Տիգրան Մեծի պարթևական արշավանք

Հայ-պարթևական պատերազմ կամ Տիգրան Մեծի պարթևական արշավանք, Մեծ Հայքի Արտաշեսյան արքա Տիգրան Բ Մեծի նվաճողական պատերազմն ընդդեմ Պարթևական թագավորության և վերջինիս դաշնակից տերությունների՝ Կորդուքի, Ատրպատականի, Օսրոյենեի և Ադիաբենեի, որոնք սկսվել են մ․թ․ա․ 87 թվականին և ավարտվել մ․թ․ա․ 85 թվականին՝ հայկական կողմի լիակատար հաղթանակով։
Հայ-պարթևական հարաբերությունները սրվում են դեռևս Պարթևստանի գահակալ Միհրդատ Բ-ի կառավարման ժամանակահատվածում, երբ գահաժառանգ Տիգրանին պատանդությունից ազատելու դիմաց որպես պայման Մեծ Հայքի թագավորությանը պարտադրվում է հանձնել սահմանամերձ «Յոթանասուն հովիտներ» կոչվող տարածքը։ Այդ տիրույթների հետագա պատկանելիության շուրջ վեճը Տիգրան Բ-ի կառավարման սկզբնական հատվածում` մ․թ․ա․ 94-92 թվականներին վերաճում է զինված բախման, որն ավարտվում է Հայքի կորստված տարածքների վերականգնմամբ։ 
Ծոփքի վերամիավորումը, Վիրքի և Աղվանից թագավորությունների հպատակեցումը, Պոնտոսի արքա Միհրդատ Զ Եվպատորի հետ դաշինքի կնքումը, Կապադովկիայի ռազմակալումը, ինչպես նաև Տիգրան Մեծի հետագա նվաճողական նկրտումները անխուսափելի են դարձնում հայ-պարթևական պատերազմի սանձազերծումը, ինչին առավելապես նպաստում են Պարթևստանում սկզբնավորված գահակալական կռիվներն ու խառնակությունները։ Տիգրան Մեծը Պարթևստանի դեմ մեծ արշավանքը սկսում է մ․թ․ա․ 87 թվականին՝ ռազմախուժման ենթարկելով պարթևների դաշնակից տերություններից Ատրպատականը, ապա՝ Ադիաբենեն։ Օգտվելով ռազմական հաջողություններից՝ Մեծ Հայքի թագավորության բանակը հարավ-արևելքում շարունակում է առաջխաղացումն ու մոտենում Պարթև Արշակունիների քաղաքամայր-ոստան Էկբատան՝ պաշարելով քաղաքը։ Այդ պաշարման ժամանակ հրկիզվում է պարիսպներից դուրս կառուցված արքունի դղյակը՝ Ադրաբանան, որից հետո նոր իշխանության եկած պարթևաց արքա Գոդերձ Ա-ն ստիպված է լինում գտալ զիջումների։
Ջախջախիչ պարտություն կրած Պարթևստանի գահակալը ստիպված է լինում ընդունել Մեծ Հայքի արքա Տիգրան Մեծի գերագահությունը և վերջինիս զիջել «արքայից արքա» տիտղոսը, որը Արտաշեսյան արքայատոհմի ներկայացուցիչները կրում են մինչև 1 թվականը։ Արշավանքի արդյունքում Տիգրանյան տերությանն է անցնում նաև ողջ Միջագետքի տարածը և Կորդվաց աշխարհը, իսկ Ատրպատականը վերածվում է Մեծ Հայքի արբանյակ թագավորության։ 


== Նախապատմություն ==


=== Հայ-պարթևական առաջին պատերազմ ===
Պարթևական տերությունը թռիչքաձև հզորանում է Մեծ Հայքի գահակալ Արտաշես Ա Բարեպաշտ արքայի հաջորդների օրոք։ Արյունարբու գահակալական կռիվների արդյունքում մ․թ․ա․ 123 թվականին այս երկրում գահին բազմել էր Միհրդատ Բ Արշակունին, որի օրոք Պարթևստանը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին։ Նախ, Միհրդատ արքան հաջողությամբ դիմակայում է արևելքից իր տերության սահմաններ ներթափանցելու փորձեր կատարող սկյութական ցեղերին, ապա Ասորիքում ջախջախիչ պարտության մատնում անկում ապրող Սելևկյանների տիրակալությանը։ 
Հռոմեացի պատմիչ Մարկոս Յուստինոսը հաղորդում է, որ պարթևները գրավելով Հայաստանի հարակից երկրները, պատերազմ են սկսում նաև Մեծ Հայքի թագավորության դեմ։ 

Արտավազդ Ա-ն Հայքի գահին բազմել էր հաջորդելով հորը՝ Արտաշեսյան թագավորության հիմնադիր Արտաշեսին։ Արտավազդի օրոք՝ մ․թ․ա․ 120 թվականին, Հայաստանի հարավային տարածքներ են ներխուժում պարթևաց Միհրդատ Բ Արշակունի արքայի բանակները։ Պարտություն կրած անժառանգ Արտավազդը ստիպված է լինում պարթևական արքունիք պատանդության տալ 20-25-ամյա արքայազն Տիգրանին՝ իր եղբորորդուն։ Տիգրան Արտաշեսյանին պատանդ վերցնելով, Միհրդատ արքան նախ և առաջ փորձում էր ապահովագրված լինել հռոմեա-պարթևական մրցակցության ընթացքում Մեծ Հայքի թագավորության հնարավոր ռազմական պոռթկումներից, ինչպես նաև հարևան երկրի թագաժառանգին դարձնել արևելյան կողմնորոշմամբ պետական գործիչ։ 
Մովսես Խորենացին նշում է, որ պարթևների մղած կարճատև պատերազմն իր հերթին վատթարացրել էր Արտավազդի՝ «հայոց թուլամորթ արքայի» (ըստ պատմիչի բնորոշման) աչքում այդ երկրի հեղինակությունը։ Ըստ պատմագիտական վկայությունների՝ հենց այս շրջանում էլ պարթևները նվաճում են Միջագետքի երկրներն ու Ատրպատականը։ Ավելին, հայտնի է, որ հայ-պարթևական պատերազմի ընթացքում Միհրդատ Բ Պարթևը ռազմական օժանդակություն էր ստանում նաև իր վասալ Ատրպատականի կամակատար թագավորից։
Հայ-պարթևական հաջորդ ռազմական բախումը տեղի է ունենում արդեն Տիրան Ա արքայի օրոք։ Տիրանը կամ Տիգրանը Արտավազդ Ա Արտաշեսյանի կրտսեր եղբայրն էր, պատանդ արքայազն Տիգրանի հայրը։ Եղբոր մահվանից հետո՝ մ․թ․ա․ 115 թվականին, Տիրանը ժառանգում է Հայքի թագը։ Ստրաբոնը նշում է, որ Տիրանը հզոր դիմադրություն է ցույց տալիս պարթևական զորքերին և դուրս մղում նրանց երկրի սահմաններից․ «Պարթևները տիրեցին մեդացիների և բաբելոնացիների երկրներին, բայց ո՛չ Արմենիային։ Թեև հարձակումներ հաճախ տեղի ունեցան, սակայն երկիրն ուժով չնվաճվեց։»։


=== Մեծ Հայքի թագավորության վերելք ===

Արքայազն Տիգրանը պատվո պատանդության մեջ մնում է մինչև մ․թ․ա․ 95 թվականը։ Հոր՝ Տիրան Արտաշեսյանի մահվանից հետո, Մեծ Հայքի գահը մնում է թափուր և հայոց ավագանին որոշում է կայացնում մաքրարյուն Արտաշեսյանի իրավունքով Տիգրանին հռչակել արքա։ Տիգրանին պատանդությունից ազատելու դիմաց Պարթևստանը ստանում է հայ-պարթևական սահմանագլխին՝ Հայոց տերության հարավ-արևելքում գտնվող «Յոթանասուն հովիտներ» կոչվող տարածքը՝ Կասպք-Փայտակարանը, Պարսպատունիքը և Պարսկահայքը, որոնք Արտաշես Բարեպաշտը ավելի վաղ միացրել էր Հայաստանին։ Տիգրանի հետ պատանդության մեջ էր գտնվում նաև Տիգրանյան աշխարհակալության ապագա սպարապետ Բագարատը, որը մ․թ․ա․ 95 թվականին Տիգրանի գլխին դնում է հայոց արքայական թագը։  
Տիգրան Բ-ն, 45 տարեկան հասակում բազմելով Մեծ Հայքի գահին, ժառանգում է զարգացած պետություն և մարտունակ բանակ, որի միջոցով էլ իրականացնում է իր հավակնոտ ծրագրերը։ Իր կառավարման երկրորդ տարում՝ մ․թ․ա․ 94 թվականին, Տիգրան Մեծը գահազրկում է Ծոփքի անկախ թագավորությունում իշող Արտանես Երվանդունի արքային և Ծոփաց աշխարհը միացնում իր թագավորությանը։ Մ․թ․ա․ 93 թվականին հայոց արքան դաշինք է կնքում հարևան Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ Զ Եվպատորի հետ՝ այդկերպ ապահովագրելով իր տերության արևմտյան և հյուսիսային սահմանները հռոմեական հնարավոր ինտերվենցիաներից։ Հայ-պոնտական դաշինքն առաջին հերթին ուղղված էր Մեծ Հայքի և Պոնտոսի թագավորությունների զորեղացմամբ մտահոգված տարածաշրջանային գերտերությունների՝ Հռոմեական հանրապետության և Պարթևական տիրակալության դեմ։ Մ․թ․ա․ 93 թվականին հայ-պոնտական զորքերը իրագործում են դաշնակցային պայմանագրի առաջին գործնական քայլը՝ համատեղ կերպով ներխուժելով Կապադովկիա։ Ըստ պայմանավորվածության՝ Կապադովկիայի նվաճումից հետո ռազմավարական միջանցիկ նշանակության այս տարածքը պետք է անցներ Միհրդատյան Պոնտոսին, իսկ երկրի ամբողջ շարժական ու անշարժ գույքին պետք է տիրապետեին հայերը։ Կապադովկիական արշավանքն ավարտվում է հաջողությամբ։  
Մ․թ․ա․ 92 թվականին Տիգրանի բանակը վրաց իշխաններից կազմված ավագանու խնդրանքով իր զորքերը մտցնում է Վիրք և բախվում այստեղ իշխող պարթևների սատելիտ թագավորի՝ Փառնավազի տոհմից Փառանջոմ Ա-ի բանակի դիմադրությանը։ Վերջինս, ըստ վրաց տարեգիր Լեոնտի Մրովելու, ուրացել էր հայրենի կրոնն ու կրակի սպասավորներին հաստատել Մցխեթում։ Գուգարքում՝ Տաշիրի շրջակայքում տեղի ունեցած հուժկու ճակատամարտում պարթևների զորակցությունը վայելող Փառանջոմն ու իր բանակը ջախջախվում են. Վիրքում հաստատվում է Արտաշեսյանների տոհմը։ Հայտնի է, որ նույն տարում Տիգրանի բանակը հպատակեցնում է նաև Աղվանքը։ 
Այսպիսով, Մեծ Հայքի թագավորությունը Տիգրանի կառավարման սկզբնամասում հասնում է իր հզորության գագաթնակետին։ Միևնույն ժամանակահատվածում արևմուտքում շարունակական հաջողությունների էր հասնում նաև դաշնակից Միհրդատ Եվպատորը։ Այսպիսով, նպաստավոր նախադրյալներ էին ստեղծվել տարածաշրջանում լիակատար գերիշխանության հասնելու համար, որը քաջ գիտակցելով Տիգրան Բ-ն նախապատրաստվում է մեծ արշավանքի։ 


== Արշավանքի նախօրյակ ==


=== Պայքար «Յոթանասուն հովիտներ»-ի համար ===

Հայ-պարթևական հարաբերությունները վերստին սրվում են մ․թ․ա․ 94 թվականին։ Պատճառը «Յոթանասուն հովիտներ» կոչվող տարածքի պատկանելիության շուրջ վեճն էր։ Մեծ Հայքի հարավ-արևելքում տեղակայված այդ տիրույթները Պարթևստանին հանձնվել էին մ․թ․ա․ 95 թվականին՝ որպես այդ ժամանակ դեռ արքայազն Տիգրանի փրկագին պատանդությունից։
Տիգրան Մեծի բանակի ռազմական պատրաստվածության մակարդակի բարձրացումը հնարավորություն էր տալիս վերջինիս նման պահանջներ ներկայացնել Պարթևստանին՝ ընդհուպ մինչև իրավիճակը մոտեցնելով էսկալացիայի։ Մեզ հասած պատմագիտական վկայություններից պարզ է դառնում, որ պարթևները հրաժարվում են վերադարձնել այդ տարածքները՝ Կասպքը, Պարսկահայքն ու Պարսպատունիքը, որի արդյունքում Տիգրանը զորքերը մտցնում է այդ տարածքներ։ Ստրաբոնը նշում է, որ «նա հզորանալով վերցրեց այդ վայրերը», ինչը նշանակում է, որ պարթական կողմը չի կարողացել դիմակայել Մեծ Հայքի թագավորության հարձակմանը։ Մ․թ․ա․ 94-92 թվականներին տեղի ունեցած ռազմական բախումների առաջին փուլում Տիգրան Մեծի բանակը վերադարձնում է «Յոթանասուն հովիտներ»-ը, ապա զարգացնելով ռազմավարական հաջողությունները առաջխաղացում է ապահովում Միջագետքի դաշտավայրում՝ պաշարելով սկզբում Ասորեստանի երբեմնի մայրաքաղաք Նինվեն, ապա՝ Ադիաբենեի մայրաքաղաք Արբելան։
Այսպիսով, մ․թ․ա․ 94-92 թվականների հայ-պարթևական պատերազմում Միհրդատ Բ-ի զորքերը պարտություն են կրում, ինչը արքայից արքային ստիպում է ռազմաքաղաքական դաշինքի գնալ իր երդվյալ թշնամու՝ հանրապետական Հռոմի հետ։


=== Հռոմի և Պարթևստանի դաշինքն ընդդեմ հայ-պոնտական տանդեմի ===

Դաշնակիցների հետագա առաջխաղացումը տարածաշրջանային ազդեցության գոտիներում (օրինակ՝ Կապադովկիայի հռոմեահպատակ թագավորության նվաճումը կամ Վիրքի պարթև միապետի տապալումը) երբեմնի ոխերիմ հակառակորդներին՝ Հռոմեական հանրապետությանն ու Պարթևստանին, ստիպում է միևնույն հայտարարի գալ։ Պատճառն այն էր, որ հայ-պոնտական դաշինքը արդեն լուրջ սպառնալիք էր դիտարկվում երկու գերտերությունների աշխարհաքաղաքական և անվտանգային հետաքրքրությունների համար, ուստի սա առաջին դեպքն էր, երբ երկու տիրակալությունների շահերը համընկնում էին։ 
Հռոմեա-պարթևական բանակցությունները մեկնարկում են Եփրատի շրջակայքում՝ մ․թ․ա․ 92 թվականին։ Այդ տարում Կիլիկիայի հռոմեական պրոպրետոր Կոռնելիուս Սուլլան հանդիպում է պարթևաց թագավոր Միհրդատ Բ-ի ուղարկած բանագնացի՝ Օրոբազուսի հետ։ Սա, ինքնին, պատմագիտությանը հայտնի առաջին դրվագն էր, երբ Հռոմն ու Պարթևստանը դուրս էին գալիս ուղիղ բանակցությունների։ Պլուտարքոսը մանրամասներ է հայտնում հակահայկական այս բանակցությունների վերաբերյալ։ Ըստ պատմիչի՝ հանդիպման ընթացքում Սուլլան նստած էր պարթևական դեսպանի և Կապադովկիայի թագավոր Արիոբարզանես Ա-ի միջև։ Կենտրոնը համարվում էր պատվո նստավայր, և Պարթևստանի համար նվաստացուցիչ էր Սուլլայի այդ քայլը, և դա է պատճառը, որ պարթև դեսպանը բանակցություններից վերադառնալուն պես արքայից արքա Միհրդատի վճռով մահապատժի է ենթարկվում։ Անգութ որոշման հիմքը Պարթևական թագավորության հեղինակության անարգումն էր։ Մեղադրանքում նշվում էր, որ Օրոբազուսը անգործությամբ թույլ է տվել հռոմեացի պատվիրակին գոռոզաբար անարգել սեփական երկիրը։ Հետագայում այսօրինակ վարքագծի համար Սուլլային մեղադրում են նաև Հռոմեական սենատում։
Ըստ ձեռք բերված համաձայնության՝ երկու աշխարհակալությունների ազդեցության գոտիների սահմանագիծը պետք է դառնար Եփրատ գետը։


=== Պարթևական մութ դարեր ===

Չնայած կողմերի միջև համաձայնագրի կնքմանը, մ.թ․ա․ 93 (կամ մ․թ․ա․ 92) թվականին Պարթևստանը պատերազմ է սկսում Սիրիայում՝ ցեղային առաջնորդ, ինքնահռչակ թագուհի Կաոդիկեի և նրա սելևկյան դաշնակից Անտիոքոս X Հովսեփոս Ֆիլոպատորի դեմ։ Հռոմեա-պարթևական հարաբերությունները վերստին սրվում են, երբ Սելևկյան վերջին միապետերից Դեմետրիոս III-ը փորձում է պաշարել Բերիան (ժամանակակից Հալեպ քաղաքը), Պարթևստանը ռազմական օժանդակություն է ուղարկում տեղի բնակիչներին, որի արդյունքում Դեմետրիոսը պարտություն է կրում։
Մ․թ․ա․ 91 թվականին պարթևաց տիրակալ Միհրդատ Բ-ն կնքում է իր մահկանացուն։ Միհրդատի կառավարման վերջին տարիները և դրան հաջորդող ժամանակաշրջանը պատմագիտությանը հայտնի է «պարթևական մութ դարեր» անվանումով, որն ավարտվում է մ․թ․ա․ 57 թվականին՝ Որոդես Բ-ի իշխանության գալով։  
Միհրդատ Բ-ի մահից հետո երկրում սկիզբ առած ներքաղաքական գժտությունների ֆոնին մ․թ․ա․ 91 թվականին Գոդերձ Արշակունին Բաբելոնում թագադրվում է որպես Պարթևստանի արքայից արքա։ Մեզ հասած պատմագիտական աղբյուրները (որոնցից ամենահայտնին Բաբելոնյան աստղագիտական օրագրերն են) վկայում են այն մասին, որ Գոդերձը եղել է Միհրդատի որդին և հոր կառավարման ժամանակահատվածում իշխել պարթևաց արքունիքում որպես «սատրապների սատրապ»։ Գոդերձը պարթևական գահին վերջնականապես հաստատվում է ներքաղաքական պայքարում ունեցած հաջողությունների արդյունքում՝ հաղթանակ տոնելով գահին հավակնող իր մյուս մրցակիցների նկատմամբ։ Գահակալական կռիվները, սակայն, էականորեն թուլացնում և պառակտում են Պարթևական կայսրությունը, որն էլ Մեծ Հայքի թագավոր Տիգրան Բ-ին հնարավորություն է տալիս ընդլայնել իր ազդեցության գոտիները տարածաշրջանում։ 


== Արշավանք ==


== Տես նաև ==
Վիրքի հպատակեցումը Տիգրան Մեծի կողմից
Ծոփքի միացումը Մեծ Հայքին


== Ծանոթագրություններ ==