Զորագունդ

Զորագունդ կամ պարզապես գունդ (ռուս.՝ Полк, անգլ.՝ Regiment), խոշոր ռազմական զինված կազմավորում, զորամաս (հրաձգային, հետևակային, հեծելազորային, տանկային, հրետանային, ավիացիոն, ինժեներական և այլն)։


== Զորագունդ բառեզրը ==

Ըստ Ստեփան Մալխասեանցի «Հայերէն բացատրական բառարանի»՝ «զօրագունդ» գոյականը (ռազմական տերմին) նշանակում է «զօրքի մի բաժանում, բաղկացած չորս գումարտակից (բատալիոն), որ ունի առանձին կառավարութիւն»։ Ըստ նույն բառարանի՝ «Չորս զօրագունդը կազմում են դիվիզիա»։ Կա «Հետևակ զօրագունդ» և «Հեծեալ զօրագունդ», այդ զորամասի գլուխ կանգնած է «Զօրագնդի հրամանատարը»։ Ըստ Էդուարդ Բագրատի Աղայանի «Արդի հայերենի բացատրական բառարանի»` «Զորագունդը» նշանակում է «1. Չորս գումարտակից բաղկացած զորական միավորում, գունդ»։ «2. Մեկ ամբողջություն կազմող զորք»։ Ըստ Աշոտ Մուրադի Սուքիասյանի «Հայոց Լեզվի Հոմանիշների Բացատրական Բառարանի»` «Զորագունդը» նշանակում է «Ռազմագունդ, գունդ (մի քանի գումարտակից կամ մարտկոցից բաղկացած միավորում)»։ Ըստ Նելլի Ռուբենի Բարաթյանի «Անգլերեն-հայերեն բառարանի»՝ «regiment» անգլերեն գոյականը թարգմանվում է «գունդ», «զորագունդ»։ Ըստ Խաչատուր Հայկազի Հեքիմյանի «Ֆրանսերեն-հայերեն դպրոցական բառարանի»՝ «régiment» ֆրանսերեն գոյականը թարգմանվում է «գունդ», «զորագունդ»։ Ըստ Արարատ Սահակի Ղարիբյանի «Ռուս-հայերեն բառարանի»՝ «полк» ռուսերեն գոյականը նշանակում է «գունդ», «զորագունդ», նաև՝ հնացած և փոխաբերական իմաստով՝ «ամբոխ, բազմություն, զորք»։


== Զորագունդը Աստվածաշնչում ==
Զորագունդը (դասական կամ մաշտոցյան ուղղագրությամբ՝ «զօրագունդ») բազմիցս հիշատակվում է Աստվածաշնչում՝ մաշտոցյան գրերով 5-րդ դարի սկզբներին առաջինը թարգմանված գրքում։ Ընդ որում՝ այդ հիշատակություններում զորագունդը ներկայանում է որպես մի հսկա զորամիավորում՝ 32.200-ից մինչև 74.600 անձնակազմով։

27 հ «Այն ժամանակ կուսակալի զինուորները Յիսուսին տարան պալատը, և բոլոր զօրագունդը հաւաքեցին նորա վերայ»։
4 «և նորա զօրագունդը և համարուածները եօթանասունևչորս հազար վեց հարիւր հոգի»։
6 «և նորա զօրագունդը և համարուածները յիսունևչորս հազար չորս հարիւր հոգի»։
8 «և նորա զօրագունդը և համարուածները յիսունևեօթը հազար չորս հարիւր հոգի»։
11 «և նորա զօրագունդը և համարուածները քառասունևվեց հազար հինգ հարիւր հոգի»։
13 «և նորա զօրագունդը և համարուածները յիսուն ինը հազար երեք հարիւր հոգի»։
15 «և նորա զօրագունդը և համարուածները քառասունևհինգ հազար վեց հարիւր յիսուն հոգի»։
19 «և նորա զօրագունդը և համարուածները քառասուն հազար հինգ հարիւր հոգի»։
21 «և նորա զօրագունդը և համարուածները երեսունևերկու հազար երկու հարիւր հոգի»։
23 «և նորա զօրագունդը և համարուածները երեսունևհինգ հազար չորս հարիւր հոգի»։


== Զորագնդի կազմը և անձնակազմի թվաքանակը ==
Զորագունդը (գունդը) կազմված է գումարտակներից (կազակական հարյուրյակներից, վաշտերից կամ էսկադրոններից) (և/կամ դիվիզիոններից, Էսկադրիլիաներից և այլ ստորաբաժանումներից)։ Զորագունդը կամ գունդը գլխավորում է Գնդապետի աստիճան ունեցող ռազմական պաշտոնյան (ռուս.՝ Полковник, անգլ.՝ Colonel)։ Երբեմն գնդի և գումարտակի միջև սահմանը կարող է բացակայել, թեպետ գունդը համարվում է առավել խոշոր զինված կազմավորում, քան գումարտակը։ Զորագունդն ունի ինքնուրույն շտաբ, ապահովման և թիկունքային ստորաբաժանումներ։ Գնդերի խումբը կազմում է զորք կամ զորաբանակ (հին ժամանակներում) և բրիգադ կամ դիվիզիա նոր և նորագույն ժամանակներում։ Այսինքն, գնդերը, որպես կանոն, մտնում են զորամիավորումների (դիվիզիաներ, բրիգադներ) կազմի մեջ։
Զորագնդում զինվորների նվազագույն թվաքանակը կազմում է շուրջ 500 մարդ, իսկ առավելագույնը՝ ավելի քան 2500 զինվոր (4 գումարտակ՝ յուրաքանչյուրում՝ 660-ական մարտիկ)
Սակայն կան նաև զորագնդի այլ կազմեր և թվաքանակներ։ Մասնավորապես Հնդկաստանի բանակի Ասսամյան զորագունդը բաղկացած է 25 գումարտակներից։ Դրանից զատ, այդ զորագնդի կազմում են երեք Ռաշտրիյա հրաձգային ստորաբաժանումները, Տարածքային բանակի երեք հետևակային գումարտակները, Տարածքային բանակի երկու բնապահպանական գումարտակները և Արունաչալի հետախույզների երկու գումարտակները։ Այդպիսով տվյալ հսկա զորագունդը բաղկացած է գրեթե 35 գումարտակներից։
Նույն կերպ խոշոր զորամիավորումներ են դարձել նաև Հարավային Ասիայի որոշ այլ բանակների զորագնդերը։ Օրինակ՝ Փանջաբի զորագունդը սկզբնական չորս գումարտակից 1956 թ․ դարձավ 20 գումարտակից կազմված մի հսկա զորամիավորում։ Այժմ այդ զորագունդն ունի 47 գումարտակ։ Պակիստանում որոշ զորագնդեր ունեն նույնիսկ 50–ից ավելի գումարտակներ։


== Գունդը Հին աշխարհի պետություններում ==
Հին աշխարհի պետություններում գունդ է կոչվել ամբողջ զորքը, բանակը, իսկ ավելի ուշ՝ մարտում որոշակի նշանակության զորամասերը (առաջապահ, կողմնապահ, թիկնապահ կամ վերջապահ, պահեստային, պաշարող և այլն)։ Ըստ զինվածության գնդերը կոչվել են աղեղնազեն, նիզակավոր և այլն։


== Գունդը հին և միջնադարյան Հայաստանում ==
Հին և միջնադարյան Հայաստանում բանակը կազմվել է արքունական և նախարարական կամ իշխանական գնդերից։ Արքունական կամ Ոստանիկ գունդ կոչվել է նաև Այրարատյան (թագավորական կալվածք Այրարատ նահանգի անունով)։ Փավստոս Բուզանդը հիշատակում է «Մատենիկ գունդ», որը հավանաբար Պարսից «Մատյան» կամ «Անմահներ» կոչվող գնդի նման բաղկացած է եղել 10 հազար ընտիր մարտիկներից (մարտում զոհվածների տեղերն անմիջապես համալրվել են)։ Նախարարական կամ իշխանական ուժերը կոչվել են «Տանուտիրական գունդ», «Ազատագունդ վաշտս», «Ազատագունդ զորք» և այլն։ Հայր Մարդպետի առաջնորդած զորամասը կոչվել է «Մարդպետական գունդ»։ Թովմա Արծրունին և Ասողիկը հիշատակում են հետևակ «Սաղար գունդը», որը հավանաբար ճակատամարտում ունեցել է առաջատար, գլխավորող՝ սալարական (զորավարական) դեր։ Առանձին գունդ է կազմվել շինականներից ու ռամիկներից։ 
Բագրատունիների ժամանակ Հայոց թագավարության զորքը բաղկացած էր արքունական և մարզպետական գնդերից։ Իշխանական ուժերից կազմված զորքը կոչվել է «Մարզպետական» կամ «Մարզպանական» գունդ, որի գլուխ կանգնած էր մարզպետ կամ մարզպան կոչվող զորավարը։ Ըստ 12-րդ դարի հայ պատմիչ Մատթէոս Ուռհայեցու՝ միայն մարզպետական գունդը՝ առանց արքունական գնդի, 45.000 քաջ այրերից էր բաղկացած։ Ուռհայեցու այս տեղեկությունը համընկնում է Աստվածաշնչում «զորագունդ» անվանումը կրող զորամասերի կամ զորամիավորումների թվաքանակների հետ (32.000-74.000)։ 11-րդ դարի հայ պատմիչ Արիստակես Լաստիվերտցին Բագրատունյաց ժամանակվա զորքի հիմքը՝ հեծելազորը անվանել է «սեպուհ գունդն ազատաց», որը ճոխությամբ էր օժտված։


== Գունդը միջնադարում և նոր ժամանակներում ==

Զորագունդը կամ եվրոպական տերմինով՝ regiment–ը որպես զորամաս իր դերով և չափով խիաստ տարբեր էր՝ պայմանավրոված նրանով, թե որ երկրում կամ որ զորատեսակի կազմում էր այն գտնվում։
Միջնադարյան Եվրոպայում, "regiment" տերմինով նշվում էր գծային կամ ռազմաճակատային զինվորների ցանկացած խոշոր միավորում, որը հավաքագրվում կամ զորահավաքվում էր մեկ աշխարհագրական շրջանում՝ մի ռազմական առաջնորդի կամ հրամանատարի կողմից, ով հաճախ միաժամանակ նաև այդ զինվորների ավատատերն էր՝ ֆեոդալ տերը։ Մոտավորապես 17–րդ դարում լիարժեք գունդը սովորաբար ուներ հազար հոգուց բաղկացած անձնակազմ և սովորաբար գտնվում էր գնդապետի հրամանատարության ներքո։ Ռուսաստանում և Արևմտյան Եվրոպայում գունդը որպես զորամասի անվանում (ռուս.՝ полк, գերմ.՝ Regiment, ֆր.՝ régiment, իսպ.՝ regimiento, իտալերեն՝ reggimento, հոլ.՝ regiment, անգլ.՝ Regiment) տարածվել է XVI — XVIII դարերում։ Մինչև XX դ․ գունդը ենթարկվել է կազմակերպական փոփոխությունների։ Այժմ համարյա բոլոր բանակներում ունի միևնույն նշանակությունը։
ԱՄՆ–ի բանակի հետևակային լիակազմ զորագունդը 1855 թվականի դրությամբ բաղկացած էր 880 զինծառայողից․ այդ թվում՝ 36 սպա և 844 զինվոր։ Մարտակարգ կազմելիս ամերիկյան հետևակային զորագնդի խորությունը կազմում էր 300 յարդ՝ մոտ 274 մետր։ Զորագնդի 10 վաշտերից 8–ը ճակատ էին կազմում երկու շարքով։ 30 քայլ նրանցից դեպի ետ՝ ևս երկու վաշտ պատրաստ առաջխաղալու որպես դետքեր կամ էլ՝ մարտ հրահրողներ։ Դրանք կարող էին նաև զորասյուներ կազմել և ապահովել զորագնդերի թևերի անվտանգությունը։


== Հայկական զորագնդերը 20–րդ դարի երկրորդ տասնամյակում ==
Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ռուսաստանի կայսերական բանակի կազմում ստեղծվեցին հայկական գրեթե մեկ տասնյակ կամավորական ջոկատներ։ Պատերազմի ընթացքում Ռուսաստանը ենթակա ազգություններից ստեղծեց ազգային զորագնդեր՝ լատիշական, լեհական և այլն։ Հայկական կամավորական ջոկատների հիման վրա ստեղծվեցին հայկական ազգային զորագնդերը, որոնք փոքր–ինչ անց սկսեցին քանակապես ավելանալ և դարձան հայկական ազգային բանակային կորպուսի հիմքը։ Հենց նրանց մղած մարտական գործողությունների արդյունքում էլ Հայ ժողովուրդը հնարավորություն ունեցավ վերստեղծելու դեռ 1375 թվականին կորսված իր ազգային պետականությունը՝ 1918 թվականի մայիսի 28–ին հռչակելով Հայաստանի Հանրապետությունը։


== Զորագնդերն ըստ տիպերի ==

Աշխարհի տարբեր երկրներում զորագնդերը դասակարգում են հիմնականում հետևյալ կերպ։

Ըստ զորատեսակների – հրաձգային, (հետևակային), հեծելազորային, տանկային (զրահատանկային), մոտոհրաձգային, կապի զորքերի, ինժեներական կամ ճարտարագիտական, ճանապարհային և այլն։
Ըստ կատարվող խնդիրների – կործանիչ, գրոհային, ռադիոէլեկտրոնային պայքարի (ՌԷՊ), ռազմական ոստիկանության և այլն։
Ըստ հիմնական սպառազինության առկայության – պոնտոնակամրջային, ծանր տանկային, լողացող տանկերի և այլն։Փաստացի զորագունդը համազորային կազմավորում է, որը բաղկացած է տարբեր զորատեսակների և մասնագիտական ծառայությունների ստորաբաժանումներից, այնպես որ զորագնդի անունը տրվում է հաշվի առնելով, թե որն է զորագնդում գերակշռող զորատեսակը կամ ծառայությունը կամ որոնք են գերակշռող խնդիրները կամ էլ որն է գերակշռող սպառազինությունը։
Զորագունդը կառուցվածքային առումով կարող է մտնել դիվիզիայի կազմի մեջ կամ ուղղակիորեն ենթարկվել բանակային կորպուսի, համազորային բանակի, նավատորմիղի, ռազմական օկրուգի (զորախմբի, նավատորմի) շտաբին։ Այդ դեպքում զորագնդի անվան մեջ առկա է «առանձին» ածականը. օրինակ՝ առանձին մոտոհրաձգային զորագունդ, առանձին տանկային զորագունդ, առանձին հրետանային զորագունդ, առանձին ավիացիոն զորագունդ, առանձին ինժեներական զորագունդ, առանձին կապի զորագունդ, առանձին ՌԷՊ–ի զորագունդ, առանձին զենիթահրթիռային զորագունդ, առանձին ուղաթիռային զորագունդ, առանձին լեռնահրաձգային զորագունդ, առանձին պարաշյուտա–դեսանտային զորագունդ և այլն։


== Զորագնդերի կառուցվածքը ==
Զորագնդերը կարող են ունենալ կառուցվածքային որոշակի սկզբունքային ընդհանրություններ, սակայն կարող են նաև բավական խիստ տարբերվել՝ ըստ իրենց խնդիրների, կազմի, սպառազինության և այլն։


=== ԽՍՀՄ ԶՈՒ մոտոհրաձգային զորագնդի կառուցվածքը ===
Ստորև սխեմայի տեսքով ներկայացված է խորհրդային բանակի 5-րդ գվարդիական մոտոհրաձգային դիվիզիայի 371-րդ Բեռլինյան, Սուվորովի և Բոգդան Խմելնիցկու շքանշանակիր գվարդիական մոտոհրաձգային զորագնդի կառուցվածքը՝ 1986 թվականի դրությամբ։ Ոչ պաշտոնական։


=== ԽՍՀՄ ԶՈՒ հրետանային զորագնդի կառուցվածքը ===
Ստորև սխեմայի տեսքով ներկայացված են խորհրդային բանակի հրետանային զորագնդերից երկուսի կազմակերպչահաստիքային կառուցվածքները։


==== Մոտոհրաձգային դիվիզիայի կազմում գտնվող հրետանային զորագնդի կառուցվածքը ====
Նախ՝ 108-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 1074-րդ հրետանային զորագնդի կազմակերպչահաստիքային կառուցվածքը՝ 1986 թվականի հուլիսի դրությամբ։ Ոչ պաշտոնական։


==== Համազորային բանակի շտաբին ուղղակիորեն ենթակա բանակային հրետանու զորագնդի կառուցվածքը ====
Այնուհետև ներկայացված է ԽՍՀՄ Զինված Ուժերի 40-րդ բանակի (1979—1989 թթ․) 28-րդ բանակային հրետանային զորագնդի կազմակերպչահաստիքային կառուցվածքը՝ 1988 թվականի հունվարի դրությամբ։ Ոչ պաշտոնական։


=== ԽՍՀՄ ԶՈՒ տանկային զորագնդի կառուցվածքը ===
Ներկայացված է 5-րդ գվարդիական մոտոհրաձգային դիվիզիայի 24-րդ գվարդիական տանկային զորագնդի կազմակերպչահաստիքային կառուցվածքը՝ 1986 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ։ Ոչ պաշտոնական։


=== ԽՍՀՄ ԶՈՒ օդադեսանտային զորագնդի կառուցվածքը ===
Ստորև սխեմայի տեսքով ներկայացված են խորհրդային բանակի օդադեսանտային զորագնդերից երկուսի կազմակերպչահաստիքային կառուցվածքները։


==== Գվարդիական օդադեսանտային դիվիզիայի գվարդիական պարաշյուտա–դեսանտային զորագնդի կառուցվածքը ====
Այստեղ ներկայացված է 05–րդ գվարդիական օդադեսանտային Վիեննայի Կարմրադրոշ դիվիզիայի 351-րդ գվարդիական պարաշյուտա–դեսանտային զորագնդի կառուցվածքը՝ 1979 թվականի հուլիսի դրությամբ։


==== Գվարդիական առանձին օդադեսանտային զորագնդի կառուցվածքը ====
Այստեղ ներկայացված է 345-րդ գվարդիական առանձին պարաշյուտա–դեսանտային զորագնդի կառուցվածքը՝ 1988 թ․ ամռան դրությամբ։


=== Զրահահեծելազորային հետախուզական զորագնդի կառուցվածքը ===
Ստորև ներկայացվում է Ֆրանսիական բանակի RC 80 մոդելի զորագնդի կառուցվածքը՝ օրգանոգրամա–սխեմայի տեսքով։ Զորագունդը սպառազինված էր 80 միավոր «Լեկլերկ» տանկերով։ Կիրառվել է 1990 թվականի վերջից մինչև 2009 թվականը։ Իր կազմում ուներ 67 սպա, 315 ենթասպա և սերժանտ, 703 զինվոր։ Ընդամենը՝ 1085 զինծառայող։


=== Ամերիկյան բանակի ռեյնջերների զորագնդի կառուցվածքը ===

Ստորև ներկայացվում է ԱՄՆ բանակի էլիտար զորամասերից մեկի՝ ռեյնջերների 75–րդ զորագնդի կառուցվածքը՝ օրգանոգրամա–սխեմայի տեսքով, 2008 թ․ դրությամբ։ Զորագունդը բաղկացած էր 75–րդ հատուկ նշանակության գումարտակից և երեք ռեյնջերական գումարտակից։ Անձնակազմի թիվը մոտ 3․500 է։ Ստեղծվել է 1974 թվականի հունվարի 28–ին, որպես առաջին ռեյնջերական գումարտակ։ Ըստ որոշ տվյալների՝ ռեյնջերների 1–ին գումարտակը ստեղծվել է դեռևս 1942 թվականին և գործում է մինչև այժմ։ 2006 թվականին ստեղծվել է և մինչև այժմ գործում է այս զորագնդի կազմում գտնվող հատուկ նշանակության գումարտակը։ Զորագունդը ենթարկվում է ԱՄՆ–ի հատուկ գործողությունների հրամանատարությանը։ Զորագնդի ներկայիս հրամանատարն է գնդապետ Մարկուս Ս․ Էվանսը (Colonel Marcus S. Evans)։ Զորագնդի շտաբը տեղակայված է ԱՄՆ Ջորջիա նահանգի Ֆորթ–Բենինգս ռազմաբազայում։ Այս զորագնդի գումարտակներից մեկը մշտապես պատրաստ է նետվելու ցանկացած ուղղությամբ։ Հրաման ստանալուն պես՝ նրանք կարող են 18 ժամում հասնել Երկրագնդի ցանկացած վայր։
Զորագունդը մասնակցել է հետևյալ պատերազմներին։

II Համաշխարհային պատերազմ
Կորեական պատերազմ
Վիետնամական պատերազմ
Ներխուժում Գրենադա
Ներխուժում Պանամա
Պարսից ծոցի պատերազմ
Մոգադիշոյի ճակատամարտ (1993)
Կոսովոյի պատերազմ
Պատերազմ Աֆղանստանում (2001–ից մինչև այժմ)
Իրաքի ապատերազմ
Պատերազմ Աֆղանստանում (2015-ից մինչև այժմ)Նշանակալից օպերացիաները․

1–ին ռեյնջերական գումարտակը, Օպերացիա «Րաթթեր»
1–ին ռեյնջերական գումարտակը, Օպերացիա «Թորչ»
Pointe du Hoc, Օպերացիա «Օվերլորդ»
6–րդ ռեյնջերական գումարտակը, Օպերացիա «Կաբանատուան»
Ազդանշանի Բլուրի ճակատամարտը, Վիետնամ, Օպերացիա «Դելավեր»
Օպերացիա «Իգլ Քլոու»
Օպերացիա «Գոթիկ Սերպենտ»
Օպերացիա «Էնդյուրինգ Ֆրիդոմ»
Օպերացիա «Ռինո»
Օպերացիա «Անակոնդա»
Օպերացիա «Իրաքի Ֆրիդոմ»


=== 75–րդ Ռեյնջերական զորագնդի կազմի մեջ մտնող ստորաբաժանումները ===


=== ԱՄՆ բանակի զրահահեծելազորային զորագնդի կառուցվածքը ===
Ստորև սխեմայի տեսքով ներկայացված է ԱՄՆ բանակի 11-րդ զրահահեծելազորային զորագնդի կազմակերպչահաստիքային կառուցվածքը Վիետնամի պատերազմի ժամանակ։ Զորագնդի կազմի մեջ մտնում էին երեք զրահահեծելազորային էսկադրոններ՝ 1–ին, 2–րդ, 3–րդ, 11–րդ օդային զրահահեծելազորային դասակը, 37–րդ բժշկական, 919–րդ ինժեներական վաշտերը, ռազմական ոստիկանության 720 գումարտակի Bravo վաշտը, 17–րդ հանրային տեղեկատվության ստորաբաժանումը, 28–րդ ռազմապատմական ստորաբաժանումը, 33–րդ քիմիական պաշտպանության ստորաբաժանումը, 75–րդ հետևակային ստորաբաժանումը՝ 75–րդ ռեյնջերական վաշտը, 124–րդ ավիոնիկ ստորաբաժանումը, ռազմական հետախուզության երկու ստորաբաժանումները՝ 202–րդ և 504–րդ վաշտերը, 390–րդ տրանսպորտային ստորաբաժանումը, 409–րդ բանակային անվտանգության գործակալության ստորաբաժանումը, 7–րդ ավտոմատ տվյալների մշակման դասակը, 46–րդ հատուկ հետևակային դասակը՝ հետախուզական շներով։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==