Տոչկա (մարտավարական հրթիռային համալիր)

Տոչկա (ռուս.՝ То́чка) (ըստ Ռուսաստանի Դաշնության Գլխավոր Հրթիռա-Հրետանային վարչության ցուցիչի՝ ռուս.՝ индекс ГРАУ - 9Կ79 ռուս.՝ 9K79), ըստ ՆԱՏՕ-ի կոդային նշանակման՝ ԷսԷս-21 Սկարաբ Ա (անգլ.՝ SS-21 Scarab A, կարդացվում է «Սկարաբ-էյ»), ըստ Միջին և փոքր հեռավորության հրթիռների վերացման մասին պայմանագրի` ՕՏՌ-21` ռուս.՝ ОТР-21), դիվիզիայի մակարդակի խորհրդային մարտավարական հրթիռային համալիր  (1980-ական թվականներ վերջից փոխանցված է բանակային օղակ) մշակվել է Կոլոմնայի մեքենաշինական կոնստրուկտորական բյուրոյի կողմից՝ Սերգեյ Պավելի Նեպոբեդիմու (ռուս.՝ Непобедимый, Сергей Павлович) գլխավորությամբ։


== Ստեղծման պատմությունը ==
Մշակումը սկսվել է ԽՍՀՄ Մինիստրների սովետի № 148-56 առ 4 մարտի 1968 թվականի որոշմամբ։
9Կ79 «Տոչկա» դիվիզիայի հրթիռային համալիրի պետական փորձարկումներն անցկացվել են 1970-1975 թթ.: Պաշտոնապես ԽՍՀՄ բանակի սպառազինության մեջ է ընդունվել 1975 թվականին, թեպետ հրթիռների սերիական արտադրությունը սկսվել է 1973 թվականին։
«Տոչկա-Ռ» հրթիռային համալիրը՝ մարտագլխիկի պասսիվ ռադիոլոկացիոն ինքնաուղղորդմամբ, սպառազինության մեջ է ընդունվել 1983 թվականին։
9Կ79-1 «Տոչկա-Ու» հրթիռային համալիրը (ՆԱՏՕ-ի ինդեքսավորմամբ՝ Սկարաբ Բ) մինչև 120 կմ մեծացված հրաձգության հեռավորությամբ պետական փորձարկումներն անցել է 1986-1988 թթ.: Զորքեր է սկսել մտնել 1989 թվականին։
Հրթիռների արտադրությունը կատարվել է Վոտկինսկի մեքենաշինական (այլ տվյալներով՝ Պետրոպավլովսկի ծանր մեքենաշինության գործարանում, Ղազախստան), մնացած բաղադրամասերի արտադրությունը կատարվել է ամբողջ ԽՍՀՄ-ում։
Կազմակերպորեն այս հրթիռային համալիրը կարող է ներկայացվել բրիգադի կազմում, որի մեջ մտնում են 2—3 դիվիզիոն։ Յուրաքանչյուր հրթիռային դիվիզիոնը ունի 2—3 մեկնարկային մարտկոց՝ յուրաքանչյուրում 2—3-ական արձակման կայանք։ Ուստի, հրթիռային մեկ բրիգադի կազմում կարող է լինել 8-ից մինչև 27 արձակման կայանք (ԱԿ)։


=== Համառոտ պատմական տեղեկություններ ===
Տիպը՝ մարտավարական հրթիռային համալիր
Մշակման տարիները՝ 1968 թվականից
Փորձարկումները՝ 1971 թ.  ГИ: 1973—1974 гг.
Սպառազինության մեջ ընդունումը՝ 1975 թ.
Կարգավիճակը՝ սպառազինության մեջ
Մշակողները՝  ԽՍՀՄ Կոլոմնայի մեքենաշինական կոնստրուկտորական բյուրո
Արտադրողները՝ հրթիռները.  ԽՍՀՄ Վոտկինսկի մեքենաշինական գործարան ինքնագնաց արձակման կայանք.  ԽՍՀՄ «Բարիկադներ» արտադրական միավորում
Կոնստրուկտորը՝ Նեպոբեդիմի Սերգեյ Պավելի
Շահագործման տարիները՝ 1975 — առայսօր
Հիմնական շահագործողները՝  ԽՍՀՄ խորհրդային զինված ուժեր  Ռուսաստան Ռուսաստանի զինված ուժեր
Այլ շահագործողներ՝
 Հայաստան
 Ադրբեջան
 Բելառուս
 Եմեն
 Ղազախստան
 Սիրիա
 Ուկրաինա
Հանված է սպառազինությունից
 Բուլղարիա
 Հունգարիա
 Գերմանիայի դեմոկրատական հանրապետություն
 Լեհաստան
 Չեխոսլովակիա


== Հրթիռը ==
«Տոչկա» («Տոչկա-Ու») մարտավարական համալիրի հրթիռը իրենից ներկայացնում է թռիչքի ամբողջ ընթացքում կառավարելի միաստիճան պինդվառելիքային բալիստիկ հրթիռ, որը կազմված է 9Մ79 (9Մ79Մ, 9Մ79-1) հրթիռից, Х-անման դասավորությամբ ղեկերից և թևերից և թռիչքի ժամանակ չանջատվող գլխամասից (ԳՄ)։


=== Հրթիռային մասը ===
Հրթիռային մասը (ՀՄ) կատարում է ԳՄ-ի՝ նպատակակետին հասցնելու գործառույթը և կազմված է ՀՄ-ի կորպուսից՝ նավիրանից, որը ներառում է սարքավորումային, շարժիչային, պոչային բաժանմունքներից, աէրոդինամիկ մակերևույթից և երկու կաբելային բնից, ինպէս նաև շարժիչային կայանքից (ՇԿ) և կառավարման բորտհամակարգի սարքավորումներից (ԿԲՍ)։ ՀՄ-ի կառուցվածքում օգտագործված են հաջող ինժեներատեխնիկական լուծումներ։


==== Շարժիչային տեղակայանքը ====
Միառեժիմային պինդվառելիքային հրթիռային շարժիչը իրենից ներկայացնում է այրման խցիկ՝ ծայրափողակային բլոկով և նրանում տեղաբաշխված վառելիքային լիցքով և բոռնկման համակարգով։


==== Ղեկավարման բորտահամակարգը ====
Հրթիռն ունի ինքնավար, իներցիոն կառավարման բորտհամակարգ, ղեկակայունացնող հարթակով (ՂԿՀ) և նավիրանային թվային հաշվիչ համալիրով (ՆԻԹՀՀ)։


=== Գլխամասերը ===

9Կ79 հրթիռային համալիրի մշակման և շահագործման տարիների ընթացքում նրա համար ստեղծվել է մարտական հանդերձման լայն անվանակարգ.

9Ն39 — հատուկ միջուկային գլխամաս՝ 9Մ79Բ (9Մ79-1Բ) հրթիռի կազմում, ԱԱ-60 տիպի միջուկային լիցք, 10 - 100 կիլտոննա հզորությամբ տրոտիլային համարժեք.
9Ն64 — հատուկ միջուկայիւն գլխամաս, 200 կիլոտոննա (այլ տվյակլներով՝ 100 կիլոտոննա).
9Մ79Բ2, միջուկային մարտագլխիկ 200 կիլոտոննա (այլ տվյակլներով՝ 100 կիլոտոննա).
9Ն123Ֆ — բեկորա-ֆուգասային գլխամաս. 482 կգ. խոցման մակերեսը՝ 2—3 հեկտար.
9Ն123Կ — կասետային ռումբ, խոցման մակրեսեը՝ 3,5—7 հեկտար. բաց տեղանքում գտնվող կենդանի ուժի և չզրահապատված մարտական տեխնիկայի խոցման համար.
9Ն123Ֆ-Ռ (9Ն123Ֆ-Ռ2, 9Ն123Ֆ-Ռ3) — բեկորա-ֆուգասային, խոցման մակերեսը՝ մինչև 2 հեկտար.
9Ն123Գ — հատուկ քիմիական հրթիռ. ընդամենը՝ 60,5 կգ թունավոր նյույթերով.
9Ն123Գ2-1 — հատուկ քիմիական կասետ. ընդամենը՝ 50,5 կգ թունավոր նյութեր.


== Արձակման կայանքը ==


== Համալիրի սարքավորումը ==


== Մարտավարա-տեխնիկական բնութագրերը ==
Փակագծերում տրված են տվյալներ՝ «Տոչկա-Ու»-ի համար։

Հեռահարությունը.
առնվազն. 15 (15) կմ
առավելագույն. 70 (120) կմ
Հրթիռի արագությունը. 300-500 մ/վ
Մեկնարկային զանգվածը. 2010 կգ
Շարժիչի քարշուժը. 9788 կգվ
Աշխատանքի ժամանակը. 18—28 վс
Տեղ հասնելու-թռչելու ժամանակը՝ առավելագույն հեռավորության վրա՝ 136 վայրկյան
Մարտական մասը (ՄՄ). մինչև 482 կգ զանգվածով՝ սովորական, միջուկային և քիմիական հանդերձանքով, ըստ անվանակարգի
Արձակման նախապատրաստման ժամանակը.
№ 1 պատրաստականությունից. 2 րոպե
երթից։ 16 րոպե
Արձակման կայանքի զանգվածը (հրթիռով և հաշվարկով). 18145 կգ
ԱԿ-ի՝ հրթիռով տեղափոխման առավելագույն արագությունը.
մայրուղով՝ 60 կմ/ժ
հողածածկ ճանապարհներով. 40 կմ/ժ
ճանապարհազուրկ տարածքում՝ 15 կմ/ժ
լողանցելիս՝ 8 կմ/ժ
Մարտական մեքենաների ընթացքային պաշարը՝ ըստ վառելիքի (լրիվ բեռնվածությամբ)։ 650 կմ
Մարտական մեքենայի տեխնիկական ռեսուրսը՝ 15000 կմ
Անձնակազմը՝ 4 մարդ


== Հրթիռների ծախսը ==


== Մարտական կիրառումը ==
Կաղապար:Trivia


=== Մարտական գործողությունները Չեչնիայում ===
«Տոչկա-ՈՒ» համալիրն օգտագործվել է Ռուսաստանի ԶՈՒ-ի 58-րդ համազորային բանակի կողմից՝ Չեչնիայում պատերազմի ժամանակ։


=== Ուկրաինա (2014) ===
Մարտավարական հրթիռային համալիրն օգտագործվել է Ուկրաինայի արևելքում՝ Նովոռոսիայում Կիևի մղած պատերազմում 28 июля 2014 года по высоте Саур-Могила был нанесен удар двумя оперативно-тактическими ракетами «Точка-У» 19-й ракетной бригады ВСУ.


=== Ներխուժումը Եմեն (2015) ===


== Պատահարներ ==


=== Ուկրաինա (2000) ===


== Օպերատորներ ==

 Ադրբեջան — շուրջ 4 հրթիռ 9Մ79, ԱԿ թիվը հայտնի չէ, 2013 թ. դրությամբ։
 Հայաստան — ավելի քան 46 միավոր 2011 թ. դրությամբ
 Բելառուս — մինչև 36 միավոր՝ 2013 թ. դրությամբ։
 Եմեն — 10 միավոր՝ 2013 թ.:
 Ղազախստան — 12 միավոր 2013 թ.:
 Հյուսիսային Կորեա — տեղական պատճենը՝ KN-02 Toksa, ПУ на базе МАЗ-63171.
 Ռուսաստան — 60 միավոր 2016 թ.:
 Սիրիա — ավելի քան 18 միավոր 2013 թ.: (1997 թ., նույն քանակությամբ:>)
 Ուկրաինա — 90 միավոր՝ 2015 թվականին։


=== Հանված է սպառազինությունից ===
 Բուլղարիա — 8 ԱԿ «Տոչկա», 1995 թ.
 Լեհաստան
 Չեխոսլովակիա


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Первов М. Отечественное ракетное оружие 1946-2000. — М.: АКС-Конверсалт, 1999. — С. 52-53. — 141 с.
Трембач Е. И., Есин К. П., Рябец А. Ф., Беликов Б. Н. «Титан» на Волге. От артиллерии к космическим стартам / Под общей ред. В. А. Шурыгина. — Волгоград: Станица-2, 2000. — С. 53-56. — 176 с. — 1000 экз. — ISBN 5-93567-014-3, ББК 63.3(2)6
Широкорад А. Б. Энциклопедия отечественного ракетного оружия 1918-2002 / Под общей ред. А. Е. Тараса. — Мн.: Харвест, 2003. — С. 441-443. — 544 с. — (Библиотека военной истории). — 5100 экз. — ISBN 985-13-0949-4


== Հղումներ ==
Широкий обзор — Информационная система «Ракетная техника» Archived 2007-03-15 at the Wayback Machine.
«Точка-У» Video
Полигон КапЯр. «Точка-У»
9К79 Точка на сайте militaryrussia.ruԱյլալեզու ռեսուրսներ(գերմ.) Raketenkomplex 9K79 Totschka Raketen- und Waffentechnischer Dienst im Kdo. MB III
(անգլ.) SS-21 Scarab (9K79 Tochka) Archived 2016-08-28 at the Wayback Machine.
(անգլ.) MissileThreat.com SS-21 Archived 2012-07-17 at the Wayback Machine.
(անգլ.) Jane’s Defence news on North Korean SS-21 test, April 2006