Սմերչ (ՀԿՌՀ)

ԲՄ-30 Սմերչ (ռուս.՝ БМ-30 Смерч), խորհրդային (հետագայում ռուսական) արտադրության 300 մմ-անոց համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգ։


== Ընդհանուր բնութագիր ==
Սմերչ համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգը նախատեսված է հակառակորդի կենդանի ուժի, տեխնիկայի, կայանած ինքնաթիռների և ուղղաթիռների, հրամանատարական կետերի, կապի հանգույցների և նմանատիպ այլ թիրախների խոցման համար։ Համակարգը կարող է արձակել կասետային, բեկորա-ֆուգասային և տերմոբարիկ մարտական մասով օժտված ռեակտիվ արկեր։


== Արտադրություն ==
Սմերչ ՀԿՌՀ-ը մշակվել է ԽՍՀՄ-ում, հիմնականում Տուլայի, ինչպես նաև այլ ձեռնարկությունների մասնագետների կողմից։ 1985 թվականին ամենահզորը Մ-87 (ՀԿՌՀ)-ն էր։ Մինչև որ 1990 թվականին Չինաստանն արտադրեց WS-1 (ՀԿՌՀ)-ն։


== Մարտավարատեխնիկական տվյալներ ==
Սմերչ համակարգի մարտական մեքենայի մարտական քաշը կազմում է 43.7 տոննա։ Այն հավաքված է 8X8 անվավոր թափքի բազայի վրա։ Մարտական մեքենան զարգացնում է 60-65 կմ/ժ արագություն։ Սմերչ համակարգի հրթիռների քանակը 12-ն է՝ տրամաչափը 300 միլիմետր։ Այս համակարգերի կրակի առավելագույն հեռավորությունը 70 կմ է, նվազագույնը՝ 20 կմ։ Հրթիռների մարտական քաշը կազմում է 800 կգ, իսկ մարտագլխիկների քաշը շուրջ 280 կգ։


=== Հիմնական թերություններ ===
Սմերչի հիմնական թերությունը նրա վերալիցքավորման ժամանակն է։ Սմերչի լրիվ վերալիցքավորումը տևում է 35-45 րոպե, իսկ հաշվի առնելով այն, որ Սմերչը չի կարող լիցքավորված վիճակում տեղաշարժվել, լիցքավորումը կատարվում է հենց կրակային դիրքից։ Իր հերթին, կրակային դիրքում 35-45 րոպե մնալը մեծացնում է հակառակորդի կողմից համակարգերի հայտնաբերման հավանականությունը և հետևաբար այն ավելի խոցելի է դարձնում։


== Համեմատություն Ուռագան, ԱՌ1Ա, PHL-03, ՎՄ-80, HIMARS, M270, Աստրոս II և Պինակա ՀԿՌՀ-երի հետ ==


== Մարտական կիրառում ==
«Սմերչ» ՀԿՌՀ-ն լայնորեն օգտագործվել է Նովոռոսիայում մղված ռազմական կոնֆլիկտի ընթացքում ՝ 2014-2016 թթ.: 2014 թ. սեպտեմբերի սկզբին Ուկրաինայի զինված ուժերը Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետության և Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության զորքերի հետ մարտերում կորցրել են ավելի քան 13 միավոր 9Կ58 համալիր «Սմերչ»


== Տարբերակներ ==


=== Մարտական մեքենաների տարբերակներ ===

9Ա52 — բազային տարբերակ ՄԱԶ-79111 շասսիով
9Ա52Բ — մարտական մեքենա ՀԿՌՀ 9Կ58Բ կազմավորումների կառավարման ավտոմատացված համակարգի համար
9Ա52-2 — մարտական մեքենա ՄԱԶ-543Մ շասսիով՝ ՀԿՌՀ 9Կ58 համալիրի համար
9Ա52-2Կ — հրամանատարական մարտական մեքենան՝ ՄԱԶ-543Մ շասսիով՝ 9Կ58 ՀԿՌՀ արդիականացված համալիրի համար
9Ա52-2Տ — Tatra-ի շասսիով
9Ա52-4 — թեթևացված մարտական մեքենա


=== Տրանսպորտա-լիցքավորիչ մեքենաների տարբերակներ ===
9Տ234
9Տ234-2
9Տ234-2Տ
9Տ234-4


== Զինամթերք ==
9Մ55Կ — 300-մմ ռեակտիվ արկ՝ 9Ն139 կասետային մարտագլխիկով (ՄԳ), որն ունի բեկորային մարտական բաղադրատարրեր (ԲՄԲ) 9Ն235։ Պարունակում է 72 մարտական բաղադրատարր (ՄԲՏ), որոնք կրում են 6912 պատրաստի ծանր բեկոր, նախատեսված չզրահապատված տեխնիկայի, և 25920 թեթև բեկոր, նախատեսված հակառակորդի կենդանի ուժի խոցման համար՝ նրանց համակենտրոնացման վայրերում։ Ընդամենը՝ մինչև 32.832 բեկոր է պարունակում։ Այս բաղադրատարրի խոցման մակերեսը՝ 300—1100 մ²։ Զրահաթափանցելիությունը 10 մ հեռավորության վրա կազմում է 5-7 մմ, իսկ 100 մ տարածության վրա՝ 1-3 մմ։ 16 արկերում պարունակվում է ավելի քան կես միլիոն (ավելի որոշակի՝ 525.312 հատ) պատրաստի բեկոր։ Առավել արդյունավետ է բաց տեղանքում, տափաստանում և անապատում։ 9Մ55Կ-ի (և 9Մ55Կ-ԻՆ — ՄԲՏ-ի իներտ հանդերձանքով) սերիական արտադրությունը սկսվել է 1987 թվականին։ Մատակարարվել է Ալժիրին և Հնդկաստանին։
9Մ55Կ1 — ռեակտիվ արկ կասետային մարտագլխիկով (ԿՄԳ) 9Ն142 ինքնանշանառվող մարտական բաղադրատարրով (ԻՆԲԴՏ)։ Կասետային գլխամասը կրում է 5 ԻՆԲԴՏ «Մոտից-3Մ» (9Ն349), որոնք հանդերձված են երկդիապազոնային ինֆրակարմիր կոորդինատորներով, որոնք նպատակակետը փնտրում են 30° անկյան տակ։ Դրանցից յուրաքանչյուրը կարող է 100 մետր բարձրությունից 30° անկյան տակ խոցել-թափանցել 70 մմ զրահը. Հարմար է բաց տեղանքում, տափաստանում, անապատում կիրառելու համար, գրեթե անհնար է օգտագործել անտառում, դժվար է օգտագործվում քաղաքում։ Նախատեսված է վերևից խոցելու զրահատեխնիկայի և տանկերի խմբավորումները։ Փորձարկումներն ավարտվել են 1994 թվականին և ընդունված է 1996 թվականը։ Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարի № 372 առ 13.10.1996 թ. հրամանով 9Մ55Կ1 արկն ընդունվել է Ռուսաստանի բանակի սպառազինության մեջ։ Մատակարարվել է Ալժիրին։
9Մ55Կ4 — ռեակտիվ արկ 9Ն539 գլխամասային կասետով՝ տեղանքի հակատանկային ականապատման համար։ Յուրաքանչյուր արկում՝ մինչև 25 հակատանկային ական «ՊՏՄ-3»՝ էլեկտրոնային ոչ կոնտակտային պայթուցիչով։ Արձակման կայանքի ամեն համազարկում՝ 300 հակատանկային ական։
9Մ55Կ5 — ռեակտիվ արկ 9Ն176 գլխամասային կասետով՝ կուտակիչա-բեկորային մարտական բաղադրատարրերով։ Պարունակում է 646 մարտական բաղադրատարր՝ 118-մմ երկարությամբ, կամ 588 բաղադրատարր՝ 128-մմ, զանգվածը 240-ական գրամ, գլանաձև։ 118-մմ բաղադրատարրերը ընդունակ են խոցելու-թափանցելու 120-մմ միասեռ զրահի մեջ, իսկ 128-մմ բաղադրատարրերը՝ մինչև 160-մմ զրահի մեջ։ Ընդամենը 12 արկերում՝ 7752 կամ 7056 մարտական բաղդրատարր։ Նախատեսված է բաց և թաքնված կենդանի ուժի և թեթև զրահապատված մարտական տեխնիկայի խոցման համար։
9Մ55Ֆ — ռեակտիվ արկ՝ առանձնացող բեկորա-ֆուգասային գլխամասով։ Նախատեսված է կենդանի ուժի, չզրահապատված ռազմական տեխնիկայի խոցման համար՝ կուտակման վայրերում, հրամանատարական կետերի, կապի հանգույցների, ենթակառուցվածքի օբյեկտների ոչնչացման համար։ Մատակարարված է Հնդկաստանին։
9Մ55Ս — ռեակտիվ արկ՝ թերմոբարիկ, այսինքն՝ ջերմաճնշային գլխամասով 9Մ216 «Վոլնենիե»։ Մեկ արկի պայթյունը ստեղծում է թերմիկ դաշտ ոչ պակաս, քան 25 մետր տրամագծով (կախված տեղանքի ռելյեֆից)։ Թերմիկ դաշտի ջերմաստիճանը՝ ավելի քան +1000 °C, գոյության ժամանակը՝ ոչ պակաս քան 1,4 վայրկյան։ Նախատեսված է բաց տիպի ամրություններում թաքնված կենդանի ուժի և չզրահապատված կամ թեթև զրահապատված ռազմական տեխնիկայի ոչնացման համար։ ՌԴ Նախագահի № 1288 առ 7 հոկտեմբերի 2004 թ. հրամանագրով 9Մ55Ս ընդունված է Ռուսաստանի բանակի սպառազինության մեջ։
9Մ528 — ռեակտիվ արկ՝ բեկորա-ֆուգասային գլխամասով։ Նախատեսված է կենդանի ուժի, թեթև զրահապատ ռազմական տեխնիկայի, ոչնչացման համար՝ կուտակման վայրերում, հրամանատարական կետերի, կապի հանգույցների և ենթակառույցների օբյեկտների ավերման համար։
9Մ534 — ռեակտիվ արկ «Տիպչակ» տիպի անօդաչու թռչող սարքով (ԱՕԹՍ)։ Նախատեսված է 20 րոպեի ընթացքում նպատակակետերի օպերատիվ հետախուզության համար։ Նպատակակետի շրջանում ԱՕԹՍ-ը վայրէջք է կատարում պարաշյուտով, վայրէջքի ընթացքում սկաներելով իրադրությունը և հետախուզված նպատակակատեի կոորդինատների մասին տեղեկատվությունը հաղորդում է իր ղեկավարման համալիրին՝ մինչև 70 կմ հեռավորությունից, որպեսզի ընդունվի հետախուզված նպատակակետի ոչնչացման օպերատիվ որոշում։


== Սպառազինություն ==

 Ռուսաստան - 100 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Ուկրաինա - 75 միավոր Սմերչ համակարգեր, ընդամենը մատակարարվել է 95 միավոր ՀԿՌՀ «Սմերչ»
 Բելառուս - 72 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Ադրբեջան - 30 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Հնդկաստան - 28 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Քուվեյթ - 27 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Պերու - 25 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Ալժիր - 18 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Վենեսուելա - 12 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Հայաստան - 6 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Ղազախստան - 6 միավոր Սմերչ համակարգեր
 ԱՄԷ - 6 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Վրաստան - 3 միավոր Սմերչ համակարգեր
 Սիրիա - որոշ քանակությամբ Սմերչ համակարգեր
 Թուրքմենստան - ավելի քան 6 միավոր Սմերչ համակարգեր


== Տես նաև ==
HIMARS
ԱՌ1Ա
Աստրոս II
ՎՄ-80
ԲՄ 21 Գրադ
Պինակա
ՌՄ-70
ՎՌ-40 Լանգուստա


== Պատկերասրահ ==
9Ա52-4 «Կամայի» ցուցադրական ներկայացումը «Տեխնոլոգիաները մեքենաշինությունում 2012» միջազգային համաժողովի ժամանակ։

		
		
9Կ58 «Սմերչ» МВСВ-2008 ցուցահանդեսում — Ռուսաստանի ՊՆ ցուցասրահում.

		
		


== Ծանոթագրություններ ==


=== Գրականություն ===
Гуров С. В. Реактивная система залпового огня 9К58 «Смерч» // Реактивные системы залпового огня. Обзор. Изд. 2, электронное, периодическое исп. и доп.. — Тула: ФГУП ГНПП «Сплав», 2010. — С. 206.


== Արտաքին հղումներ ==
«300-мм реактивная система залпового огня 9К58 «Смерч»» (ռուսերեն)։ ИС «Ракетная техника» БГТУ։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-02-18-ին։ Վերցված է 2010-06-03 
Видео подборка запусков
Видео на RuTube.ru: РСЗО 9К58 «Смерч» Archived 2011-08-25 at the Wayback Machine.
Реактивная система залпового огня «Смерч», сайт разработчика Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.
Реактивные системы залпового огня, сайт производителя Archived 2009-12-08 at the Wayback Machine.
Реактивная система залпового огня «Смерч» Archived 2007-12-23 at the Wayback Machine.
Реактивные системы залпового огня Archived 2007-03-17 at the Wayback Machine.
Праправнук «Катюши» по имени «Смерч»
300-мм РСЗО «Смерч»
Реактивная система залпового огня 9M55 «Смерч» Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
РСЗО «Смерч» размещена на территории Южной Осетии
BM-30 Smerch Multiple launch rocket system(անգլ.)
Հայրենի մեդիադաշտի ութ տարով ուշացած տագնապը