Կովկաս

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Կովկաս (այլ կիրառումներ)
Կովկաս, տարածաշրջան Եվրասիայում։ Այն ընդգրկում է Կովկասյան լեռները և հարակից հարթավայրերը։ Տեղակայված է Արևելաեվրոպական հարթավայրից հարավ՝ Եվրոպայի ու Ասիայի սահմանին։ Կովկասն ընդգրկում է Ռուսաստանի, Հայաստանի, Վրաստանի ու Ադրբեջանի որոշ տարածքներ։ Արևմուտքում ձգվում է մինչև Սև ծով, արևելքում՝ մինչև Կասպից ծով։ Հյուսիսում Կովկասի սահմանները հասնում են մինչև Կումա-Մանիչի իջվածք, Ազովի ծով ու Կերչի նեղուց։


== Անվան ստուգաբանություն ==
«Կովկաս» անվանումը (հին հունարեն՝ Καύκασος) առաջին անգամ հանդիպում է հին հույն հեղինակներ Էսքիլեսի (մ. թ. ա. 6-5-րդ դարեր) «Պրոմեթևսը շղթայված» ու «Հերոդոտոսի» (մ. թ. ա. 5-րդ դար) աշխատություններում։ Աշխարհագրագետ Ստրաբոնի վկայությամբ՝ (հղումով Էրաթոսֆենին (հելլենիզմի ժամանակաշրջանի այս մեծ գիտնականի անունը ԷՐԱՏՈՍԹԵՆ է (մ. թ. ա. 3-րդ դար)՝ տեղաբնակները Կովկասն անվանում էին Կասպի, ինչը վկայում է, որ Կովկաս անվանումը տարածաշրջանին տրվել է ոչ տեղաբնակների կողմից Καύκασος։
Հունարեն Καύκασος բառի ծագումը պարզ չէ, և լեզվաբանների բացատրություններն էլ տարաբնույթ են։
Հին հայկական աղբյուրներում հայտնի է որպես Կապկոհ։


== Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր ==
Հյուսիսային Կովկասը հարթավայրային է, արևմուտքում գտնվում են Մերձազովյան դաշտավայրը և Մերձկուբանի թեք հարթավայրը, կենտրոնական մասում՝ Ստավրոպոլյան բարձրությունը (400-600 մ), արևելքում՝ Թերեք-Կումայի (Նողայական) հարթավայրը, Ստավրոպոլյան բարձրության հարավ-արևելքում՝ Միներալնիե վոդիի լակոլիթների շրջանը։
Մեծ Կովկասը հզոր լեռնային համակարգ է, ձգվում է Թամանի թերակղզուց մինչև Ապշերոնյան թերակղզին (1100 կմ), որի միջին գծով անցնում է Ջրբաժան, իսկ հյուսիսից նրան զուգահեռ՝ Կողքային լեռնաշղթան։ Դեպի հյուսիս Մեծ Կովկասին զուգահեռ անցնում է Ժայռոտ լեռնաշղթան, իսկ Դաղստանի լեռնային երկրի սահմաններում՝ Անդյան, Բոգոսյան, Գիմրինյան, Սամուրի և այլ լեռնաշղթաներ։ Մեծ Կովկասը բաժանվում է 3 մասի՝ 

Արևմտյան Կովկաս, տարածվում է Անապայից մինչև Էլբրուս. բարձր գագաթներից են Դոմբայ-Ուլղենը (4046 մ), Ղվանդրան,
Կենտրոնական Կովկաս, տարածվում է Էլբրուս (5642 մ) և Կազբեկ (5033 մ) գագաթների միջև։ Կազմված է բյուրեղային ապարներից։ Այստեղ 15 գագաթ (Շխարա, Դիխ-Տաու, Կոշտան-Տաու և այլն) գերազանցում են Ալպերի ամենաբարձր գագաթ Մոնբլանին (4807 մ),
Արևելյան Կովկաս, տարածվում է Կազբեկից մինչև Ապշերոնյան թերակղզի։ Բարձր գագաթներից են Թեբուլոսմթան (4493 մ), Դիքլոսմթան (4285 մ), Բազարդյուզյուն (4466 մ), Բաբադաղը (3629 մ)։
Հարավային Կովկասի մակերևույթը կազմված է Մեծ Կովկասի հարավային շղթաներից, միջին իջույթային լայնատարած մարզից, հարավում տարածված Հայկական լեռնաշխարհի՝ ՀՀ պատկանող հատվածից և հարավ-արևելքում՝ Թալիշ-Լենքորանից։ Մեծ Կովկասի Ջրբաժան լեռնաշղթայի առանցքից դեպի հարավ ճյուղավորվում են Բզիբի, Կոդորի, Սվանեթյան, Ռաճայի, Լեչխումի, Սուրամի (Լիխի), Կախեթի, Քարթալինյան լեռնաշղթաները։ Հարավային Կովկասի իջվածքը Սուրամի լեռնաշղթայով բաժանվում է երկու մասի՝ Կոլխիդայի և Կուրի իջվածքների։ Վերջինս իր հերթին կազմված է Գորիի, Մուխրանի, Ալազանի, Ստորին Քարթլիի, Շիրակի, Ղարաբաղի, Սուղանի, Միլի, Մալյանի հարթավայրերից։ Կուր և Արաքս գետերի ստորին հոսանքների ավազանում է գտնվում Կուր-Արաքսյան դաշտավայրը։ Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան մասը առաջացնում է լեռնաշղթաների, սարավանդների ու միջլեռնային հովիտների մի համակարգ։ Եզրային լեռները կոչվում են Փոքր Կովկաս։ Այս համակարգին են պատկանում Մեսխեթական (Աջարա-Իմերեթական), Թրիալեթի, Վիրահայոց, Բազումի, Փամբակի, Արեգունու, Սևանի, Մռավդաղի, Ղարաբաղի լեռնաշղթաները։ Լեռնաշխարհի կազմում են ներքին՝ հրաբխային բարձրավանդակներն ու լեռնաշղթաները՝ Ախալքալաքի, Շիրակի, Լոռվա, Արագածի, Գեղամա, Վարդենիսի, Սյունիքի (Ղարաբաղի), ինչպես նաև ծալքաբեկորավոր՝ Ուրծի, Վայքի, Զանգեզուրի, Բարգուշատի և Մեղրու լեռնաշղթաները։ Հայկական լեռնաշխարհի սովետական հատվածի ամենաբարձր գագաթը Արագածն է (4090 մ)։ Հարավային Կովկասի ծայր հարավարևելյան մասում՝ Կասպից ծովի ափին է գտնվում Թալիշ-Լենքորանի շրջանը։ Ծովափի երկարությամբ ձգվում է Լենքորանի ոչ լայն դաշտավայրը, իսկ ադրբեջանա-իրանական սահմանով՝ Թալիշի լեռնաշղթան:


== Ջրային ռեսուրսներ ==
Կովկասի արևմուտքը ջրառատ է, արևելքը՝ սակավաջուր։ Գետերը պատկանում են Սև, Ազովի և Կասպից ծովերի ավազաններին։ Սև ծովն են թափվում Կոդոր, Բզիբ, Ինգուր, Ռիոն, Ճորոխ և այլ, Ազովի ծով՝ Կուբան, Եգորլիկ, Կասպից ծով՝ Թերեք, Կումա, Սուլակ, Սամուր, Կուր (Արաքսի հետ) գետերը։ Գետերը սնվում են ձյան, անձրևի, ստորերկրյա և սառցադաշտային ջրերով, մեծ մասամբ հորդանում են գարնանը՝ ձնհալի ժամանակ։ Կոլխիդայում հոսքի մոդուլը կազմում է 25–50 լ/վրկ կմ2, երբեմն՝ մինչև 100 լ/վրկ կմ2, Արևելյան Նախակովկասում, Կուր-Արաքսյան դաշտավայրում, Միջինարաքսյան գոգավորությունում՝ մինչև 2 լ/վրկ կմ2, լեռներում ըստ բարձրության մոդուլը աճում է 5-10 լ/վրկ կմ2-ով։ Կովկասի գետերը մեծ մասամբ լեռնային են, ունեն հիդրոէներգետիկ ռեսուրսներ, նրանց վրա կառուցված են հիդրոկայաններ։ Նավարկության համար պիտանի են Ռիոն, Կուբան և Կուր գետերի ստորին հոսանքները։ Գետերի ջուրն ունի թույլ հանքայնացում և լայնորեն օգտագործվում է ոռոգման համար։


== Երկրներ ==
 Հայաստան
 Ադրբեջան
 Ռուսաստան
 Վրաստան


=== Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված երկրներ ===
 Արցախ
 Հարավային Օսիա
 Աբխազիա


== Ծանոթագրություններ ==