Լոթֆի Զադեհ

Լոթֆի Զադեհ (անգլ.՝ Lotfi Aliasker Zadeh, փետրվարի 4, 1921(1921-02-04), Նովխանի, Բաքվի գավառ, Ադրբեջանական ԽՍՀ և Բաքու, Ադրբեջանական ԽՍՀ - սեպտեմբերի 6, 2017(2017-09-06), Բերկլի, Ալամեդա շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի մաթեմատիկոս և տրամաբան, «ոչ հստակ տրամաբանություն» տերմինի հեղինակ և անորոշության տեսության հիմնադիրներից մեկը, Կալիֆոռնիայի համալսարան (Բերկլի) պրոֆեսոր։
Լոթֆի Զադեհի առաջարկած «ոչ հստակ տրամաբանությունը» մաթեմատիկան մարդկանց ինտուիտիվ փոխհարաբերվելու հետ կապելու փորձ էր՝ որով մարդիկ խոսում, մտածում և աշխարհի հետ փոխազդում են։


== Կենսագրություն ==
Լոթֆի Զադեհը  (Լութֆի Ալեսկերզադե) ծնվել է Բաքվի մերձակայքում գտնվող Նովխանի գյուղում։ Հայրը (1894-1980) լրագրող էր, ադրբեջանական և իրանական ծագում ուներ, որի նախնիները Արդաբիլից էին։ մայրը՝ Ֆեյգա (Ֆանյա) Մոիսեևնա Կորենման (1897-1974), հրեական ծագմամբ մանկաբույժ էր Օդեսայից։ Ռահիմ Ալեսկերզադենի ընտանիքը տեղափոխվել էր  Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Բաքու՝ որպես «Իրան» շաբաթաթերթի արտասահմանյան թղթակից։ Այստեղ նա ամուսնացել էր բժշկական ինստիտուտի ուսանողուհի Ֆանա Մոիսեևնա Կորենմանի հետ, որի ընտանիքը հրեական ջարդերի ժամանակ լքել էր Օդեսան, իսկ Նոր տնտեսական քաղաքականության տարիներին նրանք զբաղվում էին լուցկու մեծածախ առևտրով։ Ընտանիքն ապրում էր Բաքվում՝ Ասիական  և Մաքսիմ Գորկու փողոցների խաչմերուկում։
Առաջին դասարանից մինչև չորրորդ դասարանը Լոթֆի Զադեհը սովորել է Բաքվի թիվ 16 ռուսական դպրոցում։ Մանկության տարիներին նա շատ է սիրել  կարդալ՝ ինչպես ռուսական գրականության դասական գործեր, այնպես էլ ռուսերեն թարգմանությամբ համաշխարհային դասականների ստեղծագործություններ։ 1931 թվականին երկրում տիրող տնտեսական ծանր վիճակի պատճառով Ասկերզադե ընտանիքը տեղափոխվել է Իրան։ Այնուհետև ութ տարի սովորել է Թեհրանի ամերիկյան քոլեջում (հետագայում հայտնի է որպես Ալբորզ-պրեսբիտերյան միսիոներական դպրոց, պարսկերենով ուսուցմամբ)։ Հետագայում սովորել է Թեհրանի համալսարանի էլեկտրատեխնիկական ֆակուլտետում  և ավարտել է 1942 թվականին։ 
Իր ապագա կինը՝ Ֆանյա Զադեհը (1920-2017), Դաուգավպիլսի հրեաների ընտանիքից էր, որոնք հետագայում տեղափոխվել էին Գերմանիա, նացիստների իշխանության գալուց հետո ընտանիքը տեղափոխվել էր Թեհրան, որտեղ դպրոցում էլ  հանդիպել է նրան։ Շատ տարիներ անց Ֆեյ Զադեհն դարձել է իր ամուսնու կենսագրության ամենալավ հեղինակը՝ «Իմ կյանքն ու հորս հետ  ճամփորդությունները անորոշ տրամաբանությամբ»։ 1998 թվականին անգլերեն լեզվով լույս տեսել գիրքը, որը  ռուսերեն է թարգմանվել 2001 թվականին։
Համալսարանն ավարտելուց հետո նա աշխատել  էր իր հոր հետ, որը շինանյութ էր մատակարարում Իրանում տեղակայված ամերիկյան զորքերի համար։ 1944 թվականի հուլիսին տեղափոխվել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, իսկ սեպտեմբերին ընդունվել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ  և 1946  թվականին ստացել է էլեկտրատեխնիկայի մագիստրոսի կոչում, որից հետո ընդունվել է Կոլումբիայի համալսարանի ասպիրանտուրա, իսկ թեզը պաշտպանելուց հետո,1949 թվականին մնացել է համալսարանի ինժեներական բաժնում որպես օգնական։ Այդ ժամանակ նրա ծնողները նույնպես ապրում էին Նյու Յորքում։
1959 թվականից աշխատել է Կալիֆոռնիայի համալսարանում (Բերկլի) քաղաքում։
1965 և 2008 թվականներին բնակվել է Բաքվում։ 2008  թվականի դեկտեմբերին Բաքվից Բերկլի վերադառնալուց մոտ մեկ ամիս անց, սրտի կաթված  է ստացել։
2017  թվականի օգոստոսին Լոթֆի Զադեհը նամակ էր ուղարկել ի նախագահի աշխատակազմին` Ադրբեջանում հուղարկավորելու խնդրանքով։ Լոթֆի Զադեհը մահացել է 2017 թվականի սեպտեմբերի 6-ին։ Մահվանից առաջ նա խնդրել էր նաև մահմեդական սովորույթների համաձայն հուղարկավորել։ Զադեհի աճյունը Բաքու է հասցվել սեպտեմբերի 29-ին և թաղվել Պատվո ծառուղում։ 2018 թվականի սեպտեմբերի 6-ին գերեզմանի մոտ կանգնեցվել է քանդակագործ  Օմար Էլդարովի կերտած հուշարձանը։


== Ընտանիք ==
Լոթֆի Զադեհի մայրը - Ֆեյգա (Ֆանյա) Մոիսեևնա Կորենման-Զադեհ (1897-1974 թվականներ), 1928 թվականին ավարտել է Ադրբեջանի պետական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1928-1931 թվականներին  ավարտել է համալսարանի օրդինատուրան՝ մայրերի և նորածինների պաշտպանության ինստիտուտում։ 1931 թվականին նա ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան, որտեղ կազմակերպել է երկրում առաջին կաթնային խորհրդակցությունը երեխաների համար։ Նրա ջանքերով Թեհրանի ամերիկյան հիվանդանոցը բացել է երկրի առաջին մանկական բաժանմունքը, որը նա ղեկավարել է տասը տարի։ Միացյալ Նահանգներում ապրելու ընթացքում նա աշխատել է որպես մանկաբույժ և դպրոցի բժիշկ։
Կինը Ֆեյ Զադեհ (1920-2017)։
Դուստրը՝ Ստելլա Զադեհը, ծնվել է 1947 հուլիսի 27-ին, 2006 թվականի հունիսի 7-ից  բնակվում է Նյու Յորքի  Սանտա Բարբարայում,  լրագրող  է։  Նրա ամուսինը, Դեյվիդ Լ. Գերշը՝ փաստաբան և հայտնի գրող  է։
Որդին՝ Նորման Զադեհը,  ծնվել է 1950 թվականին։  Տեսական համակարգչային գիտությունների փորձագետ, պրոֆեսիոնալ պոկեր խաղացող, պոկերի ձեռնարկի հեղինակ, տղամարդկանց համար «Perfect 10» ամսագրի հիմնադիր և խմբագիր։


== Նախասիրություններ ==
Լոթֆի Զադեհն շատ լավ թենիսիստ է եղել։
Լոթֆի Զադեհի սիրված ուտեստներն էին փլավն ու խորովածը։ Բերկլիում նրա սիրելի ռեստորաններից մեկը «Ալբորզն» էր, որտեղ նա միշտ պատվիրում էր  սմբուկով տոլմա։


== Ներդրում գիտության մեջ ==
Լոթֆի Զադեհն 1965  թվականին հրատարակել է  «Անորոշ բազմությունների տեսություն» հիմնարար աշխատանքը, որում ներդրել է այդ տեսության մաթեմատիկական ապարատը։
1973 թվականին նա առաջարկել է ոչ հստակ տրամաբանություն տեսությունը, հետագայում՝ թեթև հաշվարկի տեսությունը (անգլ.՝ soft computing), ինչպես նաև բառերով և ընկալումներով հաշվարկման տեսությունը (անգլ.՝ computing with words and perceptions):2011 թվականի նոյեմբերի դրությամբ Google Scholar-ում գրանցվել է 88,7 հազար հղում իր աշխատանքներին, որից 26 հազարը`«Տեղեկատվություն և վերահսկում» ամսագրում անորոշ հավաքածուների վերաբերյալ առաջին հրատարակության համար։
2017 թվականի հոկտեմբեր ամսվա դրությամբ Scopus-ը ցույց է տվել 482 գիտական աշխատանք, որոնք վերաբերում էին 1950-1956 թվականներին հրատարակված Լոթֆ Զադեհի 20 աշխատություններին և 53708 գիտական հոդվածներ։
1957 թվականից մինչ օրս հրատարակվել է 1179 աշխատություններին, որոնցից 36165-ը հղվում են ոչ հստակ բազմությունների մասին հրատարակությանը։


== Մրցանակներ ==
1989 թվական Լոթֆի Զադեհի գերեզմանը Պատվո ծառուղում
1992 թվական Ռիչարդ Հեմինգի մեդալ
1992 թվականԿամպե դե Ֆերիերի մրցանակ
1993 թվական Ռուֆուս Օլդենբուրգերի մեդալ
1995 թվական  IEEE Պատվո մեդալ
1996 թվական  Օկավա մրցանակ
2007 թվական «Էգլեստոն» մեդալ
2009 թվական Բենջամին Ֆրանկլինի մեդալ
2011 թվականի  փետրվարի 7-ին Բարեկամության շքանշան ( `միջմշակութային երկխոսություն հաստատելու գործում նշանակալի ծառայությունների համար` նպաստելով գիտության և տեխնոլոգիայի զարգացմանը)
2012 թվական Գիտելիքների սահմաններ  հիմնադրամի BBVA կողմից մրցանակներ
2016 թվական Նիզամի Գյանջավիի անվան ոսկե մեդալ ()
2018 թվական Ոսկե սագ մրցանակ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Alborz_High_School
Великий и простой азербайджанец Лютфи Заде
Воспоминания Н. Н. Моисеева о семье Заде
Academic profile — Berkeley, University of California(անգլ.)
IEEE: Zadeh(անգլ.)
Страница о Лотфи Заде
Lotfi Zadeh, Father of Mathematical ‘Fuzzy Logic,’ Dies at 96
6 сентября — день памяти всемирно известного азербайджанского ученого Лютфи Заде