Թուլիում

Թուլիում (լատ.՝ Thulium) քիմիական տարր է, որի նշանն է Tm, պարբերական համակարգի 3-րդ խմբի քիմիական տարր։ Լանթանիդ է, կարգահամարը՝ 69, ատոմական զանգվածը՝ 168,9342: Թուլիումը սպիտակ-արծաթավուն մետաղ է, ունի պերամագնիսական հատկություն։


== Պատմություն ==
Թուլիումը սպեկտրոսկոպիկ եղանակով հայտնաբերել է շվեդ գիտնական Պեր Կլեվեն, 1879 թվականին։ 1911 թվականին Թեոդոր Ուլյամ Ռիչարդսոնը թուլիումը ստացել է մաքուր վիճակում և հաշվել նրա ատոմային զանգվածը։


== Անվանում ==
Անունը ստացել է հին հունարեն՝ Θούλη (Թուլե) կիսաառասպելական երկրից, որը հնում համարում էին Երկրի ծայր հյուսիսը։ Պեր Կլեվեն տվել է Thulium անվանումը ի պատիվ Թուլե կղզու։


== Ստացում ==
Թուլիումը ստացվում է աղերի հալույթի էլեկտրոլիզից, ինչպես նաև մետաղական կալցիումով վերականգնելիս.

  
    
      
        2
        T
        m
        
          F
          
            3
          
        
        +
        3
        C
        a
        →
        2
        T
        m
        +
        3
        C
        a
        
          F
          
            2
          
        
      
    
    {\displaystyle 2TmF_{3}+3Ca\rightarrow 2Tm+3CaF_{2}}
  


== Հատկություններ ==
Թուլիումը սպիտակ-արծաթավուն մետաղ է, ունի պերամագնիսական հատկություն, խտությունը՝ 9330 կգ/մ3, հալման ջերմաստիճանը՝ 1545 °C, եռմանը՝ 1730 °C: Թուլիումը f-տարր է, ատոմի արտաքին թաղանթի էլեկտրոնային կառուցվածքը՝ 5d6s2։
Քիմիապես ակտիվ է, միացություններում՝ եռարժեք։ Օդում հեշտ օքսիդանում է՝ առաջացնելով Tu2O3 օքսիդը։ Թուլիումը միացություններ է առաջացնում բազմաթիվ ոչ մետաղների հետ։ Թուլիումի հիդրօքսիդը՝ Tu(OH)3, ունի հիմնային հատկություն, ստացվում է լուծելի աղերը ամոնիակի ջրային լուծույթով մշակելիս։
Փոխազդեցությունը հալոգենների հետ.

  
    
      
        
          2
          T
          m
          +
          3
          
            F
            
              2
            
          
          ⟶
          2
          T
          m
          
            F
            
              3
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {2Tm+3F_{2}\longrightarrow 2TmF_{3}} }
  
  
    
      
        
          2
          T
          m
          +
          3
          C
          
            l
            
              2
            
          
          ⟶
          2
          T
          m
          C
          
            l
            
              3
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {2Tm+3Cl_{2}\longrightarrow 2TmCl_{3}} }
  
  
    
      
        
          2
          T
          m
          +
          3
          B
          
            r
            
              2
            
          
          ⟶
          2
          T
          m
          B
          
            r
            
              3
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {2Tm+3Br_{2}\longrightarrow 2TmBr_{3}} }
  
  
    
      
        
          2
          T
          m
          +
          3
          
            I
            
              2
            
          
          ⟶
          2
          T
          m
          
            I
            
              3
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {2Tm+3I_{2}\longrightarrow 2TmI_{3}} }
  


== Բնության մեջ ==

Պարունակությունը երկրակեղևում 2,7•10−5% է (ըստ զանգվածի)։ Ցրված տարր է, բնության մեջ հանդիպում է մյուս լանթանիդների հետ։ Թուլիումը սպիտակ-արծաթավուն մետաղ է, ունի պերամագնիսական հատկություն։


== Իզոտոպներ ==
Թուլիումի ունի մեկ կայուն իզոտոպ՝ 169Tu: Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից արժեքավոր է 170Tu (T1/2 = 129 օր), որն օգտագործվում է գամմա-դեֆեկտոսկոպիայի համար, ինչպես նաև բժշկության մեջ՝ ռենտգենախտորոշման նպատակով։


== Կիրառություն ==
Կիրառվում է օրգանական և անօրգանական սինթեզներում՝ որպես կատալիզատոր։ Դժվարահալության շնորհիվ միացությունները օգտագործվում են հրակայուն խեցեգործական իրեր պատրաստելու համար։


== Գներ ==
Մաքուր՝ >99,9 %, մետաղական թուլիումի 1 կգ գները կազմում են 2,2 հազար դոլլար, մաքուր՝ 99,9 %, թուլիումի օքսիդի 1կգ՝ 1,1 հազար դոլլար։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Poole, Charles P., Jr. (2004)։ Encyclopedic Dictionary of Condensed Matter Physics։ Academic Press։ էջ 1395։ ISBN 978-0-08-054523-3 
Реми Г. Курс неорганической химии. — М.: Мир, 1966. — Т. 2. — 838 с.


== Արտաքին հղումներ ==
Թուլիումը Webelements-ում
Թուլիումը Քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում