Պյոտր Ստրուվե

Պյոտր Բեռնհարդի Ստրուվե (ռուս.՝ Пётр Бернгардович Струве, հունվարի 26 (փետրվարի 7), 1870, Պերմ, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 26, 1944(1944-02-26) կամ փետրվարի 22, 1944(1944-02-22), Փարիզ), ռուս քաղաքական գործիչ, տնտեսագետ, ժուռնալիստ, սկզբնական շրջանում՝ այսպես կոչված իրավական մարքսիզմի (Легальный марксизм) ներկայացուցիչ, Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության համահիմնադիր, այնուհետև՝ 1905 թվականից՝ ռուսական ազատականության (լիբերալիզմի) եռանդուն գործիչ ու տեսաբան, սահմանադրական-դեմոկրատական կուսակցության (կադետների) առաջնորդներից մեկը։ 


== Կենսագրություն ==
Պերմի նահանգապետ Բեռնհարդ Ստրուվեի որդին է, աստղագետ Վասիլի Ստրուվեի թոռը։ Ծնվել է Պերմում, 1882 թվականից ապրել Սանկտ Պետերբուրգում՝ հրատարակչուհի Ալեքսանդրա Կալմիկովայի տանը, սովորել է 3-րդ գիմնազիայում։ 1889 թվականին ընդունվել է Պետերբուրգի համալսարանի բնագիտական ֆակուլտետ, հաջորդ տարի տեղափոխվել իրավաբանական։ Ուսանողության տարիներին տարվել է մարքսիզմով, համալսարանում մարքսիստական խմբակ ստեղծել։ 1892 թվականին ավստրիական Գրաց քաղաքի համալսարանում տնտեսագիտություն է ուսումնասիրել, հենց այդ ժամանակներից էլ սկսել է զբաղվել հրապարակագրությամբ, գերմանական սոցիալ-դեմոկրատական մամուլում հանդես եկել նարոդնիկության քննադատությամբ։ Հրատարակել է «Քննադատական նոթեր Ռուսաստանի տնտեսական զարգացման հարցի առնչությամբ» («Критические заметки к вопросу об экономическом развитии России») գիրքը, որով հիմք է դրվել նարոդնիկության դեմ ռուսական մարքսիզմի լեգալ պայքարին։ Աշխատությունը դարձել է Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատների «հավատքի խորհրդանիշը», հեղինակը դասվել է մարքսիստ առաջատար տեսաբանների շարքին։ Գիրքը, ապացուցելով կապիտալիզմի առաջադիմական բնույթը, ավարտվում էր հետևյալ բառերով. «Խոստովանենք մեր անկուլտուրական լինելը և գնանք դասեր քաղելու կապիտալիզմից» («Признаем нашу некультурность и пойдем на выучку к капитализму»):
1895 թվականին Պյոտր Ստրուվեն անդամագրվել է կայսերական ազատ տնտեսագիտական ընկերությանը։ Այդ նույն տարվա հունվարին տարածել է իր անանուն բաց նամակը՝ ուղղված Նիկոլայ 2-րդին, ով գահ բարձրանալով՝ հայտարարել էր, որ հակառեֆորմների քաղաքականություն է վարելու։ 1896 թվականին մասնակցել է 2-րդ ինտերնացիոնալի լոնդոնյան կոնգրեսին։ Խմբագրել է մարքսիստական առաջին ամսագրերը՝ «Новое слово»-ն (1897 թ.) և «Начало»-ն (1899 թ.): 1898 թվականին ՌՍԴԲԿ 1-ին համագումարի համար գրել է «Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ) մանիֆեստը», որն այդ կուսակցության առաջին փաստաթուղթն է։ 1899 թվականին Գերմանիայում գերմաներեն հրատարակել է «Հասարակական զարգացման մարքսյան տեսությունը» աշխատությունը, որտեղ քննադատության է ենթարկել Մարքսի հայացքները սոցիալական հեղափոխության անխուսափելիության մասին։ 1900 թվականի ապրիլին մասնակցել է «Искра» թերթի հրատարակումը նախաձեռնելու կապակցությամբ Պսկովում անցկացված կազմակերպական խորհրդակցությանը։ 1905 թվականից դարձել է սահմանադրական-դեմոկրատական (կադետների) կուսակցության ղեկավար անդամներից մեկը (դա ռուսական կայսրությունում 1905-1917 թվականներին գործած ազատական/լիբերալ քաղաքական կուսակցություն էր)։ 1906 թվականին Ստրուվեն ընտրվել է 2-րդ դումայի պատգամավոր։ Ստոլիպինյան դեակցիայի տարիներին եղել է «Вечи.критика революционных традиций русской интеллигенции» հոդվածների ժողովածուն ստեղծած հեղինակներից մեկը։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ 1915 թվականին, նշանակվել է առևտրի և արդյունաբերության նախարարությանն առընթեր միջգերատեսչական գաղտնի և հատուկ կոմիտեի նախագահ (կոմիտեի խնդիրն էր սահմանափակել մատակարարումներն ու առևտուրը թշնամու հետ)։ Այդ նույն տարում ընդգրկվել է բնական արտադրական ուժերի ուսումնասիրման ակադեմիական հանձնաժողովում, որի ղեկավարը ակադեմիկոս Վ. Ի. Վերնադսկին էր։ 1915 թվականի փետրվարի 18-ից եղել է արդյունաբերության ու առևտրի նախարարության նորանշանակ գլխավոր կառավարիչ Վ. Ն. Շախովսկու խորհրդականը սոցիալական հարցերով։
1916 թվականին Ստրուվեին շնորհվել է Քեմբրիջի համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում։ 1917 թ. ապրիլ-մայիս ամիսներին նա պաշտոնավարել է որպես արտաքին գործերի նախարարության տնտեսական դեպարտամենտի տնօրեն, մայիսին ընտրվել է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1928 թվականին հեռացվել է, 1990 թվականին վերականգնվել):
Մասնակցել է Մոսկվայում կայացած Պետական խորհրդակցությանը։ Եղել է Նախախորհրդարանի (Предпарламент) անդամ, ընդգրկվել միջազգային գործերի հանձնաժողովում, որտեղ հանդես է եկել հակահեղափոխական, պաշտպանողական դիրքերից։
1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից ու ցարական վարչակարգի տապալումից հետո՝ 1917 թ. ապրիլ-մայիս ամիսներին պաշտոնավարել է որպես ժամանակավոր կառավարության արտաքին գործերի նախարարության տնտեսական դեպարտամենտի տնօրեն։ Բոլշևիկյան հեղաշրջումից (հոկտեմբերյան հեղափոխությունից) հետո հարել է սպիտակգվարդիականներին, ծառայել Անտոն Դենիկինի, Պյոտր Վրանգելի գրասենյակներում։ Ֆրանսիայի կողմից ճանաչված վրանգելյան կառավարության կազմում վարել է արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը։ 1920 թվականից գտնվել է աքսորում կամ վտարանդության մեջ, 1928 թվականից ապրել Հարավսլավիայի մայրաքաղաքում՝ Բելգրադում, դարձել ԽՍՀՄ-ի, հոկտեմբերյան հեղափոխության, բոլշևիկյան վարչակարգի ակնառու քննադատներից մեկը։ Մինչև 1928 թվականը դասախոսել է Պրահայի Կառլով համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի ռուսական բաժնում, այնուհետև հասարակագիտական թեմաներով դասախոսություններ կարդացել Բելգրադի համալսարանում։ Բելգրադում դրա հետ մեկտեղ 1928-1934 թվականներին խմբագրել է «Россия и славянство» ամենշաբաթյա ամսագիրը, հետագայում վերջ է տվել իր քաղաքական գործունեությանը։
1941 թվականին Հարավսլավիայում իրենց տիրապետությունը հաստատած գերմանացիները երեք ամսով բանտ են նետել Ստրուվեին՝ Լենինի հետ ընկերական հարաբերություններ ունեցած լինելու պատճառով։ 1942 թվականի հուլիսին նրան հաջողվել է կնոջ հետ մեկնել Փարիզ, որտեղ էլ կնքել է իր մահկանացուն։
Թաղվել է Սենտ Ժենևիև դե Բուա քաղաքի ուղղափառ գերեզմանատանը։


== Աշխատություններ ==
Критические заметки к вопросу об экономическом развитии России. — СПб., 1894. — 301 с.
Die Marxsche Theorie der sozialen Entwicklund. Ein kritischer Versuch. // «Arhiv fur Sozialt Gesetzgebund und Statistik», 1899.
Марксовская теория социального развития — Киев, 1905. — 63 с.
Марксова теория социального развития. Критический опыт. / Перевод А. В. Чусовой под редакцией Н. С. Плотникова. // Исследования по истории русской мысли: Ежегодник за 2000 год. — М.: ОГИ, 2000.
Betrachtungen über die russische Revolution. In: Melnik, J. (1906): Russen über Russland. Frankfurt a. M., Rütten & Loening, S. 1-16.
Отрывки о государстве // Русская Мысль. 1908. № 5.
Patriotica. Политика, культура, религия, социализм / Сб-к статей за 5 лет (1905—1910). — СПб., изд. Д. Жуковского. — 1911. — 620 с.
Крепостное хозяйство. М. Изд. М. и С. Сабашниковых. 1913.
Хозяйство и цена. Часть вторая. М.: Изд. П. П. Рябушинского. 1916.
Историческое введение в политическую экономию, 1916
Исторический смысл русской революции и национальные задачи. // Из глубины. Сборник статей о русской революции. — 1918.
Размышления о русской революции — София, 1920. — 34 с.
Генерал П. Н. Врангель. // Россия. — 1928. — № 35. — С. 1.
Наблюдения и исследования из области хозяйственной жизни и права Древней Руси. I. Существовал ли в Древней Руси феодальный правопорядок? — II. Наименование ՝крестьянин՝. Отдельный оттиск из ՝Сборника русского института в Праге՝. — Прага: Типография ՝Политика.՝ 1929.
Три стиля русской исторической науки и С. Ф. Платонов Archived 2016-02-06 at the Wayback Machine.. // История и историография России : из научно-литературного наследия русского зарубежья. М: Русский мир. 2006.
Мои встречи и столкновения с Лениным // Вестник РХД. — 1970. — № 1—2 (95—96). — С. 143—166.
Избранные сочинения. — М.: РОССПЭН, 1999. — ISBN 5-86004-145-4.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Белов С. В. История одной «дружбы»: В. И. Ленин и П. Б. Струве. — СПб.: Издательство СПбГУ, 2005.
Даватц В. Х. Правда о Струве: опыт одной биографии. — Белград: Издание Рыбинского. — 1934.
Ленин В. И. Экономическое содержание народничества и критика его в книге г. Струве
Глава двадцать первая. «Третьи лица» и три великих державы Струве // Накопление капитала: Том I и II. — 5-е изд. — М.—Л.: Соцэкгиз, 1934. — С. 200—205. — XLIV, 463 с.
Колеров М. А. Петр Струве в 1905-1908 годах: культура и социал-либерализм // Тетради по консерватизму: Альманах. – № 4. – М.: Некоммерческий фонд – Институт социальноэкономических и политических исследований (Фонд ИСЭПИ), 2017.
Пайпс. Р. Струве. Биография. В 2 т. — М.: Московская школа политических исследований, 2001.
Сборник статей, посвященных Петру Бернгардовичу Струве ко дню тридцатипятилетия его научно-публицистической деятельности. 1890—1925. Прага. 1925.
С. И. Бажов - https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH01f008010290bbc52ef2ffef }}
Трахтенберг И. А. Борьба против «легального марксизма» // Капиталистическое воспроизводство и экономические кризисы (Очерк теории). — 2-е изд. — М.: Госполитиздат, 1954. — С. 91—96. — 199 с. — 150 000 экз.
Троцкий Л. Господин Петр Струве в политике, Господин Петр Струве
Франк С. Л. Воспоминания о П. Б. Струве. // Франк С. Л. Непрочитанное… — М.: Московская школа политических исследований, 2001.
Франк С. Л. Умственный склад, личность и воззрения П. Б. Струве.


== Արտաքին հղումներ ==
Register of the Petr Berngardovich Struve Papers, 1890–1982 at the Hoover Institution Archives.
Register of the Gleb Struve Papers, 1810–1985 at the Hoover Institution Archives.
Струве Пётр Бернгардович
Единомышленники. Оппоненты. Враги. К 150-летию Владимира Ленина и Петра Струве Archived 2021-01-28 at the Wayback Machine. (05.03.2020) // Государственный музей политической истории России