Պերինատալ կաթված

Պերինատալ կաթված՝ հիվանդություն է, երբ նորածինը կաթված է ստանում հեստացիոն շրջանի 140-րդ օրվանից մինչև հետծննդյան 28-րդ օրը ընկած ժամանակահատվածում, հանդիպում է 2300 կենդանի ծնվածից 1-ի մոտ։ Այս հիվանդությունը հետագայում բաժանվում է երեք ենթախմբի՝ նորածնային զարկերակային իշեմիկ կաթված, նորածնային ուղեղային երակածոցի իշեմիկ կաթված և իդիոպաթիկ պերինատալ (հղիության 20-րդ շաբաթականից մինչև հետծննդյան 28-րդ օրը ընկած ժամանակահատվածը) կաթված։ Ռիսկի մի քանի գործոններ նպաստում են պերինատալ կաթվածի առաջացմանը՝ ներառյալ ծննդաբերական վնասվածքները, պլացենտայի շերտազատումը, ինֆեկցիաները և մոր առողջությունը։ Պերինատալ կաթվածը հաճախ ուշ է հայտնաբերուվում և ախտորոշվում, որը պրենատալ կամ նորածնային շրջանում նշանների և ախտանիշների անբավարարությամբ է պայմանավորված։ Պերինատալ կաթվածի ընդհանուր նշաններն են՝ ցնցումները, կորդինացիայի խանգարումը և մեծացմանը զուգընթաց խոսքի զարգացման հետաձգումը, սակային երեխայի կյանքի վաղ փուլերում կարող են ախտանիշներ չլինել։ Ախտորոշիչ թեստերը, ինչպիսիք են մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիան, էլեկտրոէնցեֆալոգրաֆիան և արյան հետազոտությունները, կատարվում են, երբ հիվանդների մոտ զարգանում են պերինատալ կաթվածի նշաններ։ Այս հիվանդության կանխատեսումը կապված է ախտանիշների ծանրության և զարգացման հետ։ Կախված հիվանդի վիճակից այս հիվանդությունը կարող է բուժվել հակամակարդիչ և հակացնցումային դեղամիջոցներով, վիրաբուժական միջամտություններով և բուժական հիպոթերմիայով։


== Պերինատալ կաթվածի տեսակներ ==


=== Նորածնային զարկերակային իշեմիկ կաթված ===

Նորածինների զարկերակային իշեմիկ կաթվածը առաջանում է, երբ ուղեղի արյան անոթները մասնակի կամ ամբողջությամբ խցանվում են։ Այն սովորաբար միջին ուղեղային զարկերակի անոթավորման շրջանն է ախտահարում։ Պերինատալ կաթվածի այս ենթախումբը հանդիպում է 100,000 կենդանի ծնվածից 5-ից 43 երեխայի մոտ։ Վերջերս միջազգային ընկերությունների հետազոտությունը ցույց է տվել, որ նորածնային զարկերակային իշեմիկ կաթվածը պատճառ է դարձել հիվանդների 65%-ի մահվան։ Ռիսկի գործոններից է մայրական տենդը, հղիության շաքարախտը և վիժման դեպքերը, վերջիներս բարձրացնում են նորածնային զարկերակային իշեմիկ կաթվածի առաջացման հավանականությունը։ Այնուամենայնիվ, նորածինների զարկերակային իշեմիկ կաթվածի վերջնական պատճառաբանությունը մինչ օրս մնում է անորոշ։


=== Նորածնային ուղեղային երակածոցի իշեմիկ կաթված ===
Նորածնային ուղեղային երակածոցի իշեմիկ կաթվածը ուղեղի երակային համակարգի թրոմբոզով զարգացող հիվանդություն է։ Այս շրջանի թրոմբոզը բերում է երակային համակարգից արյան արտահոսքի խանգարմանը՝ առաջացնելով կենտրոնական երակային ճնշման բարձրացում։ Սա կհանգեցնի ներգանգային հիպերտոնիայի, ուղեղի իշեմիայի կամ տարածուն արյունազեղման, որը կարող է հանգեցնել նյարդաբանական խանգարումների կամ մահվան։ Այս հիվանդության հանդիպման հաճախականությունը տարեկան 100․000 նորածնից 2․6-ից 2․69 է։ Այնուամենայնիվ, մահացությունը նորածնային ուղեղային երակածոցի իշեմիկ կաթվածից բավականին հազվադեպ է։


=== Իդիոպաթիկ պերինատալ կաթված ===
Իդիոպաթիկ պերինատալ կաթվածը ախտորոշվում է միայն նորածնային շրջանից հետո և ծնվելուց հետո 28 օրվա ընթացքում նյարդաբանական հետազոտությունները նշանակություն չունեն։ Նորածինների մեծամասնության մոտ, որոնց մոտ ավելի ուշ է ախտորոշվել իդիոպաթիկ պերինատալ կաթվածը, նորածնային շրջանում (ծնվելուց հետո 28 օր) չեն ունեցել ախտանիշներ։ Կաթվածի առաջացման ժամանակը տատանվում է հղիության 140-րդ օրվանից մինչ հետծննդյան 28-րդ օրը։ Այս նորածինները սովորաբար տառապում են զարկերակային կաթվածից կամ սպիտակ նյութի երակային ինֆարկտներից, որոնք փոփոխական են կախված առաջացման մեխանիզմից, ռիսկի գործոններից և արդյունքից։


== Պատճառներ ==
Պերինատալ կաթվածը նորածինների մոտ փոխկապակցված է տարբեր ռիսկի գործոնների հետ, ներառյալ ծննդաբերական վնասվածքները, պլացենտայի շերտազատումը, վարակները և մոր առողջությունը։
Ծննդաբերական վնասվածքը՝ պտղի գլխի և պարանոցի մեխանիկական վնասվածքը կարող են կաթվածի պատճառ դառնալ՝ վնասելով զարկերակները։ Որոշ երեխաներ կարող են ունենալ զարկերակներ, որոնք վնասվել են տրավմայի կամ բորբոքման հետևանքով, դարձնելով լորձաթաղանթի ներքին շերտը կոպիտ կամ ատամնավոր, որտեղ կարող են խրվել արյան թրոմբները։ Այս թրոմբները կարող են այնքան կուտակվել, որ ի վերջո զարկերակը կխցանվի, և արյունը չի հոսի։ Բացի անոթային վնասումից, արգանդի ավելորդ ակտիվությունից պտղի գլխի վնասվածքը, մանիպուլյացիաները, ճնշումները և վակուումի կիրառումը՝ ուղղակի խցանման կամ անոթային սպազմի միջոցով կարող է առաջացնել պերինատալ իշեմիկ կաթված։
Հիպոքսիկ-իշեմիկ էնցեֆալոպաթիան (ՀԻԷ) որը կարող է լինել որպես պերինատալ ասֆիքսիայի արդյունք, որն առաջանում է արգանդում թթվածնի պակասից։ ՀԻԷ-ն առաջանում է պլացենտայի շերտազատումից, պորտալարի հետ կապված խնդիրներից, արգանդի պատռվածքից կամ բժշկական անձնակազմի կողմից սրտի ոչ նորմալ հաճախականությունը հայտնաբերելու ձախողումից։
Պլացենտայի հետ կապված խնդիրներ, որոնք կապված են պերինատալ կաթվածի հետ, տատանվում են անատոմիականից (տեղակայման վայր կամ մակարդակը), օրինակ՝ առաջադիր պլացենտա և արգանդ-ընկերքային փոխազդեցություն, օրինակ՝ պտղի էրիթրոբլաստոզ։
Ինֆեկցիաները, ինչպիսիք են խորիոնամնիոնիտը, առաջացնում են վարակ մոր արյան մեջ, որը սովորաբար հանգեցնում է վաղաժամ ծննդաբերության և նորածնի ուղեղի վնասվածքի, մենինգիտի կամ մահվան։ Այլ ինֆեկցիաները ներառում են նորածինների սեպսիսը, որտեղ իմունային համակարգը արձագանքում է՝ ազդելով նրանց օրգանների և հյուսվածքների վրա՝ հանգեցնելով մենինգիտի, ցնցումների և ուղեղային կաթվածի։
Մոր առողջությունը ևս կապված է պերինատալ կաթվածը հետ, օրինակ արյան մակարդման խանգարումները, սրտի բնածին արատները և հղիության ընթացքում կոկաինի ազդեցությունը։ Արյան մակարդման խանգարումները, ինչպիսիք են հեմոֆիլիան A-ն և B-ն, առաջանում են մակարդման գործոնի ցածր քանակից, ինչը հանգեցնում է առատ արյունահոսության զարգացման։ Սրտի բնածին արատի դեպքում պերինատալ կաթվածը առաջանում է ուղեղի արյան անոթների խցանման և արյան հոսքի խանգարման հետևանքով։
Այնուամենայնիվ, տարբեր նորածիններ դեռևս ունենում են պերինատալ կաթված նորմալ հղիությունից հետո, և ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ երբեմն կա ուղղակի պատճառի բացակայություն, և շատերը իդիոպաթիկ են։


== Նշաններ և ախտանիշներ ==

Շատ նորածիններ մեծանում են առանց ախտանիշիների։ Ախտանիշներից են խոսքի զարգացման դանդաղումը, հավասարակշռության հետ կապված դժվարությունները և ասիմետրիկ թուլությունը։ Ասիմետրիկ թուլության դեպքում նորածինները գերադասում են օգտագործել միայն մի ձեռքը, վերջինս կենտրոնական նյարդային համակարգի վնասվածքների արդյունքն է։ Նորածինները, ովքեր ունեն կաթվածի նշաններ արգանդում կամ ծնվելուց անմիջապես հետո, սովորաբար ունենում են ցնցումներ։ Երբ նորածինը ունենում է ցնցում, նրա մոտ կարող է դիտվել դեմքի, ոտքերի կամ ձեռքերի կծկումներ, շնչառության կարճատև կանգի հետ մեկտեղ։ Ցնցումները հիմնականում պայմանավորված են հիպոքսիկ-իշեմիկ էնցեֆալոպաթիայով (ՀԻԷ) կամ պերինատալ ասֆիքսիայով։


== Ախտորոշում ==
Բժիշկները կարող են օգտագործել ախտորոշիչ թեստեր՝ պարզելու համար, թե արդյոք երեխան ունի կաթված։ Կաթվածի կլինիկական նշանների առկայության դեպքում առաջին հերթին կատարում են գործիքային հետազոտություններ։ Հետագա ախտորոշիչ հետազոտություններն են՝ ԷԷԳ, սոնոգրաֆիա, արյան հետազոտություններ և կախված նորածնի ախտանիշներից կարող են իրականացվել նաև գենետիկական թեստեր։

Ճառագայթային ախտորոշիչ մեթոդներ
Պերինատալ կաթվածը կարող է ախտորոշվել ճառագայթային ախտորոշիչ մեթոդներով, որոնք ներկայացնում են ուղեղի պատկերը։ Մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունը արդյունավետ է պերինատալ կաթվածի վաղ ախտորոշման համար։ Համակարգչային տոմոգրաֆիան (ՀՏ) նույնպես այս հիվանդության ախտորոշման համար արդյունավետ մեթոդ է։ Այսպիսի հետազոտական մեթոդները կարող են ցույց տալ արյունզեղումները և հայտնաբերել իշեմիկ կաթվածի կամ ուղեղի հյուսվածքների արյունազեղումների հետևանքով առաջացած ախտահարումները։ Մագնիսառեզոնանսային շերտագրությունը կլինիկորեն ավելի նախընտրելի քան համակարգչային տոմոգրաֆիան, քանի որ այն նաև ընդգծում է ուղեղում արյան հոսքը։ Բացի այդ, պերինատալ կաթվածը համակարգչային տոմոգրաֆիայի արդյունքների հիման վրա դժվար է դասակարգել, քանի որ նորածինների ուղեղում ջրի պարունակությունն ավելի բարձր է։ Այնուամենայնիվ, որոշակի իրավիճակներում, ինչպիսիք են անկայուն շնչառական կամ սրտի ծանր խանգարումներով նորածինները որոնց անհնար է վերակենդանացման բաժանմունքից տեղափոխել, կատարում են նեյրոսոնոգրաֆիա, որը օգտագործվում է որպես մագնիսառեզոնանսային շերտագրության այլընտրանք։ Նեյրոսոնոգրաֆիան կարող է բացահայտել ներգանգային արյունազեղումը, ներփորոքային արյունազեղումը, ուղեղի մեծ սինուսային երակի թրոմբոզը և պատկերել ուղեղում արյան հոսքը։


=== Էլեկտրոէնցեֆալոգրաֆիա ===
Պերինատալ կաթվածի հետ կապված ցնցումները սովորաբար օջախային են և ներառում են ձեռքի կամ ոտքի ռիթմիկ կծկումներ։ ԷԷԳ-ի արդյունքները ցույց են տալիս դանդաղ, մեկուսացված սրածայր-ալիքներ, որը հաղորդվում է մահացած հյուսվածքից և որի պատճառն է արյան մատակարարման նվազումը։


=== Էխոսրտագրություն ===
Սրտի ռիթմի խանգարումները կարելի է հայտնաբերել էխոսրտագրության միջոցով, որը ստեղծում է սրտի մանրամասն պատկեր՝ օգտագործելով ձայնային ալիքները։ Այս մեթոդը հայտնաբերում է թրոմբի աղբյուրը սրտում, որը անցել է դեպի ուղեղ և հանգեցրել է կաթվածի։


=== Արյան հետազոտություն ===
Արյան հետազոտությունները ուսումնասիրում են տարբեր գործոններ, որոնք հանգեցնում են պերինատալ կաթվածի, ինչպիսիք են ինֆեկցիայի նշանները, մակարդման գործոնները և կոագուլյացիոն խանգարումները։ Դրանք ներառում են թեստեր, որոնք հայտնաբերում են արյան մակարդման խանգարումները, ինչպիսիք են թրոմբոֆիլիան և բորբոքային հիվանդությունները։


=== Գենետիկական թեստեր ===
Գենետիկական թեստերը կատարվում են արյան մակարդման հետ կապված ժառանգական խանգարումների հայտնաբերման նպատակով։ Գենետիկական թեստերը խորհուրդ է տրվում այն հիվանդներին, ովքեր ունեն թրոմբոֆիլիայի հետ կապված ընտանեկան պատմություն։


== Կանխատեսում ==
Պերինատալ կաթվածի ծանրությունը որոշում է դրա կանխատեսումը։ Պերինատալ կաթված ապրած նորածինների 61%-ի մոտ ախտորոշվում է մանկական ուղեղային կաթված։ Մինչդեռ, կաթվածի մեծ ծանրությամբ և այնպիսի կառուցվածքային բաժինների ներգրավվածությամբ նորածինները, ինչպիսիք են առաջկենտրոնական գալարը և Վերնիկեի կենտրոնը, ունեն կրիտիկական կանխատեսում։ Նորածինների մոտ, ովքեր վերապրել են պերինատալ կաթվածը, կարող են ունենալ հաշմանդամություն, զգայական դիսֆունկցիաները, տեսողական կամ լսողական խանգարումներ։ Քանի որ կանխատեսումը փոխկապակցված է ախտանիշների առաջընթացի հետ, բուժումը թույլ է տալիս նորածիններին արագ վերականգնվել և նվազեցնում է նրանց հաշմանդամության հավանականությունը։


== Բուժում ==
Կլինիկական պրակտիկայում առկա են միայն սահմանափակ բուժման մեթոդներ պերինատալ կաթվածի համար։ Դեղորայքները սովորաբար նշանակվում են հիվանդության հետևանքով առաջացած որոշ բարդությունները մեղմելու համար, մինչդեռ պերինատալ փուլում հեմոռագիկ կաթվածի բուժման համար կպահանջվի վիրահատություն և բուժական հիպոթերմիա։


=== Դեղորայք ===
Հակակոագուլյանտները դեղամիջոցներ են, որոնք խանգարում են արյան մեջ առկա մի քանի մակարդման գործոնների սինթեզին և գործառույթին։ Այս դեղամիջոցները սովորաբար օգտագործվում են ուղեղում արյան մակարդման հավանականությունը նվազեցնելու համար, այն նորածինների մետ ովքեր անամնեզում ունեն պերինատալ կաթված։ Այս դեղերը նշանակվում են նաև պերինատալ կաթվածի ռիսկի գործոններ ունեցողներին, ինչպիսիք են ուղեղի բազմաթիվ էմբոլիաները կամ ծանր թրոմբոֆիլիան։ Օգտագործված հակակոագուլյանտների օրինակներ են հեպարինը և ասպիրինը։ Հակակոագուլանտների ընդհանուր կողմնակի ազդեցություններից են թրոմբոպենիան, ստամոքս-աղիքային արյունահոսությունը կամ ստամոքսի խոցը։
Հակացնցումային դեղամիջոցները, որոնք նեյրոնների միջև սինապսներում նվազեցնում են նեյրոտրանսմիտրերի մակարդակը ։ Նրանք նաև ազդում են նեյրոններում իոնների կոնցենտրացիայի վրա՝ փոխելով նեյրոնային բջջի թաղանթում (Na+, K+, Ca2+, Cl-) իոնային անցուղիների ակտիվությունը։ Այս փոփոխությունները փոխում են էլեկտրական իմպուլսների հաղորդունակությունը՝ արգելակելով կամ նվազեցնելով նեյրոնների դրդումը։ Պերինատալ կաթվածի պատճառով առաջացած էպիլեպսիայի վերահսկման համար սովորաբար օգտագործվում են հակացնցումային դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են բենզոդիազեպինները, ֆենիտոինը և կարբամազեպինը։ Այս դեղերի կողմնակի ազդեցությունները ներառում են գլխացավեր, գլխապտույտ և տեսողական խնդիրներ։ 


=== Վիրաբուժություն ===
Դեկոմպրեսիոն կրանիոէկտոմիան մի պրոցեդուրա է, որը սովորաբար օգտագործվում է ներգանգային ճնշումը նվազեցնելու համար՝ պերինատալ փուլում հեռացնելով իշեմիկ կաթվածի հետևանքով կուտակված արյունը։ Վիրաբույժները նախ կտրվածք են կատարում են ախտահարված հատվածի մակարդակին, բացազատելով մաշկը և հյուսվածքները, մերկացնում գանգը, այնուհետև գանգի վրա բացում փոքրիկ անցք, որը թույլ կտա նրանց դադարեցնել արյունահոսությունը։
Քունքային լոբէկտոմիան պրոցեդուրա է, որի ժամանակ հեռացնում են առաջաքունքային բլթի մասերը, պերինատալ կաթվածի հետևանքով առաջացած ցնցումների բուժման համար։ Հիվանդները, ում կատարվել է այս վիրահատությունը՝ ցնցումները վերանում են, իսկ ոմանց մոտ այն դառնում է վերահսկելի։


=== Բուժական հիպոթերմիա ===
Բուժական հիպոթերմիան մի պրոցեդուրա է, որը սառեցնելով նվազեցնում է նյութափոխանակությունը բերելով ուղեղի ինքնավերականգնման։ Այս մեթոդը նաև կհանգեցնի ուղեղի արյունատար անոթների կծկման՝ նվազեցնելով գերզգայունությունը, որը կարող էր խորացնել ուղեղի վնասումը։ Նման պրոցեդուրան ապացուցված է, որ ծնվելուց 6 ժամ հետո իրականացնելու դեպքում նվազեցնում են հաշմանդամության և մահացության հավանականությունը 25%-ով ։ Սա կարող է խնդրահարույց լինել այն նորածինների համար, որոնք չունեն ախտանիշներ բայց կա կաթված։ Կա պերինատալ կաթվածի բուժման նոր ուղղությունը՝ համատեղելով թերապևտիկ հիպոթերմիան և աճի գործոնի պրեպարատների օգտագործումը, որը բարելավում է կաթվածից հետո նորածինների վիճակը։


== Ծանոթագրություններ ==