Ռազմական հեղաշրջում Զիմբաբվեում (2017)

Ռազմական հեղաշրջում Զիմբաբվեյում, ռազմական հեղաշրջում, որը տեղի է ունեցել 2017 թվականի նոյեմբերի 14-ից մինչև նոյեմբերի 21-ը։ Հեղաշրջման հիմնական պատճառը փոխնախագահ Էմերսոն Մնանգագվայի և Զիմբաբվեի նախագահ Ռոբերտ Մուգաբեյի միջև ծագած հակամարտությունն է։ Հեղաշրջումը սկսվել է Զիմբաբվեի պաշտպանության ուժերի գնդապետ Կոնստանտինո Չիվենգայի միջամտության արդյունքում։


== Համատեքստը ==
2017 թվականի հոկտեմբերի առաջին շաբաթում զգալի մեծացավ Զիմբաբվեի փոխնախագահ Էմերսոն Մնանգագվայի ու Զիմբաբվեի առաջին տիկին Գրեյս Մուգաբեի միջև լարվածությունը։ Մնանգագվան Մուգաբայի դրածոն էր ու նրա դաշնակիցը1960-ական թվականներին ընթացող անկախության պատերազմի ժամանակներից։ Էմերսոն Մնանգագավան 2017 թվականի օգոստոսին քաղաքական ցույցի ժամանակ հայտարարեց իր թունավորման մասին, որից հետո, օդային ճանապարհով, ստիպված էվակուացվեց Հարավային Աֆրիկայի հիվանդանոցներից մեկը՝ բուժման համար։ Ընդ որում, Մնանգագվան նշեց իր հավատարմությունը իշխող՝ «Զիմբաբվեական աֆրիկյան ազգային միություն՝ հայրենասիրական ճակատ» կուսակցությանն ու նախագահ Մուգաբեյին՝ սուտ որակելով այն խոսակցությունները, որ Գրեյս Մուգաբեն  պաղպաղակի օգնությամբ կազմակերպել է թունավորումը։ Մնանգագվան, հայտնի է «Կոկորդիլոս» անվամբ, նա ղեկավարում է նույնանուն՝ «Կոկորդիլոսներ» խմբակցությունը, իսկ Գրեյս Մուգաբեն՝ Generation 40 խմբակցությունը։ Նրանք երկուսն էլ 2018 թվականի նախագահական ընտրությունների շեմին պայքարում են կուսակցությունում առավել վերահսկողություն ունենալու համար։ Միևնույն ժամանակ 93-ամյա Մուգաբեն իշխում է մոտ 40 տարի։ Գալիք ընտրություններում Մուգաբեի հնարավոր հաղթանակի մասին Գրեյս Մուգաբեն ասել է, որ նրա «դին անգամ, որպես թեկնածու» կհաղթի ընտրություններում։
Ֆելեկեզելա Մֆոկոն՝ Զիմբաբվեի երկրորդ փոխնախագահը, քննադատեց Մնանգագվային, հայտարարելով, որ Մնանգագվայի մեկնաբանությունները՝ օգոստոսյան միջադեպի մասին, միտված են թուլացնելու երկիրը, նախագահի իշխանությունը ու պառակտել կուսակցությունը, քանի որ բժիշկները եկել են այն եզրակացության, որ թունավորումը պայմանավորված է եղել փչացած սննդամթերքով։ 2017 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Գրեյս Մուգաբեն ելույթ ունենալով Հարարեում, որի ժամանակ խոսում էր երիտարդների իրավունքների ու հնարավորությունների մասին, դուրս եկավ նախօրոք գրված տեքստի շրջանակից, և հայտարարեց, որ իր կողմնակիցները մշտապես սպառնալիքներ են ստանում, այն մասին, որ եթե Մնանգագվան չփոխարինի Մուգաբեյին, իրենց կսպանեն։ Նա նաև նշել է, որ փոխնախագահին աջակցող ֆրակցիան պատրաստում է պետական հեղաշրջում։ Նա հրապարակայնորեն հերքեց իր կապը թունավորման հետ և հռետորական ձևով ասաց. «Ինչո՞ւ պետք է սպանեմ նրան։ Ես՝ նախագահի կինն եմ։ Ո՞վ է Մնանգագվան, ո՞վ է նա»։
Նոյեմբերի 4-ին ցույցի ժամանակ նախագահ Մուգաբեն առաջին անգամ հրապարակայնորեն քննադատեց Մնանգագվային, մինչդեռ առաջին տիկինը նրան անվանել էր «հեղաշրջման հրահրող» և «վախկոտ»։ Նոյեմբերի 6-ին Մուգաբեն Մնանգագվային հեռացրեց փոխնախագահի պաշտոնից։ Տեղեկատվության նախարար Սայմոն Հայա-Մոյոյի հայտարարությունում նշվում էր, որ Մնանգագվան «հետևողականորեն և համառորեն, անհարգալից վերաբերմունք, ստախոսություն ու անվստահելիություն» է ցուցաբերել։ Դրանից հետո Մնանգագվան փախավ երկրից, խոստանալով վերադառնալ ու կոչ արեց կուսակցության անդամներին հեռացնել նախագահին։ Մուգաբեյին հասցեագրված իր հայտարարության մեջ, նա նշեց, որ կուսակցությունը «ձեր և ձեր կնոջ սեփականությունը չէ, որպեսզի ձեր կամակատարները անեն այն ամենն,  ինչ ձեզ հարմար է»։ Մինչդեռ, Մնանգագվայի կողմնակիցներից մոտ հարյուրը, Գրեյս Մուգաբեյի հրամանով, ենթարկվեցին կարգապահական պատժամիջոցների։
Մնանգագվայի հեռացումը, ըստ էության Գրեյս Մուգաբեյին թողեց, որպես Ռոբերտ Մուգաբեյի միակ ժառանգ։ Մնանգագվան, 1980 թվականի անկախությունից ի վեր, Մուգաբեյի քաղաքական վերջին դաշնակիցներից մեկն էր, ով աջակցություն էր ստանում զիմբաբվեական բանակի մի քանի գնդապետների կողմից։ Նա կարծում էր, որ երկիրը պետք է կառավարեն միայն ազատագրական պատերազմի վետերանները, որոնց թվում Գրեյս Մուգաբեն չեր մտնում։ Թեև Մուգաբեյի իշխանությունը հենվում էր զինվորական վերնախավի վրա, սակայն վերջին մի քանի տարիների ընթացքում նրանք պարբերաբար հեռացրեց հին վետերաններին՝ կուսակցական կարևոր  պաշտոններից։ Նրանց տեղը գրավեցին ռազմական փորձ չունեցող ավելի երիտասարդ պաշտոնյաներ։ Այդ քայլը շատ ռիսկային էր, քանի որ Գրեյս Մուգաբեն դարձել էր հակասական կերպար Զիմբաբվեում, ով չէր կարողանում մեծ աջակցություն ստանալ կուսակցության վետերանների կողմից։
Նոյեմբերի 13-ին Զիմբաբվեի պաշտպանության ուժերի հրամանատար, գնդապետ Կոնստանտինո Չիվենգան հրավիրեց մամուլի ասուլիս, կարդալով հայտարարություն, որում նախորդող իրադարձություններն անվանեց «դավաճանական նենգություն»՝ հայտարարելով, որ զինվորականները «կմիջամտեն, առանց երկմտելու» այս դժվարին պահերին զիմբաբվեական հեղափոխության հիշատակի պահպանման համար, եթե կուսակցության շարքերի մաքրումը ազատագրական պատերազմի վետերաններից չդադարի։ Չիվենգան կոչ արեց զիմբաբվեացիներին իրականացնել իրենց ժողովրդավարական իրավունքը և մասնակցություն ունենալ 2017 թվականի դեկտեմբերին կուսակցական ժողովին, որպեսզի աքսորեն «հակահեղափոխականներին»։ Նա նաև նշեց, որ ներկուսակցական պայքարը ու մաքրումները հանգեցրեցին «տառապանքների»՝ կապված տնտեսական ճգնաժամի հետ, որի պատճառով «երկրում վերջին հինգ տարիների ընթացքում չի երևում ոչ մի նշանակալի առաջընթաց»։


== Իրադարձությունը ==
Նոյեմբերի 14-ին զինվորական զրահապատ մեքենաները հայտնվել են Զիմբաբվեի մայրաքաղաք Հարարեյի դարպասների մոտ, իսկ հետո ավտոշարասյունը անցել է քաղաքով։ Հենց այդ օրը Կուդզանայ Չիպանգան՝ իշխող կուսակցության երիտասարդական լիգայի և Գրեյս Մուգաբեյի դաշնակիցը, հայտարարեց, որ իր ընկերների հետ «պատրաստ է մահանալ», սակայն կփորձի խանգարել բանակին՝ հեռացնել Մուգաբեյին ու նշանակել նոր նախագահ։ Չիպանգան հայտարարել է, որ, եթե գնդապետները դժգոհ են Մուգաբեյի կառավարումից, թող հրաժարական տան ու դառնան քաղաքական գործիչներ։ Ցերեկը Մուգաբեն ներկա է գտնվել Զիմբաբվեի նախարարների կաբիներտի ամենշաբաթյա նիստին, ինչից հետո Սայմոն Հայա-Մոյոն մեղադրեց գնդապետ Չիվենգային դավաճանության ու ապստամբության նախապատրաստման մեջ։ Հենց այդ երեկո զինվորականները վերահսկողության տակ են վերցրել Զիմբաբվեի կենտրոնական հեռուստաընկերությունը, հայտնելով աշխատակիցներին, որ անհանգստության կարիք չկա։ Նա նշել է, որ բանակը ուղղակի իրենց պաշտպանում է։ Զինվորների խոսքով, այդ գործողությունների պատճառը եղել է կենտրոնական հեռուստաընկերության կողմից Չիվանգայի հայտարարության մերժումը։
Նոյեմբերի 15-ին առավոտյան ժամը 5-ին Զիմբաբվեի ազգային բանակի շտաբի պետ և Չիվենգայի ուղեկից, գնդապետ-մայոր Սիբուսիսո Մոյոն հանդես եկավ Զիմբաբվեի պաշտպանության ուժերի անունից՝ կենտրոնական հեռուստաընկերության եթերում։ Մայոն հայտարարեց, որ ինչ տեղի է ունենում հիմա ռազմական հեղաշրջում չէ, իսկ նախագահը գտնվում է անվտանգ վայրում, քանի որ զինվորների թիրախն են «հանցագործները», ովքեր շրջապատում են Մուգաբեյին ու պատասխանատու են երկրի սոցիալ-տնտեսական խնդիրների համար, և, որ նրանց հեռացումից հետո իրավիճակը «կվերադառնա բնականոն կյանքին»։ Նա հայտարարեց զինվորական հեռացումների չեղարկման մասին, հայտարարելով, որ բոլոր զինվորները պետք է վերադառնան իրենց զորանոցները, անվտանգության մարմինները պետք է «համագործակցեն ի շահ երկրի» և որ «ցանկացած սադրանք կդիմավորվի համարժեք պատասխանով»։ Մայոն նաև երաշխավորեց դատական մարմինների անկախությունը, զգուշացնելով Զիմբաբվեի քաղաքացիներին այն մասին, որ իրենք պետք է հանգստություն պահպանեն և զերծ մնան ավելորդ տեղաշարժից։ Մայոյի ելույթից հետո զինվորները ձերբակալեցին Իգնասիուս Չոմբոյին՝ Զիմբաբվեի ֆինանսների նախախարին  և կուսակցության G40 ֆրակցիայի առաջնորդին։ Որոշ տվյալներով, ձերբակալվել են կաբինետի ուրիշ անդամներ ևս, այդ թվում՝ բարձրագույն կրթության նախարար Ջոնաթան Մայոն և տեղական ինքնակառավարման նախարար Սավիոր Կասուկուվերեն։ Հենց այդ օրը առավոտյան Հարարեյի բնակիչները մայրաքաղաքի հյուսիսային արվարձանում լսել են հրաձգության ու հրետանային կրակոցի ձայներ։ Կրակոցները հնչել են այն թաղամասում, որտեղ ապրում են քաղաքական շատ գործիչներ, այդ թվում նախագահը։ Որոշ տվյալներով, շարունակական կրակոցներ են լսվել Մուգաբեյի տան մոտ՝ Բորրոուդեյլ արվարձանում, իսկ Զիմբաբվեի համալսարանի մոտ տեղի է ունեցել պայթյուն։ Զինվորները արգելափակել են մուտքը դեպի Զիմբաբվեի խորհրդարան, կառավարական շենքեր, դատարաններ ու Հարարեյում նախագահի պաշտոնական նստավայր։ ՀԱՀ-ի նախագահ՝ Ջեյքոբ Զուման հեռախոսային զրույց է ունեցել Մուգաբեյի հետ։ Մուգաբեն նշել է, որ գտնվում է անվտանգ վայրում, սակայն տնային կալանքի տակ։ Չհաստատված տեղեկություններով, Գրեյս Մուգաբեն փախել է Նամիբիա, որը հերքվում է երկրի իշխանությունների կողմից, և հնարավոր է նա գտնվում է տնային կալանքի տակ՝ իր ամուսնու հետ միասին։
Հենց այդ օրը Զիմբաբվեական ազգային-ազատագրական պատերազմի վետերանների ասոցիացիայի գլխավոր քարտուղար՝ Վիկտոր Մատեմադանդան հրապարակայնորեն կոչ արեց Մուգաբեյին հրաժարական տալ, հայտարարելով, որ զինվորականների գործողություններն ի շահ երկրի են, իսկ ներկայացուցիչ Քրիս Մուցվանգվան բարձր գնահատեց նրանց ռեժիմի «անարյուն ուղղումը»։ Զիմբաբվեի հեռարձակվող ընկերությունը ընդհատեց իր հեռարձակումները՝ Կուդզանայա Չիպանգիի հայտարարությունը հեռարձակելու համար, որտեղ նա ներողություն խնդրեց զինվորներից՝ իր նախկին խոսքերի համար, հատկապես նշելով, որ դա անում է առանց պարտադրանքի։ Որոշ տվյալներով, Մնանգագվան արտաքսումից վերադարձել է Զիմբաբվե, որպեսզի ղեկավարի կառավարությունը։ Այդ ժամանակ, իր և ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև բանակցություններ սկսվեցին՝ ժամանակավոր կառավարության ձևավորման համար։ Հարարե վերադարձավ նաև Մուգաբեյի գլխավոր քննադատ, ընդդիմադիր և Զիմբաբվեի նախկին վարչապետ Մորգան Ցվանգիրան, ով բուժվում էր քաղցկեղից Մեծ Բրիտանիայում ու Հարավային Աֆրիկայում։ Իր առաջին ճառում նա ասաց, որ «Զիմբաբվեի շահերից է բխում Ռոբերտ Մուգաբեյի անմիջական հրաժարականը», որից հետո պետք է անցկացվեն «արդար, ազատ ընտրություններ»։ Բանակցություններ էին ընթանում Մուգաբեյի և զինվորների միջև, որի արդյունքում, ըստ որոշ տվյալների, Մուգաբեն հրաժարվել է հանձնել իշխանությունը։ Նոյեմբերի 16-ին Մուգաբեն անսպասելի դուրս է եկել կալանքից, ժամանելով կառավարության շենք, Չիվենգայի հետ բանակցությունների համար, որին ներկա էր նաև պաշտպանության և պատերազմի վետերանների նախարար Նոսիվիվե Մապուսա-Նկակուլան և ՀԱՀ-ի պետական անվտանգության նախարար՝ Բոնգանի Բոնգոն, Մուկոնորիի հայրը, Զիմբաբվեի պաշտպանության նախարար Սիդնեյ Սեկերամայնը և Զիմբաբվեի պետական անվտանգության ու նախագահական ադմինիստրացիայի նախարար Կեմբո Մոհադին։
Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 17-ին Մուգաբեն ռազմական հեղաշրջումից հետո առաջին անգամ հայտնվեց հանրության առջև՝ ներկա գտնվելով Զիմբաբվեի բաց համալսարանի ավարտական արարողությանը։ Ծափահարությունների ներքո նախագահը հայտարարեց դիպլոմների հանձնման արարողությունը սկսելու մասին, ինչից հետո, ինչպես թվացել է լրագրողներին, նախագահը քնել է։ Այդ ժամանակ, զինվորականները պետական ԶԼՄ-ներով հայտարարեցին, որ բանակցությունները դեռ շարունակվում են և իրենք հասել են «զգալի առաջընթացի»։ Քրիս Մուցվանգվայի խոսքերով, Մուգաբեն խնդրել է զինվորականներին պահպանել իր իշխանությունը «ևս մի քանի օր կամ մի քանի ամիս»։ Այդ ժամանակ, որոշ տվյալներով, կուսկացությունում քննարկվում էր Մուգաբեյին իմպիչմենտ հայտարարելու հարցը, եթե վերջինս կամավոր հրաժարական չտա։ Մինչդեռ, կուսակցության տարածաշրջանային բաժանմունքների 10-ից առնվազն 8-ը քվեարկեցին այն բանի օգտին, որ Մուգաբեն հրաժարվի նախագահի ու կուսակցության քարտուղարի պաշտոնից։
Հենց այդ օրը տեղի ունեցավ վետերանների ասոցացիայի առաջնորդների մամլո ասուլիսը, որտեղ Մուցվանգվան կոչ արեց «բոլոր զիմբաբվeացիներին» ցույց կազմակերպել` նշելով, որ ոստիկանությունն ու զինվորականների չեն ձերբակալի ցուցարարներին, իսկ «խաղը ավարտված է։ Ամեն ինչ արված է, ամեն ինչ ավարտված է… Գնդապետները կատարեցին հիասքանչ աշխատանք»։
Նոյեմբերի 18-ին Հարարեյի փողոցները լցվեցին բազմաթիվ մարդկանցով։ Տասնյակ հազարավոր մարդիկ ազգային դրոշով ու պաստառներով աջակցում էին զինվորականների գործողություններն ու պահանջում էին Մուգաբեյի հրաժարականը։ Սակայն ինչպես նշում է նախագահի զարմիկը՝ Պատրիկ Զուավոն, Մուգաբեն իր կնոջ հետ միասն «պատրաստ են մեռնել դրա համար, ինչ գտնում են ճիշտ»։ Մի պահ ցուցարարները շարժվեցին դեպի նախագահի նստավայրը, որտեղից սուլոցների տակ հասցրեց դուրս գալ մի ավտոշարասյուն, որում, լրագրողների տվյալներով, Մուգաբեն չկար։
Ի վերջո նոյեմբերի 21-ին Մուգաբեն հրաժարական տվեց։
Նոյեմբերի 22-ին խորհրդարանի խոսնակ Ջեյմոբ Մուդենդան մամլո ասուլիսի ժամանակ հաղորդեց այն մասին, որ իշխող կուսացկությունը նախագահի պաշտոնում է առաջադրել Մնագագվային և իր երդումնակալության արարողությունը տեղի է ունենալու նոյեմբերի 24-ին։


== Ծանոթագրություններ ==