Սմիթսոնյան ինստիտուտ

Սմիթսոնյան ինստիտուտ (անգլ.՝ Smithsonian Institution), գիտահետազոտական և կրթական խոշոր ինստիտուտ և նրան պատկանող թանգարանների համալիր ԱՄՆ-ում։ Հիմնադրվել է 1846 թվականի օգոստոսի 10-ին ԱՄՆ Կոնգրեսի հատուկ որոշմամբ Վաշինգտոնում` անգլիացի քիմիկոս և հանքաբան Ջեյմս Սմիթսոնի (1765-1829) կտակած միջոցներով, որը զավակ չուներ և իր ողջ ունեցվածքը կտակել է «գիտությունը ժողովրդի մեջ տարածելու և ընդլայնելու» համար։
Ինստիտուտն ավանդաբար գլխավորում է ԱՄՆ-ի նախագահը, պատվավոր խորհրդի կազմում են նաև փոխնախագահը, պետական քարտուղարը, ֆինանսների, պաշտպանության, արդարադատության մինիստրները և պաշտոնական այլ անձինք։
Միավորում է Ազգային թանգարանը, Սմիթսոնյան աստղադիտարանը, Արվեստի ազգային պատկերասրահը, Ազգաբանական հետազոտությունների ինստիտուտը, Ազգային կենդանաբանական այգին և գիտական այլ հիմնարկներ։
Այն ի սկզբանե կազմակերպվել էր որպես «Միացյալ Նահանգների ազգային թանգարան», բայց այս անվանումը դադարել է գոյություն ունենալ 1967 թվականին։
Սմիթսոնյան ինստիտուտն անվանվել է «ազգի ձեղնահարկ», իր բազմաբնույթ պաշարների թվով` 154 միլիոն առարկաներով տարբեր հաստատություններում. 19 թանգարան, 21 գրադարան, 9 հետազոտական կենտրոն և կենդանաբանական այգի, որոնք ներառում են պատմական ու ճարտարապետական տեսարժան վայրեր։ Հաստատությունների մեծ մասը գտնվում է Վաշինգտոնում։ Լրացուցիչ օբյեկտները գտնվում են Արիզոնայում, Մերիլենդում, Մասաչուսեթսում, Նյու Յորքում, Փիթսբուրգում, Տեխասում, Վիրջինիայում և Պանամայում։ Ավելի քան 200 հաստատություններ և թանգարաններ 45 նահանգներում, Պուերտո Ռիկոյում, իսկ Պանամայում Սմիթսոնյան ինստիտուտի մասնաճյուղերն են։
Տարեկան մոտ 30 միլիոն մարդ անվճար այցելում է ինստիտուտի հիմնարկներ։ Պաշտոնապես համարվում է պետական հաստատություն, ֆինանսավորվում է ԱՄՆ կառավարության, մասնավոր նվիրատուների, ինչպես նաև հրատարակչական և առևտրային գործունեության հաշվին (հիմնականում՝ զարգացնող և ուսուցողական խաղերի, ծրագրերի, տեսանյութերի թողարկում, հուշանվերների վաճառք)։ Նրա տարեկան բյուջեն կազմում է մոտ 1,2 մլրդ դոլար, ընդ որում երկու երրորդը կազմում են ամենամյա դաշնային հատկացումները։ Եկամուտների մնացած մասը գալիս է մասնավոր և կորպորատիվ նվիրատվություններից, անդամավճարներից և մանրածախ առևտրից, կոնցեսիաներից և լիցենզիաներից ստացված եկամուտներից։ Ինստիտուտը հրատարակում Smithsonian и Air & Space ամսագրերը։


== Պատմություն ==
Սմիթսոնյան ինստիտուտը կրթական և գիտահետազոտական ինստիտուտ է ու դրա հետ կապված թանգարանային համալիր, ցուցանմուշների, թանգարանային արժեքների և արտեֆակտների ամենախոշոր պահոցը աշխարհում։ Ինստիտուտի կազմում ընդգրկված են նաև 156 թանգարան, որոնք Սմիթսոնյան ինստիտուտի մասնաճյուղերն են։ Դրանցից 10-ը գտնվում են Ազգային ճեմուղում։
Ջեյմս Սմիթսոնն իր կտակում ցուցակում երկրորդը նշել է Միացյալ Նահանգները իր եղբորորդու` Հենրի Ջեյմս Հանգերֆորդի (Henry James Hungerford) անունից հետո։ 1835 թվականին Հանգերֆորդը մահացել է անզավակ, և այդ կերպ Ջեյմս Սմիթսոնի ժառանգությունն անցել Է ԱՄՆ-ի կառավարությանը՝ Վաշինգտոնում Սմիթսոնյան ինստիտուտ անունով հաստատություն հիմնելու պայմանով` «մարդկանց շրջանում գիտելիքների ընդլայնման և տարածման համար»։ 1836 թվականի հուլիսի 1-ին ԱՄՆ-ի Կոնգրեսն իրականացրել է բոլոր ձևականությունները՝ կապված համապատասխան բարեգործական հիմնադրամի ստեղծման հետ։ Ժառանգություն ստանալով` նախագահ Ջեքսոնը պատասխանատվությունը դրել է դիվանագետ Ռիչարդ Ռաշի վրա, որը Ջ ․ Ք. Ադամսի օրոք եղել է ԱՄՆ ֆինանսների նախարարը։ 1838 թվականի օգոստոսին Ռաշը Ամերիկա է բերել 105 պարկ` 104 960 ոսկե սովերենով (անգլիական ոսկե դրամ), ինչը ոսկու ժամանակակից գնի դեպքում կազմում է ավելի քան 10 մլն դոլար։
Սմիթսոնի կարգավիճակի ճակատագիրը երկար վեճերից հետո (գիտնականը կոնկրետ չէր նշել, թե ինչ գումարն ինչի վրա պետք է ծախսվի) ի վերջո լուծվել է . 1846 թվականի օգոստոսի 10-ին ստորագրվել է Սմիթսոնյան ինստիտուտի հիմնադրման ակտը, որի մեջ պետք է մտնեին թանգարանը, գրադարանը, ինչպես նաև պատմության, գիտության և արվեստի իրերի հավաքածուն ու հետազոտական ծրագրի անցկացումը։ 1901 թվականին այն շենքում, որն այսօր տեղեկատվական կենտրոն է բոլոր նրանց համար, ովքեր այցելում են թանգարան, թաղվել են Սմիթսոնի մասունքները, որոնք բերվել են Անգլիայից։


== Ծանոթագրություններ ==