Ֆրանկ Ֆետեր

Ֆրանկ Ալբերտ Ֆետեր (անգլ.՝ Frank Albert Fetter, մարտի 8, 1863(1863-03-08), Peru, Ինդիանա, ԱՄՆ - մարտի 21, 1949(1949-03-21), Փրինսթոն, Մերսեր շրջան, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ), ավստրիական դպրոցի ամերիկացի տնտեսագետ։
Ֆետերի «Տնտեսության սկզբունքները» տրակտատը նպաստել է ԱՄՆ-ում ավստրիական դպրոցի նկատմամբ հետաքրքրության աճին՝ Օյգեն Բյոմ-Բավերկի, Ֆրիդրիխ ֆոն Վիզերի, Լյուդվիգ ֆոն Միզեսի և Ֆրիդրիխ ֆոն Հայեկի աշխատանքների նկատմամբ։ 1912 թվականին եղել է Ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիայի նախագահ։ Պարգևատրվել է Ավստրիայի տնտեսական ընկերության Կարլ Մենգերի մեդալով (1927)։ Մարկ Բլաուգի վարկածով ընդգրկվել է «Մինչքեյնսյան ժամանակաշրջանի 100 ամենահայտնի տնտեսագետները» ցուցակում։


== Երիտասարդություն և կրթություն ==

Ֆրանկ Ֆետերը ծնվել է Պերուում, Ինդիանայում, քվակերների ընտանիքում, ԱՄՆ-ում քաղաքացիական պատերազմի ամենաթեժ պահին։ Ֆետերն իրեն ցույց է տվել որպես ընդունակ երիտասարդ ուսանող, և 1879 թվականին, երբ նա ընդամենը տասնվեց տարեկան էր, ընդունվել Է Ինդիանայի համալսարան։ Ֆետերը պետք է այն ավարտեր 1883 թվականին, բայց թողեց ուսումը՝ ղեկավարելու իր ընտանիքի գրախանութը, քանի որ հայրը առողջական խնդիրներ ուներ։ Աշխատանքը գրախանութում հնարավորություն է տվել երիտասարդին ծանոթանալ որոշ գաղափարների հետ, որոնք ձևավորել են նրա տեսակետները տնտեսության մեջ։ Այդ ժամանակ նա ընկել է Հենրի Ջորջի «Առաջընթացն ու աղքատությունը» գրքի ազդեցության տակ (1879)։՛
8 տարի անց Ֆետերը վերադարձել է համալսարան և վերջապես ավարտել այն 1891 թվականին։ 1892 թվականին Ջերեմի Ջենկսը, ով Ինդիանայում դասավանդել է Ֆետերին, իսկ հետագայում դարձել է նրա ընկերը (Ֆետերը ավարտել է Փիլիսոփայության իր դասընթացները նույն 1892 թվականին) համոզել է Ֆետերին սովորել, քանի որ ինքն է սովորել Սորբոնում (Փարիզ, Ֆրանսիա)։ 1894 թվականին Ֆետերը պաշտպանել է թեկնածուական թեզ (Հալլեի համալսարան, Գերմանիա)։ Նրա ատենախոսության թեման մալթուսիզմի քննադատական վերլուծությունն էր։


== Մասնագիտական գործունեություն ==
Դոկտորական աստիճան ձեռք բերելուց հետո Ֆետերին ընդունեցին Կոռնելի համալսարան որպես դասախոս, սակայն նա արագ հեռացավ այնտեղից, քանի որ նրան առաջարկեցին Ինդիանայի համալսարանում պրոֆեսորի պաշտոնը։ 1898 թվականին Ստենֆորդի համալսարանը նրան գրավեց Ինդիանայից, սակայն Ֆետերը երեք տարի անց հեռացավ Սթենֆորդից՝ ակադեմիական ազատության վերաբերյալ վեճի պատճառով։ 1901 թվականին Սթենֆորդից հեռանալուց հետո Ֆետերը վերադարձավ Կոռնել, որտեղ մնաց տաս տարի։ 1911 թվականին նա ստանձնել է Փրինսթոնի համալսարանի միջդիսցիպլինար բաժնում նախագահի պաշտոնը, որը ներառում էր պատմություն, քաղաքականություն և տնտեսություն։ Փրինսթոնում Ֆետերը տնտեսագիտության և սոցիալական հաստատությունների համալսարանական բաժնի առաջին նախագահն էր։


== Տեսական ներդրումը տնտեսության մեջ ==


=== Հողը որպես կապիտալ ===
Ֆետերը անգլիացի տնտեսագետ Ալֆրեդ Մարշալի հետ մասնակցել է հայտնի բանավեճերի՝ իր «Տնտեսության սկզբունքները» տրակտատով և «Ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիա» և «Եռամսյակային տնտեսական ամսագիր» ամսագրերի բազմաթիվ հոդվածներով։ Նա վիճարկել է Մարշալի այն դիրքորոշումը, որ հողը տեսականորեն տարբերվում է կապիտալից ։ Ֆետերը պնդել է, որ նման տարբերակումն անիրագործելի է։ Այս հարցի վերաբերյալ Ֆետերի դիրքորոշումը դրդել է նրան հակադրվել Ջորջ Հարիսոնի գաղափարներին, ինչպիսին է հողի հարկը։


=== Սուբյեկտիվ արժեքների տեսության կիրառումներ ===
Ֆետերի ներդրումը ավստրիական սուբյեկտիվիստական ավանդույթին այն էր, որ նա «ցույց տվեց, թե ինչպես է արժեքի այս միատարր, սուբյեկտիվ տեսությունը ենթադրում աշխատանքային շահագործման սոցիալիստական տեսությունների, վարձավճարների և շահերի տեսության Ռիկարդոյի տեսությունների անկում»։


== Մրցանակներ և արձագանքներ ==
1909 թվականին, քառասունվեց տարեկան հասակում, Ֆետերը պարգևատրվել է Քոլգեյթի համալսարանի գիտությունների դոկտորի պատվավոր կոչումով, և նա ընտրվել է Ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիայի նախագահ 1913 թվականին։ Լրացուցիչ պատվավոր դոկտորական աստիճաններ են շնորհվել Ֆետերին Արևմտյան քոլեջի կողմից 1930 թվականին և Ինդիանայի համալսարանի կողմից 1934 թվականին։ Նա եղել է Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի և Ամերիկայի փիլիսոփայական ընկերության անդամ։ 1927 թվականին Ավստրիական տնտեսական ընկերությունը Ֆետերին պարգևատրել է Կարլ Մենգերի մեդալով։
Ֆետերի տրակտատը՝ «Տնտեսության սկզբունքները» (1904), Հերբերնի կողմից նկարագրվել է որպես «Ludwig von Mises's 1940, Nationaloekonomie» տրակտատին անգերազանցելի։ Մյուրեյ Ռոտբարդը 1977 թվականին առաջին անգամ ծանոթացել է Ֆետերի աշխատանքներին։
«...կարդալով Ֆետերի վերանայումը, ես զարմանում էի նրա ինտեգրված բաշխման տեսության փայլով և հետևողականությամբ ու ժամանակակից տնտեսական մտքի անտեսմամբ։ Սիստեմատիկ տեսության մեջ Ֆետերը (և հատկապես նրա տոկոսային տեսության և վարձավճարի տեսության մեջ) վճռական էր ավստրիական դպրոցի լավագույն ավանդույթներով»։
1949 թվականին Ֆետերի մահից հետո Դուգլաս Բրաունը, որն ավելի ուշ զբաղեցրել է Փրինսթոնի համալսարանի ռեկտորի պաշտոնը, մահախոսականում գրել է, որ «Ֆրանկ Ալբերտ Ֆետերի մահով ամերիկացի տնտեսագետների մեծ աստղաբույլը անդառնալի կորուստ է կրել»։


== Գրականություն ==


=== Հիմնական ստեղծագործություններ ===
«Տնտեսության սկզբունքները» (անգլ.՝ The Principles of Economics), 1904 թվական,
«Ժամանակակից տնտեսական խնդիրներ» (անգլ.՝  Modern Economic Problems), 1917 թվական,
«Մոնոպոլիստիկան դիմակահանդես» (անգլ.՝ Masquerade of Monopoly), 1931 թվական։


=== Մատենագրություն ===
Блауг М. Феттер, Альберт // 100 великих экономистов до Кейнса = Great Economists before Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past. — СПб.: Экономикус, 2008. — С. 313-316. — 352 с. — (Библиотека «Экономической школы», вып. 42). — 1500 экз. — ISBN 978-5-903816-01-9


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Биография и библиография Ф. Феттера
Биография Ф. Феттера на сайте Принстонского университета Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
Публикации Ф. Феттера(անգլ.) в электронной библиотеке Archive.org