Արևելյան Անտարկտիդա

Արևելյան Անտարկտիդա, աշխարհագրական տարածաշրջան, Անտարկտիդայի երկու հնմնական տարածաշրջաններից մեկը։ Ափերը ողողում են Խաղաղ, Հնդկական, Ատլանտյան օվկիանոսները, ըստ որոշ տեսակետների նաև՝ Հարավային օվկիանոսը։ Արևելյան Անտարկտիդան իր մեջ ներառում է Ուիլկսի երկիրը, Մոդ թագուհու երկիրը, Վիկտորիայի երկիրը և Խորհրդային սարահարթը, իսկ Արևմտյան Անտարկտիդայից բաժանվում է Տրանսանտարկտիկական լեռներով։
«Արևելյան Անտարկտիդա» անունը գոյություն ուներ ավելի քան 90 տարի, բայց համընդհանուր գործածության մեջ է մտել Միջազգային երկրաֆիզիկական տարվանից (1957-1958) և հետազոտություններից հետո, որոնց ընթացքում հաստատվել է, որ Տրանսանտարկտիկական լեռները հանդիսանում են բնական բաժանարար Արևելյան և Արևմտյան Անտարկտիդաների միջև։


== Հետազոտական աշխատանքներ ==
1957 թվականի դեկտեմբերի 16-ին, Խորհրդային անտարկտիկական  արշավախմբի երկրորդ՝ սահնակատրակտորային արշավի ժամանակ Արևելյան Անտարկտիդայի կենտրոնական մասում բացվել է «Վոստոկ» խորհրդային գիտական կայանը, որը տեղակայվել է երկրի Հարավային մագնիսական բևեռի շրջանում։ Այն ներկայումս հանդիսանում է Ռուսաստանի միակ գիտական մայրցամաքային կայանը Անտարկտիդայում, որը տարածվում է  78°28′ հարավային լայնության, 106°50′ արևմտյան երկարության աշխարհագրական կոորդինատներով և գտնվում է սառցե սարահարթի կենտրոնում՝ ծովի մակարդակից 3488 մետր բարձրության վրա (կայանի շրջակայքում սառցե վահանի մոտավոր հաստությունը 3500 մետր է)։
1983 թվականի  հուլիսի 21-ին կայանում գրանցվել է երկրագնդի ամենացածր ջերմաստիճանը՝ −89,2 °C։
Անտարկտիդայի Արևելյան Վահանի ամենաբարձր կետում՝ Արգոսի գմբեթ (Dome Argus կամ Dome A) բարձրադիր սարահարթակի վրա չինացի, ավստրալիացի և ամերիկացի գիտնականները կառուցել են PLATO (PLATeau Observatory) ինքնավար աստղագիտական աստղադիտարանը։ Երկնքի ֆոնային պայծառությունը առաջին շերտում այստեղ կազմում է I=20,50 աստղային մեծություն, որն զգալիորեն ավելի լավ է, քան մյուս աստղագիտական աստղադիտարաններում․ չիլիական Պարանալում այն կազմում է՝ I=19,93; Սերրո Տոլոլոյում I=20,07; Լա–Պալմայում՝ I=20,10 (Իսպանիա, Կանարյան կղզիներ, Ռոկե դե լոս Մուչաչոս լեռան վրա); Կալար Ալտոյում՝ I=19,57։


== Կազմավորում ==
Արևելյան Անտարկտիդայի սառցե ծածկույթի տակ ընկած է արևելաանտարկտիկական Վահանը (անգլ.՝ East Antarctic Shield)։ Նրա մեծ մասը համապատասխանել է արևելաանտարկտիկական կրատոնին, որը ձևավորվել է արխեյան դարաշրջանում։ Ըստ այլ կարծիքի Արևելյան Անտարկտիդան ձևավորվել է մեզոպրոտերոզոյան ժամանակաշրջանում արխեյան դարաշրջանի երեք առանձին հատվածների (անգլ.՝ Geologic province) միավորումով, որոնք համապատասխանել են Ուիլկսի երկրի, Մոդ թագուհու երկրի և Ռեյների սառցադաշտի (անգլ.՝ Rayner Glacier) տարածքներին։ Էնդերբի երկրի շրջանում գտնվել է Երկրագնդի այն քիչ վայրերից մեկը, որտեղ մակերևույթ են դուրս գալիս վաղ արխեյան դարաշրջանի ցեղատեսակներ․ դրանք մոտավորապես չորս միլիարդ տարեկան են։
Մոտավորապես 1100 միլիոն տարի առաջ Արևելյան Անտարկտիդան եղել է Ռոդինյա սուպերմայրցամաքի կազմում, իսկ նրա փլզումից հետո, որը տեղի է ունեցել մոտավորապես  750 միլիոն տարի առաջ, գտնվել է Հյուսիսային Ռոդինյա մայրցամաքի կազմում։ Հին մայրցամաքների նոր միավորումը մոտավորապես 650 միլիոն տարի առաջ  հանգեցրել է Պաննոտիայի սուպերմայրցամաքի ձևավորմանը, հենց այդ ժամանակին է վերագրվում Տրանսանտարկտիկական լեռների առաջացումը։
Արևելյան Անտարկտիդան, վերջին փլզումից հետո՝ էդիակարիի դարաշրջանի վերջում, մոտավորապես 560 միլիոն տարի առաջ,  դարձել է Գոնդվանա մայրցամաքի մի մասը։
Գոնդվանայի կազմավորումը ամրապնդել է Արևելյան Անտարկտիդայի հիմնական զանգվածի միավորումը, որը նախկինում կապ չի ունեցել արևելաանտարկտիկական տերրեյնյան դարաշրջանի խառնարանի հետ։ Այն ընկած էր ապագա Աֆրիկայի, Հնդկաստանի և Ավստրալիայի սահմանների երկայնքով։
Արևելյան Անտարկտիդան Գոնդվանայի հարևան մասերի հետ միասին Կարբոնայի դարաշրջանում սկսել է սառցակալել, որը նահանջել է պերմի ժամանակաշրջանի սկզբին։
Արևելյան Անտարկտիդայի մի շարք շրջաններում պերմի ժամանակաշրջանում սկսել են քարածխի կուտակումներ առաջանալ։ Այդ ժամանակ կարբոնայի և պերմի դարաշրջանների սահմանագծում Գոնդվանան միավորվել է Լավրուսիա (Եվրամերիկա) մայրցամաքի հետ՝ կազմելով Պանգեա սուպերմայրցամաքը, սակայն միջին յուրայի դարաշրջանում Պանգեան բաժանվել է Լավրասիայի և Գոնդվանայի, իսկ կավճի ժամանակաշրջանում սկսվել է Գոնդվանայի փլզումը, որն ավարտվել է վաղ պալեոգենում՝ Ավստրալիայի և Անտարկտիդայի անհամապատասխանությամբ։
Միոցենյան դարաշրջանում սկսվել է Անտարկտիդայի նոր սառցաշերտի առաջացումը, որը ուշ պլիոցենում նույնիսկ գերազանցել է իր ժամանակակից չափերը․ Արևելյան Անտարկտիդան սառցակալմանը զուգընթաց միավորվել է Արևմտյան Անտարկտիդայի հետ՝ մի միասնական զագվածում, որոնք մինչ այդ իրենցից ներկայացրել են մասնատված տերրեյն կղզիների խումբ։


== Բուսական և կենդանական աշխարհ ==
Արևելյան Անտարկտիդայի ներկայիս գրեթե ողջ տարածքը, բացառությամբ ափերի մի քանի հատվածների և անտարկտիկական օազիսների, ամբողջ տարին ծածկված է սառույցով։ Սառցաշերտից ազատ տարածքներում գերակշռում է տունդրայի բուսականությունը՝ տարբեր տեսակների մամուռների և քարաքոսերի տեսքով։ Ցամաքային կաթնասունները լիովին բացակայում են։ Ցամաքային կենդանիներից բնակվում են Ուեդդելի փոկեր, խեցգետնակեր փոկեր, ծովային ընձառյուծներ, ծովափղեր և թռչուններ՝ մրրկահավերի մի քանի տեսակ (անտրակտիկական, ձյունե), երկու տեսակի ծովահենաորորներ, բևեռային ջրածիծառներ, Ադելի պինգվիններ և կայսերական պինգվիններ։


== Տես նաև ==
Արևմտյան Անտարկտիդա
Անտարկտիկայի համաձայնագիր
«Վոստոկ» անտարկտիկական կայան
Ֆուձի գմբեթ (անտարկտիկական կայան)
Ռուսական անտարկտիկական արշավախումբ


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Khain, V. E. (Viktor Efimovich) (2001)։ Tektonika kontinentov i okeanov, god 2000։ Moskva: Nauch. mir։ ISBN 5-89176-138-6։ OCLC 51543825  «Մայրցամաքների և օվկիանոսների տեկտոնիկա» (անգլ.)
Geodynamic evolution of East Antarctica : a key to the East-West Gondwana connection։ London: Geological Society։ 2008։ ISBN 978-1-86239-268-7։ OCLC 298595994  «Գիտական հետազոտություններ Արևելյան Անտարկտիդայի երկրաբանության բնագավառում(0°E—60°E)» ժամանակակից վիճակը և ապագայի հեռանկարները (անգլ.)
Satish-Kumar M. (2008)։ «Geodynamic Evolution of East Antarctica: A Key to the East-West Gondwana Connection» (անգլերեն)։ Geological Society of London։ Վերցված է 2020-07-21  (անգլ.)