Անհետաձգելի բեղմնականխում

Անհետաձգելի բեղմնականխում (ԱԲ) կամ բեղմնականխում սեռական ակտից անմիջապես հետո, բեղմնականխման մեթոդ, որը կարող է կիրառվել սեռական հարաբերությունից հետո՝ հղիությունը կանխելու նպատակով։


== Անհետաձգելի բեղմնականխման հաբեր ==
Անհետաձգելի բեղմնականխման հաբերը (ԱԲՀ) (երբեմն օգտագործում են «անհետաձգելի հորմոնալ բեղմնականխում» տարբերակը) կարող են պարունակել  խմելու սովորական համակցված բեղմնականխիչ հաբերի բաղադրության մեջ մտնող նույն հորմոնները (էստրոգեն, պրոգեստին կամ երկուսը միասին)՝ ավելի մեծ չափաբաժիններով։ Չպաշտպանված սեռական հարաբերություններ ունենալու կամ բեղմնականխման որևէ մեթոդի ձախողման դեպքերում հորմոնների նման մեծ չափաբաժին պարունակող հաբերի ընդունումը կարող է կանխել հղիությունը։ Դրանք երբեմն անվանվում են «առավոտյան հաբեր», ինչը սխալ մոտեցում է։ ԱԲՀ-ներն առավել արդյունավետ են ներգործում, երբ ընդունվում են սեռական հարաբերություններից անմիջապես հետո։


== Տեսակները ==
ԱԲՀ-երը լինում են 3 տեսակի՝ էստրոգեն և պրոգեստին պարունակող համակցված հաբեր, միայն պրոգեստին պարունակող հաբեր (լևոնոգեստրել) և հակապրոգեստինային հաբեր (ուլիպրիստալ ացետատ կամ միֆեպրիստոն)։ Միայն պրոգեստին պարունակող և հակապրոգեստինային հաբերը ունեն այնպիսի բաղադրություն, որն անհրաժեշտ է անհետաձգելի բեղմնականխում ապահովելու նպատակով։ Անհետաձգելի բեղմնականխման համար նախանշված էստրոգենի և պրոգեստինի համակցված հաբեր այլևս չեն արտադրվում, սակայն խմելու համակցված սովորական որոշ հաբեր կարող են կիրառվել անհետաձգելի բեղմնականխման նպատակով։
Միայն պրոգեստին պարունակող բեղմնականխիչ հաբերը պարունակում են 1.5 մգ լևոնոգեստրել։ Դրանք կարող են լինել կամ 1.5 մգ լևոնոգեստրել պարունակող մեկ հաբի ձևով կամ հավասար չափաբաժինների բաժանված՝ 0.75 մգ լևոնոգեստրել պարունակող երկու հաբի ձևով, որոնք ընդունվում են 12 ժամ ընդմիջումով։ Ազդեցությունը պահպանում են ընդունելուց հետո 72 ժամվա ընթացքում։ Հակապրոգեստինային ուլիպրիստալ ացետատն արտադրվում է 30 մգ անհետաձգելի բեղմնականխման միկոկոճակների ձևով, որոնք իրենց ազդեցությունը պահպանում է Սեռական հարաբերությունից հետո մինչև 120 ժամվա ընթացքում։
Հակապրոգեստինային միֆեպրիստոնը հասանելի է հինգ երկրներում՝ անհետաձգելի բեղմնականխման ցածր կամ միջին չափաբաժիններով (10 կամ 12.5 մգ) կոճակների ձևով, որոնք պահպանում են ազդեցությունը սեռական հարաբերությունից հետո 120 ժամվա ընթացքում։ Ցածր չափաբաժնով միֆեպրիստոն պարունակող անհետաձգելի բեղմնականխման հաբերը Հայաստանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում և Վիետնամում վաճառվում են դեղատոմսով, իսկ Չինաստանում կարելի է ձեռք բերել առանց դեղատոմսի։
Եթե հնարավոր չէ ձեռք բերել անհտաձգելի բեղմնկան համար նախատեսված որևէ հաբ (լևոնոգստրել, ուլիպրիստալ ացետատ կամ միֆեպրիստոն), կարելի է ընդունել խմելու սովորական համակցված բեղմնականխիչ հաբեր՝ որոշակի համադրությամբ, կեսական չափաբաժիններով՝ 12 ժամ ընդմիջմամբ (Յուզպեի մեթոդ)։ Այս դեպքում ազդեցությունը պահպանվում է սեռական հարաբերություններից հետո մինչև 72 ժամվա ընթացքում։


== Արդյունավետությունը ==
Անհետաձգելի բեղմնականխման միջոցների արդյունավտությունը չի հաշվարկվում այնպես, ինչպես հիմնական բեղմնականխման մեթոդներինը։ Այն ներկայացնում է հղիության ցուցանիշի նվազումը՝ արտահայտված տոկոսներով, անհետաձգելի բեղմնականխման միջոցի մեկանգամյան օգտագործման դեպքում։ Անհետաձգելի բեղմնականխման հաբերի ընդունման տարբեր մեթոդներն ապահովում են արդյունավետության տարբեր մակարդակներ, նույնիսկ նույն մեթոդի դեպքում տարբեր հետազոտությունների արդյունքում կարող են գրանցվել արդյունավետության տարբեր ցուցանիշներ։ Միայն պրոգեստինի վրա հիմնված մեթոդի (լևոնոգեստրելի օգտագործմամբ) դեպքում գրանցվել է արդյունավետության 89% ցուցանիշ։ 2003 թվականին մեթոդների համադրամբ (Յուզպե) բեղմնականխման վերաբերյալ իրականացված երկու ընդգրկուն հետազոտությունների ընթացքում, օգտագործելով հաշվարկման տարբեր մեթոդներ, արձանագրվել է արդյունավետության 47% և 53% ցուցանիշներ։ Թե՛ միայն պրոգեստինի, և թե՛ Յուզպեի մեթոդների դեպքում անհետաձգելի բեղմնակախման արդյունավետությունը հասնում է առավելագույնի, երբ միջոցը կիրառվում է սեռական հարաբերությունից հետո՝ 12 ժամվա ընթացքում, և հետզհետե նվազում է՝ ժամանակին զուգընթաց։ Միֆեպրիստոնի 10 մգ չափաբաժնով հաբի արդյունավետությունը սեռական հարաբերություններից հետո 120 ժամվա (5 օր) ընթացքում երեք փորձաքննությունների արդյունքներով գնահատվել է 83%։ Մի ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ միֆեպրիստոնի չափավոր պարունակությունն ավելի լավ ազդեցություն է ունենում, քան լևոնոգեստրելի կամ Յուզպեի մեթոդները։
Հղի լինելն անվտանգության տեսանկյունից հակացուցում չէ, եթե այդ ընթացքում պատահաբար ընդունվել է միայն պրոգեստին պարունակող կամ համակցված անհետաձգելի բեղմնականխման հաբ, քանի որ առայժմ չի արձանագրվել դրա հետևանքով կնոջը, հղիության ընթացքին կամ պտղին հասցված վնասի որևէ փաստ։ Սակայն անհետաձգելի բեղմնականխումը ցուցված չէ հղիին կամ հղիության կասկած ունեցող կնոջը, քանի որ ԱԲ միջոցները արդյունավետ չեն հղի կանաց դեպքում։


== Կողմնակի ազդեցությունները ==
Որպես ամենից տարածված կողմնակի ազդեցություն՝ անհետաձգելի բեղմնականխման հաբերից օգտվողները նշել են սրտխառնոցը (Յուզպեի մեթոդից օգտվող 979 կանանց 50.5% և միայն լևոնոգեստրել օգտագործող 977 կանանց 23.1%-ը՝ ըստ 1998 թվականի ԱՀԿ հարցումների, և միայն լևոնոգեստրել օգտագործող 2,720 կանանց 14.3%՝ ըստ 2002 թվականի ԱՀԿ հարցումների), փսխումը շատ ավելի քիչ է տարածված և բնորոշ չէ անհետագելի բեղմնականխման՝ միայն լևոնոգստրել պարունակող հաբերի կիրառման դեպքում։ Սովորաբար միայն լեվոնոգեստրել պարունակող ԱԲ հաբերի հետ խորհուրդ չի տրվում օգտագործել հակափսխումային դեղմիջոցներ։ Այն դեպքում, երբ միայն լևոնոգեստրել պարունակող անհետաձգելի բղմնականխման հաբի ընդունումից հետո 2 ժամվա ընթացքում տեղի է ունենում փսխում, ապա կինը պետք է հնարավորին կարճ ժամանակում ընդունի հաբի նոր չափաբաժին։
Այլ տարածված կողմնակի ազդեցություններից են՝ (1998 և 2002 թթ. ԱՀԿ հետազոտությունների ընթացքում միայն լևոնոգեստրել պարունակող հաբեր օգտագործողների շրջանում յուրաքանչյուրի մասով գրանցվել է 20%-ից պակաս դեպք) ցավեր որովայնի շրջանում, հոգնածություն, գլխացավ, գլխապտույտը և կրծքի զգայունությունը։
Կողմնակի ազդեցությունները, սովորաբար, անցնում են 24 ժամվա ընթացքում և ի սպառ վերանում են բուժումը սկսելուց մի քանի օր հետո։
Հաճախ դիտվում են դաշտանային ցիկլի ժամանակավոր խանգարումներ։ Եթե հաբերն ընդունում են մինչև ձվազատումը, լևոնոգեստրելով բուժման դեպքում հաբերում պարունակվող պրոգետոգենի մեծ չափաբաժինը հաբերն ընդունելուց մի քանի օր հետո կարող է առաջացնել պրոգեստոգենը դուրս բերող արնահոսություն։
Անհետաձգելի բեղմնականխման հաբերի այլընտրանքներից մեկը պղնձե T-աձև ներարգանդային պարույրն է (ՆԱՊ), ինչը հղիությունը կանխելու նպատակով կարելի է կիրառել չպաշտպանված սեռական հարաբերություններից մինչև 5 օր հետո։ ՆԱՊ տեղադրելն ավելի արդյունավետ է, քան անհետաձգելի բեղմնականխման հաբեր ընդունելը։ Հղիանալու ցուցանիշը, ՆԱՊ-ը անհետաձգելի բեղմնականխման նպատակով կիրառելու դեպքում, նույնն է, ինչ հիմնական նպատակով կիրառելու դեպքում։ Դաշտանից հետո ՆԱՊ-ը կարելի է թողնել տեղադրված՝ մշտական բեղմնականխում ապահովելու նպատակով (3-10 տարի՝ կախված տեսակից)։
Անհետաձգելի բեղմնականխման հաբերը հիմնականում խորհուրդ է տրվում օգտագործել որպես լրացուցիչ ապահովություն կամ «արտակարգ» դեպքերում, քան որպես բեղմնականխման հիմնական միջոց։ Դրանք նախատեսված են այն դեպքերի համար, երբ տեղի է ունեցել բեղմնականխման այլ միջոցների ձախողում, օրինակ, երբ կինը մոռացել է ընունել բեղմնականխիչ հաբը կամ երբ պահպանակը սեռական հարաբերությունների ընթացքում պատռվել է։


== Սեռական բռնություն և ԱԲ ==
1960-1970-ական թվականներին, երբ դեռ հասարակությունը ծանոթ չէր անհետաձգելի բեղմնականխման մեթոդին, կամ այն չէր սահմանվել որպես «անհապաղ բեղմնականխում», մեթոդը կիրառվում էր մասնավորապես, սեռական բռնության ենթարկվածների բուժման նպատակով։ Բռնաբարության զոհ դարձած վերարտադրողական տարիքի կանանց շրջանում հղիության ցուցանիշը գրեթե 5% է։ ԱՄՆ-ում բռնաբարության արդյունքում հղիացածների գրեթե կեսը դիմում է աբորտի։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
The Emergency Contraception Website (not-2-late.com) Archived 2021-04-26 at the Wayback Machine. spaced ndash by the Office of Population Research at Princeton University and the Association of Reproductive Health Professionals. Information for women who need emergency contraception now.
Planned Parenthood web site. Educational web site with information for women who need emergency contraception now.
International Consortium for Emergency Contraception Policy-oriented web site directed at professionals.
Emergency contraception Archived 2008-09-10 at the Wayback Machine. by the Adolescent Medicine Committee, Canadian Pediatric Society (CPS), Paediatrics and Child Health ACSA-CAAH
Use of Emergency Contraception Among Women Aged 15-44, United States, 2006-2010 National Center for Health Statistics