Կարլ Նիլսեն

Կարլ Ավգուստ Նիլսեն (դան․՝ Carl August Nielsen, հունիսի 9, 1865(1865-06-09), Sortelung, Ֆոբորգ Միտֆյուն, Հարավային Դանիա տարածաշրջան, Դանիա - հոկտեմբերի 3, 1931(1931-10-03)[…], Կոպենհագեն, Դանիա), դանիացի կոմպոզիտոր, ջութակահար, դիրիժոր և երաժշտության մանկավարժ։ Նա դանիական մշակույթի մեծագույն դեմքերից մեկն է։ Համարվում է ժամանակակից դանիական կոմպոզիտորական դպրոցի հիմնադիրը։


== Կենսագրություն ==

Նիլսենը ծնվել է Ֆյուն կղզու Նյոր Լինդելս գյուղում։ Նրա հայրը ներկարար է եղել, և դրա հետ մեկտեղ նաև կարողացել է նվագել ջութակ և կոռնետ։ Նիլսենի մայրը ժողովրդական երգեր է երգել, իսկ հորեղբայրը՝ Հանս Անդերսենը (1837–1881), տաղանդավոր երաժիշտ է եղել։ Նրա հայրը հաճախ է նվագել գյուղի տոներին։ Ութ տարեկանում Նիլսենը սկսել է ջութակ նվագել սովորել և այդ ժամանակվանից էլ երաժշտություն գրելու իր առաջին փորձերն է կատարել։
Տասնչորս տարեկանում նվագել է Օդենսե քաղաքի գնդի զինվորական նվագախմբում, որտեղ տիրապետել է բյուգելհոռն և տրոմբոն փողային գործիքներին։ Դրանց հետ համատեղ շարունակել է ջութակ նվագել։ Նիլսենը նվագախմբում ծառայել է չորս տարի։ 1883 թվականի մայիսին նրան հաջողվել է այցելել Կոպենհագեն, որտեղ էլ հանդիպել է ժամանակի հայտնի դանիացի երաժիշտների, մասնավորապես կոմպոզիտոր Նիլս Գադեին։ Գադեին հավանություն է տվել նրա ստեղծագործություններին և  խորհուրդ է տվել երաժշտական Թագավորական ակադեմիա ընդունվել։ Նիլսենը սովորել է ակադեմիայում։ Նրան ջութակ է դասավանդել Վալդեմար Տոֆտեն, իսկ երաժշտության տեսություն՝ Գադեն։ Նիլսենը 1886 թվականին ավարտելով  ուսումը՝  սկսել է իր  ինքնուրույն ստեղծագործական ուղին։


== Գործունեություն ==


=== Աշխատանքային գործունեություն ===
Նիլսենը 1891 թվականին Դանիայի Թագավորական օպերայի նվագախմբում աշխատանքի է անցել՝ որպես ջութակահար և մշտական աշխատավարձ ստացել։ Նա 1890- ական թվականներին եղել է Գերմանիայում, Ավստրիայում, Ֆրանսիայում, որտեղ ծանոթացել է Վագների և Ռիխարդ Շտրաուսի երաժշտությանը։ Նիլսենը հանդիպել է Բրամսին, Բուզոնի Ֆորուչոյին, նկարիչ Էդվարդ Մունկին և այլ մշակութային գործիչների։ Այդ ժամանակաշրջանին է վերաբերվել Նիլսենի առաջին խոշոր ստեղծագործությունները՝ Առաջին սիմֆոնիա g-moll,  Hymnus Amoris կանտատը, երեք լարային քառյակները, մի շար դաշնամուրային ստեղծագործություններ, որոնք սկզբնական շրջանում մեծ հաջողություն չեն ունեցել։


=== Դիրիժորական գործունեություն և օպերաներ ===

Նիլսենի ստեղծագործական հաջորդ շրջանը սկսվել է 1901 թվականին։ Նա գրել է իր առաջին՝ «Սաուլ և Դավիթ» օպերան և երկրորդ՝ «Չորս խառնվածք» սիմֆոնիան։ Նիլսենը XX դարի սկզբին սկսել է իր դիրիժորական գործունեությունը, որը շարունակել է մինչև կյանքի վերջ։ 1906 թվականին նա խմբավարել է իր «Դիմակահանդես» օպերայի առաջին ներկայացումը: Նիլսենի անունը  Եվրոպայում հայտնի է դարձել 1910 թվականի սկզբներին՝ «Երրորդ սիմֆոնիայի» («Sinfonia Espansiva») և ջութակի համերգի շնորհիվ։ Նա առաջարկ է ստացել ստանձնել դիրիժորի պաշտոնը Գյոթեբորգի սիմֆոնիկ համերգներին, որտեղ աշխատել է մի քանի տարի։ Այդ ժամանակահատվածում նա անդրադարձել է ֆոլկլոր և հոգևոր երաժշտությանը, ստեղծել ժողովրդական երգերի մի շարք կոմպոզիցիաներ։ Նրա ստեղծագործական գործունեության գագաթնակետը համարվել է Չորրորդ սիմֆոնիան՝ «Անզուսպը» (1916) և Հինգերորդ սիմֆոնիան (1922), որոնք գրվել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ազդեցությամբ։ Հինգերորդ սիմֆոնիան կոմպոզիտորի նորարարական աշխատանքներից մեկն էր, որը նշանավորել է անցումը դեպի ավելի ուշ ժամանակաշրջանի գործունեություն։ 1916 թվականից Նիլսենը դասավանդել է Կոպենհագենի երաժշտական Ակադեմիայում։


== Գործունեության ուշ ժամանակաշրջան ==
Նիլսենի գործունեության վերջին ժամանակաշրջանը վերաբերվում է նրա կյանքի վերջին տասը տարիներին (1921-1931)։ Այս շրջանի ստեղծագործությունների շարքում են փողային գործիքների կվինտետը, ֆլեյտայի և կլառնետի նվագախմբային համերգները, Վեցերորդ սիմֆոնիան՝ «Հասարակը», մի շարք երգչախմբային և երգեհոնային ստեղծագործություններ։ Նիլսենը ինֆարկտից հետո՝ 1925 թվականին ստիպված է եղել կրճատել համերգային ելույթները, սակայն չդադարելով կրկին ստեղծագործել։ 1925 թվականին կոմպոզիտորը գրել է քննադատական էսսեների ժողովածու «Կենդանի երաժշտություն» վերնագրով։ 1927 թվականին գրել է ինքնակենսագրական գիրք՝ «Մանկությունը Ֆյունում», որը էկրանավորվել է 1994 թվականին Էրիկ Կլաուսենի կողմից։


== Ստեղծագործություններ ==
Նիլսենը հեղինակել է ավելի քան 160 ստեղծագործություններ, որոնցից առանձնանում են վեց սիմֆոնիաներ: Այն կոմպոզիտորի ստեղծագործության գլխավոր ժանրն էր, որը լիովին բացահայտել էր Նիլսենի գեղագիտական դիրքերը, նրա տեսլականը աշխարհի մասին։ Սիմֆոնիայից սիմֆոնիա տեղի էր ունեցել ստեղծագորխական ոճի էվոլյուցիա և բացահայտվել նրա բնութագրական առանձնահատկությունները։ Կոմպոզիտորի ստեղծագործության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցրել համերգի ժանրը։ 1911 թվականին գրված ջութակի համերգը ստեղծվել էր կոմպոզիտորի ստեղծագործության միջին շրջանում՝ ռոմանտիկ սովորույթների ազդեցության ներքո։ Նիլսենի ֆլեյտայի (1926)  և կլառնետի (1928) նվագախմբային համերգները նույնպես հայտնի են։ Դրանք ներառվել են երաժիշտների երգացանկում մինչև մեր օրերը։ Նիլսենի կամերային և վոկալ ստեղծագործությունները լայնորեն հայտնի են Դանիայում։ 1998—2009 թվականներին Կոպենհագենի  W.Hansen հրատարակչությունում լույս է տեսել Նիլսենի երաժշտական ստեղծագործությունների ամբողջական քննադատական հավաքածուն՝ 32 հատորով։


== Մահ ==
Նիլսոնը  1931 թվականի հոկտեմբերի 1-ին ընդունվել է Կոպենհագենի Ազգային հիվանդանոց սրտի կաթվածի հետևանքով։ Նա մահացել է 1931 թվականի հոկտեմբերի 3-ին, իր ընտանիքի շրջապատում։ Նրա վերջին խոսքերն էին. «Դուք կանգնած եք այստեղ, կարծես՝ ինչ որ բանի սպասեք»։
Թաղվել է Կոպենհագենի Արևմտյան գերեզմանատանը։ Նիլսենի հիշատակին է անվանվել Օդենսի համերգների «Տուն» գլխավոր համերգային սրահը: Այն Օդենսեի Սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնական համերգային սրահն էր։ 1980 թվականին Օդենսեում տեղի է ունեցել Կարլ Նիլսենի անվան միջազգային մրցույթ։ Այդ մրցույթին մասնակցել են տարբեր երկրներից երիտասարդ ջութակահարներ, ֆլեյտահարներ, կլառնետիստներ, երգեհոնահարներ։


== Ձայնագրություններ ==
Կարլ Նիլսենի սիմֆոնիաների ամբողջական ցիկլը ձայնագրել են դիրիժորներ Պավո Բերգլունդը, Գերբերտ Բլումստեդը, Օսմո Վյանսկան, Թեոդոր Կուչարը, Գենադի Ռոժդեստվենսկին, Յուն Ստուրգորդսը, Օլե Շմիդտը, Միխայել Շոնվանդտը, Նեմե Յարվին և Դուգլաս Բոստոկը։


== Մեջբերումներ ==


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Lawson John. Carl Nielsen. — Լ., 1997.
Мамонтова Н. Л. Карл Нильсен. Инструментальное творчество. Диссертация на соискание ученой степени кандидата искусствоведения. — М.: 2007.


== Արտաքին հղումներ ==
Полное академическое собрание сочинений (1998—2009)
Датское Общество Карла Нильсена(դան.)(անգլ.)
Каталог сочинений Нильсена (на английском языке)
«Category:Nielsen, Carl - IMSLP: Free Sheet Music PDF Download»։ imslp.org։ Վերցված է 2020-08-24