Բազմաբևեռ

Բազմաբևեռ, ֆիզիկական օբյեկտ, որի հետազոտման համար նրա որոշ թվով հանգույցները (բևեռները) անջատվում են։ Անջատված հանգույցներն անվանում են անկախ։ Բազմաբևեռ սիմվոլիկ պատկերվում է «արկղի» տեսքով։ Բազմաբևեռ հասկացությունը ծագել է էլեկտրատեխնիկայում։ Այստեղ դիտարկվել են գծային պասիվ երկ- և քառաբևեռներ։ 
Պարզագույն երկբևեռի օրինակ է օհմական դիմադրությունից (
  
    
      
        R
      
    
    {\displaystyle R}
  ) և կոնդենսատորից (
  
    
      
        C
      
    
    {\displaystyle C}
  ) կամ ինքնինդուկցիայի կոճից (
  
    
      
        L
      
    
    {\displaystyle L}
  ) կազմված համակարգը, որի վարքը բնութագրվում է երկու մեծությունների՝ 
  
    
      
        I
      
    
    {\displaystyle I}
   հոսանքի և 
  
    
      
        U
      
    
    {\displaystyle U}
   լարման կախվածությամբ։ 
Քառաբևեռի օրինակ է էլեկտրական զտիչը կամ երկար գծի հատվածը։ Այս դեպքում քառաբևեռը բնութագրվում է 4 մեծություններով՝ 
  
    
      
        
          U
          
            1
          
        
        ,
        
          U
          
            2
          
        
        ,
        
          I
          
            1
          
        
        ,
        
          I
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle U_{1},U_{2},I_{1},I_{2}}
  ։ Գծային էլեկտրական շղթաների և համակարգերի տեսությունում բազմաբևեռ ռեժիմը որոշվում է անկախ հանգույցներին վերաբերող կոմպլեքս լարումների (
  
    
      
        U
      
    
    {\displaystyle U}
  ) և հոսանքների (
  
    
      
        I
      
    
    {\displaystyle I}
  ) մեծություններով։ Այդ մեծությունների միջև կապերը որոշվում են բազմաբևեռի հետևյալ հավասարումներով՝ 
  
    
      
        
          I
          
            m
          
        
        =
        
          ∑
          
            k
            =
            1
          
          
            n
          
        
        
          U
          
            k
          
        
        
          Y
          
            m
            k
          
        
      
    
    {\displaystyle I_{m}=\sum \limits _{k=1}^{n}U_{k}Y_{mk}}
  , որտեղ  
  
    
      
        m
        ,
        k
        =
        1
        ,
        2
        ,
        .
        .
        .
        .
        n
      
    
    {\displaystyle m,k=1,2,....n}
  –ը բազմաբևեռի անկախ հանգույցների ինդեքսներն են, 
  
    
      
        
          Y
          
            m
            k
          
        
        =
        
          g
          
            m
            k
          
        
        −
        
          J
          
            b
          
        
        
          m
          k
        
      
    
    {\displaystyle Y_{mk}=g_{mk}-J^{b}{mk}}
  -h՝ բազմաբևեռի կոմպլեքս հաղորդականությունները նրա 
  
    
      
        m
        ,
        k
      
    
    {\displaystyle m,k}
   անկախ հանգույցների նկատմամբ, 
  
    
      
        g
      
    
    {\displaystyle g}
  -ն, 
  
    
      
        b
      
    
    {\displaystyle b}
  -ն՝ ակտիվ և ռեակտիվ հաղորդականությունները։ Օգտագործվում են նաև բազմաբևեռի 
  
    
      
        
          U
          
            m
          
        
        =
        
          ∑
          
            k
            =
            1
          
          
            n
          
        
        
          I
          
            k
          
        
        
          Z
          
            m
            k
          
        
      
    
    {\displaystyle U_{m}=\sum \limits _{k=1}^{n}I_{k}Z_{mk}}
   տեսքի հավասարումները, որտեղ 
  
    
      
        
          Z
          
            m
            k
          
        
        =
        
          r
          
            m
            k
          
        
        +
        j
        
          x
          
            m
            k
          
        
      
    
    {\displaystyle Z_{mk}=r_{mk}+jx_{mk}}
  -ն բազմաբևեռի կոմպլեքս դիմադրություններն են նույն 
  
    
      
        m
        ,
        k
      
    
    {\displaystyle m,k}
   հանգույցների նկատմամբ, 
  
    
      
        r
        ,
        x
      
    
    {\displaystyle r,x}
  -ը՝ ակտիվ և ռեակտիվ դիմադրությունները։ 
  
    
      
        
          Y
          
            m
            k
          
        
        ,
        
          Z
          
            m
            k
          
        
      
    
    {\displaystyle Y_{mk},Z_{mk}}
   մեծությունները բազմաբևեռի հիմնական պարամետրերն են։ Բազմաբևեռի ռեժիմը բնութագրվում է նաև նրա անկախ հանգույցների ակտիվ (
  
    
      
        P
      
    
    {\displaystyle P}
  ) և ռեակտիվ (
  
    
      
        Q
      
    
    {\displaystyle Q}
  ) հզորություններով, որոնք որոշվում են հետևյալ բանաձևերով՝ 
  
    
      
        
          P
          
            m
          
        
        +
        j
        
          Q
          
            m
          
        
        =
        
          U
          
            m
          
        
        
          I
          
            m
          
          
            ∗
          
        
      
    
    {\displaystyle P_{m}+jQ_{m}=U_{m}I_{m}^{*}}
  , որտեղ 
  
    
      
        
          I
          
            m
          
          
            ∗
          
        
      
    
    {\displaystyle I_{m}^{*}}
  -ը կոմպլեքս հոսանքի (
  
    
      
        
          I
          
            m
          
        
      
    
    {\displaystyle I_{m}}
  ) համալուծ մեծություն է։ Բազմաբևեռի տեսությունը լայնորեն օգտագործվում է էներգահամակարգերի հաստատված ռեժիմների և անցումային պրոցեսների հաշվարկներում, իսկ նրա 
  
    
      
        
          Y
          
            m
            k
          
        
        ,
        
          Z
          
            m
            k
          
        
      
    
    {\displaystyle Y_{mk},Z_{mk}}
   պարամետրերը՝ էլեկտրաէներգահամակարգերի կայունության հաշվարկներում, ինչպես նաև բարդ համակարգերի օպտիմացման և կառավարման խնդիրներում։ Ավտոմատ կառավարման և ինֆորմացիայի հաղորդման տեսություններում օգտագործվում են քառաբևեռներ, վեցաբևեռներ։