Յանիս Չակստե

Յանիս Չակստե (լատիշ․՝ Jānis Čakste, սեպտեմբերի 14, 1859(1859-09-14), Viesturi Parish, Կուրլանդիական գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն - մարտի 14, 1927(1927-03-14)[…], Ռիգա, Լատվիա), լատվիացի հասարակական ու քաղաքական գործիչ, Լատվիայի Հանրապետության առաջին նախագահ։


== Կենսագրություն ==

Յանիս Չակստեն ծնվել է Կուռլանդի նահանգի Դոբլեն բնակավայրում։ Հայրը եղել է Կիրշյանիս Չակստեն (1827-1864), մայրը՝ Կարոլինա-Մաթիլդան (1835—?):
1882 թվականին ավարտել է Միտավի գերմանական գիմնազիան և ընդունվել Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանության ֆակուլտետ, որտեղ հիմնադրել է Լատիշ ուսանողների մոսկովյան ընկերությունը։ 1886 թվականին համալսարանն ավարտելուց հետո Կուռլանդի նահանգում դատախազության քարտուղար է աշխատել։
1888 թվականից դատական հավատարմակալի տեղակալ է աշխատել, իսկ 1897 թվականից` երդվյալ ատենակալ։ Հրատարակել (մինչև 1914) ու խմբագրել է (մինչև 1906) «Հայրենիք» (լատիշ․՝ Tēvija) շաբաթաթերթը։ 1895 թվականին Միտավում (այժմ՝ Ելգավա) կազմակերպել ու ֆինանսավորել է Երգի համընդհանուր փառատոնը՝ ծախսելով մոտավորապես 4.000 ռուբլի ոսկով։ Գլխավորել է Միտավի լատիշական համայնքը։
1905 թվականի հեղափոխության ժամանակ հանդես է եկել Լատվիայի ինքնավարության ծրագրով։ 1906 թվականին ընտրվել է Պետական դումայի պատգամավոր։ Դումայում հարել է կադետների կուսակցությանը։ Դումայի ցրումից հետո ստորագրել է Վիբորգի կոչը, որի համար 1908 թվականին երեք ամսով բանտարկվել է Միտավի բանտում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո նշանակվել է Միտավի կոմիտեի Կարմիր խաչի ներկայացուցիչ։
1915 թվականի գարնանը տեղափոխվել է Տարտու։ Ակտիվ աշխատել է Լատվիայի փախստականների օգնության լատիշական կենտրոնական կոմիտեում։ 1916 թվականի դեկտեմբերին գործուղման է մեկնել ԱՄՆ, սակայն Ստոկհոլմում իմացել է Ռուսաստանի հեղափոխության մասին և վերադարձել։ Լատվիայի անկախության անհրաժեշտության մասին գրքույկ է հրատարակել։ 1917 թվականին Կուռլանդի նահանգի ժամանակավոր կառավարության կոմիսարն է եղել։ 1917 թվականի հոկտեմբերի 13-ին մասնակցել է Լատվիայի ժամանակավոր ազգային խորհրդին, աշխատել արտաքին գործերի բաժնում։
Չակստեն Լատվիա է վերադարձել 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին և նոյեմբերի 17-ին իմացել է, որ ընտրվել է Լատվիայի ազգային խորհդրի նախագահ։
1919 թվականի հունվարին որպես  լատվիական պատվիրակության ղեկավար մեկնել է Լոնդոն ու մասնակցել Փարիզի խաղաղության վեհաժողովին։ 1920 թվականի մայիսի 1-ին բացել է սահմանադիր հավաքը, մասնակցել նրա նախագահի ընտրություններին և ստացել 83 ձայն, մինչդեռ Յան Ռայնիսը ստացել էր ընդամենը 48 ձայն։
1922 թվականի նոյեմբերի 14-ին Սեյմը Չակստեին՝ որպես միակ թեկնածուի, ընտրել է Լատվիայի նախագահ (կողմ՝ 92, ձեռնպահ՝ 6): 1925 թվականի նոյեմբերի 6-ին նա վերընտրվել է։
Նախագահության ընթացքում ընդունվել է 402 օրենք։ Նրանց թվում հարկ է նշել կրթության մասին օրենքը, որով տեղական ինքնակառավարման մարմիններին պարտադրվում էր ազգային փոքրամասնությունների համար բացել այնքան դպրոց, որքան որ անհրաժեշտ է։ Նրա կառավարման ժամանակ ներման է արժանացել 549 մարդ։
1919 թվականի նոյեմբերի 14-ից դարձել է Լատվիայի համալսարանի դոցենտ, 1924 թվականի սեպտեմբերի 28-ին ստացել է իրավաբանության դոկտորի կոչում։ 1921 թվականից դասախոսություններ է կարդացել։
Մահացել է 1927 թվականի մարտի 27-ին, թաղված է Ռիգայի Անտառային գերեզմանատանը։


== Ընտանիք ==

Կինա — Յուստինե Չակստե, ծնունդով՝ Վեսերե (Justīne Vesere, 1870—1954)
Որդի — Վիսվալդիս Չակստե (1891—1915)
Որդի — Մինտաուտս Պաուլիս Միկելիս Չակստե (Mintauts Paulis Miķelis Čakste, 1898—1967)
Որդի — Ռինգոլդս Չակստե (Ringolds Čakste, 1898—1967)
Որդի — Կոնստանդին Չակստե (Konstantīns Čakste, 1901—1945)
Դուստր — Ալդոնա Պաուլա Կարոլինա, ամունական ազգանունը՝ Տեպֆերե (Aldona Paula Karolīna Tepfere, 1903—1954)
Դուստր — Մայգա, ամուսնական ազգանունը՝ Շիրոնս (Maiga Šīrons, 1904—1984)
Դուստր — Դայլա Չակստե (Daila Čakste, ? — ?)
Դուստր — Յանինա Չակստե (Janīna Čakste, ? — ?)
Որդի — Գեդիմինս Չակստե (Ģedimins Čakste, ? — ?)


== Հիշատակ ==
2003 թվականին Ելգավայում տեղադրվել է հուշարձան, իսկ Ռիգայում Չակստեի անունով անվանակոչվել է փողոց։
Չակստեի անունով է կոչվում Լիեպայայի հրապարակներից մեկը։


== Պարգևներ ==
Չակստեն ստացել է հետևյալ պարգևները.

Երեք աստղի շքանշան
Սպիտակ վարդի շքանշան
Լատվիայի վերածննդի 1-ին աստիճանի շքանշան
Լեոպոլդ I-ի մեծ խաչի ասպետ


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Государственная дума Российской империи, 1906—1917 : Энциклопедия. Москва : Российская политическая энциклопедия, 2008. С. 670. — ISBN 978-5-8243-1031-3.
Императорский Московский университет: 1755-1917 : энциклопедический словарь / А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 810—811. — 894 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-5-8243-1429-8


== Արտաքին հղումներ ==
«Լատվիայի առաջին նախագահ Յանիս Չակստեի հիշատակին». Ֆոտոալբոմ, 1927 թվական(անգլ.)
Latvieši vēstures likteņdzirnās: Lāčplēša Kara ordenis(լատիշերեն)Լատվիայի Հանրապետության նախագահներ(ռուս.)