Ստորգետնյա գետնանուշ

Մշակութային գետնանուշ, ստորգետնյա գետնանուշ կամ գետնանուշ (լատ. Árachis hypogaéa), բույս, լոբազգիների ընտանիքի (Fabaceae) գետնանուշ ցեղի տեսակ, կարևոր գյուղատնտեսական մշակաբույս, որն աճեցվում է արդյունաբերական մասշտաբով իր պտուղների համար՝ գետնանուշ «ընկույզ»։
«Գետնանուշ» բույսի ընդհանուր ռուսերեն անվանումը տարածված չէ, այն ռուսերեն է մտել որպես օտար լեզուների հետագծող թուղթ։ Բուսաբանական տեսանկյունից գետնանուշը ընկույզ անվանելը սխալ բառ է՝ դա հատիկաընդեղեն է։


== Նկարագրություն ==
Մշակութային գետնանուշը 25-40 (70) սմ բարձրությամբ միամյա բույս ​​է՝ ուժեղ ճյուղավորված ընձյուղներով։ Ցողունները կանգնած են, թեթևակի չորսից հնգակողմ, մերկ կամ թավոտ, կողային ճյուղերով՝ ուղղված դեպի վեր (թփերի ձևեր) կամ պառկած (սողացող ձևեր):
Տերևները երկարավուն են, անթափանց, 3-11 սմ երկարությամբ, բալի ծաղիկներով, մաղադանոսով, երկու զույգ էլիպսաձև, սրածայր տերևներով։ Բշտիկները միաձուլված են կոթունով, մեծ, երկարավուն, սրածայր, ամբողջական։ Բշտիկները միաձուլված են կոթունով, մեծ, երկարավուն և սրածայր։
Դեղին-կարմիր կամ սպիտակավուն ծաղիկներ՝ տերևների առանցքներում չորսից յոթ ոտքերի վրա՝ մի քանի կարճ ծաղիկներով։ Բաժակը երկշրթունք է, շրջված առագաստով և շատ երկար, բարակ խողովակով։ Նրա վերին շրթունքն ավելի լայն է՝ երեքից չորս կարճ ատամներով, ստորինը՝ երկար, մեկ ատամով՝ նշտարաձև։ Առէջները տասն են, որոնցից ինը ձուլված են,մեկը (վերին) թերզարգացած, ազատ։ Գերակշռում է ինքնափոշոտումը, խաչաձև փոշոտումը գրեթե բացակայում է։ Ծաղկումը տևում է մոտ մեկ օր, բեղմնավորումից հետո սկսվում է գինոֆորի աճը, որը երկարանալով ձվաբջջի հետ աճում է հողի մեջ։ Ծաղկումը սկսվում է հունիսի վերջին - հուլիսի սկզբին և շարունակվում մինչև ուշ աշուն։
Պտուղները՝ ուռած, օվալաձև, չբացվող 1-4 հատիկ լոբի 1,5-6 սմ երկարությամբ, սարդոստայնով, հասունացող, թեքվում են դեպի գետնին և փորվում դրա մեջ, որտեղ հասունանում են։ Սերմերը երկարավուն են, հաճախ հարթ մեկ կամ երկու ծայրերում, միջին լոբու չափսով (9-20 մմ), պարունակում է մինչև 40-50% յուղ՝ համով նուշ հիշեցնող, որն օգտագործվում է որպես լուսավորող նյութ (Իսպանիայում), ինչպես նաև սննդի մեջ, որպես անվնաս հավելում արհեստական ​​մարգարինի կարագին (զգալի քանակությամբ), շոկոլադին և օճառին։ Գետնանուշի սերմերի գույնը մուգ կարմիր կամ բաց վարդագույն է, կրեմ կամ մոխրագույն դեղին; Գունանյութը, որը մաշկին տալիս է գույն,պաշտպանում է միջատներից, եթե այն ներթափանցում է մարդու ստամոքս-աղիքային համակարգ, այն կարող է առաջացնել թեթև թունավորում (Փորլուծություն) և հեշտությամբ հեռացվում է թրջելով։ Պտուղները հասունանում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։


== Գետնանուշի պատմություն ==

Հարավային Ամերիկան ​​համարվում է գետնանուշի ծննդավայրը։ Դա հաստատում է Պերուում հայտնաբերված ծաղկամանը, որը թվագրվում է այն ժամանակաշրջանով, երբ Ամերիկան ​​դեռ չէր հայտնաբերել Կոլումբոսի կողմից։ Գետնանուշի ձևով և այս լոբի ձևով զարդարված այս ծաղկամանը ցույց է տալիս, որ գետնանուշն արդեն գնահատված էր այդ օրերին։ Իսպանացի նվաճողները, հանդիպելով գետնանուշ Հարավային Ամերիկայում, որոշեցին, որ նման արտադրանքը նրանց շատ օգտակար կլինի ծովային ճանապարհորդությունների ժամանակ։ Նրանք գետնանուշը բերեցին Եվրոպա, որտեղ եվրոպացիները սկսեցին օգտագործել այն յուրովի, նույնիսկ սուրճի փոխարեն։
Ավելի ուշ պորտուգալացիները գետնանուշը բերեցին Աֆրիկա։ Նրանք գնահատեցին նրա սննդային հատկությունները և այն փաստը, որ այն կարող է աճել այլ մշակաբույսերի համար չափազանց աղքատ հողերում։ Գետնանուշի աճեցումը նպաստել է աղքատ հողերի ազոտով հարստացմանը։ Հետո գետնանուշի մասին ծանոթացել են Հյուսիսային Ամերիկայում, որտեղ ստրկավաճառության ժամանակ բերվել է Աֆրիկայից։
1530-ական թվականներին պորտուգալացիները գետնանուշ բերեցին Հնդկաստան և Մակաո, իսկ իսպանացիները՝ Ֆիլիպիններ։ Հետո այս երկրների վաճառականները չինացիներին ծանոթացրել են գետնանուշի հետ։ Չինացիները գետնանուշի մեջ տեսան մշակույթ, որը կարող էր օգնել երկրին սովի դեմ պայքարումից։ 18-րդ դարում բուսաբաններն ուսումնասիրել են գետնանուշը՝ այն անվանելով աղացած ոլոռ, և եկել են այն եզրակացության, որ սա հիանալի կերակուր է խոզերի համար։ 19-րդ դարի սկզբին Հարավային Կարոլինայում սկսվեց գետնանուշի արդյունաբերական մշակումը։ Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, որը սկսվել է 1861 թվականին, գետնանուշը երկու կողմերի զինվորների համար կերակուր է ծառայել։ Գետնանուշի պտուղ Սակայն 
Գետնանուշի պտուղ
այն ժամանակ շատերը գետնանուշը համարում էին աղքատների կերակուրը։ Այս փաստը մասամբ բացատրում է, թե ինչու ամերիկացի ֆերմերներն այն ժամանակ չէին աճեցնում գետնանուշը որպես պարենային մշակաբույս։ Բացի այդ, մինչև հատուկ սարքավորումներիը գյուտը մոտ 1900 թվականին, գետնանուշ աճեցնելը շատ աշխատատար էր յեղել։
1903 թվականին ամերիկացի գյուղատնտեսական քիմիկոս Ջորջ Վաշինգտոն Կարվերը սկսեց փնտրել գետնանուշ օգտագործելու ուղիներ։ Ժամանակի ընթացքում նա հայտնագործեց ավելի քան երեք հարյուր գետնանուշ ապրանքներ 
և, այդ թվում՝ խմիչքներ, կոսմետիկա, ներկանյութեր, դեղամիջոցներ, լվացքի օճառ, միջատասպան և տպագրական թանաք։ Քարվերը նաև հորդորեց ֆերմերներին փոխարինել հողը քայքայող բամբակ աճեցնելով գետնանուշի հետ։ Այդ ժամանակ բամբակյա խոտը հաճախ սպանում էր բամբակի բերքը, ուստի շատ ֆերմերներ որոշեցին հետևել Քարվերի խորհրդին։ Արդյունքում, գետնանուշի մշակումն այնպիսի հաջողություն է ունեցել, որ այն դարձել է խոշոր կանխիկ բերք Միացյալ Նահանգների հարաֆում։ Ալաբամա նահանգի Դոթան քաղաքում կա Քարվերի հուշարձանը, իսկ Էնթերփրայզում (Ալաբամա) կանգնեցված է բամբակյա թրթուրի հուշարձանը (Anthonomus grandis), քանի որ հենց այս միջատի ներխուժման պատճառով ֆերմերներն անցել են գետնանուշ աճեցնելու։
Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում այն ​​մշակվում է Անդրկովկասի որոշ շրջաններում, ավելի քիչ՝ եվրոպական մասի հարավային շրջաններում և կետրոնական Ասիայում։


== Քիմիական բաղադրությունը ==
Սերմերը պարունակում են մինչև 53% ճարպային յուղ։ Յուղի բաղադրությունը ներառում է արախիդային, լիգնոցերիկ, ստեարիկ, պալմիտիկ, հիպոգեիկ, օլեին, լինոլիկ, լաուրիկ, միրիստիկ, բեհենիկ, էիկոզենոիկ և կերոտինաթթուների գլիցերիդներ։ Բացի ձեթից, սերմերը պարունակում են սպիտակուցներ (մինչև 37%), գլոբուլիններ (մինչև 17%), արախին և կոնարախին, գլյուտենիններ (մոտ 17%), օսլա (մինչև 21%), շաքարներ (մինչև 7,47%), տրիտերպեն սապոնիններ, ամինաթթուներ, պուրիններ, ինչպես նաև B վիտամիններ (հատկապես սերմի կեղևում), վիտամին E, պանտոտենաթթու, բիոտին և այլն։ Պտղի կեղևի կազմը ներառում է գլիկոզիդ արախիդոզիդը, ինչպես նաև լեյկոցյանիդինը և լեյկոդելֆինիդինը։ Հեղուկ ալկալոիդ արախին, բետաինը և քոլինը մեկուսացվել են սերմերից:Գետնանուշը, ինչպես գետնանուշի կարագը, պարունակում է փոքր քանակությամբ էրուկաթթու, որը նույնպես առկա է ցորենի բողբոջների յուղում։


== Գետնանուշի աճեցում ==
Իրականում գետնանուշը ընկույզ չէ, այլ հատիկաընդեղենի ընտանիքի խոտաբույսի սերմ։ Երբ բույսը աճում է, հայտնվում են դեղին ծաղիկներ՝ ունակ ինքնափոշոտվելու։ Երբ բույսը աճում է, հայտնվում են դեղին ծաղիկներ՝ ունակ ինքնափոշոտվելու։ Բեղմնավորումից հետո վերջում ձվարանով պեդիկուլն ու գինոֆորը սկսում են երկարանալ և թափանցել հող։ Իր մակերեսին զուգահեռ հողում սերմն ինքն է աճում ձվարանից։ Մեկ բույսը կարող է աճել մինչև քառասուն լոբի։
Գետնանուշը սիրում է ջերմություն, արև և չափավոր խոնավություն։ Կախված սորտից և եղանակային պայմաններից՝ գետնանուշի հասունացման շրջանը տնկումից մինչև բերքահավաք տևում է 120-160 օր։ Բերքահավաքի ժամանակ ֆերմերը ամբողջությամբ հանում է գետնանուշի թփերը և շուռ տալիս, որպեսզի լոբիները չորանան և չփչանան պահեստավորման ժամանակ։ Այսօր շատ ֆերմերներ օգտագործում են ժամանակակից սարքավորումներ, որոնք միաժամանակ փորում են թփերը, թափահարում դրանցից երկիրը և շուռ տալիս։
Գետնանուշը ավելի լավ է զարգանում ավազակավային, թեթև կավային և ավազուտներում: Ցանքը կատարվում է կեղևավորված սերմերով 5-10 սմ խորության վրա՝ հողի առնվազն 14-15 °C ջերմաստիճանում։ Սերմնացանը 25-70 կգ/հա է։ Մշակաբույսերի խնամքը կրճատվում է մինչև մոլախոտերի հեռացումը, թուլացումը և փլուզումը։ Բերքահավաքը կատարվում է աշնանը։ Մրգերի միջին բերքատվությունը 10-17 ք/հա է:


== Արտադրություն ==

2017 թվականին գետնանուշի համաշխարհային արտադրությունը (կեղևով) կազմել է 47 միլիոն տոննա, որին գլխավորում է Չինաստանը՝ համաշխարհային արտադրության 36%-ով, որին հաջորդում է Հնդկաստանը (20%)։ Մյուս խոշոր արտադրողներն էին ԱՄՆ-ը, Նիգերիան, Մյանմարը և Սուդանը։ 2017 թվականին առաջատար արտահանողներն են եղել Հնդկաստանը՝ 601,849 տոննա, որը ներկայացնում է համաշխարհային արտահանման ընդհանուր ծավալի 32%-ը (1,9 մլն տոննա), և ԱՄՆ-ը՝ ընդհանուր արտահանման 16%-ը։


== Տնտեսական նշանակությունը և կիրառությունը ==
Ըստ ESBE-ի, գետնանուշն աճեցվում է չամրացված հողով պահպանվող տարածքներում, արտադրողականությունը արդյունաբերական մշակության մեջ՝
ոռոգմամբ մինչև 40 ց/հա, առանց ոռոգման 10-16 ց/հա։ Սերմնաձուկը տալիս է օսլայի ալյուր, որը շատ նման է ցորենին, իսկ սպիտակուցի պարունակությամբ (մինչև 40%), նրանք, ինչպես կտավատի մածուկը, լավ սնունդ են։
ԱՄՆ-ում աղացած գետնանուշը խառնում են բուսական յուղի հետ՝ գետնանուշի կարագ ստանալու համար։ Որպես կանոն, այն կամ քսում են հացի վրա, կամ թաթախում սննդամթերքի մեջ։
Բժշկության մեջ ճարպային գետնանուշի յուղը օգտագործվում է նուշի յուղի հետ մեկտեղ՝ որպես հիմք պարենտերալ դեղաչափերի ձևերի համար, իսկ գետնանուշի սերմերը օգտագործվում են որպես քաղցր նուշի սերմերի փոխարինող՝ էմուլսիայի պատրաստման ժամանակ։


== Ալերգիա գետնանուշի նկատմամբ ==

1990-ականներից ի վեր ԱՄՆ-ում կարևոր խնդիր է դարձել գետնանուշի ալերգիայի դեպքերի աճը։ Այս տեսակի ալերգիայի արժանահավատորեն բացահայտված դեպքերի թիվը չի համապատասխանում այն ​​մարդկանց թվին, ովքեր կարծում են, որ իրենք ալերգիկ են գետնանուշ։
Այն համոզմունքը, որ հպումը, հոտը կամ պարզապես մոտ լինելը գետնանուշի վրա հիմնված արտադրանքներին կարող է առաջացնել անաֆիլակտիկ ցնցում, հանգեցրել է գետնանուշի բոլոր ապրանքների վիճելի արգելքների որոշ բժշկական և դպրոցական միջավայրերում։


== Գետնանուշի կարագ ==

Գետնանուշի կարագը սննդային մածուկ է կամ քսուք, որը պատրաստված է աղացած չոր տապակած գետնանուշից։ Այն հաճախ պարունակում է հավելյալ բաղադրիչներ, որոնք փոփոխում են համը կամ հյուսվածքը, ինչպիսիք են աղը, քաղցրացուցիչները կամ էմուլգատորները։ Գետնանուշի կարագը մատուցվում է որպես քսուք հացի, տոստերի կամ կրեկերի վրա և օգտագործվում է սենդվիչներ պատրաստելու համար (հատկապես գետնանուշի կարագ և դոնդող սենդվիչ)։ Այն նաև օգտագործվում է մի շարք հրուշակեղենի պատրաստման համար, ինչպիսիք են գետնանուշի համով գրանոլա բարերը կամ կրուասանները և այլ խմորեղեն։ Միացյալ Նահանգները գետնանուշի կարագի առաջատար արտահանողն է, և ինքը տարեկան սպառում է 800 միլիոն դոլարի գետնանուշի կարագ։


== Մասեր ==
Գետնանուշի սերմերը առանձնացված են՝ ցույց տալով կոթիլեդոնը, թմբուկը և արմատակալը
Գետնանուշի մասերը ներառում են.

Կեղև - արտաքին ծածկ, կեղտի հետ շփման մեջ
Կոթիլեդոններ (երկու) - հիմնական ուտելի մաս
Սերմերի թաղանթ՝ ուտելի մասի շագանակագույն թղթանման ծածկ
Արմատական- սաղմնային արմատը կոթիլեդոնի ստորին մասում, որը կարող է պոկվել
Սածիլ - սաղմնային կադր, որը դուրս է գալիս արմատի վերևից


== Գրականություն ==
«Арахис»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Атлас лекарственных растений СССР / Гл. ред. акад. Н. В. Цицин. — М.: «Медгиз», 1962. — 702 с. Արխիվացված է Ապրիլ 1, 2015 Wayback Machine-ի միջոցով:


== Ծանոթագրություններ ==