Սթիգ Լարսոն

Սթիգ Լարսոն (շվեդերեն՝ Karl Stig-Erland Larsson; օգոստոսի 15, 1954(1954-08-15)[…], Skelleftehamn, Skellefteå Municipality, Վեստերբոտեն, Շվեդիա - նոյեմբերի 9, 2004(2004-11-09)[…], Ստոկհոլմ), շվեդ  ձախակողմյան հասարակական գործիչ, գրող և լրագրող, դետեկտիվ լրագրող Միքայել Բլումքվիստեի և հաքեր Լիսբեթ Սալանդերի մասին «Միլենիում» եռագրության հեղինակ։ Հայտնի է նաև աջակողմյան ծայրահեղականության և ռասիզմի մասին իր հետազոտական աշխատանքներով։


== Կենսագրություն ==
Սթիգ Լարսոնի հայրը տեղական «Վեստերբոտենս-Կուրիրեն» օրաթերթի նկարիչն է եղել։ Սթիգի ծնվելու ժամանակ նրա ծնողները 19 տարեկան են եղել։ Իր կյանքի առաջին ինը տարիները տղան ապրել է հորական կողմի տատիկի հետ։ Այնուհետև նա տեղափոխվել է ծնողների մոտ, որոնք այդ ժամանակ ևս մեկ որդի են ունեցել։ Սթիգ Լարսոնի պապիկը՝ մոր հայրը, հակաֆաշիստ է եղել։ 1940 թվականին նրան ուղարկել են «Ստուրշյոն» գիշերօթիկ ճամբար, որը Շվեդիայի հյուսիսում (Լեն Նորբոթեն) է եղել։ Պատերազմից հետո այդ ճամբարը վերանվանվել է «աշխատանքային ճամբար»։
16 տարեկանում Սթիգ Լարսոնը հեռացել է տնից։ 18 տարեկանում՝ Հարավային Վիետնամի ազատագրման ժամանակ ազգային ճակատին օգնելու առաքելությամբ ստեղծված շվեդական կազմակերպության կողմից կազմակերպված հանդիպման ժամանակ, նա ծանոթացել է ճարտարապետ Եվա Գաբրիելսոնի հետ, որը այնուհետև դարձել է նրա կյանքի ընկերը։
Սթիգ Լարսոնը Շվեդիայի Սոցիալիստական կուսակցության քաղաքական ակտիվիստն է եղել (որը մինչև 1982 թվականը կրել է կոմունիստական աշխատավորական լիգա անունը)։ Աշխատել է խմբագիր՝ շվեդական «Չորրորդ ինտերնացիոնալ» ամսագրում, որը Շվեդիայում ներկայացնում էր Չորրորդ Ինտերնացիոնալի բաժինը։ Նա նաև պարբերաբար գրել է «Ինտերնացիոնալ» օրաթերթի համար։ 1987 թվականին դուրս է եկել կուսակցությունից, քանզի չի ցանկացել պաշտպանել կասկածելի Ժողովրդավարական բովանդակության սոցիալիստական ռեժիմները։
Եղել է գիտական ֆանտաստիկայի սիրահարների շվեդական ակումբի (շվեդերեն՝ Skandinavisk Förening för Science Fiction) նախագահ։
1977 թվականին մասնակցել է Էրիթրեայի ազատագրման ժողովրդական ճակատի կանանց պարտիզանական ջոկատների պատրաստմանը. նրանց սովորեցրել է նռնականետի կիրառման գաղտնիքները։ Բայց շուտով ստիպված է եղել թողնել այս գործունեությունը՝ երիկամների հիվանդության պատճառով։ Շվեդիա վերադառնալուց հետո շվեդական «Tidningarnas Telegrambyrå» խոշորագույն լրատվական գործակալությունում աշխատել է գրաֆիկական դիզայներ (1977-1999 թվականներ)։
1981 թվականին Եվա Գաբրիելսոնի հետ ժամանել է ազատագրված Գրենադա, որտեղ նրանք ուսումնասիրել են հեղափոխության զարգացումը, գյուղատնտեսական կոոպերատիվների, կանանց կազմակերպությունների փորձը և հանդիպել հեղափոխական կառավարության տարբեր գործիչների, այդ թվում՝ Մորիս Բիշոփի հետ։ Հայրենիք վերադառնալիս մասնակցել են շվեդա-գրենադական համերաշխության կազմակերպության ստեղծմանը։
1982 թվականից Սթիգ Լարսոնը եղել է բրիտանական հակաֆաշիստական «Searchlight» թերթի սկանդինավյան ներկայացուցիչը, հիմնել է շվեդական «Էքսպո» (Expo) կազմակերպությունը, որը ստեղծվել է երիտասարդության շրջանում ծայրահեղ աջակողմյան, ռասիստական և նացիստական հայացքների տարածմանը հակազդելու համար. հրատարակել է համանուն ամսագիրը։
Նա գրել է «Աջակողմյան ծայրահեղականությունը» գիրքը, ինչպես նաև կարդացել է դասախոսություններ և մասնակցել հրապարակային բանավեճերի՝ Շվեդիայում աջակողմյան ծայրահեղական կազմակերպությունների մասին։ Միքայել Էքմանի հետ համահեղինակել է «Շվեդական դեմոկրատներ. ազգային շարժում» (Sverigedemokraterna: den nationella rörelsen) և «Շվեդական դեմոկրատներ. հայացք ներսից» (Sverigedemokraterna från insidan) հետազոտությունները։
Սթիգ Լարսոնը պայմանագիր է կնքել՝ Միքայել Բլումկվիստի մասին իր երեք վեպերի հրատարակման համար, սակայն չի հասցրել դրանք տպագրել իր կյանքի օրոք։ 2004 թվականի նոյեմբերի 9-ին հիսունամյա Լարսոնը ինֆարկտից մահացել է՝ չաշխատող վերելակի պատճառով ոտքով իր գրասենյակի 7-րդ հարկ բարձրանալիս։ Նրա մահից հետո մամուլում լուրեր են տարածվել, որ գրողի մահը կարող է պատահական եղած չլինել, քանի որ կենդանության օրոք նա բազմաթիվ սպառնալիքներ է ստացել նեոնացիստներից։ Նրա հրատարակիչ Եվա Գեդինը հերքել է այդ սին լուրերը։ Հրատարակիչները և ընկերները խոստովանել են, որ Լարսոնը ծայրահեղ և անկուշտ ծխող է եղել (օրական ավելի քան 60 ծխախոտ է օգտագործել)։
Ներկայումս նրա վեպերը բացառիկ  ժողովրդականություն են վայելում։ Դրանք թարգմանվել են տասնյակ լեզուներով և հրատարակվել ավելի քան 65 միլիոն տպաքանակով։
2008 թվականի մայիսին հրապարակվել է 1977 թվականի Լարսոնի կտակի բովանդակությունը, որում նա իր խնայողությունները կտակել է Կոմունիստական աշխատավորական լիգայի (Շվեդիայի ներկայիս Սոցիալիստական կուսակցության) բաժանմունքին։ Սակայն, քանի որ կտակը չի վավերացվել վկաների կողմից, շվեդական օրենքներով այն անվավեր է, և Լարսոնի ամբողջ ունեցվածքը, ներառյալ՝ գրքերի վաճառքից հետմահու ստացած գումարները, անցել են նրա հորն ու եղբորը։
2011 թվականի հունվարի 16-ին՝ գրողի կինը՝ Եվա Գաբրիելսոնը հայտնել է ամուսնու վերջին՝ չգրված վեպը գրելու իր մտադրության մասին, սակայն 2015 թվականի մարտին հայտարարվել է, որ Դավիդ Լագերկրանցն ավարտել է «Աղջիկը, որը խրվել է սարդոստայնում» վեպը, որն ամփոփել է հայտնի եռագրությունը։ Այն լույս է տեսել 2015 թվականի օգոստոսի 27-ին (ԱՄՆ-ում և Ռուսաստանում՝ 2015 թվականի սեպտեմբերին)


== Անձնական կյանք ==
1974 թվականից մինչև իր կյանքի վերջին օրերը Լարսոնն ապրել է գրող և հասարակական ակտիվիստ Եվա Գաբրիելսոնի հետ։ Վերջինիս խոսքերով՝ իրենց ամուսնությունը երբեք պաշտոնապես գրանցված չի եղել, քանի որ Լարսոնը մտավախություն է ունեցել, որ իր գործունեությունը կարող է վտանգի ենթարկվել օրինական հարաբերությունների ու ընդհանուր սեփականության պատճառով։


== Մատենագիտություն ==


=== Հետազոտություն ===
Ստիգ Լարսոն, Աննա-Լենա  Լոդենիուս «Աջակողմյան ծայրահեղությունը». — Ստոկհոլմ, 1991. — 343 էջ
Ստիգ Լարսոն, Միքայել Էկման, «Շվեդ դեմոկրատներ. ազգային շարժում». —     Ստոկհոլմ, 2001. — 364 էջ
Իդրիս Ահմեդի,  Ստիգ Լարսոն, Սեսիլիա Էնգլունդ,  «Վեճ պատվի մասին. ֆեմինիզմ կամ     ռասիզմ». — Ստոկհոլմ, 2004. — 136 էջ
Ռիխարդ Սլատտ,  Մարիա Բլումկվիստ, Ստիգ  Լարսոն, Դեյվիդ  Լագերլեֆ, «Շվեդ դեմոկրատներ. հայացք ներսից». — Ստոկհոլմ,  2004. — 144 էջ


=== Գեղարվեստական գրքեր ===
2005 — «Män som hatar kvinnor» (շվեդերեն՝ «Կանանց ատող տղամարդիկ»),2008 — «The Girl with the Dragon Tattoo» (անգլ. թարգմանաբար՝ «Վիշապի դաջվածքով աղջիկը»)2006 — «Flickan som lekte med elden» (շվեդերեն՝ «Աղջիկը, որը խաղացել է կրակի հետ»),2009 — «The Girl Who Played with Fire» (անգլ. թարգմանաբար՝ «Աղջիկը, որը խաղացել է կրակի հետ»),2007 — «Luftslottet som sprängdes» (շվեդերեն՝ «Աղջիկը, որը տակնուվրա է արել կրետի բույնը»),2009 — «The Girl Who Kicked the Hornets' Nest» (անգլ. թարգմանաբար՝ «Աղջիկը, որը պայթեցրել է օդային ամրոցները »),«Det som inte dödar oss» (շվեդերեն՝ «Աղջիկը, որը խրվել է սարդոստայնում») — հեղինակ՝ Դավիդ Լագերկրանց


=== Էկրանավորում ===
2009 — «Վիշապի դաջվածքով աղջիկը» / Män som hatar kvinnor — շվեդական էկրանավորում
2009 — «Աղջիկը, որը խաղացել է կրակի հետ» / Flickan som lekte med elden — շվեդական էկրանավորում
2009 — «Աղջիկը, որը պայթեցրել է օդային ամրոցները» / Luftslottet som sprängdes — շվեդական էկրանավորում
2010 — «Միլենիում» / Millenium — շվեդական էկրանավորում
2011 — «Վիշապի դաջվածքով աղջիկը» / The Girl with the Dragon Tattoo — հոլիվուդյան էկրանավորում
2018 — «Աղջիկը, որը խրվել է սարդոստայնում» / The Girl in the Spider’s Web — հոլիվուդյան էկրանավորում


=== Կենսագրություններ ===
Պետթերսոն Յան-Էրիկ, Ստիգ Լարսոն, «Այն մարդը, որը գնացել է շատ վաղ», Մ. Էքսմո, Դոմինո, 2011
Եվա Գաբրիելսոն, Մարի Ֆրանսուազ Կոլոմբանի։ Միլենիում, Ստիգ և ես։ Մ. Էքսմո, Դոմինո, 2011


== Մրցանակներ ==
Արժանացել է «Platinum Bestseller Nielsen Bestseller Awards» մրցանակին՝ «Վիշապի դաջվածքով աղջիկը» վեպի համար։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Joan Acocella (հունվարի 10, 2011)։ «Man of Mystery: Why do people love Stieg Larsson’s novels?»։ The New Yorker 
David Walsh, "The Stieg Larsson phenomenon", World Socialist Web Site, 8 September 2010.
Barry Forshaw, The Man Who Left Too Soon: the Biography of Stieg Larsson, John Blake Publishing, 2010.
Finlo Rohrer (հունվարի 28, 2010)։ «In search of Stieg Larsson»։ BBC News Magazine 
Expo's memorial page for Stieg Larsson
"In praise of... Stieg Larsson", The Guardian, Culture Editorial, 3 October 2009.
Tristan Brosnan, "Thriller with a radical message", Socialist Worker, 15 April 2010.
Dan Burstein, Arne De Keijzer, and John-Henri Holmberg, The Tattooed Girl: The Enigma of Stieg Larsson and the Secrets Behind the Most Compelling Thrillers of Our Time, St. Martin's Griffin, 2011.


== Արտաքին հղումներ ==
www.larssontrilogy.com from Quercus, publishers of Stieg Larsson
The official Millennium site of Nordstedt Publishing
A look at the life and work of author Stieg Larsson 
The Millennium Tour – Stockholm City Museum