ՀՀ բնակչության բնական շարժ

ՀՀ բնակչության բնական շարժ բնակչության բնական շարժը խորհրդային տարիներին Հայաստանի բնակչության ավելացման հիմնական միջոցը եղել է բնական աճը՝ ծնելիության բարձր մակարդակն ու մահացության աստիճանային նվազումը։
Բնակչության բնական շարժի ընդհանուր պատկերը 1915-2010 թվականներին, 100 բնակչի հաշվով ներկայացված է աղյուսակում։


== Ծնելիություն և բնական աճ ==


=== 1920-ական թվականներ ===
1920-ական թվականների կեսերին ծնելիությունը եղել է բավական բարձր՝ 1000 բնակչի հաշվով՝ 56-58 մարդ (56-58 %)։ Չնայած հետագա որոշակի անկմանը՝ ծնելիության բավական բարձր մակարդակ՝ 41,2 %, պահպանվել է մինչև Հայրենական մեծ պատերազմի սկիզբը (1940)։ Բնական աճն ապահովվել է հիմնականում մահացության նվազման հաշվին։ Պատերազմի տարիներին բնական աճը նվազել է, որովհետև կտրուկ իջել է 20-29 տարեկան երիտասարդների և ամուսնությունների թիվը։


=== 1950-1960-ական թվականներ ===
1950 թվականին արձանագրվել է ծնունդների ու բնական աճի ցուցանիշների զգալի նվազում՝ համապատասխանաբար՝ 32,1% և 23,6%։ Դրան հաջորդել է պատերազմների ավարտին բնորոշ ժողովրդագրական բռնկում, ծնելիությունն աճել է, մահացությունը նվազել, որոնց շնորհիվ 1960 թվականին արձանագրվել են ծնելիության ու բնական աճի հետպատերազմյան շրջանի առավելագույն ցուցանիշները՝ համապատասխանաբար՝ 40,1 և 33,3 %։ Ապա հաջորդել է այդ ցուցանիշների նվազման մի շրջան, որը պայմանավորված էր քաղաքային բնակչության արագ աճով, բնակչության մշակութակենցաղային մակարդակի բարձրացումով, կանանց զբաղվածության աստիճանի մեծացումով ու ընտանիքների փոքրացմամբ։


=== 1970-1985-ական թվականներ ===
1970-ական թվականներին ծնելիության ու բնական աճի ցուցանիշները որոշակիորեն կայունացել են, իսկ 1985 թվականին արձանագրվել են դրանց վերջին շրջանի առավելագույն արժեքները՝ համապատասխանաբար՝ 24,1% և 18,2%։


=== 1998-2001-ական թվականներ ===
Սպիտակի երկրաշարժի (1988), Արցախյան պատերազմի (1991-1994), տնտեսական շրջափակման և դրանով պայմանավորված արտագաղթի հետևանքով ծնելիությունն ու բնական աճը նվազել են՝ 2001 թվականին հասնելով իրենց նվազագույն արժեքներին՝ համապատասխանաբար՝ 9,5 % և 3,5 %, որից հետո սկսել է դրանց դանդաղ աճի փուլը։


=== 2005-2010ական թվականներ ===
2005 թվականին ծնելիությունն աճել է, բայց մահացության աճի պատճառով բնական աճը մնացել է գրեթե նույնը, իսկ 2010 թվականին ծնելիությունը հասել է 13,8 %-ի, որը մահացության փոքր աճի պայմաններում անգամ ապահովել է բնական աճի որոշ՝ 5.2 % ավելացում։


== Ծնելիություն ==
Բնակչության բնական շարժի փոփոխությունները պայմանավորված են կանանց ծնունակության, տարիքային ծնելիության և ծնելիության գումարային գործակիցների մեծություններովմ որոնք այդ ժամանակահատվածում կրել են լուրջ փոփխություններ։ Եթե 1926 թվականին 15-49 տարեկան 1000 կնոջը բաժին էր ընկնում 229,1 ծնունդ, ապա 2010 թվականին ՝ 49,3, 15-49 տարեկան կանայք ունենում էին միջինը 7,2 երեխա, ապա 2010 թվականին 1,6, այն դեպքում, երբ բնակչության պարզ վերարտադրությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է միջինը 2,15 երեխա։
2010 թվականին բնակչության ծնելիության գումարային գործակիցը կազմել է 1,6, մոր միջին տարիքը՝ 25,1, առաջին երեխայի ծննդյան ժամանակը՝ 23 տարեկան։
Եթե 1925-1926 թվականներին հանրապետությունում բնակչության պարզ վերարտադրությունն ապահովվում էր կանանց մինչև 20, իսկ ընդլայնվածը՝ 25 և բարձր տարիքային խմբերի ծնելիության հաշվին, ապա մինչև 1989-1890 թվականները այն ապահովել են կանանց՝ համապատասխանաբար՝ 30 և 35 տարիքային խմբերը։ 1990-ական թվականներից ծնելիության գումարային ցուցանիշի մեծությունները չեն ապահովում նույնիսկ պարզ վերարտադրությունը։


== Մահացություն ==
Բնակչության վերարտադրության գործընթացի էական տարրերից է մահացությունը։ Եթե 1921-1925 թվականներին մահացությունների թիվը 1000 բնակչի հաշվով կազմում էր 18,2 մարդ, ապա, աստիճանաբար նվազելով, 1971-1975 թվականներին այն հասել է իր ամենացածր ցուցանիշին՝ 5,1 մարդ, հետագա տարիներին դարձյալ ունեցել է աճի միտում և 2006-2010 թվականներին կազմել է միջինը 8,5 մարդ. (51,7%-ը՝ արական, 48,3%-ը՝ իգական սեոի)։
Անկախացումից հետո հանրապետությունում ժողովրդագրական իրադրության դրական միտումներ էր մինչև մեկ տարեկան երեխաներ մահացության մակարդակի նվազում, եթե 1940 թվականին այդ ցուցանիշը 1000 կենդանի ծնվածների հաշվով եղել է 119,1 երեխա, ապա 2010 թվականին՝ 11,4 երեխա, կամ կրճատվել է շուրջ 10 անգամ։
ՀՀ-ում մահացության, հատկապես մանկամահացության նվազման շնորհիվ բնակչության կյանքի միջին տևողությունն աճել է և իր ամենաբարձր ցուցանիշին հասել 2009-2010 թվականներին՝ կազմելով 74,1 տարի (տղամարդկանցդ՝ 70,6, կանանցը՝ 77)։ ՀՀ-ն այդ ցուցանիշով աշխարհում առաջատարներից է։


== Բնակչության բնական հավելաճ ==
Բնակչության բնական շարժը բնութագրող հիմնականում ցուցանիշներից մեկը բնակչության բնական հավելաճն է, որը որոշվում է 1 տարում ծնունդների և մահվան դեպքերի թվաքանակների տարբերությամբ։ Եթե բնակչության բնական հավելաճը 1940 թվականին կազմել է 36,7 հազար, 1960 թվականին՝ 62,1 հազար (առավելագույնն է), ապա, հաջորդ տարիներին նվազելով, 1991 թվականին կազմել է 54,4 հազար, իսկ 2010 թվականին՝ 16,9 հազար։ 1000 բնակչի հաշվով 1960 թվականին այն կազմել է 33,3 մարդ, 1991 թվականին՝ 16.3, 2010 թվականին՝ 5,2։
Հանրապետությունում 1970-1980-ական թվականներին գրանցվել է ամուսնությունների թվի աճ, իսկ 1985 թվականից՝ նվազում։ Հակառակ դրան՝ մեծացել է ամուսնալուծությունների թիվը։ 1990 թվականին նոր կազմավորված 28 հազար ամուսն. զույգերից ամուսնալուծվել է ավելի քան 4 հազարը (14,5 %), ապա 2010 թվականին այդ ցուցանիշները կազմել են՝ համապատասխանաբար՝ 17.984 և 2997 (16,7%)։ Տղամարդկանց ամուսնության միջին տարիքը 29 տարի է, կանանցը՝ 25,2։