Հառլոու Շեփլի

Հառլոու Շեփլի (Շափլի, անգլ.՝ Harlow Shapley, նոյեմբերի 2, 1885(1885-11-02)[…], Nashville, Բարտոն շրջան, Միսսուրի, ԱՄՆ - հոկտեմբերի 20, 1972(1972-10-20)[…], Բոուլդեր, Կոլորադո, ԱՄՆ), ամերիկացի աստղագետ։ ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1924), Փարիզի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ (1946)։ Գիտական գործունեությանը զուգընթաց՝ քաղաքական ակտիվիստ է եղել ԱՄՆ-ում նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտի նախաձեռնած նոր կուրսի (New Deal) և տրումենյան արդար կուրսի (Fair Deal) ընթացքում։
Շեփլին ցեֆեիդ աստղերի միջոցով հաշվարկել է Ծիր Կաթին գալակտիկայի չափսերը և Արեգակի դիրքը դրա սահմաններում՝ կիրառելով պարալաքսը։ 1953 թվականին առաջ է քաշել «հեղուկ ջրի գոտու» իր տեսությունը, որը ներկայումս հայտնի է որպես «բնակության համար պիտանի գոտու համադրույթ»։


== Կենսագրություն ==
1910 թվականին ավարտել է Միսսուրի նահանգի համալսարանը (Կոլումբիա)։ 1912-1914 թվականներին աշխատել է Փրինստոնի համալսարանում, 1914-1921 թվականներին՝ Մաունթ-Վիլսոնի աստղադիտարանում։ 1921-1952 թվականներին եղել է Հարվարդի աստղադիտարանի տնօրենը։ Մեր գալակտիկայի, ինչպես նաև արտագալակտիկական աստղային համակարգերի հետազոտման՝ փոփոխական աստղերի ուսումնասիրության վրա հիմնված նոր ուղղության հիմնադիրներից է։ Մշակել է խավարուն կրկնակի աստղերի ուղեծրերի տարրերի որոշման (ամերիկացի աստղագետ Հ․ Ռասելի հետ) և մինչև հեռավոր աստղային համակարգեր ու աստղակույտեր եղած հեռավորությունների որոշման մեթոդներ, ուսումնասիրել է Մագելանի ամպերը, հետազոտել է այլ գալակտիկաների կառուցվածքային յուրահատկություններն ու տարածական բաշխումը։ Շեփլիի նախաձեռնությամբ է կազմակերպվել ասուպների ուսումնասիրությունը լուսանկարչական մեթոդներով։


== Անձնական կյանք ==
Շեփլին 1914 թվականի ապրիլին ամուսնացել է աստղագետ Մարթա Բեթցի հետ (1890–1981), ով օգնել է նրան հետազոտական աշխատանքներում ինչպես Մաունթ Ուիլսոնում, այնպես էլ հարվարդյան աստղադիտարանում։ Նրանք ունեցել են հինգ զավակ; Դուստրը՝ Միլդրեդ Շեփլի-Մեթյուզը, գրող էր, խմբագիր, չորս որդիներից Լլոյդը մաթեմատիկոս էր, տնտեսագետ, տնտեսագիտության բնագավառում Նոբելյան մրցանակ է նվաճել 2012 թվականին դափնեկիր, Ուիլլիսն էլ դարձել է ամերիկյան տիեզերական հետազոտությունների գործակալության՝ ՆԱՍԱ-ի գործադիր խոշոր ղեկավարներից մեկը։
Թեև Հառլոու Շեփլին ագնոստիկ էր, այդուհանդերձ մեծապես հետաքրքրված էր կրոնով։


== Պարգևներ ==
ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի Հենրի Դրեյփերի անվան մեդալ (1926)
Ֆրանսիայի աստղագիտական ընկերության Ժյուլ Ժանսենի անվան մրցանակ (1933)
Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի Ռումֆորդի անվան մրցանակ (1933) 
Թագավորական աստղագիտական ընկերության (Մեծ Բրիտանիա) ոսկե մեդալ (1934)
Խաղաղօվկիանոսյան երկրների աստղագիտական ընկերության Բրյուսի մեդալ (1939)
Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի Ժանսենի մեդալ (1940)
Պիոս XI-ի մեդալ (1941) 
Ֆրանկլինի մեդալ (1945)
Ամերիկյան աստղագիտական ընկերության Հենրի Նորիս Ռասելի անվան մրցանակ (1950)


== Հիշատակ ==
Հառլոու Շեփլիի պատվին են կոչվել՝

Լուսնի խառնարաններից մեկը
№ 1123 աստղակերպը (աստերոիդը)
Կենտավրոսի համաստեղությունում գալակտիկաների գերկուտակումը (անգլ.՝ Shapley Supercluster).
1908 թվականին հայտնաբերված Լիլիանա (756) աստղակերպն այդպես է կոչվել աստղագետի քրոջ պատվին։
1917 թվականին հայտնաբերված Միլդրեդ (878) աստղակերպն այդպես է կոչվել աստղագետի դստեր պատվին։


== Աշխատություններ ==
Shapley Harlow (1972)։ Galaxies։ The Harvard books on astronomy։ Harvard University Press։ ISBN 978-0674340510 
Shapley Harlow (1969)։ Through Rugged Ways to the Stars։ Scribner  
Shapley Harlow (1967)։ Beyond the Observatory։ Scribner  
Shapley Harlow (1964)։ The View from a Distant Star: Man's Future in the Universe։ Dell Publishing, Co. 
Shapley Harlow (1960)։ Source book in astronomy, 1900–1950։ Source books in the history of the sciences։ Harvard University Press  
Shapley Harlow (1958)։ Of Stars and Men: The Human Response to an Expanding Universe։ Beacon Press  
Shapley Harlow (1958)։ A Census of Northern Galaxies in an Area of 3600 Square Degrees։ Harvard College Observatory. Annals, v. 88, no. 7։ Beacon Press 
Shapley Harlow (1953)։ Climatic Change։ Harvard University Press 
Shapley Harlow (1948)։ Galactic and Extragalactic Studies, XVIII։ Volume 36։ National Academy of Sciences 
Shapley Harlow (1936)։ Time and Its Mysteries։ Series 1:Lectures given on the James Arthur Foundation, New York University։ New York University Press 
Shapley Harlow (1934)։ The Angular Diameters of Bright Galaxies։ The Observatory 
Shapley Harlow (1930)։ Flights from Chaos: A Survey of Material Systems from Atoms to Galaxies, Adapted from Lectures at the College of the City of New York, Class of 1872 Foundation։ Whittlesey House, McGraw–Hill Book Company, Inc.։ Bibcode:1930fcsm.book.....S 
Shapley Harlow (1926)։ Starlight։ George H. Doran Co. 
Shapley Harlow (1924)։ Descriptions and Positions of 2,829 New Nebulae ...։ Harvard College Observatory. Annals, v. 85, no. 6։ The Observatory 


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.
Bok B.J. Harlow Shapley — cosmographer and humanitarian. — Sky & Teleskop, 44, 354, 1972
Jones B.Z. and Boyd L.G. The Harvard College Observatory, Cambridge, 1971


== Արտաքին հղումներ ==
Nature – Obituary
West D. (2015)։ Harlow Shapley – Biography of an Astronomer: The Man Who Measured the Universe։ C&D Publications 
The Great Debate
Collection of  Pieces on The Great Debate
Հառլոու Շեփլի Mathematics Genealogy Project կայքում
Shapley, Harlow (1885–1972)։ 2000։ Bibcode:2000eaa..bookE4002.  at antwiki.org