Նելսոն Ռոքֆելլեր

Նելսոն Օլդրիչ Ռոքֆելլեր (անգլ.՝ Nelson Aldrich Rockefeller, հուլիսի 8, 1908(1908-07-08)[…], Բար Հարբոր, Հանքոկ շրջան, Մեն, ԱՄՆ - հունվարի 26, 1979(1979-01-26)[…], Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ և գործարար, 1974-1977 թվականների ԱՄՆ փոխնախագահ։
Պատկանել է Ամերիկայի ամենահարուստ ընտանիքին, նավթային մագնատ Ջոն Դևիսոն Ռոքֆելլերի թոռն է։ Դեյվիդ Ռոքֆելլերի և Արկանզասի նահանգապետ Ուինթրոփ Օ. Ռոքֆելլերի ավագ եղբայրը։


== Կենսագրություն ==
1930-ական թվականների սկզբին աշխատել է Նյու Յորքի, Փարիզի, Լոնդոնի բանկերում։ Այդ ժամանակ էլ նա հոր խնդրանքով, իսկ ավելի ուշ նաև ճարտարապետությամբ հետաքրքրվելու պատճառով, իրեն նվիրել է Նյու Յորքի Ռոքֆելլեր կենտրոնի ստեղծմանը։ 1933 թվականին Նելսոնը պատվիրել է մեքսիկացի հայտնի ձախ հայացքների նկարիչ Դիեգո Ռիվերին Ռոքֆելլեր կենտրոնի նկարը։ Սակայն որմնանկարն ավարտելուց հետո Ռիվերին խնդրել է հեռացնել խորհրդային առաջնորդ Վ. Ի. Լենինի պատկերը, քանի որ նա երկիմաստ արձագանքի էր արժանանում ԱՄՆ-ում։ Երբ նկարիչը հրաժարվել է դա անել, սկանդալ Է առաջացել նրա և Ռոքֆելլերի միջև։ Ռիվերին վճարելուց հետո Ռոքֆելլերը հեռացրել է նրան և ամբողջությամբ ոչնչացրել նրա աշխատանքը։ Երիտասարդ Ռոքֆելլերի «Սա իմ պատն է» արտահայտությունը մեծ տարածում է գտել ԱՄՆ-ում։ Միջադեպը մեծ հնչեղություն է ստացել ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում։ Այն լայնորեն լուսաբանվել է ԶԼՄ-ներում և առաջացրել է բուռն քննարկումներ։ Այս պատմությունը հանդիպքում է նաև «Ճոճանակը կճոճվի» (1999) և «Ֆրիդա» (2002) ֆիլմերում։
Քաղաքականության մեջ 1940-ական թվականներից եղել է Հանրապետական կուսակցության անդամ, դեմոկրատ Ռուզվելտին և Թրումանին կից մասնակցել է տարբեր կառավարական հանձնաժողովներին, 1951-1952 թվականներին՝ Միջազգային զարգացման հարցերով խորհրդատվական խորհրդի նախագահ։ Էյզենհաուերի հանրապետական վարչակազմում եղել է նախարարի տեղակալ։ 1954-1955 թվականներին եղել է Էյզենհաուերի նախագահի արտաքին քաղաքականության հարցերով հատուկ օգնական։
1959 թվականից մինչև 1973 թվականը Նյու Յորքի նահանգի նահանգապետը լիբերալի և հանրապետականների չափավոր թևի առաջնորդի համբավ է ունեցել։ Նելսոն Ռոքֆելլերը փորձել է Հանրապետական կուսակցությունից ստանալ իր թեկնածության առաջադրումը նախագահության համար (1964, 1968), սակայն անհաջող։
1974 թվականին Ռիչարդ Նիքսոնի հրաժարականից հետո նախագահ է դարձել նրա երկրորդ փոխնախագահ Ջերալդ Ֆորդը։ Ֆորդը փոխնախագահ էր, քանի որ այդ պաշտոնում ընտրված Սպիրո Ագնյուն ստիպված էր հրաժարական տալ ավելի վաղ, քան ինքը՝ Նիքսոնը։ Ըստ ԱՄՆ Սահմանադրության 25-րդ ուղղման՝ փոխնախագահի պաշտոնը, որտեղ բացվել է թափուր պաշտոն, պետք է փոխարինվեր Կոնգրեսի կողմից՝ նախագահի ներկայացմամբ։ Ֆորդն ընտրել է Ռոքֆելլերին, որը երկար ժամանակ եղել է խոշորագույն նահանգի արդյունավետ նահանգապետը։ Երկու պալատների կոնգրեսականները հետաքրքրվել են ոչ թե թեկնածուի քաղաքական կարողություններով, որոնք անվիճելի էին, այլ նրանով, թե արդյոք նրա գործունեության վրա չի ազդի ֆինանսական էլիտայի ներգրավվածությունը և անձնական հսկայական հարստությունը։ Երկար քննարկումներից հետո 1974 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Ներկայացուցիչների պալատը և Սենատը Ռոքֆելլերին փոխնախագահի պաշտոնում հաստատել են։ Նա դարձել է երկրորդ և առայժմ վերջին փոխնախագահը, որը պաշտոնը ստանձնել է ըստ Սահմանադրության 25-րդ ուղղման՝ Ֆորդից հետո։
Ռոքֆելլերն իր միջոցներով կանգնեցրել և զարդարել է Վաշինգտոնում գտնվող փոխնախագահի նստավայրը, թեև փաստացի այնտեղ չէր ապրում՝ արդեն Վաշինգտոնում տուն ունենալով։ Հեռանալով պաշտոնից՝ նա նստավայրում գտնվող ամբողջ գույթը թողել է պետության սեփականության ներքո, և դրանից օգտվել են հետագա բոլոր փոխնախագահները։ 1976 թվականի սեպտեմբերի 16-ի հրապարակային ելույթներից մեկի ժամանակ հավաքված հիպիները սկսել են ծաղրել Ռոքֆելլերին, այդ ժամանակ նա, բարկանալով, նրանց ցույց է տվել միջին մատը, որը պատկերված է եղել մեծ ճանաչում ստացած լուսանկարում։
1975 թվականի նոյեմբերի 3-ին Ռոքֆելլերը Ֆորդին տեղեկացրել էր, որ իր փոխնախագահությունը դիտարկում է որպես ժամանակավոր և չի պատրաստվում իր հետ համատեղ առաջադրվել 1976 թվականին։ Այս ընտրություններում Ֆորդի փոխնախագահի թեկնածուն հայտնի հանրապետական Բոբ Դոուլն էր, որը հետագայում անհաջող պայքար է մղել 1996 թվականի նախագահական ընտրություններում, սակայն Ֆորդ - Դուլ զույգը պարտվել է դեմոկրատներ Քարթեր-Մոնդեյլ զույգին։
Հանդիսացել է Բիլդերբերգյան ակումբի մշտական անդամ։
Նյու Յորքում պարզունակ արվեստի թանգարանի հիմնադիր։
Նելսոն Ռոքֆելլերը մահացել Է Նյու Յորքում պաշտոնից հեռանալուց 2 տարի անց՝ 1979 թվականի հունվարի 26-ին «սրտի կաթվածից»։ Այդ ժամանակ Ռոքֆելլերի կողքին է եղել փոխնախագահի աշխատակազմի նախկին աշխատակից 25-ամյա Մեգան Մարշակը։ Ռոքֆելելլերի մահից հետո լուրեր էին շրջանառվում, որ Մարշակը նրա սիրուհին էր, և Նելսոնի սրտի կաթվածը եղել է նրանց ինտիմ հանդիպման ժամանակ։


== Մրցանակներ և կոչումներ ==
Ազատության նախագահական շքանշան
Լեոպալտ Երկրորդի դաշինքի մեծ խաչ
Հարավային Խաչի շքանշան
«Իտալական Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանի մեծ սպա
Օրանյան Նասաուի Մեծ Խաչի շքանշան
Ացտեկյան արծվի շքանշան
Արվեստների և գրականության շքանշանի կոմանդոր
Վաստակի շքանշան
Ռամոն Մագսայսայ պարգև
Չորս Ազատությունների մրցանակ
Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ


== Ընտանիք ==
Առաջին կինը (1930 թվականից)՝ Մերի Թոդհանթեր Քլարկ Ռոքֆելլեր (1907-1999), ամուսնալուծվել են 1962 թվականին։ Նրանց երեխաներն են
Ռոդմանը (1932-2000),
Էննը,
Սթիվեն Քլարկը (ծնված 1936 թվականին),
երկվորյակներ Մերին և Մայքլը (ազգագրագետ ու մարդաբան Մայքլն անհետ կորել է 1961 թվականին Նոր Գվինեայում գիտական արշավախմբի ժամանակ, վերջերս պարզվել է, որ նրան կերել են մարդակերները։ Նա 23 տարեկան էր)։
Երկրորդ կինը (1963 թվականից)՝ Մարգարեթ Լարջ Ֆիթլեր Մըրֆի Ռոքֆելլեր (1926-2015)։ Այդ ամուսնությունից ծնվել են
Նելսոն կրտսերը (ծնված 1964 թվականին),
Մարկը (ծնված 1967 թվականին)։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Boyd Joseph H. Jr., Holcomb Charles R. (2012)։ Oreos and Dubonnet: Remembering Governor Nelson A. Rockefeller։ Albany: SUNY Press։ ISBN 978-1-4384-4183-2 
Colby Gerard, Dennet Charlotte (1996)։ Thy Will be Done, The Conquest of The Amazon: Nelson Rockefeller and Evangelism in the Age of Oil։ HarperPerennial։ ISBN 0-06-092723-2 
Connery Robert H., Benjamin Gerald (1979)։ Rockefeller of New York; Executive Power in the Statehouse։ Ithaca, New York: Cornell University Press 
Dagen Bloom, Nicholas. 2019. How States Shaped Postwar America. University of Chicago Press.
Deane Elizabeth (1999)։ «Transcript: The Rockefellers»։ American Experience։ Boston: PBS։ Արխիվացված է օրիգինալից 2000-10-27-ին։ Վերցված է 2020-05-20 
Isaacson Walter (2005) [1992]։ Kissinger: A Biography։ New York: Simon & Schuster] 
Kramer Michael, Roberts Sam (1976)։ "I Never Wanted to be Vice-President of Anything!": An Investigative Biography of Nelson Rockefeller։ New York: Basic Books 
Morris Joe Alex (1960)։ Nelson Rockefeller, A Biography։ New York: Harper & Brothers 
Persico Joseph E. (1982)։ The Imperial Rockefeller: A Biography of Nelson A. Rockefeller։ New York: Simon & Schuster 
Rae, Nicol C.  The Decline and Fall of the Liberal Republicans: From 1952 to the Present (1989).
Rae, Nicol C. "Rockefeller, Nelson Aldrich"; American National Biography Online Feb. 2000. Access: Oct 21 2014 
Reich, Cary (1996)։ The Life of Nelson A. Rockefeller: Worlds to Conquer, 1908-1958։ Doubleday։ ISBN 9780385246965   (Volume 1 of a comprehensive biography to 1958.
Rowland, Donald W., History of the Office of the Coordinator of Inter-American Affairs, US Government Printing Office, 1947.
Smith, Richard Norton. On His Terms: A Life of Nelson Rockefeller. New York: Random House, 2014; A standard scholarly biography
Maxwell, Allen Brewster, Evoking Latin American collaboration in the Second World War: A study of the Office of the Coordinator of Inter-American Affairs (1940–1946), PhD dissertation, Tufts University, Medford, MA., 1971.
Turner, Michael. The Vice-President as Policy-Maker: Rockefeller in the Ford White House (1982).
Underwood, James F., and William J. Daniels. Governor Rockefeller in New York: The Apex of Pragmatic Liberalism in the United States (1982)
«People & Events: Nelson A. Rockefeller, 1908-1979»։ American Experience։ Boston: WGBH։ 2000։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-11-20-ին։ Վերցված է 2020-05-20 


== Արտաքին հղումներ ==
Rockefeller Archive Center: Nelson Rockefeller Contains details on the collection of public and private papers available to researchers at the Center.
The Rocky Roll Archived 2013-08-27 at the Wayback Machine. An extended portrait by Time Magazine of Rockefeller campaigning for Governor of New York in 1958.
Rockefeller Archive Center: Archived papers of the Special Studies Project, 1956–1960. Archived 2018-09-14 at the Wayback Machine.
Rockefeller biography at Biographical Directory of the United States Congress.
Spartacus educational biography.
Rockefeller profile at SourceWatch.
Finding aid for the Nelson Rockefeller Oral History, Dwight D. Eisenhower Presidential Library. Archived 2009-01-14 at the Wayback Machine.