Կաղնի

Կաղնի (լատ.՝ Quércus), հաճարազգիների ընտանիքի մշտադալար կամ տերևաթափ ծառերի, հազվադեպ՝ թփերի առանձին ցեղ է։
Հայտնի են 500 (այլ տվյալներով՝ 600) տեսակ։


== Անվանում ==

Ցեղի անունը լատիներեն Verkus բառն է, որը նշանակում է գեղեցիկ ծառ։ Հին Հունաստանում այն նվիրված էր գիտության, արևի և արվեստի աստված Ապոլլոնին։ Կաղնու ճյուղը համարվում էր հզորության նշանաբան, այն պարգևում էին մարդկանց կյանքը փրկողներին, զինվորական սխրանքներ գործողներին և այլն։ Հռոմեացիների մոտ այն նվիրված էր Յուպիտերին։ Պլինիոս ավագը հիացած այս ծառով, գրել է.

Սլավոնները կաղնին համարել են սուրբ ծառ. այն նվիրված է եղել կայծակի և որոտի աստված Պերունին, իսկ հնդիկները ծառն անվանել են «տևադարա», որը բառացի նշանակում է «աստվածածառ»։


== Կենսաբանական նկարագիր ==
Միատուն ծառ է, բարձրությունը՝ 40-50 մ։ Տերևները հերթադիր են, կոշտ, կաշենման, բլթակավոր կամ ամբողջական, ատամնաեզր, կարճ կոթուններով, թավոտ կամ մերկ։ Ծաղիկները միասեռ են, մանր։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին։ Պտուղը միասերմ կաղին է։ Պարունակում է աղաղանյութեր (տանիդներ), վիտամին C, օսլա և այլն։
Տարածված է կաղնու 6 հիմնական տեսակ՝ արևելյան կամ խոշորառէջ, արաքսյան, վրացական, ծակոտիավոր և այլն։ Առաջին 80 տարում կաղնին աճում է դեպի վեր՝ հասնելով մինչև 50 մ բարձրության, իսկ հետո ողջ կյանքի ընթացքում շարունակում է աճել լայնքով (հաստությամբ)։ Պտուղը միասերմ կաղին է՝ հաճախ ամփոփված բաժականման փայտե պտղակալում։ 
Կաղնին ապրում է 500-600 (երբեմն՝ մինչև 1000 և ավելի) տարի։
Ծաղկի բանաձև՝ 
  
    
      
        ∗
        
          P
          
            (
            6
            −
            8
            )
          
        
        
        
          A
          
            6
            −
            10
          
        
        
        
          G
          
            0
          
        
      
    
    {\displaystyle \ast P_{(6-8)}\;A_{6-10}\;G_{0}}
   և 
  
    
      
        ∗
        
          P
          
            3
            +
            3
          
        
        
        
          A
          
            0
          
        
        
        
          G
          
            (
            
              
                3
                _
              
            
            )
          
        
      
    
    {\displaystyle \ast P_{3+3}\;A_{0}\;G_{({\underline {3}})}}
  . 
  
    
      
        ∗
        
          P
          
            3
            +
            3
          
        
        
        
          A
          
            0
          
        
        
        
          G
          
            (
            
              
                3
                _
              
            
            )
          
        
      
    
    {\displaystyle \ast P_{3+3}\;A_{0}\;G_{({\underline {3}})}}
  ։
Կաղնին լուսասեր է, որոշ տեսակներ երաշտակայուն են, ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամբ՝ քիչ պահանջկոտ։


== Տարածում ==
Հյուսիսային կիսագնդի բարեխառն, արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիներում աճում է կաղնու 500 (այլ տվյալներով՝ 600) տեսակ։


=== Հայաստանում ===
Հայաստանում տարածված է Լոռու, Կոտայքի, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և այլ մարզերում, առաջացնում է ինքնուրույն և խառնանտառներ (հաճարենու, հացենու, բոխու) հետ։
Կաղնուտները Հայաստանում զբաղեցնում են շուրջ 116 հազար հա։

Կաղնի հայկական – (լատ.Quércus Armenica)-տարածված է սկսած Արևմտյան Հայաստանից մինչև Աբխազիա։ Կոչվում է նաև պոնտական կամ համշենյան կաղնի։
Կաղնի խոշորառէջ – տարածված է Հայաստանի անտառային բոլոր շրջաններում՝ աճելով ծովի մակարդակից 1200-1400 մ-ից մինչև 2400-2600 մ բարձրությունների վրա։ Լուսասեր է խոնավասեր, ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամբ պահանջկոտ։
Կաղնի վրացական – տարածված է հյուսիսային անտառային շրջաններում և Զանգեզուրում՝ ծովի մակարդակից 550-ից մինչև 1200-1400 մ բարձրությունների վրա։ Լուսասեր է, միջին չորադիմացկուն, ջերմասեր, գերադասում է հզոր, սննդանյութերով հարուստ հողեր։
Կաղնի արաքսյան – տարածված է Մեղրու և Կապանի շրջաններում` անտառի ստորին գոտում, մինչև 900 մ բարձրության վրա։ Ջերմասեր է, լուսասեր, չորադիմացկուն, հողի նկատմամբ ոչ այնքան պահանջկոտ։
Կաղնի գետափնյա – առանձին ծառերով կամ փոքր խմբերով հանդիպում է Դեբեդ, Հախում, Աղստև, Ողջի գետերի ափերին մինչև 1000 մ բարձրության վրա։ Ջերմասեր, խոնավասեր և հողի նկատմամբ պահանջկոտ է։
Կաղնի ոսկեփայլ – հանդիպում է հյուսիսային Հայաստանում առանձին ծառերի ձևով՝ վրացական կաղնուց կազմավորված ծառուտներում։


== Առավել հայտնի տեսակներ ==
Տարածված է կաղնու 6 հիմնական տեսակ՝ արևելյան կամ խոշորառէջ, արաքսյան, վրացական, ծակոտիավոր և այլն։ Միատուն ծառ է, բարձրությունը՝ 40-50 մ։ Առաջին 80 տարում կաղնին աճում է դեպի վեր՝ հասնելով մինչև 50 մ բարձրության, իսկ հետո ողջ կյանքի ընթացքում շարունակում է աճել լայնքով (հաստությամբ)։
Կաղնու միակ տարածքը համարվում է Հյուսիսային կիսագունդը։ Հայաստանում՝ 6 տեսակ՝

կաղնի արևելյան կամ խոշորառէջ (Q.macranthera),
կաղնի արաքսյան (Q.araxina),
կաղնի ոսկեզօծ (Q. hypochrysa),.
կաղնի վրացական (Q. iberica) և այլն։


== Քիմիական կազմ ==
Մատղաշ ճյուղերի կեղևը պարունակում է 10-20 % պիրոգալոլային խմբի դաբաղանյութեր, գալաթթու, էլլագաթթու, պենտոզան, պեկտին, կվերցետին, կվերցիտ, լևուլին, օսլա, լորձ, ֆլոբաֆեն, պտուղները՝ մինչև 40 % օսլա, 5-8 % դաբաղանյութեր, մինչև 5 % ճարպայուղ, շաքար և սպիտակուցային նյութեր, տերևները՝ կվերցիտրին, կվերցետին, դաբաղանյութեր և պենտոզան, բնափայտը՝ 4-6 % տանին։


== Օգտակարություն ==
Կաղնին առաջացնում է մաքուր և խառնանտառներ (հաճարենու, հացենու, բոխու հետ)։ Կաղնու անտառներն ունեն հողապաշտպան, ջրհավաք և ջրակարգավորիչ նշանակություն։


== Կիրառություններ ==
Բուժման նպատակով հիմնականում օգտագործում են երիտասարդ բնի (տրամագիծը 10 սմ-ից ոչ ավելի) և ճյուղերի հարթ կեղևը, որոշ դեպքերում նաև պտուղները և տերևները։ Կեղևը հանում են ապրիլից մինչև հունիս, կատարելով մոտ 30 սմ իրարից հեռու, օղակաձև կտրվածքներ, որոնք հետո ուղիղ գծով իրար են միացնում և անջատում կեղևը։ Այն չորացնում են անմիջապես արևի և միջանցիկ քամու տակ։ Պատրաստի հումքը պահում են պարկերի մեջ։ Պտուղները հավաքում են լրիվ հասունանալուց հետո, չորացնում արևի տակ։ Չորացած կեղևը դրսից գորշ մոխրագույն է կամ գորշավուն, ներսից՝ դեղնավուն կամ գորշ կարմրավուն, անհոտ, ուժեղ տտիպ համով։


===== Երաժշտություն =====
Կախարդական ֆլեյտան Վ. Ա. Մացարտի օպերայում փորագրված է հազաամյա կաղնու փայտին։


===== Կաղնու սուրճ =====
Պտուղներից պատրաստել են մինչև հիմա էլ իր նշանակությունը չկորցրած կաղնու սուրճ, որը ոչ միայն համեղ է, այլև բուժիչ։ Վերջինս հաճախ համեմում են եղերդակի ու տատրակի արմատներով և օգտագործում կաթի ու մեղրի հետ։ Կաղնու պտուղները հիանալի կեր են ընտանի և վայրի կենդանիների ու թռչունների համար։ Պտուղներից ստանում են օսլա։


===== Կեղև =====
Լեհաստանում կաղնու կեղևը համարվում է որպես արդյունավետ մածող միջոց և կիրառվում է միզուղիների հիվանդությունների, արգանդային արյունահոսությունների, թութքի և վերքերի բուժման նպատակով։ Բուլղարիայում կաղնու կեղևը հանրահայտ է որպես ստամոքսաղիքային տրակտի կատարի, դիզենտերիայի, մաշկային որոշ հիվանդությունների, լնդերի բորբոքումների, վերքերի, արյունահոսող թութքի, կանանց սպիտակաթորանքի, անգինայի, բերանի վատ հոտի և ցրտահարված վերջույթների բուժման հուսալի միջոց։ Կեղևի եփուկը՝ խառնելով կարմիր գինու հետ, տալիս են արյունահոսությունների, դիսպեպսիաների, առատ դաշտանի, միզապարկի բորբոքման, սուսանակի ժամանակ և այլն։

Ռուսական ժողովրդական բժշկության մեջ կեղևի եփուկը լայնորեն կիրառվել է արյունային լուծի, խոլերայի, ստամոքսային և աղիքային արյունահոսությունների, առատ դաշտանի, լնդախտի, ռախիտի, սնկային և ծանր մետաղների աղերով թունավորումների, լյարդի և փայծաղի հիվանդությունների, հատկապես պառկելախոցերի ժամանակ և այլն։ Միջին Ասիայի ժողովրդական բժշկության մեջ դեղաբույսի պատրաստուկները հայտնի են որպես ջերմ իջեցնող, ատամնացավը և լուծը դադարեցնող միջոց։ Ն. Պ. Իորիշի ցիտումով, ըստ Կ. Ապինիսի, կաղնու տերևներից և պտուղներից մեղրով թեյը հիանալի միջոց է թոքերի, ստամոքսի և լյարդի մի շարք հիվանդությունների դեպքում։ Նույն ցիտումով, ըստ Էրտելի և Բաուերի, կաղնու պտուղներից և կեղևից պատրաստված մեղրով թեյը օգտակար միջոց է գեղձախտով հիվանդներին։ Ն. Գ. Կովալևան կաղնու կեղևը առաջարկում է նևրալգիաների և տրիխոմոնադային կոլպիտների բուժման համար։ Որոշ տեղերում կեղևի եփուկով բուժում են գլխի ճարպային սեբորեան։ Ժողովրդական բժշկության մեջ բուժական լայն կիրառում ունի կաղնու պտուղներից պատրաստված սուրճը, որը նշանակվում է գեղձախտի և նյարդային ցնցումների ժամանակ։


=== Դեկորատիվ ===
Շագանակատերև կաղնին գեղազարդիչ նպատակներով աճեցվում է այգիներում և պուրակներում։ Երևանի շրջակայքի անտառաշերտերում կան կաղնու ներմուծված տեսակներ։


=== Շինարարություն ===
Բնափայտն ամուր է, դիմացկուն, նախշավոր, կիրառվում է նավաշինության, ատաղձագործության՝ կահույքի և մանրատախտակի արտադրության, տակառների պատրաստման և այլ բնագավառներում, խցանակաղնու կեղևից պատրաստում են խցան։


=== Բժշկություն ===
Կաղնու բնափայտը և կեղևը պարունակում են աղաղանյութեր, վիտամին C, օսլա և այլն։ Բժշկության մեջ կեղևի պատրաստուկներն օգտագործվում են որպես կապող և հականեխիչ միջոց։
Կաղնին որպես դեղամիջոց ունի կիրառման շատ հին պատմություն։ Հնդկական բժշկության մեջ այն կիրառվել է որպես օրգանիզմի ուժերը խթանող և էկզեման բուժող միջոց, իսկ արաբական բժշկության մեջ հիմնականում օգտագործվել է արմատի կեղևը՝ դիզենտերիայի ժամանակ։ Կեղևաթուրմը փայլ է տալիս մազերին և ներկում սև գույնի։
Հայկական հին բժշկարաններում նշվում է, որ եթե պտուղը ծեծվի և դրվի թունավոր միջատների և սողունների կծածին, ապա վերանում է այտուցը։ Այն օգտակար է նաև բույսերից առաջ եկած թունավորումների և լնդերի բորբոքումների ժամանակ։ Պտուղն ունի փորը կապելու և աղիների խոցերը բուժելու հատկություն, իսկ տերևները եփուկի ձևով, բուժում են ստամոքսի հիվանդությունները, ծեծված վիճակում դնում են վերքերի վրա։
Բույսի տերևներն ունեն արտահայտված ֆիտոնցիդային հատկություն, հատկապես տիֆի, դիզենտերիայի և պալարախտի հարուցիչների նկատմամբ։


== Հետաքրքիր փաստեր ==
Արաքսյան և ծակոտիկավոր կաղնիները գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։
Կաղնին հայոց մեջ ընկալվել է նաև որպես սրբազան ծառ, երկարակեցության, ուժի և հզորության խորհրդանիշ։
Կաղնին պատկերված է շատ երկրների և քաղաքների դրոշների վրա։


== Զինանիշագիտություն ==
Կաղնու նկարները հանդիպում են հետևյալ քաղաքների զինանշանների վրա։

		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==