Խորհրդային հեղափոխական օրացույց

Խորհրդային հեղափոխական օրացույց (ռուս.՝ Советский революционный календарь), օրացույց, որը փորձ է արվել ներդնել ԽՍՀՄ-ում սկսած 1929 թվականի հոկտեմբերի 1-ից։ 1931 թվականի դեկտեմբերի 1-ից այդ օրացույցը մասամբ չեղարկվել է, իսկ վերջնական վերադարձ ավանդական օրացույցին տեղի է ունեցել 1940 թվականի հունիսի 26-ին (հունիսի 27-ին)։
Խորհրդային հեղափոխական օրացույցին զուգահեռ օգտագործվել է նաև գրիգորյան օրացույց։


== Անընդհատություն ==
1929 թվականի օգոստոսի 26-ին ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը «ԽՍՀՄ ձեռնարկություններում ու հիմնարկներում անընդհատ արտադրության անցնելու մասին» որոշմամբ անհրաժեշտ է համարել 1929-1930 տնտեսական տարվանից ձեռնարկություններում ու հիմնարկներում սկսել պլանաչափ և հետևողական անցում անընդհատ արտադրության (ռուս.՝ непрерывка)։ Անցումը, որ սկսվել է 1929 թվականի աշնանը, 1930 թվականի գարնանն ամրագրվել է Աշխատանքի և պաշտպանության խորհրդին առընթեր կառավարական հատուկ խորհրդի որոշմամբ։ Այդ որոշմամբ սահմանվել է միասնական արտադրական հաշվետախտակ-օրացույց։ Օրացուցային տարում նախատեսվել է 360 օր և համապատասխանաբար 72 հնգօրյակներ։ Մյուս հինգ օրերը որոշվել է համարել տոներ։


=== Շաբաթ ===
Խորհրդային Միությունում 1929-1930 թվականներին շաբաթն ունեցել է հինգ օր, ընդ որում՝ բոլոր աշխատանքային օրերը բաժանվել են հինգ խմբի, որ կոչվել են գույների անուններով (դեղին, վարդագույն, կարմիր, մանուշակագույն, կանաչ), և յուրաքանչյուր խումբ ունեցել է իր հատուկ հանգստի (ոչ աշխատանքային) օրը շաբաթվա մեջ (այսպես կոչված՝ «անընդհատ շաբաթ», «непрерывка»)։ Գույները կարող են տարբերվել ըստ աղբյուրների։ 1930 թվականի օրացույցում օրերը եղել են մանուշակագույն, կապույտ, դեղին, կարմիր և կանաչ՝ այդ հերթականությամբ սկսելով հունվարի 1-ից։ Կապույտն անանուն հեղինակի կողմից 1936 թվականին հիշատակվել է որպես  շաբաթվա երկրորդ օր, բայց նա պնդել է, թե կարմիրը եղել է շաբաթվա առաջին օրը։ Աղբյուրների մեծ մասում կապույտի փոխարեն նշված է վարդագույն, նարնջագույն կամ բաց վարդագույն (դեղձի գույն) և ներկայացնում այլ հերթականություն՝ դեղին, վարդագույն/նարնջագույն/բաց վարդագույն, կարմիր, մանուշակագույն և դեղին։
Փոփոխության արդյունքում ամեն օր աշխատել է աշխատողների 80 %-ը (բացառությամբ տոների), ինչի նպատակը եղել է արտադրության ծավալի ավելացումը, իսկ 20 %-ը հանգստացել է։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հանգստի օրերն ավելի շատ են եղել (մեկ օր հնգօրյակում, ոչ թե մեկ օր յոթնօրյակում), այդ բարեփոխումը ժողովրդականություն չի վայելել, որովհետև զգալիորեն բարդացրել է աշխատողների անձնական, հասարակական ու ընտանեկան կյանքն ընտանիքի տարբեր անդամների հանգստի օրերի տարբեր լինելու պատճառով։


=== Ամիս ===


==== Հնգօրյա շաբաթներով  ամսվա տեսական տարբերակ ====
Բազմաթիվ աղբյուրներում նշվում է, որ յուրաքանչյուր ամիս բաղկացած է եղել 30 օրվանից, և այդպիսով Խորհրդային Միությունում 1930 և 1931 թվականներին գոյություն է ունեցել փետրվարի 30։ Իրականում այդ առաջարկը մերժվել է։
Մնացած հինգ կամ վեց օրերն առաջարկվել է հայտարարել այսպես կոչված «անամիս արձակուրդներ», դրանք չեն ներառվել ոչ մի ամսվա և ոչ մի շաբաթվա մեջ, բայց դրա փոխարեն ունեցել են իրենց անունները.

Լենինի օր, հունվարի 30-ին հաջորդող օրը (ըստ այլ աղբյուրների՝ հունվարի 22-ին հաջորդող օրը)
Աշխատանքի օր, ապրիլի 30-ին հաջորդող երկու օրը,
Արդյունաբերական օրեր, նոյեմբերի 7-ին հաջորդող երկու օրերը,
նահանջ տարիներին՝ ավելացված օրը, որ հաջորդել է փետրվարի 30-ին։Կյանքի չկոչված այդ նախագիծը շատ նման է մշտական (կայուն) օրացույցի նախագծին։


==== Հնգօրյա շաբաթներով  ամսվա փաստացի տարբերակ ====
Բոլոր ամիսները պահպանել են իրենց օրերի սովորական քանակը։
Օրացույցում «բաց են թողնվել» հետևյալ օրերը՝
22 հունվարի (այսինքն՝ հունվարի 21-ը հնգօրյակի առաջին օրն էր, 23-ը՝ երկրորդ օրը),
1 և 2 մայիսի  (այսինքն՝ մայիսն սկսվել է ամսի երեքից),
7 և 8 նոյեմբերի (այսինքն՝ նոյեմբերի 6-ին հաջորդել է նոյեմբերի 9-ը),
5 դեկտեմբերի (1936 թվականից մինչև 1940 թվականը)։Իրականում նշված օրերը գոյություն են ունեցել, բայց հնգօրյակի մաս չեն կազմել։ Օրացույցը եղել է հաշվետախտակային այդ բառի ուղղակի իմաստով, նրանում ներառվել են միայն աշխատանքային օրերը՝ առանց տոների։ Հանգստի օրերը չեն նշվել, քանի որ յուրաքանչյուր աշխատողի համար այն եղել է առանձին (յուրաքանչյուր ձեռնարկություն ունեցել է աշխատողների ցանկ ըստ հանգստի օրերի)։ «Գունավոր» տարբերակում հինգ համընդհանուր ազատ օրերը նշվել են կարմիր աստղով։
Եթե ընդունված լիներ որոշումը, ապա փետրվարի 29-ը նույնպես կարող էր չներառվել հաշվետախտակային օրացույցում, և այդ ժամանակ հաշվետախտակ-օրացույցը կմնար բոլորովին անփոփոխ բոլոր տարիների համար։ Բայց հաշվետախտակ-օրացույցի նպատակը եղել է այն, որ աշխատանքային օրերը հաշվետախտակում բաժանվեն հնգօրյակների, և աշխատանքը դարձվի անընդհատ, այլ ոչ թե այն, որ օրացույցը մնա անփոփոխ։ Սովորաբար հնգօրյակի յուրաքանչյուր օր ունեցել է իր գույնը, որը պետք է հիշեին բոլոր աշխատողները։


===== Վիճելի առանձնահատկություն =====
Հայտնի չէ, թե արդյոք փետրվարի 29-ը եղել է հանգստյան օր, քանի որ հնգօրյակներով օրացույցը ներմուծվել է 1929 թվականի վերջին, իսկ մոտակա նահանջ տարին եղել է 1932 թվականը։
Ըստ առաջին տարբերակի՝ փետրվարի 29-ը չի ներառվել հանգստյան և տոն օրերի ցանկում, եղել է սովորական աշխատանքային օր։ Սակայն 1930 և 1931 թվականների հաշվետախտակ-օրացույցները լիովին համընկնում են, և այդ երեք տարիներին հունվարի 1-ը միշտ հնգօրյակի առաջին օրն է, իսկ դեկտեմբերի 31-ը՝ հնգօրյակի հինգերորդ (վերջին) օրը։
1932 թվականը փետրվարի 29- պատճառով պետք է ավարտվեր ոչ թե հնգօրյակի վերջին, այլ առաջին օրով (դեկտեմբերի 31-ը առաջ է տեղափոխվել մեկ օրով)։
Տեսականորեն ենթադրվում է, որ եթե հնգօրյակներով օրացույցը շարունակեր իր գոյությունը, և կընդունվեր որոշում այն մասին, որ փետրվարի 29-ը համարվի ոչ աշխատանքային օր, ապա հաշվետախտակ-օրացույցը կմնար անփոփոխ. հունվարի 1-ը միշտ կլիներ հնգօրյակի առաջին օրը, իսկ դեկտեմբերի 3-ը՝ հնգօրյակի վերջին օրը։
Իրականում 1931 թվականի դեկտեմբերի 1-ից վեցօրյակների ներմուծմամբ օրացույցն իսկապես դարձել է անփոփոխ։ Սակայն տոն օրերի փոխարեն աշխատանքային օրերը (ամսվա 31-րդ օրը) դարձել են շաբաթվանից դուրս, այսիսնքն՝ լրացուցիչ աշխատանքային օրեր, բայց տպագրվել են հաշվետախտակ-օրացույցում, որովհետև եղել են աշխատանքային։ Տոն օրերը նույնպես այլևս բաց չեն թողնվել հաշվետախտակ-օրացույցներից։


=== Տարի ===
Չնայած այն հանգամանքին, որ տարիների հաշվարկը շարունակվել է ըստ գրիգորյան օրացույցի, որոշ դեպքերում ամսաթիվը նշվել է որպես «սոցիալիստական հեղափոխության NN թվական»՝ հաշվարկի սկիզբ ունենալով 1917 թվականի նոյեմբերի 7-ը։ «Սոցիալիստական հեղափոխության NN թվական» արտահայտությունն առկա է եղել օրացույցներում մինչև  1991 թվականը ներառյալ, այսինքն՝ մինչև ԽՍՀՄ անկումը։
Որպես գեղարվեստական հնարք՝ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից տարիների հաշվարկն առկա է Միխայիլ Բուլգակովի «Սպիտակ գվարդիա» վեպում և Արկադի Ստրուգացկու «Արշավախումբ դեպի դժոխք» (ռուս.՝ «Экспедиция в преисподнюю») վիպակում։


== Վեցօրյակ ==

ԽՍՀՄ Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի 1931 թվականի նոյեմբերի 21-ի՝ «Ձեռնարկություններում ընդհատուն արտադրական շաբաթվա մասին» որոշմամբ՝ 1931 թվականի դեկտեմբերի 1-ից հնգօրյա շաբաթը փոխարինվել է վեցօրյա շաբաթով (այսպես կոչված վեցօրյակներով)՝ հանգստի ֆիքսված օրերով, որ եղել են ամեն ամսվա 6, 12, 18, 24 և 30 օրերին (մարտի 1-ն օգտագործվել է փետրվարի 30-ի փոխարեն), յուրաքանչյուր ամսվա 31-րդ օրը եղել է լրացուցիչ աշխատանքային օր)։ Դրա հետքերը երևում են «Վոլգա, Վոլգա» ֆիլմի լուսագրերում («վեցօրյակի առաջին օր», «վեցօրյակի երկրորդ օր» և այլն)։
Փաստացիորեն այս օրացույցը եղել է բոլոր տարիների համար, միակ տարբերությունը փետրվարի 29-ի բացակայությունը կամ առկայությունն է։ Այդ ատճառով էլ օրացույցը մի կողմից կարելի է կոչել մշտական։ Սակայն վեցօրյակները (այսինքն՝ շաբաթները) անընդհատ չեն եղել, որովհետև ամիսների 31-րդ օրերը վեցօրյակում չեն ընդգրկվել, իսկ փետրվարի 28-ին՝ վեցօրյակի չորրորդ օրվան, անմիջապես հաջորդել է վեցօրյակի առաջին օրը՝ մարտի 1-ը։
1931 թվականի դեկտեմբերի 1-ից շաբաթվա օրերի քանակը վերադարձվել է նախկին տեսքին։
Յոթնօրյա շաբաթվան անցում կատարվել է 1940 թվականի հունիսի 26-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության «Ութժամյա աշխատանքային օրվա, յոթնօրյա աշխատանքային շաբաթվա անցնելու և հիմնարկներից ու ձեռնարկություններից աշխատողների ու բանվորների ինքնակամ հեռանալն արգելելու մասին» որոշմամբ։ Սկզբում (1940-ական թվականներ) Խորհրդային Միությունում շաբաթն սկսվել է կիրակի օրվանից, իսկ ավելի ուշ՝ երկուշաբթի օրվանից։


== Հետաքրքիր փաստեր ==
1939 թվականին Մարտնչող անաստված միությունն առաջարկել է վերանվանել ամիսները։ Առաջարկվել են այսպիսի անվանումներ.Ռուսաստանում Ավիացիայի օրը ներկայում նշվում է օգոստոսի երրորդ կիրակի օրը, սակայն օդաչուներն այն տոնում են օգոստոսի 18-ին՝ ԽՍՀՄ օդային նավատորմի օրը։ Օգոստոսի 18-ը սահմանվել է ԽՍՀՄ ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի 1933 թվականի ապրիլի 28-ի № 859 որոշմամբ, քանի որ այն օգոստոսի երրորդ հանգստյան օրն էր ըստ այդ ժամանակ գործող վեցօրյակներով օրացույցի։ Հենց օգոստոսի 18-ին է երկար ժամանակ նշվել տոնը նույնիսկ վեցօրյակների վերացումից հետո։ Տոնն օգոստոսի երրորդ կիրակի օրը տեղափոխվել է ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1980 թվականի հոկտեմբերի 1-ի՝ № 3018-Х «Տոն և հիշատակի օրերի մասին» որոշմամբ, բայց տոնն օգոստոսի 18-ին նշելու մասնագիտական ավանդույթը մնացել է։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
«The Oxford Companion to the Year», Bonnie Blackburn & Leofranc Holford-Strevens (Oxford University Press, 1999, ISBN 0-19-214231-3, Pages 688—689)