Ցեղասպանության հուշակենտրոն (Մուրամբի)

Ցեղասպանության հուշակենտրոն (Մուրամբի), 1994 թվականին Ռուանդայում տեղի ունեցած թութսիների ցեղասպանության զոհերի հիշատակը հավերժացնող վեց խոշոր հուշակենտրոններից մեկը, որը գտնվում Ռուանդայի հարավում ընկած Մուրամբի քաղաքի նախկին տեխնիկումի շենքում։ Մյուս հուշակենտրոնները գտնվում են Կիգալիում, Նտարամայում, Նյամատայում,  Բիսեսերոյում, Նյարաբույեում։


== Պատմություն ==

1994 թվականի ապրիլի կեսերին Գիկոնգորո գավառում կոտորածների մասին լուրեր առած թութսիները շրջակա բնակավայրերից ուղղվել են դեպի Մուրամբիի եկեղեցի՝ այնտեղ թաքնվելու և փրկվելու հույսով։ Բայց եպիսկոպոսն ու քաղաքապետը նրանց ուղարկել են տեխնիկումի շենքը՝ խաբելով, թե ֆրանսիացի զինվորները այնտեղ են և կպաշտպանեն նրանց։ Ապրիլի 16-ին տեխնիկումի տարածքում արդեն հավաքվել էին մոտավորապես 65.000 թութսիներ։ Այստեղ նրանց օգնություն ցույց տալու փոխարեն նեղություններ են պատճառել. միտումնավոր կերպով դադարեցրել են սննդի ու ջրի մատակարարումը՝ այն նկատառումով, որ կթուլանան և չեն կարողանա դահիճներին դիմադրել։ Այդուհանդերձ, զոհերը քարով, փայտով մի քանի օր դիմադրել են, բայց, ի վերջո, տեղի են տվել հութուների ոտքից գլուխ զինված ինթերահամվե ջոկատների առջև։ Ֆրանսիացի զինվորներն էլ այդ ճակատագրական օրերին անհայտացել էին։ Մոտավորապես 45.000 թութսիներ սպանվել են տեխնիկումի տարածքում, իսկ  փախուստով փրկվածներից շատերին հաջորդ օրը սպանել են քաղաքի եկեղեցում։ Ինչպես նշված է հուշակենտրոն-թանգարանի ուղեցույցում՝ ֆրանսիացիները ծանր տեխնիկա են բերել, հսկայական մի քանի փոս փորել հազարավոր դիակները թաղելու համար, որից հետո եղբայրական գերեզմանների վրա վոլեյբոլի դաշտ են սարքել՝ ահավոր ոճրագործության հետքերը թաքցնելու նպատակով։ 
Ըստ շրջանառվող լուրերի՝ ընդամենը 34 մարդ է կարողացել փրկվել Մուրամբիի կոտորածներից։
Հուշակենտրոնի բացումը տեղի է ունեցել 1995 թվականի ապրիլի 21-ին։ Նրա տարածքում շուրջ 50.000 շիրիմ կա։ Տեխնիկումի շենքը վերածվել է ցեղասպանության թանգարանի, որտեղ ցուցադրված են կոտորածների զոհերի մումիացված դիակներ, կմախքներ։
Միավորված ազգերի կազմակերպությունն իր ընդունած որոշումներով, բանաձևերով դատապարտել է Ռուանդայում տեղի ունեցած ցեղասպանությունը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Dorte Schaarschmidt, Eilin Jopp-van Well, Jean-Damascene Gasanabo, Emmanuel Havugimana, Oliver Krebs, Klaus Püschel, Monika Lehmann: Kigali – Hamburg – Hannover. Ein internationales Kooperationsprojekt zur Konservierung menschlicher Überreste aus der Zeit des Völkermordes in Murambi, Ruanda in: Berichte zur Denkmalpflege in Niedersachsen 4/2017, S. 279–284.
Klaus Püschel, Christina Krafczyk, Jean-Damascène Bizimana (Hrsg.): Never Forgotten. The Genocide Victims from Murambi, Rwanda, Verlag Dr. Kovač, Hamburg, 2019
Christina Krafczyk, Klaus Püschel, Monika Lehmann, Dorte Schaarschmidt (Hrsg.): Das Murambi-Projekt. Begleitband zu der Ausstellung „Never Forgotten - Never Again“ (=Arbeitshefte zur Denkmalpflege in Niedersachsen, Bd. 53), CW Niemeyer Buchverlage Hameln, 2020


== Արտաքին հղումներ ==
Murambi Memorial. Genocid Archive of Rwanda (Beschreibung und Panoramabilder; englisch)
Murambi Genocide Memorial Stock-Fotos und Bilder. Getty Images (53 Bilder)
«Murambi Memorial»։ National Museum of Rwanda (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-01-06-ին։ Վերցված է 2018-04-21  ältere Website des Murambi Genocide Memorial mit Zeitzeugenschilderung eines überlebenden OpfersArchived 2008-04-08 at the Wayback Machine.

Malcolm Trevena (2006-11-25)։ «The Rwandan Genocide Memorials»։ crazymalc.co.nz (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-01-23-ին։ Վերցված է 2018-04-21  BesuchsbeschreibungArchived 2008-01-23 at the Wayback Machine.

Dietmar Brück: Das Grauen von Murambi lässt alle verstummen. In: Rhein-Zeitung vom 3. November 2011
Genozidgedenkstätten in Ruanda – Beschreibung der Ereignisse in Murambi Archived 2017-01-31 at the Wayback Machine.
Philipp Schulte: Restauratorin über Erhalt von Leichen: „Ich nehme die Bilder mit“. In: Die Tageszeitung (taz), 7. März 2018
Simone Schlindwein: Die Geschichten der Toten erzählen bei Deutschlandfunk Kultur vom 8. April 2019