Բորիս Ստեպանցև

Բորիս Պավլովիչ Ստեպանցև (ռուս.՝ Борис Павлович Степанцев, դեկտեմբերի 7, 1929(1929-12-07), Մոսկվա, ԽՍՀՄ - մայիսի 21, 1983(1983-05-21), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային ռեժիսոր-մուլտիպլիկատոր, նկարիչ, գրքերի ու դիաֆիլմերի նկարազարդող։ ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1972)։ «Էկրան» ստեղծագործական միավորման «Մուլտհեռուստաֆիլմ» ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավար (1980-1983), Անիմացիոն կինոյի միջազգային ասոցիցիայի («Association International du Film d'Animation», ASIFA) փոխնախագահ (1972-1982)։ Կաննի կինոփառատոնի ժյուրիի անդամ «գեղարվեստական անիմացիա» բաժնում։


== Վաղ տարիներ ==
Բորիս Ստեպանցևը (ծննդյան ազգանունը՝ Ստեպանցով) ծնվել և մեծացել է Մոսկվայում։ Դեռ Հայրենական մեծ պատերազմից առաջ մեծ հետաքրքրություն է ցուցաբերել մուլտֆիլմերի նկատմամբ, որոնք դիտել է Ստրաստնոյ բուլվարի կինոթատրոնում և որոշել էր իր կյանքը կապել կատակերգական մուլտիպլիկացիայի հետ։
1946 թվականին ավարտել է Մոսկվայի գեղարվեստական դպրոցը և «Սոյուզմուլտֆիլմ» կինոստուդիային կից մուլտիպլիկատորների դասընթացները։ Ուսման ընթացքում դիտել է բազմաթիվ ֆիլմեր, ներառյալ «Դիսնեյ» ստուդիայի մուլտֆիլմերը, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել նրա վրա։ 1947-1949 թվականներին աշխատել է որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր։ Հինգ տարի ԽՍՀՄ ռազմածովային նավատորմում որպես նավաստի ծառայելուց հետո վերադարձել է ստուդիա՝ միևնույն ժամանակ ընդունվելով Մոսկվայի տպագրական ինստիտուտ։ 1954 թվականին դարձել է ԽՄԿԿ-ի անդամ է։


== Սյուզմուլտֆիլմ ==
1954 թվականին նշել է նորամուտը որպես ռեժիսոր՝ բեմադրելով հետպատերազմյան առաջին տիկնիկային մուլտֆիլմերից մեկը՝ «Պիտակով չարագործը» (ռուս.՝ «Злодейка с наклейкой»)։ Ապա տարվել է նկարված մուլտիպլիկացիայով։ 1956 թվականից մինչև 1962 թվականը նկարահանել է մի շարք կատակերգական ֆիլմեր (այդ թվում՝ մուլտիպլիկացիոն հատվածներ «Գնում էինք, գնում․․․» (ռուս.՝ «Ехали мы, ехали…») ֆիլմի համար) ռեժիսոր Եվգենի Ռայկովսկու և բեմադրող նկարիչ Անատոլի Սավչենկոյի հետ համատեղ։ Վերջինս եղել է նրա մշտական գործընկերը ոչ միայն մուլտֆիլմերի ստեղծման, այլ նաև դիաֆիլմերի և գրքերի նկարազարդումների ժամանակ։
Ստեպանցևը հետաքրքրվել է ժամանակակից հեքիաթի ժանրով, մասնավորապես նկարահանել է «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը» (ռուս.՝ «Петя и Красная Шапочка», 1958), որը պարգևատրվել էր «Դափնեպսակով» Անսի անիմացիոն ֆիլմերի 7-րդ միջազգային փառատոնում։ «Միայն ոչ հիմա» (ռուս.՝ «Только не сейчас», 1962) յուրօրինակ սիքվելը, որը նույնպես նկարահանվել է Վլադիմիր Սուտեևի «պոստմոդեռնիստական» հեքիաթի մոտիվներով, դարձել է կենդանի դերասանի և նկարված մուլտիպլիկացիայի համադրման վաղ խորհրդային փորձարկումներից մեկը։
1960 թվականին Ստեպանցևը և Ռայկովսկին բեմադրել են «Մուրզիլկան արբանյակի վրա» (ռուս․՝ «Мурзилка на спутнике»)՝ Խորհրդային Միությունում առաջին լայնէկրան մուլտֆիլմը։ Դրա համար նրանք ստացել են 1-ին մրցանակ Կառլովի Վարիի միջազգային կինոփառատոնում։
Հետագայում Ստեպանցևն աշխատել է մենակ։ 1965 թվականից մինչև 1970 թվականը նկարահանել է իր ամենահայտնի երեք մուլտֆիլմերը՝ «Վովան անդրսարյան թագավորությունում» (ռուս.՝ «Вовка в Тридевятом царстве») (ևս մեկ ժամանակակից հեքիաթ), «Մանչուկն ու Կառլսոնը» և «Կառլսոնը վերադարձել է»։ Աստրիդ Լինդգրենի գրքերի հիման վրա Ստեպանցևի ստեղծած դիլոգիայում խորհրդային կինոյում առաջին անգամ կիրառել է էլեկտրոգրաֆիայի տեխնոլոգիան։ Սակայն, ռեժիսորի խոսքով, «ծաղրանքը» («зубоскальство») սկսել է հոգնեցնել նրան։
1966-1973 թվականներին Բորիս Ստեպանցևը բեմադրել է մի շարք դրամատիկ մուլտֆիլմեր, որոնց հիմքում ընկած են ռուսական դասական երաժշտության ստեղծագործությունները։ «Պատուհանը» մուլտֆիլմն ստեղծելիս նրան ոգեշնչել են Սերգեյ Պրոկոֆևի «Թռուիկությունները» (ռուս.՝ «Мимолётности»)։ Ստեպանցևը հետագայում գրել է, որ Պրոկոֆևի երաժշտությունը «ինքն է նկարում այն, ինչ պետք է տեղի ունենա էկրանին, մինչև ամենափոքր ժեստը որոշում է հերոսների խաղը։ ․․․նրա դրամատուրգիան ավելի տրամաբանական էր, ավելի ստույգ՝ շատ մտացածին սյուժետային քայլերից։ Մնում էր միայն հետևել նրան»։
«Բազեի երգը» Մաքսիմ Գորկու համանուն ստեղծագործության ներկայացումն է Ալեքսանդր Սկրյաբինի երաժշտության հետ, ինչպես նաև առաջին լայնէկրան խորհրդային ֆիլմը՝ ապակու վրա գեղանկարչության ոճով (ցելուլոիդ)։ Պյոտր Չայկովսկու «Մարդուկ-Ջարդուկը» բալետի էկրանավորման մեջ օգտագործվել են համակցված նկարահանումներ և էֆեկտներ, որոնք այլևս չեն կրկնվել խորհրդային մուլտիպլիկացիայում։


== Վերջին տարիներ ==
1980 թվականից մինչև իր կյանքի վերջը Ստեպանցևը եղել է «Էկրան» ստեղծագործական միավորման «Մուլտհեռուստաֆիլմ» ստուդիայի գեղարվեստական ղեկավարը։ Այնտեղ էլ նա նկարահանել է իր վերջին նախագիծը՝ «Ասոլ» լիամետրաժ անիմացիոն-խաղարկային ֆիլմը (1982)՝ Ալեքսանդր Գրինի «Ալ առագաստներ» վեպի մոտիվներով։ Դրանում Ստեպանցևը կիրառել է սոլյարիզացիայի և ֆոտոգրաֆիկայի տեխնոլոգիաներ՝ կենդանի դերասանների պատկերը վերափոխելու և դրանք գեղարվեստական դեկորացիաների հետ համադրելու համար։ Ըստ Իոսիֆ Բոյարսկու՝ ֆիլմի վրա աշխատանքը նրա մոտ դժվարությաբ  հաջողվել, Պետհեռուստառադիոյի ղեկավարությանը հանձնելը եղել է տանջալի, և դա խաթարեց ռեժիսորի առողջությունը։
Կյանքի վերջին տարիներին հետաքրքրվել է նաև համակարգչային գրաֆիկայով և արդեն այն ժամանակ դա անվանել է անիմացիայի ապագա։
Բորիս Ստեպանցևը մահացել է 1983 թվականի մայիսի 21-ին։  Ինչպես գրել է Ռոլան Բիկովն իր օրագրերում՝ նա «մարզանք արեց ու ընկավ․ ինսուլտ»։ Թաղվել է Դոնսկի գերեզմանատանը։


== Ֆիլմագրություն ==


=== Ռեժիսոր ===


=== Սցենարիստ ===


=== Բեմադրող նկարիչ ===
1954 – Անտառային էստրադայում (ռուս.՝ «На лесной эстраде»)
1954 – Վտանգավոր չարաճճիություն (ռուս.՝ «Опасная шалость»)


=== Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր ===


== Նկարիչ-նկարազարդող ==


=== Գրքերի նկարազարդում ===
Լև Արկադև, Փոքրիկ պինգվինը (ռուս․՝ «Пингвинёнок»), Մոսկվա, Детский мир, 1963։


=== Դիաֆիլմերի նկարազարդում ===
Բորիս Ստեպանցևն առաջիններից մեկն է նկարել Չեբուրաշկային և կոկորդիլոս Գենային «Կոկորդիլոս Գենան և ընկերները» դիաֆիլմի համար դեռ մուլտֆիլմի թողարկումից առաջ։ Հետագայում Լեոնիդ Շվարցմանի հետ դատական քաշքշուկի ժամանակ գրող Էդուարդ Ուսպենսկին օրինակ է բերել Ստեպանցևի նկարած Չեբուրաշկան՝ «մեծ ականջներով և աչքերով»՝ պնդելով, որ Շվարցմանի նկարած կերպարը նույնությամբ կրկնում է այն։
1972 թվականին, սկսած «Ինչպես աքլորիկը հայտնվեց տանիքին» (ռուս․՝ «Как петушок попал на крышу») դիաֆիլմից, նկարազարդումները կատարել է Անատոլի Սավչենկոյի հետ միասին։


== Փոստային նամականիշներ ==

		


== Պարգևներ և մրցանակներ ==
1959 — «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը» — 2-մրցանակ Համամիութենական կինոփառատոնի մուլտֆիլմերի բաժնում Կիևում
1960 — «Պետյան ու Կարմիր գլխարկը» — «Դափնեպսակ» մանկական լավագույն ֆիլմի համար Անսիի անիմացիոն ֆիլմերի VII միջազգային փառատոնում (Ֆրանսիա)
1960 — «Մուրզիլկան արբանյակի վրա» — 1-ին մրցանակ լավագույն մանկական ֆիլմի համար Կառլովի Վարիի XII միջազգային կինոփառատոնում (ՉԽՍՀ),
1966 — «Պատուհանը» — «Արծաթե հավալուսն» մրցանակ Մուլտֆիլմերի I միջազգային կինոփառատոնում Մամայայում (Ռումինիա)
1970 — «Մանչուկն ու Կառլսոնը» — 1-ին մրցանակ Համամիութենական IV համամիութենական կինոփառատոնում Մինսկում
1972 — «Սիրտը» — Սոցիալիստական երկրների առողջապահությանը նվիրված ֆիլմերի VI միջազգային փառատոն Նիշում (Հարավսլավիա)
1973 — «Սիրտը» — Ֆիլմերի V միջազգային փառատոն՝ նվիրված Կարմիր խաչի և կարմիր մահիկի միջազգային շարժմանը Վառնայում (Բուլղարիա)
1974 — «Մարդուկ-Ջարդուկը» — մանկական ու պատանեկան ֆիլմերի միջազգային փառատոնի 1-ին մրցանակ Խիխոնում (Իսպանիա)


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Степанцев Б. «Понять законы гармонии» — Статья в книге-сборнике: Асенин С. Мудрость вымысла. Мастера мультипликации о себе и своём искусстве. М. Искусство, 1983, 207 с., Тираж 25 000 экз.
Асенин С. В. Пути советской мультипликации «Мир мультфильма».


== Արտաքին հղումներ ==
Борис Степанцев. Энциклопедия отечественного кино(չաշխատող հղում)
Ֆիլմագրությունը Аниматор.ру կայքում
Диафильмы Бориса Степанцева в Национальной электронной детской библиотеке
Диафильм "Маленькая Баба-Яга", художники Борис Степанцев и Анатолий Савченко
Л. Аркадьев. Книга «Пингвинёнок» с иллюстрациями Б. Степанцева
«Наши мультфильмы». — Издательская программа «Интерроса», 2006. — С. Борис Степанцев. — 352 с. — ISBN 5-91105-007-2(չաշխատող հղում)