Լուիզա Լաբե

Լուիզա Լաբե (ֆր.՝ Louise Labé,1524[…], Լիոն, Ֆրանսիայի թագավորություն - ապրիլի 25, 1566, Պարսիո),, իսկական անունը Լուիզա Շարլի, բանաստեղծուհի, գրական սրահի տիրուհի։


== Կենսագրություն ==
Գրական սրահի տիրուհի, Լաբեի կյանքի մասին քիչ բան է հայտնի։ Լիոնում պարանագործի դուստրը (այստեղից էլ՝ «Գեղեցիկ պարանագործուհի» մականունը, ֆրանսիական La belle Cordière)։ Նա ամուսնացավ հարուստ ճոպանագործ և արտադրող Փերինի հետ, և նրա տունը դարձավ Լիոնի կրթված հասարակության կենտրոն։
Լուիզ Լաբի կյանքն անցել է Լիոնում։  Լիոնն այդ ժամանակ  խոշոր արդյունաբերական և առևտրային կենտրոն էր։ Բացի այդ, այստեղով էին անցնում երթուղիները Փարիզից դեպի Իտալիա, որը Վերածննդի դարաշրջանի մշակութային առաջնորդն էր։ Լիոնում իտալական ազդեցությունը շատ նկատելի էր։ Լուիզ Լաբը Լիոնում պարան արտադրող հայտնի գործարանատիրոջ աղջիկն էր, որին հայրն ամուսնացրել էր իր գործընկերոջ հետ։ Իրեն շրջապատողների վկայությամբ նա  չափազանց գրավիչ էր, ինչի համար էլ նրան տրվել է «Գեղեցիկ պարանագործուհի» մականունը։ Նրա հոր իսկական անունը Չարլի էր կամ Շառլի։ Առաջին ամուսնությունը պարան արտադրողի այրու՝ Լաբեի հետ նրան  գործարանի հետ միասին ժառանգելու հնարավորություն տվեց նաև Լաբե  ազգանունը։ Լուիզը նրա դուստրն է՝ ծնված երկրորդ ամուսնությունից։ Նրա մայրը մահացել է 1525 թվականին, իսկ հայրը երրորդ անգամ ամուսնացել է մի երիտասարդ աղջկա հետ։ Լուիզայի և խորթ մոր հարաբերությունների մասին տեղեկություններ չի պահպանվել, հիմքեր չկան ենթադրելու, որ դրանք հակասական են եղել, քանի որ Լուիզը գերազանց կրթություն է ստացել։ Ըստ երեվույթին հայրը միջոցներ չի խնայել աղջկա կրթության համար, որն ամբողջովին համապատասխանում էր Վերածննդի առաջադեմ մարդասիրական գաղափարներին։ Նման կրթություն ապահովելով դստեր համար՝ հայրը որոշակի շրջանցել է միջավայրի մասին ավանդական տեսակետները։ արդյունքում աղջիկը տիրապետել է հունարեն, լատիներեն և իտալերեն լեզուներին։ Նա ծանոթացել է ինչպես հին աշխարհի, այնպես էլ նոր իտալական գրականության փիլիսոփայական, պատմական և գրական ստեղծագործություններին, այդ թվում՝ Դանթեի և Պետրարկայի պոեզիային։ Նրա ուսուցիչներից էր Մորիս Սայեն՝ այս դարաշրջանի Լիոնի ամենահայտնի բանաստեղծը, ով ընդմիշտ մնաց Լուիզի հավատարիմ ընկերը և աղջկան ներկայացրեց գրողների և արվեստագետների շրջանակը։ Կրթության  պարտադիր մաս էր կազմում երգն ու երաժշտական ​​գործիքներ նվագել սովորելը։ Լյուտնան դարձավ Լուիզայի սիրելի գործիքը։ Զարմանալին այն էր, որ Լուիզն իր ավագ եղբոր հետ սովորում էր նաև տղամարդկանց բնորոշ մարմնամարզություն, սուսերամարտ, ձիավարություն։
1542 թվականին 20 տարեկանում Լուիզան արդեն ամուսնացած էր իր հոր գործընկերոջ հետ, որը նույնպես պարանագործ էր, սակայն այլևս ոչ երիտասարդ, ոչ շատ հարուստ և ոչ կրթված տղամարդ։ Ըստ երեւույթին նա կնոջը մեծ ազատություն է տվել։ Լուիզան վարում էր բաց և ազատ ապրելակերպ, նրա տուն այցելում էին գրողներ, երաժիշտներ և արվեստագետներ։ Որոշ հետազոտողներ նույնիսկ պնդում էին, որ նա գրական սալոն ուներ, բայց դա, ըստ երևույթին, չափազանցություն է, քանի որ նրա հիմնական հյուրերը երբեմն Լիոնում էին լինում՝ անցնելով այնտեղով։ Ուսումնասիրողններից շատերը պնդում են, որ  նրա ապրելակերպը դատապարտվել է շատերի կողմից։ Նրա ծանոթներից էր ֆրանսիացի հայտնի բանաստեղծ Օլիվիե դը Մագնին, ով հաճախ անցնում էր Լիոնով։ Հենց նա հետ  կապված Լաբեի սիրային երգերի հիմնական թեման։ Նրանց զգացմունքը փոխադարձ էր, թեպետ կարճատև, քանի որ  Օլիվիե դը Մագնին սիրում էր բազմաթիվ կանանց։
1555 թվականին բանաստեղծուհին որոշեց հրատարակել իր ստեղծագործությունները։ Լիոնի հայտնի հրատարակիչ Ժան դե Տուրնը հրատարակեց նրա գիրքը, իսկ հաջորդ տարի նա թողարկեց գրքի ևս երկու հրատարակություն։ Դա նշանակում էր, որ Լուիզը պահանջված էր։ 1556 թվականին Ժան Գարուն նրա ստեղծագործությունները  հրատարակել է Ռուանում։
Լաբեի  1556-1565 թվականներին վարած կյանքի մասին շատ քիչ բան է հայտնի, սակայն ընդհանուր պատմական ֆոնից պարզ է դառնում, որ սա դժբախտ ժամանակաշրջան էր։ Կրոնական պատերազմների պատճառով  բարձրացել էին  հարկերը և արդեն 1557 թվականին նրա ամուսինը սնանկացել էր։ Այդ ժամանակ էր, որ Լաբեն ամուսնու հետ տեղափոխվեց Պերսիե ան-Դոմբ՝ Լուիզայի մորից ժառանգած փոքրիկ կալվածք։ Լիոնը գրավվեց հուգենոտների կողմից և դարձավ բախումների թատերաբեմ։ 1564 թվականին Լիոնում սկսվեց ժանտախտը, որին զոհ գնացին  Լուիզայի եղբայրը և նրա ընկերը՝ Մորիս Սեյվը։ Լուիզը նույնպես ծանր հիվանդ էր այդ ժամանակ, բայց  կարողացավ խուսափել մահից։ Այդ շրջանում նրան աջակցում էր իր փաստաբան ընկեր Տոմազո Ֆորտինին։
Լուիզ Լաբեն  մահացավ 1566թ․ գարնանը և թաղվեց կաթոլիկ ծեսի համաձայն՝ գիշերը գաղտնի, քանի որ հուգենոտները գերիշխում էին քաղաքում։ Տոմազո Ֆորտինին նրա համար գերեզմանաքար պատվիրեց, սակայն այն անհետացավ շուտով, ուստի նրա գերեզմանը հայտնի չէ։


== Գործունեությունը ==
Լուիզ Լաբեն ամուսնությունից առաջ սիրահարված է եղել երիտասարդ մի ազնվականի։ Այդ դժբախտ սիրո արդյունքն են նրա բոցաշունչ բանաստեղծությունները՝ 3 էլեգիա և 24 սոնետ։ Նրանք հայտնվեցին գեղեցիկ այլաբանության հետ միասին՝ «Débat de Folie et d'Amour» (Խելագարության և սիրո վիճաբանություն), նրա «Oeuvres» («Աշխատանքներ»), 1555 թվականին (նոր խմբ. Պ., 1887) գրքերում։ Sonnets Labe - առաջիններից մեկը ժամանակի ֆրանսիական գրականության մեջ։ Նրա ստեղծագործության մեջ (ինչպես Վերածննդի դարաշրջանի մյուս ֆրանսիացի բանաստեղծների մոտ՝ Մարոն, Ռոնսարդ, Դյու Բելլեյ), անկասկած կա իտալական պոեզիայի, հատկապես Պետրարկայի ազդեցությունը։


== Ճանաչում ==
Նրա սոնետները գերմաներեն թարգմանել է Ռայներ Մարիա Ռիլկեն,  Մորիս Օանան գրել է կանտատ՝ «Լուիզ Լաբեի գերեզմանը» վերնագրով, Դարիուս Միյոն Լուիզի բանաստեղծությունների հիման վրա գրել է  ռոմանս։


== Խաբեության վարկած ==
2005 թվականի վերջին Ժնևի Droz հրատարակչությունը հրատարակեց պրոֆեսոր Միրեյ Յուշոնի մենագրությունը, որն ապացուցեց, որ ոչ մի բանաստեղծուհի Լուիզ Լաբեն իրականում գոյություն չունի։ Խոսքը, ըստ Մ.Յուչոնի, լայնածավալ գրական խաբեության մասին է, որն իրականացրել են Լիոնի դպրոցի բանաստեղծները (Մ. Սեվե, Կ. դե Թայմոն, Գ. Լա Տեյսոնիեր և ուրիշներ), որոնք այսպիսով ցույց են տվել իտալական բանաստեղծական ձևերը ֆրանսիական գրականության մեջ օգտագործելու հնարավորությունները։ Մ. Յուշոնի տեսությունը լայն աջակցություն չգտավ գրականագետների շրջանում, թեև դրան աջակցեց ֆրանսիացի խոշորագույն գիտնական, ակադեմիկոս Մարկ Ֆումարոլին։ Արդյունքում բռնկվեց կատաղի և դեռևս չավարտված քննարկում ([1])։


== Գրականություն ==
Подгаецкая И. Ю. Луиза Лабе, Прекрасная Канатчица // Сочинения / Л. Лабе ; издание подготовила И. Ю. Подгаецкая ; ответственный редактор Н. И. Балашов. — М. : Наука, 1988. — Приложения. — С. 191—263. — 352 с. — (Литературные памятники / Академия наук СССР ; председатель редколлегии Д. С. Лихачёв). — ISBN 5-02-012711-6.
Enzo GIUDICI, Louise Labé, Paris, Nizet, 1981.
Poètes du XVIe siècle, Bibliothèque de la Pléiade, Editions NRF Gallimard.
François Pédron, Louise Labé : La femme d’amour, Fayard, 1984.
Mireille Huchon. Louise Labé: une créature de papier. Genève, Droz, 2006
Heindrik Keilhauer. Louise Labé et le pétrarquisme au féminin
Лабе, Луиза Шарлен // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907․


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
(fr) A collection of 26 published responses to the debate, including biographies etc., many freely accessible online http://www.siefar.org/debats/louise-labe.html
(fr) Biography, Analysis
Other Women's Voices: Translations of women's writing before 1700: Louise Labé Contains links to online translations by a selection of different translators, essays and reviews.
University of Virginia's Gordon Project Louise Labe page Contains digital images of a 1556 edition of her works and background information.
Translations of 24 sonnets