Կորտիզոն

Կորտիզոն, ստերոիդ հորմոն, որն ստրեսի ժամանակ մակերիկամների կողմից արտադրվող հիմնական հորմոններից մեկն է։ Քիմիական կառուցվածքով կորտիկոստերոիդ է, սերտորեն կապված է կորտիզոլի հետ։ Այն օգտագործվում է մի շարք հիվանդությունների բուժման համար և կարող է օգտագործվել ներերակային, բերանային, ներհոդային կամ ենթամաշկային ձևերով։ Կորտիզոնը ճնշում է իմունային համակարգը՝ նվազեցնելով բորբոքումը, ցավը և այտուցը վնասվածքի վայրում։ Կորտիզոնի երկարատև օգտագործումը կապված է մի շարք ռիսկերի հետ։
Կորտիզոնն առաջին անգամ նկարագրվել է 1949թվականին։


== Ազդեցություն ու օգտագործում ==
Կորտիզոնը (գլյուկոկորտիկիոիդ) և ադրենալինը (էպինեֆրին) ստրեսի ժամանակ օրգանիզմում արտազատվող հիմնական նյութերն են։ Նրանք բարձրացնում են արյան ճնշումը՝ պատրաստելով օրգանիզմը պատասխանի։
Կորտիզոնի ներարկումն արվում է կարճաժամկետ ցավազրկման նպատակով, այն նվազեցնում է հոդերի, կապանների, ձուսպապարկերի այտուցը։
Կորտիզոնը կարող է  օգտագործվել աուտոիմուն հիվանդությունների ժամանակ՝ իմուն պատասխանը ճնշելու նպատակով, ինչպես նաև օրգանների փոխպատվաստման դեպքում՝ փոխպատվաստատի մերժումը կանխելու նպատակով։ Իմուն համակարգը ճնշելը կարևոր է նաև բորբոքային հիվանդությունների բուժման ժամանակ։
Մաշկաբաններն օգտագործում են կորտիզոնը սպիների, էկզեմայի, ատոպիկ մաշկաբորբի բուժման և սարկոիդոզի զարգացման դադարեցման  նպատակով։


== Կողմնակի ազդեցություններ ==
Կորտիզոնի օգտագործումն ունի մի շարք պոտենցիալ կողմնակի ազդեցություններ՝ ասթմա, հիպերգլիկեմիա, ինսուլինային ռեզիստենտականություն, շաքարային դիաբետ, օստեոպորոզ, տագնապայնություն, դեպրեսիա, ամենոռեա, կատարակտ, Կուշինգի համախտանիշ, գլաուկոմա և այլն։
Տեղային կողմնակի ազդեցություններն հազվադեպ են, դրանք ներառում են՝ ցավ, ինֆեկցիա, մաշկի պիգմենտացիայի խանգարում, ջլերի պատռվածք։


== Պատմություն ==
Կորտիզոնն առաջին անգամ հայտնաբերվել է ամերիկացի քիմիկոսներ Էդվարդ Կալվին Քենդալի և Հարոլդ Լ. Մեյսոնի կողմից Մայոյի կլինիկայում հետազոտություններ կատարելիս: 1929 թվականին Ֆիլիպ Ս. Հենչն իր կոլեգաների հետ միասին հայտնաբերեց, որ կորտիզոնը արդյունավետ է նաև ռևմատոիդ արթրիտի բուժման ժամանակ։ Քենդալը Ֆիլիպ Ս. Հենչի և Թադեուս Ռայխշտայնի հետ միասին  1950 թվականին արժանացան  բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակի՝ մակերիկամի կեղըի հորմոնների, դրանց գործառույթների և կառուցվածքի հայտնաբերման համար։ Ինչպես երևում է, և՛ Ռայխշտայնը, և՛ Օ. Վինթերշտայնի ու Ջ. Պիֆֆների  թիմերը, մինչև  Մեյսոնին և Քենդալի հայտնագործությունը  առանձնացրել էին կորտիզոնի բաղադրությունը, բայց չէին կարողացել բացատրել դրա կենսաբանական նշանակությունը։
Կորտիզոնի առաջի վաճառքային տարբերակը արտադրել է Merck & Co. ընկերության կողմից 1948 կամ 1949 թվականներին։ 1949 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Պերսի Ջուլիան հայտարարեց լեղաթթուներից կորտիզոնի արտադրման մեջ հեղաշրջման մասին։ Այդ հեղաշրջումը վերացրեց օսմիումի տետրօքսիդի՝ հազվագյուտ, թանկ և վտանգավոր քիմիական նյութերի օգտագործման անհրաժեշտությունը։ Մեծ Բրիտանիայում վաղ 1950-ականներին, Ջոն Քարնֆորթն ու Քենեթ Կալլոուն  Բժշկական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտում Glaxo ընկերության հետ միասին  արտադրեցին կորտիզոլ՝ սիսալ կոչվող բույսերից ստացված հեկոգենին նյութից։


== Արտադրություն ==
Կորտիզոնը ստերոիդոգենեզի վերջնարդյունքն է։ Ստերոիդոգենեզը սկսվում է խոլեստերինի սինթեզով, որն այնուհետև մակերիկամում անցնում է մի շարք փոփոխությունների միջով՝ դառնալով բազմաթիվ ստերոիդ հորմոններից որևէ մեկը։ Այս ուղու վերջնարդյունքներից մեկն էլ  կորտիզոլն է։ Մակերիկամի կողմից կորտիզոլի արտադրման համար անհրաժեշտ է ազդանշանային կասկադի ակտիվացում։ Հիպոթալամուսի կողմից արտադրվող կորտիկոտրոպինի ռիլիզինգ հորմոնը, խթանում է առաջնային հիպոֆիզի կոզմից ԱԿՏՀ-ի (ադրենոկորտիկոտրոպ հորմոն) արտադրությունը, ինչն ազդանշանն ուղարկում է մակերիկամի կեղև։ Այստեղ, մակերիկամի խրցային  և ցանցային գոտիներն ի պատասխան ԱԿՏՀ-ի, արտադրում են գլյուկոկորտիկոիդներ, մասնավորապես՝ կորտիզոլ։ Ծայրամասային հյուսվածքներում, կորտիզոլը վերածվում է կորտիզոնի`  11-բետա-ստերոիդ դեհիդրոգենազ ֆերմենտով։
Կորտիզոնն ավելի ցածր գլուկոկորտիկոիդային ակտիվություն ունի կորտիզոլի համեմատությամբ, այնուամենայնիվ կորտիզոնը համարվում է կորտիզոլի ակտիվ մետաբոլիտ։ 11-բետտա-դեհիդրոգենազը կատալիզում է նաև հակադարձ ռեակցիան, այսպիսով կորտիզոնը կարող է համարվել նաև կորտիզոլի նախանութ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Bonagura J., DVM (2000)։ Current Veterinary Therapy 13։ էջեր 321–381 
Ingle DJ (October 1950)։ «The biologic properties of cortisone: a review»։ J. Clin. Endocrinol. Metab. 10 (10): 1312–54։ PMID 14794756։ doi:10.1210/jcem-10-10-1312 (չաշխատող հղում)
Woodward R. B., Sondheimer F., Taub D. (1951)։ «The Total Synthesis of Cortisone»։ Journal of the American Chemical Society 73 (8): 4057։ doi:10.1021/ja01152a551