Պիկովայա դամա (վիպակ)

«Պիկովայա դամա» (ռուս.՝ Пиковая дама), Ալեքսանդր Պուշկինի միստիկական տարրերով վիպակը մարդկային ընչքաղցության մասին, որում հեղինակն անդրադառնում է ճակատագրի անկանխատեսելիության թեմային։ Համարվում է Պ. Ի. Չայկովսկու համանուն օպերայի ֆաբուլայի աղբյուր։ Ժանրային առումով վիպակը հարում է (չավարտված) Պուշկինի այնպիսի գաղափարներին, ինչպիսիք են՝ «Եգիպտական գիշերներ», «Վասիլևսկի մեկուսացված տնակը» և հայտնի հատված «Հյուրերը տեղափոխվեցին ամառանոց․..»։ Վիպակը բազմիցս էկրանավորվել է։


== Սյուժե ==

Երիտասարդ ծառայող Գերմանը համեստ կյանք է վարում և կարողություն է կուտակում, նա նույնիսկ խաղաքարտերը ձեռքը չի վերցնում, այլ հետևում է ուրիշների խաղին։ Նրա ընկերը՝ Տոմսկին, պատմում է, թե ինչպես իր կոմսուհի տատիկը, լինելով Փարիզում, խաղաքարտերով պարտվել է խոշոր գումար։ Նա փորձել է պարտքով գումար վերցնել կոմս Սեն Ժերմենից, բայց դրա փոխարեն նա բացահայտել է նրա համար երեք շահող քարտերի գաղտնիքը։ Կոմսուհին, գաղտնիքի շնորհիվ, պարբերաբար շահում էր։
Գերմանը, գայթակղելով իր սանուհուն՝ Լիզային, մտնում է կոմսուհու ննջարան և սպառնալիքներով փորձում իմանալ գաղտնիքը։ Տեսնելով Գերմանին՝ զինված ատրճանակով (որը, ինչպես պարզվել է հետագայում, լիցքավորված չէր), կոմսուհին մահանում է սրտի կաթվածից։ Հուղարկավորությանը Գերմանին թվում է, որ հանգուցյալը բացում է աչքերը և հայացք նետում իր վրա։ Երեկոյան նրա ուրվականը հայտնվում է Գերմանի մոտ և ասում, որ երեք քարտերը (երեքը, յոթը, տուզը) կբերեն նրան հաղթանակ, բայց նա չպետք է օրվա մեջ մեկից ավելի անգամ խաղա։ Երկրորդ պայմանը՝ նա պետք է ամուսնանա Լիզայի հետ։ Վերջին պայմանը՝ հետագայում Գերմանը չի կատարել։ Երեք քարտերը Գերմանի համար մոլուցք են դառնում։

Պետերբուրգ է գալիս հայտնի աֆերիստ միլիոնատեր Չեկալինսկին։ Գերմանը դնում իր ողջ կապիտալը (47 հազար ռուբլի) երեքի վրա, հաղթում և կրկնապատկում է այն։ Հաջորդ օրը նա դնում է իր բոլոր գումարները (94 հազար ռուբլի) յոթի վրա, հաղթում է, և կրկին կրկնապատկում է կապիտալը։ Երրորդ օրը Գերմանը դնում է գումարը (188 հազար ռուբլի) տուզի վրա։ Ընկնում է տուզը։ Գերմանը կարծում է, որ հաղթել է, բայց Չեկալինսկին ասում է, որ տիկինը Գերմանին պարտվել է։ Ինչ-որ անհավանական կերպով Գերմանը «ուղղվեց», գումարը տուզի փոխարեն դրեց տիկնոջ վրա։ Գերմանը քարտի վրա տեսնում է քմծիծաղող և աչք տվող ագռավի աղջկան, որը հիշեցնում է նրան կոմսուհուն։ Սնանկացած Գերմանը խելագարվեց։ Նա նստած է Օբուխովյան հիվանդանոցում՝ 17-րդ համարում, ոչ մի հարցի չի պատասխանում և արտասովոր արագ փնթփնթում է․ «Երեքնո՛ց, յոթնո՛ց, մեկնոց։ Երեքնոց, յոթնոց, մեկնոց, աղջիկ...»։
Լիզավետա Իվանովնան ամուսնացավ մի շատ բարեհամբույր երիտասարդի հետ, որը ինչ-որ տեղ ծառայում է և բավական կարողություն ունի․ նա ծեր կոմսուհու նախկին կառավարչի որդին է։ Լիզավետայի մոտ դաստիարակվում է նրա աղքատ ազգականուհին։ Տոմսկին ռոտմիստրի աստիճան է ստանում և ամուսնանում է իշխանադուստր Պոլինայի հետ։


== Ստեղծման պատմություն ==
Վիպակի ձեռագիրը չի պահպանվել, մնացել են միայն սկզբնական անավարտ տարբերակներից մի քանի սևագրություններ։ Գրական ժամանակը վերնագրված է 1833 թվականի աշնանը, հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին։ Հայտնի է, որ Բոլդինոյից Պետերբուրգ դառնալիս Պուշկինը այն ավարտված վիճակում կարդացել էր նույն Նաշչոկինին։ Վիպակի հերոսուհու՝ կոմսուհու կերպարը վերցված է իրականությունից։ Պուշկինը, ինչպես Նաշչոկինն է ասել, այդպես էլ իր օրագրում գրել է, որ նրա նախատիպն է հանդիսացել իշխանուհի Նատալյա Պետրովնա Գոլիցինան։ Մոսկվայի այն ժամանակվա գեներալ-նահանգապետ Դմիտրի Գոլիցինի մայրը, որը Նաշչոկինի վկայությամբ «ապրում էր Փարիզում՝ իսկ և իսկ Պուշկինի նկարագրած ձևով»։
Սկզբում Պուշկինը մտադիր է եղել վիպակն անվանել «Դատարկ կրակոց»։ Սակայն այն հենց առաջին հրատարակությամբ լույս է տեսել «Պիկովայա դամա» խորագրով, 1834 թվականին «Բիբլիոտեկա դլյա չտենյա»-ի երկրորդ հատորի երրորդ գրքում «P.» ստորագրությամբ և ունեցել է մեծ հաջողություն։ Ինքը՝ Պուշկինը, այդ մասին իր օրագրում գրել է․ «Իմ «Պիկովայա դաման» հույժ մոդայական է։ Խաղամոլները խաղում են միայն երեքնոցի, յոթնոցի և տուզի վրա։ Պալատում նմանություն են գտել ծեր կոմսուհու և Ն․ Գոլիցինայի միջև, և թվում է, թե չեն բարկանում»։


== Էկրանավորումներ ==
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1910)՝ համր ֆիլմ։ Ռեժիսոր Պյոտր Չարդինին (ըստ «Պիկովայա դամա» վիպակի և Պյոտր Չայկովսկու «Պիկովայա դամա» լիբրետո օպերայի)
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1916)՝ համր ֆիլմ։ Ռեժիսոր Յակով Պրոտոզանով
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1918)/Pique Dame (1918)՝ (Գերմանիա)։ Ռեժիսոր Առտուր Վելին
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1922)՝ հունգարական ֆիլմ
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1927)/Pique Dame՝ (Գերմանիա)։ Ռեժիսոր Ալեքսանդր Ռազումնի
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1937)/La dame de pique (Ֆրանսիա)։ Ռեժիսոր Ֆեոդոր Օցեպ
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1949)/The Queen of Spades  (Մեծ Բրիտանիա)։ Ռեժիսոր Торолд Дикинсон
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1949 TV)/The Queen of Spades (Մեծ Բրիտանիա)։ Ռեժիսոր Ջոն Գլին Ջոնս
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1950)/Queen of Spades (TV) (ԱՄՆ) (The Chevrolet Tele-Theatre սերիալ)
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1958)/La dame de pique (TV) (Ֆրանսիա)։ Ռեժիսոր Սթելիո Լորենցի
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1960) (ԽՍՀՄ)։ Ռեժիսոր Ռոման Տիխոմիրով՝ Չայկովսկու օպերայի էկրանավորում
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1965)/La dame de pique (Ֆրանսիա)։ Ռեժիսոր Լեոնարդ Կեյժել
Պիկովայա դամա (TV) (ԽՍՀՄ)։ Ռեժիսոր Պյոտր Ֆոմենկո
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1972)/Dama pikowa. (TV) (Լեհաստան)։ Ռեժիսոր Յանուշ Մորգենշտերն
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1981)//Pique Dame (TV) (ԳՖՀ) (ըստ Չայկովսկու օպերայի)
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1982)՝ Իգոր Մասլեննիկովի ֆիլմը
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1987)՝ Պյոտր Ֆոմենկոյի ֆիլմ-ներկայացումը
Այս… երեք հավատարիմ խաղաքարտերը…, 1988՝ Ալեքսանդր Օրլովի ֆիլմը
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1992) (TV) (Մեծ Բրիտանիա)։ Ռեժիսոր Փիթեր Մանիուրա (Պ․ Չայկովսկու ֆիլմ-օպերան)
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 1999) (TV) (ԱՄՆ) Ռեժիսոր Բրայան Լարջ։ Պ․ Չայկովսկու օպերայի էկրանավորում
Պիկովայա դամա (ֆիլմ, 2002) (TV) (Նիդեռլանդներ, Ճապոնիա, Ֆրանսիա)։ Ռեժիսոր Բրայան Լարջ, Չայկովսկու օպերայի էկրանավորում
Դամա Պիկ (ֆիլմ, 2016)՝ Պավել Լունգինի ֆիլմը


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Виноградов В. В. Стиль «Пиковой дамы» // Пушкин: Временник Пушкинской комиссии / АН СССР. Ин-т литературы. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1936. — [Вып.] 2. — С. 74—147.
Денисенко С. В. «Пиковая дама» в кинематографе // Все страхи мира: Horror в литературе и искусстве: Сб. статей / Институт русской литературы (Пушкинский дом) РАН, Псковский государственный университет, Тверской государственный университет. — СПб. — Тверь: Изд-во Марины Батасовой, 2015. — С. 226—232. — 384 с. — ISBN 978-5-903728-94-7
Добин Е. С. Туз и дама (А. Пушкин  «Пиковая дама») // История девяти сюжетов: рассказы литературоведа. — Л.: Советский писатель, 1976. — С. 355—365.


== Արտաքին հղումներ ==
«Պիկովայա դամա» վիպակի հայերեն աուդիոտարբերակը