Սոմալիի հեղաշրջումը (1969)

1969 թվականի Սոմալիի պետական հեղաշրջումը Սոմալիի կառավարության անարյուն զավթումն էր 1969 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Գերագույն հեղափոխական խորհրդի ծայրահեղ ձախ զինվորական սպաների կողմից ՝ Սիադ Բարրեի գլխավորությամբ։ Սոմալիի զորքերը տանկերի միջոցով Բարրեի հրամանատարության ներքո գրոհել են Մոգադիշոն, գրավել կառավարական առանցքային շենքերը և հրաման տվել երկրի ղեկավարության պաշտոնաթողության մասին։ Հեղաշրջումը տապալել Է նախագահ Շեյխ Մուխթար Մոհամմեդ Հուսեյնին և վարչապետ Մոհամեդ Էգալին ու հանգեցրել Բարրեյի քսանամյա ռազմական կառավարմանը և մինչև 1991 թվականը Սոմալիում ավտորիտար կառավարության հաստատմանը։
1969 թվականի մարտին ծայրահեղ վիճելի խորհրդարանական ընտրությունների և քաղաքական լարվածության արդյունքում առաջացած հեղաշրջումը հանգեցրեց քաղաքական հալածանքների, և Սոմալին դարձավ փաստացի խորհրդային պետություն մինչև 1977 թվականը, երբ նա դարձավ Միացյալ Նահանգների դաշնակիցը։ Սա Սոմալիի պատմության մեջ նախորդ երկու անհաջող փորձերից հետո առաջին հաջող հեղաշրջումն էր, քանի որ երկիրը իր անկախությունը ձեռք է բերել ինը տարի առաջ 1960-ին։


== Նախապատմություն ==
Սոմալին անկախացել է 1960 թվականին ՝ ստեղծելով Սոմալիի Հանրապետությունը նախկին իտալական Սոմալիլենդից և նախկին Բրիտանական Սոմալիլենդից։ Նոր հանրապետության առաջին առաջնորդներն էին նախագահ Ադեն Աբդուլլա Օսման Դաարը, որը զբաղեցնում էր պետության ղեկավարի պաշտոնը, և վարչապետ Մոհամադ Էգալը ՝ Սոմալիի Երիտասարդական լիգայից։ Քանի որ Սոմալին բաղկացած էր վերջերս միացած երկու տարածքներից, երկիրը բաժանված էր բազմաթիվ բնագավառներում, ինչպիսիք են հարկային տեսչությունը, ոստիկանությունը, իրավական համակարգերը և վարչակազմը, սակայն այդ երևույթը թույլատրված էր 1961-ի հանրաքվեով ՝ նոր սահմանադրության համաձայն, որին հավանություն է տվել ընտրողների ավելի քան 90%-ը։ Իտալիական և բրիտանական գաղութային ինստիտուտները միավորող սահմանադրությունը հաստատել է խորհրդարանական ժողովրդավարություն և կոչված է եղել ստեղծելու միասնական ազգային կառավարություն։
Չնայած նոր սահմանադրության վավերացմանը ՝ Սոմալին խորապես բաժանված էր էթնիկ, քաղաքական և ցեղային հատկանիշով։ 1961 թվականին Հյուսիսային Սոմալիում տեղի է ունեցել բրիտանացի կրտսեր բանակային սպաների ապստամբությունը, սակայն այն ճնշվել է, ինչի հետևանքով մեկ սպա սպանվել է։ Երկրում առաջին խորհրդարանական ընտրությունները տեղի են ունեցել 1964 թվականին, և Սոմալիի Երիտասարդական լիգան ստացել է խորհրդարանի 123 տեղերից 69-ը։ Խորհրդարանում մնացած տեղերը բաժանվել են 11 կուսակցությունների միջև։ 1967 թվականին Սոմալիի նախագահ է ընտրվել Աբդիրաշիդ Ալի Շերմարկը, որը եղել է Սոմալիի երիտասարդական լիգայի (SYL) անդամ։ 1969 թվականի մարտին տեղի ունեցան հերթական խորհրդարանական ընտրությունները, որոնց մասնակցեցին 64 կուսակցություններ։ Քաղաքական կուսակցությունների քանակը Սոմալիի համար բնորոշ էր տարբեր ցեղների և էթնիկ խմբերի լայն շրջանակի և այն փաստի պատճառով, որ ընտրություններին մասնակցելու համար անհրաժեշտ պայմանն ընդամենը ցեղերի հովանավորությունն էր կամ 500 ընտրողների աջակցությունը։
Ընտրությունները շատ վիճելի էին, և Սոմալիի երիտասարդական լիգան էլ ավելի մեծ մեծամասնություն ստացավ խորհրդարանում։ Ընտրությունները կեղծելու և կոռուպցիայի մեղադրանքներն անսանձ են եղել, և ավելի քան 25 մարդ է սպանվել ընտրությունների հետ կապված բռնության հետևանքով։ Սոմալիացիների շրջանում աճել է ընդհանուր կարծիքը, որ ուժերն ավելի ավտորիտար են դառնում իրենց կառավարման մեջ։ Այս կարծիքը խորանում էր նրանով, որ վարչապետ Էգալի գլխավորությամբ վերջերս ձևավորված կառավարությունը զգալի չափով անտեսում էր խարդախության և կոռուպցիայի մեղադրանքները։ Այս զանգվածային հուզումներն ու դժգոհությունները երկրում անառողջ քաղաքական իրավիճակ են ստեղծել, որը հող է նախապատրաստել Սիադ Բարրեի և այլ սպաների հոկտեմբերյան հեղաշրջման համար:
Գեներալ-մայոր Սիադ Բարրեն ՝ Իտալիայի գաղութային ոստիկանության նախկին սպան և Դարոդ ցեղի անդամը, Սոմալիի բանակի հրամանատար, համարվում էր մոլի մարքսիստ ու ազգայնական 1960-ական թվականներին որպես բանակային սպա կոմունիստների հետ շփման իր փորձի համար։ Նա դարձել է Գերագույն հեղափոխական խորհրդի ՝ Սոմալիի զինվորականների և ոստիկանների խմբի առաջնորդը։


== Հեղաշրջում ==

1969 թվականի հոկտեմբերի 15-ին նախագահ Աբդիրաշիդ Ալի Շարմարկեն ՝ Սոմալիի երկրորդ նախագահը հետգաղութային շրջանում, ինքնաձիգից գնդակահարվել է իր թիկնապահի կողմից, երբ նա ավտոմեքենայից դուրս էր գալիս Հյուսիսային Լաս Անոդ քաղաքում։ Նրան փոխարինել է ժամանակավոր նախագահ Շեյխ Մուխտար Մոհամեդ Հուսեյնը։ Հեղաշրջումը սկսվել է Շարմարկի հուղարկավորությունից մեկ օր անց։
Պետական հեղաշրջումը տեղի է ունեցել 1969 թվականի հոկտեմբերի 21-ի վաղ առավոտյան։ Սոմալիի ազգային զինված ուժերի զորքերը տանկերի միջոցով և Գերագույն հեղափոխական խորհրդի տարբեր անդամների հրամանատարության ներքո շրջափակել են Մոգադիշոյում գտնվող մի քանի ռազմավարական օբյեկտներ ՝ ներառյալ խորհրդարանի շենքը, տեղեկատվության նախարարությունը, Մոգադիշոյի ռադիոկայանը, ոստիկանության կենտրոնակայանը և վարչապետ Էգալի առանձնատունը։ Կառավարական բարձր պաշտոնյաները առևանգվել և բանտարկվել են։ Հեղաշրջման ժամանակ ձերբակալվել են նաև Սոմալիի մի քանի նախկին բարձրաստիճան քաղաքական գործիչներ, այդ թվում ՝ նախկին նախագահ Ադեն Ադեն և նախկին վարչապետ Աբդիրիզակ Հաջի Հուսեյնը։ Երկուսն էլ կալանավորվել են և ազատ արձակվել միայն 1973 թվականին։ Վարչապետ Էգալը նույնպես բանտարկվել է, բայց մնացել է մենախցում։ Չնայած հեղաշրջման ընթացքում ոստիկանական շենքերի զավթմանը ՝ ոստիկանությունը չի դիմադրել զինվորականներին և նույնիսկ համագործակցել է նրանց հետ։ Սոմալիի ոստիկանության ղեկավար Ջամա Ալի Կորշելը նշանակվել է Գերագույն հեղափոխական խորհրդի նախագահի տեղակալ։
Այն բանից հետո, երբ հեղաշրջման մասնակիցները գրավել են Մոգադիշոյի ռադիոն, կայանը սկսել է ռազմական երաժշտություն հեռարձակել որպես հեղաշրջման առաջնորդների դրդապատճառների փոխանցման միջոց ՝ ներառյալ «Կամ Դատաստանի օրվա մահը կամ կյանքի հաղթանակը» երգը։ Հեղաշրջման ժամանակ ռադիոյով իր առաջին ելույթում Բարրեն դատապարտել է հին ռեժիմի «կոռուպցիան» և արհամարհանքով է արտահայտվել կրթվածներին ճնշելու մասին։ Նա նաև բացատրեց, որ չնայած նրան, որ կառավարությունը, որին նա տապալեց, ոչ բոլոր անդամներն էին հանցագործներ ՝ գուցե խոստովանելով, որ նա եղել է այն համակարգի մի մասը, որը տապալեց։ Բարրեի Գերագույն հեղափոխական խորհուրդը լուծարել է խորհրդարանն ու Գերագույն դատարանը և կասեցրել Սահմանադրության գործողությունը:
1970 թվականին ՝ հեղաշրջումից մեկ տարի անց, Սիադ Բարրեն Սոմալին հռչակեց սոցիալիստական պետություն և սկսեց երկրի «սոմալացումը», ըստ էության, ցեղերի լոյալության նվազեցման և «հնազանդ Սոմալիի» ստեղծման համար։


== Հետևանքները ==

Գերագույն հեղափոխական խորհուրդը, որը բաղկացած էր 25 անդամներից, ըստ էության ռազմական խունտա էր, որը հեղաշրջումից հետո իր վրա վերցրեց պետության բոլոր գործառույթները, ներառյալ նախագահությունը, խորհրդարանը և Նախարարների խորհուրդը։ Երկիրը վերանվանվել է Սոմալիի Ժողովրդավարական Հանրապետություն, իրականացվել է քաղաքական մաքրում։ քաղաքական կուսակցություններն արգելվել են, նախկին վարչապետ Էգալը և մի քանի այլ քաղաքական գործիչներ դատապարտվել են երկարատև ազատազրկման, իսկ այլախոհները հետապնդվել են։ Իշխանության համար պայքարը խորհրդի շարքերում ծավալվել է, և Սիադ Բարեն, ի վերջո, դարձել է Սոմալիի առաջնորդը։ Սալաադ Գաբեյրե Կեդիյեն, որին անվանում էին «հեղափոխության հայր», և Աբդուլքադիր Դհիլը ՝ զինվորական բարձրաստիճան գնդապետը, հրապարակավ գնդակահարվել էին 1972 թվականին։
Բարրեն, ով կոչվում է «հաղթական առաջնորդ», սկսեց երկիրը վարել գիտական սոցիալիզմի ուղղությամբ և ձգտում էր Սոմալիում ստեղծել ընդհանուր ազգային ինքնություն ՝ նվազեցնելով երկրի տարբեր խմբավորումների դերն ու ազդեցությունը։ Քոչվորները տեղափոխվել են գյուղատնտեսական համայնքներ, իրականացվել է անգրագիտության վերացման մեծ արշավ, կանանց ավելի շատ իրավունքներ են տրվել, իսկ լատինական գրերը պաշտոնապես ընդունվել են Սոմալիի լեզվով օգտագործելու համար։ Ռազմական ծախսերը ավելացել են Խորհրդային միության օգնությամբ, որը մեծ քանակությամբ տեխնիկա և հրահանգիչներ է տրամադրել։ Շուտով Սոմալին Աֆրիկայի ամենահզոր զինված երկրներից մեկն էր։ Բարրեն մշակել է անձի պաշտամունքը իր 21-ամյա կառավարման ողջ ընթացքում ՝ ոգեշնչվելով իր կուռքերից ՝ Կիմ Իր Սենից և Գամալ Աբդել Նասերից։
Խորհուրդը լուծարվել է 1976 թվականին, և Բարրեն դարձել է ավելի տոտալիտար, իսկ մարդու իրավունքների խախտումը Սոմալիում դարձել էր սովորական երևույթ։ «Սիադ Բարրեի 21-ամյա ռեժիմն ունեցել է Աֆրիկայի մարդու իրավունքների ոլորտում ամենավատ ցուցանիշներից մեկը», ընդ որում Բարրեի ռեժիմը տասնամյակներ շարունակ հետապնդել և խոշտանգել է կասկածյալ քաղաքական այլախոհներին։


== Խորհրդային մասնակցության մեղադրանքները ==
Չնայած նրան, որ ոչ մի պաշտոնական ապացույց ի պաշտպանություն այս տեսության չի ներկայացվել, հեղաշրջմանը խորհրդային ներգրավվածության կասկածը արդեն լայնորեն տարածվել էր։ Այդ ժամանակ հետգաղութային Սոմալին Խորհրդային Միությունից ռազմական աջակցության մեծ ծավալներ էր ստանում, ներառյալ տրանսպորտային միջոցները, հրաձգային զենքերը և տեխնիկական օգնությունը օգնության տեսքով։ Բացի այդ, Սոմալիի հազարավոր սպաներ գործուղվել էին Խորհրդային Միություն երկրի ռազմական ակադեմիաներում սովորելու համար։ Խորհրդային Միությունը երկրում մեծ ռազմածովային բազա էր պահում։ Սակայն հեղաշրջումից հետո ԽՍՀՄ-ը նախկինի պես զգուշավոր էր վերաբերվում նոր ռեժիմին և թվում էր, թե վստահ չէր խունտայի նախընտրած քաղաքական ուղղությանը։ Հայտնի է, որ Մոգադիշոյում ՊԱԿ-ի ռեզիդենտուրան (կայանը) նախապես տեղեկացվել էր հեղաշրջման մասին, և դավադիրներից մի քանիսը խորհրդային իրազեկիչներ (տեղեկատու) էին։ Սալաադ Գաբեյրե Կեդիեն ՝ հեղաշրջման գլխավոր նախագծողներից մեկը, որը մահապատժի է ենթարկվել 1972 թվականին, եղել է ՊԱԿ-ի տեղեկատուն ՝ «օպերատոր» կոդային անվանումով ՝ համաձայն Միտրոխինի արխիվի փաստաթղթերի և Քեմբրիջի պատմաբան Քրիստոֆեր Էնդրյուի աշխատությունների։


== Հղումներ ==