Մաթեմատիկայի փիլիսոփայություն

Մաթեմատիկայի փիլիսոփայությունը գիտության փիլիսոփայության ճյուղ է, որն ուսումնասիրում է մաթեմատիկայի փիլիսոփայական հիմունքերն ու խնդիրները՝ գոյաբանական, իմացաբանական, մեթոդաբանական, տրամաբանական և արժեբանական նախադրյալներն ու սկզբունքները, դրա տարբեր ոլորտները, բնագավառն ու տեսությունները։ Լայն իմաստով մաթեմատիկայի փիլիսոփայությունը զբաղվում է մաթեմատիկայի «լեզվի» ​​իմաստային տեսության կառուցմամբ՝ ուսումնասիրելու մաթեմատիկական պնդումների իմաստը և վերացական առարկաների էությունը։


== Ուղղություններ ==


=== Պլատոնականություն ===
Եթե ​​նույնիսկ պյութագորացիները աստվածացնում էին թվերը, ապա Պլատոնը և նրա հետևորդները խորացրին և ընդլայնեցին իրենց փաստարկները՝ միաժամանակ հրաժարվելով Պյութագորասի էզոթերիզմից և աղանդավորությունից, ինչը նրանց հսկայական ազդեցություն բերեց մաթեմատիկայի ողջ զարգացման վրա։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Արիստոտելն արդեն քննադատել է Պլատոնին մաթեմատիկայի դերը ուռճացնելու համար, Պլատոնիզմը փոփոխված ձևերով դեռ գոյություն ունի որպես մաթեմատիկական ռեալիզմ։


=== Լոգիցիզմ ===
Գեորգ Կանտորի կողմից բազմությունների տեսության բացահայտումից հետո մաթեմատիկայի հիմքերում առաջացավ ճգնաժամ, որը Գոտլոբ Ֆրեգեն և նրա հետևորդները (Ռասել, Ուայթհեդ) փորձեցին լուծել՝ մաթեմատիկան վերածելով տրամաբանության։ Սա մեծապես զարգացրեց մաթեմատիկական տրամաբանությունը, սակայն Գոդելի թեորեմների ապացուցումից հետո տրամաբանության ծրագիրը սկսեց քանդվել։ Այնուամենայնիվ, այժմ դիտվում է որոշակի հետաքրքրության վերածնունդ տրամաբանության նկատմամբ նեոլոգիցիզմի տեսքով՝ Ալեքսիուս Մեյնոնգի ժառանգությանը դիմելու միջոցով։


=== Ինտուիցիոնիզմ ===
Էդմունդ Հուսերլը և ֆենոմենոլոգիական ավանդույթի հետ կապված այլ փիլիսոփաներ (Հերման Վեյլ, Օսկար Բեկեր և այլն) փորձել են հաղթահարել մաթեմատիկայի նույն ճգնաժամը՝ դիմելով դեկարտյան ապացույցներին և ինտուիցիային, թեև շատ բաներ, որոնք նախկինում ակնհայտ էին, մերժվեցին, օրինակ՝ հակասության օրենքը։


=== Ֆորմալիզմ ===
Հետևողական ֆորմալ համակարգերի ստեղծման միջոցով Դավիթ Հիլբերտը և նրա մյուս հետևորդները ցանկանում էին խուսափել բազմությունների տեսության պարադոքսներից։


== Տես նաև ==
Մետամաթեմատիկա
Մաթեմատիկական տրամաբանություն


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Гутнер Григорий Борисович (2010)։ Философия математики։ Новая философская энциклопедия 
«Математика»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Дедекинд Р., Что такое числа и для чего они служат (рус. пер. 1905).
Дедекинд Р. Непрерывность и иррациональные числа (рус. изд. 1923).
Жуков Н. И. Философские проблемы математики. Минск, 1977. — 96 с.
Кедровский О. И. Взаимосвязь философии и математики в процессе исторического развития. Киев, 1974.
Светлов В. А. Философия математики. Основные программы обоснования математики XX столетия: Учебное пособие. М., 2006. 208 с.
Френкель А. А., Бар-Хиллел И. Основания теории множеств. — М.: Мир, 1969.
Перминов В. Я. Философия и основания математики. М., 2001.
Манин Ю. И. Математика как метафора. — М.: МЦНМО, 2008. — 400 с.
Успенский В. А. Апология математики (сборник статей). СПб., 2009, — 554 с.
Перминов Василий Яковлевич Развитие представлений о надёжности математического доказательства. — Изд. 2-е, стер. — М.: УРСС, 2004. — 239 с. — ISBN 5-354-00891-3
Вейль Г. О философии математики / пер. с нем. и вступ. ст. А. П. Юшкевича; предисл. С. А. Яновской. — Изд. 2-е, стер. — М.: URSS, КомКнига, 2005. — 127 с. — ISBN 5-484-00278-8


== Արտաքին հղումներ ==
И. Р. Шафаревич. Математическое мышление и природа
И. Р. Шафаревич. О некоторых тенденциях развития математики Archived 2022-04-02 at the Wayback Machine.
Материалы конференции по философии математики