Տիգրան և Աժդահակ

Տիգրան և Աժդահակը» (հանդիպում է նաև «Տիգրան Մեծ և Աժդահակ» անվանումը) մ.թ.ա 6-րդ դարի վիպասանք (վիպասք) է, որը պատկանում է հայ հին առասպելավիպական շարքին։ Այն որպես վիպերգ գրի է առնվել մ.թ. 5 դարում Խորենացու կողմից։


== Հայոց պատմություն ==


== Ստեղծում ==
«Տիգրան և Աժդահակ»-ը, որպես վեպ, վիպասանք ստեղծվել և անվանվել է «Մեծն Տիգրանի վեպ» Մ.թ.ա VI դարում, երբ Հայաստանը պայքարում էր Մարաստանի դեմ։
«Տիգրան և Աժդահակ»-ը, որպես վիպերգ (վիպական երգ) ստեղծվել է մ.թ. V դարում, Մովսես Խորենացու կողմից։


== Խորենացին Տիգրանի մասին ==
Տիգրանին բնութագրելով՝ Խորենացին ասում է. 


== Առանձնահատկություններ ==
«Տիգրան և Աժդահակ»-ը առաջին վիպերգն է, որտեղ թույլ է տրված ժամանակագրական սխալ (Տիգրան Բ Մեծ Արտաշեսյանը Տիգրան Ա Երվանդունու փոխարեն)և որտեղ առաջին անգամ շոշափված են հայ կնոջ կերպարն ու բնավորության գծերը (համեստություն, հավատարմություն)։


== Վիպերգում գործող և պատմական անձինք ==
Տիգրան – խոսքը հայոց Տիգրան Առաջին կամ Տիգրան Երվանդյան (Ք.ծ.ա.560–524) արքայի մասին է, ում Խորենացին նույնացրել է Տիգրան Երկրորդի կամ Տիգրան Մեծի (Ք.ծ.ա. 95–55) հետ։
Աժդահակ (Աստիագես, Ք.ծ.ա 585–550) – Մարաստանի թագավոր, ում դեմ ապստամբել է Տիգրան Երվանդյանը, ինչն էլ դարձել է Մովսես Խորենացու ավանդազրույցի նյութ։
Մարեր, մեդացիներ – հնագույն ժողովուրդ։ Երկիրը՝ Մարաստան, Մեդիա, գտնվել է Իրանական բարձրավանդակի հյուսիս-արևմուտքում, մայրաքաղաքը՝ Եկբատան։ Իր հզորությանն է հասել Ք.ծ.ա. VII դարում։
Կյուրոս – Կյուրոս II Մեծ (ծննդյան թիվն անհայտ է, մահացել է Ք.ծ.ա. 529–530 թվականների միջակայքում) Պարսից արքա։ Աքեմենյան արքայատոհմի հիմնադիրը։ Աժդահակի թոռը՝ դստեր որդին։ Ապստամբել է Աժդահակի դեմ և հաղթել։ Ստեղծել է մեծ տերություն՝ Հնդկաստանից մինչև Բաբելոն։ Իրեն է ենթարկել Հայաստանը։ Նրա մտերիմերից էր Տիգրան Երվանդյան հայոց թագաժառանգը։
Տիգրանուհի - Տիգրանի քույրը, ով կնության հանձնվեց Աժդահակին։


== Կերպարների բնութագիրը և հակամարտությունը ==
«Տիգրան և Աժդահակ»-ի հիմքում ընկած է ամպրոպային աստծու և վիշապի կռվի առասպելը, որ հայ հին վիպական ավանդության մեջ պատմականացել է, կապվել հայոց Երվանդյան Տիգրան (Ք.ծ.ա. 560–524 թթ.) և Արտաշեսյան Տիգրան Մեծ (Ք.ծ.ա. 95–55 թթ.) թագավորների անուններին ու արարքներին, Մարասաանի (Միդիա, Մեդիա) տիրակալների հետ ունեցած նրանց հարաբերություններին։ Ամպրոպային բարի աստվածը կամ հերոսն անձնավորվել է հայոց գեղեցիկ, քաջ, խարտյաշ և մազերի ծայրը գանգուր, գունեղ երեսով, քաղցր նայվածքով, ուժեղ սրունքներով, գեղեցիկ ոտներով, վայելչակազմ և թիկնավետ, կերակուրների և ըմպելիքների մեջ պարկեշտ, ուրախությունների մեջ օրինավոր և արդարադատ Տիգրանի, իսկ ամպրոպային վիշապ-հրեշը՝ մարաց թագավոր չար ու նենգ Աժդահակի կերպարում։
«Տիգրան և Աժդահակ» վիպերգը կառուցվել է այս զույգ կերպարների հակադրության ու պայքարի հիման վրա։


== Բովանդակություն ==
Աժդահակը, երկյուղելով հայոց Տիգրանից, երազում տեսնում է իր կործանումը և այն կանխելու նպատակով խնամիանում է Տիգրանի հետ՝ կնության առնելով նրա գեղանի քրոջը՝ Տիգրանուհուն։ Այդուհանդերձ Աժդահակը դավեր է նյութում ընդդեմ Տիգրանի։ Տիգրանուհու միջոցով դավադրությունը բացվում է․ Տիգրանն ու Աժդահակը մեծ զորքերով կռվի են ելնում իրար դեմ․ Տիգրանը սպանում է Աժդահակին, ազատում քրոջը, գերում է Աժդահակի առաջին կնոջը (Անույշին՝ իր զարմերով) և բերում բնակեցնում Մասիս լեռան արևելյան փեշերին։


== «Աժդահակ» անվան ծագում ==
Աժդահակը հին իրանյան Աժի դահակա՝ օձ դահակա կամ հրեղեն օձ կոչված վիշապ հրեշն է։ Աժդահակի կնոջը՝ Անու(յ) շին, վեպն անվանում է «մայր վիշապաց», իսկ նրա զարմերին՝ վիշապազուններ։


== Վիպասանքի վերամշակում ==
«Տիգրան և Աժդահակ» վիպասքը (վիպասանք, բանավոր վեպ)V դարում ենթարկվել է (հավանաբար Դավիթ Անհաղթի կողմից) ճարտասանական կանոններով բանաստեղծական վերամշակման։


== Արտաքին հղումներ ==
Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Հատոր 11, Էջ 698-699
«Գրականություն-9» դասագիրք (հեղինակ՝ Դ.Գասպարյան), էջ 58 Archived 2016-08-25 at the Wayback Machine.


== Տես նաև ==
Բանահյուսություն
Հայ Բանահյուսություն
Հայ հին Բանահյուսություն
Հայկ և Բել
Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ