Ծծմբաջրածին

Ծծմբաջրածին, անգույն գազ, նեխած ձվի հոտով թունավոր գազ է։ Թույլ երկհիմն թթու է։ Բնության մեջ հանդիպում է հրաբխային գազերում և հանքային ջրերում, առաջանում է նաև սպիտակուցային նյութերի քայքայման հետևանքով։ Քիմիական բաղադրությունը՝ ծծումբ և ջրածին։ Որի քիմիական բանաձևն է H2S։
Ջրում քիչ է լուծվում, լավ լուծվում է էթանոլում։ Բարձր կոնցենտրացիայի դեպքում ազդում է շատ մետաղների վրա։ Դյուրավառ է։ Օգտագործվում է քիմիական արդյունաբերության մեջ որոշ միացությունների սինթեզի, ծծմբի, ծծմբական թթվի, սուլֆիդների ստացման համար։ Ծծմբաջրածինը թունավոր գազ է, հետևաբար դրա հետ կապված բոլոր փորձերը անհրաժեշտ է կատարել քարշիչ պահարանի մեջ։ Ծծմբաջրածինը օգտագործվում է նաև դեղագործական նպատակներով, օրինակ, ծծմբաջրածնային վաննաներ։


== Բնության մեջ ==

Բնության մեջ ծծմբաջրածինը հանդիպում է հրաբխային գազերում, որոշ տաք հանքային ջրերում և ցեխերում, այն վայրերում, որտեղ տեղի են ունենում նեխման և փտման ռեակցիաներ։ Առաջանում է նաև սպիտակուցային նյութերի քայքայման հետևանքով։ 
Բնության մեջ շատ մետաղներ, մասնավորապես պղինձը, մոլիբդենը, ցինկը, կապարը, հիմնականում գտնվում են սուլֆիդների՝ սուլֆիդային հանքերի ձևով։ 
Ծծմբաջրածինն առաջանում է օրգանական մնացուկների նեխման ժամանակ։ Այն պարունակվում է տարբեր տեղերի ծծմբային աղբյուրների ջրերում։ Այս ջուրն ունի բուժիչ հատկություններ։
Ոչ մեծ քանակությամբ ծծմբաջրածին պարունակվում է նաև մարդկանց և կենդանիների աղիքային գազերում


== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Ծծմբաջրածինը օդից մի փոքր ծանր, բնորոշ հոտով անգույն գազ է։ Նեխած ձվերը ունեն ծծմբաջրածնի հոտ, որովհետև ձվի սպիտակուցի նեխելու ժամանակ միշտ առաջանում է ծծմբաջրածին։ Ծծմբաջրածինը ջրի մեջ լուծելի է։ Նրա լուծույթը ջրի մեջ կոչվում է ծծմբաջրածնական ջուր։ Ծծմբաջրածնական ջրի տաքացման ժամանակ նրանից ծծմբաջրածինը ցնդում է։ Ծծմբաջրածինը թունավոր է։ Ոչ մեծ կոնցենտրացիաներով ծծմբաջրածին պարունակող օդ շնչելիս զգացվում է գլխապտույտ, գլխացավ, սրտխառնուք։ Երկար ժամանակ ծծմբաջրածին շնչելիս մարդը դադարում է նրա հոտն զգալ։ Դա ստեղծում է կյանքին սպառնացող աստիճանական թունավորման վտանգ։ Մեծ քանակությամբ ծծմբաջրածին պարունակող օդի ներշնչումը մահացու է։


== Քիմիական հատկություններ ==
Ծծմբաջրածնի ջրային լուծույթը կոչվում է ծծմբաջրածնական ջուր և ցուցաբերում է թույլ թթվային հատկություն։ Ծծմբաջրածնական թթուն կարող է դիսոցվել երկու փուլով՝ առաջացնելով երկու թթվային մնացորդ, երկու խումբ աղեր՝ սուլֆիդներ և հիդրոսուլֆիտներ.

  
    
      
        
          
            
              H
              
                2
              
            
            S
            →
            H
            
              S
              
                −
              
            
            +
            
              H
              
                +
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {H_{2}S\rightarrow HS^{-}+H^{+}}}}
   Ka = 6,9×10−7 մոլ/լ pKa = 6,89:
  
    
      
        
          
            H
            S
            →
            
              S
              
                2
                −
              
            
            +
            
              H
              
                +
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {HS\rightarrow S^{2-}+H^{+}}}}
  Փոխազդում է հիմքերի հետ.

  
    
      
        
          
            
              H
              
                2
              
            
            S
            +
            2
            N
            a
            O
            H
            →
            N
            
              a
              
                2
              
            
            S
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {H_{2}S+2NaOH\rightarrow Na_{2}S+2H_{2}O}}}
  

  
    
      
        
          
            
              H
              
                2
              
            
            S
            +
            N
            a
            O
            H
            →
            N
            a
            H
            S
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {H_{2}S+NaOH\rightarrow NaHS+H_{2}O}}}
  Ծծմբաջրածինը ուժեղ վերականգնիչ է, հեշտությամբ տալիս է էլեկտրոններ։ Ունի օքսիդավերականգնման հնարավորություններ.

  
    
      
        
          
            S
            +
            2
            
              e
              
                −
              
            
            →
            
              S
              
                2
                −
              
            
            (
            E
            h
            =
            −
            0.444
            B
            )
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {S+2e^{-}\rightarrow S^{2-}(Eh=-0.444B)}}}
  

  
    
      
        
          
            S
            +
            2
            
              H
              
                +
              
            
            +
            2
            
              e
              
                −
              
            
            →
            
              H
              
                2
              
            
            S
            (
            E
            h
            =
            −
            0.144
            B
            )
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {S+2H^{+}+2e^{-}\rightarrow H_{2}S(Eh=-0.144B)}}}
  Ծծմբաջրածինը օդի մեջ այրվում է երկնագույն բոցով, այդ ժամանակ զգացվում է ծծմբային գազի հոտը։

  
    
      
        
          
            2
            
              H
              
                2
              
            
            S
            +
            3
            
              O
              
                2
              
            
            →
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
            +
            2
            S
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2H_{2}S+3O_{2}\rightarrow 2H_{2}O+2SO_{2}}}}
  Թթվածնի պակասի դեպքում գոյանում է ծծումբ.

  
    
      
        
          
            2
            
              H
              
                2
              
            
            S
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            2
            S
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2H_{2}S+O_{2}\rightarrow 2S+2H_{2}O}}}
  Այն ավելի պակաս կայուն միացություն է, քան ջուրը, որը քայքայվում է ջրածնի և թթվածնի միայն շատ բարձր ջերմաստիճանում։
Եթե ծծմբաջրածնի բոցի վրա (բայց ոչ բոցի մեջ) պահենք սառը ապակյա անոթ, ապա անոթի պատերին կնստեն ջրի կաթիլներ։ Կնշանակի, ծծմբաջրածնի այրման ժամանակ առաջանում է ծծմբային գազ և ջուր։
Եթե սառը անոթը մտցնենք անմիջապես այրվող ծծմբաջրածնի բոցի մեջ, ապա բոցի սառման, ուստի և ծծմբաջրածնի ոչ լրիվ այրման հետևանքով անոթի վրա նստում է ծծումբ՝ դեղին բծի ձևով։
Եթե ծծմբաջրածնական ջրի մեջ ավելացնենք քլորաջուր, բրոմաջուր կամ յոդաջուր, ապա ծծմբաջրածնական ջուրը նույնպես դառնում է պղտոր, շնորհիվ հալոգենների կողմից դուրս մղված ծծումբի՝

  
    
      
        
          
            2
            
              H
              
                2
              
            
            S
            +
            
              J
              
                2
              
            
            →
            2
            H
            J
            +
            S
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2H_{2}S+J_{2}\rightarrow 2HJ+S}}}
  Այս ցույց է տալիս, որ բոլոր հալոգենները քիմիապես ավելի ակտիվ են, քան ծծումբը։


== Ստացում ==
Ծծումն առաջանում է նաև ծծմբաջրածնի դանդաղ օքսիդացման ժամանակ։ Ծծմբաջրածնական ջուրը երկար ժամանակ բաց անոթի մեջ թողնելու դեպքում, ջուրը պղտորվում է, շնորհիվ նա մեջ ծծումբի մանրագույն մասնիկների առաջացման։

Լաբորատորիայում ստանում են երկաթի սուլֆիդի և աղաթթվի փոխազդեցությամբ.
  
    
      
        
          
            F
            e
            S
            +
            2
             
            H
            C
            l
            ⟶
             
            F
            e
            C
            
              l
              
                2
              
            
            +
             
            
              H
              
                2
              
            
            S
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {FeS+2\ HCl\longrightarrow \ FeCl_{2}+\ H_{2}S\uparrow }}}
  

Ալյումինի սուլֆիդի և ջրի փոխազդեցությունից.
  
    
      
        
          
            A
            
              l
              
                2
              
            
            
              S
              
                3
              
            
            +
            6
             
            
              H
              
                2
              
            
            O
            ⟶
            2
             
            A
            l
            (
            O
            H
            
              )
              
                3
              
            
            ↓
            +
            3
             
            
              H
              
                2
              
            
            S
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Al_{2}S_{3}+6\ H_{2}O\longrightarrow 2\ Al(OH)_{3}\downarrow +3\ H_{2}S\uparrow }}}
  


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Յու․ Վ․ Խոդակով, Լ․ Ա․ Ցվետկով և ուրիշներ։ «Քիմիա», Երևան, 1961։
Карапетьянц, Михаил Христофорович, Дракин С. И. Общая и неорганическая химия. — М.: Химия, 1994.
Ахметов Н. С. Общая и неорганическая химия. — М.: Высшая школа, 2001.
Малин К. М. Справочник сернокислотчика. — М.: Химия, 1971.


== Արտաքին հղումներ ==
International Chemical Safety Card 0165
Concise International Chemical Assessment Document 53
National Pollutant Inventory - Hydrogen sulfide fact sheet Archived 2006-03-09 at the Wayback Machine.
NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
NACE (National Association of Corrosion Epal) Archived 2010-06-19 at the Wayback Machine.