Մանդելայի էֆեկտ

Մանդելայի էֆեկտ (անգլ.՝ Mandela effect), հիմնված է մի քանի անձանց իրականությանը հակասող հիշողությունների համընկման գաղափարի վրա, որը կապված է կեղծ կոլեկտիվ հիշողությամբ։


== Առաջացման նախապայմանները ==
Հոգեբանները բացատրում են Մանդելայի էֆեկտը նրանով, որ մարդը, երբեմ, հիշելով ինչ որ իրադարձության մասին, ձևափոխում է այն իր գիտակցուցթյան մեջ կամ ի սկզբանե սխալ է ընկալվում։ Գիտնականները հիմնավորում են Մանդելայի էֆեկտը կոնֆաբուլյացիայով, որի դեպքում հիշողության բացերը լցվում են հորինված և ֆանտաստիկ կեղծ հիշողություններով։ Ամենօրյա կյանքում կոնֆաբուլացիան հանդիպում է բավականին հաճախ։


== Առաջացման պատմություն ==
2013 թվականին մեծ թվով մարդիկ համացանցում հանկարծ սկսել են քննարկել քաղաքական և պետական գործիչ Նելսոն Մանդելայի մահը։ Մարդիկ համոզված են եղել, որ քաղաքական գործիչը մահացել է բանտում 1980-ական թվականներին։ Բացի այդ, նրանք նույնիսկ հիշել են Նելսոն Մանդելայի մահվան մասին լուրերի թողարկումները։ Իրականում քաղաքական գործիչն ազատ է արձակվել 1990 թվականին և մահացել 2013 թվականին։ Այս կեղծ կոլլեկտիվ հիշողությունները, ինչպես նաև այլ օրինակներ բացատրելու համար Ֆիոնա Բրումը մտցրել է Մանդելայի էֆեկտ տերմինը։ Ֆիոնա Բրումը պնդում է, որ Մանդելայի էֆեկտը մարդու մոտ արտահայտվում է այլընտրանքային իրականություն տեղափոխելու արդյունքում։
Մանդելայի էֆեկտի նկատմամբ հետաքրքրությունն աճել է առաջին հերթին համացանցում տեղեկատվության տարածման շնորհիվ։ Ներկայումս գոյություն ունեն օրինակներ քաղաքականության, պատմության, արվեստի, զանգվածային մշակույթի մեջ, որտեղ նկատվում է Մանդելայի էֆեկտի ազդեցությունը։
Մանդելայի էֆեկտի դրսևորման օրինակներից մեկը կապված է «Աում Սինրիկե» աղանդի ղեկավար Սեկո Ասահարայի մահվան հետ։ Նրա կողմնակիցների մի մասը վստահ է, որ առաջնորդն ինքնասպան է եղել խցում, մյուսներն էլ պնդում են, որ նա գնդակահարվել է։ Իրականում աղանդի ղեկավարը կախաղան է բարձրացվել 2018 թվականի հուլիսի 6-ին Ճապոնիայում։


== Քննադատություն և հակասություններ ==
Ն. Դագնոլը և Կ. Դրինկուոթերը կարծում են, որ կեղծ հիշողությունը կապված չէ Մանդելայի էֆեկտի հետ։ Նրանք կոլեկտիվ կեղծ հիշողությունները բացատրում են մարդկանց ընկալման համար դժվար տեղեկատվության բեռը թեթևացնելու ձգտումով և իրական իրադարձությունները երևակայականներից տարբերելու անկարողությամբ։
Դրա օրինակ է ամերիկացի հոգեբան Էլիզաբեթ Լոֆտուսի և հոգեբան Ջիմ Կոանի «Կորուսյալները մոլում» փորձը։ Կոգանն իր ընտանիքին պատմել է մանկությունից չորս պատմություն, որոնցից մեկն այն մասին է, թե ինչպես է Քոանի եղբայրը կորել առևտրի կենտրոնում, և ամբողջությամբ հորինված է եղել։ Քոանի եղբայրը հավատացել է գոյություն չունեցող պատմությանը և նույնիսկ ավելացրել մի քանի մանրամասներ։


== Մասնագետական կարծիք ==
Կլինիկական և դատական հոգեբան Ջոն Պոլ Հարիսոնը Մանդելայի էֆեկտի մասին զանգվածային մշակույթի մեջ նշում է հետևյալը. «Երբ մենք ընկալում ենք որոշակի տեղեկատվություն, մեզ կարող է թվալ, որ մենք միշտ էլ տիրապետել ենք դրան։ Այնուամենայնիվ, Մանդելայի էֆեկտը երկրորդական է մեր հիշողության անկատարության համեմատ»։
Էֆեկտը մաթեմատիկական մեթոդներով վերլուծելու փորձեր են կատարվել։


== Էֆեկտի դրսևորումներ ==


=== Ազդեցություն հասարակության վրա ===
Մանդելայի էֆեկտի հետևանքով առաջացած ապատեղեկատվությունը կարող է ընկալվել որպես անհերքելի փաստ, եթե այն տարածվում է մեծ թվով մարդկանց կողմից։ Այսպիսով, մեկ անձի կեղծ հիշողություններն ազդում են այլ մարդկանց հիշողությունների վրա, և նրանք հիշում են փաստերը նույն ձևով։ Դա կարող է հանգեցնել հասարակության մոտ որոշակի երևույթի կեղծ ընկալմանը։
Ապատեղեկատվության նման ազդեցության օրինակները շատ են՝ սկսած հասարակության վրա քաղաքական ազդեցությունից, վերջացրած հասարակության վրա ընդհանրապես չազդող աննշան դրսևորումներով։ Մանդելայի էֆեկտի նման օրինակներից մեկը «Աստղային պատերազմներ։ Էպիզոդ V։ Կայսրությունը հասցնում է պատասխան հարված» ֆիլմի ռուսերեն թարգմանությունն է, որից տարածվել է Դարթ Վեյդերի «Լյուկ, ես քո հայրն եմ» թևավոր արտահայտությունը։ Իրականում, ինչպես ռուսալեզու թարգմանությամբ, այնպես էլ բնօրինակ ֆիլմում Դարթ Վեյդերը նման արտահայտություն չի արել, փոխարենն ասել է «Ոչ, ես եմ քո հայրը», բայց Մանդելայի էֆեկտի պատճառով Ռուսաստանում և ԱՊՀ շատ երկրներում ամրապնդվել է առաջին արտահայտությունը։


=== Ազդեցություն քաղաքականության վրա ===
Համարվում է, որ Մանդելայի էֆեկտն ազդել է քաղաքական իրադարձությունների զարգացման ընթացքի վրա։ Մարդիկ հենվել են կեղծ հիշողությունների վրա, որոնք ամրագրված են եղել իրենց գիտակցության մեջ, և որոնց հիման վրա կատարել են ընտրություն։ Քվեարկելով ընտրությունների կամ հանրաքվեների ժամանակ՝ ընտրողները հենվել են իրենց փորձի վրա, այսինքն՝ կեղծ հիշողությունները կարող են ազդել նրանց որոշման վրա։ Այս ամենի հետ կապված լայն տարածում է ստացել կեղծ լուրերի ֆենոմենը, որը նպաստում է թեկնածուի մասին զանգվածային կեղծ պատկերացումների ձևավորմանը։
Կան բազմաթիվ օրինակներ, երբ հրապարակային մարդկանց մեջբերումները դարձել են թևավոր արտահայտություններ։ Նույն արդյունքն է տվել Բորիս Ելցինի 1999 թվականի դեկտեմբերի 31-ին հնչեցրած խոսքերը. «Ես հրաժարական եմ տալիս։ Ես արեցի այն ամենը, ինչ կարող էի»։ Բայց այդ դեպքում էլ աշխատել է Մանդելայի էֆեկտը և հասարակական գիտակցության մեջ ամրապնդվել է ՈՒՀԱ-ի 2002 թվականի պարոդիան՝ «Ես հոգնել եմ, ես հեռանում եմ», որն էլ դարձել է թևավոր խոսք։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Տեղեկություն Մանդելայի էֆեկտի մասին
«Մանդելայի էֆեկտ. բացատրություն, օրնակներ»