Մահաթմա Մորիա

Մահաթմա Մորիա (անգլ.՝ Morya) — Թեոսոֆիայում և Ագնի յոգայում (ինչպես նաև Տիրակալ Մորիա, Մորյա, Մորիա, Տիրակալ Մ.Մահաթմա, Մահաթմա Մ, ) — Համբարձյալ Տիրակալների ուսմունքի «Իմաստության ուսուցիչներից» մեկը (Էլ Մորիա անվան տակ) — «Համբարձյալ տիրակալներ»-ից մեկը։
Մահաթմա Մորիայի մասին առաջին հիշատակումները պատկանում են Ելենա Բլավատսկայային։ Ըստ նրա հայտարարության Քութ Հումին և Մահաթմա Մորիան օգնել են իրեն հիմնել Թեոսոֆյան միություն։ Մահաթմա Մորիայի արտաքինը և անձնական հանդիպումները նկարագրված են տարբեր թեոսոֆների կողմից մանրամասնություններում։
Ժամանակակից պատմական գիտությունը նշում է, որ չկան բավարար փաստեր Բլավատսկայայի Ուսուցիչների գոյության մասին. Նույնպես չկան վստահելի նյութական վկայություններ և աներկբա փաստեր, որոնք, համենայն դեպս, կարողանային հաստատել թեոսոֆյան մահաթմաների նախատիպ հանդիսացող մարդկանց գոյությունը։


== Կապ Բլավատսկայա Ելենա Պետրովնայի և Թեոսոֆյան միության հետ ==
Ելենա Բլավատսկայան նկարագրում է, որ իր հետ սերտորեն համագործակցում էին Մահաթմա Մորիան և Քութ-Հումին՝ իր երկու աշխատանքների վրա. «Գաղտնի դոկտրին, գիտության, կրոնի և փիլիսոփայության սինթեզ» և «Գաղտնազերծված Իզիդան»։
Բլատավսկայան պնդում էր, որ Մահաթմա Մորիան մանկուց հայտնվում էր իր երազներում ու տեսիլքներում, և 1851 թվականի օգոստոսի 12-ին, իր քսանամյակին, Լոնոդոնի Հայդ-Պարկում կայացավ նրանց առաջին հանդիպումը։ Կոմսուհի Կոնստանս Վախտմեյստերը՝ Լոնդոնի շվեդական դեսպանի այրին, Բլավադսկայայի խոսքերից հաղորդում է այդ զրույցի մանրամասներից, որում ուսուցիչը նրան ասում է, որ իրեն «անհրաժեշտ է նրա մասնակցությունն իր աշխատանքում, որը պատրաստվում է նախաձեռնել», ինչպես նաև, որ «նա ստիպված կլինի երեք տարի անցկացնել Տիբեթում, որպեսզի պատրաստվի այդ կարևոր խնդրի կատարմանը».
1852-ից 1854 թվականները Բլավատսկայան անցկացրեց Հնդկաստանում։ Իր «Հնդստանի քարանձավներից և թավուտներից» գրքում Բլավատսկայան գրական ժանրում նկարագրում է Հնդկաստանով ճանապարհորդությունն իր ուսուցչի հետ, որին գրքում նա անվանում է Տակուր Գուլաբ-Սինգ։


=== Մահաթմաների նամակներ ===
«Մահաթմաների նամակներն» իրենցից ներկայացնում են հնդկական «Пионер» թերթի խմբագիր Ալֆրեդ Պերսի Սիննեթի և oրնիթոլոգ Ալլան Օկտավիան Խյումի` Հնդկաստանում անգլիական ղեկավարության կողմից նշանակված պետական պաշտոնյայի, երկու Մահաթմաների նամակագրություն։
Նամակագրությունն սկսվել է 1880 թվականին և շարունակվել է մոտ 5 տարի։ Այնուհետև, 1923 թվականին, նամակները հավաքվել և հրատարակվել են Բարկեր Տրևերի կողմից, Սիննեթի մահից հետո, որը որոշակի պատճառներով դեմ էր նամակագրության  հրապարակմանը։


=== Բանավեճ Մահաթմաների գոյության մասին ===
Թեև Թեոսոֆիական միության շատ անդամներ 19-րդ դարում նկարագրում էին Մահաթմա Մորիայի և ուրիշ Մահաթմաների հետ իրենց հանդիպման մասին,  վերջիններիս գոյությունը շատ դեմքեր և կազմակերպություններ (այդ թվում նաև Հոգեբանական հետազոտությունների կազմակերպությունը) դեռ այն ժամանակ կասկածի տակ էին դնում։
Քննադատները նշում են, որ ունեն Բլավաստսկայայի ուսուցչիչների երբևէ գոյությունը հաստատող  քիչ ապացույցներ։
Էզոթերիզմի պատմաբան Քոննեթ Փոլ Ջոնսոնը պնդում է, որ «ուսուցիչները», ում մասին գրում էր Բլավատսկայան և ներկայացնում նամակները՝ իրականում համարվում էին իդեալականացումն այն մարդկանց, որոնք նրա խրատատուներն էին, Մենտորները։ Ջոնսոնը հայտարարում է, որ «Ուսուցիչ Մորիան» Ռամբիր Սինգխ Մահարաջան է Կաշմիրից, որը եղել է Թեոսոֆիական միության ամենաազդեցիկ հովանավորը։ Մահարաջա Սինգխը մահացել է 1885 թվականին։
Միևնույն ժամանակ Բլավատսկայայի քույրը՝ Վերա Ժերիխովսկայան 1886 թվականի հուլիսի 18-ին «Boston Courier» տարեգրության մեջ մեջբերում է Նեգապատտինամի Պանդիտների 70 գիտնականների կարծիքը Լոնդոնի հոգեբանական հետազոտությունների միության հաշվետվության մասին.

Քանի որ կապն Ուսուցիչ Մորիայի հետ Բլավատսկայայի կենդանության օրոք եղել են ոչ միայն նրա հետ, ապա նրա մահից հետո մարդիկ, ովքեր զբաղվում էին թեոսոֆիական շարժմամբ, շարունակում էին հայտարարել, որ նրանք հանդիպում են Ուսուցչի հետ կամ ստանում են նրանից ուղերձներ։ Նրանց մեջ էին Վիլյամ Քուան Ժադջը, Ամերիկյան Թեոսոֆիական միության առաջնորդը և Եվրոպական սեկցիայի ղեկավար Աննի Բեզանտը։


== Մահաթմա Մորիան պոստ-թեոսոֆիական շարժման մեջ ==


=== Ագնի յոգա ===
Ագնի յոգա, կամ Կենդանի էթիկա — չտարբերակված կրոնա-փիլիսոփայական գիտություն, միացնող արևմտյան օկուլտա-թեոսոֆիական ավանդույթները և Արևելքի Էզոթերիզմը։ Ուսմունքը, որի հեղինակներն են համարվում Նիկոլայ Ռերիխը և Ելենա Ռերիխը, առաջին անգամ հրատարակվեց 1924-38 թվականներին գրքերի շարքով։ Կենդանի էթիկայի աղբյուրը նույնն է, ինչ որ «Գաղտնի դոկտրինայինը»`  Ելենա Բլավատսկայան, որի ռուսերեն լեզվի թարգմանիչն էր Ե. Ռերիխը.
Ըստ ստեղծողների պնդման Կենդանի էթիկա ուսմունքը ծագել է Նիկոլայ և Ելելնա Ռերիխների և  (թեոսոֆիական շրջշրջանում Մահաթմա Մորիա անվամբ հայտնի) «Մեծ ուսուցչի» հետ շփման պրոցեսում։ Այդ շփումը շարունակվեց 1920-1940 թվականներին։ Հարցը այն մարդու գոյության մասին, որին կարելի է նույնականացնել Մահաթմա Մորիայի հետ՝ մինչ այժմ համարվում է վիճելի։ Ելենա Ռերիխի օրագրի գրություններից հետևում է, որ առաջին փուլում շփման համար օգտագործվում էր այսպես ասած Ավտոմատացված գրությունը, հետագա նամակները ստացվում էին պայծառալսությամբ, որով ըստ իր սեփական հաստատման՝ օժտված էր Ելենա Ռերիխը։ Հետագայում նա վստահեցնում էր, որ ինքը Մեծ Ուսուցչի հետ շփման համար չէր օգտվում ավտոմատացված նամակից։ Ագնի յոգա ուսմունքի հիմքն են կազմում Ելենա Ռերիխի այդ զրույցների նկարագրություններով 14 գրքերը։ Այդ գրքերից վերջինը «Վերերկրյա»-ն, առաջին անգամ հրատարակվել է 1990 թվականին։
Ելենա Ռերիխի օրագիրը Մահաթմա Մորիայի կամ Մեծ Տիրակալի հետ շփման ժամանակագրություն է, պայծառալսությամբ ստացված ինֆորմացիան պատասխաններն էին հարցերի, տեսիլքների և մեկնաբանությունները կատարվածի։ Ռերիխն իրեն համարում էր պայծառատես և պայծառալսությամբ օժտված, սակայն դա չէր համարում Մեդիումիզմ և նամակներում գրում էր.

Ագնի-Յոգայի երկրպագուների կարծիքը Ելենա Բլավատսկայայի ուսուցիչների հետ շփման մասին անդրադարձ գտավ Ռուսաստանի մի քանի ժամանակակից փիլիսոփայական հրատարակություններում։ Այսպես. փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր (փ.գ.դ.) Վիկտոր Ֆրոլովը՝ Ռերիխների Միջազգային կենտրոնի պատասխանատու քարտուղարը, «Սեղմ փիլիսոփայական բառարան» հոդվածում գրում է.

«Ռուսական փիլիսոփայություն» Բառարանը Բլատավատսկայայի մասին հոդվածում որպես «Կենդանի էթիկա» ուսմունքի հեղինակ փ.գ.թ. Լարիսա Իվանովնա Կրաշկինան տալիս է հետևյալ մեկնաբանությունը Ե.Բլատավատսկայայի և Մահաթմա Մորիայի համագործակցության մասին.


=== Համբարձյալ Տիրակալների ուսմունքը ===
Համբարձյալ Տիրակալների ուսմումքի արմատները տանում են դեպի Թեոսոֆիա, իսկ «Համբարձյալ Տիրակալները» նրանք են, ում թեոսոֆները անվանում են «Իմաստության Ուսուցիչներ»` հավատալով նրանց գոյությանը։ Ուսմունքը սկիզբ է առել 1930 թվականին, երբ Գայ Բալլարդը, ըստ իր հավաստիացման` Շաստա լեռան վրա անսպասելիորեն հանդիպում է մի մարդու, որը ներկայանում է որպես Կոմս Սեն-Ժերմեն, մեկը այն ուսուցիչներից, որոնք Թեոսոֆիայի կողմից աշխարհին ներկայացվել էին Ելենա Բլավատսկայայի գնալուց հետո։ Ինչպես պնդում էր Բալլարդը, Սան-Ժերմենը հայտնում է նրան, որ պատկանում է Համբարձյալ Տիրակալների եղվայրությանը, որը մյուսների մեջ նույնպես ներառում է Հիսուսին, Բուդդային, Մայտրեյային և Էլ Մորիային։ Սան-Ժերմենի Բալլարդին փոխանցած ուսմունքը դարձավ Ես եմ "I AM" Activity կրոնական շարժման հիմքը։ Դրանք Բալլարդի կողմից հրապարակվեցին Годфри Рэй Кинг կեղծանվամբ այնպիսի աշխատանքներում, ինչպիսիք են «Բաց գաղտնիքներ», «Մոգական ներկայություն» և «Զրույցներ ԵՍ ԵՄ-ի մասին»։
Համարվում է, Բալլարդի աշխատանքների վրա հիմնված Համբարձյալ Տիրակալների ուսմումնքի[uk] հետ կապված այլ կազմակերպություններում Էլ Մորիան նույնպես կարևոր դեր է ունեցել (որոնցում Էլ Մորիան հայտնի է նաև որպես «Առաջին շողի Չոհան »)։ Ջերալդին Ինոսենթը (Geraldine Innocente), որը հիմնադրել էր «Ազատության տանող կամուրջը» (The Bridge to Freedom), պնդում էր, որ ուղերձ է ստացել Էլ Մորիայից (սկզբում դրանք հրապարակվում էին Թոմաս Պրինցի անունից Thomas Printz),Մարկն ու Էլիզաբեթ Կլեր Պրոֆեթը հայտարարեցին, որ Էլ Մորիան կոչել է իրենց հիմնելու «Սամմիթ Լայհաուսը» (The Summit Lighthouse):


== Ծանոթագրություններ ==