Քրքում

Սապտուկ (հայերեն՝ Սապտուկ, Քրմածաղիկ (արաբ.՝ զաֆրան), (թուրք․՝ shafran), (պարս.՝ զաֆարուն زعفران) (լատ.՝ Crocus  sativus), հիրիկազգիների ընտանիքի բազմամյա պալարակոճղեզավոր, անցողուն խոտաբույսերի ցեղ։


== Տարածվածություն ==

Լեռնային բազմամյա բույս է։ Առավել տարածված է Իրանի Իսլամական Հանրապետության հյուսիսարևելյան շրջաններում։ Իրանում է արտադրվում զաֆրանի բերքի 90%-ը։


== Բուսաբանական նկարագրություն ==
Տերևները վեցն են, արմատամերձ, նեղ գծաձև, զարգանում են հիմնականում ծաղկման շրջանում կամ ծաղկումից հետո։ Ծաղիկները մեկական են (հազվադեպ՝ 2-3-ական), հիմքում՝ ձուլված, թաղանթային, երկսեռ, լինում են բաց վարդագույն, վարդամանուշակագույն կամ բաց մանուշակագույն։ Ծաղիկն ունենում է 3 առէջ՝ վառ արտահայտված նարնջագույն գույնով, որից էլ ստանում են զաֆրանը։ Քրքում հրաշալին ծաղկում է սեպտեմբեր-հոկտեմբերին, իսկ Ադամի քրքումը՝ մարտ-մայիսին։ Ծաղկապատը ձագարաձև է, որը վերածվում է խողովակի։


== Նշանակություն ==
Գեղազարդիչ և համեմունքային բույս է։ Համարվում է աշխարհի ամենաթանկ համեմունքը և սովորաբար վաճառվում է գրամներով։ Զաֆրանի 1 գրամը ստացվում է մոտ 150 ծաղկից։


== Բազմացում ==
Բազմանում է պալարակոճղեզներով, պալարաբողբոջներով և սերմերով։


== Դասակարգում ==


== Տեսակներ ==
Աշխարհում հայտնի է քրքումի մոտ 80 տեսակ։ ՀՀ-ում աճում է 2 տեսակ՝ Քրքում հրաշալի (Crocus speciosus) և Քրքում Ադամի (Crocus adamii) և տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում (միջին գոտուց մինչև ալպյան մարգագետիններ)։ Քրքումի երկու տեսակներն էլ գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։


== Սննդային արժեքը ==
3,5ունց=100գ զաֆրանը պարունակում է
կիլոկալորիա    310
ճարպեր       5,85
սպիտակուցներ 11,43
ածխաջրեր     65,37


=== վիտամիններ ===
A   530
B1  0,115
B2  0,267
B3  1,460
C   80,8
Ca  111
Fe  11,10
Mg  264
P   252
K  1724
Na  148
Zn  1,09
Se 5,6
ֆոլաթթու 93
B6  1,010


== Կիրառությունը ==
Լայնորեն կիրառվում է սննդի, հրուշակեղենի, դեղագործության, և արտադրական այլ ճյուղերում համի, բույրի և գույնի համար։


== Բժշկական կիրառությունը ==
Զաֆարանի թուրմը ունի հակաբորբոքային, հակաբակտերիալ,հակաքաղծեղային, հակադեպրեսանտ և հակաօքսիդային հատկություն, բարելավում է մարսողական համակարգը։ Թեյն ունի թարմացնող հատկություն։


== Սննդային կիրառությունը ==
Զաֆրանն օգտագործվում է բրնձի հետ, թեյի կամ թուրմի տեսքով, ինչպես նաև քաղցրավենիք, հրուշակեղենի և պաղպաղակի արտադրություններում։ Լայնորեն կիրառվում է իրանական, իսպանական, հնդկական, պակիստանյան խոհանոցներում։
Թուրմ պատրաստելու համար նախընտրելի է թրմել ապակուց տարայի մեջ, թրմել եռացած և մի քիչ հովացրած ջրում կամ պարզապես սառույցի կտորների վրա ավելացնել փոշին կամ առէջները ավելի արտահայտիչ բույր ստանալու համար։

1 ենթադաս Crocus
Բաժին ա. Crocus
Շարք Crocus

Crocus asumaniae B.Mathew & T.Baytop
Crocus cartwrightianus Herb.
Crocus sativus L.,
Crocus hadriaticus Herb.
Crocus mathewii H.Kemdorff & E.Pasche
Crocus moabiticus Bornm. & Dinsmore ex Bornm.
Crocus oreocreticus B.L.Burtt
Crocus pallasii Goldb.
Crocus thomasii Ten.Շարք Kotschyani

Crocus autranii Albov.
Crocus gilanicus B.Matthew
Crocus karduchorum Kotschy ex Maw
Crocus kotschyanus K.Koch
Crocus ochroleucus Boiss. & Gaill.
Crocus scharojanii Rupr.
Crocus vallicola Herb.Շարք Longiflori

Crocus goulimyi Turrill
Crocus longifloarm Raf.
Crocus medius Balb.
Crocus niveus Bowles
Crocus nudifloarm Smith.
Crocus serotinus Salisb.Շարք Scardici

Crocus pelistericus Pulevic
Crocus scardicus Kos.Շարք Verni

Crocus baytopiorum Mathew
Crocus etarmcus Parl.
Crocus kosaninii Pulevic
Crocus tommasinianus Herb.
Crocus vernus (L.)Շարք Versicolores

Crocus cambessedesii J.Gay
Crocus corsicus Vanucchi ex Maw
Crocus imperati Ten.
Crocus malyi Vis.
Crocus minimus DC.
Crocus versicolor KerGawl.Բաժին բ. Nudiscapus

;Շարք Aleppici
Crocus aleppicus Baker
Crocus boulosii Greuter
Crocus veneris Tappein ex PoechՇարք Biflori

Crocus adanensis T.Baytop & B.Mathew
Crocus aerius Herb.
Crocus almehensis C.D.Brickell & B.Mathew
Crocus bifloarm Mill.
Crocus caspius Fischer & Meyer
Crocus chrysanthus Herb.
Crocus cyprius Boiss. & Kotschy
Crocus danfordiae Maw
Crocus hartmannianus Holmboe
Crocus kerndorffiorum Pasche
Crocus leichtlinii (Dewar) Bowles
Crocus paschei H.Kerndorff
Crocus pestalozzae Boiss.
Crocus wattiorum B.MathewՇարք Carpetani

Crocus carpetanus Boiss. & Reut.
Crocus nevadensis Amo.Շարք Flavi

Crocus antalyensis Mathew
Crocus candidus E.D.Clarke
Crocus flavus Weston
Crocus graveolens Boiss. & Reut.
Crocus hyemalis Boiss. & Blanche
Crocus olivieri J.Gay
Crocus vitellinus Wahl.Շարք Intertexti

Crocus fleischeri Gay.Շարք Laevigatae

Crocus boryi J.Gay
Crocus laevigatus Bory & Chaub.
Crocus tournefortii Gay.Շարք Orientales

Crocus alatavicus Semenova & Reg.
Crocus korolkowii Regel ex Maw
Crocus michelsonii B.Fedtsch.Շարք Reticulati

Crocus abantensis T.Baytop & B.Mathew
Crocus ancyrensis (Herb.) Maw
Crocus angustifolius Weston
Crocus cancellatus Herb.
Crocus cvijicii Kos.
Crocus dalmaticus Vis.
Crocus gargaricus Herb.
Crocus hermoneus Kotschy ex Maw
Crocus reticulatus Steven ex Adams
Crocus robertianus C.D.Brickell
Crocus rujanensis Randjel. & D.A.Hill
Crocus sieberi J.Gay
Crocus sieheanus Barr ex B.L.BurttՇարք Speciosi

Crocus pulchellus Herb.
Crocus speciosus M.Bieb.2 ենթադաս Crociris

Crocus banaticus J.Gay


== Գրականություն ==
Род 306. Шафран — Crocus // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. и ред. тома акад. В. Л. Комаров. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1935. — Т. IV. — С. 499—511. — 760 + XXX с. — 5175 экз.
Рукшан Я.Х. Крокусы // Цветоводство։ журнал. — 1979. — № 4-5. — С. 18-19.
اطلاعات بیشتر در مورد خواص زعفران (انگلیسی) [۷]
خواص ضد افسردگی زعفران مقاله علمی به زبان انگلیسی


== Արտաքին հղումներ ==
 Վիքիգրքերում կա հոդված` Քրքում։
Видовые очерки, фотографии Archived 2009-02-23 at the Wayback Machine.
Галерея фотографий различных видов крокуса Archived 2008-10-02 at the Wayback Machine.
International Bulb Society
Pacific Bulb Society (անգլ.)
Зимняя выгонка крокусов Комнатные растения
Осенние крокусы — весенний вид осеннего сада
«Шафран помогает лечить от рака — ученые»