Անկարգություններ Բոսնիա և Հերցեգովինայում (2014)

2014 թվականին Բոսնիա և Հերցեգովինայի մի շարք խոշոր քաղաքներում ցույցեր են սկսվել կառավարության դեմ, որոնք արագ վերածվեցին անկարգությունների։ Ամեն ինչ սկսվեց փետրվարի 3-ի Տուզլա քաղաքում տեղի ունեցած ցույցից։ Որոշ ժամանակ անց անկարգությունները տարածվել են ամբողջ երկրով։ Ցուցարարների հիմնական պահանջը Բոսնիայի կառավարության հրաժարականն էր։
Մի շարք ԶԼՄ-ներ, ինչպիսիք են BBC-ն և New York Times-ը՝ նկարագրելով անկարգություններն, օգտագործում էին Բոսնիական գարուն տերմինը, Արաբական և Պրահայի գարուն տերմինների նման։
Ներկա դրությամբ հրաժարական են տվել Բոսնիա և Հերցեգովինայի երեք կանտոնների վարչակազմերը, ինչպես նաև Ունսկո Սանսկի վարչապետ Խամդիա Լիպովաչան։


== Պատճառ ==
Ցույցերի գլխավոր պատճառն էր հանդիսացել երկրում գործազրկության բարձր մակարդակը՝ 27,5 % (ամենաբարձր ցուցանիշը Բալկաններում)։ Բացի այդ, բնակչության ավելի քան 20 %-ը ներգրավված են այսպես կոչվող ստվերային տնտեսության մեջ, յուրաքանչյուր հինգերորդ քաղաքացին աղքատության եզրին էր կանգնած, իսկ միջին ամսական աշխատավարձը կազմում է եվրո (մոտ 570 $):
Անկարգությունների անմիջական պատճառ է հանդիսացել նաև խոշոր արդյունաբերական կենտրոն և պետության երրորդ խոշոր քաղաքը հանդիսացող Տուզլայում գործարանների և ֆիրմաների փակումը։ 21-րդ դարի սկզբին չորս խոշոր պետական ընկերություններ սեփականաշնորհվել են, իսկ նոր սեփականատերերը պարտավորվում էին ներդրումներ կատարել դրանց մեջ։ Սակայն դրա փոխարեն նրանք վաճառել են ակտիվները, դադարել են վճարել բանվորներին և սնանկ ճանաչվելու դիմում են ներկայացրել։ Փետրվարի 3-4-ը քաղաքում անց էին կացվում խաղաղ ցույցեր, սակայն արդեն փետրվարի 5-ին դրանք վերածվեցին ոստիկանության հետ հակամարտությանը, երբ այդ ընկերությունների նախկին աշխատակիցները սկսեցին գրոհել տեղական իշխանության նստավայրը։ Շուտով ցույցերը և անկարգությունները սկսվեցին նաև երկրի այլ խոշոր քաղաքներում։


== Ժամանակագրություն ==


=== Տուզլա ===

Ցույցերը Տուզլա քաղաքում սկսվեցին փետրվարի 3-ին, սակայն շուտով դրանք վերածվեցին բնակիչների զանգվածային անկարգությունների։ Արդյունքում սկսվեցին բախումներ ոստիկանության և քաղաքացիների միջև։ Ցուցարարները պաշտոնյաներին մեղադրում էին նրանում, որ նրանք իրենց գործազուրկ են թողել՝ սեփականաշնորհվելով երկրի խոշոր ընկերությունները։
Արդյունքում ցուցարարները փակել են քաղաքի բոլոր ճանապարհները։ Նրանք արգելափակել են նաև վարչական շենքը՝ պահանջելով փոխհատուցումների վճարումը։ Ի պատասխան ոստիկանները ցրել են ցուցարարներին և շրջափակել վարչական շենքը։ Օրվա վերջում տեղական լրատվամիջոցները հայտնել են, որ 17 ոստիկան վնասվածքներ է ստացել, իսկ 24 ցուցարար՝ ձերբակալվել է։
Հաջորդ օրը ցուցարարների թիվն աճել է մինչև 6000 մարդ։ Նրանք բոլորը հավաքվել էին վարչական շենքի դիմաց՝ պահանջելով վճարել փոխհատուցումը և ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման չեղարկումը։ Տեղական թերթերի հաղորդագրության համաձայն, վնասվածքներ ստացել է 100 ոստիկան, 27 ցուցարար ձերբակալվել է։ Մոտ 20 քաղաքացիական անձ աննշան վնասվածքներ է ստացել, ոչնչացվել է 11 ավտոմեքենա։
Փետրվարի 6-ին ցույցերը և հանրահավաքները տարածվեցին ամբողջ պետության մեջ, այդ թվում նաև Սարաևոյում, որտեղ ցուցարարները արգելափակել են շարժումը դեպի քաղաքի կենտրոն։ Ոստիկանության չորս ծառայող հոսպիտալացվել էր։ Ավելի քան 200 քաղաքացի դուրս է եկել Մոստարի փողոցներ, իսկ մոտ 150 մարդ ցույցեր են սկսեց Թեշանում։ Զենիցայի ցուցարարներից մեկն ասաց, որ «Այսօր մենք պայքարում էինք Տուզլայի համար, վաղը մենք կպայքարենք բոլորի համար»։
Տուզլայում ձերբակալվել է 27 հոգի, ցուցարարների դեմ ոստիկանությունը կիրառում էր արցունքաբեր գազ, ինչի արդյունքում վնասվածքներ է ստացել 20 հոգի։ Քաղաքային դպրոցները փակվել էին։


=== Զենիցա ===

Ցույցերը Զենիցայում սկսվել են փետրվարի 7-ին, երբ ցուցարարները ներխուժել են տեղական վարչական շենք և հրդեհել այն, մի քանի ավտոմեքենաների հետ միասին։ Զենիցա-Դոբոյ կանտոնի վարչակազմը հայտնել է, որ եթե անկարգությունները չդադարեն, նրանք հրաժարական կտան։
Փետրվարի 10-ին ցուցարարները կրկին սկսեցին բողոքը՝ պահանջելով փոխել սոցիալական քաղաքականությունը։ Կարճ ժամանակ անց ցուցարարների ներկայացուցիչները հանդիպեցին տեղական պաշտոնյաների հետ։


=== Սարաևո ===
Ցույցերը Սարաևոյում սկսվեցին փետրվարի 7-ին։ Ոստիկանները ցուցարարների դեմ կիրառեցին արցունքաբեր գազ և ռետինե փամփուշտներ, սակայն մի քանի հազար ցուցարարների հաջողվեց մուտք գործել վարչական շենք և հրդեհել այն։
Ցուրարները, բացի այդ, հրդեհել են ոստիկանների մի քանի ավտոմեքենաներ։ Վարչական շենքում նրանք հրդեհել են երկու հարկերը և պետական արխիվը։ Դրա հետ մեկտեղ ցուցարարները հրդեհել են նաև Սարաևոյի մունիցիպալ ղեկավարության շենքը։
Հաջորդ օրը սկսվեցին խաղաղ ցույցեր ձերբակալվածներին ազատ արձակելու պահանջով։ Ցուցարարների առաջնորդները կոչ էին անում խաղաղ ակցիաներ անցկացնել և պահանջել կառավարության հրաժարականը։ Քաղաքային դատարանի մամլո քարտուղարը հայտնեց, որ 33 ցուցարար ազատ է արձակվել։
Փետրվարի 9-ի ցույցերը անցել են առանց բախումների։ Սակայն փետրվարի 10-ի առավոտյան քաղաքային թաղամասերից մեկում պայթյուն է որոտացել։ Զոհեր չէին գրանցվել։


=== Բիխաչ ===
Բողոքի ակցիաները Բիխաչ քաղաքում սկսվել են փետրվարի 6-ին։ Մոտ 3000 քաղաքացիներ հավաքվել են տեղական վարչական շենքի մոտ՝ պահանջելով Ունսկո-Սանսկի կանտոնի վարչապետ և ոստիկանության նախարարի հրաժարականը։ Բախումներ սկսվեցին ոստիկանության և ցուցարարների միջև, ովքեր վանկարկում էին «Գողեր»։ Ցուցարարները հավաքվել էին վարչապետի տան մոտ և հրաժարական էին պահանջում։ Ոստիկանության հետ բախման ժամանակ վիրավորվել է մի քանի հոգի, ինչից հետո ցուցարարները ցրվել են։
Փետրվարի 10-ին կանտոնի վարչապետը հրաժարական է տվել։


=== Հարևան երկրներում ===
Ի աջակցություն Բոսնիա և Հերցեգովինայի ցուցարարներին, փետրվարի 12-ին ցույցեր անցկացվեցին նաև Բելգրադում, իսկ հաջորդ օրը՝ Զագրեբում, որտեղ, ինչպես նշվում է, ձերբակալվել են երկու կանայնք։ Բացի այդ, ցույցեր անցկացվել են նաև Կոսովոյում և
Չեռնոգորիայում։


== Արձագանք ==


=== Ներքին ===
Բոսնիա և Հերցոգովինայի Դաշնություն – փետրվարի 7-ին երկրի վարչապետը հայտնել է, որ ցուցարարները սովորական խուլիգաններ են, որոնք ուզում են երկրում քաոս ստեղծել, մինչդեռ Բակիր Իզետբեգովիչը ասել է, որ «Մարդիկ իշխանության փոփոխություն են ուզում և մենք պետք է նրանց ընտրելու իրավունք տանք երեք ամսվա ընթացքում»։
Սերբիայի Հանրապետություն – երկրի նախագահ Միլորադ Դոդիկը հայտնել է, որ նա հպարտանում է Սերբիայի Հանրապետության քաղաքացիներով, ովքեր սադրանքի չեն ենթարկվում։


=== Միջազգային ===
ՄԱԿ – փետրվարի 9-ին Բոսնիա և Հերցեգովինայի Գերագույն ներկայացուցիչ Վալենտին Ինցկոն հայտնել է, որ չի բացառում հակամարտության կարգավորման ուժային տարբերակը։ Նրա խոսքերով, եթե երկրում բռնությունը չավարտվի, ապա Եվրոպական Միությունը կարող է զորքեր մտցնել երկրի տարածք։
Եվրոպական Միություն – փետրվարի 12-ին Սարաևոյում Եվրոպական Միության առաքելության ղեկավար Պետեր Սերենսենը կոչ է արել ցուցարարներին կարգ ու կանոն պահպանել։ Մասնավորապես, նա հայտնել է, որ նրանք. «Իրավունք ունեն իրենց դժգոհությունը և կարծիքը հայտնել միայն ոչ բռնի ճանապարհով»։


== Ծանոթագրություններ ==