Ցինի դուքս Մու

Ցինի դուքս Մու (չինարեն՝ 秦穆公, մ.թ.ա. 683-621), որոշ գրառումներում հայտնի է որպես Ցինի Մու դուքս (չինարեն՝ 秦繆公): Ազգանունը՝ Յինգ (չինարեն՝ 嬴), անունը՝ Ռընհաո (չինարեն՝ 任好), Ցին նահանգի միապետ Գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջանում։ Իր գահակալության 39-րդ տարում (մ.թ.ա. 659-621) նրան շնորհվեց Մու (չինարեն՝ 穆) տիտղոսը։ Պատմական գրառումներում ճանաչվել է որպես գարնանային և աշնանային ժամանակաշրջանի հինգ հեգեմոններից մեկը։
Ցինի դուքս Մուն մեծ նշանակություն էր տալիս տաղանդին։ Իր գահակալության ընթացքում այնպիսի արժանավոր գահակալներ, ինչպիսիք են Բայլի Սին (百里奚), Ծիեն Շուն (蹇叔), Պիբաոն (丕豹) և Գոնսուն Ճին (公孫枝), օգնեցին Ծինի դուքս Վընին (文)՝ վերադառնալ Ցին թագավորություն և վերցնել գահը։ Երբ Չժոուի թագավոր Սիանը (襄) զորք ուղարկեց՝ հարձակվելու Շու նահանգի և Հանգուից արևմուտք գտնվող այլ երկրների վրա, գրավեց հազարավոր մղոններ։ Չժոուի թագավոր Սիանը նրան նշանակեց արևմտյան իշխանների ղեկավար, իսկ հետո նա գերիշխեց Սիրոնում։


== Կյանք ==
Բայլի Սին (չինարեն՝ 百里奚) (Ցինի դուքս Դեյի փոքր որդին) Ծիեն Շուին, Յոույուին նշանակեց խորհրդականներ՝ ջախջախելու Ծին նահանգը, գրավելու Ծինի դուքս Հուին և ոչնչացնելու Լյանին և Ռուիին, աջակցելու Ծինի դուքս Վընին, իրականացնելու Ցին-Ծին դաշինքը։ Ծինի դուքս Վընի մահից հետո դաշինքը քայքայվեց և Ծինն և Ցինը դեմ դուրս եկան միմիանց։ Ավելի ուշ Վեյի ճակատամարտում՝ մ.թ.ա. 627 թվականին (այժմ Սիանմընսիայից հարավ-արևելք՝ Հենան) և մ.թ.ա. 625 թվականին Փընյայի ճակատամարտում (այժմ Բայշուից հյուսիս-արևելք՝ Շանսի) երկու անգամ ջախջախվեց Ծինի բանակի կողմից, և Ցինի արևելյան ճանապարհը ջախջախվեց Ծինի կողմից։
Ցինի դուքս Մուի 36-րդ տարում (մ.թ.ա. 424 թվականին) նա անձամբ գլխավորեց բանակը՝ Ծին նահանգի վրա հարձակվելու համար։ Խուանխե գետն անցնելուց հետո այրվեցին բոլոր լաստանավերը՝ ցույց տալու իրենց վճռականությունը՝ թշնամուն մինչև մահ հաղթելու համար։ Ցինի բանակը գրավեց թագավորի նստավայրը (այժմ Շանսի Ֆընսի) և արվարձանները։ Ծինի բանակը հրաժարվեց կռվել, իսկ Ցինի բանակը անցավ Խուանխե գետը, անցան հարավային ափով, նշաններ արեցին զոհված զինվորների համար, այնուհետև վերադարձան Չինաստան։ Վերադառնալով դեպի արևմուտք, Ցին նահանգը գերիշխում էր Հանգուի լեռնանցքից արևմուտք ընկած տարածքում, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես «Գերիշխող Սիրոն» (չինարեն՝ 称霸西戎): «12 թագավորություններ բացեցին հազարավոր մղոններ» («Հան Ֆեյծը, տասը նամակ»)։
Ցինի դուքս Մուն ամուսնացել է Մու Ծիի (չինարեն՝ 穆姬)՝ Ծինի արքայազն Շեն Շընգի ավագ քրոջ հետ։ Ցինի դուքս Մուի գահակալության 39-րդ տարում (մ.թ.ա. 621 թվականին) Ցինի դուքս Մուն մահացավ և թաղվեց Յոնգում (այժմ Շանսի Ֆընսի քաղաքից հարավ-արևելք), 177 մարդ թաղեցին նրան, չնայած՝ Ցինի դուքս Մուն Մինգ դինաստիայի գլխավորն էր։ Այնուամենայնիվ, թաղումը պատճառ դարձավ, որ Ծին դինաստիայում մեծ թվով տաղանդներ մարեն։ Ծուո Ճուանում Վընի գահակալության 6-րդ տարում արձանագրվեց, որ Ցին Բոն լավ զինվոր էր։ Ծի Չըի ընտանիքի 3 որդիներ մահացան։ Նրանք բոլորը Ցինի մարդիկ էին, և երկրի ժողովուրդը սգում էր նրանց համար և տալիս էր «Դեղին թռչուններ» (չինարեն՝ 黄鸟) անվանումը։


== Ընտանիք ==
Կին

Մու Ծի (չինարեն՝ 穆姬), դուքս Ծին Սիանի և Ցզյանի դուստրը, և դուքս Ծին Սիանի արքայազն Շեն Շընգի ավագ քույրը։Որդի

Ցինի դուքս Կան (չինարեն՝ 秦康公) (հայտնի չէ-մ.թ.ա. 609 թվական)։ Կանը Ցինի դուքս Մուի և նրա կնոջ՝ Մու Ծիի որդին է։Գոնգծի Հոնգ (չինարեն՝ 公子弘), Ցինի դուքս Կանի եղբայրը, Ցինի դուքս Մուի և նրա կնոջ՝ Մու Ծիի որդին։Դուստր

Ծիան Բի (չինարեն՝ 簡璧)՝ Ցինի դուքս Կանի կրտսեր քույրը, ծնվել է կնոջ՝ Մու Ծիից։Վըն Յին (չինարեն՝ 文嬴)՝ ամուսնացել է Ծինի դուքս Վընի հետ։Հուայ Յին (չինարեն՝ 懷嬴)՝ ի սկզբանե ամուսնացած էր Ծինի դուքս Հուայի հետ։Նոնգ Յու (չինարեն՝ 弄玉)՝ ամուսնացել է Սյաո Շիի հետ։


== Արևմուտքն ընդլայնեց իր սահմաններ ==
Այդ ժամանակ  Ցին դինաստիայի արևմտյան մասում ապրում էին բազմաթիվ ցեղեր և փոքր նահանգներ։ Օրինակ՝ Լոնգշանի արևմուտքում՝ Կուն Ռոնգը, Միենչժուն, Չժայը, Ցինի հյուսիսային մասում՝ Յիցյու, Վուշի, Ցյույուանի Ռոնգը, Լոուչուանում՝ Մեծ Լի Ցի Ռոնգ, Վեյ Նանում՝ Լու Հուն Ռոնգ։ Նրանք հետ են արտադրության մեջ, կրում են կեղծամ և հագուստ, յուրաքանչյուրն ունի իր ուժեղ կողմերը, և նրանք միասնական չեն։ Նրանք Հաճախ ներխուժում էին Ցինի սահմաններ, գողանում էին հացահատիկ և անասուններ, առևանգում էին աղջիկներին և տղաներին՝ մեծ տառապանք պատճառելով Ցինի ժողովրդին։
Ցինի դուքս Մուն շարժվեց դեպի արևմուտք և որդեգրեց ավելի զգույշ ռազմավարություն։ Այդ ժամանակ Սիրոն ցեղերից ավելի ուժեղներն էին Միանչժուն (այսօրվա Տյանշույ քաղաքից արևելք, Գանսու), Յիկուն (այսօր Նինգսյանից հյուսիս, Գանսու) և Դալին (այսօրվա Դալիից արևելք, Շանսի)։ Նրանց թվում կային Միանչժուի թագավորներ, որոնք ապրում էին Ցինի հայրենիքի մոտ և կապված էին Ցինի տարածքի հետ։
Ի դեպ Միենի թագավորները լսեցին, որ Ցինի դուքս Մուն առաքինի է, և Յոու Յուին ուղարկեցին Ցին՝ որպես բանագնաց։ Ցինի դուքս Մուն փառահեղ ընդունեց Յոու Յուին, ցույց տվեց նրան շքեղ պալատը, Ցին նահանգի առատ պաշարները և տեղեկացավ նրանից Սիրոնգի տեղանքի և ռազմական հզորության մասին։ Նա նաև օգտագործեց Նեյշի Լիաոյի ռազմավարությունը՝ Յոու Յուին Ցինում պահելու համար։ Միևնույն ժամանակ նա 28 կնոջ միջոցով երաժշտություն ուղարկեց Միենչժուի թագավորներին։ Ցին նահանգի գեղեցկ երաժշտությունն ու պարը ստիպեցին Ռոնգի թագավորին վայելել իր աչքերի և ականջների օրհնությունը։ Նա ամբողջ օրը խմում էր և հաճույք էր ստանում, անտեսում էր քաղաքական գործերը։ Այն բանից հետո, երբ Միենչժուի ներքին գործերը վերածվել էին խառնաշփոթի, Ցինի դուքս Մուն թույլ տվեց Յոու Յուին վերադառնալ իր երկիր։ Յոու Յուի համոզումը մերժվել է Ռոնգի թագավորի կողմից։ Ցինի ժողովրդի համոզմամ Յոու Յուն վերջապես վերադարձավ Ցին։ Ցինի դուքս Մուն հյուրընկալեց Յոու Յուին և նրա հետ քննարկեց արևմտյան Ռոնգ ցեղի միավորման ռազմավարությունը։
Դուքս Մուի 37-րդ տարում (մ.թ.ա. 623թվականին) Ցինի բանակը մեկնեց արշավանք դեպի Սիրոն, կայծակնային արագությամբ շրջապատեց Միենչժուն և Միենի թագավորին ոնջ-ողջ բռնեց գինու շշի տակ։ Ցինի դուքս Մուն օգտվեց հաղթանակից և առաջ շարժվեց, և Ռոնգի ավելի քան 20 փոքր նահանգներ հաջորդաբար հանձնվեցին Ցին նահանգին։ Ցին նահանգը տարածվում էր հազաավոր մղոններով, և նրա սահմանները ձգվում էին հարավում դեպի Ցինլինգ լեռները, արևմուտքում՝ Դի Դաոն(այժմ՝ Լինտաո, Գանսու), հյուսիսում՝ Ցյու Յան Ռոնգ (Յանչի, Նինգսիա) և արևելքում՝ Խուանխե գետը։ Պատմականորեն հայտնի է որպես «Ցինի դուքս Մու, որը տիրում է Սիրոնգին»։ Ճոուի թագավոր Սիանգն ուղարկեց դուքս Չժաոյին՝ իր շնորհավորանքները հայտնելու համար Ցինի դուքս Մուի համար ոսկե թմբուկ բերի։


== Ծանոթագրություններ ==