Շամշի-Ադադ I

Շամշի-Ադադ I (աքքադերեն՝ Šamši-Adad, մոտ մ. թ. ա. 1860 - ոչ վաղ քան մ. թ. ա. 1781, Tell Leilan, Ալ-Հասաքայի մարզ, Սիրիա), կառավարել է մ.թ.ա. 1808–1776, եղել է ամորհացի ռազմավար և նվաճող, ով նվաճել էր տարածքներ Սիրիայի, Անատոլիայի և Վերին Միջագետքի մեծ մասի վրա։


== Ծագում ==

Շամշի-Ադադ I-ը Էկալլաթումի գահը ժառանգել է Իլա-կաբկաբուից (մ.թ.ա. մոտ 1836 թ. – մ.թ.ա. մոտ 1833 թ.:Իլա-կաբկաբուն հիշատակվում է որպես Շամշի-Ադադ I-ի հայր «Ասորական թագավորների ցուցակում» (AKL), համանման անուն նշված է AKL-ի նախորդ բաժնում «թագավորների շարքում, որոնց հայրերը հայտնի են»։ Սակայն Շամշի-Ադադ I-ը հորից չժառանգեց ասորական գահը, փոխարենը նվաճող էր։ Իլա-կաբկաբուն ամորհացի թագավոր է եղել ոչ թե Ասուրի (Աշշուր) (Ասորեստանում), այլ Էկալլաթումի։ Ըստ Mari Eponyms Chronicle-ի՝ Իլա-կաբկաբուն գրավել է Շուպրումը (մ.թ.ա. մոտ 1790 թ.), այնուհետև Շամշի-Ադադ I-ը «մտել է իր հայրական տունը» (Շամշի-Ադադ I-ը հաջորդ տարում հաջորդել է Իլա-կաբկաբուին որպես Էկալլաթումի թագավոր):163: Նա հարկադրված էր փախչել Բաբելոն (մ.թ.ա. մոտ 1823 թ.), մինչդեռ Նարամ-Սին Էշնուննացին (մ.թ.ա. մոտ 1850 թ. – մ.թ.ա. մոտ 1816 թ.) հարձակվել էր էկալլաթումի վրա։ Շամշի-Ադադ I-ը մնացել էր աքսորում մինչև Նարամ-Սին Էշնունայի մահը (մ.թ.ա. մոտ 1816 թ.): AKL-ն արձանագրում է, որ նա «գնաց Բաբելոնի թագավորություն Նարամ-Սինի ժամանակ»։ Շամշի-Ադադ I-ը չվերադարձավ մինչև Եկալլաթումը հետ վերցնելը, որոշ ժամանակ դադար տալով, իսկ հետո գահընկեց անելով Ասուրի թագավոր Էրիշում II-ին (մ.թ.ա. մոտ 1818 թ. – մ.թ.ա.1809 թվականը)։ Նվաճեց Ասուրը և հայտնվեց որպես Ասորեստանի առաջին ամորհացի թագավորը (մոտ 1808 թ. մ.թ.ա.), փորձեց օրինականացնել իր դիրքը Ասորեստանի գահին` պնդելով, որ ծագում ունի Ուշպիայից (վաղ բնիկ Ասորեստանի թագավոր)։
Թեև ավելի ուշ ասորական ավանդույթներով համարվում էր ամորհացի, ավելի վաղ հնագետները ենթադրում էին, որ Շամշի-Ադադ I-ն իսկապես բնիկ ասորի է եղել։ Ուշան վերջինն էր AKL-ի «թագավորներ, որոնք ապրում էին վրաններում» բաժնում, սակայն, Ուշպիան չի հաստատվել ժամանակակից արտեֆակտներով։ Ուշային AKL-ում հաջորդում է նրա որդին՝ Ապիաշալը։ Ապիաշալը Ասորեստանի վաղ շրջանի միապետ էր, ըստ AKL-ի։ Այս բաժինը ցույց է տալիս զգալի նմանություններ Բաբելոնյան առաջին դինաստիայի նախնիների հետ։ Ապիաշալը նշված է ԱԿԼ-ի հատվածում որպես «ընդհանուր առմամբ տասնյոթ թագավորներ, վրանաբնակներ»-ից վերջինը։ Այս բաժինը ցույց է տալիս զգալի նմանություններ Բաբելոնյան առաջին դինաստիայի նախնիների հետ։ Ապիաշալը նույնպես նշված է AKL-ի մի հատվածում որպես առաջինը տասը «թագավորներից, որոնց հայրերը հայտնի են»։  Այս բաժինը (որը ի տարբերություն մնացած ցուցակների) գրվել է հակառակ հերթականությամբ՝ սկսած Ամինուից և վերջացրած Ապիաշալով «ընդհանուր տասը թագավորներ, որոնք նախնիներ են», հաճախ մեկնաբանվել է որպես Շամշի-Ադադ I-ի նախնիների ցուցակ։ Համապատասխանելով այս ենթադրությանը, գիտնականները ենթադրել են, որ AKL-ի սկզբնական ձևը գրվել է (ի թիվս այլ բաների) որպես «փորձ արդարացնելու, որ Շամշի-Ադադ I-ը Ասուր քաղաք-պետության օրինական կառավարիչն էր և թաքցնելու իր ոչ. -Ասորական նախահայրերը՝ իր նախնիներին բնիկ ասորական ծագումնաբանության մեջ ներառելով»։ Այնուամենայնիվ, այս մեկնաբանությունը համընդհանուր ընդունված չէ. Քեմբրիջի հնագույն պատմությունը մերժեց այս մեկնաբանությունը և փոխարենը մեկնաբանեց այն որպես Սուլիլիի նախնիների բաժինը։
Ասուր քաղաք-պետությունում Շամշի-Ադադ I-ը կրում էր «Ասուրի կառավարիչ» տիտղոսը։ Ասուր աստծո տաճարի մոտ հայտնաբերվել են քարե սալիկներ աքքադերեն արձանագրություններով (ձևաչափված երեք սյունակով և հարյուր երեսունհինգ տողով, Շամշի-Ադադ I-ից)։ Տաճարի ներսում գտնվող բազմաթիվ աղյուսների և առարկաների վրա փորագրված է «Շամշի-Ադադ I, Ասուրի տաճարի կառուցող» մակագրությունը։ IԱյս գրության մեջ նա պնդում էր, որ եղել է «Տիեզերքի արքան» և «Տիգրիսի և Եփրատի միջև Երկրի միավորողը»։ Նա պնդում էր, որ Վերին Երկրի թագավորը տուրք է տվել իրեն և նա կառուցել է Էնլիլի տաճարը։ Նա ուրվագծեց այն ժամանակվա շուկայական գները որպես մեկ շիկել արծաթ, որն արժեր երկու կոր գարի, տասնհինգ միննա բուրդ կամ երկու ծով ձեթ։


== Նվաճումներ ==
Մ.թ.ա.1808 թվականին Շամշի-Ադադ I-ը գրավեց վաղուց լքված Շեխնա քաղաքը (այսօր հայտնի է որպես Թել Լեյլան), այն վերածեց Վերին Միջագետքի թագավորության մայրաքաղաքի, այնուհետև այն վերանվանեց Շուբաթ-Էնլիլ (աքքադերեն նշանակում է «Էնլիլ աստծո նստավայրը») : Նրա օրոք Վերին Միջագետքի թագավորությունը Ստորին Միջագետքում իշխանության համար մրցում էր Էշնուննայի Նարամ-Սին թագավորի (մահ. մ.թ.ա. մոտ 1816թ.), Նարամ-Սինի իրավահաջորդների և Մարիի Յահդուն-Լիմի դեմ։ Ընդլայնման հիմնական թիրախը Մարի քաղաքն էր, որը վերահսկում էր Անատոլիայի և Միջագետքի միջև քարավանային ճանապարհը։ Մարիի թագավոր Յահդուն-Լիմը (մ.թ.ա. մոտ 1800թ. – մ.թ.ա. մոտ 1700թ.) սպանվել է իր իսկ ծառաների կողմից (հավանաբար Շամշի-Ադադ I-ի հրամանով)։ Մարիի գահի ժառանգորդ Զիմրի-Լիմը ստիպված փախչել է Յամհադ։ Շամշի-Ադադ I-ն օգտվեց առիթից և գրավեց Մարին մ.թ.ա.1796 թվականին։ Նա իր որդիներին (Իշմե-Դագան I-ին և Յասմահ-Ադադին) տեղավորեց աշխարհագրական կարևոր վայրերում և նրանց տվեց պատասխանատվություն՝ հսկելու այդ տարածքները։ Շամշի-Ադադ I-ը իր ավագ որդուն (Իշմե-Դագան I) նշանակեց Էկալլաթումի գահին, իր երկրորդ որդուն՝ Յասմահ-Ադադին՝ Մարիի գահին, իսկ ինքը մնաց Շուբաթ-Էնլիլում։ Մարիի բռնակցմամբ Շամշի-Ադադ I-ը ստեղծեց մի մեծ կայսրություն, որն ընդգրկում էր Սիրիայի մեծ մասը, Անատոլիան և ամբողջ Վերին Միջագետքը (այս կայսրությունը հաճախ կոչվում է «Վերին Միջագետքի թագավորություն» կամ «Վերին Միջագետքի կայսրություն»:) Շամշի-Ադադ I-ն իրեն հռչակեց «Ամենի արքա» (տիտղոսն օգտագործել է Աքքադական կայսրության Սարգոնը մ.թ.ա. մոտ 2334 թ. – մ.թ.ա. մոտ 2279 թ.):
Էշնուննայի թագավոր Դադուշան (մ.թ.ա. մոտ 1800 – մ.թ.ա. մոտ 1779),մ.թ.ա. 1781 թ. դաշինք կնքեց Շամշի-Ադադ I-ի հետ՝ գրավելու երկու Զաբ գետերի միջև ընկած տարածքը։ Միացյալ ուժերի այս ռազմական արշավը հիշատակվում է հաղթական ստելի վրա, որտեղ ասվում է, որ Դադուշան հողերը տվել է Շամշի-Ադադ I-ին։ Շամշի-Ադադ I-ը հետագայում դուրս եկավ Դադուշայի դեմ՝ հարձակվելով Շադուպում, Ներեբթում և Անդարիգ քաղաքների վրա։ Արձանագրությունների վրա Շամշի-Ադադ I-ը պարծենում է Միջերկրական ծովի ափին հաղթական ստելաներ կանգնեցնելով, բայց դրանք, հավանաբար, ներկայացնում են կարճ արշավախմբեր, քան նվաճման որևէ փորձ։ Նրա արշավները մանրակրկիտ պլանավորված էին, և նրա բանակը գիտեր պաշարման բոլոր դասական մեթոդները, ինչպիսիք են պարիսպները շրջապատելը և խոյերին ծեծելը։ Դադուշայի որդու և իրավահաջորդի 5-րդ տարվա անունը՝ Իբալ-պի-ել II-ն արձանագրում է Շամշի-Ադադի մահը։


== Թագավորում ==
Շամշի-Ադադ I-ը հիանալի կազմակերպիչ էր, և նա ամուր վերահսկում էր պետական բոլոր հարցերը՝ սկսած բարձր քաղաքականությունից մինչև պաշտոնյաների նշանակումը և դրույթների առաքումը։ Լրտեսներն ու քարոզչությունը հաճախ օգտագործվում էին մրցակից քաղաքներին հաղթելու համար։ Նա թույլ տվեց, որ նվաճված տարածքները պահպանեն իրենց նախկին սովորույթները։ Նինվեում նա օգտագործել է պետական ռեսուրսները՝ վերականգնելու Իշտարի տաճարը։ Քաթարա քաղաքի տեղական կառավարիչները պահպանեցին իշխանությունը (բայց դարձան վասալներ), երբ նրանք ընդգրկվեցին Վերին Միջագետքի թագավորության մեջ։ Այս ասորական Eponym ժամադրության համակարգի օգտատերը գործադրվել է Վերին Միջագետքի Թագավորության ողջ տարածքում այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են՝ Մարին, Թութուլը, Թերկան և մայրաքաղաք Շուբաթ-Էնլիլը։


== Թագավորության անկում ==
Շամշի-Ադադ I-ը շարունակեց ամրապնդել իր թագավորությունը իր ողջ կյանքի ընթացքում, բայց երբ նա մեծացավ, պետությունը դարձավ ավելի խոցելի, և հարևան մեծ տերությունները Յամխադն ու Էշնուննան սկսեցին հարձակվել։ Կայսրությունը զուրկ էր համախմբվածությունից և գտնվում էր խոցելի աշխարհագրական դիրքում։ Բնականաբար, Շամշի-Ադադ I-ի փառքի հասնելը նրան արժանացրեց հարևան թագավորների և ցեղերի նախանձին, և նրա թագավորության ողջ ընթացքում նա և իր որդիները բախվեցին մի քանի սպառնալիքների։ Շամշի-Ադադ I-ի մահից հետո Էշնուննան գրավեց Ասուրի շրջակայքի քաղաքները։ Երբ Շամշի-Ադադ I-ի մահվան լուրը տարածվեց, նրա հին մրցակիցները ձեռնամուխ եղան նրա որդիներին գահից տապալելու։ Յասմահ-Ադադը շուտով հեռացվեց Մարիից Զիմրի-Լիմի կողմից, իսկ մնացած կայսրությունը ի վերջո կորցվեց Իշմե-Դագան I-ի և Մութ-Աշկուրի օրոք։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
OBO (Orbis Biblicus et Orientalis) 160/4
Nelson Glueck (1959)։ Rivers in the Desert։ HUC 
McNeil William H., Jean W. Sedlar (1962)։ The Ancient Near East։ OUP 
George Andrew (2000)։ The Epic of Gilgamesh։ Penguin։ No14-044721-0 
Pritchard James B. (1968)։ The Ancient Near East։ OUP։ ISBN 0-691-03532-6 
Al Khalifa Shaika Haya Ali, Michael Rice (1986)։ Bahrain through the Ages։ KPI։ ISBN 0-7103-0112-X 
Nayeem Muhammed Abdul (1990)։ Prehistory and Protohistory of the Arabian Peninsula։ Hyderabad 
Roaf Michael (1990)։ Cultural Atlas of Mesopotamia and the Ancient Near East։ Equinox։ ISBN 0-8160-2218-6  
Awde Nicholas, Putros Samano (1986)։ The Arabic Alphabet։ Billing & Sons Ltd.։ ISBN 0-86356-035-0 
Herm Gerard (1975)։ The Phoenicians։ William Morrow & Co. Inc.։ ISBN 0-688-02908-6  
Pedersén Olof (1998)։ Archives and Libraries in the Ancient Near East: 1500-300 B.C.։ Bethesda: CDL Press 
Shiloh Y. (1980)։ «The Population of Iron Age Palestine in the Light of a Sample Analysis of Urban Plans, Areas and Population Density»։ Bulletin of the American Schools of Oriental Research (239): 25–35։ JSTOR 1356754։ doi:10.2307/1356754  
Van De Mieroop Marc (2004)։ A History of the Ancient Near East ca 3000-323 BC (2nd ed.)։ Malden: Blackwell Publishing։ էջեր 89, 99, 104, 106–11։ ISBN 9781405149112 
Chavalas Mark W. (2006)։ The Ancient Near East: Historical Sources in Translation։ Malden: Blackwell Publishing։ էջեր 93, 95–6, 103, 116, 102–3,115–6, 118–20, 370։ ISBN 0631235817 
P. Villard, "Shamshi-Adad and Sons: The Rise of an Upper Mesopotamian Kingdom", in J. M. Sasson (ed.), Civilizations of the Ancient Near East, vol. II, Scribner, New York, 1995, p. 873-883