Ֆերոնիա (դիցաբանություն)

Ֆերոնիա (լատ.՝ Feronia), հին հռոմեական դիցաբանության պտղաբերության, առողջության, լիության ու վայրի բնության աստվածուհի։ Որպես ստրուկներին ազատություն, իսկ հասարակության ստորին խավին՝ քաղաքացիական իրավունքներ պարգևող աստվածուհի՝ առանձնակի հարգանք է ունեցել պլեբեյների և ազատ արձակված ստրուկների շրջանում։ Նրա տոնը՝ Ֆերոնիեն, նշվել է նոյեմբերի 13-ին «Պլեբեյան խաղերի» ընթացքում, Ֆորտունա Պրիմիգենիայի հետ․ երկուսն էլ Պալեստրինայի աստվածուհիներ էին։
Նշենք, որ փետրվարի 21-ին նշվող նույնահունչ Ֆերալիան Յուպիտերի, այլ ոչ թե Ֆերոնիայի տոնն է:


== Ստուգաբանություն ==
Ֆերոնիայի անունը բխում է լատիներեն fĕrus բառին համապատասխանող սաբիներեն ածականից, որի ձայնավորը երկար է՝ Fērōnǐa։ fer արմատը համանման բառեր ունի հնդեվրոպական յուրաքանչյուր լեզվով (օրինակ՝ հունարեն θήρ, θήριον) և հանդիսանում է Վեդաների աստված Ռուդրայի անվան արմատը։ Լատիներեն fĕrus նշանակում է «չմշակված, անմշակ», «դաշտի, անտառի», «մշակման չենթարկված»։
Ֆերոնիան հռոմեական և իտալական աստվածուհիներից է, որի անունն առաջացել է -ona կամ -onia վերջածանցի օգնությամբ։


== Առասպելներ և գործառնություններ ==
Առաջ են քաշվել Ֆերոնիայի պաշտամունքի բազմաթիվ վարկածներ, և պարզ չէ, արդյոք նա միայն մեկ աստվածուհի էր, կամ ունեցել է միայն մեկ գործառույթ հին ժամանակներում։ Որոշ լատինացիներ հավատում էին, որ Ֆերոնիան բերքի աստվածուհի է, և նրան պատվում էին բերքահավաքի առաջին պտուղներով, որպեսզի հաջորդ տարի նույնպես լավ բերք լինի։
Աստվածուհին մարգարեական հատկություններ է ունեցել սաբինացիների շրջանում, նաև հանդիսացել ճանապարհորդների, կրակի, և ջրի աստվածուհին։


=== Ազատ արձակված ստրուկներ և Լիբերտաս ===
Հռոմեական մշակութային ու պետական գործիչ Մարկոս Տերենտիոս Վառոն Ֆերոնիային նույնացրել է ազատության աստվածուհի Լիբերտասի հետ։ Ըստ Սերվիուսի, Ֆերոնիան ազատ արձակված ստրուկների ոգի-աստվածուհի էր։ Տերաչինայի սրբավայրում տեղադրված էր մի քար, որի վրա գրված է. «Թող արժանի ստրուկները նստեն, որպեսզի նրանք կարողանան ազատ կանգնել»: Տիտոս Լիվիոսը նշում է, որ մ․թ․ա 217 թվականին կանայք գումար էին հավաքում որպես Ֆերոնիային նվեր։ Որոշ աղբյուրներ նշում են, որ ստրուկները ազատ են արձակվել Տերաչինայի մոտ գտնվող նրա տաճարում։


=== Սաբին ցեղի աստվածուհի ===
Այն աստվածուհիներից էր, որոնց սաբինացի դրամահատները պատկերել են իրենց հատած դրամների վրա։ Ներմուծվել է հռոմեական կրոնական ավանդույթների մեջ մ․թ․ա 3-րդ դարի սկզբին Մանի Կուրիյ Դենտատուսի՝ Սաբինիան նվաճելուց հետո։


=== Վայրի բնության աստվածուհի ===
Տերաչինայի իր սրբավայրի մասին երկու պատմություն ընդգծում է Ֆերոնիայի կերպարը որպես վայրի բնության աստվածուհի. Սերվյուսը գրում է, որ երբ կրակը ոչնչացրել է նրա անտառները, և տեղացիները ցանկանում էին արձաններն այլ վայր տեղափոխել, հրդեհված անտառը հանկարծ կանաչել է։
Ըստ Պլինիի՝ Տերաչինայի և Ֆերոնիայի սրբավայրի միջև պատերազմի ժամանակ աշտարակներ կառուցելու բոլոր փորձերը անհաջող են ընթացել, քանի որ բոլորն առանց բացառության ոչնչացվել են կայծակից։ Այսպիսով, աստվածուհին հրաժարվել է հարակից քաղաքի հետ ցանկացած կապ ունենալուց:


=== Դեր Էնեական պոեմում ===
Ըստ Վերգիլիոսի, Ֆերոինա գրուվ քաղաքի զորքերը կռվում էին Թուրնոսի կողմից՝ Էնեասի դեմ։ Արկադական թագավոր Էվանդերը հիշում է, թե ինչպես իր պատանեկության տարիներին սպանել է Ֆերոնիայի որդի Էրուլուսին, որը Հերիոնի նման ուներ եռակի մարմին և եռակի հոգի, և ինքը ստիպված է եղել նրան սպանել երեք անգամ։ Վերգիլիոսը նույնացնում է Էրուլուսին Պալեստրինայի թագավորի հետ, բայց գրականության մեջ նա այլ կերպ հայտնի չէ։


=== Դյումեզիլի մեկնաբանություն ===
Ֆրանսիացի լեզվաբան ու դիցաբանության մասնագետ Ջորջ Դյումեզիլը Ֆերոինային համարում է անապատի, վայրի բնության և բնության կենսական ուժերի աստվածուհի, որը սիրվել է, քանի որ առաջարկել է այդ ուժերը լավ գործածելու հնարավորություն ընձեռել՝ սնունդ ձեռք բերելու, առողջություն և պտղաբերություն ունենալու համար: Նա պտուղ է տալիս և բուժում, ուստի չնայած նրան, որ երկրպագվել է որպես միայն վայրի բնության աստվածուհի, նա ստացել է բերքի առաջին պտուղները:
Դյումեզիլը նրան համեմատում է վեդական աստված Ռուդրայի հետ. նա նման է Ֆերոնիային նրանով, որ նա ներկայացնում է այն, ինչը դեռ չի փոխակերպվել քաղաքակրթության կողմից․ նա ջունգլիների աստված է, երբեմն վտանգավոր և միաժամանակ՝ օգտակար, բուժում է խոտաբույսերով, ազատված ստրուկների և վտարանդիների պաշտպանն է: Ֆերոինան, սակայն, ունի միայն մեկ դրական կամ օգտակար գործառույթ՝ վայրի բնության ուժերը մարդկանց ծառայությանը հանձնելը։


== Պաշտամունք և պաշտամունքային վայրեր ==
Ֆերոնիայի մասին վիմագրությունները հիմնականում հայտնաբերվել են կենտրոնական Իտալիայում։ Ֆերոնայի սրբավայրերը բոլորը գտնվում էին վայրի բնությունում՝ մարդկային բնակավայրերից հեռու: Այնուամենայնիվ Վառոն Ֆերոնիային ընդգրկել է Հռոմեական դիցարանի աստվածների ցանկում, ով զոհասեղաններ է ունեցել Հռոմում։
Ակվիլեայի և Տերաչինայի մոտակայքում գտնվող Ֆերոնիայի պաշտամունքայի վայրերը աղբյուրների մոտ էին, որոնք օգտագործվում էին ծեսերի ժամանակ։ Հին հռոմեացի բանաստեղծ Հորացիոսը խոսել է Ֆերոնիայի ջրի մասին (լիմֆա), որում «մենք լվանում ենք մեր դեմքն ու ձեռքերը»։


=== Կապենա, Էթրուրիա ===
Կապենայում նրա սրբավայրը մի տեղ էր, որտեղ բոլորին թույլատրվում էր գալ երկրպագության և առևտրի, և գալիս էին տարբեր ցեղեր՝ սաբիններ, լատիններ, էտրուսկաններ և այլ ժողովուրդներ։ Պուրակը բոլորին տրամադրել է չեզոք տարածք, որում խաղաղությունը չպետք է խաթարվեր։
Ֆերոնիայի տաճարը գտնվել է Մոնթե Սորակտա լեռան ստորոտին, Կապենայի մոտակայքում։ «Ֆերոնիայի պուրակ»-ում (Ֆիանո Ռոմանո) նրա պատվին ամենամյա փառատոններ են անցկացվել, որոնք առևտրական տոնավաճառի բնույթ են ունեցել։ Հարավ-արևմտյան Էտրուրիայի Կապենա քաղաքի տարածքում գտնվող այս վայրի ոսկին ու արծաթը թալանվել է Հաննիբալի նահանջող զորքերի կողմից մ․թ․ա 211 թվականին, երբ վերջինս սրբավայր է այցելել․ lհետագայում այն  դարձել է Օկտավիանոս Օգոստոսի գաղութը։ Որպես իր գաղութ այն հիշատակվում է մեկ վիմագրության մեջ, որը կրկնօրինակվել է Ֆարֆայի աբբայության ձեռագրերում, որպես colonia Iulia Felix Lucoferonensis գաղութ։


=== Անքսուր, Տերաչինա ===
Մեկ այլ կարևոր սրբավայր գտնվել է Անքսուրի մոտակայքում, Տերաչինայում, գտնվող մի անտառում, որտեղ Սերվիուսը արձանագրմամբ գործել է «Յուպիտերի տղայի» կամ «Յունո Կույսի» պաշտամունքը, որին նա անվանում է Ֆերոնիա։  Համաձայն մեկ այլ ավանդույթի՝ նոր ազատված ստրուկները կարող էին գնալ Տերաչինայի գերեզմանատուն և իրենց սափրված գլուխների վրա դնել յուրատեսակ գլխարկ, որը խորհրդանշում էր նրանց ազատությունը։


=== Մարսի դաշտ, Հռոմ ===
Մարսի դաշտում գտնված նրա տաճարը հավանաբար տեղակայված էր պուրակում, ինչպես ասված է տեղանքում հայտնաբերված մի գրության վրա։ Այն հիմնադրվել է նախքան մ.թ.ա. 217 թվականը։ Հնարավոր է, որ նվիրված լիներ Կուրթիուս Դենտուսի՝ Սաբինների նկատմամբ տարած հաղթանակին: Նրա շինարարական գործերից էին Անյենեն և տաճարի մոտ գտնվող բազմաթիվ ցայտաղբյուրներ։


=== Ավանդույթի շարունակություն ===
Ամերիկացի բանահյուս Չարլզ Գոդֆրի Լելանդը հաղորդել է 19-րդ դարի Տոսկանայում «կախարդ» Ֆերոնիայի ավանդույթների մասին։


== Անվանակիցներ ==
72 Ֆերոնիա աստղակերպը կոչվել է աստվածուհու անունով։


== Ծանոթագրություններ ==