Գաբոնական իժ

Գաբոնական իժ կամ կմախք օձ, (լատ.՝  Bitis gabonica) թունավոր օձ է աֆրիկյան իժերի ցեղից։ Տարածված է արևադարձային և մերձարևադարձային խոնավ անտառներում, ինչպես նաև Արևմտյան, Կենտրոնական, Հարավային և Արևելյան Աֆրիկայի սավաննաներում։ Նախընտրում է խոնավ բնակավայրեր։ Սա ամենամեծ և հաստ տեսակներից մեկն է, որի երկարությունը հասնում է 1,8 մ-ի, իսկ որոշ աղբյուրների համաձայն՝ ավելի քան 2 մ-ի, մարմնի տրամագիծը՝ մինչև 47 սմ է։ Գլուխը շատ մեծ է և լայն, եռանկյունաձև, մարմնից առանձնացված նեղ պարանոցով։ Գլխի վրա երևում են քթանցքների միջև բարձրացված  եղջյուրների տեսքով վահանները։ Ամբողջ մարմնի գունավորումն ընդօրինակում է չորացած տերևների անտառային աղբը։
Կենդանին առանձնանում է հանգիստ վարքով, հազվադեպ է արձագանքում արտաքին գրգռիչներին, այդ իսկ պատճառով հազվադեպ են լինում անձի վրա հարձակումների դեպքեր։ Չնայած դրան՝ օձի խայթոցը լուրջ վտանգ է ներկայացնում։ Առանց անհապաղ բժշկական օգնության՝ օձի թույնի տոքսինները մարմնում մի շարք համակարգային խանգարումներ են առաջացնում, որոնք կարող են մահացու լինել։ Բուժման համար օգտագործվում են կոնկրետ տեսակի թույնի դեմ ստանդարտ շիճուկներ։ Սնունդը հիմնականում բաղկացած է կրծողներից (մկներ, առնետներ), ավելի քիչ՝ այլ կաթնասուններից, թռչուններից, մողեսներից և գորտերից։ Նյութափոխանակությունը դանդաղ է, որը բնորոշ է օձերի մեծ մասին։ Կենդանածին է, բազմանում է երկու-երեք տարին մեկ անգամ, ունենալով 24, հազվադեպ դեպքերում՝ մինչև 60 ձագ։


== Նկարագրություն ==
Իր երկարությամբ անհամաչափ հաստ օձ է՝ լայն, հարթ, եռանկյունաձև գլխով, փոքր աչքերով և կարճ պոչով։ Հասուն օձի երկարությունը, որպես կանոն, տատանվում է 80-ից 120 սմ, սակայն հանդիպում են նաև ավելի մեծ նմուշներ։ Օրինակ՝ 1973 թվականին բռնել են 180 սմ երկարությամբ և 11,3 կգ քաշով անհատ, մինչդեռ պարզվել է, որ նրա ստամոքսը դատարկ է։ Հայտնի ամերիկացի որսորդ և գրող Փիթեր Քափսթիք «Վերջին փղոսկրի որսորդը» գրքում պնդում է, որ Սիերա Լեոնեում սպանվել է 6 ոտնաչափ 8,5 դյույմ երկարությամբ կենդանի, սակայն այս տեղեկությունը փաստագրված չէ։
Գլուխն առանձնանում է յուրօրինակ հարդարանքով՝ եղջյուրների տեսքով դուրս ցցված հասկի նման թեփուկներ, որոնք գտնվում են առջևում՝ բարձրացված քթանցքների միջև։ Տարածաշրջանի արևմտյան մասում ապրող իժերի մոտ այս «եղջյուրները» մեծ են և թեքված մեջքի հետին հատվածում, իսկ մնացածում դրանք հազիվ նկատելի են։ Այս տարբերության արդյունքում հայտնաբերվել է երկու ենթատեսակ՝ առաջինը կոչվել է լատ.՝ Bitis gabonica rhinoceros ( ռնգեղջյուրի անգլերեն անվանումն է), երկրորդը՝ լատ.՝ Bitis gabonica gabonica։ Աչքերը շարժական են, գտնվում են գլխի դիմաց, շրջապատված են 15-21 դիպուկներով։ Գլխի մնացած հատվածը հետևյալն է՝ 12-16 միջօրբիտալ քերծվածք, 13-18 վերին շրթունքներ, 16-22 ստորին շրթունքներ։ Թունավոր ատամների երկարությունն ավելի մեծ է, քան ցանկացած այլ օձի՝ մինչև 40 մմ (ըստ որոշ տվյալների՝ մինչև 55 մմ)։ Ծիածանաթաղանթը կարող է լինել բաց մոխրագույն, դեղնավուն կամ նարնջագույն։
Կարմրաշագանակագույն հողի ֆոնի վրա կենդանին իր տեսքով ընդօրինակում է ընկած հին տերևներին և բույսերի այլ փտած մասերին, գրեթե միաձուլվով շրջակա միջավայրի հետ։ Գլուխը բաց մոխրագույն է՝ գագաթում՝ մուգ երկայնական գծանշումով, հետևի անկյուններում սև կետերով և աչքերից մինչև բերանի բացվածքը շառավղով տարբերվող մուգ շերտերով։ Հետևի մասում կարելի է տեսնել հստակ երկրաչափական նախշ՝ բաղկացած ուղղանկյուններից, եռանկյուններից և ռոմբուսներից, որոնք ներկված են դեղին, բոսորագույն, վարդագույն և վառ շագանակագույնի հյութալի երանգներով։ Որովայնը բաց սպիտակ է՝ անկանոն ցրված սև կամ շագանակագույն բծերով։


== Տարածվածություն ==
Արևելյան ենթատեսակի հիմնական տիրույթը Կենտրոնական Աֆրիկայում է՝ Բենինից արևելքից մինչև Հարավային Սուդան, հարավից մինչև հյուսիսային Անգոլա և Զամբիա։ Տարածման միջին և փոքր օջախներ են նշվել արևելյան Տանզանիայում, Մալավիում, Մոզամբիկում, Զիմբաբվեում և Հարավային Աֆրիկայի Կվազուլու-Նատալ նահանգում։
Արևմտյան «եղջյուրավոր» ենթատեսակի հայրենիքը համարվում է մայրցամաքի արևմուտքում՝ Գվինեայում, Սիերա Լեոնեում, Կոտ դ'Իվուարում, Լիբերիայում և Գանայում ապրող պոպուլյացիաները։
Հասարակածային Աֆրիկայում կենդանին բնակվում է խոնավ արևադարձային և հարակից անտառներում, կակաոյի պլանտացիաներում և սավաննա անտառներում։ Տանզանիայում հանդիպում է երկրորդական անտառային թավուտներում, տնկարկներում և այլ փայտային մշակաբույսերում։ Ուգանդայում և Զամբիայում նա ապրում է մշտադալար անտառներում և մոտակա թաց մարգագետիններում։ Հարավային Աֆրիկայում այն հանդիպում է միայն բարձր տեղումներով տարածքներում, հիմնականում մայրցամաքի արևելյան մասում գտնվող մերձարևադարձային անտառային գոտում։ Ի համեմատ աղմկոտ իժի՝ այս կենդանին նախընտրում է ավելի խոնավ և անտառապատ միջավայրեր։ Նախալեռնային շրջաններում հանդիպում է ծովի մակարդակից մինչև 1500 մ բարձրության վրա։


== Վարքագծային առանձնահատկություններ ==
Գաբոնական իժը դանդաղաշարժ օձի համբավ ունի, որը հաճախ չի արձագանքում արտաքին գրգռիչներին։ Այնուամենայնիվ, խայթոցները, որոնք երբեմն պատահում են, կարող են հանգեցնել լուրջ հետևանքների՝ մինչև մահ։ Երբ անհանգստացած և վախեցած, օձը բարձր սուլում է, արտաշնչելիս գլուխը մի փոքր հարթեցնում է, բայց հարձակվում է միայն որպես վերջին միջոց։
Սողունը, որպես կանոն, երկար ժամանակ պառկում է առանց կենդանության նշանների՝ պաշտպանելով որսը դարանից։ Նա կարող է նաև սննդի երկարատև որոնումներ կատարել, հատկապես գիշերվա առաջին կեսին. օրինակ, Գանայի Կումասի քաղաքի մերձակայքում իժը հաճախ սատկում է ձիու սմբակների տակ՝ ախոռների մոտ։
Օձը արձակում է բնորոշ բիոտոպներ և բաց տարածքներում որսում է առնետներ։
Այն շարժվում է դանդաղ և, որպես կանոն, ուղիղ գծով՝ առանց մարմինը թեքելու, ինչպես օձերի մեծ մասը։ Կարճ տարածություններում այն կարողանում է արագություն մեծացնել զիգզագային շարժումների շնորհիվ։ Ամերիկացի հերպետոլոգ Ռայմոնդ Դիթմարս նկարագրել է օձի այսպես կոչված «կողային ընթացքը», որն ավելի բնորոշ է պոչավոր վիպերգին (Bitis caudalis) և որոշ անապատային տեսակների, ինչպիսիք են ավազոտ էֆան և եղջյուրավոր աղմկոտ օձը (Crotalus cerastes):


== Սնունդ ==
Որս է անում գիշերը հիմնականում կրծողների և ցամաքային այլ կաթնասունների, ավելի քիչ՝ թռչունների, մողեսների և գորտերի վրա։ Հարավային Նիգերիայում կատարված մեկ ուսումնասիրության ժամանակ չափահաս օձերի ստամոքսի պարունակությունը կազմում էր 93,9%-ը փոքր կաթնասուններ, որոնցից 87,8%-ը կրծողներ էին, իսկ 6,1%-ը՝ խոզուկներ։ Երիտասարդ առանձնյակներն ավելի հաճախ որսում էին մողեսներ և նորածին մկներ։ 
Կենդանին կարող է ընտրել նաև մեծ որս՝ մինչև չափահաս նապաստակի չափը։ Կան նաև ծառի կապիկների, խոզանակապոչ խոզուկների (Atherurus) և նույնիսկ պիգմենական անտիլոպների վրա հարձակման դեպքեր։
Օձը հարձակվում է կայծակնային արագությամբ և մարմնի դիրքի հետ կապված ցանկացած անկյան տակ, այնուհետև ատամների օգնությամբ բռնում է զոհին (մյուս իժերը բաց են թողնում և հետապնդում զոհին, մինչև նա մահանա թույնի տոքսինից)։


== Բազմացում ==
Զուգավորման ակտիվության մեծանում է անձրևների սեզոնին։ Արուները հաճախ կռվում են միմյանց հետ. յուրաքանչյուր օձ փորձում է մյուսի գլուխը սեղմել գետնին, իսկ իրը բարձրացնելով մինչև 20-30 սմ բարձրության։ Տերարիումում նման կռիվը կարող է կրկնվել շաբաթական մինչև 5 անգամ, մինչև այն ավարտվի արուներից մեկի հաղթանակով՝ էգի հետ զուգավորմամբ։
Էգը ձվադրում է 2 կամ 3 տարին մեկ։ Ինչպես մյուս իժերի մեծ մասը, այն ձվեր է կրում իր մարմնում։ Հղիությունը տևում է մոտ յոթ ամիս, մինչդեռ դրա սկիզբը կարող է հետաձգվել. իգական սեռը կարող է պահպանել տղամարդու սերմը մի քանի ամիս մինչև բեղմնավորումը։
Ամենից հաճախ երիտասարդ օձերը ծնվում են ամռան վերջին. դրանց երկարությունը տատանվում է 25-32 սմ, քաշը՝ 25-45 գ։ 8-ից 43 ձագերի մեջ, արևելյան ենթատեսակում այն կարող է հասնել 60-ի։ Այնուամենայնիվ, ձագների թիվը հազվադեպ է գերազանցում 24 առանձնյակը։
մինի|Գաբոնական իժի գլխի կառուցվածքը:


== Թույն ==
Գաբոնական օձը ապրում է մարդկանց կողմից հազվադեպ օգտագործվող բիոտոպներում, ակտիվ է գիշերը, իսկ տեսակավ ագրեսիվ չէ։ Այս գործոնների համակցության պատճառով նրա հարձակումը հազվադեպ է տեղի ունենում։ Հայտնի դեպքերի մեծ մասը ներառում է կամ պատահաբար օձի վրա ոտք դնելը, կամ դիտավորյալ սադրանքը և անզգույշ վարքագիծը, ներառյալ գերության մեջ պահելու դեպքում։
Օձի թույնը խիստ թունավոր է և մահացու մարդկանց համար, օձի խայթոցը պահանջում է անհապաղ բժշկական օգնություն՝ նույնիսկ աննշան նախնական ախտանիշներով։
Թույնն ունի ցիտոտոքսիկ և կարդիոտոքսիկ ակտիվություն, այն պարունակում է հետևյալ հիմնական թույները՝ արգինին էսթերազ, ֆոսֆոլիպազ A2, թրոմբին, գաբոնազ, հակաթրոմբոցիտային բաղադրիչ, գաբոնին և երկու հեմոռագին (առաջացնում են արյունահոսություն)՝ HTa և HTb:
Խայթոցի կլինիկական պատկերը նման է աղմկոտ իժի և այլ խոշոր,միմյանց հետ սերտորեն կապված տեսակների։ Խայթոցի վայրում առաջանում է ծանր և ցավոտ այտուց՝ բշտիկների առաջացումով, որը հաճախ համակցված է լայնածավալ նեկրոզի հետ։ Առաջանում է սրտխառնոց և ջերմություն։ Համակարգային ազդեցությունները կարող են ներառել երիկամային հանկարծակի անբավարարություն, հիպոթենզիա, տախիկարդիա, զարկերակների մակարդում և սրտի կանգ։ Արյան մակարդման համակարգի ֆունկցիայի խախտումը (կոագուլոպաթիա) կարող է հանգեցնել հեմատուրիայի և հեմատեմեզի։
Կարևոր է, վնասված վերջույթի վրա վիրակապ դնել՝ այն ամրացնելու համար։ Խոնավ շորը կարող է մեկ անգամ նրբորեն հեռացնել թույնի մնացորդները, սակայն վերքի ցանկացած այլ բուժում, ներառյալ այրումը, կտրումը և թույնի ներծծումը, հակացուցված է։ Սովորաբար խայթոցի տղում ուժեղ այտուց է առաջանում, և այդ պատճառով խորհուրդ է տրվում ժամացույցները կամ սեղմող զարդերը՝ հեռացնել։ Առավել ծանր հետևանքները կարող են ի հայտ գալ մի քանի ժամից կամ նույնիսկ օրերից հետո, ուստի տուժածին պետք է հնարավորինս շուտ տեղափոխել բժշկական հաստատություն և հակաթույն տալ։


== Ծանոթագրություններ ==