ==
Ջրածնի ցիանիդից սուր թունավորում կարող է առաջանալ այնպիսի պոլիմերային նյութերի այրման դեպքում, որոնց արտադրության ժամանակ կիրառվել է նիտրիլ, օրինակ՝ պոլիուրեթան կամ վինիլային խումբ։ Այն կարող է նաև առաջանալ նիտրոպրուսիդի քայքայման արդյունքում (գոյանում են ազոտի օքսիդ և ցիանիդ)։ Նիտրոպրուսիդը կարող է կիրառվել գերճնշումային կրիզերի բուժման մեջ։
Որպես պեստիցիդ (մոլախոտերի դեմ միջոց) և ինսեկտիցիդ (միջատասպան միջոց) կիրառվելուց բացի այն առկա է ծխախոտի և այրվող շինությունների ծխի մեջ, շատ կտերի և կորիզների մեջ, օրինակ՝ նշի, ծիրանի, խնձորի, նարնջի կտերում և կորիզներում, մանիհոտ բույս պարունակող սննդում, ինչպես նաև բամբուկի ընձյուղներում։ Վիտամին B12-ի հիդրօքսոկոբալամին ձևը կարող է նվազեցնել քրոնիկ թունավորման ազդեցությունները, և դրա պակասը բերում է թունավորման բացասական հետևանքների ծանրացման։


== Ազդեցության մեխանիզմ ==
Ցիանիդային թունավորումը հիստոտոքսիկ հիպօքսիայի (թթվածնաքաղցի) տարատեսակ է, քանի որ այս դեպքում ցիտոքրոմ c օքսիդազի ընկճման հետևանքով օրգանիզմի բջիջները կորցնում են ԱԵՖ (ադենոզին եռֆոսֆորական թթու) ստեղծելու ունակությունը։ Օրգանիզմի թունազերծման համար ցիանիդը արագորեն վեր է ածվում 2-ամինո-2-թիազոլին-4-կարբոքսիլաթթվի և թիոցիանատի, ցիանիդի կիսատրոհման պարբերությունը 10-30 րոպե է։ Միանգամյա ընդունումից հետո, եթե չի զարգանում մահ, ապա մի քանի ժամ անց օրգանիզմում կարող է ցիանիդ չհայտնաբերվել, քանի որ այն ենթարկվում է նյութափոխանակության։ Օրգանիզմում ցիանիդի հայտնաբերումը դրա ընդունումից երկար ժամեր հետո նշանակում է ախտորոշման կեղծ դրական պատասխան։ Թիոցիանատի կիսատրոհման պարբերությունը 24 ժամից երկար է, այն օրգանիզմից դուրս է բերվում հիմնականում երիկամներով։ Վերջինիս տոքսիկությունը (թունավորություն) մոտ 100 անգամ փոքր է ցիանիդի տոքսիկությունից։


== Ախտորոշում ==
Ցիանիդների հայտնաբերման հին մեթոդների մեջ են մտնում կոլորիմետրիկ (գունաչափական) փորձերը, որոնցից է պրուսյան կապույտով թեստը, պիրիդին-բարբիտուրատային փորձը, որը հայտնի է նաև որպես «կոնվեյան դիֆուզիայի մեթոդ», սակայն ինչպես բոլոր կոլորիմետրիկ փորձերը, սրանք նույնպես հակված են տալու կեղծ դրական պատասխաններ։ Լիպիդային պերօքսիդացումը, որպես սրտային գրոհի արտեֆակտ, առաջացնում է դիալդեհիդներ, որոնք խաչաձև ռեակցիա են տալիս պիրիդին-բարբիտուրատային փորձի ժամանակ։ Վերջերս ցիանիդի և թիոցիանատի փորձերը անցկացվում են մասս-սպեկտրոմետրիայի եղանակով (LC/MS/MS), և վերջիններս համարվում են սպեցիֆիկ թեստեր։ Քանի որ ցիանիդը ունի կիսատրոհման կարճ պարբերություն, ցիանիդային թունավորման որոշման համար չափվում է թիոցիանատի մակարդակը։


== Բուժում ==


=== Դեկոնտամինացիա (թունազերծում) ===
Ջրածնի ցիանիդ գազով թունավորման դեպքում դեկոնտամինացիան ներառում է արտաքին հագուստի հեռացում և մազերը լվանալ։ Ովքեր թունավորվել են հեղուկով կամ փոշիով, կարիք ունեն լրիվ դեկոնտամինացիայի։


=== Անտիդոտ (հակաթույն) ===
Միացյալ Նահանգներում որպես ցիանիդի հակաթույն առաջին հերթին կիրառվում է ամիլ նիտրիտի ցածր դեղաչափ՝ ինհալացիոն ճանապարհով, որին հետևում է ներերակային նատրիումի նիտրիտը, ապա՝ նատրիումի թիոսուլֆատը։ Հիդրօքսոկոբալամինը վերջերս է հաստատվել Միացյալ Նահանգներում և հասանելի է Ցիանոկիտ անտիդոտային համալրման տեսքով։ Սուլֆանեգեն TEA-ն, որը կարող է ներմուծվել միջմկանային ճանապարհով, թունազերծում է ցիանիդը և փոխակերպում այն ավելի քիչ տոքսիկ նյութի՝ թիոցիանատի։ Այլ երկրներում կիրառվում են այլընտրանքային բուժման մեթոդներ։ 


== Պատմություն ==


=== Հրդեհներ ===
2009 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Ռուսաստանի Պերմ քաղաքում գտնվող «Խրոմայա լոշադ» գիշերային ակումբի հրդեհը խլեց 156 մարդու կյանք։ 111 մարդ մահացավ դեպքի վայրում,վիսկ 45-ը՝ հիվանդանոցում։ Մահվան հիմնական պատճառներից մեկը ցիանիդային և այլ գազերով թունավորումն էր, որոնք արտանետվել էին պլաստիկ նյութերի և պոլիստիրենի փրփուրի այրման ժամանակ, վերջինս կիրառվել էր շենքի ներսի կառուցապատման համար։ Հաշվի առնելով մահացածների թիվը, սա հետսովետական Ռուսաստանում ամենամեծ հրդեհն էր։
2013 թվականի հունվարի 27-ին Բրազիլիայի Սանտա Մարիա քաղաքի «Քիս» գիշերային ակումբի հրդեհը պատճառ դարձավ հարյուրավոր մարդկանց ցիանիդային թունավորման, որն արտանետվել էր ձայնամեկուսիչ փրփուրի մեջ առկա պոլիուրեթանի այրման ժամանակ։ 2013-ի մարտի դրությամբ հաստատվեց 241 մահ։


=== Գազային խցիկներ ===

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում գերմանական բնաջնջման ճամբարներում կիրառվել է Ցյուկլոն Բե-ն, որը պարունակում էր ջրածնի ցիանիդ, և հատկապես 1942 թվականի մարտին, երբ Աուշվիցի ճակատամարտի ռուս գերիների սպանության համար առաջին անգամ այն փորձարկվեց։ Թույնի կիրառությունը արագորեն ընդլայնվեց, երբ կառուցվեցին գազային խցիկները (նախատեսված մինչև 2000 տուժածի համար)՝ որպես Աուշվից-Բիրկենաուի դիակիզարանի մի մաս։ Գազային խցիկների կողքին կային հանդերձարաններ․ տուժածներին ասվում էր, որ հանվեն և կախեն հագուստը համարակալված կախիչներից՝ նորից վերցնելու համար։ Նրանց ասում էին, որ տաք ցնցուղ են ընդունելու, և կեղծ ցնցուղի գլխիկներ էին կախված խցիկների առաստաղներից՝ խաբկանքը պահելու համար։ Խցիկները հերմետիկորեն փակվում էին՝ գազի արտահոսքը կանխելու համար։ Այնուհետև Ցյուկլոն Բե-ի տարրաները գցում էին խցիկի մեջ՝ առաստաղի վրա առկա փոքր անցքերի միջոցով։ Երբ տարրաները հայտնվում էին խոնավ և տաք միջավայրում, արտանետվում էր ջրածնի ցիանիդ գազը, որն էլ սպանում էր տուժածներին։ Զոնդերքոմանդոյի աշխատողները պետք է հանեին մահացած մարմինները և մինչև դիակիզումը առանձնացնեին բոլոր արժեքավոր նյութերը, օրինակ՝ ոսկի ատամները։ Այս գազը հիմնականում կիրառվել է Աուշվիցում, Մայդանեկում և Մաութհաուզեն-Գուզեն համակենտրոնացման ճամբարում։
Ջրածնի ցիանիդ գազը նաև կիրառվել է Միացյալ Նահանգների որոշ նահանգներում՝ որպես դատարանի վճռով մահապատժի միջոց։ Այն ստացվում էր՝ գազային խցիկում նատրիումի (կամ կալիումի) ցիանիդը լցնելով հենց աթոռի տակ գտնվող տարրայի մեջ, որը պարունակում էր ծծմբական թթու։


=== Պատերազմ ===
1950-ական և 60-ական թվականներին և՛ Սովետական Միությունը, և՛ Միացյալ Նահանգները իրենց քիմիական զինամթերքի արսենալում պահեստավորել էին ցիանիդ։ Սակայն, որպես ռազմամիջոց, ջրածնի ցիանիդը չէր համարվում բարձր արդյունավետություն ունեցող, քանի որ օդից թեթև է և անհրաժեշտ է բարձր չափաքանակ՝ թշնամուն չեզոքացնելու կամ սպանելու համար։


=== Ինքնասպանություններ ===
Ցիանիդի աղերը երբեմն կիրառվում են որպես արագ ազդող ինքնասպանության միջոցներ։ Ցիանիդի ազդեցությունը ուժեղանում է ստամոքսի թթվայնության բարձրացման հետ մեկտեղ։

1937 թվականի փետրվարին ուրուգվայցի պատմվածքներ գրող Օրասիո Կիրոգան գործեց ինքնասպանություն՝ Բուենոս Այրեսի հիվանդանոցում խմելով ցիանիդ
1937 թվականին պոլիմերային քիմիկոս Ուալաս Քարոթերսը գործեց ինքնասպանություն ցիանիդով
1943 թվականին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում, Գաներսայդ գործողության ժամանակ, որի նպատակն էր կործանել Վեմորկի ծանր ջրի գործարանը (փորձ՝ կանխելու կամ դադաղեցնելու գերմանացիների կողմից ատոմային բոմբի ստեղծումը), հրամանատարներին տրվեց ցիանիդի հաբեր՝ պատված կաուչուկով․ նրանք պետք է այն պահեին բերանում և գերմանացիների կողմից գերեվարվելու դեպքում կծեին դրանք։ Հաբերը 3 րոպեի ընթացքում հանգեցնում էին մահվան։
Ցիանիդը, զտված հեղուկ պրուսական թթվի (ջրածնի ցիանիդի պատմական անվանումը) ձևով, հանդիսանում էր Երրորդ Ռայխի նախընտրելի ինքնասպանության միջոց։ Դրանով ինքնասպան են եղել Էրվին Ռոմելը (1944), Ադոլֆ Հիտլերի կինը՝ Եվա Բրաունը (1945) և նացիստների առաջնորդներ Հայնրիխ Հիմլերը (1945), հավանաբար Մարտին Բորմանը (1945) և Հերման Գյորինգը (1946)։
Ենթադրվում է, որ Ալան Թյուրինգը, նույնասեռական հարաբերություն ունենալու պատճառով, որն այդ ժամանակ Միացյալ Թագավորությունում համարվում էր անօրինական, դատապարտվելուց և ստիպողաբար հորմոնային ամորձատումից հետո ինքնասպանության համար կերել է ցիանիդով ներարկված խնձոր
Շրի Լանկայի Թամիլ Իլամի ազատագրման վագրեր կազմակերպության անդամները, որոնց ապստամբությունը տևեց 1983-ից մինչև 2009 թվականները, իրենց պարանոցին կրում էին ցիանիդային սրվակներ՝ կառավարական ուժերի կողմից գերեվարվելու դեպքում ինքնասպանություն գործելու համար
1978 թվականի նոյեմբերի 18-ին Ջոնսթաունում մահացան ընդհանուր 909 մարդ․ բոլորը, բացի երկուսից, ունեին ցիանիդային թունավորում։ Այդ իրադարձությունը Ջոնսի և որոշ այլ անդամների կողմից մագնիսական ժապավենի ձայնագրության մեջ և դեպքին նախորդող քննարկումներում անվանվեց «հեղափոխական ինքնասպանություն»։ Այդ թունավորումներին հաջորդեցին Պորտ Կաիտումայում մյուս 5-ի սպանությունը, ներառյալ Միացյալ Նահանգների կոնգրեսմեն Լեո Ռայընը, Թեմփլի անդամների կողմից՝ պատվիրված Ջոնսի կողմից։ Ջոնսի հրամանով Թեմփլի մյուս 4 անդամները գործեցին սպանություններ և ապա ինքնասպան եղան։
1985 թվականի հունիսի 6-ին սերիալային մարդասպան Լեոնարդ Լեյքը մահացավ կալանավայրում՝ կուլ տալով ցիանիդի հաբերը, որ կարել էր իր հագուստին։
2012 թվականի հունիսի 28-ին Ուոլ Սթրիթի առևտրական Մայքլ Մարինը,ով Ֆոնիքսում կատարել էր հրդեհի հանցագործ փորձ, լսելով իր մեղավորության դատավճիռը, վայրկյաններ անց կուլ տվեց ցիանիդի հաբը և րոպեներ անց մահացավ։
2015 թվականի հունիսի 22-ին Ջոն Բ․ Մըքլեմորը, հորոլոգ և Էս-Թաուն պոդկաստների գլխավոր հերոսը, մահացավ՝ ցիանիդ ընդունելուց հետո։
2017 թվականի նոյեմբերի 29-ին Սլոբոդան Պրալյակը մահացավ կալիումի ցիանիդ խմելուց հետո, երբ Նախկին Հարավսլավիայի դեմ հանցագործությունների միջազգային դատարանը նրան դատապարտեց ռազմական հանցագործություն իրականացնելու մեջ։


=== Արդյունաբերական պատահարներ ===
2000 թվականին ցիանիդի արտահոսքը Բայա Մարեում, Ռումինիայում, հանգեցրեց այնպիսի ծանր էկոլոգիական աղետի, որպեսին չէր եղել Եվրոպայում Չեռնոբիլի աղետից ի վեր։
2000 թվականին, Ալեն Էլիասը, Էվերգրին Ռեսուրսիզի գործադիր տնօրենը, դատապարտվեց՝ իր աշխատակից Սքոթ Դոմինգեսին գիտակցաբար դնելու համար ցիանիդային թունավորման վտանգի տակ, որի արդյունքում վերջինս ստացել էր ծանր թունավորում։ Սա Միջավայրի պաշտպանության գործակալության առաջին հաջողակ քրեական վարույթներից մեկն էր՝ ընդդեմ գործադիր տնօրենի։


=== Սպանություններ ===
Ջոն Թաուելը, մարդասպան, ով 1845-ին դարձավ առաջին մարդը, ով ձերբակալվեղ հեռահաղորդակցության տեխնոլոգիաների արդյունքում։
Գրիգորի Ռասպուտին (1916; նրա հանդեպ եղավ մահափորձ, հետագայում մահացավ ատրճանաի գնդակից)։
Գյոբելս երեխաներ (1945)
Ստեպան Բանդերա (1959)
Գույանայի Ջոնսթաուն բնակավայրում 1978-ին կատարվեցին զանգվածային սպանություններ և ինքնասպանություններ, որտեղ մահացան «Փիփլզ Թեմփլ» կազմակերպության ավելի քան 900 անդամ՝ խմելով կալիումի ցիանիդով թունավորած «Ֆլեյվըր էյդ» հյութը։
Չիկագոյի Թայլենոլով սպանություններ (1982)
Ռոնալդ Կլարկ Օ'Բրայըն (1944–1984)
Բրյուս Նիկել (June 5, 1986). սպանվեց իր կնոջ կողմից թունավորած Էքսեդրինով։
Ռիչարդ Կուկլինսկի (1935–2006)
Ջանեթ Օվերտոն (1942-1988)․ նրա ամուսինը դատապարտվեց կնոջը թունավորելու համար, սակայն Ջանեթի ախտանիշները չէին համընկնում դասական ցիանիդային թունավորման ախտանիշներին, ժամանակահատվածը չէր համապատասխանում ցիանիդային թունավորմանը և գտնված ցիանիդի քանակը չնչին էր։ Այն ախտորոշիչ եղանակը, որը կիրառվել էր, ուներ կեղծ դրական պատասխանների բարձր հավանականություն։ Ռիչարդ Օվերտոնը մահացավ 2009-ին բանտում։
Ուրուջ Խանը (1966-2012), վիճակախաղ հաղթելուց մի քանի օր հետո գտնվեց մահացած վիճակում։ Արյան հետազոտությունը հաղորդեց ցիանիդների մահացու մակարդակ, սակայն մարմնի վրա չկային ցիանիդային թունավորման դասական ախտանիշներ, նրա հետ առնչվող մարդկանց մոտ չհայտնաբերվեց ցիանիդի հետ կապ։ Որպես ախտորոշիչ եղանակ կիրառվել է Կոնվեյի դիֆուզիայի եղանակը, որի դեպքում առկա է կեղծ դրական պատասխանի հավանականություն՝ սրտամկանի գրոհի և երիկամային անբավարարության արտեֆակտերով պայմանավորված։
Օթոմ Մարի Քլայնը (ապրիլի 20, 2013), հայտնի 41 տարեկան նյարդագետ և բժիշկ, մահացել է ցիանիդային թունավորում։ Քլայնի ամուսինը, Ռոբերտ Ջ․ Ֆերանտեն նույնպես հայտնի նյարդագետ էր և օգտագործում էր ցիանիդը իր հետազոտությունների մեջ։ Նա դատապարտվեց ցմահ ազատազրկման՝ կնոջը թունավորելու համար։ Այնուամենայնիվ, կնոջ մոտ երբեք չեն առաջացել ցիանիդային թունավորման ախտանիշներ և արյան մեջ ցիանիդի քանակը ենթադրյալ թունավորումից 15 ժամ անց եղել է 2․2 մգ/լ, իսկ թիոցիանատ չի հայտնաբերվել։ Այդ հետազոտությունը ենթադրում է, որ պատասխանը եղել է կեղծ դրական։ Ռոբերտ Ֆերանտեն բողոքարկել է իր մեղադրանքը։
Միրնա Սալիհինը մահացավ 2016 թվականի հունվարի 6-ին, Ջակարտայի մի վաճառքային կենտրոնի սրճարանում խմելով վիետնամական սառը սուրճ։ Ըստ ոստիկանության տված հաղորդումների մահվան ամենահավանական պատճառը ցիանիդային թունավերումն է։
Մեի Սյանգ Լին կորցրեց գիտակցությունը և մահացավ 2017-ի ապրիլին Բրուկլինում․ հետագայում արյան մեջ հայտնաբերվեց ցիանիդ։ Այնուամենայնիվ, Մեյի մոտ երբեք չառաջացան ցիանիդային թունավորման ախտանիշներ և նրա կյանքում ցիանիդների հետ ոչ մի առնչություն չհայտնաբերվեց։


=== Ահաբեկչություն ===
1995-ին Տոկիոյի Կարաբաչո մետրոյի կայարանի զուգարանում հայտնաբերվեց մի սարք, որը պարունակում էր նատրիումի ցիանիդի պարկեր և ծծմբական թթու, դրանք պատռելու համար նախատեսված հեռակառավարվող շարժիչով։ Ենթադրվում է, որ այն Աում Շինրիկիո պաշտամունքի խմբի կողմից մեծ քանակությամբ ջրածնի ցիանիդ տարածելու փորձ էր։
2003-ին Ալ Կաիդան ենթադրաբար պլանավորել էր Նյու Յորք քաղաքի մետրոների համակարգում արտանետել ջրածնի ցիանիդ գազ։ Գրոհը հավանաբար կասեցվեց, քանի որ չգրանցվեց ոչ մի դժբախտ պատահար։


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==