Քաոս (տիեզերածնություն)

Քաոս (Հին հունարեն։ χάος, khaos), վերաբերում է տիեզերքի կամ Տիեզերքի ժամանակագրությանը, ինչպես նաև բնութագրում է երկրի և դրախտի միջև եղած տարածությունը։


== Ստուգաբանություն ==
Հունարեն χάος նշանակում է դատարկություն, ազատ տարածություն և ռիֆտ։
Այն կարելի է նաև կոչել բաց տարածություն, տիեզերք, օդային միջավայր, անհուն մթություն։ Փերեզդես Սիրոսցին (մ․թ․ա․ 6-րդ դար) քաոսը համեմատում է ջրի հետ՝ նշելով, որ այն պիտի ունենա տարբերակելու համար յուրահատուկ ձև։


== Հունահռոմեական ավանդություն ==

Հեսիոստոսի և նախասոկրատեսյան ժամանակաշրջանում Հունաստանում տերմինն օգտագործվում էր կոսմոգոնիայի ենթատեքստում։ Հեսիոդոսը «քաոսը» մեկնաբանում էր այպես․ «Երկրի վերևում բացված ճեղք, որը ստեղծվել է Երկրի և Երկնքի նախնական միասնության բաժանումից հետո» կամ «Երկրագնդի տակ գտնվող բացարձակ տարածք, որի վրա գտնվում է Երկիրը»։
Հեսիոդոսի «Թեոգոնիա» աշխատությունում, «քաոսը» առաջին գոյություն ունեցող բանն էր․ "Սկզբում քաոս եղավ" , բայց հետո (հնարավոր է քաոսից հետո) հայտնվեցին Գեան, Տարտարոսը և Էրոսը (Աֆրոդիտեի որդին)։ Բայց, հաստատապես, քաոսից ծնվեցին Նիքսն ու Էրեբոսը։ Հեսիոդոսը կարծում էր, որ Քաոսը՝ ինչպես Տարտարոսը, վայր էր երեխաներ ունենալու համար, բայց այն շատ հեռու էր ու մռայլ և դրա հետևում ապրում էին Տիտանները։ Եվ ինչպես երկիրը, օվկիանոսն ու ամենաբարձր օդային շերտը, քաոսը նույնպես կարող էր նեթարկվել Զևսի ուղարկած ամպրոպների ազդեցությանը։
Հեսիոդոսի «Թեոգոնիա» աշխատության հատվածներում նշվում էր, որ Քաոսը գտնվում էր Երկրի տակ, բայց Տարտարոսի վերևում։ Փիլիսոփաներից շատերը, ինչպիսին է Հերակլիտը, ասում էին, որ նախաքաոսային ժամանակաշրջանը ներկայիս իրականության հիմքն է։
Հունական դիցաբանության մեջ անսահմանության գաղափարը ծագել է դեռևս առաջին կրոնական հայացքների ձևավորման ընթացքում։ Հույն փիլիսոփաներն եղել են առաջինը, որոնց վրա ազդել է աստծո ծագման, գոյության գաղափարը։ Ի սկզբանե՝ աշխարհի ձևավորման մասին ուսումնասիրություններ կատարելիս՝ մարդիկ կենտրոնանում էին նրա ժամանակագրական զարգացման վրա։ Նրանք հավատում էին, որ երկիրը ձևավորվել է նախնադարյան միավորումների հիման վրա, և դա աշխարհաստեղծման հիմնական պատճառն էր։
Անաքսիմանդրոսը պնդում էր, որ apeiron-ը՝ անսահման տարածությունը, իր մեջ ներառում է ավելի շատ սովորական տարրեր, քան աստվածային։ Ամեն ինչ այդ տարածությունից է և անհրաժեշտության դեպքում ամեն ինչ կարող է վերադառնալ այնտեղ։ Համաձայն առաջ քաշված գաղափարների՝ բնությունը գտնվում էր երկրից ներքև, բայց նրա արմատները տարտարոսից վեր էին՝ անդրաշխարհի ամենացածր տեղում։ Անտիկ շրջանի հույն փիլիսոփա Քսենոփանեսը այն բնութագրում է հետևյալ կերպ․ «Երկրի վերին սահմանները տարածվում են մթնոլորտում, հասնում մեր ոտքերին, իսկ ստորին սահմանը գնում է մինչև անվերջություն»։ Երկրի պաշարներն ու սահմանները՝ երկինքը, ծովը, տարտարոսը, գտնվում են խոշոր քամու հոսանքի ազդեցության ներքո և հանդիսանում «քաոսի» բնութագրիչները։

Արիստոփանեսը իր «Թռչունները» պիես-կատակերգության մեջ նշում է, որ սկզբում եղել են Քաոսը, Գիշերը, Էրեբուսը և Տարտատրոսը։ Գիշերից ծնվել է Էրոսը, Քաոսից առաջացել են թռչունները
Օվիդը (մ․թ․ա․ առաջին դար) իր «Կերպարանափոխություն» աշխատության մեջ Քաոսը համարում է անսահման տարածք, որտեղ բոլոր տարրերը խառնվել են իրար՝ հայտնվելով խառնաշփոթի կույտի մեջ։

Ante mare et terras et quod tegit omnia caelum
unus erat toto naturae vultus in orbe,
quem dixere chaos: rudis indigestaque moles
nec quicquam nisi pondus iners congestaque eodem
non bene iunctarum discordia semina rerum.Երկինքը գրկել էր ծովն ու երկիրը,
Պայքար էր մղում հաղթության համար,
Քաոսը հաղթում էր բնության ուժին
Տանում ճիշտ ուղին՝ դեպի ընդհատակ։
Խառնաշփոթ էր տիրում ամենուր,
Կոպիտ ու տհաս պայքար անիմաստ
Խառը կույտի մեջ այդ անսահմանության
Քաոսը գնում էր դեպի հաղթանակ։


== Ալքիմիա և հերմետիկություն ==
«Պրիմա Մատերիա» հունահռոմեական ավանդազրույցը, մասնավորապես ներառելով 5-րդ և 6-րդ դարերի որբական տիեզերաբանությունը, միավորվել է աստվածաշնչային հասկացությունների հետ (Tehom (Անծայրածիր խորություն)՝ դառնալով ալքիմիայի ձևավորման և Վերածննդի 
ստեղծման հիմքը։


== Տես նաև ==
Ex nihilo
Գինունգագապ


== Ծանոթագրություններ ==


== Նշումներ ==

Aristophanes (1938)։ «Birds»։  in O'Neill, Jr Eugene։ The Complete Greek Drama 2։ New York: Random House  – via Perseus Digital Library 
Aristophanes (1907)։  Hall F.W., Geldart W.M., eds.։ Aristophanes Comoediae (Greek) 2։ Oxford: Clarendon Press  – via Perseus Digital Library 
Bremmer Jan N. (2008)։ Greek Religion and Culture, the Bible and the Ancient Near East։ Jerusalem Studies in Religion and Culture։ Brill։ ISBN 9789004164734։ LCCN 2008005742 
Clifford Richard J (April 2007)։ «Book Review: Creation and Destruction: A Reappraisal of the Chaoskampf Theory in the Old Testament»։ Catholic Biblical Quarterly 69 (2)։ JSTOR 43725990 
Day John (1985)։ God's conflict with the dragon and the sea: echoes of a Canaanite myth in the Old Testament։ Cambridge Oriental Publications։ ISBN 978-0-521-25600-1 
Gantz Timothy (1996)։ Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources։ Johns Hopkins University Press։ ISBN 978-0801853609 
Guthrie W. K. (April 1952)։ «The Presocratic World-picture»։ The Harvard Theological Review 45 (2): 87–104 
Hesiod (1914)։ «Theogony»։ The Homeric Hymns and Homerica (English, Greek)։ Cambridge, MA: Harvard University Press  – via Perseus Digital Library   Greek text available from the same website.
Jaeger Werner (1952)։ The theology of the early Greek philosophers: the Gifford lectures 1936։ Oxford: Clarendon Press։ OCLC 891905501 
Ogden Daniel (2013)։ Dragons, Serpents, and Slayers in the Classical and early Christian Worlds: A sourcebook։ Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-992509-4 
Publius Ovidius Naso (1922)։ Metamorphoses։ Boston: Cornhill Publishing Co  – via Perseus Digital Library  
Publius Ovidius Naso (1892)։  Magnus Hugo, ed.։ Metamorphoses (Latin)։ Gotha, Germany: Friedr. Andr. Perthes  – via Perseus Digital Library 
Smith William (1873)։ «Chaos»։ Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology։ London  – via Perseus Digital Library 
Szulakowska Urszula (2000)։ The alchemy of light: geometry and optics in late Renaissance alchemical illustration։ Symbola et Emblemata - Studies in Renaissance and Baroque Symbolism 10։ BRILL։ ISBN 978-90-04-11690-0 
Wyatt Nick (2005) [1998]։ «Arms and the King: The Earliest Allusions to the Chaoskampf Motif and their Implications for the Interpretation of the Ugaritic and Biblical Traditions»։ There's such divinity doth hedge a king: selected essays of Nicolas Wyatt on royal ideology in Ugaritic and Old Testament literature։ Society for Old Testament Study monographs, Ashgate Publishing։ էջեր 151–190։ ISBN 978-0-7546-5330-1