Նոնա Մորդյուկովա

Նոնա Վիկտորովնա Մորդյուկովա (ռուս.՝ Нонна Викторовна Мордюкова, 25 նոյեմբերի, 1925, Կոնստանտինովկա, Արտյոմովսկի շրջան, ՈՒԽՍՀ, ԽՍՀՄ – 6 հուլիսի, 2008, Մոսկվա, Ռուսաստան), կինոյի և թատրոնի ռուս խորհրդային դերասանուհի։ Ստալինյան առաջին աստիճանի մրցանակի դափնեկիր (1949)։ ՌՍՖՍՀ Վասիլև եղբայրների անվան մրցանակի դափնեկիր (1973)։ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի (1974)։
Ընդգրկվել է 20-րդ դարի ամենահայտնի քսան դերասանուհիների ցանկում, որ կազմել է բրիտանական «Ով ով է» («Who is Who») հանրագիտարանի խմբագրական խորհուրդը։


== Կենսագրություն ==
Նոնա Մորդյուկովան (իսկական անունը՝ Նոյաբրինա) ծնվել է 1925 թվականի նոյեմբերի 25-ին Ուկրաինական ԽՍՀ Արտյոմովսկի շրջանի Կոնստանտինովկա գյուղում (ներկայում՝ քաղաք Կոնստանտինովկա, Դոնեցկի մարզ) (այլ տվյալներով՝ Կրասնոդարի երկրամասի Օտրադնայա ստանիցայում):
Մանկությունն անցկացրել է Կրասնոդարի երկրամասի Գլաֆիրովկա գյուղում, որտեղ նրա մայրը՝ Իրինա Պետրովնա Մորդյուկովան (օրիորդական ազգանունը՝ Զայկովսկայա) եղել է կոլխոզի նախագահ, աչքի է ընկել վոկալային տվյալներով ու կենսախինդ բնավորությամբ, սիրել է երգել ռոմանսներ ու ռուսական ժողովրդական երգեր։ Հայրը՝ Վիկտոր Կոնստանտինովիչ Մորդյուկովը, եղել է զինվորական, կամավոր մեկնել է ռազմաճակատ, որտեղից վերադարձել է առանց ոտքի։ Նոնան եղել է ընտանիքի ավագ երեխան, ունեցել է երկու եղբայր ու երեք քույր։ Մանկության տարիքից Նոնա Մորդյուկովան ստիպված է եղել աշխատել մեծահասակների հետ հավասար, խնամել իր կրտսեր եղբայրներին ու քույրերին։
Մանկության տարիներից Նոնո Մորդյուկովան երազել է նկարահանվել կինոյում։ «Բոգդան Խմելնիցկի» (1941) ֆիլմը դիտելուց հետո սիրահարվել է գլխավոր հերոսին, որին մարմնավորում էր Նիկոլայ Մորդվինովը, և որոշել է դառնալ դերասանուհի։ Նա նամակ է գրել դերասանին՝ հարցնելով. «Ինչպե՞ս դառնալ Լյուբով Օռլովա» (ռուս.՝ «Как выучиться на Любовь Орлову?»): 1941 թվականի հունիսին, երբ դեռ չէր սկսել պատերազմը, հայտնի դերասանը պատասխանում է. «Անպայման ավարտեք դպրոցը, ստացեք ատեստատ և եկեք Մոսկվա, գտեք ինձ»։ Պատերազմի ավարտից հետո նա մեկնել է Մոսկվա, սակայն Մորդվինովին չի գտել։ Փոխարենը Մորդյուկովան միանգամից ընդունվել է Մոսկվայի կինեմատոգրաֆիայի համառուսական պետական ինստիտուտ առանց նախապատրաստվելու։
1942 թվականին՝ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ նացիստական Գերմանիայի զորքերի կողմից Կրասնոդարի երկրամասի շրջափակման ժամանակ, Մորդյուկովների ընտանիքը չի կարողացել տարհանվել։ Առաջացել է Գերմանիա տեղափոխվելու վտանգ, և Մորդյուկովները ստիպված են եղել թաքնվել Տրուբոլետ հեռավոր բնակավայրում (ներկայում՝ Նովոուրուպսկի, Օտրադնայայի շրջան, Կրասնոդարի երկրամաս)։ 1943 թվականին նրանք տեղափոխվել են Օտրադնայա ավան։ 1944 թվականին, երբ ընտանիքը բաժանվել է, Իրինա Պետրովնան երեխաների հետ տեղափոխվել է Եյսկ քաղաք։
1945 թվականին Նոնա Մորդյուկովան ընդունվել է Մոսկվայի կինեմատոգրաֆիայի համառուսական պետական ինստիտուտ՝ Բորիս Բիբիկովի և Օլգա Պիժովայի դերասանական արվեստանոց։ Ուսումն ավարտել է 1950 թվականին։
Ուսանողական տարիներին՝ 1948 թվականին, Նոնա Մորդյուկովան կատարել է իր նորամուտը կինոյում՝ մարմնավորելով Ուլյանա Գրոմովային ռեժիսոր Սերգեյ Գերասիմովի «Երիտասարդ գվարդիա» ֆիլմում, որը նկարահանվել է խորհրդային գրող Ալեքսանդր Ֆադեևի համանուն վեպի հիման վրա։ Այդ դերի շնորհիվ սկսնակ դերասանուհին արժանացել է համամիութենական ճանաչման։ 1949 թվականին Ուլյանա Գրոմովային դերի համար Նոնա Մորդյուկովային շնորհվել է Ստալինյան առաջին աստիճանի մրցանակի գրականության և արվեստի բնագավառում «Գեղարվեստական կինեմատոգրաֆիա» կատեգորիայում։ 1950-1991 թվականներին Նոնա Մորդյուկովան եղել է Կինոդերասանի թատրոն-ստուդիայի դերասանուհի։
Իր կինոկարիերայի ընթացքում Նոնա Մորդյուկովան նկարահանվել է բազմաթիվ ֆիլմերում։ Նրա ամենահայտնի աշխատանքների թվում են՝ «Երիտասարդ գվարդիա» (1948), «Օտար ազգականներ» (ռուս.՝ «Чужая родня», 1955), «Հասարակ պատմություն» (ռուս.՝ «Простая история», 1960), «Նախագահը» (1964), «Բալզամինովի ամուսնությունը» (1964), «Կոմիսար» (1967), «Ադամանդե ձեռքը» (1968), «Журавушка» (1968), «Ազգականներ» (ռուս.՝ «Родня», 1981):
Կինոյում Նոնա Մորդյուկովայի վերջին աշխատանքը եղել է «Մայրը» (ռուս.՝ «Мама») ֆիլմը, որ նկարահանվել է ռեժիսոր Դենիս Եվստիգնեևի կողմից 1999 թվականին։ Հետագայում նա այլևս կինոյում նկարահանվելու առաջարկներ չի ստացել, թեև սպասել է։
Իր 82-ամյա տարեդարձի օրը (25 նոյեմբերի, 2007 թվական) դերասանուհին համախմբել է իր բոլոր քույրերին ու եղբայրներին։
Նոնա Մորդյուկովան մահացել է 2008 թվականի հուլիսի 6-ին Մոսկվայի Կենտրոնական կլինիկական հիվանդանոցում։ Հուղարկավորման արարողությունը տեղի է ունեցել հուլիսի 9-ին։ Նույն օրը նա թաղվել է Կունցևոյի գերեզմանատանը՝ որդու՝ Վլադիմիր Տիխոնովի կողքին։
2008 թվականի հուլիսի 7-ին դերասանուհու հարազատներին իր ցավակցությունն է հայտնել Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը.

Ռուսաստանի կառավարության մամուլի ծառայության հայտարարության համաձայն՝ 2008 թվականի հուլիսի 7-ին Ռուսաստանի վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը նույնպես հայտնել է իր ցավակցությունը Նոնա Մորդյուկովայի հարազատներին ու ազգականներին։
2008 թվականի հուլիսի 9-ին «Аргументы и факты» շաբաթաթերթին տված իր հարցազրույցում «Իմ արծաթե գունդը» (ռուս.՝ «Мой серебряный шар») հաղորդման հեղինակ և վարող Վիտալի Վուլֆը, բնութագրելով Նոնա Մորդյուկովայի արվեստը, ասել է.


=== Ընտանիք ===
Ծնողներ՝

Հայրը՝ Վիկտոր Կոնստանտինովիչ Մորդյուկով
Մայրը՝ Իրինա Պետրովնա Մորդյուկովա (օրիորդական ազգանունը՝ Զայկովսկայա)Քույրեր՝

Նատալյա Վիկտորովնա Կատաևա (օրիորդական ազգանունը՝ Մորդյուկովա)
Լյուդմիլա Վիկտորովնա Մորդյուկովա
Տատյանա Վիկտորովնա ՄորդյուկովաԵղբայրներ՝

Գենադի Վիկտորովիչ Մորդյուկով
Վասիլի Ալեքսեևիչ ԼիտվինովԱմուսիններ՝

Առաջին ամուսինը՝ Վյաչեսլավ Տիխոնով. ծանոթացել են «Երիտասարդ գվարդիա» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ, ամուսնացել են Մոսկվայի կինեմատոգրաֆիայի համառուսական պետական ինստիտուտում սովորելու տարիներին և միասին ապրել տասներեք տարի,
Որդին՝ Վլադիմիր Տիխոնով (1950-1990), կինոյի և թատրոնի խորհրդային դերասան,
Հարսը (առաջին)՝ Նատալյա Վառլեյ. ամուսնացել են 1971 թվականին և ամուսնալուծվել որդու ծնունդից հետո,
Թոռը՝ Վասիլի (ծնվել է 1972 թվականին),
Հարսը (երկրորդ)՝ Նատալյա Տիխոնովա (Եգորովա), ամուսնացել են 1975 թվականին,
Թոռը՝ Վլադիմիր (ծնվել է 1982 թվականին),
Քաղաքացիական ամուսին՝ Բորիս Անդրոնիկաշվիլի,
Քաղաքացիական ամուսին՝ Իգրաֆ Իոշկա,
Երկրորդ ամուսինը՝ Վլադիմիր Սոշալսկի. ամուսնացած են եղել ընդամենը կես տարի։


== Ֆիլմագրություն ==


=== Վավերագրական ֆիլմեր ===
2000 – «Ինձ համար մահ չկա» (ռուս.՝ «Нет смерти для меня»), ստեղծվել է «Вертов и К» ստուդիայի կողմից РТР «Реальное кино» հեռուստաալիքի պատվերով, սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր՝ Ռենատա Լիտվինովա, նախագծի ղեկավար՝ Վիտալի Մանսկի,
2003 – «Նոնա Մորդյուկովա։ Ես հիշում եմ...» (ռուս.՝ «Нонна Мордюкова. Я вспоминаю...»), ստեղծվել է «Лавр» ստուդիայի կողմից «Россия» հեռուստաալիքի պատվերով, սցենարի հեղինակ, ռեժիսոր և պրոդյուսեր՝ Սվետլանա Ռեզվուշկինա, նախագծի ղեկավար՝ Վիտալի Մանսկի,
2005 – «Համար 4022 մոլորակի բնակիչները։ Նոնա Մորդյուկովա» (ռուս.՝ «Жители планеты номер 4022. Нонна Мордюкова»), «Культура» հեռուստաալիք, ռեժիսոր՝ Յուլիա Կրասնովա,
2006 – «НеукротимаЯ Нонна Мордюкова» (документальный фильм производства ЗАО «Гала концерт» по заказу ОАО «Первый канал»; режиссёры: Татьяна Косовцова, Роман Газенко, 2006 год), նվիրված է դերասանուհու ծննդյան ութսունամյակին, նկարահանման ժամանակ նա եղել է ծանր հիվանդ,
2008 – «Կղզիներ։ Նոնա Մորդյուկովա» (ռուս.՝ «Острова. Нонна Мордюкова»), ստեղծվել է «Клио XXI» ստուդիայի կողմից «Культура» հեռուստաալիքի պատվերով, հեղինակ և ռեժիսոր՝ Ալեքսանդր Ստոլյարով, նախագծի ղեկավար՝ Վիտալի Տրոյանովսկի,
2008 – «Նոնա Մորդյուկովա։ Սիրո մասին» (ռուս.՝ «Нонна Мордюкова. О любви»), «Առաջին ալիքի» վավերագրական ֆիլմը, սցենարի հեղինակ՝ Ալեքսանդր Կազակևիչ, ռեժիսոր՝ Տատյանա Վարդանյան,
2010 – «Նոնա Մորդյուկովա։ Ինչպես աշխարհում առանց սիրո ապրել» (ռուս.՝ «Нонна Мордюкова. Как на свете без любви прожить»), ստեղծվել է «Студия 8» ստուդիայի կողմից «ТВ Центр»-ի պատվերով, հեղինակ՝ Տատյանա Վոլսկայա, ռեժիսոր՝ Ֆիլիպ Սուրկով,
2010 – «Նոնա Մորդյուկովա։ Այդպիսին նրան ոչ ոք չգիտեր» (ռուս.՝ «Нонна Мордюкова. Такой её никто не знал»), «Пиманов и партнёры» հեռուստաընկերություն, «Առաջին ալիք», գեղարվեստական ղեկավար՝ Լեոնիդ Յակուբովիչ, ռեժիսոր՝ Ֆուադ Շաբանով։


== Ճանաչում ==


=== Պետական պարգևներ ===
1965 – ՌՍՖՍՀ վաստակավոր արտիստուհի
1969 – ՌՍՖՍՀ ժողովրդական արտիստուհի
1974 – ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի
1975 – «Պատվո նշան» շքանշան
1985 – Ժողովուրդների բարեկամության շքանշան
1995 – «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» IV աստիճանի շքանշան (27 նոյեմբերի, 1995 թվական) – պետությանը մատուցած ծառայությունների և մշակույթի ու արվեստի բնագավառում բազմամյա բեղմնավոր գործունեության համար
2000 – «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» III աստիճանի շքանշան (23 նոյեմբերի, 2000 թվական) – կինոարվեստի զարգացման գործում ունեցած մեծ ներդրման համար
2005 – «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» II աստիճանի շքանշան (25 նոյեմբերի, 2005 թվական) – հայրենական մշակույթի ու կինոարվեստի զարգացման գործում ունեցած մեծ ներդրման, ստեղծագործական բազմամյա գործունեության համար
2005 – Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության պատվոգիր (25 նոյեմբերի, 2005 թվական) – հայրենական կինոարվեստի զարգացման գործում ունեցած ներդրման ու ստեղծագործական բազմամյա գործունեության համար


=== Պետական մրցանակներ ===

1949 – Ստալինյան առաջին աստիճանի մրցանակ գրականության և արվեստի բնագավառում (կատեգորիա «Գեղարվեստական կինեմատոգրաֆիա») – ռեժիսոր Սերգեյ Գերասիմովի «Երիտասարդ գվարդիա» (1948) ֆիլմում Ուլյանա Գրոմովայի դերը կատարելու համար
1973 – ՌՍՖՍՀ Վասիլև եղբայրների անվան պետական մրցանակ – «կինոյում կանանց կերպարների մարմնավորման համար», ֆիլմեր «Հասարակ պատմություն» (1960), «Նախագահ» (1964), «Բալզամինովի ամուսնությունը» (1964), «Журавушка» (1968), «Ռուսական դաշտ» (1971)
2002 – Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահի 2001 թվականի մրցանակ գրականության և արվեստի բնագավառում


=== Հասարակական պարգևներ ===
1972 – «Տարվա լավագույն դերասանուհի» ըստ «Советский экран» ամսագրի հարցումների – «Ռուսական դաշտ» (1971) ֆիլմում իր դերակատարման համար
1972 – Կնոջ լավագույն դերակատարման համար («Երիտասարդները» ֆիլմ) մրցանակ Աշխատավոր դասակարգի մասին ֆիլմերի համամիութենական երկրորդ կինոփառանում
1974 – Տարվա լավագույն դերասանուհի ըստ «Советский экран» ամսագրի հարցումների – «Վերադարձ չկա» (1973) ֆիլմում իր դերակատարման համար.
1992 – Ընդգրկվել է 20-րդ դարի քսան ամենահայտնի դերասանուհիների ցանկում, որ կազմել է բրիտանական «Ով ով է» («Who is Who») հանրագիտարանի խմբագրական կազմը
1995 – Ռուսաստանի կինոքննադաության ու կինոմամուլի «Ոսկե խոյ» մրցանակ «Կինեմատոգրաֆիական տարվա մարդ» անվանակարգում
1996 – Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի մրցանակ «Ռուսական կինոյում ունեցած ներդրման համար», «Կինոտավր» ռուսական բաց կինոփառատոն
1999 – Ռուսական գործնական շրջանների «Կուռք» մրցանակ «Արվեստին մատուցած բարձր ծառայության համար» անվանակարգում
2005 – «Նիկա» ազգային կինեմատոգրաֆիական մրցանակաբաշխության հատուկ մրցանակ «Պատիվ և արժանապատվություն»
2005 – Եյսկ քաղաքի պատվավոր քաղաքացի


== Հիշատակ ==
2005 թվականի նոյեմբերին Նոնա Մորդյուկովայի անունով է կոչվել արեգակնային համակարգի փոքր մոլորակ, որը մինչ այդ աստղագիտական ձեռնարկներում հիշատակվում էր 4022 համարի ներքո։
2008 թվականի օգոստոսի 14-ին Եյսկ քաղաքի կենտրոնում՝ Լենինի և Հաղթանակի փողոցների հատման տեղում, տեղադրվել է Նոնա Մորդյուկովայի բրոնզե արձանը (քանդակագործ՝ Իրինա Մակարովա։ Արձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 2008 թվականի օգոստոսի 16-ին։
2008 թվականին Եյսկ քաղաքի «Звезда» կինոթատրոնը կոչվել է Նոնա Մորդյուկովայի պատվին։


== Մատենագրություն ==
Н. В. Мордюкова. «Не плачь, казачка!». М. Издательство «Олимп», 1997 год, 416 стр, 10000 экз. :: ISBN 5-7390-0480-2, ISBN 5-88590-746-3.
Н. В. Мордюкова. «Казачка». М. Издательство «Вагриус», 2005 год, 304 стр, 5000 экз. :: ISBN 5-9697-0103-3.
Н. В. Мордюкова. «Записки актрисы. Ноктюрн» Archived 2014-08-19 at the Wayback Machine.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Левшина И. С. «Нонна Мордюкова». — М.: «Искусство», 1967. — 128 с. — (Мастера советского театра и кино).
Виталий Дымов «Мордюкова, которой безоглядно веришь». — М.: «Эксмо», 2012. — 320 с. — (Биографии великих. Неожиданный ракурс). — ISBN 978-5-699-58395-9


== Արտաքին հղումներ ==
Мордюкова, Нонна — статья в Лентапедии. 2012 год.
Фан-сайт Нонны Мордюковой Archived 2012-10-22 at the Wayback Machine.
Нонна Мордюкова. Биография «Вокруг ТВ»
Наталья Машьянова, сценарист, кинокритик. Нонна Мордюкова: одна на миллион. Одна из миллионов. «ТАСС-Урал» (7 июля 2008 года)
Персоналии. Нонна Мордюкова. Фильмография. Archived 2017-03-11 at the Wayback Machine. Телеканал «Россия 1»
Мордюкова Нонна (Ноябрина) Викторовна (1925-2008). Фото места захоронения. Сайт «Могилы знаменитостей»