Կարունի գանձեր

Կարունի գանձ (Լիդիայի գանձ) 363 գտածոներից  կազմված հավաքածու է, որը հայտնաբերվել է մեր թվարկությունից առաջ 7-րդ դարում, Ուշաքի մարզում (Թուրքիայի արևմուտքում)։ Հավաքածուն 1987 թվականից մինչև 1993 թվականը դարձել է դատական գործընթացների պատճառ Թուրքիայի և Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն թանգարանի միջև։ Արդյունքում 1993 թվականին հավաքածուն ետ է վերադարձվել Թուրքիային,  այն բանից հետո, երբ ամերիկյան թանգարանը խոստովանեց, որ ձեռք բերման պահին իմացել է նրա անօրինականա ձեռք բերման մասին։

Հավաքածուն նորից սենսացիոն նորությունների պատճառ դարձավ 2006թվականի մայիսին, երբ հայտնաբերվեց, որ հավաքածուի գլխավոր գտածոն՝ ոսկե հիպոկամպը և հավաքածուի մնացած մասերը  որոնք ցուցադրված են Ուշաքի թանգարանում՝ կեղծված են, հավանաբար, բնօրինակը փոխարինվել է կրկնօրինակով 2005 թվականի մարտ-օգոստոս ամիսներին։ Հավաքածուն հայտնի է նաև «Կրեզի գանձ» անունով։ Հավաքածուի ստեղծման ժամանակահատվածը համընկնում է Կրեզի կառավարման տարիների հետ, հարցը նրանում է, արդյոք կարելի է այն անմիջականորեն կապել Լիդիայի հայտնի կայսեր անվան հետ՝ մեր օրերում դեռևս մնում է վիճելի։ Կրեզի հարստության մասին առասպելները տարածված են ասիական մի շարք մշակույթներում (նրա փառքին համարժեք արևելյան մշակույթներում), արևմուտքում նա հիշատակվում է որպես Կարուն (արաբական և թուրքական), բացի այդ նրա հարստության  չափը աներևակայելի է , ռուսերենում օգտագործվում է «հարուստ ինչպես Կրեզը» արտահայտությունը։


== Հարստության բացահայտում և նրա մաքսանենգություն ==
Հարստության ամենագլխավոր և արժեքավոր մասը իդիական արքայադստեր հուղարկավորության սենյակն է , որը հայտնաբերվել է անօրինական պեղումների արդյունքում՝ Գյուրե գյուղի մոտակայքում (Ուշաքի մարզ), երեք պեղողների կողմից, որի անմիջական մոտակայքում է գտնվել Տոպտեպե գերեզմանատունը։ Մի քանի օրվա ընթացքում պեղումներ կատարելուց հետո և չկարողանալով անցնել հուղարկավորության սենյակի մարմարե ծածկը՝ պեղողները 1966 թվականի հունիսի 6-ի գիշերը պայթեցրել են գերեզմանը։ Նրանց աչքերի առջև հուղարկավորված լիդիական արքայադստեր և նրա հարստության զարմանահրաշ տեսարան էր, որը անձեռնամխելի էր ավելի քան 2600 տարի։
Այս գերեզմանից գողացված գանձերին ավելի ուշ պեղողներն ավելացրին նաև այն գտածոները, որոնք 1966-1967 թվականներին պեղվել էին Տոպտեպեի մոտակայքի բլուրներից։ Ապա, հավաքածուն անօրինական ճանապարհով Իզմիրով և Ամստերդամով Թուրքիայից մաս-մաս դուրս է բերվել և 1967-1968 թվականներին ձեռք է բերվել Մետրոպոլիտեն թանգարանի կողմից 1,2 միլիոն ամերիկյան դոլլարի դիմաց։


== Դատական գործընթաց ==
Թուրքական իրար հաջորդող կառավարության ջանքերը՝ ուղղված հավաքածուի հավաքագրմանը և վերադարձմանը, նախաձեռնել էր թուրք լրագրող Օզգեն Ակարը։ Ակարը 1984 թվականին պատահաբար որոշ ցուցադրանմուշներ տեսավ Մետրոպոլիտեն թանգարանի կատալոգում և նրանց անօրինական ծագման մասին հայտնեց Թուրքիայի մշակույթի նախարարությանը։ Միաժամանակ, նա գրեց մի քանի հոդվածներ և նախաձեռնեց հետաքննություն թուրքական բյուրոկրատական մի քանի ուղիներով։
Ավելի ուշ Օզգենը մասնակցեց 1987 թվականին Նյու Յորքում սկսված և 1993 թվականին ավարտված դատական գործընթացին ՝ որպես թուրքական կառավարության բարի կամքի դեսպան։ Նա նշանակվեց որպես  խորհրդական Թուրքիայում այդ հարցերով (Անձնական իրավունքի պահպանման միջազգային ինստիտուտի հետ աշխատանքներում, որոնք վերաբերում են պատմական, մշակութային և կրոնական արժեքների պահպանմանը)։ Ակարի անունը Թուրքիայում այսօր հարազատ է  համարվում, այն մարդկանց համար, ովքեր զբաղվում են մաքսանենգ «Էլմալիի գանձեր» հավաքածուով։


== Ուշակի թանգարան ==
Այդպիսի հավաքածուի արժանի Թանգարանի պահանջարկը հնչում է այն ժամանակներից, երբ հավաքածուն վերադարձավ Թուրքիա։ Երբ տասնյակ այդպիսի անօրինական գտնված գործեր և մի շարք այլ նմանատիպ գտածոներ վերադարձվեցին իշխաությանը ՝ թատրոնի ֆոնդը համալրվեց, ընդհանուր առմամբ այն պարունակում էր 375 առարկա։ Բայց Ուշաք ոչ այնքան մեծ մի թանգարանում , որտեղ ժամանակավոր տեղադրված էր հավաքածուն, նախատեսված է եղել շահագործել որպես գորգերի թանգարան և աշխատում էր բյուջետային և կադրային խիստ սահմանապակումներով և ամբողջովին չէր համապատասխանում անվտանգության պահանջներին։ Այդ վայրի ոչ պիտանիության մասին կասկածները միայն հաստատվեցին 2007 թվականի գողության հետ կապված աշխատակիցների նկատմամբ մինչև այժմ ընթացող դատական հայցերի ընթացքը։ Թանգարանի նախկին տնօրենը մնում է հիպոկամպի փոխարինման գործով տասնյակ նախնական մեղադրվողներից միակ մարդը, ով դեռևս կալանքի տակ է։


== Գանձերի նզովք ==
Ուշաքում և նրա սահմաններից դուրս գոյություն ունի առասպել գանձերի հետ կապված «նզովքի» մասին։ Ըստ առասպելի՝ այն յոթ մարդիկ, ովքեր մասնակցել են անօրինական պեղումներին, «մահացել են տանջալից մահով կամ մեծ դժբախտություն են ունեցել»։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Croesus riches replaced by fakes // BBC News. — 2006.
Yavuz Kuşdemir ‘Denizatı’nda eski müdüre 12 yıl ceza: Kanatlı Denizatı Broşu’nun sahtesiyle değiştirilmesi davasında, eski müze müdürüne 12 yıl ceza verildi // Milliyet gazetesi. — 2009.