Հագագային աղեղ

Հագագային աղեղ, կոշտ մուտք, կոկորդային խուլ պայթական բաղաձայն հնչյուն։ Գործածվում է շատ լեզուներում, առաջանում է ձայնալարերի  փակվածքի հաղթահարման արդյունքում։ Ձայնալարերը օդի հոսանքի ազդեցությամբ կտրուկ բացվում են պայթական հնչումով։ Միևնույն ժամանակ բերանի խոռոչի օրգանները գտնվում են հանգիստ վիճակում կամ պատրաստվում հաջորդ հնչյունի արտաբերմանը։


== Տարածվածություն ==


=== Ռուսերեն ===
Խոսակցական ռուսերենում հագագային աղեղը արտաբերվում է որոշ ձայնարկություններում, օրինակ՝ «не-а», նաև երբ երկու ձայնավորների հանդիպադրման դեպքում կատարվում է շատ հստակ տարբերակում (со-автор, му-ар, у-Ивана, по-одному):
Ռուսաց լեզվում այս թույլ պայթյունը չունի իմաստափոխական ոչ մի նշանակություն։


=== Գերմաներեն ===
Գերմաներենի կոնտեքստում հագագային աղեղը կոչվում է «կոշտ մուտք»։ Այս հնչյունը արտասանվում է բառի սկզբում և ձայնավորով սկսվող հիմքի հանգույցում, օրինակ՝ ’offen (բաց)։ Հենց այս հնչյունն է գերմաներենին տալիս յուրահատուկ կտրուկություն։
Սեմական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուներում հագագային աղեղը, որպես կանոն, լիարժեք հնչյուն է։ Եբրայերենում այս հնչյունը նշանակվում է א (ալեֆ) տառով։ Ժամանակակից եբրայերենում հազվադեպ է արտասանվում, բացի դրանից՝ ע (ային) հնչյունը, ձայնավոր ʕ հնչյունը երբեմն արտասանվում են հագագային աղեղի նման։ Արաբերենում հագագային աղեղը նշանակվում է ء (համզա) սիմվոլով և համարվում լիարժեք ձայնավոր հնչյուն։ «Համզա» և «ային» հնչյունները, ինչպես նաև մյուս ձայնավորները կարող են կրկնապատկվել, օրինակ՝ رَأْسٌ رئيس سيئٌ أَمْرٌ: Ձայնավոր հնչյունները, գտնվելով «համզա» սիմվոլի հարևանությամբ, արտաբերվում են այնպես, ինչպես միջին ձայնավորների զուգորդությամբ։


=== Բիրմանյան լեզու ===
Բիրմանյան լեզվում հագագային աղեղը նշանակվում է կատա և տատա սիմվոլներով։


=== Արհեստական լեզուներ ===
Հագագային աղեղը հանդիպում է նաև արհեստական լեզուներում, օրինակ՝ նա’վի, գոա’ուլդյան։ Առաջինը Պանդորայի բնիկների հորինած լեզուն է «Ավատար» ֆիլմում, իսկ երկրորդը՝ տիեզերքի Աստղային դարպասների ցեղերից մեկի լեզուն։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Blevins, Juliette The Bimoraic Foot in Rotuman Phonology and Morphology(անգլ.) // Oceanic Linguistics. — 1994. — В. 2. — Т. 33. — С. 491—516. —  
Clark, John Ellery; Yallop, Colin; Fletcher, Janet An introduction to Phonetics and Phonology. — Wiley-Blackwell, 2007. — ISBN 1-4051-3083-0
Gussenhoven, Carlos Dutch(անգլ.) // Journal of the International Phonetic Association. — 1992. — В. 2. — Т. 22. — С. 45—47. — 
Ladefoged, Peter Vowels and Consonants (Second ed.). — Blackwell, 2005. — ISBN 0-631-21411-9
Olson, Kenneth; Mielke, Jeff; Sanicas-Daguman, Josephine; Pebley, Carol Jean; Paterson, Hugh J., III The phonetic status of the (inter)dental approximant(անգլ.) // Journal of the International Phonetic Association. — 2010. — В. 2. — Т. 40. — С. 199—215. — 
Roach, Peter British English: Received Pronunciation(անգլ.) // Journal of the International Phonetic Association. — 2004. — В. 2. — Т. 34. — С. 239—245. —  
Schane, Sanford A. French Phonology and Morphology. — Boston, Mass.: M.I.T. Press, 1968. — ISBN 0-262-19040-0
Sivertsen, Eva Cockney Phonology. — Oslo: University of Oslo, 1960.
Thelwall, Robin Illustrations of the IPA: Arabic(անգլ.) // Journal of the International Phonetic Association. — 1990. — В. 2. — Т. 20. — С. 37—41. — 
Thompson, Laurence Saigon phonemics(անգլ.) // Language. — 1959. — В. 3. — Т. 35. — С. 454—476. —  
Watson, Janet The Phonology and Morphology of Arabic. — New York: Oxford University Press, 2002. — ISBN 0-19-824137-2