Կոսովոյի ազգային գրադարան

Կոսովոյի ազգային գրադարան (ալբ․՝ Biblioteka Kombëtare e Kosovës), Գերագույն խորհրդի կողմից ստեղծված Կոսովոյի ամենաբարձր գրադարանային հաստատությունն է։ Գտնվում է Պրիշտինայում։
Գրադարանի առաքելությունն է հավաքել, պահպանել, խթանել և հասանելի դարձնել Կոսովոյի վավերագրական և մտավոր ժառանգությունը։ Գրադարանը կազմակերպում է ցուցահանդեսներ և ունի Կոսովոյի թերթերի արխիվ։ Տրամադրում է նաև մի շարք այլ ծառայություններ։ Հայտնի է իր յուրահատուկ պատմությամբ և շենքի ճարտարապետական ոճով, որը նախագծել է խորվաթ ճարտարապետ Անդրիխա Մուտնյակովիչը։


== Պատմություն ==


=== Հիմնադրում ===

Գրադարանի պատմությունը թվագրվում է 14-15-րդ դարեր։ Քրիստոնեական և իսլամական հավաքածուները համարվում են Կոսովոյի գրադարանի ամենահին արխիվները։ Որպես Կոսովոյի ինստիտուցիոնալ գրադարան՝ հիմնադրվել է 1944 թվականի դեկտեմբերին Պրիզրենում, որն այդ ժամանակ եղել է երկրի մայրաքաղաքը։ 1982 թվականին գրադարանը տեղափոխվել է Պրիշտինայում կառուցված ներկայիս շենք։
Տարիներ ի վեր գրադարանի անվանումը պայմանավորված է եղել Կոսովոյի քաղաքական դիրքորշմամբ։


=== 1989-1999 ===
1989-1999 թթ. ժամանակահատվածը հայտնի է որպես Կոսովոյի օկուպացիոն ժամանակահատված, երբ Կոսովոյի ինքնավար կարգավիճակը վերացվեց Հարավսլավիայի կողմից, ալբանացի աշխատակիցները Սերբիայի իշխանությունների կողմից ազատվեցին աշխատանքից, իսկ ալբանացի աշակերտներին արգելվեց հանրային կրթությունը։ Այս ժամանակահատվածում գրադարանի հավաքածուի մեծ մասն այրվեց ու ոչնչացվեց։
ՆԱՏՕ-ի միջամտությունից հետո Սերբիայի բանակը Կոսովոյի ազգային գրադարանը օգտագործել է որպես հրամանատարական և վերահսկման կենտրոն և գրադարանի նյութերը գողացել են, կոտրել ընթերցասրահի կահույքը, քարտային գրացուցակները թափել են նկուղում, գրադարանի աշխատակիցները մեկ շաբաթ մնացել են դրսում, մինչև Կոսովոյի զինված ուժերի խաղաղապահները ստուգել են՝ արդյոք շենքում պայթուցիչներ կան։
Ըստ ազգային և միջազգային կազմակերպությունների՝ ալբաներեն շուրջ 100.000 գրքեր ուղարկվել են Լիպլյանի թղթի գործարաններ, որոնց մեջ եղել են ազգային ժառանգության մաս կազմող հավաքածուներ, որոնք պարունակում էին տեղեկություններ ազգի ծագման ու պատմության մասին։


=== Վերակազմակերպում ===
Կոսովոյի պատերազմից հետո սկսվեց գրադարանային շենքերի վերականգնումն ու գրադարանային ծառայությունների վերահաստատումը։ Այս ամենը կատարվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի փորձագետների խմբի, Եվրախորհրդի և Գրադարանների միջազգային ընկերակցության և կառույցների (IFLA) աջակցությամբ։
Փորձագետների խմբի կողմից կազմակերպվել են տարբեր վերապատրաստումներ հետևյալ թեմաներով՝ օրենսդրություն և վարչարարություն, շարժական գրադարան, վերակառուցում, գիրք և ընթերցանություն, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ, մշակութային ժառանգություն, երեխաներ և պատանիներ, նախաձեռնության աջակցություն, թվինինգ։
Վերականգնման գործընթացի ժամանակ Կոսովոյի ազգային գրադարանին մեծ աջակցություն են ցուցաբերել տարբեր կառույցներ՝ ԱՄՆ դեսպանատունը, ԵԱՀԿ, Ցյուրիխի կենտրոնական գրադարանը (Zentralbibliothek Zürich), Գերմանացի արվեստագետների ընկերակցությունը, Raiffeisen Bank (եվրոպական կորպորատիվ բանկեր)։


== Շենքը ==


=== Ճարտարապետություն ===

Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում գրադարանի շենքը, որի մասին կան տարբեր հակասական կարծիքներ։
Գրադարանի ներկայիս շենքը բացվել է 1982 թվականի նոյեմբերի 25 -ին։ Այն նախագծվել է խորվաթիայի ճարտարապետ Անդրիխա Մուտնյակովիչի կողմից։ Շենքն զբաղեցնում է 16,500 քառակուսի մետր տարածք։ Այն կառուցված է զենիթային պատուհաններից և ունի տարբեր չափերի 99 գմբեթներ և ամբողջությամբ ծածկված է մետաղյա ձկնորսական ցանցով, որն իր հերթին ուրույն ճարտարապետական սիմվոլ է։
Գրադարանն ունի 300 և 100 հոգու համար նախատեսված երկու ընթերցասրահ, պարբերականների համար նախատեսված ընթերցասրահ, հատուկ հավաքածուի, գրացուցակների, հետազոտության սրահ, 150 հոգու համար նախատեսված ամֆիթատրոն, 75 հոգու համար նախատեսված հանդիպումների սրահ։ Ունի նկուղային երկու հարկ, որոնք փակ են հանրության համար։
Գրադարանի նախասրահը օգտագործվում է տարբեր մշակութային միջոցառումների համար։ Դահլիճի հատակը պատված է մարմարե տարբեր խճանկարների յուրահատուկ աշխատանքով։ Սրահի առաստաղի ամենամեծ գմբեթը ապահովում է լայն բնական լուսավորություն։


=== Ոճը և տարաձայնություններ ===

Ըստ ճարտարապետի գրադարանի շենքը իրենից ներկայացնում է բյուզանդական և իսլամական ճարտարապետությունների խառնուրդ։ Այլ աղբյուրներ վկայում են, որ ըստ ճարտարապետի այս նախագիծը կապված է Բալկանների նախա-հռոմեական ճարտարապետության ավանդույթների հետ ի թիվս այլ նախագծերի՝ Սարաևոյի ազգային գրադարան։
Ըստ այլ կարծիքների շենքը միջազգային ճարտարապետության դիմազրկության արդյունք է՝ փորձ միահյուսելու ժամանակակից միջոցները տարածաշրջանային ավանդույթների, գյուղական ճարտարապետության հետ, ինչպես նաև ժամանակակից մետաբոլիզմ ոճի հետ։
Չնայած Կոսովոյի ազգային գրադարանի ոճի վերաբերյալ ճարտարապետի մեկնաբանության՝ շենքի վերաբերյալ կան տարբեր հակասական կարծիքներ։ Հայտնի տարբերակներից է շենքի գմբեթները իրար միացնող ալբանական գլխարկը՝ «plisi»-ին։
Սերբ քաղաքական գործիչները խիստ մոտեցում են ցուցաբերում շենքի արտաքին տեսքի վերաբերյալ։
Ըստ մեկ այլ կարծիքի՝ այս նախագիծը փորձում է թաքցնել Սերբիայի և Ալբանիայի միջև կապը։ Գմբեթները Պրիզրենի ներկայիս թուրքական բաղնիքների և Պեչի պատրիարքության խառնուրդ են։


== Համագործակցություն ==

Կոսովոյի ազգային գրադարանը կոորդինացված համագործակցում է երկրի բոլոր գրադարանների հետ։ Այն տեղեկատվություն և այլ տվյալներ է տրամադրում բարձրագույն կրթության, գիտահետազոտության բնագավառներին։


=== Հավաքածուներ ===
Գրադարանն ունի 1.890.194 նմուշ, որոնցից, 475.324 վերնագիր, որից 382.806-ը գրքեր են, 281.591-ը՝ ամսագրեր, 984.022-ը՝ թերթեր և 241.775 այլ նմուշներ։ 2004-2009 թվականներին գրադարանը համալրվել է 30.000 նմուշով։
2013 թվականին գրադարանի հավաքածուն կազմել է 2 միլիոն միավոր։
Գրադարանն ունի հին հազվագյուտ գրքերի, հին թերթերի, ամսագրերի, լատիներեն, հունարեն և արաբերեն ալբանական ձեռագրերի, լուսանկարների, քարտեզների արժեքավոր նմուշներ։
Գրադարանի ամենահին գիրքը Մարին Մառլետի լատիներենով գրված 'Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis' գիրքն է։


=== Գրացուցակներ և դասակարգում ===
Կոսովոյի ազգային գրադարանը կիրառում է երեք միջազգային գրացուցակային ստանդարտներ՝ 

Անգլո-ամերիկյան գրացուցակման կանոններ (AACR2)
Միջազգային մատենագիտական ստանդարտներ (ISBD)
Մեխանիկական ընթերցմամբ գրացուցակային ստանդարտ (MARC 21)
Կոսովոյի ազգային գրադարանը կիրառում է նյութերի դասակարգման երկու ստանդարտ՝ Ընդհանուր տասնորդական դասակարգում և Թեմատիկ դասակարգում։


== Այցելություններ ==

Գրադարանից կարող է օգտվել 18 տարին լրացած ցանկացած անձ։ Գրադարանային նյութերից կարելի է օգտվել գրադարանի ընթերցասրահներում։ Գրադարանն ունի տարեկան 5000 ընթերցող։
Չնայած որ համարվում է աշխարհի տգեղ կառույցներից մեկը, այն համարվում է Կոսովոյի ամենաշատ այցելվող վայրերից։


== Կազմակերպություն ==
Կոսովոյի ազգային գրադարանը Կոսովոյի մշակույթի նախարարության ներքո գործող պետական հաստատություն է։ Գրադարանի կազմում գործում են այլ փոքր գրադարաններ, ինչպիսիք են՝ 

Ամերիկյան անկյուն
Ժամանակակից արվեստի գրադարան
ՆԱՏՕ-ի գրադարան
Երաժշտական գրադարան
Կույրերի գրադարան
Ֆեհմի Ագանի անվան գրադարան
Քրիստ Մալոկի անվան գրադարան
Հեղինակների արխիվային գրադարան


== Թվային գրադարան ==

Մեծ կարևորություն է ներկայացնում Կոսովոյի ազգային գրադարանի թվայնացումը։ Կոսովոն նպատակ է հետապնդում Կոսովոյին առնչվող ազգային հարստության և այլ նյութերի էլեկտրոնային տեղադրումը, որպեսզի հեշտացնի երկրից դուրս գտնվողների գրադարանից օգտվելու հնարավորությունը։ 2008 թվականին American Memory (ալբ․՝ Kujtesa) կայքի օրինակով ստեղծվել է Կոսովոյի փաստաթղթային կենտրոնը։
Հիմնականում թվայնացվել են հազվադեպ գրքերը (49%), լուսանկարները (44%), ձեռագրերը (39%), մենագրություններ (35%), երաժշտական գործեր (30%), թերթեր (9%), քարտեզներ (1%)։
Գրադարանի գործունեությանն աջակցում է նաև Կոսովոյի բաց հասարակության հիմնադրամը, EBSCO և GALE կազմակերպությունները։


== Այլ գրադարաններ Պրիշտինայում ==
Կոսովոյում գործում են նաև այլ գրադարաններ, ինչպիսիք են Կոսովոյի գիտությունների և արվեստի ակադեմիայի գրադարանը, Պրիշտինայի Ալբանագիտության ինստիտուտի գրադարանը, Հիվզի Սուլեյմանի անվան հանրային գրադարանը, այլ դպրոցական, ֆակուլտատիվ գրադարաններ, որոնք գործում են գիտական, կրթական հաստատություններում։


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Biblioteka Kombëtare e Kosovës "Pjetër Bogdani"
Biblioteka "HIVZI SULEJMANI"
Akademia e Shkancave dhe Arteve te Kosoves
The International Federation of Library Associations and Institutions