Լիճ (նկար, Լևիտան)

«Լիճ» (ռուս.՝ Озеро), ռուս նկարիչ Իսահակ Լևիտանի (1860-1900) նկար, որի վրա նա աշխատել է 1899-1900 թվականներին։ Գտնվում է Սանկտ Պետերբուրգում՝ Ռուսական պետական թանգարանում (ինվ Ж-4262): Չափս՝ 149 × 208 սմ։ Նաև օգտագործվում է նկարի մեկ այլ անվանում՝ «Լիճ։ Ռուսիա»։
«Լիճ» նկարը Լևիտանի վերջին խոշոր ստեղծագործությունն է։ Նկարիչը նկարը գրել է իր մահից քիչ առաջ, և այն մնացել է անավարտ։ Այնուամենայնիվ, այս կտավը համարվում է Լևիտանի գլխավոր ստեղծագործությունը՝ նկարչի «կարապի երգը»։ Առաջին անգամ այս նկարն «Արևոտ օր» անվանմամբ ցուցադրվել է Լևիտանի հետմահու ցուցահանդեսում, որը տեղի է ունեցել Սանկտ Պետերբուրգում և Մոսկվայում՝ 1901 թվականին։
«Լիճ» նկարը նկարչի երեք ամենամեծ ստեղծագործություններից մեկն է՝ «Լճի մոտ» (1892) և «Հավերժական խաղաղության վրա» (1894) նկարների հետ միասին, որը վերջինն է ըստ սյուժեի։ Այն գրելիս Լևիտանը օգտագործել է մեծ թվով էտյուդներ և էսքիզներ, այդ թվում՝ մեծ մշակված էսքիզ, որը գտնվում է Նիժնի Նովգորոդի Պետական արվեստի թանգարանում և նկարի փոքր նախնական տարբերակը, որը պահվում է Տրետյակովյան պատկերասրահում։


== Պատմություն ==
Լճի սյուժեն Լևիտանին հետաքրքրում էր 1890-ականների սկզբից։ 1893 թվականին նա գրել է համեմատաբար մեծ չափի «Լճի վրա» կտավը (կտավ, յուղաներկ, 109 × 163 սմ, Սարատովի Ա. ն. Ռադիշևի անվան արվեստի թանգարան)։ 1894 թվականին Լևիտանն ավարտեց «Հավերժական խաղաղության վրա» նկարը (կտավ, յուղաներկ, 150 × 206 սմ, ԳՏԳ), որի վրա պատկերված էր լայն ջրային տարածք, չնայած այնքան էլ հասկանալի չէր, լիճ է թե գետ(այս կտավի վրա նկարիչն աշխատում էր Ուդոմլյա լճում՝ Վիշնիյ Վոլոչոկի մոտակայքում)։ Լճի թեման ներկա է մի շարք ստեղծագործություններում, որոնք նա գրել է Հյուսիսային Իտալիայի Կոմո լճի մոտ, իր գտնվելու ժամանակ, այդ թվում՝ «Կոմո լիճ» կտավը (կտավ, յուղաներկ, 1895, 96 × 128 սմ, ՌՊԹ)։ Այս առումով հիշատակվում են նաև 1895 թվականի պաստելը, որը կոչվում է «Մռայլ օր» (48 × 62 սմ, ՌՊԹ) և «Անտառային լիճ» (կտավ, յուղաներկ, 1890-e, 48 × 80 սմ, Ռոստովի կերպարվեստի մարզային թանգարան)։

1898 թվականի ամռանը Լևիտանը ապրում էր Մոսկվա նահանգի Բոգորոդսկ կալվածքում, «Պոդսոլնեչնոյե» երկաթուղային կայարանից ոչ հեռու (այժմ՝ Սոլնեչնոգորսկ քաղաքի տարածքում), Սենեժ լճի ափին։ Կալվածքը պատկանել է Օլենինների ընտանիքին՝ Վլադիմիր Ալեքսանդրովիչին (Ալեքսեյ Օլենինի ծոռը՝ պետական քարտուղար և Գեղարվեստի ակադեմիայի նախագահ) և նրա կնոջը՝ Ելիզավետա Դմիտրիևնային, ի ծնե՝ Սկարյատինա։ 1898 թվականի հունիսի 23-ին գրող Անտոն Չեխովոյին ուղղված նամակում Լևիտանը հայտնել է. «Ես այստեղ ապրում եմ հիանալի տեղում. շատ բարձր լճի ափին, իմ շուրջը անտառն է, իսկ լճում վխտում են ձկները ...»:Նման նկարագրությունը կարելի է գտնել 1898 թվականի հուլիսի 5-ին Լևիտանից ուղղված նկարչուհի՝ Ելենա Կարզինկինայի նամակում. «Ես ապրում եմ շատ գեղեցիկ վայրում՝ մեծ լիճ, լեռներ, անտառ, լիակատար լռություն, նույնիսկ շատ (սակայն, շուտով այս ամենը կխախտվի, սեփականատերերը կգան՝ Օլենինները), բայց, այնուամենայնիվ շատ լավ է այստեղ»։

Բոգորոդսկում Լևիտանը մի շարք բնապատկերներ է գրել, որոնց թվում, մասնավորապես, եղել է «Լիճ։ Գարուն» (կտավ, յուղաներկ, 1898, 91 × 59 սմ, Պենզայի Կ. Ա. Սավիցկու անվան մարզային պատկերասրահ), որը նկարչի ստեղծագործության հետազոտողները դիտարկում են որպես «Լիճ» ապագա նկարի նախապատրաստական ստեղծագործություններից մեկը։ Հետագայում, ընդունելով Լևիտանի կողմից «Լիճ» կտավի վրա ներկայացված կերպարի բարդ ու սինթետիկ բնույթը և դրանում պատկերված բնապատկերի շարադրանքը, արվեստաբան Ալեքսեյ Ֆյոդորով-Դավիդովը գրել է, որ այդ բնապատկերը «շատ ավելի նատուրալ է թվում», քան «Հավերժական խաղաղության վրա» կտավը։ Նրա խոսքով «Լիճ» նկարում Լեվիտանը անգիտակցաբար վերարտադրել է <...> ինչ-որ վերապրած տեսողական ներկայացում, որը կարող էր լինել այն «ընդհանուր ապրումներից, որը նա ստացել էր 1898 թվականի ամռանը Սենեժ լճում»։ 
1898 թվականի սեպտեմբերից Լևիտանը դասավանդել է Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում, որտեղ ղեկավարել է բնանկարային դասարանը։ Լևիտանի աշակերտներից մեկի՝ նկարիչ Բորիս Լիպկինի հուշերի համաձայն՝ 1899 թվականի սկզբին նա նրանց հանձնարարություն է տվել՝ գրել Ալեքսանդր Պուշկինի «Ամպը» բանաստեղծության նկարազարդումը («Ցրված Փոթորկից ցրվծ վերջին ամպը։ Միայն դու ես գնում պարզ փայլով…»)։ Նույն թվականին, աշակերտական ցուցահանդեսին պատրաստվելիս, Լևիտանը Լիպկինին ցույց տվեց «Լիճ» նկարի համար կատարված մեծ էսքիզը՝ նշելով, որ այն վերաբերում է այն նույն թեմային, որով նա առաջադրանք էր տվել։ Ըստ Լիպկինի հիշողությունների, Լևիտանը նրան ասել է. «Ես վաղուց եմ աշխատում այս թեմայի վրա, ցանկանում եմ անվանել «Ռուսիո» միայն, թերևս, մի քիչ հավակնոտ է, ավելի լավ է՝ ավելի հեշտ ինչ-որ մի բան»։ Գրականագետ Անդրեյ Տուրկովը գրել է, որ Լևիտանի մտահղացումը հնարավոր է ինչ-որ չափով կապված էր Պուշկինի ստեղծագործությունների հավաքածուի նկարազարդման հետ, որի հրատարակությունը Պյոտր Կոնչալովսկին պատրաստում էր բանաստեղծի ծննդյան 100-ամյակին։ Միևնույն ժամանակ Ալեքսեյ Ֆյոդորով-Դավիդովը չի համաձայնել Լիպկինի այն պնդման հետ, որ լևիտանովյան էսքիզը թեմատիկորեն կապված էր Պուշկինի «Ամպերի» հետ։ Նա գրել է, որ «նկարի պատկերը ոչ մի կերպ չի հիշեցնում այդ բանաստեղծությունը», քանի որ նկարիչը պատկերել է ոչ թե ամպը, ոչ թե բնության վիճակը ամպրոպից հետո, այլ լուսավոր ամպերը։ Ֆյոդորով-Դավիդովի արտահայտությամբ լանդշաֆտը «ամենաքիչն է պատկերազարդված», և այն առաջին հերթին «նայվում է որպես իրական բնություն»։

Նկարի վերջնական տարբերակի վրա Լևիտանն աշխատել է Մոսկվայում։ 1900 թվականի փետրվարի սկզբին նկարչի արվեստանոց է այցելել բնագետ գիտնական՝ Կլիմենտ Տիմիրյազևը, ով եկել է կնոջ և որդու հետ։ Տիմիրյազևն արհեստանոցում բազմաթիվ անավարտ կտավներ է տեսել, որոնց մեջ եղել է նաև «Լիճ» մեծ նկարը։ Գիտնականին հատկապես դուր էր եկել այդ նկարի էտյուդը, որն առանձնանում էր «գույների հարուստ, ծիածանագույն երանգով»։ 1900 թվականի մայիսին, Խիմկիում այցելելով իր բնապատկերային դասի ուսանողներին, որոնք այնտեղ աշխատում էին պլեների վրա, իրենց համար վարձած ամառանոցում, Լևիտանը մրսել է, ինչը հանգեցրել է սրտի հիվանդության ծանր բարդացման։ Նկարիչը վերադարձել է Մոսկվա, սակայն նրան չի հաջողվել բուժվել։ Նա մահացել է 1900 թվականի հուլիսի 22-ին (օգոստոսի 4-ին)։ Նրա մահից հետո արվեստանոցում մնացել է մոտ 40 անավարտ նկար (ներառյալ «Լիճ»-ը), ինչպես նաև մոտ երեք հարյուր էտյուդներ։

Առաջին անգամ «Լիճ» կտավը «Արևային օր» անվանմամբ ցուցադրվել է Լևիտանի հետմահու ցուցահանդեսում, որը տեղի է ունեցել Սանկտ Պետերբուրգում և Մոսկվայում՝ 1901 թվականին։ Այնտեղ այն ձեռք է բերել Ադոլֆ (Աբել) Լևիտանից (նկարչի եղբորից), որից հետո ընդունվել է Ալեքսանդր III կայսրի Ռուսական թանգարան (այժմ՝ ՌՊԹ)։ Կտավի հակառակ կողմում պահպանվել է գրառում. «Լևիտան № 27 «Արևոտ օր» 2200 ռուբլի»։
Լևիտանի ժամանակակիցների խոսքերով՝ նկարչի մահից արդեն տասը տարի անց «Լիճը» «մթագնեց, տեղ-տեղ խավարեց և մեծ չափով կորցրեց սկզբնական առանցքն ու պայծառությունը»։ Հետագայում կտավը բազմիցս վերականգնվել է, մասնավորապես, 1938 թվականի Լևիտանի անհատական ցուցահանդեսից առաջ, որն անցկացվել է Մոսկվայում, ինչպես նաև 1958 թվականին, երբ նկարի վերականգնման աշխատանքներն իրականացրել է ռուսական պետական թանգարանի առաջատար ռեստավրատոր՝ Անանիա Բրինդարովը։ Ներկայումս «Լիճ» կտավը ցուցադրվում է Ռուսաստանի ֆլիգել Ռոսիի №40 դահլիճում, որտեղ, բացի դրանից գտնվում են Իսահակ Լևիտանի մյուս ստեղծագործությունները, որոնց թվում են «Ոսկե աշունը», «Սլոբոդկանը», «Լուսնային գիշեր։ Գյուղը» և «Լռությունը»։


== Նկարագրություն ==
«Լիճ» կտավը գրված է մեծ, լայն վրձնահարվածներով, որոնք ընդգծում են նկարի ծանրությունն ու նյութական շոշափելիությունը։ Կոմպոզիցիան կառուցված է երեք պլանով։ Առաջին՝ ստվերային պլանում, կան շամբիներ և ջրային ալիքներ, որի վրա ամպից ստվեր է հայտնաբերվել։ Երկրորդ պլանում պատկերված է արևի կողմից լուսավորված մեծ լճի ջրային տարածքը։ Վերջապես, երրորդ, ամենահեռու պլանում են բարձրադիր դաշտերով ափերը, փաշաները, պուրակները, ինչպես նաև գյուղերը՝ իրենց տներով և եկեղեցիներով։ Կապույտ երկնքում լողում են ամպեր, որոնք արտացոլվում են լճի ջրում։ Կտավի վերին եզրին պատկերված է մեծ մուգ ամպ, որը միանում է իր աջ կողմում գտնվող խոշոր սպիտակ ամպին.

Համեմատ նախնական էսքիզի, որտեղ երկինքը ընկալվում էր որպես հետին պլան, վերջնական տարբերակում այն ավելի նկատելի դեր է խաղում. բազմաթիվ ամպեր կարծես դուրս են գալիս հորիզոնից, կարծես թե իրար են հասնում, դրանով տպավորություն է ստեղծվում, որ նրանք շարժվում են հանդիսատեսի վրա և նույնիսկ դուրս են գալիս կտավի սահմաններից։ Ալեքսեյ Ֆյոդորով-Դավիդովի խոսքով՝ «ամպերի թեման իրենց շարժումով, իրենց ստվերներով և արտացոլումներով սկսում է բնանկարի ընդհանուր կառուցվածքում էական դեր զբաղեցնել, եթե ոչ իրավահավասար՝ ապա դաշտերով պատված և լճի հարթավայրի և շինություններով բանուկ ափերի պատկերներով», այս թեման՝ «արտահայտչականության միջոցը», բնապատկերի ոչ պակաս կարևոր մասն է»։ 
Արվեստաբանները նշում էին նկարում պատկերված բնապատկերի սինթետիկ լինելը, որը դրսևորվում է ոչ միայն այն բանում, որ այն «հորինված է» մի քանի նատուրալ էտյուդներից, այլև «բուն կերպարի, նրա գաղափարական սինթետիկության հավաքական, ընդհանրացնող բնույթով», թվում է, որ այն ներկայացնում է մի ամբողջ երկրի կերպար, հենց այդ պատճառով Լևիտանն ի սկզբանե ուզում էր նրան «Ռուսիա» անվանել։ Ավելին, ինչ-որ չափով սինթեզված է եղել նաև բնության վիճակը. մի կողմից ծառերի և սեղմված դաշտերի սաղարթի դեղին գույնն է ցույց տալիս, ինչը տեղի է ունենում աշնանը, իսկ մյուս կողմից՝ լուսավորումը և ամպերը միանգամայն ամառային տեսք ունեն։ Հնարավոր է, որ նկարիչը միտումնավոր է ընտրել «Բաբի ամառվա» օրը, երբ «աշնան հանդիսությունը դեռ պահպանում է ամառվա հմայքը»։
Նկարի գունային գամմայի հիմքը կապույտ-երկնագույն, շագանակագույն-կանաչ, դեղին և մանուշակագույն երանգներն են։ Ընդհանուր առմամբ նկարիչը փորձել է վառ և մաքուր գույներ օգտագործել, ընդ որում նույնիսկ սպիտակ ամպերը նրա կողմից գրվել են տարբեր երանգներով, դեղնավուն՝ լուսավորված վայրերում և մանուշակագույն՝ ստվերում։ Դաշտերի և մարգագետինների պատկերման համար օգտագործվել են դեղին-շագանակագույն և կանաչ գույներ, ծառերի սաղարթները գրված են նարնջագույն-շագանակագույն երանգներով, լճի հակառակ ափին գտնվող գյուղերում կարմիր-շագանակագույն տներ են երևում, առանձնանում է եկեղեցու սպիտակ բծերը։ Ջրի պատկերի համար օգտագործվում է կապույտ գույն, կապույտ ծածանք և գունավոր արտացոլումներ։ Լևիտանը շատ անգամ արտագրում էր ջուրը ալիքների հետ առաջին պլանում, ապա ավելացնում, ապա հանում ջրաշուշանները։


== Էտյուդներ, էսքիզներ և տարբերակներ ==
Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահում կան երեք էտյուդներ՝ «Լիճ»-ը, «Քամոտ օր»-ը (կտավ թուղթ, յուղաներկ, 1898-1899, 14 × 18 սմ, (ինվ 5341), ընդունվել է 1917 թվականին Մ. Ա. Մորոզովի և Մ. Կ. Մորոզովայի ընտանեկան հավաքածու), «Վերջին ճառագայթները»։
«Լիճ» (թուղթ ստվարաթղթի վրա, յուղաներկ, 17,6 × 26,2 սմ, (ինվ 9117), 1927 թվականին պետական թանգարանի հիմնադրամի միջոցով ընդունվել է Նոր արևմտյան արվեստի թանգարան, մինչ այդ եղել է Ի. Ա. Մարոզովայի ժողովում) և «Պարզ աշնանային օր» (ծառ, ձեթ, 12,5 × 27,3 սմ, (ինվ Ж-123), ձեռք է բերվել 1961 թվականին, Մոսկվայի կոլեկցիոներ Ա. Վ. Գորդոնից, մինչ այդ եղել է Ն. Ա.Սոկոլովի ժողովում)։ Եվս մեկ էտյուդ, «Լիճ։ Քամոտ օր»-ը գտնվում է Վ. Մ. և Ա. Մ. Վասնեցովների անվան Վիեննայի արվեստի թանգարանի հավաքածուում։

Նիժնի Նովգորոդի գեղարվեստի պետական թանգարանի հավաքածուի մեջ է գտնվում Իսահակ Լևիտանի համանուն էսքիզ՝ «Լիճ» կտավը (կտավ, յուղաներկ, 1898կամ 1898-1899, 48,6 × 69,7 սմ)։  Պետական Տրետյակովյան պատկերասրահում պահվում է «Լիճ» կտավի առաջին տարբերակը (կտավ, յուղաներկ, 1898-1899, 27 × 36,5 սմ, (ինվ Ж-552))։ Ինչպես և կտավը, այն ցուցադրվել է 1901 թվականին՝ Սանկտ Պետերբուրգում և Մոսկվայում կայացած նկարչի հետմահու ցուցահանդեսում։ Դրանից հետո նա եղել է Ի. Ի. Տրոյանովսկու, Կ. Ի. Տրոյանովսկայայի, Վ. Ն. Վինոգրադովի և Օ. Ֆ. Վինոգրադովայի հավաքածուներում, իսկ 1968 թվականին ձեռք է բերել Տրետյակովյան պատկերասրահը։


== Արձագանքներ ==
Արվեստաբան Ալեքսեյ Ֆյոդորով-Դավիդովը «Լիճ» կտավը դասել է «Լևիտանի հրաշալի ստեղծագործությունների» շարքին և գրել, որ այդ կտավը հանդիսատեսի վրա «անմիջականորեն մեծ և ուժեղ տպավորություն է ստեղծում, թե ինչպիսին է ռուսական բնության հզոր ու գեղեցիկ պատկերը»։ Ֆյոդորով-Դավիդովի խոսքերով՝ այս կտավում Լևիտանի «Կարապի երգ» - ում նկարիչը «կրկին հաստատել է այն իդեալները, որոնցով ներթափանցվել է նրա արվեստը, և այն թողել է որպես կտակ՝ այն գեղարվեստական նոր խնդիրների հետ միասին, որոնց լուծման վրա իր մահը վրա է հասել։

Իր «Ռուսական բնապատկեր» գրքում արվեստաբան Վիտալի Մանինը նշել է, որ Լևիտանի «Լիճ։ Ռուսիո»-ն «ակնհայտ կերպով դրսևորեց նկարչի գեղանկարչական որոնումները, կարծես Ռուսաստանում սկսվող նոր դարի արվեստի պլաստիկան»։ Մանինի խոսքով այս ստեղծագործության մեջ «մթնոլորտի փոփոխվող վիճակը որսալու ցանկությունը, աշխարհի գույների փոփոխականությունը, օդի շարժունակությունը, ինչպես նաև զգացմունքների և ապրումների ֆիքսման էսքիզային ձևը, աշխարհի ըմբռման այլ մեթոդի արդյունքն են», իսկ «մտածողության երբեմնի մասշտաբը փոխարինվել է բնական երևույթների սուր ընկալմամբ, դրանց եղանակային վիճակների հավաքմամբ»։
2000-ականների սկզբին արվեստաբան Ֆաինա Մալցևան գրել էր, որ հարյուրամյակներում, որն անցել է «Լիճ» նկարի ստեղծումից ի վեր, չի կորցրել «իր բարձր գեղարվեստական և գեղագիտական արդյունավետությունը»։ Մալցևան նշել է, որ չնայած լևիտանյան բնապատկերի որոշ գեղանկարչական անավարտությանը, նա «ինքն իրեն էլ ավելի է ամրացնում նկարչի ստեղծած կերպարանքով ենթադրվող երկրորդ ավելի ընդլայնողական անվանմանը» (նկատի ունի «Ռուսիա» այլընտրանքային անվանումը)։ Մալցևայի խոսքով՝ «Լևիտանի ստեղծագործության մեջ նման խոշոր ստեղծագործության առկայությունն օրինաչափ է», քանի որ «այն օրգանապես միաձուլվում է վերջին շրջանի նրա բազմաթիվ բնապատկերների հետ»։
Նկարիչ Կոնստանտին Յուոնը գրել է, որ «Լիճը», ինչպես նաև «Մարտը» և «Թարմ քամին։ Վոլգա»-ն վերաբերում է Լևիտանի ստեղծագործություններին, որոնք լցված են «կյանքի ուրախությամբ և երջանիկ զգացողությամբ»։ Արվեստաբան Վլադիմիր Պետրովը նշել է, որ «Լիճ» կտավում Լևիտանը ձգտում էր հասնել «կերպարի մոնումենտալ քնարականությանը», փորձելով դրանում միացնել «օրվա արևի թարմության և պայծառության գրեթե իմպրեսիոնիզտական անմիջականությունը» և դեկորատիվ-մոնումենտալ սկիզբը, որը այդ նկարը կապում է հին ֆրեսկոյի ավանդույթի հետ։


== Տես նաև ==
Իսահակ Լևիտանի նկարների ցանկ


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Левитан И. И. Письма, документы, воспоминания / А. А. Фёдоров-Давыдов. — М.: Искусство, 1956. — 335 с.
Лужецкая А. Н. Техника масляной живописи русских мастеров с XVIII по начало XX века. — М.: Искусство, 1965. — 290 с.
Мальцева Ф. С. Мастера русского пейзажа. Вторая половина XIX века. Часть 4. — М.: Искусство, 2002. — 84 с. — ISBN 9785210013484
Манин В. С. Русский пейзаж. — М.: Белый город, 2001. — 632 с. — (Энциклопедия мирового искусства). — ISBN 5-7793-0293-6
Молчанов Б. Н. Картинная галерея им. К. А. Савицкого. Путеводитель. — Пенза: Приволжское книжное издательство (Пензенское отделение), 1979. — 110 с.
Петров В. А. Исаак Ильич Левитан. — СПб.: Художник России, 1992. — 200 с. — (Русские живописцы XIX века). — ISBN 5-7370-0212-8
Петров В. А. Исаак Левитан. — М.: Белый город, 2000. — ISBN 5-7793-0250-2
Пилипенко В. Н. Пейзажная живопись. — СПб.: Художник России, 1994. — 208 с. — (Русские живописцы XIX века). — ISBN 5-7370-0315-9
Пророкова С. А. Левитан. — М.: Молодая гвардия, 1960. — 240 с. — (Жизнь замечательных людей).
Турков А. М. Исаак Ильич Левитан. — М.: Искусство, 1974. — 160 с. — (Жизнь в искусстве).
Фёдоров-Давыдов А. А. Исаак Ильич Левитан. Жизнь и творчество. — М.: Искусство, 1966. — 403 с.
Фёдоров-Давыдов А. А. Картина И. Левитана «Озеро» // Русское и советское искусство. Статьи и очерки. — М.: Искусство, 1975. — С. 574—588. — 739 с.
Чижмак М. С. Хроника жизни и творчества Исаака Левитана // Третьяковская галерея. — 2010. — № 3. — С. 58—71.
Государственная Третьяковская галерея — каталог собрания / Я. В. Брук, Л. И. Иовлева. — М.: Красная площадь, 2001. — Т. 4: Живопись второй половины XIX века, книга 1, А—М. — 528 с. — ISBN 5-900743-56-X
Государственный Русский музей — Живопись, XVIII — начало XX века (каталог). — Ленинград: Аврора и Искусство, 1980. — 448 с.
Государственный Русский музей — каталог собрания / Г. Н. Голдовский, В. А. Леняшин. — СПб.: Palace Editions, 2016. — Т. 6: Живопись второй половины XIX века (К—М). — 176 с. — ISBN 978-5-93332-565-9
Государственный Русский музей — Из истории музея / И. Н. Карасик, Е. Н. Петрова. — СПб.: ГРМ, 1995. — 312 с. — ISBN 5-900872-04-1
Памятники культуры. Новые открытия. Ежегодник — 2003 / Т. Б. Князевская, В. И. Васильев. — М.: Наука, 2004. — 648 с. — ISBN 5-02-032662-3
Художники народов СССР. Библиографический словарь / Т. Н. Горина. — М.: Искусство, 1972. — Т. 2 (Бойченко — Геонджиан).


== Արտաքին հղումներ ==
«Левитан И. И. — Озеро. 1899—1900» (HTML)։ Виртуальный Русский музей — rusmuseumvrm.ru։ Վերցված է 2017-11-08 
«Интерактивный вид зала Государственного Русского музея, в котором находится картина «Озеро»» (HTML)։ Виртуальный тур по Русскому музею — virtual.rusmuseumvrm.ru։ Վերցված է 2017-11-08 
«Левитан Исаак Ильич — Озеро. Русь, 1899—1900» (HTML)։ www.art-catalog.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-09-28-ին։ Վերցված է 2018-04-15  
«Исаак Ильич Левитан — Лучшие картины, пейзажи — Озеро. Русь, 1900» (HTML)։ isaak-levitan.ru։ Վերցված է 2018-04-15  
А. А. Фёдоров-Давыдов։ ««Озеро» — последняя картина Левитана» (HTML)։ isaak-levitan.ru։ Վերցված է 2018-03-16  
«Исаак Ильич Левитан — Озеро. Русь (1899—1900)» (HTML)։ www.rodon.org։ Վերցված է 2018-04-13