Վասիլի Ռադաև

Վասիլի Կուզմիչ Ռադաև (մարտի 13, 1907(1907-03-13), Բոլշոյ Տոլկայ, Պոխվիստնևսկի շրջան - դեկտեմբերի 6, 1991(1991-12-06), Բերսենևկա, Լյամբիրսկի շրջան, Մորդովական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ), էրզիացի ժողովրդական գրող և բանաստեղծ, «Սիյաժիր» ազգային էպոսի ստեղծող։ ԽՍՀՄ Գրողների միության անդամ (1966): Հայրենական Մեծ պատերազմի մասնակից։


== Կենսագրություն ==
Վասիլի Ռադաևը ծնվել է 1907 թվականի մարտի 13-ին Սամարայի մարզի Պոդբելսկու, այժմ՝ Պոխվիստնևսկի շրջանի Բոլշոյ Տոլկայ գյուղում, գյուղացու ընտանիքում։ Աշխատանքային գործունեությունը սկսել է գրադարանավարի օգնականից (1920): 1925-1928 թվականներին եղել է Մալիյ և Բոլշոյ Տոլկայ գյուղերի ՀԼԿԵՄ կոմիտեի պատասխանատու քարտուղարը, 1929-1930 թվականներին` գյուղխորհրդի և «Մայ» կոլտնտեսության (Բոլշոյ Տոլկայ) նախագահ։ Բանֆակն ավարտելուց հետո ընդունվել է Լենինգրադի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետ, որը ավարտել է 1934 թվականին։
1934-1935 թվականներին եղել է Մորդովիայի Հանրապետության Արդատովսկի («Կոլտնտեսությունների համար») և Դուբյոնսկի («Омбоце пятилетканть кис» - «Երկրորդ հնգամյակի համար») շրջանային թերթերի խմբագիր, «Սյատկո» ամսագրի գրական խմբագիր, 1935-1937 թվականներին եղել է Մորդովիայի ազգային մշակույթի գիտահետազոտական ինստիտուտի գիտական քարտուղար և ավագ գիտաշխատող։
Աշխատել է Բոլշոյ Տոլկայ գյուղի դպրոցում ուսուցիչ, դասավանդել է Իչալկովսկու մանկավարժական ուսումնարանում։ Իր մանկավարժական գործունեության արդյունքում դաստիարակել է Մորդովիայի էրզյան գրողների և մշակույթի գործիչների հետագա սերունդների (Չիսլավ Ժուրավլյով, Միխայիլ Վտուլկին և ուրիշներ)։ Բուգուռուսլանի գավառը վաղուց եղել էր էրզյան մշակույթի և գրականության կազմավորման կարևոր կենտրոններից մեկը։ Այստեղից գրականություն են եկել բանաստեղծների, գիտնականների և գրողների մի մեծ խումբ` Պ. Ս. Կիրիլովը, Տ. Ա. Ռապտանովը, Քսենյա Պետրովան, Արթուր Մորոն, Ա. Մ. Լուկյանովը և հայտնի էրզյան  պատմագիրներ և հեքիաթասացներ Ա. Ս. Ժուրավլյովը, Կ. Գ. Բատարևը, Ի. Պ. Նովոկաևը, Ե. Պ. Բուզուևը, Յա. Վ. Գուբերնսկին, Ի. Պ. Վերխովցեվը, Սերաֆիմա Լյուլյակինան։ Դրանց բոլորի հետ Ռադաևը սերտ բարեկամական կապերի մեջ  էր և այդ ծանոթությունը զգալիորեն նպաստում էր նրա ստեղծագործական աշխատանքներին։ Շատերը օգնում էին նրան հավաքել էրզյան ժողովրդական բանահյուսության, լեգենդներ, ավանդազրույցներ, ժողովրդական երգեր, որոնք էլ հետագայում հանդիսացան էպոսի  ստեղծման բովանդակային, գեղարվեստական և գեղագիտական հիմքը։


== Մահ ==
Մահացել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 6-ին, Լյամբրսկի շրջանի Բերսենևկա գյուղում, թաղված է Սարանսկում։


== Աշխատություններ ==
Էրզյան գրականության խնդիրների վերաբերյալ առանձին գրողների ստեղծագործությունների քննադատական հոդվածների հեղինակ է։ Զբաղվել է բանահյուսության հավաքմամբ և էրզյան ժողովրդի ավանդազրույցների մշակմամբ։ Նրա առաջին բանաստեղծությունը՝ «Пастухонь думат» («Հովվի մտորումները»), լույս է տեսել 1926 թվականին «Якстере теште» («Կարմիր աստղ») թերթում։ Իր նախապատերազմական ակնարկներում, պատմվածքներում, բանաստեղծություններում գրողը պատմում է նորացվող գյուղի մասին, գյուղի աշխատավորի հոգեբանության փոփոխությունների, երկրի տնտեսությունը ամրապնդող նոր առաջավոր երևույթների մասին։ Որպես դպրոցական ուսուցիչ՝ գրել է նաև երեխաների համար։ Տասնյակ տարիներ անց երիտասարդությունը կարդում է նրա ստեղծագործությունները`«Բիշկա», «Գիշերօթիկ դպրոց», «Тетят-церат» («Հայրը որդու հետ»), «Максозь вал» («Խոստացված բառը»), «Тимуровецт» («Թիմուրականները»)։ Արձակ ստեղծագործությունները հրապարակվել են «Вечкевикс содавиксэнь» («Սիրելի ծանոթներ», 1964), «Шошма леенть чиресэ» («Շոշմա գետի վրա», 1967), «Истяяк сакшны часиясь» («Եվ այդպես է գալիս երջանկությունը», 1969) ժողովածուներում։
Ռադաևի արձակ ստեղծագործությունների հատընտիր գիրքը դարձավ նրա «Այգի» (1940) վիպակը, որտեղ հետաքրքիր կենսական նյութերի հիման վրա գեղարվեստորեն համոզիչ ձևով ցուցադրվում են կոլտնտեսային գյուղի երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչների անձնական և հասարակական փոխհարաբերությունները։ Այգին կարծես թե խորհրդանշում է այն լուսավոր ու բարի սկիզբը, որի համար պայքարում են վիպակի դրական հերոսները։ Ռադաևը մորդովական գրականության զարգացման մեջ զգալի ներդրում է ունեցել նաև որպես քննադատ։ Գրել է բազմաթիվ գրական քննադատական հոդվածներ էրզյան գրականության տարբեր խնդիրների և մորդովացի առանձին գրողների ստեղծագործությունների վերաբերյալ, որոնցից են՝ «Ինչպես կարելի է և չի կարելի սովորել դասականներից», «Երիտասարդների էրզյան գեղարվեստական գրականության մասին», «Ինչպես և ինչի մասին է գրում Նիկուլ Էրկայը», «Էրզյան լեզվի շեշտադրման մասին», «Երիտասարդների ձայները», «Երիտասարդներին օգնություն է անհրաժեշտ» և բազմաթիվ այլ հոդվածներ։ Լինելով ժողովրդական ավանդազրույցների մշակման հոյակապ վարպետ՝ Վասիլի Կուզմիչը զգալի ժամանակ և էներգիա է հատկացրել էրզյան բանահյուսության հավաքմանը և մշակմանը, գրառել Կույբիշևի և Օրենբուրգի մարզերի բազմաթիվ լեգենդներ և ավանդազրույցներ, կատարելով այդ նյութերի գրական մշակում։ Չորս տասնամյակների այդպիսի բեղմնավոր աշխատանքների արդյունքը դարձավ «Սիյաժար» (1960) էպիկական պոեմը, որը դարձավ մայրենի լեզվի կրողն ու արտահայտիչը և իրենից ներկայացնում է էրզյան բանահյուսության և արվեստի խտացում։ «Սիյաժար» պոեմը, առանց չափազանցության, համարվում է էրզյան ժողովրդի էպոսը, որը  «Կալեվալոյի» և «Կալեվիպոէգոմի» հետ կարելի է դասել նույն շարքին։ Բանահյուսական նյութերի հիման վրա էրզյան լեզվով գրվեց «Пенза ды Сура» («Պենզա և Սուրա», 1972) ստեղծագործությունը։ Նա իր ընկերոջ՝ գրող Միխայիլ Ալեքսեևիչ Վտուլկինի հետ համատեղ կազմեց «Эрзянь легендат, преданият ды евтамот» («Էրզյան լեգենդներ, ավանդազրույցներ և պատումներ», 1977), «Տյուշտյա» (1991) ժողովածուները։


== Պարգևներ ==
Մորդովիայի պետական մրցանակի դափնեկիր (1979)
Մորդովիայի ժողովրդական գրող (1980)


== Հիմնական հրապարակումներ ==
ԷրզիերենСияжар / Эрзянь народонь моротнень пурнынзе ды тейсь тенст литературной обработка В. К. Радаев. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1960. - 195 с.
Сияжар / Ёвтамотнень пурнынзе ды литературнойстэ сёрмадынзе B. Радаев. - Омбоце издания, одов витнезь ды поладозь. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1973. - 340 с.
Рец.: Корсаков И. «Сияжарось» - мордовской народонть эпической поэма II Сурань толт. - 1961. - № 4. - С. 83-87.
Мокшин Н. «Сияжар» // Эрзянь правда. - 1961. - 24 февр.
Суров Э. Ков ёмась «Сияжар?» // Эрзянь правда. - 1963. - 14 авг.
Радаев В. Кода чачсь «Сияжарось»// Эрзянь правда. - 1964. - 2 окт.
Инжеватов И. Мордовский эпос «Сияжар» // Сов. Мордовия. - 1966. - 11 нояб.
Прекин Г. Няфтьф народть историяц // Мокшень правда. - 1976. - 18 дек.
Абрамов К. «Сияжар» - предвестник эпоса // Советская Мордовия. - 1978. - 26 нояб.
Алешкин А. Мордовский героический эпос «Сияжар» // Алешкин А. Единство традиций. - Саранск, 1978. - С. 38-63.
«Сияжар» и мордовский народный эпос / М. Дорожкин, Г. Меркушкин, К. Самородов и др. // Сов. Мордовия. - 1978. - 24 дек.
Инжеватов И. «Сияжардо» вал: Аравтозь Мордовской АССР-нь Государственной премияс // Эрзянь правда. - 1978. - 18 нояб.
Климович Л. «Сияжар» // Мол. гвардия. - 1978. - № 8. - С. 286-289.
Корсаков И. Ине ояксчинь памятник // Эрзянь правда. - 1978. - 9 дек.
Пухов Ю. Народный богатырь// Литературная Россия. - 1978. - 18 авг. (№ 33). - C. 9.
Сонаева В. Народонть эрямодо книга // Эрзянь правда. - 1978. - 7 дек.
Ширяев А. Вечкемадо евтамо // Эрзянь правда. - 1978. - 23 нояб.
Алешкин А. Мокшэрзянь героический эпоссь // Мокша. - 1979. - № 1. - С. 62-65.
Домокош П. Рядом с «Калевалой» // Сов. Мордовия. - 1984. - 27 окт.
«Сияжар» - по-венгерски // Молодой ленинец. - 1984. - 23 дек.
Ефимова М. Мордовский народный эпос в поэме В. К. Радаева «Сияжар» // Горение. - Саранск, 1986. - С. 235-251.
Алешкин А. Книжные формы народного эпоса и их соотношение с фольклорной традицией // Аспект-89. - Саранск, 1989. - С. 57-68.
Алешкин А. Сиянь каркс // Алешкин А. Арьсемат. - Саранск, 1989. - С. 46-52.
Домокош П. Является ли «Сияжар» третьим финно-угорским эпосом // Аспект-89. - Саранск, 1989. - С. 68-79.
Климович Л. И. «Сияжар» // Аспект-89. - Саранск, 1989. - С. 104-107.
Корсаков И. М. Русско-мордовские связи в фольклоре // Аспект-89. - Саранск, 1989. - С. 79-92.
«Сияжар» и мордовский народный эпос // Аспект-89. - Саранск, 1989. - С. 107-110.
Инжеватов И. «Сияжардонть» // Эрзянь правда. - 1994. - 20 окт.
Кудаев С. «Сияжар» эпость риторикац // Мокшень правда. - 1994. - 21 мая.
Вечкевикс содавиксэнь: Ёвтнемат. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1964. - 64 с.
Рец.: Кавтаськин Л. Вейке сборникте арсемат // Эрзянь правда. - 1965. - 22 сент.
Шошма леенть чиресэ: Ёвтнемат. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1967. - 68 с.
Истяяк сакшны часиясь: Ёвтнемат. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1969. - 120 с.
Пенза ды Сура: Кезэрь пингень ёвтамот. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1972. - 220 с.
Рец.: Инжеватов И. «Пенза ды Сура» // Эрзянь правда. - 1968. - 9 апр.
Инжеватов И. Кода чачсь «Пенза ды Сура» поэмась // Эрзянь правда. - 1972. - 17 июня
Алешкин А. В. Спор продолжается // Алешкин А. Единство традиций. - Саранск, 1978. - С. 23-38.
Инжеватов И. «Пенза ды Сура» поэмадонть // Эрзянь правда. - 1995. - 18 июля.
Эрзянь легендат, преданият ды ёвтамот / Пурнызь ды литературнойстэ сёрмадызь В. Радаев ды М. Втулкин. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1977. - 182 с.
Рец.: Мартынов А. Эрзянь легендат, преданият, ёвтамот // Сятко. - 1977. - № 6. - С. 68-69.
Сурай. Эпической поэмат. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1980. - 108 с.
Тюштя: Ёвтамот / Сёрмадынзе В. Радаев эрзя-мокшонь фольклоронть коряс. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1991. - 208 с.
Рец.: 3иновьев Н. Тюштядо ёвтнемат // Эрзянь правда. - 1991. - 13 авг.
Ине виень эрзя: Ёвтнемат Михаил Боровдо / В. Радаев, М. Втулкин. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1992. - 69 с.
Сад: Повесть // Сятко. - 1940. - № 1. - С. 14-37; № 2. - С. 15-33; № 3. - С. 41-58; № 4. - С. 41-63; № 5. - С. 6-34; № 8. - С. 32-55; № 9. - С. 20-35; № 10. - С. 41-83; № 11. - С. 18-38; № 12. - С. 33-50.
Кавказской легендат // Сятко. - 1941. - № 6. - С. 36-42.
Орлик: Ёвтнема // Одксчи. - Саранск, 1941. - С. 3-26.
Идезь тейтерне // Сятко. - 1966. - С. 80-86.
Кить ды киулот: Ёвтнема // Сятко. - 1971. - № 5. - С. 34-47; Велень валске. - Саранск, 1986. - С. 21-45; Сятко. - 1995. - № 4. - С. 88-100.
Оксана Карповна: Ёвтнема // Сятко. - 1971. - № 2. - С. 43-57.
Пазонь паро ломань: Ёвтнема // Сятко. - 1971. - № 6. - С. 45-49; Эрзянь правда. - 1972. - 15 янв.
Кармай ЭВГА // Сятко. - 1972. - № 6. - С. 42-50.
Пинге печтемс - аволь ансяк цецят сезнемс: Ёвтнема // Сятко. - 1973. - № 2. - С. 41-48.
Кирдяновонь ильветьксэнзэ: Ёвтнема // Эрзянь правда. - 1974. - 21, 24, 26, 28, 31 дек.
Соловей Окся: Ёвтнема // Эрзянь правда. - 1975. - 8, 11, 13, 15 марта; Эрзянь правда. - 1980. - 19, 21, 23, 26 февр.
Часиясь аволь свал цеця марто сы // Сятко. - 1977. - № 1. - С. 30-43.
Комсомолецэнь седей: Ёвтнема // Сятко. - 1978. - № 4. - С. 44-52.
Масторонь чачома: Кезэрь пингень миф // Сятко. - 1978. - № 1. - С. 55-67.
Авань уцяска: Документальной ёвтнема // Сятко. - 1979. - № 6. - С. 44-48.
Ильветьксэнь витема: Ёвтнема //Сятко. - 1979. - № 1. - С. 16-23.
Эрзянь ёвтамот: Каштан пиче; Пештине; Вадрясь а кекшеви; Кодаяк; Кавто купецть; Кенгелеманть кевеськак а вечксы / Пурнызе ды литературнойстэ сёрмадызе В. К. Радаев // Сятко. - 1982. - № 2. - С. 62-68.
Мокшонь тейтерь: Поэма // Сятко. - 1984. - № 1. - С. 47-52.
Телень якшамо чистэ; Ташто межа; Чадыведь шкане // Сятко. - 1985. - № 1. - С. 63-67.
Ломанть иля чумондо, зярдо чумось тонсь… / /Откстомозь мастор. - Саранск, 1987. - С. 70-90.
Гурьян: Ёвтамо // Сятко. - 1989. - № 1. - С. 46-48; № 2. - С. 3-7; № 3. - С. 3-5.ՌուսերենСияжар: Сказания мордовского народа / Собр. и лит. обраб. В. Радаев; Пер. с мордов.-эрзя С. Поделков; худож. А. Коровин. - Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1976. - 240 с.
Сияжар: Сказания мордовского народа / Собр. и лит. обраб. В. Радаев; Пер. с мордов.-эрзя С. Поделков; Худож. Н. Протасов. - М.: Современник, 1989. - 303 с.
Сурай: Древнее мордовское сказание / Пер. с мордов.-эрзя В. Юшкин; Худож. Ю. Смирнов. - Саранск: Мордовское книжное издательство, 1985. - 64 с.
Рец.: Тангалычев К. О мужестве, правде, любви // Сов. Мордовия. - 1986. - 20 февр.
Как кузнец соседа подковал: Легенды, предания и былинки / Пер. с мордов.-эрзя М. Втулкин. - Саранск: Мордовское книжное издательство, 1988. - 160 с.
И так приходит счастье…: Рассказ // Рассвет. - Саранск, 1970. - С. 188-193.
Приручение быков / Пер. с мордов.-эрзя С. Поделков // Родное Присурье. - Саранск, 1980. - С. 63-68.
Оксана Дубровая: Рассказ / Пер. В. Радаев // Земля моя. - Саранск, 1985. - С. 35-47.
Встреча с медведем: Из цикла эпических сказаний // Лит. Россия. - 1985. - 12 июля (№ 28). - С. 15.


== Գրականություն ==
Կյանքի և ստեղծագործության մասինИнжеватов И. Писатель, педагог, фольклорист // Эрзянь правда. - 1967. - 15 марта.
Инжеватов И. В. Радаевень творчествасо фольклорось // Сятко. - 1968. - № 3. - С. 70-71.
Инжеватов И. Василий Кузьмич Радаев // История мордовской советской литературы. - Саранск, 1971. - Т. 2. - С. 263-276.
Инжеватов И. Василий Кузьмич Радаев // Инжеватов И. На службе народа. - Саранск, 1973. - С. 67-94.
Писательти В. К. Радаевонди - 70 киза // Мокшень правда. - 1977. - 12 марта.
Радаев Василий Кузьмич // Писатели Мордовии: Рекл. справ. - Саранск, 1979. - С. 48.
Демин В. Эрямось тердсь // Эрзянь правда. - 1980. - 19 апр.
Брыжинский А. Василий Кузьмич Радаев: Шачема шистонза 75 кизонь топодемати // Мокша. - 1982. - № 2. - С. 48-49.
Инжеватов И. Василий Кузьмич Радаев // Инжеватов И. Литература и жизнь. - Саранск, 1982. - С. 202-223.
Инжеватов И. Писатель, фольклорист, педагог: К 75-летию со дня рождения // Сов. Мордовия. - 1982. - 12 марта.
То же. // Эрзянь правда. - 1982. - 13 марта.
Сятко. - 1982. - № 2. - С. 56-62.
Самошкин А. На крыльях народной памяти // Сов. Мордовия. - 1984. - 11 авг.
То же. // Судьба моя, Мордовия: Очерки о лауреатах Гос. премии Мордов. АССР. - Саранск, 1984. - С. 151-164.
То же. // Аспект-89: Исследования по мордов. лит. - Саранск, 1989. - С. 92-102.
Алешкин А. Народоньвиентьморыця // Сятко. - 1987. - № 2. - С. 49-50.
Брыжинскии А. Василий Кузьмич Радаев // Мокша. - 1987. - № 2. - С. 42-43.
Брыжинский А. Фольклоронть марго ояксчисэ // Эрзянь правда. - 1987. - 12 марта.
Калмыкии И. Беспокойная душа // Сов. Мордовия. - 1987. - 13 марта.
Кубанцев Т. Эряфонь виде килангса // Мокшень правда. - 1987. - 12 марта.
Василий Кузьмич Радаев // Антология мордовской поэзии. - Саранск, 1987. - С.454-455.
Малюков В. Уроктне марявильть праздникекс // Эрзянь правда. - 1989. - 9 мая.
Зиновьев Н. «Сияжаронь» авторонть кедьсэ // Эрзянь правда. - 1990. - 24 февр.
Радаев Василий Кузьмич: [Некролог] // Сов. Мордовия. - 1991. - 7 дек.
Эрзянь правда. - 1991. - 7 дек.
Доронин А. «Покш писательтнень ютксовейкесь»… В. К. Радаевень чачомачистэ 85 иетненень // Эрзянь правда. - 1992. - 12 марта.
То же // Сятко. - 1992. - № 4. - С. 50-53.
Доронин А. Кинть ютасы молицясь: Очерки. - Саранск, 1994. - С. 118-125.
Доронин А. … Оцю писательхнень ёткста фкясь В. К. Радаевонь шачема шиста 85 кизонь топодемати // Мокша. - 1992. - № 4. - С. 41-44.
От «Сияжара» до «Тюшти» // Сов. Мордовия. - 1992. - 12 марта.
Зиновьев Н. Равтомбалень эрзя // Эрзянь правда. - 1993. - 28 сент.
Василий Кузьмич Радаев (1907-1991) // Ваймонь лихтибрят: Мок-шеть и Якстерь тяштенять книгасна. - Саранск, 1994. - С. 179.
Зиновьев Н. Василий Кузьмич Радаев // Зиновьев Н. Человек и время. - Саранск, 1995. - С. 164-171.
Зиновьев Н. Василий Кузьмич Радаев // Зиновьев Н. Валдо тештень пусмо. - Саранск, 1996. - С. 32-43.
Алешкин А. Радаев Василий Кузьмич // История Мордовии в лицах. - Саранск. 1997. - Сб. 2. - С. 421-423.
Доронина П. Ёвкссто лисезь Сияжар: Лецтнема // Сятко. - 1997. - № 3/4. - С. 94-98.
Тюштянть пингть содаец: Василий Кузьмич Радаевонь 90 кизонцты // Мокша. - 1997. - № 3/4. - С. 66-67.
О присвоении почётного звания «Заслуженный писатель Мордовской АССР» Радаеву В. К.: Указ Президиума Верховного Совета Мордовской АССР // Сов. Мордовия. - 1982. - 13 марта.
В. К. Радаевонди «Мордовскяй АССР-нь Народнай писатель» почет-най лемонь максомать колга: МАССР-нь Верховнай Советть указоц // Мокшень правда. - 1987. - 3 марта; Эрзянь правда. - 1987. - 3 марта; Сов. Мордовия. - 1987. - 1 марта.ՄատենագիտությունСамородов К. Т. Мордовская литература и критика. 1860-1963: Библиогр. указ. - Саранск, 1964. - С. 62, 116.
Писатели советской Мордовии: Биобиблиогр. справ. - 2-е изд., испр. и доп. - Саранск, 1970. - С. 129-131.
Мордовские писатели - детям: Указ. лит. - 2-е изд., доп. и перераб. - Саранск, 1987. - С. 129-131.
Время и события. 1987: Указ. лит. - Саранск, 1986. - С. 13-14.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Поэты Мордовии