Էգ

Էգ, իգական սեռ՝ (խորհրդանիշը՝ ♀) օրգանիզմի սեռն է, որը արտադրում է ոչ շարժական իգական սեռական ձվաբջիջներ (ձվի բջիջներ), սեռական վերարտադրության ժամանակ գամետի տեսակը, որը միաձուլվում է արական սեռական բջիջի հետ :
Էգ կաթնասունների մեծ մասը, այդ թվում և կանայք, ունեն երկու X քրոմոսոմ։ Կանանց բնութագրերը տարբերվում են տարբեր տեսակների միջև։ Որոշ տեսակներ ունեն ընդգծված կանացի հատկություններ, օրինակ` կաթնասունների մեջ արտահայտված կաթնագեղձերի առկայությունը։ Տարբեր տեսակների սեռերի տարբերությունների հետևում չկա մեկ գենետիկական մեխանիզմ, և երկու սեռերի գոյությունը, կարծես, բազմիցս զարգացել է անկախ էվոլյուցիոն տարբեր տոհմերից։
Իգական բառը գալիս է լատ.՝ femella բառից, femina-ի նվազեցնող ձևից, որը նշանակում է «կին», այն ստուգաբանորեն կապված չէ արական բառի հետ։
Էգ բառը կարող է օգտագործվել նաև սեռին հղում կատարելու համար։


== Բնութագիր ==

Իգական սեռի հիմնական բնութագիրը կանանց սեռական բջիջներ արտադրելու ունակությունն է, որոնք տարբերվում են իրենց մեծությամբ և ցածր շարժունակությամբ .:
Ի տարբերություն արական սեռի սերմնաբջջի, և սերունդ վերարտադրելու ունակության, բնության մեջ տեղի է ունենում պարթենոգենեզ` վերարտադրվելու ունակություն՝ առանց արական օրգանիզմի մասնակցության։
Իգական սեռը համարվում է ավելի հին, տղամարդկանց հետ համեմատած, քանի որ էվոլյուցիայի սկզբնական շրջանում օրգանիզմների բոլոր պոպուլյացիաները ունեին սերունդ վերարտադրելու ունակություն և կոչվում էին իզոգամ օրգանիզմներ։ Բարձրագույն թագավորության բոլոր կենդանիները, ներառյալ մարդիկ, պատկանում են oogamous օրգանիզմներին։
Սողունների և թռչունների էգերից շատերը ձվադրում են, ավելի հազվադեպ՝ նրանք ունենում են կենդանի ծնունդ։ Կաթնասունների ամբողջ դասի համար՝ (բացառությամբ բադակտուցների ու եքիդնաների) կենդանածին են։ Կաթնասուններին բնորոշ է նաև կաթնագեղձերի առկայությունը, որոնց օգնությամբ իրենց ձագերին կերակրում են կաթով։ Կաթնագեղձերը կան նաև արուների մոտ, բայց չեն կատարում այն գործառույթը, ինչը որ բնորոշ է էգերին։ 
Էգ կաթնասունները, հատկապես սոցիալական տեսակների շրջանում, հաճախ ավելի փոքր են և քիչ մկանոտ։ Թռչունների մեջ սեռի տարբերությունը նկատելի է երանգավորման մեջ՝ էգերը հաճախ ունենում են ավելի համեստ երանգավորում՝ ի տարբերություն արու տեսակների պայծառ փետրավորման։
Էգերի բնորոշ հատկանիշը քրոմոսոմային XX զույգի առկայությունն է, իսկ արուների մոտ՝ XY: Թռչունների մոտ սեռը որոշվում է Z և W սեռական քրոմոսոմներով, ZZ-ն արու է, իսկ ZW- ն՝ էգ, ուստի ճտերի սեռը որոշվում է մայրական գենով, ի տարբերություն կաթնասունների, այդ թվում՝ մարդկանց։
Էգերը արտադրում են ձվաբջիջներ՝ հետերոգամ վերարտադրողական համակարգի ավելի մեծ գամետներ, իսկ արուները՝ շարժունակ գամետներ՝ սպերմատոզոիդներ։ Էգը չի կարող սեռական ճանապարհով վերարտադրվել ՝ առանց արական սեռական բջիջների հասանելիության, և հակառակը, բայց որոշ տեսակների դեպքում էգերը կարող են ինքնարտադրվել անսեռ, օրինակ՝ պարթենոգենեզի կամ կուսածնության միջոցով։


== Էգ կաթնասուն ==
Կաթնասունների դասի տարբերակիչ բնութագիրը կաթնագեղձերի առկայությունն է։ Կաթնագեղձերը ձևափոխված քրտնագեղձեր են, որոնք արտադրում են կաթ, որն օգտագործվում է  ծննդաբերությունից որոշ ժամանակ անց սերնդին կերակրելու համար։ Միայն կաթնասուններն են օժտված կաթով կերակրելու իրենց ձագերին։ Մարդկանց մոտ կաթնագեղձերը ակնհայտ են, քանի որ կանանց մարմինը մեծ քանակությամբ ճարպային հյուսվածք է կուտակում՝ արդյունքում առաջանալով կրծքեր։ Կաթնագեղձերը առկա են բոլոր կաթնասունների մոտ։
Էգ կաթնասուններից շատերն ունեն X քրոմոսոմի երկու պատճեն, մինչդեռ արուներն ունեն միայն մեկ X և մեկ փոքր Y քրոմոսոմ։ Որոշ կաթնասուններ, օրինակ՝ բադակտուցը   (լատ.՝  Ornithorhynchus anatinus), ունեն տարբեր համակցություններ։
Արական բադակտուցի վերարտադրողական համակարգը՝ ամորձիները գտնվում են մարմնի ներսում՝ երիկամների մոտ (մարմնի ցածր ջերմաստիճանը չի խանգարում սերմնահեղուկին), և կա նաև երկփեղկված (բազմագլուխ) առնանդամ, ընդհանուր մասում պարզունակ կաթնասունների կարգի՝ (բադակտուց, եքիդնա)։
Կանանց վերարտադրողական համակարգը տարբերվում է պլասենցային կենդանիներից։ Նրա զուգավորված ձվարանները նման են թռչնի կամ սողունի ձվարաններին։ Գործում է միայն ձախը, աջը թերզարգացած է և ձու չի արտադրում։
2004 թվականին Կանբերայի (Ավստրալիա) ազգային համալսարանի գիտնականները պարզեցին, որ բադակտուցն ունի 10 սեռական քրոմոսոմ, և ոչ թե երկու (XY), ինչպես կաթնասունների մեծ մասը։ Ըստ այդմ, XXXXXXXXXX համադրությունը տալիս է էգ, իսկ XYXYXYXYXY՝ արու։ Բոլոր սեռական քրոմոսոմները կապված են մեկ բարդույթի հետ, որը մեյոզում իրեն պահում է որպես մեկ ամբողջություն։ Հետևաբար, արուները կրում են սերմնաբջիջների XXXXX և YYYYY շղթաներ։
Երբ XXXXX սերմնաբջիջը բեղմնավորում է ձվաբջիջը, իգական բադակտուցներ են ծնվում, եթե YYYYY սերմի դեպքում, ծնվում են արու բադակտուցներ։


== Ստուգաբանություն և օգտագործում ==
«fæmnan», հին անգլերեն բառ՝ «իգական» Իգական բառը գալիս է (լատ.՝ femella) բառից femina- ի փոքրացուցիչ ձևից, որը նշանակում է «կին»։ Այն ստուգաբանորեն կապված չէ արական բառի հետ, սակայն  XIV-րդ դարի վերջին անգլերենում ուղղագրությունը փոխվել է ՝ զուգահեռաբար արական ուղղագրությանը։


== Խորհրդանիշ ==

Խորհրդանիշը շրջան է, որի տակ կա փոքր խաչ, սովորաբար օգտագործվում է իգական սեռի ներկայացուցիչների համար՝ (♀)։ Josephոզեֆ Յուստուս Սկալիգերը մի անգամ ենթադրեց, որ խորհրդանիշը կապված է գեղեցկության աստվածուհի Վեներայի հետ, քանի որ այն հիշեցնում է բռնակով բրոնզե հայելի, բայց ժամանակակից գիտնականները համարում են, որ այն ֆանտաստիկ է, և ամենահաստատված տեսակետն այն է, որ իգական և տղամարդու խորհրդանիշները ծագում են կծկումներ Թուրոս (Մարս) և Ֆոսֆորոս (Վեներա) մոլորակների հունական անուններով հունարեն տառերով։


== Էգերն՝ ըստ տեսակների ==
Որոշ տեսակների դեպքում էգ և հերմոֆրոդիտ անհատները կարող են գոյակցել, որի դեպքում սեռական համակարգը կոչվում է գինոդիոզիա։ Մի քանի տեսակների դեպքում էգ անհատները գոյակցում են արուների և միաժամանակ հերմոֆրոդիտների հետ և այս սեռական համակարգը կոչվում է եռակիություն՝ (trioecy):
Այն հազվագյուտ սեռական համակարգ է, որը բնութագրվում է արական, իգական և հերմաֆրոդիտների համակեցությամբ։ Այն հայտնաբերվել է բույսերի և կենդանիների մոտ։ T:
Եռակիությունը երբեմն կոչվում է որպես խառը զուգավորման համակարգ՝ անդրոդիեոսիայի և գինդիոեցիայի կողքին։ Որոշ հոդվածոտանիների էգ առանձնյակներ գոյակցում են առաջնային արուների և երկարամյա հերմոֆրոդիտների հետ։


== Սեռի որոշում ==
Որոշակի օրգանիզմի սեռը կարող է որոշվել գենետիկ կամ շրջակա միջավայրի գործոններով, կամ կարող է բնականաբար փոխվել օրգանիզմի կյանքի ընթացքում։


== Գենետիկական որոշում ==
Կաթնասունների մեծամասնության, ներառյալ մարդկանց սեռը գենետիկորեն որոշվում է XY սեռի որոշման համակարգով, որտեղ տղամարդիկ ունեն X և Y (ի տարբերություն X և X) սեռական քրոմոսոմներ։ Վերարտադրման ընթացքում արուն նպաստում է կամ X սերմնահեղուկի կամ Y սերմնաբջիջի, մինչդեռ էգը միշտ նպաստում է X ձվի։ Y սերմնահեղուկը և X ձուն արտադրում են արու, մինչդեռ X սերմնահեղուկը և X ձվաբջիջը արտադրում են էգ։ ZW սեռի որոշման համակարգը, որտեղ տղամարդիկ ունեն ZZ (ի տարբերություն ZW) սեռական քրոմոսոմների, հանդիպում են թռչունների, սողունների և որոշ միջատների և այլ օրգանիզմների մեջ։


== Շրջակա միջավայրը որոշիչ ==
Որոշ տեսակների ձագերը վերածվում են այս կամ այն սեռի՝ կախված շրջակա միջավայրի պայմաններից, օրինակ՝ կոկորդիլոսների սեռի վրա ազդում է արտաքին միջավայրի ջերմաստիճանը։ Այլ տեսակներ՝ չափահասության դեպքում կարող են փոխվել մեկ սեռից մյուսը՝ ի պատասխան տեղական վերարտադրողական պայմանների (օրինակ՝ արական սեռի սակավության)։


== Ծանոթագրություններ ==


== Տես նաև ==
Աղջիկ
Կին
Սեռ (կենսաբանություն)