Կլարա Ցետկին

Կլարա Ցետկին (գերմ.՝ Clara Zetkin, ի ծնե՝ Կլարա Էյսներ գերմ.՝ Clara Eissner, հուլիսի 5, 1857(1857-07-05)[…], Կյոնիգսհայն Վիդերաու, Powiat Mittelsachsen, Սաքսոնիա - հունիսի 20, 1933(1933-06-20)[…], Արխանգելսկոյե, Novofedorovskoe, Նարո-Ֆոմինսկի շրջան, Ռուսաստան), գերմանացի մարքսիստ, ակտիվիստ, Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցության (ԳԿԿ) հիմնադիրներից, կանանց իրավունքների պաշտպան։


== Կյանք և գործունեություն ==
Կլարա Էյսները ծնվել է 1857 թվականի հուլիսի 5-ին, սաքսոնական Վիդերաու քաղաքում, գերմանացի օրաբանվորի, հետագայում՝ գյուղական ուսուցչի ընտանիքում։ Նա կրթություն է ստացել Լայպցիգի մասնավոր մանկավարժական ուսումնական հաստատությունում, որտեղ մտերմացել է Ռուսաստանից գաղթած հեղափոխական ուսանողների հետ, նրանց շարքերում էր նաև Կլարայի ապագա ամուսինը՝ Օսիպ Ցետկինը։ Այն բանից հետո, երբ Օտտո ֆոն Բիսմարկը մտցրեց «Բացառիկ օրենք ընդեմ սոցիալիստների», 1881 թվականին Կլարա Ցետկինը ստիպված էր լքել Գերմանիան, մեկնել Ցյուրիխ, այնուհետև Ավստրիա և Իտալիա այցելելուց հետո՝ 1882 թվականին մեկնել է Փարիզ, որտեղ գտնվում էր Գերմանիայից արտաքսված Օսիպ Ցետկինը։
1882 թվականի նոյեմբերից Կլարան և Օսիպը սկսել են միասին ապրել Մոնմարտրում գտնվող փոքրիկ բնակարանում։ Այդ ժամանակ նա իր օրիորդական ազգանունը փոխարինել է Ցետկինով։ Այնտեղ ծնվել են նրանց երկու որդիները՝ Մաքսիմը (1883—1965) և Կոնստանտինը (1885—1980): Նրանք ծանր կյանքով են ապրել. Օսիպը գրոշների դիմաց տպագրվում էր ձախ թերթերում, Կլարան դասավանդում և սպիտակեղեն էր լվանում հարուստների մոտ։ Այդ ժամանակ Կլարան հեղափոխական գործունեություն էր ուսումնասիրում ընկերուհու՝ Մարսի դստեր Լաուրա Լաֆարգից։  Փարիզում նա մեծ բարեկամություն է սկսում Լաուրայի, նրա ամուսնու՝ Պոլ Լաֆարգի, ինչպես նաև Ժյուլ Գեդի հետ, ով Ֆրանսիայում բանվորական շարժման առաջնորդներից էր։ Նրանց հետ շփումը Կլարայի համար լուրջ դպրոց էր և հնարավորություն տվեց նրան ընդլայնել և խորացնել իր տեսական գիտելիքները։
1870-ական թվականների վերջից մասնակցել է գերմանական բանվորական շարժմանը։ 1881 թվականին սոցիալիստների դեմ ուղղված բացառիկ օրենքի գործելու շրջանում մտել է գերմանական սոցիալ-դեմոկրատիայի շարքերը և հարկադրաբար տարագրվել։ Մասնակցել է Ֆրանսիայի, Ավստրիայի, Իտալիայի սոցիալիստական շարժմանը։ 1882 թվականից աշխատակցել է Ցյուրիխում հրատարակվող գերմանական սինոդի ընդհատակյա «Սոցիալ-դեմոկրատ» («Der Socialdemokrat») թերթին։
1889 թվականին Օսիպ Ցետկինը մահանում է տուբերկուլոզից։ Կլարան 1889 թվականին մասնակցում է Փարիզում բացված II Ինտերնացիոնալի սահմանադիր կոնգրեսի նախապատրաստմանը և աշխատանքներին։ Սատարման է արժանում Էնգելսի կողմից։ Հետագայում մասնակցում է II Ինտերնացիոնալի բոլոր կոնգրեսներին։ 1890 թվականին, բացառիկ օրենքի վերացումից հետո վերադառնումլ է Գերմանիա, ղեկավարում սինոդային շարժումը կանանց շրջանում։ Ինչպես իր ընկերուհի Ռոզա Լյուքսեմբերգը, Կլարան ներկայացնում էր Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության ձախ թևը և ակտիվորեն քննադատում էր Էդուարդ Բեռնշտայնի ռեֆորմիստական հայացքները։ Տեսական բանավեճերի հետ մեկտեղ, Ցետկինը մասնակցում է կանանց իրավահավասարության համար մղվող պայքարին, ինչպես նաև կանանց համար աշխատանքային օրենսդրության մեղմացման և համընդհանուր ընտրական իրավունքի համար։
1892-1917 թվականներին եղել է գերմանական բանվորուհիների «Գլայհայթ» («Die Gleichheit») սինոդ թերթի պատասխանատու խմբագիրը։ Լինելով գերմանական սինոդի ձախերի ղեկավարներից՝ Ռ․ Կուսեմբուրգի, Կ․ Լիբկնեխաի, Ֆ․ Մերքունգի հետ ակտիվ պայքար է մղում ռևիզիոնիզմի դեմ։ Համոզում է Robert Bosch GmbH-ի հիմնադիր Ռոբերտ Բոշին ֆինանսավորել թերթը։ 1897 թվականին 40-ամյա Կլարան սիրահարվել է Շտուտգարի ակադեմիայի ուսանող և ապագա նկարիչ Գեորգ Ֆրիդրիխ Ցունդելին։ Նրանց միջև տարիքային տարբերությունը 18 տարի էր։ Շուտով նրանք ամուսնանում են։ Ցունդելը հաջողություն էր վայելում պատվերով դիմանկարներ վաճառելու գործում, և 1904 թվականին կարողանում է տուն գնել Զիլենբուխում, Շտուտգարտի մերձակայքում, որի պատուհաներից բացվող տեսարանները հիացնում էին Լենինին։  1914 թվականին ամուսինները բաժանվում են։ Պատճառը Առաջին համաշխարհային պատերազմի նկատմամբ տարբերվող վերաբերմունքն էր։ Կլարա Ցետկինը դեմ էր արտահայտվում իմպերալիստական պատերազմին, իսկ Գեորգ Ֆրիդրիխը գրանցվել էր մեկնել պատերազմ՝ որպես կամավոր։ Կլարան անհանգստացած էր ամուսնու հեռանալով և երկար տարիներ պաշտոնական ապահարզան չէր համաձայնում  տալ։ 1928 թվականին, երբ Կլարան 71 տարեկան էր, համաձայնում է ամուսնալուծվել, և նկարիչը ամուսնանում է իր վաղեմի ընտրյալի՝ Պաուլա Բրոշի հետ։


=== Առաջին համաշխարհային պատերազմ ===
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կարլ Լիբկնեխտի, Ռոզա Լյուքսենբուրգի և Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության արմատական թևի այլ ներկայացուցիչների հետ վարկաբեկում են կուսակցության ղեկավարների համաձայնողականությունը, որը, որպես «քաղաքացիական խաղաղության» ռազմավարության մաս, քվեարկել է ռազմական վարկերի համար և այդպիսով զբաղեցրել սոցիալական շովինիզմի դիրքը։ Եղել է ընդդեմ համաշխարհային պատերազմի 1915-ի մարտին Բեռլինումկայացած կանանց միջազգային սոցիալիստական կոնֆերանսի կազմակերպիչներից, բազմիցս բանտարկվել է իպմերալիստական պատերազմին դեմ արտահայտվելու պատճառով։
1916 թվականի սկզբին Ցետկինը ԳՍԴԿ-ի ձախ և կենտրոնական թևերի կազմում, բացահայտելով պատերազմը և հաշտությունը կայսերական կառավարության հետ, մասնակցում է Գերմանիայի անկախ սոցիալ-դեմոկատական կուսակցության հիմնադմանը։ 1917 թվականին լքումէ մայր կուսակցությունը` ի նշան սոցիալ-շովինիզմի դեմ բողոքի։ Գերմանիայի անկախ կուսակցության (ԳԱՍԴԿ, 1917) ստեղծումից հետո, որի մեջ է մտնում «Սպարտակ միությունը», ընտրվում է ԳԱՍԴԿ ԿԿ-ի անդամ, պայքարում է այդ կուսակցության կենտրոնական ղեկավարության դեմ։ 1918 թվականի դեկտեմբերի 31-ից 1919 թվականի հունվարի 1-ը «Սպարտակ միության» հիմքի վրա ստեղծվում է Գերմանիայի կոմունիստական կուսակցությունը։ Ցետկինը լավ ծանոթ էր Վ.Ի. Լենինին և Ն.Կ Կրուպսկայային։ 1920 թվականին նա առաջին անգամ այցելում է Խորհրդային Ռուսաստան և բոլշևիկների առաջնորդից հարցազրույց վերցնում «Կանանց հարցի» վերաբերյալ։
Կոպենհագենում 1910 թվականին կայացած սոցիալիստական միջազգային կոնֆերանսում Ցետկինի առաջարկությամբ որոշում է ընդունվում այդուհետև մարտի 8-ը նշել որպես Կանանց միջազգային օր։
Սատարել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակը։ 1920 թվականից մշտապես ընտրվել է Ռայխստագի պատգամավոր։
Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի շքանշաններով։ Թաղված է Մոսկվայում, Կարմիր հրապարակում, Կրեմլի պատի տակ։ Նախկին ԳԴՀ-ում սահմանվել է Կլարա Ցետկինի անվան մեդալ։


== Մատենագիտություն ==
Цеткин К. Женский вопрос: пер. с нем. — Гомель: Гомельский рабочий, 1925. — 70 с.
Цеткин К. Ленин и освобождение женщины. — М.: Моск. рабочий, 1925. — 25 с.
Цеткин К. Международный женский коммунистический день: Доклад на собрании агитаторов в МК РКП(б) 12 февраля 1925 года. — М.: Моск. рабочий, 1925. — 61 с.
Цеткин К. Очерк истории возникновения пролетарского женского движения в Германии: Перев. с рукописи. — М.: Ком. акад., 1929. — 158 с.
Клара Цеткин. Сборник статей и материалов, М., 1933.
Цеткин К. О литературе и искусстве / Предисл., пер. статей и примеч. М. М. Кораллова. — М.: Гослитиздат, 1958. — 132 с.: портр.
Цеткин К. Социализм придёт к победе только вместе с женщиной-пролетаркой / Предисл. А. Иткиной. — М.: Госполитиздат, 1960. — 99 с.: портр.
Цеткин К. Воспоминания о Ленине. — М.: Политиздат, 1968. — 62 с.
Цеткин К. Заветы Ленина женщинам всего мира. — М.: Политиздат, 1974. — 72 с.
Цеткин К. Искусство — Идеология — Эстетика: пер. с нем. — М.: Искусство, 1982. — 416 с.
Clara Zetkin: Selected Writing, Clara Zetkin, 1991 ISBN 0-7178-0611-1
Клара Цеткин. Искусство и пролетариат
Крупская Н. К. Клара Цеткин. — М., 1933.
Пик В. Клара Цеткин / пер. с нем., М., 1957.
Ильберг Г. Клара Цеткин / Пер. с нем. и примеч. А. Штекли. — М.: Мол. гвардия, 1958. — 206 с.: ил., портр.
Боярская З. С. Клара Цеткин / Боярская З. С. — М.: Соцэкгиз, 1959. — 115 с.: ил., портр.
Кларин В. М. Клара Цеткин в борьбе за коммунистическое воспитание молодёжи, М., 1963.
Гуро И. Р. Ольховая аллея: Повесть о Кларе Цеткин. — М.: Политиздат, 1973. (Пламенные революционеры). — 415 с, ил. То же. — 2-е изд. — 1976. — 415 с, ил.
Дорнеман Л. Заседание рейхстага объявляю открытым…: Жизнь и деятельность Клары Цеткин. Пер. с нем. — М.: Политиздат, 1976. — 518 с.: ил.
Москва. Энциклопедия. Гл. ред. А. Л. Нарочницкий. — М.: «Советская Энциклопедия», 1980. — 688 с. с илл.


=== Օտարալեզու գրականություն ===
Clara Zetkin: Selected Writing, Clara Zetkin, 1991 ISBN 0-7178-0611-1
Clara Zetkin. Eine Auswahibibliographie der Schriften von und über Clara Zetkin, B., 1957.
Clara Zetkin as a Socialist Speaker Dorothea Reetz, 1987 ISBN 0-7178-0649-9
On the History of the German Working Class Women’s Movement Clara Zetkin, Alan Freeman (introduction) ISBN 0-7453-0453-2


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Կլարա Ցետկին — ելույթ Ռայխստագի ժողովում
Կլարա Ցետկին— մեջբերումներ, աֆորիզմներ.