Սպարտակ (ֆիլմ, 1926)

«Սպարտակ» (ռուս.՝ «Спартак»), խորհրդային գեղարվեստական ֆիլմ-դրամա, որը նկարահանվել է Ռաֆայելլո Ջովանյոլիի համանուն պատմավեպի հիման վրա, թուրք ռեժիսոր Մուխսին-Բեյ Էրթուղրուլի բեմադրությամբ։ Սցենարի հեղինակ է դարձել ուկրաինացի ֆուտուրիստ բանաստեղծ Գեո Շկուրուպին։ Ֆիլմը նկարահանվել է Օդեսայի համաուկրաինական ֆոտոկինովարչության կինոֆաբրիկայում 1926 թվականին, պրեմիերան կայացել է 1926 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Կիևում և 1928 թվականի հունվարի 10-ին Մոսկվայում։ Նկարահանումներին մասնակցել է ավելի քան 3 հազար օդեսացի։ Ֆիլմը չի պահպանվել։


== Նկարագրություն ==

Ֆիլմի պատմում է Հռոմեական կայսրությունում Սպարտակի ապստամբության ընթացքի և պարտության մասին։ Ապստամբության ֆոնին զարգանում է Սպարտակի և Վալերիայի՝ Սուլլայի կնոջ սիրո պատմությունը։
«Սպարտակ» ֆիլմի նկարահանումների մասին հիշատակել է Իլյա Իլֆը՝ ֆիլմը կոչելով «ինչ-որ շատ հին հռոմեական բան»։ Իլֆի և Պետրովի մյուս ստեղծագործությունների առանձին մոտիվների հետ միասին «Սպարտակ» ֆիլմի բեմադրության սկանդալային պատմությունը ներառվել է «Ոսկե հորթը» վեպի սկզբնական տարբերակում։ Վեպի ավելի ուշ՝ կրճատված տարբերակում, այնուամենայնիվ, այս ֆիլմի մասին հիշատակում կա․ հենց դա է նկատի ունենում, երբ «մորուքավոր շվեյցարն» ասում է Բենդերին․ «Անցյալ տարի նկարահանել են համր ֆիլմ հռոմեական կյանքից ֆիլմ։ Մինչև հիմա դատվել չեն կարող քրեական գործի կապակցությամբ»։ Յուրի Յանովսկին ֆիլմի նկարահանումների մասին գրել է «Նավի վարպետ» (ռուս.՝ «Мастер корабля», 1928) վեպում։


== Դերերում ==


== Նկարահանող խումբ ==
Սցենարիստներ՝ Գեո Շկուրուպի, Միխայիլ Գալպերին
Ռեժիսոր՝ Էրթուղրուլ Մուխսին-Բեյ
Օպերատոր՝ Մարիուս Գոլդտ
Բեմադրող նկարիչ (ճարտարապետ)՝ Գեորգի Բայզենգերց
Ռեժիսորի օգնականներ՝ Դմիտրի Էրդման, Գլեբ Զատվորնիցկի
Խորհրդատու՝ Բորիս Վառնեկե


== Տեխնիկական տվյալներ ==
սև-սպիտակ, համր ֆիլմ, 8 մատ, մետրաժը՝ 1968 մ


== Գրախոսություններ, գնահատականներ ==
Իլյա Իլֆի նոթատետրերում, ի թիվս այլ բաների, կան հետևյալ տողերը, որոնք վերաբերում են Մ. Էրթոգրուլի ֆիլմի գեղարվեստական որակին։


== Հետաքրքիր փաստեր ==
Արամ Խաչատրյանն այս ֆիլմի համար երաժշտություն չի գրել, նա միայն 1925 թվականին է սկսել յուրացնել կոմպոզիցիայի հիմքերը և միայն 23 տարեկան է եղել։ Իսկ «Սպարտակ» բալետի երաժշտությունը նա սկսել է գրել 1940-ականներին՝ հետպատերազմյան տարիներին։
Որպես պատմական խորհրդատու հրավիրված էր Նովոռոսիյսկի համալսարանի պրոֆեսոր, բանասեր-դասական Բորիս Վասիլևիչ Վառնեկեն (1874-1944)։
Վալերիայի դերի համար Մուխսին-Բեյը հրավիրել է ոչ թե պրոֆեսիոնալ դերասանուհու, այլ Օդեսայի փաստաբան Մադամ Բրոդսկայայի կնոջը, որը Օդեսայում հայտնի էր իր գիրությամբ, որը, ռեժիսորի կարծիքով, պետք է արտացոլեր հռոմեական մատրոնայի տիպիկ կերպարը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Մատենագիտություն ==
«Спартак» // Кіно: журнал. — 1926. — № 9, лип. — С. 12—13 : фотогр. — (Кіно-трибуна). — На фотогр. кадри з кф. — Без підпису. : [про фільм Одес. кіноф-ки «Спартак» за сцен. Ґ. Шкурупія та М. Гальперіна на основі твору Р. Джованьолі, який ставить «молодий реж.-реформатор» Е. Мухсін-бей]
«Спартак» // Кіно: журнал. — 1926. — № 10, серп. — С. 20. : [реж. Е. Мухсін-Бей, оператор М. Гольдт]
Болотов К., Спартак // Кіно: журнал. — 1926. — № 11, жовт. — С. 1-а с. обкл., 1, 8—9. — Арт. М. Ляров : [кадри з худож. фільму]
// Правда: газета. — 10 ноября 1926
// Кино-фронт. — М., 1926. — № 4—5 (7—8)
// Жизнь искусства: журнал. — Л., 1928. — № 6
Вишневский В. Е. // Правда: газета. — 10 февраля 1928. — № 35. — С. 6
// Известия: газета. — 20 января 1928
// Рабочий и театр: журнал. — Л., 1928. — № 5.
Херсонский Хрис. ВУФКУ на переломе («Спартак», «Два дня», «Звенигора») // Правда. — 1928. — 10 ноября.
Френкель Л. Kino-опери // Кіно: журнал. — 1929. — № 1 (49), січ. — С. 8 : фотогр. — На фотогр. кадри з фільмів ВУФКУ «Спартак», «Тамілла», «Примхи Катерини ІІ»: [про «надмірну красивість», зайву екзотику в іст. кф] / Л. Френкель]
Ремез Г. Боротьба за фільм // Кіно: журнал. — 1932. — № 19/20 [127/1—8]. — С. 3—5 : [огляд кф, вироблених в Україні з початку ХХ ст., та їх оцінка з марксист.-ленін. позицій: кф нац.-романт. спрямування — «Тарас Трясило», «Тарас Шевченко», «нацдемівські» — «Микола Джеря», «Василина», «Борислав сміється», «Навздогін за долею»; про активізацію буржуаз. елементів у кф: «За стіною», «Ордер на арешт», «5 наречених», «Бенефіс кловна Жоржа», ерот. кф А. Кордюма та Б. Глаголіна «Кіра Кіраліна»; високо-майстерні, але з натиском буржуаз. елементів: «Темне царство», «Сорочинський ярмарок», «Спартак», «Тамілла»; позит. оцінка кф «Земля», «Арсенал», «Звенигора», «Одинадцятий», «Два дні», «Нічний візник», «Джальма»; негативно про кф Г. Стабового, І. Кавалерідзе «Злива» та «Перекоп»; крит. кф «Штурмові ночі», в якому є «ознаки нерозуміння завдань реконструктивного періоду»] / Г. Ремез]