Մեռյալների կղզի (նկար)

«Մեռյալների կղզի» (գերմ. Die Toteninsel), շվեյցարացի սիմվոլիստ նկարիչ Առնոլդ Բյոկլինի (1827-1901) ամենահայտնի կտավը։ Ընդհանուր առմամբ 1880-1886 թվականներին Բյոկլինը ստեղծել է այս կտավի հինգ տարբերակ։


== Նկարագիր ==
Նավակը մոտենում է մի փոքր կղզու, որի ժայռերը կարծես բնական պատ են կազմում ներքին տարածքի համար՝ գերաճած մուգ կիպարիսներով։ Ջրի և այդ տարածության միջև քարե ժայռերը մուտք են կազմավորում։ Ժայռերի ներքին կողմում տեսանելի են ուղղանկյուն որմնախորշեր։
Նավակի մեջ երկու մարդ կա՝ թիավարողը, որը վարում է այն և սպիտակ կտորով փաթաթված անձնավորություն։ Անձնավորության դիմաց երկար ուղղանկյուն արկղ է, որը սովորաբար մեկնաբանվում է որպես դագաղ։ Թիավարողին հաճախ զուգակցում են Քարոնի հետ, իսկ ջրային տարածքը, որը հատում է նավակը՝ Ստիքս կամ Աքերոն գետերի։ Հետաքրքիր է, որ Հարավային Եվրոպայում կիպարիսները զուգակցվում են մահվան հետ և հաճախ տնկվում են գերեզմանոցներում։ 


== Նկարի տարբերակներ ==
1880 թվականի մայիսին Բյոկլինն ավարտել է նկարի առաջին տարբերակը իր հովանավոր Ալեքսանդր Գյունտերի համար, բայց նկարը պահել է իր մոտ։ 1920 թվականին կտավը ձեռք է բերել Գոթֆրիդ Կելլեր ընկերությունը։
1880 թվականի ապրիլին Ֆլորենցիայում Բյոկլինի արհեստանոց է այցելել ֆինանսիստ Գեորգ ֆոն Բերնի այրին և գերմանացի քաղաքական գործիչ կոմս Վալդեմար Օրիոլայի ապագա կինը՝ Մարի Բերնան։ Նրան զարմացրել է նկարակալի վրայի անավարտ նկարը, և Բյոկլինը նրա համար ստեղծել է երկրորդ, ավելի փոքր տարբերակը փայտի վրա՝ նրա խնդրանքով ավելացնելով դագաղ և կնոջ պատկեր՝ որպես ամուսնու մահվան ակնարկ։ Հետագայում նա ավելացրել է այս տարրերը առաջին տարբերակին։
Երրորդ տարբերակը Բյոկլինը նկարել է 1883 թվականին իր վաճառքի գործակալ Ֆրից Գուրլիտտի համար։ Դրա վրա առաջին անգամ հայտնվել են անվան և ազգանվան «A.B.» սկզբնատառերը՝ աջ կողմում գտնվող ժայռի թաղման խորշերից մեկի վրա։ 1933 թվականին նկարը հանվել  է վաճառքի. այն ձեռք է բերել Բյոկլինի հայտնի երկրպագու Ադոլֆ Հիտլերը։ Նկարը սկզբում գտնվել է Բերգհոֆում, իսկ 1940 թվականից հետո՝ Ռայխսկանցելյարյայում։
1884 թվականին, ֆինանսական հանգամանքներից ելնելով, ստեղծվել է կտավի չորրորդ տարբերակը, որը ձեռք է բերել ձեռնարկատեր և կոլեկցիոներ բարոն Հենրիխ Տիսսենը։ Նկարը գտնվել է Ռոտերդամի Բեռլինի բանկի մասնաճյուղում, որտեղ այն այրվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռմբակոծությունների ժամանակ։ Այժմ պահպանվել  է միայն կտավի սև ու սպիտակ լուսանկարը։
Հինգերորդ տարբերակը նկարչին պատվիրվել է 1886 թվականին Լայպցիգի կերպարվեստի թանգարանի կողմից, որտեղ էլ այն գտնվում է մինչ օրս։
Կյանքի վերջին տարում Բյոկլինը որդու՝ Կառլոյի հետ աշխատել է վեցերորդ տարբերակի վրա։ Նկարը մասնավոր սեփականություն է, որը սեփականատերերը հանձնել են «երկարաժամկետ պահպանության» Էրմիտաժին. այն  ցուցադրվում  է Գլխավոր շտաբի շենքում։


== Ազդեցություն ==


=== Գերեզմանատան ճարտարապետություն ===

Մոսկվայի Վվեդենսկոե գերեզմանատան գերեզմանաքարի ձևավորման նպատակով «Մեռյալների կղզին» նկարի մի հատվածի օգտագործումը։
Նկարի սյուժեն օգտագործվել է երկու բնօրինակ տապանաքարերի համար խճանկար ստեղծելու համար՝ Գեորգ Լիոնի գերեզմանը Մոսկվայի Վվեդենսկոե գերեզմանատանը և Գուստավ Բաումիստերի գերեզմանը Սանկտ Պետերբուրգի Սմոլենսկոե գերեզմանատանը (երկրորդում խճանկարը անհետացել է), ինչպես նաև Վիբորգի Լյուդվիգշտայն կղզի-դամբարան լաստանավային անցման վերակառուցման ընթացքում։


=== Գեղանկարչություն ===
1932 թվականին Սալվադոր Դալին նկարել է  «Առնոլդ Բյոկլինի «Մեռյալների կղզու» իրական պատկերը երեկոյան աղոթքի ժամին» անվանումով կտավը։ Այնտեղ պատկերված է ամայի մի ծովափ, հեռվում երևում է կղզին, եզրին, ձախ կողմում նկարված է քարե խորանարդ, որի վրա դրված է թեյի բաժակ, որից դուրս է ցցված մետաղյա գդալը։ Հայտնի է, որ Բյոկլինի ուշ շրջանի աշխատանքները զգալի ազդեցություն են ունեցել գեղանկարչության մեջ սյուրռեալիզմի և մոգական ռեալիզմի զարգացման վրա այնպիսի կտավներով, ինչպիսիք են «Մեռյալների կղզին», որոնք միավորում էին «սյուրռեալիստական» տրամադրությունը և բնորոշ էին Դալիի և Ռենե Մագրիտի սյուրռեալիզմին,  Ջորջո դե Կիրիկոն, Մաքս Էռնստը և ինքը՝ Դալին, հիանում էին կտավի մանրամասների վարպետորեն պատկերմամբ։


=== Գրականություն ===
Նկարների տպագիր վերարտադրությունները շատ տարածված էին Եվրոպայում 20 -րդ դարի սկզբին։ Վլադիմիր Նաբոկովը իր «Հուսահատություն» վեպում նշում է, որ դրանք «կարելի է գտնել բեռլինյան  յուրաքանչյուր տանը» ։ Արսենի Տարկովսկին դրանք հիշատակում է նախահեղափոխական ժամանակների անվերադարձ գնացած նախանշանների ցանկում.

Նկարների վերարտադրությունների վերաբերյալ հիշատակումները որպես տնային միջավայրի ստանդարտ նախանշան `բարդության առանձնահատուկ պահանջներով հանդիպում են Տեֆֆիի, Իլյա Էրենբուրգի, Վլադիմիր Մայակովսկու «Դրա մասին» պոեմում, Իլֆի և Պետրովի «Տասներկու աթոռ» վեպում, ինչպես նաև Նաբոկովի «Մաշենկա» վեպում, Վիկտոր Նեկրասովի «Ստալինգրադի խրամատներում» պատմվածքում։ Նկարը կարևոր դեր է խաղացել նաև Միխայիլ Ելիզարովի «Երկիր» վեպում (2019)։ Գոյություն ունի նաև  ամերիկացի գիտաֆանտաստիկ գրող Ռոջեր Ժելյազնիի «Մեռյալների կղզի» վեպը։ Կտավի նկարագրությանն է նվիրված նաև  Երեմեյ Պարնովի «Բյոկլինի կղզին» բանաստեղծությունը («Ռոք և սարսափ» ժողովածու, 2008)։


=== Երաժշտություն ===
Գոյություն ունի «Մեռյալների կղզի» (Die Toteninsel) սիմֆոնիկ պոեմ (1890), որը գրվել է ռոմանտիկ կոմպոզիտոր Հենրիխ Շուլց-Բոյտենի կողմից։
1898 թվականին շվեդ ռոմանտիկ կոմպոզիտոր Անդրեաս Հալենը գրել է «Մեռյալների կղզի» (Die Toteninsel) սիմֆոնիկ պոեմը։
Հունգարացի ռոմանտիկ կոմպոզիտոր Dezso d'Antalffy-ին գրել է «Մեռյալների կղզի» (Die Toteninsel) սիմֆոնիկ պոեմը 1907 թվականին։
Սերգեյ Ռախմանինովը կտավի տպավորության ներքո գրել է «Մեռյալների կղզին» սիմֆոնիկ պոեմը (1909)։
Felix Woyrsch -ը գրել է «Երեք բյոկլինյան ֆանտազիաներ»-ը Three Böcklin Fantasies (Die Toteninsel, Der Eremit, Im Spiel der Wellen), Op. 53 (1910)
Մաքս Ռեգերը ստեղծել է  «Չորս սիմֆոնիկ պոեմներ Առնոլդ Բյոկլինի տպավորության ներքո» շարքը (Bocklin Suite; Vier Tondichtungen A. Böcklin nach, Op 128, 1913), որի երրորդ մասը կոչվում է «Մեռյալների կղզի» (Die Toteninsel):
Նույն թվականին Регера Fritz Lubrich կրտսերի աշակերտը (1888-1971) ստեղծել է Երեք ռոմանտիկ էտյուդ Առնոլդ Բյոկլինի նկարից հետո (Drei Romantische Tonstücke pass Böcklinschen Bildern; Op 37) երգեհոնի համար, որտեղ նկարներից մեկը դարձյալ «Մեռյալների կղզին» է։


=== Թատրոն ===
Ռիչարդ Վագների «Վալկիրիա» օպերայի դեկորացիան՝ ռեժիսոր Պատրիս Շերոյի ներկայացման մեջ (1980, Պիեռ Բուլեզը և Բայրոյթի փառատոնային թատրոնի նվագախումբը) ներշնչված էր Բյոկլինի նկարից։


=== Կինո ===
«Մեռյալների կղզին» սարսափ ֆիլմ է, որը նկարահանվել է 1945 թվականին ամերիկացի ռեժիսոր Մարկ Ռոբսոնի կողմից, իսկ սցենարը գրել է Վել Լյուտոնը։ Կադրերից մեկում կղզու համայնապատկերն է, որը նույնական է նկարի սյուժետային կազմին։ Ըստ սցենարի՝ հենց այստեղ է տեղի ունեցել ֆիլմի գործողությունները։
«Մեռյալների կղզի» - սյուրռեալիստական կոլաժ ֆիլմ, որը նկարահանվել է Բյոկլինի կտավի մոտիվներով  1992 թվականին ռուս ռեժիսոր Օլեգ Կովալովի կողմից։
«Օտարն է կանչում» ֆիլմի պատումի ընթացքում ամբողջովին վերստեղծվում է մի տեսարան, որը տեսողականորեն նույնական է տվյալ նկարի հետ։


=== Անիմե ===
«Մեռյալների կղզին» հաճախ է հիշատակվում (առկա է երկրորդ վերջաբանում) «Մռայլ պալատականը» անիմեում։ «Black butler» ֆիլմի երկրորդ եթերաշրջանում այն նաև դևերի միջև պայքարի վերջին վայրն է։


=== Մանգա ===
«Մեռյալների կղզին» հիշատակվում է Սուեհիրո Մարուոյի «Պանորամա կղզու արտառոց պատմությունը» մանգայում։ Բյոկլինի նկարը վերարտադրող կղզում Հիրոսուկե Հիտոմին թաղում է իր կողմից սպանված Ռեյկո Կոմոդայի մարմինը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Toteninsel.net: an encyclopedia in progress dedicated to A.Bocklin’s Isle of the Dead: copies, parodies, inspirations…
The version of the painting at the Metropolitan Museum of Art in New York City
The version of the painting at the Old National Gallery in Berlin
Island of the Dead and Florence’s Swiss-owned so-called ‘English’ Cemetery, where Maria Anna Boecklin is buried