Պապին Ղանդիլյան

Պապին Արտաշեսի Ղանդիլյան (մարտի 15, 1929(1929-03-15), Հացառատ, Հայաստան - մարտի 26, 2001(2001-03-26), Երևան, Հայաստան), հայ բուսաբան, գենետիկ-ընտրասերումնաբան։ Կենսաբանական գիտությունների դոկտոր (1973), պրոֆեսոր (1974): ՀԳԳԱ ակադեմիկոս (1994): IPGRI, ICARDA, SIMMYT-ի գծով բուսական գենետիկ ռեսուրսների ազգային համակարգող։ Էրեբունի արգելոցի գլխավոր խորհրդատու։


== Կենսագրություն ==
Պապին Ղանդիլյանը ծնվել է 1929 թվականի մարտի 15-ին, Հացառատ (Գավառ քաղաքի շրջագծում) գյուղում։ 1952 թվականին ավարտել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի Ագրոնոմիական ֆակուլտետը։ 1955 թվականին դասավանդել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտում. 1973 թվականից կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, 1974 թվականից՝ պրոֆեսոր։ 1978-1992 թվականներին եղել է Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի գիտական աշխատանքների գծով պրոռեկտոր, 1981-2001 թվականներին՝ Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի բույսերի գենոֆոնդի և սելեկցիայի գիտահետազոտական լաբորատորիայի վարիչ, 1988-2000 թվականներին՝ Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի բուսաբանության ամբիոնի վարիչ, 1994-2001 թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ բուսաբուծության, բույսերի ընտրասերման և սերմնաբուծության բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար։
Պապին Ղանդիլյանը զբաղվել է բուսական գենետիկական ռեսուրսների, հատկապես վայրի հացազգիների (Triticum L., Aegilops L., Hordeum L., Secale L.) ուսումնասիրությամբ։ Աշխատանքները վերաբերում են հասկավոր հացաբույսերի ու դրանց վայրի ազգակիցների դասակարգման, գենետիկայի և ընտրասերմնաբանության խնդիրներին։ Ղանդիլյանը հայտնաբերել և նկարագրել է Հայաստանում աճող վայրի ցորենի, գարու, աշորայի, այծակնի նոր տեսակներ ու տարատեսակներ, կազմակերպել է Հայաստանում և աշխարհում մշակովի բույսերի վայրի ազգակիցների գենոֆոնդի պահպանման աշխատանքները։ Նրա հետևողական ջանքերի շնորհիվ 1981 թվականին Հայաստանում հիմնվեց վայրի ցորենների պահպանման «Էրեբունի» արգելոցը, որը միակն է աշխարհում, և որտեղ աճում են ցորենի վայրի չորս տեսակներից երեքը։ Հայաստանի տարածքի համակողմանի ուսումնասիրությունների արդյունքում Ղանդիլյանի կողմից հայտնաբերվել են էգիլոպսի մի շարք հետաքրքիր` A. crassa Boiss., A. umbellulata Zhuk., գարու H. marinum Huds., H. bulbosum f. segetale տեսակները, ինչպես նաև առաջին անգամ նկարագրվել գարու նոր տետրապլոիդ տեսակներ` H. hrasdanicum Gandil., Agropyrum semiaristatum Gandil, հասկավոր հացաբույսերի 8 խումբ (convarietas) և ավելի քան 70 նոր տարատեսակ (varietas): Նրա անմիջական ղեկավարությամբ ստեղծվել են աշնանացան գարու Արարատի-7, աշնանացան ցորենի Ոսկեհասկ, ցորենաշորայի (տրիտիկալե) Սիս-1 սորտերը։ Համահեղինակ է «Բուսաբանական բառարանի» (1975): Բազմաթիվ գիտական հոդվածների հեղինակ է։


== Անդամակցություն ==
Բուսաբուծության (ՀՀ ԳԱԱ բուսաբուծության ինստիտուտի) և գյուղատնտեսության (Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիա) մասնագիտությունների գծով դիսերտացիաների պաշտպանության ВАК-ի մասնագիտացված խորհրդի անդամ։
Հայկական բուսաբանական ընկերության անդամ։
Ռուսական բուսաբանական ընկերության անդամ։
Ն. Ի. Վավիլովի անվան ВОГиС-ի անդամ։
Ն. Ի. Վավիլովի անվան ВОГиС-ի հայկական բաժանմունքի անդամ։
Հայաստանի Բնության պահպանության ընկերության անդամ։
«Հայաստանի բուսաբանական ամսագիր», «ՀԽՍՀ պետագրոարդի գյուղատնտոսական գիտությունների տեղեկագիր», «Հայաստանի բնություն», «Գիտություն և արտադրություն» ամսագրերի խմբագրական խորհրդի անդամ։


== Պարգևներ ==
Անանիա Շիրակացու մեդալ։
ԽՍՀՄ գյուտարար։


== Երկեր ==
Բուսաբանության դասընթացի մեթոդական ցուցումներ և ուսումնական առաջադրանքներ։ (Ագրանոմ.. և այգեգործ. ֆակ. ուսանողների համար), Երևան, Ա. հ., 1962 (համահեղինակ)։
Հասկավոր հացաբույսեր։ (Որոշիչ), Ղանդիլյան Պապին Արտաշեսի, Երևան, Հայպետհրատ, 1963։
Բուսաբանական բառարան։ Համառոտ բուսակարգաբանություն, Երևան, «Հայաստան», 1975 (համահեղինակ)։
Определитель пшеницы, эгилопса, ржи и ячменя. (Определительные и справочные таблицы видов и разновидностей), 1980.
Կարևորագույն բույսերի պատկերազարդ ցուցակ։ (Ծածկասերմերի դասերի, կարևորագույն ընտանիքների, ցեղերի ու տեսակների հայերեն, լատիներեն, ռուսերեն անվանումները և ծաղիկների կազմությունը արտահայտված բանաձևի տեսքով), Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտ, Բուսաբանության ամբիոն, Երևան, Ա. հ., 1981 (համահեղինակ)։
Ռուս-անգլերեն-հայերեն կենսաբանական բացատրական բառարան։ Երևան, Գիտություն, 1998 (համահեղինակ)։
Հայաստանի դեղաբույսերը։ [62 տեսակ], Երևան, «Հայաստան», 1983 (համահեղինակ)։
Ռուս-անգլերեն-հայերեն կենսաբանական բացատրական բառարան։ 1998, տիտղթ. (խմբ.՝ Պ. Ա. Ղանդիլյան)։


== Ծանոթագրություններ ==