Ֆեոդոսիա Մորոզովա

Ֆեոդոսիա Մորոզովա (ռուս.՝ Феодосия Морозова, մայիսի 21 (31), 1632, Մոսկվա, Ռուսական թագավորություն - նոյեմբերի 2 (12), 1675 կամ նոյեմբերի 1, 1675(1675-11-01), Բորովսկ) (օրիորդական ազգանունը` Սոկովնինա), ռուս բոյարուհի, հնադավանությունը ներկայացնող ռուս գործիչ, ավագերեց Ավակում Պետրովիչի հետևորդ։ Հին հավատին հավատարիմ մնալով և կոնֆլիկտ ունենալով Ալեքսեյ Միխայլովիչ ցարի հետ` Մորոզովան ձերբակալվել է, զրկվել կալվածքներից։ Նրան ուղարկել են Պանֆուտիևո-Բորովյան եկեղեցի, որտեղ պահել են վիրապում։ Հենց այնտեղ էլ նա սովահարությունից մահացել է։
Հնադավանների կողմից պաշտվում է որպես սուրբ։


== Կենսագրություն ==
Ֆեոդոսիան եղել է Պրոկոֆի Սոկովնինի դուստրը, ով հավանաբար եղել է թագուհուն սպասարկող պալատականներից։ Ֆեոդոսիան 17 տարեկան հասակում ամուսնացել է Գլեբ Մորոզովի հետ, ով Ռոմանովների ազգական Մորոզովների ընտանիքից է եղել։ Գլեբ Մորոզովի եղբայրը` Բորիս Մորոզովը, հսկայական կարողության տեր մարդ է եղել, սակայն զավակ չի ունեցել և մահացել է 1662 թվականին` ամբողջ կարողությունը թողնելով Գլեբին (կա նաև այլ վարկած)։ Շուտով մահացել է նաև Գլեբը և երկու եղբայրների անբավ ունեցվածքը մնացել է Գլեբ և Ֆեոդոսիա Մորոզովների մանկահասակ որդուն` Իվանին։
Փաստացի ամբողջ ժառանգությունը կառավարում էր բոյարուհի Մորոզովան։ Նրանց բազմաթիվ կալվածքներից մեկում` Զյուզինո գյուղում, արևմտյան տիպի առանձնատուն է կառուցվել նրանց համար, որը նման առաջին շինություններից մեկն էր Ռուսաստանում։ Արքայական պալատում Ֆեոդոսիան զբաղեցրել է բարձրաստիճան բոյարուհու պաշտոն, եղել է ցար Ալեքսեյ Միխայլովիչի մտերիմներից։ Ժամանակակիցները վկայում են. «Տանը նրան սպասարկում էին մոտ 300 սպասավոր։ Նա ունեցել է մոտ 8.000 գյուղացի, երթևեկել է թանկարժեք կառքով, որը զարդարված էր արծաթի խճանկարով։ Վեց կամ տասներկու ձիեր էին քաշում նրա կառքը, իսկ նրա հետևից գնում էին ծառաները` մոտ հարյուր մարդ` նրան պատվի արժանացնելով»։


== Հնադավանություն ==

Բոյարուհի Մորոզովան եղել է Մոսկվայի կաթողիկոս Նիկոնի բարեփոխումների հակառակորդ և ակտիվորեն շփվել է հնադավանների ու նրանց առաջնորդ պրոտոպոպ Ավակում Պետրովիչի հետ։ Ֆեոդոսիա Մորոզովան զբաղվել է բարեգործությամբ, իր տանն ընդունել թափառականներին, աղքատներին։ 30 տարեկանում այրիանալով` նա հագնում էր երկար սև զգեստներ, սակայն Ավակում պրոտոպոպը նրան հանդիմանում էր` առավել պահեցողության կոչ անելով։ Տանը Մորոզովան աղոթքներ էր անում հին ծիսակարգի համաձայն, իսկ նրա մոսկովյան տունը համարվում էր հին հավատի հետևորդների հավաքատեղի։
Ակադեմիկոս Ալեքսանդր Պանչենկոն, ուսումնասիրելով Մորոզովայի և Ավակումի նամակները, գրել է, որ նրանցում չկան հավատին առնչվող քննարկումներ և կարծում է, որ Ֆեոդոսիան «կույր երկրպագու չէ, այլ տիրուհի ու մայր, որ զբաղված է տան գործերով ու որդով»։
Ալեքսեյ Միխայլովիչ արքան, որ ընդհանուր առմամբ սատարում էր եկեղեցական բարեփոխումները, փորձում էր ազդել բոյարուհու վրա նրա ազգականների ու շրջապատի միջոցով` խլելով ու վերադարձնելով նրա կալվածքները։ Վճռական գործողություններից արքային հետ էր պահում Մորոզովայի դիրքը և թագուհի Մարիայի միջնորդությունները։ Ֆեոդոսիա Մորոզովան բազմիցս ներկա է եղել «նոր օծված» եկեղեցու ծիսակատարություններին, ինչը հնադավանների կողմից ընկալվում էր որպես «ստիպողական երեսպաշտություն», սակայն 1670 թվականին Ֆեոդորա անունով կնքվելով նոր հավատով` նա աստիճանաբար հեռանում է աշխարհիկ հավաքույթներից։
Հիվանդության պատրվակով 1671 թվականի հունվարի 22-ին (փետրվարի 1) բոյարուհի Մորոզովան հրաժարվում է Ալեքսեյ Միխայլովիչի և Նատալյա Նարիշկինայի հարսանիքին մասնակցելուց։ Մերժումը հարուցում է արքայի զայրույթը. նա Մորոզովայի մոտ է ուղարկում բոյար Տրոեկուրովին` պահանջելով ընդունել եկեղեցական բարեփոխումները։ Ավելի ուշ նա ուղարկում է նաև իր քրոջ ամուսնուն` իշխան Ուրուսովին, սակայն Մորոզովան երկուսին էլ խստորեն մերժում է։


== Մշակույթում ==


=== Սուրիկովի նկար ===

Վասիլի Սուրիկովը 1887 թվականին ստեղծել է «Բոյարուհի Մորոզովա» նկարը։ Նկարն ի դեմս բոյարուհու ունի մեկ միասնական կոմպոզիցիոն կենտրոն։ Նրա կերպարին նկարիչը հաղորդել է մոլեգին պահվածք։ Մորոզավան ձեռքը վեր է բարձրացրել` հին հավատի համաձայն երկու մատով խաչակնքելով և մարդկանց կոչ անելով պահպանել հին հավատը։ Նրա դեմքը ֆանատիկ է։ Բոյարուհին հագել է թավշյա սև մուշտակ, որն ավելի է ընդգծում նրա դեմքի գունատությունը։ Չնայած նկարում որոշ կերպարների առաջ է մղում ուղղակի հետաքրքրասիրությունը, ընդհանուր առմամբ մարդկանց մեծ մասը նրան նայում է հիացմունքով ու երկրպագում է նրան, իսկ բոյարուհին ինքը պատրաստ է մինչև վերջ գնալ իր համոզմունքների համար։


=== Լիտովչենկոյի նկար ===

Բոյարուհու կերպարին անդրադարձել է նաև ռուս պատմանկարիչ, Կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոս Ալեքսանդր Լիտովչենկոն։ Նրա «Բոյարուհի Մորոզովա» նկարը ստեղծվել է 1885 թվականին։ Ներկայումս պահվում է Նովգորոդի պետական միացյալ թանգարան-արգելոցում։


=== Շչեդրինի օպերա ===
2006 թվականին Ռոդիոն Շչեդրինն ավարտել է «Բոյարուհի Մորոզովա» երգչախմբային օպերան։ Օպերայի միջազգային բեմելը ծչագրվել էր 2007 թվականին Գերմանիայում, սակայն տեղափոխվել է 2006 թվականի հոկտեմբերի 30-ը Մոսկվայի կոնսերվատորիայի մեծ դահլիճում։ Լիբրետոյի հիմքը կազմել է Ավակումի և Մորոզովայի նամակագրությունը։ Օպերայի հեռուստատեսային պրեմիերան կայացել է 2006 թվականին Կուլտուրա հեռուստաալիքով։


=== «Պառակտում» հեռուստասերիալ ===
2009-2011 թվականներին նկարահանվել է «Պառակտում» հեռուստասերիալը, որտեղ Մորոզովայի դերում խաղացել է Յուլյա Մելնիկովան։


== Ծանոթագրություններ ==