Զանգվածային սպանություն Ռաչակում

Զանգվածային սպանություն Ռաչակում (ալբ․՝ Masakra e Reçakut) կամ միջադեպ Ռաչակում (սերբ.՝ случај Рачак, масакр у Рачку, инцидент у Рачку), իրադարձություններ Ռաչակ գյուղում (Կոսովոյի և Մեթոխիայի ինքնավար երկրամաս, Շտիմլե համայնք (սերբ.՝ Штимље), այսօր` Կոսովոյի Հանրապետություն)` 1999 թվականի հունվարի 15-ին, հարավսլավական ոստիկանության և ալբանացի ապստամբների միջև ռազմական հակամարտության ընթացքում։
Ալբանացի ապստամբների վարկածի համաձայն՝ հարավսլավական ուժային գերատեսչությունների ներկայացուցիչները գյուղում զանգվածային հաշվեհարդար են կազմակերպել քաղաքացիական բնակչության նկատմամբ՝ սպանելով 45 խաղաղ բնակիչների։ Այս լույսի տակ ներկայացվող Ռաչակում տեղի ունեցած միջադեպը ՆԱՏՕ-ի համար առիթ է հանդիսացել առաջին անգամ բարձրացնել Հարավսլավիայի նկատմամբ ուժի կիրառման հարցը։
Հարավսլավական «Տանյուգ» լրատվական գործակալության վարկածով՝ Ռաչակում տեղի է ունեցել գործողություն մի խումբ ալբանական մարտիկների դեմ, որոնք գյուղի մերձակայքում օգտագործել են ամրացված կետերի համակարգը։


== Միջադեպ ==

Սերբական աղբյուրների համաձայն՝ 1999 թվականի հունվարի 8-10-ը Ռաչակի մերձակայքում տեղի են ունեցել ԿԱԲ-ի մարտիկների մի քանի հարձակումներ հարավսլավական ոստիկանների վրա, ինչի հետևանքով զոհվել է Հարավսլավիայի միութենական հանրապետության ՆԳՆ 4 աշխատակից։ Հունվարի 14-ի երեկոյան ոստիկանությունը շրջապատել է գյուղը, քանի որ կասկածում էր, որ այնտեղ թաքնվում են ոստիկան Սվետիսլավ Պրժիչին սպանողները, որը հունվարի 10-ին մահացել է Սլիլովո գյուղի դարանակալում։ Ուրբաթ առավոտյան ժամը 7-ին ոստիկանությունը սկսել է գյուղի գնդակոծությունը հարակից երկու բլուրների կողմից, միաժամանակ գնդակոծվել են նաև հարևան Պետրա, Մալոպոլցե և Ռենայա գյուղերը։
Ներքին գործերի նախարարության պնդմամբ՝ ոստիկանական ստորաբաժանումների կողմից գյուղ մտնելու փորձի ժամանակ նրանց վրա կրակ է բացվել հրաձգային զենքից և ականանետերից, իսկ ԿԱԲ-ի մարտիկները թաքնվել են խրամատներում և հանպատրաստից պատրաստված բունկերներում։ Պաշտպանության ճեղքումից հետո ապստամբները նահանջել են գյուղից հարավ գտնվող սարեր։ Հարավսլավական ոստիկանության տվյալներով՝ մարտում սպանվել են մի քանի տասնյակ ապստամբներ, որոնց մեծ մասը կրում էր ԿԱԲ համազգեստը։ Միևնույն ժամանակ հարավսլավացիների ավար են դարձել մի քանի գնդացիրներ, երկու դիպուկահար հրացաններ, մի քանի տասնյակ ավտոմատներ, ձեռքի նռնակներ, ռադիոկայան և այլն։ Հարավսլավական կողմից վիրավորվել է մեկ ոստիկան, մի քանի ավտոմեքենա վնասվել է գնդակոծությունից։
Գյուղի բնակիչները արևմտյան լրատվական գործակալությունների լրագրողներին պատմել են, որ ոստիկանությունը, խուզարկելով գյուղը, ձերբակալել է 26 տղամարդու, որոնցից մեկին մահացած են գտել հաջորդ օրը։ Ռաչակի բնակիչներից Մուսա Յակուպին «The Guardian» թերթի թղթակցին պատմել է, թե ինչպես է ոստիկանությունը ծեծել ձերբակալված տղամարդկանց, իսկ հետո ստիպել բնակիչների մի խումբ փախչել բլրի վրայով, ինչի հետևանքով գյուղացիները խաչաձև կրակի տակ են ընկել ոստիկանության և ԿԱԲ-ի մարտիկների կողմից։
Հունվարի 16-ի առավոտյան տարբեր ԶԼՄ-ների լրագրողները Բեբուշ լեռան վրա զննել են զոհվածների մի քանի մարմիններ, ևս մի քանի մարմիններ հայտնաբերվել են հենց գյուղում, որն այդ ժամանակ կրկին վերահսկում էին ալբանական ապստամբները։ Ընդհանուր առմամբ, լրագրողների կողմից 23 դի է հայտնաբերվել լեռան վրա և 16 դի՝ գյուղում։ Լրագրողների նկարագրություններով՝ շատերը սպանվել են մոտ հեռավորությունից գլխին արձակված կրակոցով, մարմիններից մեկը գլխատվել է։
ԿԱԲ-ը խոստովանել է, որ 8 սպանվածներ եղել են իր մարտիկները։ Հունվարի 16-ին դեպքի վայր է ժամանել Ուիլյամ Վոլքերը, որը բանակցություններ է վարել ԿԱԲ-ի տեղի հրամանատարի հետ։ Միևնույն ժամանակ բրիտանացի գեներալ Դրևենկիևիչը հարավսլավական ոստիկանությանը համոզում էր գյուղ չմտնել, որպեսզի խուսափի նոր բախումներից։ Հունվարի 16-ի լույս 17-ի գիշերը ալբանացիները բոլոր մարմինները տեղափոխել են տեղական մզկիթ։
Քանի որ Հարավսլավիայի փորձագետները հրաժարվել են գյուղ մտնել առանց ոստիկանության ուղեկցության, ինչը պահանջում էր Դրևենկիյիչը, հունվարի 18-ին գյուղի նոր գրոհի է ենթարկվել։ Շուրջ 60 ոստիկան զրահատեխնիկայի աջակցությամբ մտել է գյուղ, ինչը թույլ է տվել դատավոր Դանիցե Մարինկովիչին երեք միջազգային դիտորդների ուղեկցությամբ ստուգել դիակները և տանել դրանք Պրիշտինա՝ հետագա փորձաքննության համար։


== Հետաքննություն ==


=== Սերբական և բելառուսական փորձագետների եզրակացություններ ===
Բելառուսական և սերբական փորձագետների համատեղ հետազոտությունը երկրամասում ԵԱՀԿ առաքելության երկու ներկայացուցիչների ներկայությամբ սկսվել է հունվարի 19-ին։ Դիահերձումը վարում էր պրոֆեսոր Վույադին Օթաշևիչը։ Ըստ փորձագետների եզրակացությունների` գյուղում հայտնաբերված 40 դիակները մահապատժի չեն ենթարկվել  և նրանց ձեռքերի վրա հայտնաբերվել են վառոդի հետքեր, ինչը վկայում է սպանվածների` զենք պահելու և ալբանական անջատողականներին պատկանելու մասին։
Ինչպես պնդում է Ելենա Գուսկովան, Բելառուս փորձագետներից հետո փորձաքննություն են անցկացրել Ֆինլանդիայի մասնագետները։ Նրանց կարծիքով՝ սպանվածների մեծ մասը ալբանացի զինվորականներ էին, որոնք հետո քաղաքացիական հագուստ են հագել։ Մատերի վրա վառոդի հետքեր են հայտնաբերվել, իսկ գնդակային անցքերը հայտնաբերվել են մարմինների, բայց ոչ հագուստի վրա։ Սակայն նրանց զեկույցը չի հրապարակվել։


=== Եվրամիության հանձնաժողովի եզրակացություններ ===
Եվրամիության հանձնաժողովը՝ Հելենա Ռանտայի ղեկավարությամբ, որը բաղկացած է հիմնականում ֆինն մասնագետներից, հերքել է սերբ-բելառուսական փորձագետների եզրակացությունները։ ԵՄ հանձնաժողովը եկել է հետևյալ եզրակացություններին․

Զոհերը անզեն քաղաքացիական անձինք էին, որոնք գնդակահարվել էին դիմահար։
Մարմինները տեղաշարժվել են մինչև ստուգումը, սակայն ԿԱԲ-ի կողմից կոտորածի բեմականացմանը կասկածելու ոչ մի հիմք չկա։
Սերբ փորձագետների եզրակացությունները ապացույցների կեղծման մասին արվել են նախքան դիահերձումը։
Հունվարի 17-21-ը մարմինների գտնվելը սերբական ուժերի վերահսկողության ներքո մեծացրել է այն հավանականությունը, որ մարմինները տեղափոխվել են սերբական կողմից և փաստերը կեղծվել են նրանց կողմից։
Բելառուս և սերբ փորձագետները կիրառել են հնացած տեխնոլոգիաներ, որոնք հանգեցրել են նրանց սխալ եզրակացությունների։
Սերբական կողմը ակտիվորեն խոչընդոտել է ՆՀՄՔՏ-ին հետաքննություն անցկացնելու հարցում։Զոհերից մեկը երիտասարդ կին էր, ևս մեկ զոհ դեռահաս է եղել, մյուսները՝ մեծահասակ տղամարդիկ։ Եվրոպական միության քննիչների պնդմամբ՝ նրանք ոչ մի հաստատում չեն գտել այն կարծիքին, որ սպանվածները կոմբատանտներ են եղել։


=== Հետագա իրադարձություններ ===
1999 թվականի հունվարի 29-ին «Հյուման Րայթս Վոթչ» կազմակերպությունը, որը զբաղվում է մարդու իրավունքների խախտումների փաստագրմամբ, հրապարակել է Ռաչակի իրադարձությունների մասին զեկույցը, որը վերնագրված է «Yugoslav Forces Guilty of War Crimes in Racak, Kosovo» և հիմնված է հարձակման ականատեսների հետ տասնչորս տարբեր հարցազրույցների վրա։
Միջազգային դատարանում հանդես գալով որպես փորձագետ՝ ֆիննական հանձնաժողովի գլխավոր փորձագետը պնդում էր, որ հանձնաժողովի եզրակացությունը կեղծված չի եղել, թեև հետագայում ինքնակենսագրության մեջ նշել էր, որ իր աշխատանքի ժամանակ Ֆինլանդիայի ԱԳՆ ներկայացուցիչները էլեկտրոնային փոստով կարծիք են հայտնել եզրակացությունների ձևակերպման վերաբերյալ։
Համբուրգի դատական բժշկության ինստիտուտի տնօրեն Կլաուս Պյուշելը, որը ուսումնասիրել է ֆիննական պաթոլոգոանատոմների եզրակացությունը, հայտարարել է, որ փորձաքննությունը ոչ մի ապացույց չի ցույց տվել, որ սպանվածները խաղաղ բնակիչներ են եղել, առավել ևս, որ նրանք սպանվել են սերբ զինվորականների կողմից։ Ըստ Ռաչակում հայտնաբերված 45 զոհերի վերաբերյալ ֆինն ու բելառուս փորձագետների ուսումնասիրությունների արդյունքների՝ 39-ը ՊԱԿ-ի մարտիկներ են եղել, որոնք սպանվել են սերբական ոստիկանության հետ մարտերում և բերվել են Կոսովոյի այլ շրջաններից։ Կլաուս Պուշելը կողմ  է եղել այդ եզրակացություններին։
2006 թվականի հուլիսի 10-ին, Սլոբոդան Միլոշևիչի մահից չորս ամիս անց, Հաագայի տրիբունալը հանել է Ռաչակում զանգվածային սպանության մասին կետը սերբ գեներալներին ներկայացված մեղադրական ցուցակից։


== Վեճեր մահվան փաստի մասին ==
Սլոբոդան Միլոշևիչի պնդմամբ՝ Հաագայի տրիբունալում «Ռաչակում ոչ մի զանգվածային սպանություն չի եղել», իսկ «խաղաղ բնակիչների գնդակահարությունը բեմադրվել է  Կոսովոյի Ազատագրության Բանակի ալբանացի մարտիկների կողմից»։ Հարավսլավիայի նախկին նախագահի խոսքով՝ ալբանացի անջատողականները մարտում սպանված զինվորներին քաղաքացիական հագուստ են հագցրել և դիակները հավաքել ընդհանուր գերեզմանում՝ միջազգային հանրությանը Հարավսլավիայի դեմ ավելի կոշտ միջոցների մղելու համար։
Դատավարության ժամանակ պրոֆեսոր Սլավիշ Դոբրիչանինը, ով Պրիշտինայի դատաբժշկական փորձագետ է, դատավարության ընթացքում հանդես գալով որպես վկա, կասկածի տակ է դրել Հելենա Ռանտայի փաստարկները։
Իր հերթին ամերիկացի դիվանագետ Ուիլյամ Ուոլքերը (անգլ.՝ William Walker), որը Կոսովոյում գլխավորել է միջազգային վերահսկողական առաքելությունը, հայտարարել է, որ «մարտի և հագուստը փոխելու ոչ մի նշան հետաքննությունը չի բացահայտել», ինչպես նաև` քննադատել է Միլոշևիչի տարբերակը։ Ուոլքերը պնդում էր, որ նախկին հարավսլավական առաջնորդը շատ լավ գիտեր այն մասին, թե ինչ էր կատարվում Կոսովոյում և ստում էր Կոսովոյի ալբանացիների սպանությունների մասին։ Նրա խոսքով՝ իրենց առաջին իսկ տեսած զոհերը տարեց ալեհեր մարդիկ են եղել։ Որոշ դիտորդների կարծիքով՝ Ուոլքերի հայտարարությունը կարևոր դեր է խաղացել համաշխարհային հասարակական կարծիքի ձևավորման գործում, ինչը, ինչպես պնդում են, հանգեցրել է Հարավսլավիայի դեմ ՆԱՏՕ-ի պատերազմին։
Կրագուևաց քաղաքի շրջանային դատարանի դատավոր Դանիել Մարինկովիչը քննադատել է Ուոլքերի դիրքորոշումը։ Նրա խոսքով՝ այն կանանց և երեխաների մարմինները, որոնք Ուոլքերը գտել է Ռաչակում, քննչական խմբին չի հաջողվել հայտնաբերել։
Սակայն բրիտանացի գեներալ-մայոր Ջոն Դրևենկիևիչը (անգլ.՝  John Drewienkiewicz) (Ուոլքերի ռազմական խորհրդական), որը նաև ԵԱՀԿ առաքելությամբ Կոսովոյում էր գտնվում, հաստատում է, որ Ռաչակի շրջակայքում դաժան մարտ է տեղի ունեցել ալբանական մարտիկների և սերբական ստորաբաժանումների միջև, և որ այդ մարտից հետո «առնվազն 15 ժամ» է անցել, նախքան միջազգային դիտորդները ժամանել են դեպքի վայր և տեսել «գնդակահարվածների դիակները»։ Ընդ որում գեներալը, որն ինքը ներկա է եղել ալբանացիների դիակների հայտնաբերման վայրում, հայտարարել է, որ դրանք գնդակահարվել են սերբ զինվորականների կողմից։


== Հիշատակ ==
2009 թվականի հունվարի 15-ին Կոսովոյի Հանրապետության փոստը փոստային նամականիշ է թողարկել՝ «նվիրված Ռաչակի կոտորածի 10-րդ տարելիցին»։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Гуськова Е.Ю, Агрессия НАТО 1999 года против Югославии и процесс мирного урегулирования. — Москва: Индрик, 2013. — 304 с. — ISBN 978-5-91674-270-1


== Արտաքին հղումներ ==
«Articles on the Kosovo Conflict: The Racak Massacre January 15, 1999» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-02-27-ին։ Վերցված է 2013-02-24