Ադելա Խանում

Լեդի Ադելա Ջաֆֆ կամ Ադելա Խանում, Բրիտանական բանակում անվանել են Քաջարի արքայադուստր (Lady Adela Jaff, Adela Khanem կամ Princess of the Brave, 1847, Սանանդաջ, Իրան - 1924, Հալաբջա, Իրաք), Ջաֆֆ ցեղի քուրդ կին կառավարիչ, ինքնիշխան տիրակալ և Քուրդիստանի պատմության մեջ առաջին հայտնի կին առաջնորդը։ Ջաֆֆ ցեղը Քուրդստանի ամենամեծ ցեղն է և բնակվել է Զագրոսի տարածաշրջանում, որը բաժանված է Իրանի և Իրաքի միջև։ Ադելա Խանումը հայտնի արիստոկրատական Սահիբքերան ընտանիքից է եղել։ Ամուսնացել է Ջաֆֆի ցեղապետի հետ։ Լեդի Ադելան մեծ ազդեցություն է ունեցել Շարազորի հարթավայրում ապրող Ջաֆֆ ցեղի ներքին և արտաքին քաղաքական կյանքում։ 
Հայտնի է նրանով, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո փրկել է Բրիտանական բանակի շատ սպաների կյանքեր։ 


== Կենսագրություն ==
Ադելան ծնվել է 1847 թվականին իշխող ընտանիքում՝ Իրանի Քրդստանի մեծությամբ երկրորդ քաղաք Սանանդաջում (Իրանական Քուրդիստան)։ Նա ամուսնացել է քուրդ ցեղապետ Օսման փաշա Ջաֆֆի հետ, որի հիմնական բնակավայրը գտնվել է Հալաբջա քաղաքում։ Նրա ամուսինը՝ Օսման Փաշա Ջաֆֆը, փաշա լինելով ի պաշտոնե պետական և այլ գործերով հաճախ մեկնել է այլ քաղաքներ։ Այդպիսով Ադելա Ջաֆֆն է ամուսնու բացակայության ժամանակ  կառավարել նրա փոխարեն։  
Ադելա Ջաֆֆի հայրը Պարսկաստանի մեծ վեզիրն է եղել, իսկ քեռիները՝ Օսմանյան կայսրության և Սաուդյան Արաբիայի մեծ վեզիրները։ Ադելա Ջաֆֆը սակավաթիվ իշխող կանանցից մեկն է եղել տարածաշրջանում։ 
Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում բրիտանացիները ներխուժել են գերմանական Օսմանյան Իրաք և 1917 թվականին այն գրավել են Մուդրոսի պայմանագրով։ Բրիտանիան քրդերին խոստացել էր ինքնավարություն տալ՝ Մոսուլում (ներկայիս Իրաքում) ստեղծելով հանձնաժողով, 1918 թվականին։ Եվ իշխանությունը տալիս են քուրդ շեյխ Մահմուդ Բարզանջիին, որն իրեն հռչակելով Քուրդիստանի տիրակալ՝ ընդվզում է Իրաքում բրիտանական մանդատի դեմ։ 1919 թվականին յուրաքանչյուր ցեղի ղեկավար նշանակված բրիտանացի բոլոր քաղաքական սպաների սպանությունների արշավ է սկսում։
Այդ ժամանակ Ադելա Ջաֆֆն իր ողորմածությունն է ցուցաբերել Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Միջագետք արշավանքի արդյունքում բրիտանացի գերիների հանդեպ, որի շնորհիվ բրիտանացիների հարգանքին է արժանացել։ Ադելա Խանում Ջաֆֆը բրիտանացի բոլոր սպաներին քաղաքական ապաստան է տվել իր տներում։ Այդ ժամանակ Ադելա Խանումը պաշտպանել, աջակցել, կերակրել և վերադարձրել է բրիտանացի զինվորներին։ Դրանից հետո Բրիտանական հրամանատար գեներալ-մայոր Ֆրազերը նրան շնորհել է Խան-Բահադուր տիտղոսը, որը նշանակում է ինքնիշխան տիրակալ՝  նրան անվանելով «Քաջարի արքայադուստր», և 1909 թվականին Օսման Փաշա Ջաֆֆի մահից հետո էլ նա երկար տարիներ շարունակել է կառավարել անգլիացիների հետ, ընդհուպ իր մահը՝ 1924 թվականը։


== Ջաֆֆեր ==
Ջաֆֆյան բարբառը (կոչվում է ջաֆֆի) սորանիի մի մասն է՝ քրդական լեզվաընտանիքի հարավ-հարավ-արևելյան ճյուղը։ Այս ցեղով բնակեցված տարածաշրջանը ընդգրկում է Սանանդաջից հարավ-արևմուտք մինչև Ջավանռուդ, ինչպես նաև Հարավային Քուրդիստանի Սուլեյմանիա քաղաքին հարող տարածքները։ Ջաֆֆերը, որոնք նախկինում քոչվոր ցեղ էին, աստիճանաբար սկսել են վարել հիմնականում գյուղատնտեսական կենսակերպ և հաճախ հայտնի են որպես քրդերի ամենակրթված և ինտելեկտուալ ցեղ։


== Ժամանակակիցների բնութագիր ==
Բրիտանացի քաղաքական գործիչ և գրող Գերտրուդա Բելը, 1921 թվականին գրած իր նամակում հետևյալ կերպ է նկարագրել Ադելա Խանումին․

Վլադիմիր Մինորսկին զեկուցել է 1913 թվականին Լեդի Ադելայի հետ Հալաբջա շրջանում իր հանդիպման մասին։
Մայոր Սոանն Ադելա Ջաֆֆի մասին գրել է իր «Քողարկված դեպի Միջագետք և Քուրդիստան» գրքում. 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Lyon W. A. (2002)։ «Kurds, Arabs and Britons: The Memoir of Col.W.A.Lyon in Kurdistan, 1918-1945» (անգլերեն)։ Bloomsbury Academic։ Վերցված է 2021-03-18