Ջովաննի Պիեռլուիջի Պալեստրինա

Ջովաննի Պիեռլուիջի Պալեստրինա (իտալերեն՝ Giovanni Pierluigi da Palestrina, ոչ վաղ քան 1516 և ոչ ուշ քան 1526, Պալեստրինա, Պապական մարզ[…] - փետրվարի 2, 1594(1594-02-02)[…], Հռոմ, Պապական մարզ), իտալական վերածննդի հոգևոր երաժիշտ, 16-րդ դարի հռոմեական երաժշտական դպրոցի լավագույն կոմպոզիտոր և ներկայացուցիչ։
Պալեստրինան մեծ ազդեցություն է ունեցել եկեղեցական երաժշտության զարգացման վրա և իր աշխատանքով ցույց տվել, որ հնարավոր է գրել ստեղծագործություն, որում կոմպոզիտորական տեխնիկան չի խոչընդոտի տեքստի ընկալմանը, և որի շնորհիվ երաժիշտը փրկել է պրոֆեսիոնալ պոլիֆոնիկ երաժշտությունը եկեղեցական հետապնդումներից։


== Կենսագրություն ==
Կոմպոզիտորը ծնվել է Հռոմի Պալեստրինա կոմունայում, որը հետագայում դառնում է Պապական մարզի մի մասը։ Նրա ծննդյան ամսաթիվն անորոշ է և նշվում է 1525 թվականի կամ 1526 թվականի դեկտեմբերի 17-ին։ 

Փաստաթղթերում նշվում է, որ Ջովաննին առաջին անգամ այցելել է Հռոմ 1537 թվականին, երբ Սանտա Մարիա Մաջորե բազիլիկում նշանակվել է որպես խմբերգիչ։
Նա սովորել է Ռոբին Մոլափերթի և Ֆիրմին Լեբելի հետ և իր կարիերայի մեծ մասն անցկացրել քաղաքում։
Հյուսիսային եվրոպական պոլիֆոնիայի բազմաֆունկցիոնալ ոճի ազդեցությունը, որը գերակշռում էր Իտալիայում՝ շնորհիվ նիդերլանդացի պոլիֆոնիստ վարպետներ և կոմպոզիտորներ Գիյոմ Դյուֆայի և Ժոսկեն Դեպրեյի, մեծ դեր է ունեցել կոմպոզիտորի ստեղծագործությունների վրա։ Նրանց զարգացած կոմպոզիտորական տեխնիկան երբեմն խանգարում էր ընկալել պատարագի տեքստը, քանի որ այն կորչում էր բարդ ձայնային խճողումների մեջ։ Այդ պատճառով եկեղեցական իշխանությունները վերապահորեն էին մոտենում նմանատիպ ստեղծագործություններին և ցանկանում էին վերադառնալ միաձայն երգեցողությանը։ Սակայն Ջովաննի Պալեստրինան իր «Մարչելլո Պապի մեսսան» (1555) ստեղծագործությամբ փոխեց նրանց կարծիքը և ազատեց պոլիֆոնիկ երաժշտությունը եկեղեցական հետապնդումից։

1544-1551 թվականներին Պալեստրինան եղել է քաղաքի գլխավոր եկեղեցու՝ Սուրբ Ագապիտո տաճարի երգեհոնահարը և կապելմայստերը։ Կոմպոզիտորն ամուսնացել է 1547 թվականին։ 1551 թվականին Հռոմի Պապ Հուլիոս III-ը (նախկինում Պալեստրինայի եպիսկոպոս) Պալեստրինային նշանակել է Սուրբ Պետրոսի Բազիլիկայի Կապելլայի (իտալերեն՝ Cappella Giulia) գլխավոր երաժշտական տնօրեն։ Կոմպոզիտորն իր առաջին հրատարակված ստեղծագործությունների՝ պատարագների գիրքը նվիրել է Յուլիոս III-ին (1554 թ․)։ 

Այն առաջին պատարագների գիրքն էր, որը գրվեց իտալացի կոմպոզիտորի կողմից։ Մինչ այդ հոգևոր երաժշտություն գրել էին տարբեր ազգերի կոմպոզիտորներ՝ Ֆրանսիայից, Պորտուգալիայից, Իսպանիայից։ Գիրքը իսպանական վերածննդի կոմպոզիտոր Կրիստոբալ դե Մորալեսի գրքի նմանօրինակն էր։
Բացի Սուրբ Պետրոսի Բազիլիկայում աշխատելուց, Պալեստրինան նաև ծառայել է Հռոմի մի շարք եկեղեցիներում, այդ թվում՝ Լաթերանի բազիլիկ եկեղեցում (1555-1560), սակայն 1571 թվականին կոմպոզիտորը կրկին վերադառնում է Սուրբ Պետրոսի եկեղեցի, որտեղ և աշխատում է մինչև իր կյանքի վերջը։
1570-ական թվականները կոմպոզիտորի կյանքի ամենավատ և դժվար տարիներն էին։ Նա ժանտախտի պատճառով կորցրեց իր եղբորը, երկու որդիներին և իր կնոջը (1572, 1575 և 1580 թվականներ)։ Այդ ժամանակ նա պատրաստվում էր քահանա դառնալ, սակայն ամուսնանում է երկրորդ անգամ՝ այս անգամ հարուստ մի այրու հետ։ Այս ամուսնությունը վերջապես կոմպոզիտորին տալիս է ֆինանսական անկախություն, քանի որ նա երբեք լավ չի վարձատրվել որպես խմբավար, և նա ի վիճակի է լինում ստեղծագործել մինչև իր կյանքի վերջ։
Պալեստրինան մահացել է 1954 թվականի փետրվարի 2-ին Հռոմում և հուղարկավորվել նույն օրը։ Նրա հուղարկավորությունը տեղի է ունեցել Սուրբ Պետրոսի եկեղեցում, իսկ աճյունը թաղվել է բազիլիկի ներսում։ Ավելի ուշ նրա գերեզմանը փակվեց մի նոր շինությամբ։


== Երաժշտություն ==
Ջովաննի Պիեռլուիջի Պալեստրինայի երաժշտական ժառանգությունը բավականին մեծ է։ Նա գրել է 105 մեսսա, 68 օրատորիա, 140 մադրիգալ և ավելի քան 300 մոտետ, 72 օրհներգ, 35 խորալ, 11 պատարագ և 4 կամ 5 ողբ։
Պալեստրինայի արվեստը լցված է լուսավոր աշխարհընկալմամբ։ Նրա ստեղծագործությունները միշտ հիացրել են իրենց բարձր վարպետությամբ։ Երաժշտության բարդությունը երբևէ չի խոչընդոտել նրա ընկալմանը։ Նրա երգեցողություններում ամեն ձայն զարգանում է ինքնուրույն, բայց դրա հետ մեկտեղ՝ կազմում է մեկ ամբողջականություն մնացածի հետ, հաճախ ձայները միաձուլվում են և դառնում հիասքանչ ակորդների համատեղություն։ Հաճախ վերին ձայնի մեղեդին կարծես ճախրում է մնացածի վրայով՝ ստեղծելով գմբեթ բազմաձայնության վրա, և բոլոր ձայներն առանձնանում են սահունությամբ և զարգացվածությամբ։
Պալեստրինայի արվեստը օրինակելի էր հաջորդ սերունդների երաժիշտների համար։ 17-18-րդ դարերի շատ անվանի կոմպոզիտորներ սովորել են նրա ստեղծագործությունների հիման վրա։
Ջովաննի Պիեռլուիջին իր երկու մադրիգալների հավաքածուն հրատարակել է աշխարհիկ տեքստերով, առաջինը 1555 թվականին, իսկ մյուսը՝ 1586 թվականին։ Մյուս երկու հավաքածուները հոգևոր մադրիգալներ էին, որոնք հավանության էին արժանացել հակառեֆորմացիայի կողմնակիցների կողմից։
Պալեստրինայի մեսսաները ցույց են տալիս, թե ինչպես է ժամանակի ընթացքում զարգացել նրա ստեղծագործական ոճը։ Նրա անանուն մեսսան գրավեց Յոհան Սեբաստիան Բախի ուշադրությունը, որը սովորեց և ներկայացրեց այն, մինչ գրում էր իր Սի մինոր (B minor) մեսսան։
Պալեստրինայի մեսսաներից շատերը տպագրվեցին 13 հատորով, 1554-1601 թվականներին, իսկ վերջին յոթը՝ նրա մահից հետո։


== Պալեստրինյան ոճ ==

Պալեստրինայի երաժշտական ոճի առանձնահատկություններից մեկն աններդաշնակություններն են, որոնք սովորաբար նվազում են չափի մեջ «թույլ» տակտերով։ Սա ստեղծում է ավելի մեղմ և ավելի համահունչ պոլիֆոնիայի տեսակ, որում ամբողջություն կազմող ձայները հավասարազոր են և օժտված են հարաբերական ինքնուրույնությամբ, որը համարվում է ուշ վերածննդի երաժշտության կուլմինացիա՝ դասելով Պալեստրինային Եվրոպայի հեղինակավոր առաջատար կոմպոզիտորների շարքին։
«Պալեստրինյան ոճ»-ն ուսուցանվել է երաժշտական քոլեջներում, որը հաճախ հիմնված է եղել 18-րդ դարի կոմպոզիտոր և տեսաբան Յոհան Յոզեֆ Ֆուքսի կոդավորման վրա։ Անդրադառնալով Պալեստրինայի ոճին՝ Ֆուքսը կոնտրապունկտը, որն ուսմունք է ներդաշնակ ամբողջականություն կազմող մի քանի ինքնուրույն մեղեդիների միաժամանակյա զուգակցման մասին, բաժանել է հինգ մասերի, որոնք որպես վարժություններ էր նախատեսել սովորողների համար։ Այս մեթոդը լայնորեն տարածվեց, որն էլ դարձավ 19-րդ դարի գլխավոր վերապատրաստման միջոց։ Ֆուքսն այս ձեռնարկում մի շարք փոփոխություններ է արել և ավելի պարզեցրել։ Հետագայում նույնպես որոշակի փոփոխություններ են կատարվել տեսաբաններ Քնուդ Յեփեսենի և Ռ․ Օ․ Մորիսի կողմից, որոնք շատ առումներով համապատասխանում էին Ֆուքսի կանոններին, սակայն չէին համապատասխանում մանավարժական ձևաչափին։
Ըստ Ֆուքսի՝ Պալեստրինան ստեղծել էր և առաջնորդվել այս հիմնական ուղեցույցով․

Երաժշտության սահունությունը դինամիկ է, ոչ ստատիկ կամ կոշտ,
Մեղեդու մեջ նոտաների միջև սահուն թռիչք,
Մեղեդիական և ռիթմական շարժում՝ առանց ակորդները փոփոխելու,
Ձայնատարության հարմարություն, ճշտություն, սահունություն։


== Հեղինակություն ==

Ջովաննի Պիեռլուիջի Պալեստրինան հայտնի էր իր կենդանության օրոք, իսկ մահից հետո նրա հեղինակությունն ավելի բարձրացավ։ Հռոմեական դպրոցի պահպանողական երաժշտությունը շարունակվեց գրվել նրա ոճով՝ նրա իսկ աշակերտների կողմից, որոնց թվում էին իտալացի կոմպոզիտորներ Ջովաննի Մարիա Նանինոն, Ռուջիերո Ջովանելլին, Ֆռանչեսկո Սորիանոն, Գրեգորիո Ալլեգրին, Թեոֆիլո Գարգարին, Ջովաննի Դրագոնին։ Վերջինս հետագայում Լաթերանի բազիլիկ եկեղեցու երգչախմբի խմբավարն է եղել։ 1750-ականների վերջերին Պալեստրինայի ոճը դեռ նկատելի էր շատ կոմպոզիտորների աշխատանքներում՝ մոտետ բազմաձայն վոկալ երաժշտության ժանրում, որը նկատելի էր Ֆռանչեսկո Բարսանտիի ստեղծագործության մեջ։
16-րդ դարում Պալեստրինան մոտետներում մշակել է ա կապելլա երգեցողության պոլիֆոնիկ ոճը, իսկ մոտետ ժանրի զարգացման գագաթը Յոհան Սեբաստիան Բախի խմբերգային մոտետներն են, որ իրենց տեսակով նմանեցվել են կանտատին։
19-րդ դարում իտալացի վանական և կոմպոզիտոր Ջուզեպպե Բաինին ուսումնասիրել է Պալեստրինայի ստեղծագործություններն ու հրատարակել մի մենագրություն, որը կոմպոզիտորին ավելի հռչակավոր դարձրեց։ Նրան համարում էին «Եկեղեցական երաժշտության փրկիչ»։
19-րդ դարում գերմանացի կոմպոզիտոր և դիրիժոր Հանս Պֆիցները կոմպոզիտորին նվիրված մի օպերա է գրել, որն էլ նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունն է և անվանել է այն «Պալեստրինա»։ Օպերայի սյուժեն գրվել է կոմպոզիտորի կյանքից վերցված դրվագների հիման վրա։
Պալեստրինայի աշխատանքների երկու ամբողջացված հրատարակություններ կան։ Առաջինը, որը 33 հատորանոց հրատարակություն է, հրատարակվել է 1862-1894 թվականներին Լայպցիգում, Բրեյթկոփֆի և Հյորթելի կողմից, իսկ խմբագրել է Ֆրանց Հաբերլը։ Երկրորդ հրատարակությունը բաղկացած է 34 հատորից, որն էլ հրատարվել է 20-րդ դարի կեսերին Հռոմում, Ֆռատելլի Սալեռայի կողմից, իսկ խմբագրումն արվել է Ռ․Քազիմիրի և այլոց կողմից։


== Ֆիլմ ==
2009 թվականին նկարահանվել է մի ֆիլմ ZDF (գերմ.՝ Zweites Deutsches Fernsehen, Ցե-դե-էֆ), Գերմանիայի հեռուստատեսության երկրորդ ալիքով։
Ֆիլմը կոչվում է «Պալեստրինա - Երաժշտության արքայազն» (անգլ.՝  Palestrina - Prince of Music), իսկ ֆիլմի ռեժիսորը Ջորջ Բրինթռուփն է (անգլ.՝ Georg Brintrup )։


== Տես նաև ==
Ջովաննի Պիեռլուիջի Պալեստրինայի ստեղծագործությունների ցանկ
↑https։//www.youtube.com/watch?v=hyDRSI1joa8
↑https։//www.youtube.com/watch?v=gxLhGlVIQ_0


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Palestrina Foundation
Palestrina’s "Dum complerentur" ՅուԹյուբում։ a 1971 concert performance by Guildford Cathedral Choir, directed by Barry Rose
recording of Palestrina's Sicut Cervus from Coro Nostro, a mixed chamber choir based in Leicester, UK. Accessed 2010-04-17
audio of songs Accessed 2010-04-17
Palestrina, princeps musicae – Film by Georg Brintrup (2009) (IMDb)


== Աղբյուրներ ==