Աբու Համիդ ալ-Ղազալի

Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի աթ-Թուսի (արաբ․՝ ابو حامد محمد بن محمد الغزالى‎‎, Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ ալ-Ղազալի, 1058 կամ մոտ 1056, Թուս, Իրան - դեկտեմբերի 19, 1111, Թուս, Իրան), իսլամական աստվածաբան, իրավագետ, փիլիսոփա և միստիկ։ Ծնունդով Պարսկաստանի (այժմ՝ Իրան) Խորասան մարզից է։ Սուֆիզմի հիմնադիր առավել հեղինակավոր ուսուցիչներից մեկն է։ Ալ-Ղազալիի գործունեությունն ուղղված է եղել սուֆիզմի բազմակողմանի ու համակարգված համակարգի ստեղծմանը, ինչպես նաև սուֆիզմի տեսական հիմքերի ձևակերպմանը։


== Կենսագրություն ==

Աբու Համիդ ալ-Ղազալին ծնվել է 1058 թվականին։ Նրա ընտանիքն ապրել է Թուսում և ուներ պարսկական արմատներ։ Աբու Համիդի հայրը եղել է բուրդ մանող։ Նա կյանքից շուտ է հեռացել և նրա որդիների՝ Աբու Համիդի ու նրա եղբայր Աբուլ-Ֆուտուհա Ահմեդի դաստիարակությամբ զբաղվել է հոր ընկերներից մեկը։ Շուտով հոր կողմից թողած ժառանգությունը վերջացել է, և քանի որ հոր ընկերն ինքը շատ աղքատ էր, եղբայրներին առաջարկել է մեդրեսում ընդունվել որպես սովորողներ, որպեսզի ապրուստի միջոցներ հայթայթեն։
1070 թվականին ալ-Ղազալին եղբոր հետ գնացել է Ջուրջան (Գորգան), որպեսզի կրթությունը շարունակի իմամ Ահմեդ ար-Ռազիկանի և Աբուլ-Կասիմ Ջուրջանիի մոտ։ 1080 թվականին ալ-Ղազալին մեկնել է Նիշապուր, որպեսզի աշակերտի հայտնի մուսուլման գիտնական Աբուլ-Մաալի ալ-Ջուվայնիի մոտ (մահացել է 1085 թվականին), որը հայտնի է որպես Իմամ ալ-Հարամայն)։ Ալ-Ջուվայնի իմամի մոտ Աբու Համիդն ուսումնասիրել է ֆիքհ, իսլամական իրավաբանության հիմքեր, աշարիականության քալամ և այլ գիտաճյուղեր։ Ալ-Ղազալիին սուֆիզմի նրբությունները սովորեցնող ուսուցիչների թվում էին Ֆազլ իբն Մուհամմադ ալ-Ֆարամիզին (Աբուլ-Քասիմ ալ-Քուշայրիի աշակերտը) և Յուսուֆ ան-Նասաջը։
Շուտով երիտասարդ և տաղանդավոր աստվածաբանին նկատել է սելջուկ վեզիր Նիզամ ալ-Մուլքը։ Նա ալ-Ղազալիին հրավիրել է Բաղդադ և հանձնարարել ղեկավարել Նիզամիայի մեդրեսեն։ 1091-1095 թվականներին նա իր կողմից ստեղծված գիտական հաստատությունում դասավանդել է իսլամական իրավունք։ Մեդրեսում սովորում էին մոտավորապես 300 աշակերտ, որոնց թվում էին Աբու Բաքր իբն ալ-Արամին, Աբու Ջիլդ իբն ար-Ռազարը, Աբու Գայս ալ-Ջայլին, ալ-Բարբաբազին, Աբուլ-Բայիհ ալ-Բաքրաջին, Աբուլ-Աբբաս ալ-Աքլիշին, Աբդուլ-Քադիր ալ-Ջիլանին, Մուհամմադ իբն Յահիա աշ-Շաֆիին և իսլամիստական հայտնի այլ աստվածաբաններ։
1092 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքն սպանվել է իսլամիստների ձեռքով, և 1095 թվականին ալ-Ղազալին հաջ կատարելու պատրվակով իր ընտանիքի հետ լքել է Բաղդադը։ Ինքը՝ ալ-Ղազալին, իր այս քայլը բացատրել է հետևյալ կերպ.

— Իմամ Ալ-Ղազալի աթ-Թուսիի կենսագրությունը
11 տարվա ընթացքում՝ մինչև 1106 թվականը, ալ-Ղազալին իր կյանքն անցկացրել է որպես ճգնավոր։ Սկզբում նա ապրել է Լևանտում։ Դամասկոսում նա առանձնանալով հաղորդակից է դարձել սուֆիական պրակտիկային (հալվաթ)՝ կատարելով ներքին վարժություններ (ռիյազաթ) և հոգևոր ջանքեր (մուջահադաթ)։ Որոշ ժամանակ ալ-Ղազալին ծառայության մեջ է եղել Օմայանների մզկիթում (իթիկաֆ)։ Այնուհետև մեկնել է Երուսաղեմ (Բայթ ուլ-Մուքադաս)։ Այնտեղ ժամանակի մեծ մասն անցկացրել է Ժայռի գմբեթ մզկիթում, որը գտնվում է Ալ-Ակսա մզկիթի մոտ։ Երուսաղեմում ալ-Ղազալին սկսել է գրել իր ամենահայտնի՝ «Կրոնական գիտությունների հարություն» գիրքը, որն ավարտել է Դամասկոսում։ Դամասկոս վերադառնալուց հետո նա ուխտագնացություն է կատարել Մեքքա և այցելել Մուհամմադ մարգարեի գերեզմանին Մեդինայում։ Այդ տարիներին գրել է իր համեմատաբար հայտնի ստեղծագործությունները։
1106 թվականին Նիզամ ալ-Մուլքի որդին՝ Ֆահր ալ-Մուլքը ալ-Ղազալիին առաջարկել է վերադառանալ դասավանդելուն, ալ-Ղազալին նորից դասախոսություններ է կարդացել Նիշապուրի Նիզամիա մեդրեսում։ Նիշապուրում ալ-Ղազալին ծանոթացել է շեյխ Աբու Ալի ալ-Ֆարմադիի հետ, որը նակշբանդիական տարիկաթի շեյխերի շղթայում (սիլսիլիայում)։ Ալ-Ֆարմադի ղեկավարությամբ և խրատներով նա կարողացել է հաղթահարել սուֆիզմի բոլոր աստիճանները։
Ալ-Ղազալին իր մահից ոչ շատ շուտ թողել է դասավանդումն ու վերադարձել Թուս։ Այնտեղ նա ապրել է մի խցում և երիտասարդներին սովորեցրել սուֆիական ապրելակերպը։ Ալ-Ղազալին մահացել է 1111 թվականի դեկտեմբերին՝ 53 տարեկան հասակում։ Ըստ Աբդուլ-Հաֆուրա Ֆարիսի՝ ալ-Ղազալին ունեցել է մի քանի աղջիկներ և ոչ մի տղա։


== Աստվածաբանական գործունեություն ==
Աբու Համիդ ալ-Ղազալին եղել է շաֆիիտական իրավական դպրոցի (մազհաբ) և աշարիտական աքիդի հետևորդ։ Նրա աշխատություններն օժանդակել են սուֆիզմի կանոնավոր ներկայացման զարգացմանը և նրա ներդրմանն օրթոդոքսալ սուննիական իսլամի մեջ։ Ալ-Ղազալին քննադատական քննարկման է ենթարկել իսլամական գաղափարի բոլոր հիմնական ուղղությունները` սկսած իսլամական աստվածաբանությունից, սուֆիզմից, իսլամիզմից մինչ փիլիսոփայություն։


=== Քալամ ===
Ալ-Ղազալիի մտքերը կարևոր ազդեցություն են ունեցել միջնադարյան ինչպես իսլամադավան, այնպես էլ քրիստոնյա փիլիսոփաների վրա։ Ալ-Ղազալին համարվում է նաև աշարիտական քալամի ականավոր ներկայացուցիչ (փաստացի քալամի վերջին ականավոր փիլիսոփա, որն ավարտել է աշարիտական մետաֆիզիկայի ստեղծումը) և սուֆիզմի հիմնադիր աստվածաբան։ Նրա՝ ինքնախորասույզ մտածողի և միստիկի կերպարը, որ չի հրաժարվում իր գիտելիքները ուրիշներին փոխանցելուց, սակայն խուսափում է աշխարհիկ փառաբանությունից և իշխանությունից, շատ հանրաճանաչ է որպես «իրական» մուսուլմանի՝ մումինի օրինակ։
Ալ-Ղազալին ներմուծել է ջիհադ հասկացության նոր մեկնաբանությունը Ղուրանում։ Ալ-Ղազալիի կարծիքով այատայի 95-րդ Ան Նիսա սուրահում («Կանայք») խոսքը վերաբերում է ոչ թե մարտի դաշտում կռվին, այլ սեփական ցածրագույն «ես»-ը հաղթահարելուն։ Ջիհադի մասին թեման ներկայացրել է «Ալ-Վասիտ ֆիլ մազհաբ» գրքում (6-րդ հատոր)։
Ալ-Ղազալին մարդկանց, ըստ իրենց ճանաչողական կարողությունների մակարդակի, բաժանել է 2 կատեգորիայի՝ «լայն հասարակություն», «զանգված» (ալ-ամմա, ալ-ավամմ), և «ընտրյալներ» (ալ-հասսա)։ Առաջին կատերգորիայում ներառել է շարքային հավատացյալներին, որոնք կուրորեն հետևում են կրոնական ավանդույթներին։ Այդպիսի մարդկանց չի կարելի ներկայացնել սուրբ տեքստերի խորհրդանշական-այլաբանական մեկնաբանությունը։ Նա առաջին կատեգոիայում է ընդգրկել նաև մութաքալլիմներին, որոնց գործառույթը պետք է սահմանափակել իսլամի դրույթները նորամուծություններից (բիդա) պաշտպանելով։ Երկրորդ կատեգորիայում նա ընդգրկել է առաջին հերթին փիլիսոփաներին և սուֆիականներին, որոնք ինտուիցիայի օգնությամբ հանգում են կենցաղի վերաբերյալ մոնիստական հայացքների (իլհամ)։
Փիլիսոփաներից ալ-Ղազալիի քննադատության հիմնական սուբյեկտներ են դարձել Արիստոտելը, ալ-Ֆարաբին և Ավիցեննան։ Ապացուցելով իմացության փիլիսոփայական ուղիների անհամապատասխանությունը՝ ալ-Ղազալին մշտապես կիրառել է հերքման փիլիսոփայական մեթոդները՝ լայնորեն դիմելով արիստոտելյան տրամաբանության հնարներին։ Ճշմարտության որոնման նրա շարժիչ ուժերը կասկածն ու թերահավատությունն էին։


=== Սուֆիզմ ===
Ալ-Ղազալին շատ կարևոր դեր է խաղացել սուֆիզմի հասկացություններն ու շարիաթի օրենքները համադրելու գործում։ Նա այն մարդկանցից էր, որ իր աշխատանքներում տվել է սուֆիզմի պաշտոնական նկարագրությունը։ Երբ (հատկապես մեկուսացման տարիներին) նա սկսել է հանգամանորեն ուսւմնասիրել գիտությունները (քալամ, փիլիսոփայություն, իսմայիլականություն, սուննիական դավանաբանություն), եզրակացրել է, որ ռացիոնալ հորինված հավատը կենսական չէ, և լրջորեն դիմել է սուֆիզմին։ Նա հասկացել է, որ բարոյական սկզբունքները պետք է հիմնված լինեն Ալլահի հետ անմիջական կապի, ինչպես նաև ապրումների սեփական փորձի վրա։ Կարևոր է լուսավորության կամ աստվածային շնորհի ձեռքբերումը, որի համար անհրաժեշտ է ազատվել բոլոր տեսակի արհեստականություններից։
Ալ-Ղազալին առանձնացրել է կյանքի երեք մակարդակ։

Բարձրագույն մակարդակն զբաղեցրել է Ալլահը, որն ինքնին բավարար է։
Ցածրագույն մակարդակը կազմում է Ալլահի կողմից սահմանված նյութական աշխարհը։
Նրանց միջև գտնվում է մարդկանց աշխարհը, որոնց հոգիներն ազատ կամք ունեն։ Ալլահի կողմից նրանց տրվում են գաղափարներ և հակումներ, սակայն գործերը որոշվում են միայն մարդկանց կամքով։Ալ-Ղազալին սուֆիզմի գործնական կիրառությունը տեսել է մարդկանց բարոյական կատարելագործման ուսուցման ուղղության մեջ։ Նա մերժել է Աստծո հետ գոյաբանական միության վերաբերյալ սուֆիների պահանջները և «միությունն» ընդունել միայն որպես աստվածության ճանաչողական բարձրագույն ուժի ըմբռնման խորհրդանիշ։


== Տիտղոսներ ==
Ալ-Ղազալիի աշխատություններն իսլամական աշխարհում բարձր են գնահատվել։ Նա ստացել է բազմաթիվ տիտղոսներ, այդ թվում՝ Շարաֆուլ-Ա’իմմա (արաբ․՝ شرف الائمة‎‎), Զայնուդ-դին (արաբ․՝ زین الدین‎‎՝ կրոնի գեղեցկություն), Հուջաթուլ-իսլամ (արաբ․՝ حجة الاسلام‎‎՝ իսլամի փաստարկ) և այլն։ Իսլամական այնպիսի աստվածաբաններ, ինչպիսիք են ալ-Զահաբին, աս-Սույուտին, ան-Նավավին, Իբն Ասակիրը, ալ-Ղազալիին համարել են 5 դարի հիջրայի «նորոգիչ»։ Ալ-Ղազալիի ուսմունքի բազմակողմանիությունը պատճառ է դարձել, որ իսլամական դոգմատիստները նրան միաժամանակ ենթարկել են քննադատության և մեծարել որպես «իսլամի փաստարկ»։ Ժամանակակից աշխարհում ալ-Ղազալին իսլամական ամենահեղինակավոր աստվաբաններից մեկն է։ Շեյխ Համզա Յուսուֆը նրա մասին գրել է որպես մի մարդու, որը «բառացիորեն փրկել է իսլամը»Այն բանից հետո, երբ դեռ երիտասարդ ալ-Ղազալին գրել է «ալ-Մանհուլ ֆի ուսուլ ալ-ֆիկհ» (Իսլամական իրավունքի հիմունքները, 1109 թվական), նրա ուսուցիչ Աբդուլ-Մալիք ալ-Ջուվեյնին ասել է. «Դու թաղեցիր ինձ, երբ ես դեռ կենդանի եմ, միթե դու չես կարող սպասել, մինչև ես մահանամ։ Քո գիրքը ծածկում է իմ գիրքը»։
Հաֆիզ ազ-Զահաբին (մահացել է 1348 թվականին) ալ-Ղազալիի կենսագրության մեջ գրել է. «Ալ-Ղազալի՝ շեյխ, իմամ, գիտելիքների օվկիանոս, իսլամի փաստարկ, իր ժամանակի ֆենոմեն, կրոնի գեղեցկություն, Աբու Համիդ Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Մուհամմադ իբն Ահմադ աթ-Թուսի աշ-Շաֆիի ալ-Ղազալի։ Բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ, չափազանց սրամիտ։ Իսլամական իրավունք սովորել է իր քաղաքում, այնուհետև տեղափոխվել է Նայսաբուր և հայտնվել ուսանողների շրջանում, սովորել է իմամ ալ-Հարամայնի մոտ և կարճ ժամանակում ամբողջովին կլանվել իսլամական իրավունքով, և բանավեճերում դարձել ճարտասան ու հմուտ և բանավիճողների գլխավորն էր»։


== Ալ-Ղազալիի ազդեցությունը համաշխարհային փիլիսոփայության և աշխարհայացքի վրա ==
Ալ-Ղազալի աշխատանքներն սկսել են միանգամից թարգմանվել բազմաթիվ լեզուներով։ Նա հայտնի է դարձել քրիստոնյա Եվրոպայում և հրեական համայնքներում։


=== Ազդեցությունը քրիստոնեության վրա ===
Նրա գրվածքները ծանոթ էին Թովմա Աքվինացուն, որը նրան բարձր է գնահատել։
12-րդ դարի վերջին «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատությունը թարգմանվել է լատիներեն ու լայնորեն տարածվել։ «Logica et philosophia Algazelis» աշխատությունը թարգմանել է Դոմինիկ Գունդիսսալին հրեա գիտնական Ավենդաուտի հետ։ Այդ թարգմանությունը Եվրոպայում դարձել է արաբական փիլիսոփայության ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրը։ Այնուամենայնիվ, ալ-Ղազալին սխալմամբ համարվել է Ավիցեննայի հետևորդը։


=== Ազդեցությունը հրեական մտքի վրա ===
12-13-րդ դարերում արաբական Իսպանիայի հրեա բնակչությունն ակտիվորեն տիրապետում էր արաբերենին, և հրեա մտածողները կարող էին անմիջականորեն ընկալել արաբական գրականությունը։ Եհուդա Հալևին Արիստոտելի դեմ իր բանավեճային աշխատանքներում հետևել է ալ-Ղազալիի դիրքորոշմանը («Փիլիսոփաների ինքնահերքում»)՝ փիլիսոփայության անհստակությանը հակադրելով մաթեմատիկան ու տրամաբանությունը։ Աբրահամ իբն Դաուդը «Էմունա Ռամա» (եբրայերեն՝ אמונה רמה‎, «Բարձրյալ հավատք») աշխատության մեջ կամքի, մտադրության ու էքստազի հայեցակարգերում հետևել է Ավիցեննային ու ալ-Ղազալիին (ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատություն)։
Ալ-Ղազալիի աշխատությունները հետագայում բազմիցս թարգմանվել են հրեերեն, առաջին թարգմանիչներից մեկը եղել է Իսաակ Ալբալագը։ Նրա աշխատանքները մեծ տարածում ունեին, նրա մահից հետո կատարվել է ևս երկու թարգմանություն։
Ալ-Ղազալիի «Փիլիսոփաների մտադրություններ» աշխատության «De’ôt ha-Fîlôsôfîm» կամ «Kavvanôt ha-Fîlôsôfîm» վերնագրերով հրեերեն թարգմանությունները եվրոպական հրեաների շրջանում դարձել են գրեթե ամենատարածված փիլիսոփայական տեքստերը։
Հրեական օրենքների ու կենսակերպի մասին իրենց գրվածքներում Ալ-Ղազալիից մեջբերումներ կատարել են այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Մայմոնիդը, Աբրահամ Հասիդը, Օբադիա իբն Խասդայը և կաբալիստ Աբրահամ Գավիսոնը Թլեմսենից։


=== Սկեպտիցիզմ ===
Ալ-Ղազալիի ռացիոնալիզմը, պատճառականությունը կասկածի ենթարկելու և պատճառների ու հետևանքների միջև կապերը խզելու փորձերը, որոնք կարող են լինել ոչ այլ ինչ, եթե ոչ իրադարձությունների պարզ հաջորդականություն, բազմաթիվ հեղինակների կողմից մեկնաբանվել են որպես ժամանակակից սկեպտիցիզմի նախամուտք։


== Աշխատություններ ==

Աբու Համիդ ալ-Ղազալին աստվածաբանական գիտությունների, փիլիսոփայության ու սուֆիզմի մասին ավելի քան 70 գրքերի հեղինակ է։ Նրա գլխավոր աշխատանքները կրում են բանավեճային բնույթ։

Կրոնական գիտությունների հարությունԱլ-Ղազալիի հիմնական աշխատությունը «Կրոնական գիտությունների հարություն» (արաբ․՝ إحياء علوم الدين‎‎) տրակտատն է, որտեղ բացահայտվում են պաշտամունքային պրակտիկային (իբադաթ), սոցիալապես նշանակալից սովորույթներին (ադաթ), բնավորության «կործանարար» գծերին (մուհլիկաթ) և փրկության տանող գծերին վերաբերող հարցեր (մունջիյաթ)։ Այս տրակտատում ալ-Ղազալին սահմանում է սուֆիական հիմնական արժեքներն ու իդեալները՝ համբերություն, սեր, աղքատություն, մենակեցություն։ «Հարություն» նշանակում է սուննիական քարացած հայացքների համակարգի վերակենդանացման ձգտում, որ սահմանում է ճշմարտությունը ճանաչելու ուղիները և զուգակցում է խելքը, անկեղծությունն ու սերը, ազնվությունն ու ձգտումն առ Ալլահ։ Մի կողմից նա խելքը գնահատում է որպես ճանաչողության համար անհրաժեշտություն, որն ներառում է տրամաբանությունը, պրակտիկան, կասկածներն ու օբյեկտիվությունը։ Մյուս կողմից նա ինտուիցիայի ու էքստազի փայլատակման մակարդակները որոշում է Ալլահին մոտ լինելու չափով և խոսում է սուֆիական կոլեկտիվ ծիսակարգերի մասին։

ՍուֆիզմԿումիյա-ե սա’դատ (արաբ․՝ كمياء السعادة ‎‎ – Երջանկության էլիքսիր) – սուֆիզմի մասին գիրք՝ գրված պարսկերենով։ Այս գրքում ալ-Ղազալին քննադատել է իր ժամանակակից ուլեմներին, որոնք կրոնական գիտելիքները վերածել են աշխարհիկ նպատակներին հասնելու միջոցների
Միշքատ ալ-անվար («Լույսի որմնախորշ») – հադիսի բացատրությունը 70 հազար բացահայտումների մասին։ՓիլիսոփայությունՄաքասիդ ալ-ֆալասիֆա (1094) (արաբ․՝ مقاصد الفلاسفة‎‎ – փիլիսոփաների մտադրություններ) – գիրք, որում տրված է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանության, ֆիզիկայի և մետաֆիզիկայի հիմնական դրույթների օբյեկտիվ ու համակարգված շարադրանքը։
Տահաֆուտ ալ-ֆալասիֆա (արաբ․՝ تهافت الفلاسفة‎‎ – փիլիսոփաների ինքնահերքում) – աշխատություն, որը հայտնի է դարձել արևմուտքում և համարվում է փիլիսոփայական դպրոցի հերքում, վերջինս արաբական միջավայրում հայտնի է «ֆալյասիֆա» անունով (հիմականում ալ-Քինդիի հետևորդները)։ Այս գրքի վերնագրի ընկալումը որպես հարձակում փիլիսոփայության վրա ընդհանրապես թարգմանիչների կեղծ ընկերների տիպական օրինակ է։ Լավ հայտնի է Իբն Ռուշդի՝ ալ-Ղազալիի «Տահաֆուտ ալ-տահաֆուտ» աշխատության հերքումով գիրքը (Ինքնահերքում ինքնահերքում), հայտնի է նաև հրական ավանդույթներում։ԱստվածաբանությունԱլ-իկտիսադ ֆի լը-իտիկադ (1095) (արաբ․՝ الاقتصاد في الاعتقاد‎‎ – աստվածաբանության միջին ուղի)
Ար-ռիսալիա ալ-Քուդսիյա (1097) («Նամակ Երուսաղեմից»)
Կիտաբ ալ-արբաին ֆի ուսուլ ալ-դին («Քառասուն գլուխ հավատի սկզբունքների մասին»)
Միզան ալ-համալ (1095) (արաբ․՝ ميزان العمل‎‎)
Ֆայսալ աթ-տաֆրիկ բայնա ալ-իսլամ վա ազ-զանդակա (արաբ․՝ فيصل التفرقة بين الإسلام والزندقة‎‎ – Հերետիկոսական ուսմունքից իսլամի տարբերակիչ չափանիշները) – բանավեճային աշխատանք իսմայիլականների դեմ (բատինիտներ)ՏրամաբանությունՏրամաբանության մասին իր աշխատանքներում ալ-Ղազալին մասսայականացրել է արևելյան պերիպատետիկների տրամաբանությունը։ Նա դա արել է՝ փոխելով տերմինաբանությունն ու տրամաբանության կանոնները ներկայացնելով այնպես, կարծես դրանք դուրս են բերվում Ղուրանից ու սուննայից։

Միյար ալ-իլմ (1095)
Ալ-Կուստաս ալ-Մուստակիմ (1096) (արաբ․՝ القسطاس المستقيم‎‎ – Ճիշտ կշեռքներ)
Միխակ ան-նազար (1095) (արաբ․՝ (محك النظر (منطق‎‎)


=== Այլ աշխատանքներ ===
արաբ․՝ المستصفى في علم أصول الفقه‎‎
արաբ․՝ الوجيز في فقه الإمام الشافعي‎‎
արաբ․՝ الوسيط في المذهب‎‎
արաբ․՝ فضائح الباطنية‎‎
արաբ․՝ التبر المسبوك في نصحية الملوك‎‎
արաբ․՝ ايها الولد المحب‎‎
արաբ․՝ شفاء الغليل في بيان الشبه والمخيل ومسالك التعليل‎‎
արաբ․՝ المنخول في علم الأصول‎‎


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ալ-Ղազալիի ստեղծագործությունները vostlit.info կայքում
Իմամ ալ-Ղազալիի ստեղծագործությունները sufizm.ru կայքում