Էլիզաբեթ Յորք

Էլիզաբեթ Յորք (անգլ.՝ Elizabeth of York; փետրվարի 11, 1466, Վեստմինստերյան պալատ, Վեստմինստեր, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա - փետրվարի 11, 1503, Լոնդոնի թաուեր, Լոնդոն, Անգլիայի թագավորություն), Անգլիայի արքայադուստր Յորքերի տոհմից, Անգլիայի թագավոր Էդուարդ IV-ի և Էլիզաբեթ Վուդվիլի ավագ դուստրը։ Ամուսնության մեջ, որպես Թյուդորների դինաստիայի առաջին թագավոր Հենրի VII-ի կին, Անգլիայի թագուհի, Անգլիայի թագավոր Հենրի VIII-ի և Շոտլանդիայի ու Ֆրանսիայի թագուհիներ Մարգարիտ և Մարիա Թյուդորների մայրը։
Էլիզաբեթը միակ կինն էր, որը դարձել է անգլիական թագավորների դուստր, քույր, զարմուհի, կին և մայր։ Իր որդու՝ թագավոր Հենրի VIII-ի շնորհիվ Էլիզաբեթը Էդուարդ VI թագավորի և թագուհիների Մարի I-ի և Եղիսաբեթ I-ի տատիկն էր, և շնորհիվ իր դստեր՝ Մարգարիտի, նա նաև համարվում է Մարի Ստյուարտի մեծ տատիկը։ Այս կերպ, Էլիզաբեթ Յորքը համարվում է անգլիական բոլոր միապետերի՝ սկսած Հենրի VIII-ից, և Շոտլանդիայի բոլոր միապետերի՝ սկսած Ջեյմս V-ից, նախնին։


== Արքայադուստր ==


=== Ծագում և վաղ տարիներ ===

Էլիզաբեթը ծնվել է 1466 թվականի փետրվարի 11-ին Վեստմինստերյան պալատում և Անգլիայի թագավոր Էդուարդ IV-ի և Էլիզաբեթ Վուդվիլի տասը երեխաներից ավագն էր, արքայադուստրը նաև երկու համամայր եղբայր ուներ՝ մոր և Գրոուբիից Ջոն Գրեյի հետ ամուսնությունից՝ Թոմասը և Ռիչարդը։ Հոր կողմից աղջիկը եղել է Ռիչարդ Պլանտագենետի՝ Յորքի 3-րդ դուքսի, ով հայտարարել էր Անգլիայի թագի հանդեպ Յորքերի տան իրավունքների մասին, և Սեսիլիա Նևիլի, մոր կողմից՝ Ռիվերսի 1-ին կոմս Ռիչարդ Վուդվիլի և Ժակետա Լյուքսեմբուրգցու թոռնուհին։ Էլիզաբեթն այդ հարյուրամյակում Անգլիայում ծնված առաջին արքայադուստրն էր։ Աղջիկը շքեղ արարողությամբ, արքայազնին վայել, մկրտվել է 1466 թվականի փետրվարին  Վեստմինստերյան պալատի Սուրբ Ստեփանոսի մատուռում[en]․ արարողությունը ղեկավարել է Յորքի արքեպիսկոպոս Ջորջ Նևիլը[en], կնքահայր և կնքամայր են դարձել նրա տատիկներ Սեսիլիա Նևիլը և Ժակետա Լյուքսեմբուրգցին, ինչպես նաև Էդուարդ IV-ի մերձավոր համախոհ Ռիչարդ Նևիլը։ Ավանդույթի համաձայն, ո՛չ թագավորը, ո՛չ նրա կինը չպետք է ներկա լինեին երեխաների մկրտություններին, սակայն Էդուարդ IV-ը դստեր համար բացառություն է արել, հավանաբար, որպեսզի ձերբազատվի այն խոսակցություններից, թե իր ամուսնությունը Էլիզաբեթ թագուհու հետ անօրինական է և, հետևաբար, նորածին արքայադուստրը համարում է բաստարդ։ Արքայադստեր ծննդյան կապակությամբ Էդուարդ IV-ը կնոջը 125 ֆունտ արժողությամբ զարդեր է նվիրել․ շքեղ է եղել նաև Էլիզաբեթ Վուդվիլի՝ տվյալ տարվա մարտ ամիսն տեղի ունեցած հետծննդյան մաքրման (քառասունքից դուրս գալու) արարողությունը։
1467 թվականին թագավորը կնոջը ցմահ օգտագործման է տրամադրել Սուրեայի Շին պալատը, որտեղ կազմակերպվել էր թագավորական մանկասենյակը։ Էլիզաբեթն այստեղ քրոջ՝ Մարիայի հետ, ով ծնվել էր 1467 թվականի օգոստոսի 11-ին, տնային դաստիարակչուհի Մարգարետի՝ լեդի Բերներսի գլխավորությամբ, ով իր ծառայությունների համար տարեկան 100 ֆունտ աշխատավարձ էր ստանում, անցկացրել է իր մանկությունն ու մանկության մի մասը։ Բացի դաստարակչուհուց, արքայադուստրերին ծառայելու համար աղախնի հաստիքներ են առանձնացված եղել և տարեկան 400 ֆունտ՝ նրանց կարիքների համար։ 1467 թվականին փոքրիկ Էլիզաբեթին ցմահ օգտագործման հանձնվեց Բաքինգհեմշիրի Գրիթ Լինֆորդի առանձնատունը , որը մինչ 1461 թվականը պատկանում էր Ուիլթշիրի կոմս Ջեյմս Բատլերին․ նման բան անելու թագավորի արարքը հասկանալի չէր, թեպետ դա հնարավոր է, որ փոխհատուցումը լիներ այն բանի, որ փոքրիկ արքայադուստրը տիտղոս չուներ։ Այդ կալվածքի եկամուտներից վճարվում էր արքայադստեր դայակների ծախսերի մի մասը։ էլիզաբեթը մեծացավ «քրիստոնեական ամենապայծառ պալատում» և մանկուց վարժվեց ճանապարհորդելուն, քանի որ թագավորական զույգը երեխաների և ընդարձակ արքունիքի հետ շրջում էր թագավորական հարյուրավոր գահանիստ վայրերում, որոնք մեծամասամբ գտնվում էին Թեմզայի հովտում։


=== Օրվա ռեժիմ ===

Ամենօրյա ռեժիմը, որին հետևում էին Էլիզաբեթը և Մարիան, հավանաբար նման էր նրան, որը հետագայում սահմանվեց թագավորի կողմից իրենց եղբայր Էդուարդի համար, երբ վերջինս դարձավ երեք տարեկան, ինչպես նաև դա կարող էր հիմնված լինել այն սովորույթների վրա, որոնք նկարագրված են իրենց հորեղբայր Քլարենսի դուքս Ջորջի կենցաղային գրքերում։ Երեխաներին արթնացնում էին առավոտյան ժամը 6-ին, որպեսզի նրանք կարողանային «[իրենց] տարիքին համապատասխան հարմար ժամին ոտքի ելնել»՝ իրենց ննջարանում մասնակցելու առավոտյան աղոթքին։ Այնուհետև հնչող զանգը նրանց տեղեկացնում էր, որ ժամանակն է գնալ պատարագի, որը տեղական մատուռում մատուցում էր տնային քահանան։ Պատարագի ծառայությունների կանոնավոր պահպանումը թագավորի երեխաների համար դիտվում էր որպես անհրաժեշտություն, որի շնորհիվ Էլիզաբեթը մեծացավ որպես բավականին բարեպաշտ տիկին։ Պատգարագից անմիջապես հետո արքայադուստրերը նախաճաշում էին. նախաճաշի հավանական բաղադրիչներն էին հացը, կարագը, էլը, ձուկը, միսը կամ ձուն։ Արքայադուստրերի ճաշը մատուցվում էր առավոտյան ժամը 10-ին կամ 11-ին, իսկ հացկերույթն իրենից ներկայացնում էր «ազնիվ ծառայություն» այն ուտեստներից, որոնք «մատուցվում էին հարգված մարդկանց» և շքազգեստներ հագած սկվայրերի կողմից», և կարող էր շարունակվել մինչև երկու ժամ։ Սննդի ընդունման ժամանակ քույրերին կարդում էին խրատական ու վեհանձն պատմություններ։ Ճաշից հետո արքայադուստրերը լոգանք էին ընդունում և, հնարավոր է, ցերեկային քուն մտնում։ Ավելի ուշ աղջիկներին ըմպելիքներ ու հաց էին բերում, որից հետո հնչում էր երեկոյան ժամերգությունն ազդարարող զանգը։ Ընթրիքը մատուցվում էր երեկոյան ժամը 4-ին։ Երեկոյի մնացած մասն արքայադուստրերն անցկացնում էին զվարճանքների մեջ, ինչպիսիք էին խաղերն ու երաժշտությունը․ թագավորի դուստրերը քնում էին երեկոյան ժամը 8-ին՝ նախապես սնվելով հացով, Էլով կամ գինիով և այլ մթերքներով։ Հատկանշական է այն փաստը, որ այդ ժամանակաշրջանի իշխանուհիների պալատական հաշիվներում խաղալիքներ գրեթե չեն հիշատակվում ։
Հատուկ ուշադրություն էր դարձվում արքայադուստրերի անվտանգությանը։ Այն բանից հետո, երբ երեկոյան ժամը 8-ին փակվում էին Էլիզաբեթի և Մարիայի ննջարանի դռները, ոչ ոք, բացի նրանց անձնական ծառաներից, չէր կարող մտնել նրանց մոտ։ Աղջիկների ննջարանում գիշերը վառ էին թողնում մոմը կամ ջահը. բացօթյա դարպասները փակվում էին երեկոյան ժամը 9-ին, ձմռանը և ամռանը՝ 10-ին։ Պահապանները գիշերը երեք-չորս անգամ շրջայց էին կատարում ամրոցի տարածքով՝ ստուգելով յուրաքանչյուր սենյակ։ Ավելի ուշ արքայազն Էդուարդին հատուկ անձ էր կցվել, որը գիշերում էր նրա ննջարանում և գիշերային ժամերին հետևում էր տղայի անվտանգությանն ու առողջությանը; հավանաբար, արքայադուստրերը նույնպես նման մարդ ունեցել են։


=== Կրթություն և դաստիարակություն ===
Թագավորական ընձյուղների կրոնական ուսուցումը սկսվում էր շատ վաղ տարիքում, և չորս տարեկանում երեխաները պետք է իմանային Սաղմոսագիրքը։ Տոնական օրերը, մասնավորապես Քրիստոսի հաղթական մուտքը, Զատիկը, Սուրբ Գևորգի հիշատակի օրը, Երրորդությունը, Բոլոր սրբերի օրը և Քրիստոսի Սուրբ Ծնունդը, ինչպես նաև այլ սրբերի օրերը, աչքի էին ընկնում մատուռում կատարվող հատուկ արարողակարգով, քարոզներով և զվարճանքներով․ Էլիզաբեթն ու Մարիան այդ օրերին պատարագի ժամանակ նվիրաբերություններ էին կատարում։ Ավագ Հինգշաբթի օրն աղջիկները նվերներ էին բաժանում աղքատներին, Ավագ Ուրբաթ օրը նրանց սովորեցրել էին ծնկաչոք մոտենալ խաչին։ Մեծ և Սուրբծննդյան ծոմապահության ժամանակ աղջիկները պետք է ծոմ պահեին կամ զերծ մնային մսից։ Նոր տարուն արքայադուստրերը նվերներ էին ստանում, իսկ տասներկուերորդ գիշերը նրանց թույլատրվում էր միանալ տոնակատարություններին և խնջույքին։ 1470 թվականի հունիսին արքայադուստր Էլիզաբեթը ծնողների հետ այցելեց Քենթերբերիի Սուրբ Ավգուստինի աբբայություն՝ մասնակցելու Հոգեգալուստի եկեղեցական տոնակատարություններին, որից հետո մոր հետ վերադարձավ Լոնդոն։ Աբբայությունում Էլիզաբեթը տեսել է Թոմաս Բեքետի սուրբ մասունքները․ Սրբի կյանքի պատմությունն ու հրաշալիքները փոքրիկ արքայադստեր վրա անջնջելի տպավորություն են թողել. կան ապացույցներ, որ Էլիիզաբեթը պահպանել է նվիրվածությունը Սուրբ Թոմաս Բեքետի հանդեպ մինչև իր կյանքի վերջը։
Տարիքի հետ զուգընթաց Էլիզաբեթը սկսեց կորցնել հոր կողմից ժառանգած հատկանիշները, մասնավորապես՝ հարաբերություններում շփման թեթևությունն ու հմայքը։ Բացի այդ, անցնելով պատանեկության շրջանը, Էդուարդ IV-ը գիրացավ և սկսեց սիրուհիներ պահել, որոնցից ամենաճանաչվածը Ջեյն Շորն էր․ Էլիզաբեթը, անկասկած, գիտեր հոր և Շորի կապի և այն մասին, որ Էլիզաբեթ թագուհին ատում է Ջեյնին։ Արքայադուստր Էլիզաբեթի անվիճելի առաքինությունը, հավանաբար, քողարկում էր հորից ժառանգած զգայականությունը, քանի որ նրան ակնհայտորեն դուր են եկել կյանքում ավելի գեղեցիկ բաները, սակայն ինքը նախընտրել է դա թաքցնել։ «Կույր բանաստեղծ» և միաբան Բեռնարդ Անդրեն, ով հետագայում ծառայել է Հենրի VII-ի արքունիքում, այսպես է գրել Էլիզաբեթի մասին՝ «չի կարելի լռել և անտեսել դեռատի Էլիզաբեթի՝ գովեստի արժանի արարքների մասին։ Նա վաղ մանկությունից ի վեր հիանալի վախ ու նվիրվածություն է դրսևորել Աստծու հանդեպ, իսկապես հրաշալի հնազանդություն ծնողներին, անսահման սեր եղբայրների ու քույրերի հանդեպ, իսկ Քրիստոսի աղքատների ու ծառայողների հանդեպ՝ ակնածանք ու առանձնահատուկ կապվածություն, որը նրան ներշնչվել է մանկությունից»։
Երբեմն փոքրիկ արքայադուստրերին կանչում էին պալատ, որտեղ նրանք ներկա էին լինում փառատոներին և պետական այցերին։ Պալատում Էլիզաբեթը և Մարիան միանում էին իրենց մոր շքախմբին՝ նրա և նրա տիկնանց օրինակով ուսումնասիրելով երաժշտություն, երգ, պար, ասեղնագործություն և այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ էր համարվում նրանց՝ թագավորի ապագա կին, մայր և «պալատի զարդ» դերերին նախապատրաստելու համար։ Աղջիկները հագնվում էին մանրանկարներով շքեղ հագուստներ, որպիսիք կրում էին ազնվական կանայք, ինչպես նաև, երբ մեծանում էին, սովորում էին կառավարել ծանր գործվածքները, երկար շլեյֆերը և բարդ գլխակապերը։ Արքայադուստրերը բարեկիրթ շարժուձևերին տիրապետում էին վաղ տարիքից. Երիտասարդ իշխանուհիները մեծ ակնածանքով էին վերաբերվում իրենց ծնողներին, որոնց հաճախ չէին տեսնում, այն երեկոները, երբ նրանք միասին էին, աղջիկները ծնկի էին իջնում իրենց հոր և մոր առջև և փափագում էին նրանց օրհնությունը, որը տրվում էր «Հանուն Հոր, Որդու և Սուրբ Հոգու»։
Էլիզաբեթի նախնական կրթությամբ զբաղվել է նրա դաստիարակչուհի լեդի Բերներսը։ Էլիզաբեթի և ֆրանսիական դոֆինի նշանադրության կնքումից հետո արքայադուստրը սկսել է ֆրանսերեն և իսպաներեն սովորել։ Պալատականների ավելի ուշ հաղորդագրությունները խոսում են այն մասին, որ Էլիզաբեթը կատարելապես տիրապետել է անգլերենին, նաև՝ ֆրանսերենին, կիրթ և ընդունակ երեխա է եղել։ Լեզուների իմացությունն արքայադստերը թույլ է տվել վայելել ժամանակի հայտնի պատմական վեպերը, ինչպես նաև ուսումնասիրել այլ երկրների պատմության վերաբերյալ գրքեր։ Նա նաև ուսումնասիրում էր լատիներենը, որպեսզի հեշտորեն կարդար ժամագիրքը, բայց կատարելապես չի տիրապետել այդ լեզվին։ Էլիզաբեթը, ինչպես նաև մորական կողմից նրա հարազատները, հավասարապես կարողացել են լավ կարդալ և գրել, թեև այն ժամանակ թագավորության բարձրագույն ազնվականությունը միայն ընթերցում էր, և հաճախ ազնվականության ներկայացուցիչները կարողանում էին գրել միայն իրենց անունները։


=== 1469—1471 թվականների ճգնաժամ ===
1469 թվականի մարտին Էլիզաբեթ թագուհին ծնեց ևս մեկ դուստր՝ Սեսիլիային, ինչը լուրջ անհանգստություն առաջացրեց թագավորի մոտ և ստիպեց նրան մտածել, որ իրենից հետո երկիրը կղեկավարի ավագ դուստրը՝ Էլիզաբեթը։ Մեկ տարի առաջ արքունիքում լուրեր էին տարածվել թագավորի կողմնակից կոմս Ուորիքի և թագուհու միջև թշնամանքի սրման մասին․ թագուհու բազմաթիվ հարազատներն էին պալատում առաջ քաշել կոմսին։ Նույն 1468 թվականին Էդուարդ IV-ի և Ուորիքի միջև պառակտում էր տեղի ունեցել թագավորի քրոջ՝ Մարգարիտայի ամուսնության պատճառով. Ուորիքը, չկարողանալով թագավորին ամուսնացնել ֆրանսիական արքայադստեր հետ, ցանկանում էր Ֆրանսիայի հետ դաշինք կնքել Մարգարիտայի և ֆրանսիացի արքայազնի ամուսնության միջոցով, սակայն Էդուարդ IV-ը, Վուդվիլների խորհրդով, քրոջը կնության տվեց Ֆրանսիայի թշնամու՝ բուրգունդացի դուքս Կարլին, որին Ուորիքն ատում և արհամարհում էր։ Ուորիքի և թագավորական զույգի միջև թշնամանքը հանգեցրեց կոմսի միությանը թագավորի կրտսեր եղբոր՝ Ջորջ Քլարենսի հետ, որին արքայադուստր Էլիզաբեթը, փաստորեն, հեռվացրել էր գահաժառանգի պաշտոնից։
Ավելի վաղ, դեռևս այն ժամանակ, երբ թագավորը մտերիմ էր Ուորիքի հետ, կոմսը ցանկանում էր իր դուստրերին՝ Իզաբելային և Աննային, որոնք Անգլիայի ամենահարուստ ժառանգներն էին, ամուսնացնել թագավորի եղբայրների հետ, սակայն Էդուարդ IV-ը մերժել էր նրան՝ վախենալով Նևիլների առաջխաղացումից։ 1469 թվականի հուլիսին Քլարենսը բացահայտ անհնազանդություն ցուցաբերեց եղբորը՝ Կալեում ամուսնանալով Ուորիքի ավագ դստեր հետ, այնուհետև նրանք երկուսով զորքով ժամանեցին Անգլիա և հայտարարեցին Ջորջի՝ անգլիական գահի նկատմամբ հավակնությունների մասին՝ Էդուարդ IV-ին հայտարարելով բաստարդ, որը ծնվել է Սեսիլիա Նևիլի և անգլիացի աղեղնավոր Բլեյբերնի հետ կապից։ Այդ ժամանակ թագուհին առնվազն երկու դուստրերի հետ, որոնցից մեկը Էլիզաբեթն էր, այցելում է Նորիջ, որտեղ նրանց ընդունում են շքեղ հանդիսություններով և թատերական ներկայացումներով։ Թագուհուն և արքայադուստրերին բնակեցրել էին քարոզիչ-վանականների տանը, որտեղ թագավորական ընտանիքը նորություններ է ստանում այն մասին, որ Ուորիքը ոչ միայն հաղթել է Էջքոթ Մուրի ճակատամարտում, այլև բռնել է թագավորին, ինչպես նաև՝ առանց դատարանի մահապատժի է ենթարկել Էլիզաբեթ թագուհու հորը և եղբորը՝ կոմս Ռիվերսին և Ջոն Վուդվիլին։ Հայտնի չէ, թե ինչպես է պապի մահն ազդել արքայադուստր Էլիզաբեթի վրա, որն այդ պահին ընդամենը երեք տարեկան էր, սակայն, ամենայն հավանականությամբ, թագուհին երեխաներից թաքցրել է կատարվածը։ Միաժամանակ ձերբակալվել էր նաև թագուհու մայրը՝ Ժակետա Լյուքսեմբուրգցին, ում մեղադրում էին կախարդության և թագավորին կախարդելու մեջ։ Թեև արքայադստեր տատիկը արդարացվեց, սակայն այս տհաճ դրվագը, ինչպես նաև կոմս Ռիվերսի մահապատիժը ցույց տվեցին, թե որքան հեռու էին պատրաստ գնալ Էդուարդ IV-ի թշնամիները՝ նրա կնոջն ու ընտանիքը ոչնչացնելու համար։ Չնայած այս ամենին՝ թագուհին և նրա դուստրերը Ուորիքի կարճատև առաջխաղացման ժամանակ չեն տուժել, բացառությամբ այն բանի, որ Էլիզաբեթ Վուդվիլի աղախնի հաստիքը կրճատել էին։
1469 թվականի աշնանը Էդուարդ IV-ին հաջողվեց ազատություն ստանալ, և արդեն սեպտեմբերին նա հաղթական երթով մտավ Լոնդոն, որտեղ սկսեց ազնվականներին գրավել իր կողմը։ Թեև Էլիզաբեթը այդ պահին 4 տարեկան էլ չկար, թագավորը նրան հռչակեց գահի ենթադրյալ ժառանգորդ, թեպետ անգլիական գահը իգական ներկայացուցչին փոխանցելը ընդունելի չէր․ այս քայլը Քլարենսին ստորացնելու նպատակ էր հետապնդում։ Միևնույն ժամանակ, Էդուարդ IV-ը դստեր ձեռքն առաջարկեց իր կողմնակիցներին. արքայադուստր-գահաժառանգի ամուսնության հարցը առաջնային նշանակություն ունեցեր մինչ այն պահը, երբ թագուհին որդի կունենար։ Եթե այլ հանգամանքներում Էլիզաբեթի համար օտարերկրյա արքայազն կամ համարժեք գահաժառանգ կընտրվեր, այս պարագայում թագավոր Էդուարդի համար կարևոր էր հայրենիքում աջակցություն ձեռք բերելը։ 1469 թվականի աշնանը, հզոր դաշնակցի հավատարմությունը պահպանելու համար, Էդուարդը Ուորիքի եղբայր Ջոն Նևիլին շնորհեց Մոնթեգյուի մարկիզի տիտղոսը և Էլիզաբեթին որպես հարսնացու առաջարկեց նրա հնգամյա որդու՝ Ջորջի[en] համար․ այս ամենը արվում էր այն հույսով, որ եթե Էդուարդ IV-ը սպանվի, Ջոն Նևիլը կարողանա ապահովել Էլիզաբեթի և Ջորջի թագադրումը, նախքան Քլարենսին կհաջողվի գրավել գահը։ 1469 թվականի Սուրբ Ծնունդին ընդառաջ Ուորիքն ու Քլարենսը ներում ստացան ու վերադարձան Վեստմինստեր, սակայն Էդուարդն ակնհայտորեն չէր վստահում նրանց։ 1470 թվականի հունվարի 5-ին տեղի ունեցավ արքայադուստր Էլիզաբեթի և Ջորջ Նևիլի նշանադրության պաշտոնական արարողությունը․ Ջորջին նույն օրը շնորհվեց Բեդֆորդի դքսի տիտղոսը։ Սակայն քիչ հավանական է, որ թագավորը երբևէ մտադիր էր իրագործել այդ ամուսնությունը. դա, ավելի շուտ, հուսահատ միջոց էր, որը ծնունդ էր առել օրհասական վիճակից, և արքունիքում այդ երկու երեխաների միությանը քչերն էին հավատում։
1470 թվականի գարնանը Էդուարդ IV-ը լիովին վերականգնեց վերահսկողությունը կառավարության վրա և Ուորիքին ու Քլարենսին հայտարարեց դավաճաններ։ Նրանք երկուսն էլ փախան Ֆրանսիա, որտեղ Ուորիքը պլանավորեց իր կրտսեր դստերը ամուսնացնել նախկին թագուհի Մարգարիտա Անժուացու որդու՝ Էդուարդ Վեստմինստերացու հետ։ Սակայն Մարգարիտան ձգձգում էր պատասխանը, քանի որ, նրա խոսքով, Անգլիայից նամակ էր ստացել, որում իր որդուն առաջարկվում էր ամուսնանալ արքայադստեր հետ, և, այդպիսով, նախկին թագուհին կարող էր որդու համար ավելի շահավետ միություն կնքել։ Չնայած Էլիզաբեթն այդ պահին նշանված էր Ջորջ Նևիլի հետ, Էդուարդ Վեստմինստերացու հետ արքայադստեր ամուսնությունը միակ միջոցն էր կանխել վերջինիս միությունը Նևիլների հետ և վերջ դնել Լանքասթերների և Յորքերի միջև առկա թշնամանքին։ Հավանաբար, Մարգարիտա Անժուացին հույս ուներ, որ Էդուրադ IV-ի մահից հետո թագավորը կդառնա իր որդին, սակայն միևնույն ժամանակ թագուհի Էլիզաբեթը ևս մեկ երեխայի էր սպասում, և եթե տղան ծնվեր, Մարգարիտայի որդու և արքայադուստր Էլիզաբեթի ամուսնությունը նրա համար կկորցներ ողջ իմաստը։ Ամենայն հավանականությամբ, անգլիական արքայադստեր հետ ամուսնության առաջարկ չէր էլ եղել, և Մարգարիտան պարզապես ստում էր։ 1470 թվականի հուլիսին Ուորիքի և ֆրանսիական թագավորի ճնշման ներքո Մարգարիտա Անժուացին համաձայնում է իր տղային ամուսնացնել Աննա Նևիլի հետ։
Էլիզաբեթը չորս տարեկան էր, երբ նրա հայրը ստիպված եղավ լքել իր թագավորությունը։ 1470 թվականի սեպտեմբերին, երբ նա պատրաստվում էր Ուորիքի և Մարգարիտա Անժուացու միացյալ ուժերի ներխուժմանը, արքայադուստրը և նրա քույրերը իրենց մոր հետ տեղափոխվեցին Լոնդոնի Թաուեր՝ ապահովելու նրանց անվտանգությունը։ Ապագայի ճգնաժամը կանխատեսելով՝ թագուհին Թաուերը «լավ պատրաստել և ամրացրել էր»։ Էլիզաբեթ Վուդվիլը հղիության 7-րդ ամսում էր, և նրա համար ծննդասենյակ էին պատրաստել, սակայն դրանից օգտվել նրան չհաջողվեց. երբ Ուորիքը ներխուժեց Անգլիա, վերջինիս եղբայր Մոնթեգյուն լքեց Էդուարդին, իսկ հոկտեմբերի սկզբին Լոնդոնում լուր տարածվեց այն մասին, որ թագավորը եղբոր՝ Ռիչարդ Գլոստերի հետ փախել է երկրից՝ միայն վերադարձի մշուշոտ հույս ունենալով ։ Մոնթեգյուի դավաճանությունը նշանակում էր, որ Ջորջ Նևիլի հետ Էլիզաբեթի նշանադրությունը խզված է։ Հոկտեմբերի 6-ին Ուորիքն ու Քլարենսը մուտք գործեցին Սիթի, իսկ արդեն հոկտեմբերի 30-ին պաշտոնապես գահ բարձրացավ Հենրի VI թագավորը։
Ստանալով ամուսնու անկման մասին լուրը՝ թագուհի Էլիզաբեթը մոր և երեք դուստրերի հետ միասին կեսգիշերին գետային բեռնանավով հապշտապ հեռացավ Թաուերից և ապաստանեց Վեստմինստերյան աբբայությունում, որտեղ նրան գիտեին որպես շատ բարեպաշտ կին։ Նա հղիության ութերորդ ամսում էր և, հավանաբար, «գրեթե հուսահատության աստիճանի» կարիք ուներ կանգ առնել այնպիսի վայրում, ինչպիսին Սուրբ Պետրոսի տաճարն էր։ Երբ թագավորական ընտանիքը ժամանեց, աբբայությունը գրեթե դատարկ էր. իր հովանավորության ներքո նրանց ընդունեց Վեստմինստերի աբբահայր Թոմաս Միլինգը՝ բարի, հյուրընկալ մարդ, նա չցանկացավ թագուհուն երեխաների հետ տեղավորել հանցագործների հետ և նրանց զիջեց աբբայության արևմտյան մուտքի մոտ գտնվող իր տունը, որտեղ կային երեք սենյակներ և այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ էր թագուհու հարմարության համար։ Թագավորական ընտանիքին օգնություն էին ցուցաբերում նաև հասարակ լոնդոնցիները. մսագործ Ջոն Գուլդը Էդուարդ IV թագավորի ընտանիքին շաբաթական կովի կես և երկու ոչխար էր զոհաբերում, իսկ ձկնավաճառը նրանց մթերքով ապահովում էր ուրբաթ և ծոմապահության օրերին։
Ապաստանում գտնվելով՝ արքայադուստր Էլիզաբեթը, որն արտաքինից, քույրերի համեմատ, ամենաշատն էր նման մորը, ժամանակի մեծ մասն անցկացնում էր քույրերի և դայակների հետ, քանի որ թագուհի Էլիզաբեթը զբաղված էր 1470 թվականի նոյեմբերի 2-ին ծնված նրանց եղբոր՝ արքայազն Էդուարդի խնամքով։ Աբբայությունում արքայազնի մկրտության ժամանակ փոքրիկ արքայադուստրը մկրտության վերնաշապիկը եղբորը հագցնելու պատիվն ունեցավ․ դա խորհրդանշում էր տղայի՝ մեղքից մաքրվելը։ Էլիազբեթը ընտանիքի հետ ապաստանում մնաց ևս հինգ ամիս։ 1471 թվականի ապրիլին, թագավոր Էդուարդ IV-ը, որդու ծննդյան լուրն առնելով, հապշտապ վերադարձավ Անգլիա և Վեստմինստերյան աբբայությունում շնորհակալական աղոթքից հետո իր ընտանիքը դուրս բերեց այստեղից։ Նույն գիշեր թագավորական ընտանիքը տեղափոխվեց Բեյնարդյան ամրոց[en], որը թագավորամայր Սեսիլիա Նևիլի նստավայրն էր։ Ապրիլի 11-ին Յորքերը թագավորի մոր, թագուհու եղբայր Էնթոնի Վուդվիլի և Քենթերբերիի արքեպիսկոպոսի ուղեկցությամբ ուղևորվեցին լոնդոնյան Թաուերի թագավորական հանգստավայր, իսկ թագավորը մեկնեց հյուսիս՝ մարտնչելու թագավորությունը համար։ Ապրիլի 13-ին Բարնեթի ճակատամարտում Ուորիքը սպանվեց, մայիսի 4-ին Էդուարդ IV-ը Թյուքսբերիի ճակատամարտում վերջնականապես ջախջախեց լանքասթերներին, որի ժամանակ սպանվեց նաև լանքասթերների ժառանգորդ Էդուարդ Վեստմինստերցին և գերեվարվեց Մարգարիտա Անժուացին։ Սակայն մայիսի 12-ին, քանի դեռ Էդուարդը դեպի Լոնդոն ճանապարհին էր, Լանքասթերների վերջին կողմնակիցները գորհ ձեռնարկեցին Թաուերի վրա՝ նպատակ ունենալով գահին վերադարձնել Հենրի VI-ին․ գետի կողմից գնդակոծվեցին երկու աշտարակներ, որոնցից մեկում Էլիզաբեթն էր՝ ընտանիքի հետ։ Հարձակումը հետ մղվեց, սակայն դա ստիպեց թագավորին մահվան մատնել իր նախորդին, և 1471 թվականի մայիսի 21-ին թագավոր Հենրի VI-ը խեղդամահ արվեց իր բանտախցում։


=== Մադամ դոֆինա ===
Վերադառնալով թագավորի դստեր կարգավիճակին՝ փոքրիկ Էլիզաբեթը սկսեց նաև քաղաքական դեր խաղալ։ Այսպես, 1471 թվականին արքայադուստրը՝ «արքայի միլեդի ավագ դուստրը», ի թիվս այլոց, նամակ ստացավ Ուորիքի այրի Աննա Բոշանից, ով խնդրում էր իրեն վերադարձնել այն հողերի գոնե մի մասը, որոնք ծրագրել էին իրենց մեջ բաժանել իր դուստրերի ամուսինները՝ Ջորջ Քլարենսը և Ռիչարդ Գլոստերը։ Աննան պատասխան չստացավ, հավանաբար այն պատճառով, որ թագավոր Էդուարդ IV-ը կարծում էր, որ իր դուստրերի համար վաղ է ներքաշվել քաղաքական խաղերի մեջ։
1474 թվականի վերջին Էդուարդ IV-ը, պատրաստվելով Ֆրանսիա ներխուժել, կտակ ստորագրեց, որով իր ավագ դուստրերը՝ Էլիզաբեթը և Մարիան, պետք է տասը հազար մարկի չափով օժիտ ստանային այն պայմանով, որ արքայադուստրերը ամուսնության հարցում հնազանդ լինեին իրենց մորը և եղբորը՝ թագավորին։ Սակայն ընդամենը երկու ամիս անց Էդուարդ IV-ը Ֆրանսիայի հետ հաշտության պայմանագիր կնքեց, որի պայմաններից մեկը Էլիզաբեթի և դոֆին Կարլի ամուսնությունն էր՝ աղջկա ամուսնական համաձայնության տարիքին հասնելուն պես։ 1478 թվականին լուծվեց Էլիզաբեթ թագուհու օժիտի և նրան Ֆրանսիա ուղարկելու հարցը։ Էլիզաբեթը սկսել էր ակտիվորեն ուսումնասիրել ֆրանսերեն և իսպաներեն լեզուները՝ պատրաստվելով տեղափոխվել Ֆրանսիա, ինչպես նաև պալատում փոքրիկ արքայադստերը սկսել էին անվանել «Մադամ դոֆինա»։ 1480 թվականին Էդուարդ IV-ը դեսպանորդներ ուղարկեց Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XI-ի մոտ, պարզելու համար, թե ինչպես են ընթանում հարսանիքի նախապատրաստական աշխատանքները, սակայն պատասխան չստացավ։ 1482 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Ֆրանսիայի և Սրբազան Հռոմեական կայսրության միջև կնքվեց հաշտության պայմանագիր, որով դոֆինը պետք է ամուսնանար էրցհերցոգ Մաքսիմիլիանի դստեր հետ։ Թեև էրցհերցոգի դստեր և դոֆինի միջև ամուսնությունը չկայացավ, Անգլիայի հետ կրկնակի պայմանագիր այլևս չքննարկվեց։
1476 թվականին Էլիզաբեթը ներկա է գտնվել Ֆոտերինգեում իր հորական պապի՝ Յորքի դքսի աճյունի վերահուղարկավորման արարողությանը։ 1477 թվականին Էլիզաբեթը, մոր և հորաքրոջ հետ միասին, համալրեց Կախազարդի միաբանության տիկնանց շարքերը։ 1478 թվականին Էլիզաբեթը ներկա է գտնվել իր կրտսեր եղբոր՝ Յորքի դուքս Ռիչարդի հարսանիքին։


=== Ամուսնության պլաններ ===
Չնայած այն հանգամանքին, որ Լանքասթերների տոհմը տապալվեց, Անգլիայի գահին լեգիտիմության ցանկացած աստիճանով արական սեռի առնվազն մեկ Լանքասթեր-հավակնորդ կար՝ Հենրի Թյուդորը, ով իր մոր՝ Մարգարետ Բոֆորթի կողմից Ջոն Գոնտի ժառանգն էր ։ Կա վարկած, որ Էդուարդ IV-ը կենդանության ժամանակ քննարկել է Հենրի Թյուդորի հետ Էլիզաբեթի ամուսնության հնարավորությունը։ Իրականում, դա կարող էր լինել թագավորի հնարքը, որպեսզի Բրետանում թաքնվող Թյուդորին արքայադստեր հետ ամուսնության պատրվակով «իր ձեռի տակ պահեր»։ Հավանաբար, այս տարբերակը առաջարկվել էր երկու տների՝ Յորքերի և Լանքասթերների միավորման կողմնակիցներ կողմից։ Ամեն դեպքում, այս ամուսնությունը անիրատեսական էր, քանի որ այդ պահին Էլիզաբեթը արդեն նշանված էր ֆրանսիական դոֆինի հետ։


== Արքայի քույր ==
1483 թվականի ապրիլի 9-ին անսպասելիորեն մահացավ Էլիզաբեթի հայրը և նոր թագավոր դարձավ նրա կրտսեր եղբայրը՝ Էդուարդը։ Նրա հորեղբայրը՝ Ռիչարդը, Գլոստերի դուքսը, նշանակվեց ռեգենտ և իր զարմիկների լորդ-պրոտեկտոր։ Եղբոր մահվանից կարճ ժամանակ անց Գլոստերը սկսեց քայլեր ձեռնարկել մեկուսացնելու իր Վուդվիլ զարմիկներին, հրամայեց ձերբակալել Էնթոնի Վուդվիլին և Ռիչարդ Գրեյին՝ համապատասխանաբար Էլիզաբեթի քեռուն և համամայր եղբորը։ Երիտասարդ թագավորը տեղափոխվեց Լոնդոնի Թաուեր՝ դուքս Գլոստերի պաշտպանության տակ, թագադրվելու ակնկալիքով։ Էլիզաբեթը մոր, երկրորդ եղբոր և քույրերի հետ ստիպված էր ապաստան փնտրել։ Գլոստերն ավելի ուշ համոզեց Էլիզաբեթ Վուդվիլին ամրոց՝ թագավորի մոտ, ուղարկել կրտսեր որդուն՝ Ռիչարդին։
Երկու ամիս անց, 1483 թվականի հունիսի 22-ին Էդուարդ IV-ի և Էլիզաբեթ Վուդվիլի ամուսնությունը անօրինական ճանաչվեց, քանի որ Էդուարդը Էլիզաբեթի հետ ամուսնության ժամանակ արդեն խոստացված հարաբերություններ ուներ մեկ այլ կնոջ հետ։ Էլիզաբեթը, ի թիվս հանգուցյալ թագավորի մյուս երեխաների, անօրինական հայտարարվեց, իսկ նրա եղբայրները զրկվեցին գահի իրավունքից։ 1483 թվականի հունիսի 25-ին Ռիչարդը հրամայեց Յորքշիրի Պոնտեֆրակտի դղյակում մահապատժի ենթարկել Էլիզաբեթի՝ նախկինում ձերբակալված եղբորը և քեռուն։ Գլոստերը թագավոր հայտարարվեց 1483 թվականի հուլիսի 6-ին։ Շուտով դադարեցին տեղեկություններ գալ Էլիզաբեթի եղբայրներից, իսկ հետո ընդհանրապես լուրեր տարածվեցին, որ նրանք սպանվել են։


== Արքայի զարմուհի ==

Էլիզաբեթի մայրը դաշինք կնքեց լեդի Մարգարետ Բոֆորթի հետ և պաշտպանեց է նրա որդուն՝ Հենրի Թյուդորին՝ Էդուարդ III թագավորի ծոռանը, արական սեռի Լանքասթերների ամենամոտ ժառանգորդին, որն իրավունք ուներ հավակնել գահին օրինականության ցանկացած աստիճանով։ Իրենց դիրքերն ամրապնդելու և մրցակցող երկու տների միավորման համար՝ Էլիզաբեթ Վուդվիլը և Մարգարետ Բոֆորթը պայմանավորվեցին, որ Հենրի Թյուդորը պետք է ամուսնանա Էլիզաբեթ Յորքի հետ, ով իր եղբայրների մահվան մասին լուրերից հետո դարձել էր Յորքերի տան ժառանգորդը։ Հենրի Թյուդորը համաձայնեց այդ ծրագրի հետ, իսկ դեկտեմբերին հրապարակավ երդվեց Ֆրանսիայի Ռեննի տաճարում։
1484 թվականի մարտի 1-ին Էլիզաբեթը մոր և քույրերի հետ լքեց ապաստանը այն բանից հետո, երբ Ռիչարդ III-ը հրապարակավ երդվեց, որ Վուդվիլի դուստրերին վնաս չի հասցվի և նրանց չի պատժի։ Բացի այդ, Ռիչարդը խոստացավ, որ նրանք չեն բանտարկվի Թաուերում կամ որևէ այլ բանտում։ Նա նաև խոստացավ օժիտ տրամադրել նրանց և ամուսնացնել «ի ծնե ջենտլմենների» հետ։ Ընտանիքը վերադարձավ պալատ՝ արտաքնապես համակերպվելով այն բանի հետ, որ իշխանության ղեկին Ռիչարդն է։ Ռիչարդ IIIի կնոջ՝ Աննա Նևիլի մահից հետո, 1485 թվականի մարտին, լուրեր տարածվեցին, որ այրիացած և անզավակ թագավորը մտադիր է ամուսնանալ իր գեղեցիկ և երիտասարդ զարմուհու՝ Էլիզաբեթի հետ։ Բացի այդ, լուրեր էին տարածվում, որ Ռիչարդը թունավորել էիր կնոջը, որպեսզի ամուսնանա Էլիզաբեթ Յորքի հետ։ Ռիչարդ III-ը Էլիզաբեթին պալատից ուղարկեց Շերիֆ Հաթոն և հանդես եկավ այդ լուրերի հերքմամբ, թեպետ, Կրոուլենդյան տարեգրության համաձայն՝ նրա վրա ճնշում են գործադրվել Վուդվիլների թշնամիները, որոնք վախենում էին, որ ստիպված կլինեն վերադարձնել Վուդվիլներից խլված հողերը։ Բացի այդ, համաձայն Պորտուգալիայի թագավորական արխիվի փաստաթղթերի՝ Աննայի մահից հետո Ռիչարդը դեսպաններ է ուղարկել՝ հանձնարարելով բանակցություններ վարել կրկնակի՝ իր և թագավոր Ժուան II-ի քրոջ՝ ինֆանտ Ժուանայի և Էլիզաբեթի ու Ժուանայի զարմիկ Մանուելի միջև հարսանիքներիի շուրջ։
1485 թվականի օգոստոսի 7-ին Հենրի Թյուդորի բանակը վայրէջք կատարեց Ուելսում։ Օգոստոսի 22-ին Հենրին Բոսվորտի ճակատամարտում հանդիպեց Ռիչարդ III-ի հետ։ Ռիչարդը, չնայած բավականին մեծ բանակին, դավաճանվեց իր մի քանի կողմնակիցների կողմից և սպանվեց մարտում։ Հենրի Թյուդորը նվաճման իրավունքով հռչակվեց Հենրի VII թագավոր։


== Թագուհի ==
Որպես Էդուարդ IV-ի ավագ դուստր, որը չուներ ողջ մնացած եղբայրներ, Էլիզաբեթ Յորքը իր իրավունքի համաձայն լիովին կարող էր հավակնել գահին, բայց նա այդպես էլ չդարձավ իշխող թագուհի։ Հենրի VII-ը անհրաժեշտ համարեց ամուսնանալ Էլիզաբեթի հետ, որպեսզի ապահովեր իր կառավարման կայունությունը և թուլացներ Յորքերի տան մյուս անդամների ակնկալիքները, սակայն նա իշխեց իր սեփական իրավունքով՝ գահը ստանալով նվաճմամբ, այլ ոչ թե Յորքերի տան ժառանգուհու հետ ամուսնությամբ։ Իշխանությունը կիսելու ոչ մի մտադրություն նա չուներ, այդ պատճառով նա թագադրվեց ամուսնությունից առաջ՝ 1485 թվականի հոկտեմբերի 30-ին։

Հենրին չեղարկեց Titulus Regius-ը՝ այսպիսով օրինականացնելով Էդուարդ IV-ի սերունդը, որոնց թվում էր նաև Էլիզաբեթը։ Վերջինիս մորը՝ Էլիզաբեթ Վուդվիլին, այրի թագուհու տիտղոս և պատիվներ շնորհվեցին։ Ամուսնանալու պապական թույլտվություն ստանալուց հետո կարդինալ Բուրշյեն՝ Քենթերբերիի արքեպիսկոպոսը, Վեստմինստերյան աբբայությունում 1486 թվականի հունվարի 18-ին ամուսնացրեց Հենրի VII-ին և Էլիզաբեթ թագուհուն։ Նրանց առաջին որդին՝ Արթուրը, ծնվել է 1486 թվականի սեպտեմբերի 20-ին։ Էլիզաբեթը թագադրվել է 1487 թվականի նոյեմբերի 25-ին։ Թագադրումից հետո նա ևս վեց երեխաների է կյանք տվել։
Չնայած այն հանգամանքին, որ ամուսնությունը սկզբնապես եղել է քաղաքական նկատառումներով, այն հաջող է եղել, և զույգը կարծես սիրել է միմյանց։ Էլիզաբեթ Յորքը, որպես թագուհի, մեծ քաղաքական ազդեցություն չի ունեցել այդ առումով ուժեղ սկեսուրի՝ տիկին Մարգարետ Բոֆորթի պատճառով, բայց Էլիզաբեթը քնքուշ, բարի և առատաձեռն է եղել իր հարազատների, ծառաների և բարերարների նկատմամբ։ Պաշտոնական հավաքների բացակայության ժամանակ նա իր երեք երեխաների հետ հանգիստ կյանքով ապրել է քաղաքականությունից հեռու՝ Էլթեմյան պալատում։ Էլիզաբթը սիրում էր երաժշտություն, պարեր, խաղեր։
1501 թվականի նոյեմբերի 14-ին Էլիզաբեթի և Հենրիի 15-ամյա որդին՝ Արթուրը, ամուսնացել է Եկատերինա Արագոնացու՝ Ֆերդինանդ II Արագոնացու և Իզաբելլա I Կաստիլիացու դստեր հետ։ Զույգը ուղարկվել է Լադլոու ամրոց՝ Ուելսի արքայազնի ավանդական նստավայրը։ Արթուրը մահացել է 1502 թվականի ապրիլին․ որդու մահվան լուրը Հենրի VII-ի մոտ մեծ վիշտ է առաջացրել՝ հավասարապես և՛ դինաստիայի համար վախից, և՛ որդու սգից։ Էլիզաբեթը մխիթարել է նրան, ասելով, որ նա էլ իր մոր ընտանիքի միակ զավակն է, բայց ապրել է՝ թագավոր դառնալու համար, որ Աստված նրան թողել է որդուն և երկու դուստրերին, և որ իրենք երկուսն էլ երիտասարդ են և դեռ կարող են երեխաներ ունենալ։
1502 թվականին Էլիզաբեթը հղիացել է յոթերորդ անգամ և 1503 թվականի սկզբին, ծննդաբերության սպասումով, տեղափոխվել է Թաուեր։ Փետրվարի 2-ին նա դուստր է ունեցել՝ Եկատերինային, սակայն երեխան մահացել է դրանից մի քանի օր անց։ Փետրվարի 11-ին՝ իր 30-ամյա հոբելյանի օրը, Էլիզաբեթ Յորքը մահացել է ծննդաբերության ժամանակ ստացած վարակից։ Նրա ամուսինն ու երեխաները խորապես սգացել են թագուհու մահը։ Հենրին հեռացել է պալատից և թույլ է տվել իր կողքին լինել միայն մորը՝ Մարգարետ Բոֆորթին։ Հենրիի պահվածքը, ով նախկինում ոչ մի կերպ ցույց չի տվել իր զգացմունքները, շատ անսովոր էր և անհանգստացնող իր արքունիքի անդամների համար։ 

Որոշ ժամանակ անց Հենրին սկսել է դիտարկել երկրորդ ամուսնության տարբերակը։ Իսպանիայի հետ միությունը վերսկսելու համար Հենրիի նոր կնոջ դերի համար դիտարկվում էր Ջովաննան, Նեապոլի այրիացած թագուհին ( Ֆերդինանդ II Արագոնացու զարմուհին), Խուանան՝ Կաստիլիայի թագուհին (Ֆերդինանդի և Իզաբելլայի դուստրը) և Մարգարիտան՝ Սավոյայի այրի դքսուհին (Խուանա Կաստիլիացու տալը)։ Ամուսնական պլանները անկատար են մնացել․ ամուրի Հենրին մահացել է 1509 թվականին։
Կնոջ մահը մի քանի տարի սգացող Հենրի VII-ը, ինչպես ընդունված է ասել, մահացել է կոտրված սրտով։ Ամեն տարի փետրվարի 11-ին նա կարգադրում էր հոգեհանգստյան պատարագ կարդալ, զանգեր հնչեցնել և հարյուրավոր մոմ վառել՝ ի պատիվ Էլիզաբեթ Յորքի։ Լոնդոնի Թաուերը լքված է եղել որպես թագավորական նստավայր, ինչի մասին վկայում է թագավորական ընտանիքի կամ Հենրի Թյուդորի կողմից դրա օգտագործման մասին հիշատակումների բացակայությունը 1503 թվականից հետո։ Էլիզաբեթի որդու՝ Հենրի VIII-ի թագավորությանը հաջորդող բոլոր ծնունդները տեղի են ունեցել պալատներում։ Կնոջ մահը Հենրիի մոտ անդառնալի փոփոխություններ է առաջացրել. առանց այդ էլ ժլատ խելացնորի համբավ ունեցող թագավորը դարձել էր ավելի ժլատ ու կասկածամիտ։ Հենրին թաղվել է Վեստմինստերյան աբբայությունում՝ կնոջ կողքին։ Էլիզաբեթ թագուհու դամբարանը բացվել է 19-րդ դարում։ Դագաղի փայտե երեսվածքը՝ կապարե կորպուսով, այն ժամանակ, հեռացվել է՝ իր թոռ Հակոբ թագավորի թաղման համար տարածք ստեղծելու նպատակով։


== Սերունդ ==

Էլիզաբեթը՝ թագավորի հետ ամուսնության ընթացքում 7 երեխա է լույս աշխարհ բերել, որոնցից չորսն են հաղթահարել մանկությունն ու մանկական տարիները։ Ավագ որդին՝ Արթուրը, պատանեկության տարիներին մահացել է, մյուս երեքը հասել են հասունության։ Արքայազն Հենրին հոր մահից հետո դարձել է Անգլիայի թագավոր։ Նրա երեխաները, ինչպես նաև նրա երկու քույրերի՝ Մարիայի և Մարգարիտի որոշ ժառանգներ հետագայում նույնպես գահ են բարձրացել Անգլիայում։

Արթուր (1486 թվականի սեպտեմբերի 20 - 1502 թվականի ապրիլի 2)՝ Կորնուոլլի դուքս, Չեստերի կոմս և Ուելսի արքայազն։ 1501 թվականի նոյեմբերի 14-ին Արթուրն ամուսնացել է իսպանական արքայադուստր Եկատերինա Արագոնացու՝  կաթոլիկ թագավորներ Ֆերդինանդ II Արագոնացու և Իզաբելլա I Կաստիլիացու դստեր հետ։ Ամուսնությունը մնացել է անզավակ, բացի այդ, պարզ չէ, թե արդյո՞ք այն պատշաճ կերպով կատարվել է։ 1502 թվականի մարտի 27-ին Արթուրը ծանր հիվանդացել և մեկ շաբաթ անց մահացել է, ենթադրաբար, անգլիական քրտինքից.
Մարգարիտ (1489 թվականի նոյեմբերի 28 - 1541 թվականի հոկտեմբերի 18)՝ 1503 թվականի օգոստոսի 8-ին ամուսնացել է Շոտլանդիայի թագավոր Ջեյմս IV-ի հետ։ Թագավորի հետ ամուսնության մեջ Մարգարիտը չորս որդի է ունեցել, սակայն կենդանի է մնացել նրանցից միայն մեկը՝ ապագա թագավոր Ջեյմս V-ը։ Ջեյմս IV-ը մահացել է 1513 թվականի սեպտեմբերի 9-ին, Մարգարիտը դարձել է մանկահասակ որդու ռեգենտը, սակայն նրա անգլիական ծագումը և Արչիբալդ Դուգլասի հետ գաղտնի ամուսնությունը, որը կնքվեց 1514 թվականի օգոստոսի 6-ին, թագուհու դեմ տրամադրեց շոտլանդացի ազնվականների մեծամասնությանը։ 1515 թվականի մայիսին նա զրկվել է ռեգենտությունից և ժամանակավորապես փախել երկրից։ Դուգլասի հետ ամուսնությունից Մարգարիտը դուստր է ունեցել, նույպես՝ Մարգարիտ, ով մեծացել է անգլիական արքունիքում։ Մարգարիտ Դուգլասի որդին՝ Հենրի Ստյուարտը, ավելի ուշ դարձավ թագուհի Մարիի, ով ևս Մարգարիտ Թյուդորի թոռնուհին էր, երկրորդ ամուսինը։ Երկուսն էլ Մարգարիտի հետ ազգակցական կապի հիման վրա հավակնում էին անգլիական գահին, իսկ նրանց որդին՝ Հակոբ I-ը Անգլիայի թագավոր դարձավ Եղիսաբեթ I-ի մահից հետո։ Մարգարիտը Դուգլասից բաժանվել է 1527 թվականին և մեկ տարի անց նոր ամուսնություն է կնքել Հենրի Ստյուարտի[en] հետ․ վերջինս շոտլանդական թագավորների հեռավոր ազգականն էր, նրա հետ ամուսնությունից, ենթադրաբար, ծնվել է Դորոթեա դուստրը։ Մարգարիտը մտադիր էր բաժանվել երրորդ ամուսնուց, սակայն Ջեյմս V-ը դրա թույլտվությունը չի տվել։ 1541 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Մարգարիտը կաթվածահար է եղել և չորս օր անց մահացել է։
Հենրի ( 1491 թվականի հունիսի 28— 1547 թվականի հունվարի 28)՝ Ուելսի արքայազն, ապա՝ Անգլիայի թագավոր։ 1509 թվականի հունիսի 11-ին Հենրին, որն արդեն թագավոր էր դարձել, ամուսնացել է եղբոր՝ Արթուրի այրու՝ Եկատերինա Արագոնացու հետ, ով երդվել էր, որ առաջին ամուսնու հետ ինտիմ հարաբերություններ չի ունեցել ։ Ամուսնության տարիների ընթացքում Եկատերինան առնվազն վեց հղիություն է ունեցել, որոնց մեծ մասն ավարտվել է կա՛մ վիժումներով, կա՛մ ծնունդից անմիջապես հետո մահացել են, կա՛մ մահացած են լույս աշխարհ եկել։ Հենրիի և Եկատերինայի միակ երեխան, ով հասել է հասուն տարիքի, եղել է Մարին, որին հայրը նույնիսկ շնորհել է Ուելսի արքայադստեր տիտղոսը՝ դրանով իսկ անվանելով նրան իր ժառանգորդը։ 1519 թվականին Հենրիի սիրուհի Բեսի Բլաունթը որդի է ունեցել, որին հոր՝ Հենրիի պատվին են անվանակոչել և երկար ժամանակ համարել հոր գահաժառանգը։ Բացի այդ, Եկատերինա Արագոնացու հետ ամուսնության ընթացքում Հենրին կապ է ունեցել Մերի Բոլեյնի հետ, որի առաջին ամուսնությունից ծնված երեխաները, ինչպես կարծում էին շատ ժամանակակիցներ, թագավորի բաստարդներն էին։ 1525 թվականին Հենրին, հասկանալով, որ Եկատերինան չի կարող որդի ունենալ, որոշել է ամուսնալուծվել, սակայն ամուսնալուծությունը, որն ուղեկցվել մեծ սկանդալով և երկրի՝ կաթոլիկությունից անգլիկանականության անցումով, ավարտվել է միայն 1534 թվականի մայիսի 23-ին։ Եկատերինայի և Հենրիի դուստրը նույնպես զրկվել Է տիտղոսից և ճանաչվել բաստարդ։ Այդ ժամանակ թագավորն արդեն գաղտնի պսակադրվել էր իր հղի սիրուհու՝ Աննա Բոլեյնի՝ Մերի Բոլեյնի քրոջ հետ, որը մայիսի 28-ին ճանաչվում է Հենրի VIII-ի օրինական կինը։ Ամուսնության երեք տարվա ընթացքում Աննան երեք անգամ հղի է եղել, սակայն միայն մեկ հղիությունն է ավարտվել երեխայի՝ Էլիզաբեթ դստեր ծնունդով, որը 1534 թվականի մարտից դարձել է գահաժառանգ։ 1536 թվականին Աննայի մոտ երկրորդ վիժումը տեղի ունեցավ, որից հետո Հենրի թագավորը հայտարարեց, որ իրեն ստիպել են ամուսնանալ կախարդության միջոցով։ 1536 թվականի մայիսի 15-ին Աննան մեղավոր ճանաչվեց անհավատարմության, արյունապղծության և պետական դավաճանության մեջ․ մեկ օր առաջ Հենրիի և Աննայի ամուսնությունը ճանաչվել էր անօրինական, իսկ նրանց դուստրը՝ բաստարդ։ Աննան գլխատվեց 1536 թվականի մայիսի 19-ին։ 1536 թվականի մայիսի 30-ին Հենրին ամուսնացավ Ջեյն Սեյմուրի հետ, ում հետ սիրային կապի մեջ էր արդեն մի քանի ամիս։ 1537 թվականի գարնանը Ջեյնը, որին ավելի վաղ հաջողվել էր Հենրիի դուստրերին վերադարձնել պալատ, հայտարարեց իր հղիության մասին։ 1537 թվականի հոկտեմբերի 12-ին նա լույս աշխարհ է բերել գահին երկար սպասված ժառանգորդ Էդուարդին, իսկ արդեն տասներկու օր անց Ջեյնը մահացել է ծննդատենդից։ Հենրի VIII-ի խոստովանությամբ՝ Ջեյն Սեյմուրը նրա ամենասիրելի կինն էր, սակայն նրա մահից գրեթե անմիջապես հետո թագավորը սկսել է նոր կին փնտրել։ 1539 թվականի սեպտեմբերի 4-ին հեռակա կարգով ամուսնական պայմանագիր կնքվեց Հենրի VIII-ի և գերմանացի բողոքական Աննա Կլևացու միջև, սակայն արքայադստեր՝ Անգլիա ժամանելուց հետո Հենրին նրան համարեց տգեղ և իրեն անհարիր հարսնացու։ Այնուամենայնիվ, 1540 թվականի հունվարի 6-ին տեղի է ունեցել թագավորական հարսանիքը, սակայն ամուսնությունը չի կայացվել։ Հենրին ամուսնությունը չեղյալ համարելու պատճառ է համարել Աննայի և Լոթարինգիայի դքսի միջև նախորդ նշանադրությունը։ 1540 թվականի հուլիսի 9-ին Աննայի համաձայնությամբ ամուսնությունն անվավեր է ճանաչվել։ Մի քանի օր անց Հենրի VIII-ն ամուսնացել է Եկատերինա Հովարդի, իր երկրորդ կնոջ՝ Աննա Բոլեյնի զարմուհու հետ։ Եկատերինայի հետ անզավակ ամուսնությունը տևել է մոտ երկու տարի։ Փետրվարի 13-ին Եկատերինան, որը մեղավոր էր ճանաչվել դավաճանության մեջ, գլխատվել է Թաուերի բլրի վրա։ 1543 թվականի հուլիսի 12-ին Հենրին ամուսնացել է երկու անգամ այրիացած Եկատերինա Պարրի հետ, ով մեկ տարով է ավել ապրել Հենրիից։ Վերջին տարիներին առողջական լուրջ խնդիրներ ունեցած Հենրի VIII-ը մահացել է 1547 թվականի հունվարի 28-ին։ Հենրիի երեք օրինական երեխաներն էլ եղել են Անգլիայի գահին։
Էլիզաբեթ (1492 թվականի հուլիսի 2 - 1495 թվականի նոյեմբերի 14)՝ արքայադստեր ծնվելուց կարճ ժամանակ անց քննարկվել է նրա նշանադրությունը Ֆրանսիայի դոֆին Ֆրանցիսկի հետ, սակայն երեք տարեկանում արքայադուստրը մահացել է, ենթադրաբար, ատրոֆիայից։
Մարիա (1496 թվականի մարտի 18— 1533 թվականի հունիսի 25)՝ 1514 թվականի հոկտեմբերի 9-ին եղբոր՝ Հենրի VIII-ի պնդմամբ Մարիան ամուսնացել է Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XII-ի հետ, ով հույս ուներ, որ Մարիան որդի կծնի իր համար։ Լյուդովիկոսը մահացել է 1515 թվականի հունվարի 1-ին։ 1515 թվականի մարտի 3-ին, առանց եղբայր-թագավորի համաձայնության, Մարիան ամուսնացավ վերջինիս ընկերոջ՝ Չարլզ Բրենդոնի հետ, որը պետական դավաճանություն էր, սակայն թագավորը ներեց նորապսակներին՝ նրանց պատժելով միայն դրամական տուգանքով։ 1515 թվականի մայիսի 13-ին տեղի ունեցավ կրկնակի ամուսնական արարողություն։ Չարլզի հետ ամուսնության ընթացքում Մարիան ծնեց երկու որդի և երկու դուստր, սակայն միայն դուստրերը՝ Ֆրենսիսը և Էլեոնորան, ապրեցին մինչև հասուն տարիք։ Մարիայի երկու դուստրերի ժառանգությունն ընդգրկվել է Անգլիայի գահաժառանգության մեջ, սակայն գահին հաջողվել է նստել միայն Ֆրենսիսի դստերը՝ Ջեյն Գրեյին, որը պատմության մեջ մտել է որպես «9 օրով թագուհի»։ Կյանքի վերջին մի քանի տարիները Մարիան, որը մոտ էր Հենրի VIII-ի առաջին կնոջ՝ Եկատերինա Արագոնացու հետ, հաճախ էր հիվանդանում, որ արքունիքից բացակայելու հիանալի պատրվակ էր, որտեղ ամեն բան նրան ատելի Աննա Բոլեյնի վերահսկողության ներքո էր։ Մարիան մահացել է 1533 թվականի հունիսի 25-ին՝ իր ավագ դստեր հարսանիքից անմիջապես հետո․ արքունիքում կարծում էր, որ Բոլեյնի թագադրումը կոտրել էր նրա սիրտը։
Էդմունդ ( 1499 թվականի փետրվարի 21 - 1500 թվականի հունիսի 19)՝ Սոմերսեթի դուքս։ Մահացել է մեկուկես տարեկանում, անհայտ պատճառով։
Եկատերինա[en] ( 1503 թվականի փետրվարի 2-10)Երեխաների անունների ընտրության վրա ազդել են նախևառաջ Լանքասթերների և Բոֆորթների ազգակցական կապերը, ինչպես նաև Հենրի VII-ի ուելսյան ևև բրիտանական նախնիները։ Ավագ որդին անվանակոչվել է բրիտների հերոս արքա Արթուրի պատվին, երկրորդ որդին իր անունը ստացել է Հենրի VI-ի, իսկ երրորդը՝ պապի՝ Էդմունդ Թյուդորի պատվին։ Հատկանշական է, որ տղաներին չեն տվել անուններ, որոնք ավանդական են եղել Յորքերի դինաստիայի համար, օրինակ՝ Ռիչարդ, Էդուարդ կամ Ջորջ։ Ավագ դուստրեր՝ Մարգարիտը և Էլիզաբեթը, անվանակոչվել են ի պատիվ տատիկների՝ Մարգարետ Բոֆորթի և Էլիզաբեթ Վուդվիլի։


== Զինանշան, ծագումնաբանություն ==


=== Զինանշան ===

Ամուսնության մեջ Էլիզաբեթ Յորքի զինանշանը հիմնված է ամուսնու՝ Հենրի VII-ի զինանշանի վրա՝ միակցված իր հոր՝ Էդուարդ IV-ի զինանշանով։ Վահանը կիսված է․ աջ կողմում անգլիական թագավորական Թյուդորների գերբն է (չորս հատվածով՝ 1-ին և 4-րդ մասերում լազուր դաշտի վրա երեք ոսկեգույն շուշաններ են (ֆրանսիական թագավորական գերբ), 2-րդ և 3-րդ մասերում ծիրանագույն դաշտի վրա երեք ոսկեգույն զինված ընձառյուծներ են, առյուծանման զգաստ քայլերով՝ մեկը մյուսի վրա (Անգլիա)]), ձախ կողմում՝ անգլիական թագավորական Յորքերի գերբն է (չորս հատվածով՝ առաջինում Անգլիայի թագավորական գերբն է․ 1-ին և 4-րդ մասերում լազուր դաշտի վրա երեք ոսկեգույն շուշաններ են, իսկ 2-րդ և 3-րդ մասերում ծիրանագույն դաշտի վրա երեք ոսկեգույն զինված ընձառյուծներ են, առյուծանման զգաստ քայլերով՝ մեկը մյուսի վրա, երկրորդ և երրորդ մասերում՝ ոսկեգույն դաշտի վրա ուղղահայաց մուգ կարմիր խաչ է [դե Բուրգեր], չորրորդ մասում՝ լազուր-ոսկեգույն դաշտի վրա արծաթագույն ասպար է, ասպարի վերին մասում՝ անկյուններով, ոսկեգույնի և լազուրի հայելային հատվածներ են, կենտրոնական մասում՝ լազուրե սյուների միջև ոսկեգույն սյուն է [Մորտիմերներ])։


=== Ծագումնաբանություն ===


== Մշակույթում ==


=== Գրականություն ===
Մարգարետ Քեմփբել Բարնսի Թյուդորների վարդը(1953)
Ռոբերտա Ջելլիսի Վիշապը և վարդը (1977)
Հիլդա Բրուքման Սթեյնիրի Plantagenet Princess (1981)
Էլեանոր Հիբերթի Uneasy Lies the Head (1982)
Շերոն Քեյ Պենմանի The Sunne in Splendour (1982)
Սպիտակ արքայադուստր[en] (2013) և Ֆիլիպպա Գրեգորիի «Զարմիկների պատերազմը» այլ սերիայի գրքեր
Սանդրա Ուորտի Արքայադուստրը
Աննա Էսթեր Սմիթի The King’s Grace
Աննա Փաուերի Queen’s Ransom


=== Կինո, թատրոն և հեռուստատեսություն ===
Կինո

Ռիչարդ III (1995, դերը խաղացել է Քեյթ Սթիվենսոն-Փեյնը)Թատրոն

Էլիզաբեթ Յորքը հաճախ քննարկվում է շեքսպիրյան «Ռիչարդ III» պիեսում, սակայն երբեք չի հայտնվում բեմում։Հեռուստատեսություն

Վարդերի պատերազմ[en] (1965, դերը կատարել է Քեթրին Բարքերը)
Թաուերի ստվերները (1972, դերը կատարել է Նորմա Ուեսթը)
Հենրի VIII․ Բռնապետի բանականությունը (2009, դերը կատարել է Քերոլայն Շինը)
Սպիտակ թագուհին (2013, դերը կատարել է Ֆրեյա Մեյվորը)
Սպիտակ արքայադուստրը (2017, դերը կատարել է Ջոդի Քոմերը)


== Մեկնաբանություններ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Elizabeth Plantagenet» (անգլերեն)։ Thepeerage.com։ Վերցված է 2017-04-19 
ELIZABETH OF YORK GALLERY