Արիոսականություն

Արիոսականություն (հին հունարեն՝ Αρειανισμός), քրիստոնեական հերետիկոսական ուսմունք 4-րդ դարում, որի հիմնադիրը Ալեքսանդրիացի երեց Արիոսն էր․ այստեղից էլ՝ անվանումը։


== Ուսմունք ==
Արիոսական ուսմունքի ակունքներն էին հուդայականությունը և միջին պլատոնականությունը, որոնցից Արիոսը վերցրել էր Աստծո կատարյալ միակության գաղափարը։ Արիոսական վեճերի կենտրոնական խնդիրը Որդի Աստծո՝ Հայր Աստծո նկատմամբ ունեցած հարաբերության հարցն էր։ Նախ՝ Անտիոքի աստվածաբանական դպրոցի նշանավոր ներկայացուցիչ Լուկիանոս Սամոստացին (Սամոսատցի), այնուհետև Արիոսը կասկածի տակ դրեցին Քրիստոսի աստվածության, Աստվածային էության և Հոր հետ համագոյության հարցը։ Ժխտելով Հոր և Որդու համագոյությունը՝ Արիոսը ելնում էր այն բանից, որ Աստված կատարյալ եզակիություն է, և այդ աստվածային եզակիությունը Հայր Աստված է։ Մնացած ամեն ինչ, որ գոյություն ունի, իր էությամբ խորթ է Աստծուն և ունի մեկ այլ ինքնուրույն էություն։ Միակ Աստվածը Հայրն է, ոչինչ հավասար չէ նրան։ Նա է միայն հավիտենական, անսկիզբ, անստեղծ, բացի նրանից, ամեն ինչ եղական է և վերջավոր։ Արիոսական ուսմունքի հիմնական էությունը հետևյալն էր․ «Էր երբեմն յորժամ ոչ էր Որդին» (Ժամանակ կար, երբ Որդին չկար)։ Այսինքն, Հոր և Որդու միջև գոյություն ունի ժամանակային վիհ, Որդին սկիզբ ունի, հետևաբար՝ միշտ գոյություն չի ունեցել և չէր կարող լինել Հայր Աստծո էությունից։ Նա Աստծո արարած է՝ ստեղծված ոչնչից։ Այսպիսով, ըստ Արիոսականության, Որդին Հոր էությունից միանգամայն բաժան, տարբեր և անկախ էություն է, հետևաբար՝ իսկական Աստված չէ, այլ միայն Բան (Լոգոս) ու իմաստություն, և Աստծո օգնությամբ, սեփական իմաստությամբ ու շնորհքով է Աստված դարձել։
Ըստ Արիոսի` անկախ էություն է նաև Սուրբ Հոգին, ուստի գոյություն ունեն երեք տարբեր և բաժան էություններ․ Սուրբ Հոգին նույնպես արարած է, ինչպես Որդին, և համապատիվ չէ Հորը։


== Դատապարտում ==
Ընդհանրական եկեղեցին Արիոսականությունը մերժել է Նիկիայի Ա տիեզերական ժողովում (325), որտեղ ընդունված Հավատո հանգանակը բանաձևել է Հոր և Որդու համագոյությունը, էակից լինելը և Որդու Աստվածությունը, շեշտելով «էութենէ Հօր և էակից Հօր» խոսքերը՝ Որդու վերաբերյալ։ Սուրբ Երրորդության մասին Արիոսի վարդապետությունը ժխտվել և իր վերջնական ուղղափառ ձևակերպումն է ստացել երեք մեծ կապադովկիացիների՝ Բարսեղ Կեսարացու, Գրիգոր Նյուսացու և Գրիգոր Նազիանզացու ուսմունքում։ Արիոսականության դեմ հիմնական պայքարը ծավալել է Ալեքսանդրիայի պատրիարք Աթանաս Ալեքսանդրացին։
Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցին 325 թվականի Վաղարշապատի Ա եկեղեցական ժողովում, Գրիգոր Ա Լուսավորչի հայրապետական հեղինակությամբ ընդունելով Նիկիայի Ա տիեզերական ժողովի դավանական որոշումները և Հավատո հանգանակը, բանադրել է Արիոսականությունը։


== Գրականություն ==
Արշակ Տեր-Միքելյան, Հայաստանեայց եկեղեցին եւ բյուզանդեան ժողովոց պարագայք, Մոսկվա, 1892։
Երվանդ Տեր-Մինասյան, Ընդհանուր եկեղեցական պատմութիւն, հ․ 1, Էջմիածին, 1908։
Մեսրոպ Արամյան, Երեք տիեզերական ժողովների դավանությունը, Գանձասար, Ա, 1992, էջ 110–112։
Guido M. Berndt, Roland Steinacher (Hrsg.)։ Arianism. Roman Heresy and Barbarian Creed, Ashgate, Farnham 2014. ISBN 978-1-4094-4659-0
Hanns Christof Brennecke: Studien zur Geschichte der Homöer. Der Osten bis zum Ende der homöischen Reichskirche, (BHTh 73), Mohr Siebeck, Tübingen 1988. ISBN 978-3-16-145246-8
Jean-Marie Mayeur, Luce Pietri, Andre Vauchez: Die Geschichte des Christentums. Altertum, Herder, Freiburg i. B. 2005 (Sonderausgabe, Bd. 2 und 3). ISBN 978-3-451-29100-5.
Adolf Martin Ritter: Arianismus. In: Theologische Realenzyklopädie 3, De Gruyter, Berlin 1976–2004, S. 692–719. ISBN 3-11-002218-4 / ISBN 3-11-013898-0 / ISBN 3-11-016295-4; Studienausgabe: ISBN 3-11-013898-0 / ISBN 3-11-016295-4


== Տես նաև ==
Արիոս
Նիկիայի Ա տիեզերական ժողով
Վաղարշապատի Ա եկեղեցական ժողով