Ֆրանյո Տուջման

Ֆրանկո Տուջման (խորվ.՝ Franjo Tuđman, մայիսի 14, 1922(1922-05-14)[…], Veliko Trgovišće, Zagreb Oblast, Սերբերի, խորվաթների և սլովակների թագավորություն - դեկտեմբերի 10, 1999(1999-12-10), Զագրեբ, Խորվաթիա), Խորվաթիայի պետական, քաղաքական և ռազմական գործիչ, հրապարակախոս, անկախ Խորվաթիայի առաջին նախագահ 1990 թվականի մայիսի 30-ից մինչև 1999 թվականի դեկտեմբերի 10-ը, Խորվաթիայի մարշալ (խորվ.՝ Vrhovnik): Եղել է Հարավսլավիայում խորվաթական աղանդավորական ազգայնական շարժման ակտիվ մասնակից։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է 1922 թվականի մայիսի 14-ին Մեծ Տրգովիշչեում։ Նրա հայրը՝ Ստեպան Տուջմանը, Խորվաթիայի գյուղացիական կուսակցության շրջանային առաջնորդն էր, զոհվել է պատերազմի ժամանակ։ Մայրը՝ Յուստինան (մինչև ամուսնանալը կրում էր Գմազ ազգանունը), մահացել է 1929 թվականին՝ հինգերորդ երեխայի ծննդաբերության ժամանակ։ Ֆրանյոյի չորս եղբայրներից երեքը ԱՄՆ են գաղթել 1930-ականների վերջին։ 1935 թվականին տեղափոխվել է Զագրեբ։


=== Ռազմական կարիերա ===
1941 թվականին գերազանցությամբ ավարտել է վարժարանը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ մտել է հարավսլավական կոմկուս և Ժողովրդական-ազատագրական բանակ։ 1944 թվականի ապրիլին դարձել է պարտիզանական «Մատիա Գուբեց» բրիգադի հրամանատար։ Խաղաղ պայմաններում արագ աճել է կոչումներում՝ 1953 թվականին դարձել է գնդապետ, իսկ 1959 թվականին՝ գեներալ-մայոր։ Ծառայել է Գլխավոր շտաբում և պաշտպանության նախարարությունում՝ զբաղվելով կադրային հարցերով, ինչպես նաև տեսական հարցերով։
Զինված ուժերից ազատվել է 1961 թվականին գեներալ-մայորի պաշտոնում, դարձել է Զագրեբի աշխատանքային շարժման պատմության ինստիտուտի տնօրեն։ Այդ պաշտոնը վարել է ակտիվ դասախոսական գործունեություն, այդ թվում՝ արտասահմանում՝ դասախոսություններ է կարդացել ինչպես կապիտալիստական երկրներում (ԱՄՆ, Կանադա, Իտալիա, Ավստրիա), այնպես էլ սոցիալիստական Չեխոսլովակիայում։ 1965 թվականի դեկտեմբերին Զադարում պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն, որը պատրաստվել է Զագրեբի համալսարանում «Միապետական Հարավսլավիայի ճգնաժամի պատճառները. 1918 թվականին կազմավորումից մինչև 1941 թվականին փլուզումը» թեմայով։ Սակայն հաջորդ տարվա դեկտեմբերին ակադեմիկոս Լ. Բոբանը մեղադրվեց գրագողության մեջ, որից հետո հեռացավ ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնից և հեռացվեց կոմկուսից։


=== Աղանդավորական գործունեություն ===
Երկու անգամ բանտարկվել է ազգայնականությանը սատարելու մեղադրանքով, առաջին անգամ 1972 թվականին, երկրորդ անգամ՝ 1981 թվականին, զրկվել է բոլոր պարգևներից։ Առաջին անգամ դատապարտվել է 2 տարվա ազատազրկման, սակայն ազատ է արձակվել արդեն 9 ամիս անց։ 1970-ականներին ազատ արձակվելուց հետո հարցազրույց էր տալիս արտասահմանյան լրատվամիջոցներին, ինչի շնորհիվ արտասահմանում խորվաթական սփյուռքի շրջանում հայտնի դարձավ որպես ընդդիմադիր։  1981 թվականին Նյու Յորքում լույս է տեսել Տուջմանի Ազգայնականությունը ժամանակակից Եվրոպայում գիրքը, որում եզրակացվել է, որ «Հարավսլավիայում Խորվաթիայի Հանրապետության դրությունը համադրելի Է Հնդկաստանի դրության հետ անգլիական գաղութային տիրապետության ժամանակաշրջանում»։ Արդեն 1981 թվականի փետրվարին Տուջմանը ստացել է երկրորդ ժամկետը՝ երեք տարվա ազատազրկում և հասարակական գործունեությամբ զբաղվելու հինգ տարվա արգելք։ Այդ ժամկետից նա 17 ամիս է անցկացրել Լեպոգլավի բանտում (ընդմիջումով, երբ բուժման էր ուղարկվել տուն), իսկ 1984 թվականի սեպտեմբերին վաղաժամկետ ազատ է արձակվել։ 1987 թվականի հունիսին նրան թույլ են տվել մեկնել արտասահման, և Ֆրանիո Տուջմանը կնոջ հետ մեկնել է Կանադա, որտեղ դասախոսություններ է կարդացել Օտտավայի և Տորոնտոյի համալսարաններում։
1989-1990 թվականներին դասախոսություններով հանդես է եկել Չիկագոյում, Նյու Յորքում և Տորոնտոյում՝ «Ստեփան Ռադիչը և խորվաթական ինքնիշխանությունը» և «Ժողովրդավարական գործընթացները ժամանակակից Խորվաթիայում» թեմաներով։ Նույն թվականին հանդես է եկել Դանիայում և Շվեդիայում։
1989 թվականին Ֆրանյո Տուջմանը հրապարակել է իր ամենահայտնի աշխատանքը՝ «Պատմական իրականության դատարկությունը» (խորվ.՝ Bespuća povijesne zbiljnosti): Դրանում Տուջմանը կասկածի տակ է դրել հարավսլավական պատմագրության մեջ գերիշխող գնահատականները ցեղասպանության զոհերի թվի վերաբերյալ։ Չնշելով որևէ աղբյուր, նա նշել է, որ Յասենովացում սպանվել է միայն 30 000 մարդ, իսկ Հոլոքոստի զոհերի թիվը նա գնահատել է 900 000։ Մի փոքր ավելի ուշ, ելույթ ունենալով իր կուսակցության համագումարում ՔԴՄ-ն, նա հայտարարել է, որ Խորվաթիան է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակների ոչ միայն նացիստական կրթությամբ, բայց և արտահայտում  խորվաթական ժողովրդի հազարամյա ձգտումները։


=== Քաղաքական գործունեություն ===
Խորվաթիայի էմիգրանտների աջակցությամբ հիմնադրել է Խորվաթական ժողովրդավարական համագործակցություն կուսակցությունը (Hrvatska Demokratska Zajednica), որը հաղթել է 1990 թվականի ընտրություններում և մնացել է իշխող ընդհուպ մինչև 1999 թվականի վերջը։ Տուջմանը խորհրդարանի կողմից ընտրվել է Խորվաթիայի նախագահի պաշտոնում 1990 թվականին և վերընտրվել է ուղղակի ընտրություններում 1992 թվականին։ Նույն 1992 թվականին Տուջմանին շնորհվել է Զագրեբի պատվավոր քաղաքացու կոչում։ 
1995 թվականի նոյեմբերի 21-ին Խորվաթիայի կողմից ստորագրեց Դեյթոնի համաձայնագիրը։
1999 թվականին Տուջմանի մոտ ստամոքսի քաղցկեղ էր ախտորոշվել։ Հոսպիտալացումից հետո նոյեմբերի 26-ին իր լիազորությունները փոխանցել է խորհրդարանի խոսնակ Վլատկո Պավլետիչին։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ին, տեղական ժամանակով 22:15-ին, Տուջմանը կյանքից հեռացել է Զագրեբի հիվանդանոցում։ Տուջմանի մահվան կապակցությամբ Խորվաթիայում եռօրյա սուգ Է հայտարարվել։ Թաղված է Միրոգայի քաղաքային գերեզմանատանը։
2013 թվականի մայիսի 29-ին բոսնիացի խորվաթների ռազմական և քաղաքական ղեկավարության դատավճռում Հաագայի տրիբունալը նշել էր, որ Տուջմանը մասնակից է եղել համատեղ հանցավոր դավադրության, որի նպատակն էր ոչ խորվաթական բնակչությանը վտարել այն տարածքներից, որոնք պետք է դառնային Բոսնիայի և Հերցեգովինայի տարածքում խորվաթական պետության մաս։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Կենսագրություն(չաշխատող հղում)
Խորվաթիան Տուջմանից հետո
Խորվաթիայի հատված