Բեսիկի

Բեսիկի (վրաց.՝ ბესიკი իսկական անունը Բեսարիոն Գաբաշվիլի [ბესარიონ გაბაშვილი], 1750, Թիֆլիս, Քարթլիի թագավորություն - հունվարի 24 (փետրվարի 4), 1791, Յասի, Մոլդովական իշխանություն), վրացի բանաստեղծ և քաղաքական գործիչ։ Գրել է սիրո երգեր, երգիծական բանաստեղծություններ, էպիգրամներ, հայրենասիրական ներբողներ և այլն։


== Կենսագրություն ==
Սերում է հայտնի դպիր-գեղագիր Գաբաշվիլիների տոհմից։ Հայրը՝ վրացի պետական գործիչ, գրող ու հոգևորական Զաքարիա Գաբաշվիլին, եղել է Քարթլիի ու Կախեթի Թեյմուրազ II ու Իրակլի II թագավորների խոստովանահայրը, սակայն 1764 թվականին կաթողիկոս Անտոնի I-ի հետ ունեցած վեճի պատճառով 1764 թվականին հեռացվել է եկեղեցուց և վտարվել Թբիլիսիից։
Չնայած հոր վտարմանը՝ Բեսարիոն Գաբաշվիլին ապրել ու դաստիարակվել է Իրակլի II-ի արքունիքում։ Ընկերական հարաբերություններ է ունեցել Իրակլի II-ի որդու՝ արքայազն Լևանի, և թագավորի փեսայի՝ ապագա զորահրամանատար, իշխան Դավիթ Օրբելիանիի հետ։ Դեռ վաղ տարիքից աչքի է ընկել իր գրական տաղանդով, սակայն արքունիքում բազմաթիվ թշնամիներ է ունեցել հատկապես իր սատիրական ստեղծագործությունների պատճառով, որոնցում ծաղրում էր նույնիսկ կաթողիկոս Անտոնի I-ին, ինչպես նաև Իրակլիի քրոջ՝ Աննայի հետ ունեցած սիրային կապի վերաբերյալ լուրերի պատճառով։ 1777 թվականին Անտոնի I-ը Բեսարիոն Գաբաշվիլիին մեղադրում է անաստվածության մեջ, և վերջինս ստիպված է լինում Թբիլիսիից փախչել Իմերեթիա։
Իմերեթիայում Բեսարիոն Գաբաշվիլին՝ որպես ավագ քարտուղար, ծառայել է Սողոմոն I-ի, ապա Սողոմոն II-ի մոտ։
1778 թվականին ուղարկվել է Պարսկաստան, որպեսզի Վրաստան բերի Քարթլիի գահի հավանական թեկնածուին՝ Վախթանգ VI արքայի թոռ Ալեքսանդր Բաքարովիչին։
1787 թվականին դեսպանական առաքելությամբ ուղարկվել է Ռուսական կայսրություն, որպեսզի ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ Ռուսաստանը պաշտպանի Վրաստանը։ Գրիգորի Պոտյոմկինի հետ առաջին հանդիպման ժամանակ՝ 1787 թվականի սեպտեմբերի 16-ին, Բեսարիոն Գաբաշվիլին նրան հայտնում է Իմերեթի, Գուրիայի ու Սամեգրելոյի՝ Ռուսաստանի գերիշխանությունն ընդունելու պատրաստակամության և խնդրում, որ ռուսական զորքերը մտնեն Աբխազիա՝ այնտեղից վտարելու թուրքերին։
Պոտյոմկինի զորքերի հետ եղել է Մոլդովայում ու Ուկրաինայում։ Անսպասելի մահացել է Յաշիում 1791 թվականին։


== Ստեղծագործություն ==
Որպես բանաստեղծ՝ Բեսարիոն Գաբաշվիլին հայտնի է Բեսիկի գրական կեղծանվամբ, որը Բեսարիոն (վրաց.՝ ბესარიონ) անվան փոքրացուցիչ-փաղաքշական տարբերակն է։
Բեսիկիի գրական ժառանգությունը բավական բազմազան է և ներառում է սիրային երգեր՝ «Գեղեցկուհու իրանը» («Տանո տատանո»), «Վշտի այգին», «Ես հասկացա քո մեղադրանքները», «Երկու կեռնեխ» և այլն, սատիրական էպիգրամներ ու բանաստեղծություններ, հայրենասիրական ներբողներ ու գրողին ժամանակակից իրադարձությունների թեմաներով ստեղծագործություններ։
«Ասպինձա» պոեմը գրվել է ի պատիվ 1770 թվականին երկրի հարավում՝ Ասպինձա վայրում, վրացական զորքերի՝ թուրքերի նկատմամբ տարած հաղթանակի և գովերգում է զորավար Դավիթ Օրբելիանիի (Բեսիկիի ընկերոջ) քաջությունը։ Վերջինիս Բեսիկին նվիրել է նաև բանաստեղծությունների շարք։ «Ասպինձա» պոեմում Բեսիկին պարսավում է Իրակլի II թագավորի դաշնակցին՝ ռուս գեներալ Տոտլեբենին, ով ռազմադաշտից հանել էր ռուսական զորքը։
«Ռուխիի ճակատամարտ» պոեմը նվիրված է 1780 թվականին՝ աբխազ ավատատերերի դեմ կռվի ժամանակ, Ռուխիի բերդի պատերի տակ Իմերեթի արքա Սողոմոն II-ի տարած հաղթանակին։ Գաբաշվիլին իրադարձությանը հաղորդել է նաև կրոնական բնույթ՝ ճակատամարտը ներկայացնելով որպես քրիստոնյաների հաղթանակը «հագարների» նկատմամբ։
Բեսիկին՝ կրելով պարսկական պոեզիայի ազդեցությունը, վրացական գրականություն է ներմուծել պարսկականի մեղեդայնությունը, փոխաբերականությունն ու պատկերավորությունը։ Նա հայտնի է եղել ոչ միայն որպես բանաստեղծ, այլ նաև որպես սեփական երգերի կատարող և որպես ժողովրդական նվագարանների գիտակ, ինչպիսիք են սազը և թառը։
Իր վարած թափառական կյանքի ու օտարության մեջ անսպասելի մահվան պատճառով Բեսիկիի գրական արխիվը կորել է, սակայն տասնամյակների ընթացքում Վրաստանում տարածվել են նրա ստեղծագործությունների ձեռագիր պատճենները։ Բեսիկիի բանաստեղծական արվեստը նշանակալի ազդեցություն է ունեցել XIX դարի սկզբի վրացի ռոմանտիկների վրա։
«Սիրո երգիչ Բեսիկի Գաբաշվիլիի» բանաստեղծությունների հիման վրա ստեղծված երգերը՝ «Մուղամ», «Սոխակն ու վարդը», «Սուլում է սոխակը», «Ես սիրտս եմ նետել քո ոտքերի տակ» և այլն, ընդգրկված են ժամանակակից կատարողների երգացանկերում։


== Հիշատակ ==
Բեսիկիի կյանքին և գրական գործունեությանն է նվիրված Ակակի Բելիաշվիլու «Բեսիկի» (1942–47) վեպը։
Քութայիս քաղաքում Բեսիկիի անունով կոչվել է այգի, իսկ Թբիլիսիում՝ փողոց։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Статья в БСЭ (ռուս.)
Барамидзе А. Г. Грузинская литература [XVIII в.] - // История всемирной литературы: В 8 томах. Т. 5 - М.: Наука, 1988, сс. 505-513. (ռուս.)