Պեկինի պատմություն

Պեկինի պատմություն, Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության մայրաքաղաք Պեկիննի պատմությունը հին ու հարուստ պատմություն է։


== Նախապատմական ժամանակներ ==
Պեկինի կենտրոնական ենթակայության քաղաքի տարածքում բնակվող հոմինիդների ամենավաղ մնացորդները հայտնաբերվել են Ֆանշանի շրջանի Չժոկոուդյան գյուղի մոտակայքում գտնվող Լունգուշան լեռան քարանձավում։ Այնտեղ 1930-ական թվականներին հայտնաբերվել է սինանթրոպոսի ոսկորներ՝ Homo erectus տեսակի ներկայացուցիչներ, որոնք այս վայրերում ապրել են 230-ից 77 հազար տարի առաջ։ 
Քարանձավներում հայտնաբերվել են նաև Homo sapiens տեսակի ներկայացուցիչների հետքեր, որոնք այս մասերում ապրել են պալեոլիթի ժամանակաշրջանում՝ 27-ից 10 հազար տարի առաջ ընկած ժամանակահատվածում։ Պեկինի շրջակայքի հարթավայրերում հնէաբանները հայտնաբերել են նեոլիթյան ժամանակաշրջանի բնակավայրերի մնացորդներ, ինչը ցույց է տվել, որ արդեն 6-7 հազար տարի առաջ մարդիկ այս վայրերում զբաղվել են գյուղատնտեսությամբ։


== Չինական պետականության սկիզբ ==
Պատմական տարեգրություններում Պեկինի առաջին հիշատակությունները կապված է եղել մ.թ.ա. 11-րդ դարի իրադարձությունների հետ, երբ Չժոու տոհմը տապալել է Շան պետությանը։ Սիմա Ցյանը «Պատմական գրություններում» գրել է.

Ժամանակակից պատմաբանները դա այսպես են մեկնաբանել․ Շին Չժո տոհմի ներկայացուցիչներից էր, Վեն-վանի հարակից ազգականն էր և կրել է «Շաո-գուն» տիտղոսը։ Ու-վանը նրան ժառանգություն է հատկացրել Չժոուի հյուսիսում), որպեսզի նա ծածկեր կենտրոնական հողերը բարբարոսների արշավանքներից։ Քանի որ հյուսիսից այս հողերը սահմանափակված էին Յանշանի լեռներով, լեռների անունն ու ամբողջ տարածքը սկսել են կոչվել «Յան»։
Յանի թագավորության մայրաքաղաք դարձել է Ցզի քաղաքը, որը գտնվել է ժամանակակից Պեկինի հարավարևմտյան մասում՝ Սյուանյու և Ֆենտայյի շրջանների տարածքում։ Սկզբնապես դա առանձին քաղաք-պետություն էր (Կոնֆուցիոսը նշում է, որ Ցզին կառավարիչները Հուան-դի հետնորդներն էին), բայց մ.թ.ա. 9–8-րդ դարերում Յանը կլանվել է և դարձել նրա մայրաքաղաքը. ավելի վաղ մայրաքաղաք Յանը տեղակայվել է ժամանակակից Ֆանշան շրջանի տարածքում գտնվող Լիուլիհե քաղաքում գտնվող Դունցզյալին գյուղի տարածքում (հենց այնտեղ էլ հայտնաբերվել են պարսպապատ բնակավայրի մնացորդներ և շուրջ 200 ազնվականների գերեզմաններ)։ Այս պատճառներից ելնելով՝ Պեկինը հաճախ պատկերավոր կերպով անվանվել են Յանցզին։ Ինչպես Պեկինի հետագա կառավարիչները, Յանի թագավորությունը միշտ գտնվել է հյուսիսային տափաստաններից քոչվորների հարձակման սպառնալիքի տակ, ուստի իր հյուսիսային սահմանների երկայնքով կառուցել են պաշտպանական կառույցներ։
Մ.թ.ա. 3-րդ դարում Յանի թագավորությունը կործանվել է Ցին թագավորության կողմից, որը ձևավորել է Չինաստանի պատմության մեջ առաջին կենտրոնացված կայսրությունը։


== Չինական առաջին կայսրություն ==
Ցին կայսրության ձևավորմամբ՝ Ցզին քաղաքը դարձել է պարզապես գավառական քաղաք դրա հյուսիսային սահմանի մոտակայքում։ Ցինը խիստ կենտրոնացված պետություն է եղել, և վարչատարածքային բաժանման շրջանակներում այն բաժանվել է 48 կոմսությունների, որոնցից երկուսը գտնվել են Պեկինի կենտրոնական ենթակայության ժամանակակից քաղաքի տարածքում։ Ցզինը դարձել է Գուանյանի մայրաքաղաք, իսկ ավելի հյուսիս՝ ներկայիս Միյուն շրջանի տարածքում, ստեղծվել է Յույան շրջանը։
Ցին կայսրություն կարճ կյանք է ունեցել, և շուտով փոխարինվել է Հան կայսրությամբ։ Սկզբում կենտրոնացվածության կապերը թուլացել են, և Ցին քաղաքը դարձել է  Գուանգյան նահանգի ավատակալվածք, բայց մ.թ.ա. 106 թվականին կայսր Ու-դին կայսրության տարածքը բաժանել են 13 չժոու-շրջանների, իսկ Ցզին դարձել է Յուչժոու շրջանի մայրաքաղաք։
Երեք թագավորությունների դարաշրջանում, երբ Չինաստանի տարածքում մեկ պետության փոխարեն ստեղծվել է միանգամից երեքը, Հանի 13 շրջաններից 10-ը (ներառյալ Յուչժոուն) անցել են Վեյի թագավորությանը։ Հետագայում, երբ Չինաստանը վերամիավորվել է՝ կազմավորելով Ցզին պետությունը, Ցզին կորցրել է իր տարածաշրջանային կենտրոնի կարգավիճակը (Յուչժոուի վարչական կենտրոնը դարձել է Հեբեյ նահանգի ժամանակակից Չժոսյանը)։ Այս ժամանակահատվածում Սիշան լեռներում կառուցվել է Տանչժե բուդդայական տաճարային համալիրը։
Չինաստանը վերամիավորած Սույ կայսրությունը 612 թվականին պատերազմ է սկսել կորեական պետությունների հետ։ Զորք և պարեն մատակարարելու համար Յան-դին կայսրը կառուցել է ջրանցքների ցանց, որը Յուչժոուն կապել է Հյուսիսչինական դաշտի հետ։ Այս պատերազմները շարունակվել են Սույ կայսրությանը փոխարինած Թան կայսրության կողմից։ Ի հիշատակ այս պատերազմների զոհերի՝ Տայցզուն կայսրը կառուցել է Ֆայուան տաճարը Յուչժոուից 3 կմ հարավ-արևելք։
Թան կայսրության օրոք Չինաստանը բաժանվել է 10 նահանգի, ուստի շրջանների կարգավիճակն իջեցվել է։ Սկզբնական շրջանում Թան կայսրությունում եղել է 358 շրջան, որոնցից մեկը Յուչժոուն էր։ 742 թվականին Յուչժոուն կարճ ժամանակով վերանվանվել է Ֆանյանի շրջան, բայց արդեն 758 թվականին այն վերագտել է իր հին անունը։ Սկսած 710 թվականից՝ սահմանամերձ շրջաններում, քոչվորների արշավանքներից պաշտպանվելու համար, սկսել են գեներալ-նահանգապետություններ հիմնել, որոնց ղեկավար է նշանակվել ցզեդուշին։ Յուչժոուն դարձել է Ֆանյան ցզեդուշիի նստավայրը, որը պետք է պաշտպաներ Թան կայսրությունը սիից և կիդաններից։ 755 թվականին Յուչժոուում ապստամբել է ցզեդուշի Ան Լուշանը։ Ան Լուշանի ապստամբությունը դարձել է ամենամեծ զինված բախումներից մեկը մարդկության պատմության մեջ զոհերի քանակի առումով։ Տասնամյա ապստամբությունը լրջորեն թուլացրել է Թան կայսրությունը և կիդանների համար ճանապարհ է հարթել դեպի հյուսիսային Չինաստան, ինչն ի վերջո հանգեցրել է Պեկինի վերելքին։
10-րդ դարի սկզբին Թան կայսրությունը փլուզվել է, դրանից հետո Չինաստանում սկսվել է հինգ դինաստիաների և տասը թագավորությունների դարաշրջանը։ Այդ ժամանակ Չինաստանի հյուսիսում տոհմերը փոխարինել են միմյանց՝ իշխելով ընդամենը մի քանի տարի։ 923 թվականին շատո թուրքերը հիմնադրել են Ուշ Թան պետությունը, որն իր հզորության գագաթնակետին տիրապետել է գրեթե ողջ Հյուսիսային Չինաստանին։ 936 թվականին հրամանատար Շի Ցզինտանը որոշել է ըմբոստանալ, միևնույն ժամանակ օգնության խնդրանքով դիմել է կիդաններին։ Օգնության համար կիդանները տարածքային զիջումներ են պահանջել։ Երբ Շի Ցզինտանը հռչակվել է Ուշ Ցզին պետության հիմնադրումը, նա աջակցության համար կիդաններին ստիպված է եղել հանձնել տասնվեց շրջան (ներառյալ Յուչժոուն)։


== Ծանոթագրություններ ==