Օփիոիդային ընկալիչներ

Օփիոիդային ընկալիչներ կամ ափիոնային ընկալիչներ (անգլ.՝ opioid receptors, ռուս.՝ опиоидные рецепторы), նյարդային համակարգի ընկալիչների (ռեցեպտորներ) տեսակ, որոնք վերաբերում են G-սպիտակուցի հետ փոխկապակցված ընկալիչների խմբին։ Օրգանիզմում դրանց հիմնական գործառույթը ցավային զգացողությունների կարգավորումն է։ Ներկայումս տարբերում են օփիոիդային ընկալիչների 4 հիմնական խմբեր՝ μ- (մյու), δ- (դելտա), κ- (կապպա) և նոցիցեպտինային (ORL1) ընկալիչներ։ Դրանք կապվում են ինչպես էնդոգեն (օրգանիզմի կողմից արտադրվող), այնպես էլ էկզոգեն (օրգանիզմ մտնող) օփիոիդային լիգանդներին։ Օփիոիդային ընկալիչները տարածված են գլխուղեղում, ողնուղեղում, ինչպես նաև մարսողական համակարգում և այլ օրգաններում։


== Պատմություն ==
1960-ական թվականների կեսերին գիտնականները, վերլուծելով դեղագիտական հետազոտությունների արդյունքները, սկսեցին ենթադրել, որ օփիոիդները, հավանաբար, ազդում են կոնկրետ ընկալիչների (ռեցեպտորների) վրա։ Առաջին անգամ հետազոտությունների ընթացքում ընկալիչները որոշվեցին որպես սպեցիֆիկ մոլեկուլներ, երբ հայտնի դարձավ, որ ռադիոիզոտոպներով նշանավորված օփիոիդները կապվում են գլխուղեղի ենթաբջջային ֆրակցիաների հետ։ Առաջին նմանատիպ հետազոտությունը հրապարակվեց 1971 թվականին՝ օգտագործելով ³H-լևորֆանոլ և դրա անտագոնիստ (ներհակորդ) նալոքսոն։ 1973 թվականին Քենդիս Պերտը և Սողոմոն Սնայդերը հրապարակեցին օփիոիդային ընկալիչների՝ ³H-նալոքսոնի օգտագործմամբ առաջին մանրամասն ռադիոիզոտոպային հետազոտության արդյունքները։ Այդ հետազոտությունը համարվում է օփիոիդային ընկալիչների առաջին ճշգրիտ հայտնաբերումը, չնայած դրանից հետո նույն թվականին իրականացվեցին նմանատիպ ևս 2 հետազոտություններ։ 1976 թվականին շների վրա կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում գիտնականները եկան եզրահանգման, որ գույություն ունեն օփիոիդային ընկալիչների մի քանի տեսակներ։ Դրանց գոյության հաստատման համար կատարվեցին օփիոիդային ընկալիչների զտված սպիտակուցների առանձնացման փորձեր, սակայն դրանք արդյունք չտվեցին։ 1990-ականների սկզբին մոլեկուլակենսաբանական հետազոտությունները պարզեցին օփիոիդային ընկալիչների կառուցվածքը և գործողության մեխանիզմը։ Որպես օփիոիդային ընկալիչների ընտանիքի ներկայացուցիչներ՝ առանձնացվեցին կոմպլեմենտար ԴՆԹ-ի 4 տեսակներ։ Դրանցից 3-ը համապատասխանում են μ-, δ- և κ-ընկալիչներին, իսկ չորրորդը՝ ընկալիչների նոր տիպին՝ ORL-1 (անգլ.՝ opioid-receptor-like 1), որը ևս վերաբերում է օփիոիդայինին, չնայած չունի մեծ կապ ափիոնային լիգանդների հետ։


=== Անջատում ===
Ընկալիչների զտումը հետագայում ապացուցեց նրանց գոյության փաստը։ Օփիոիդային ընկալիչի զտման առաջին փորձը կատարվել է քլորնալտրեքսամին կոչվող օփիոիդային ընկալիչի անտագոնիստի ազդեցությամբ, որը կապվում էր օփիոիդային ընկալիչի հետ։ Հետագայում Կարուզոն զտեց առնետի գլխուղեղի թաղանթից լվացող նյութերով էքստրակցված բաղադրիչը, որը հարստացված էր 3H-քլորնալտրեքսամինով։


== Ազդեցության մեխանիզմ ==

Օփիոիդային ընկալիչների ակտիվացման ժամանակ ինհիբացվում է ադենիլատցիկլազ, որը կարևոր դեր է խաղում երկրորդային միջնորդ ցիկլիկ ադենոզինմիաֆոսֆատի սինթեզման գործում, ինչպես նաև կարավորում է իոնային անցուղիները։ Նախասինապսային նեյրոնում պոտենցիալակախյալ կալցիումային անցուղիների փակումը հանգեցնում է դրդող նեյրոմիջնորդանյութերի (ինչպիսին է գլուտամինաթթուն) արտադրության կրճատմանը, իսկ ահա հետսինապսային նեյրոնում կալիումային անցուղիների ակտիվացումը հանգեցնում է թաղանթի գերբևեռացմանը, ինչը նվազեցնում է նեյրոնի զգայունությունը դրդող նեյրոմիջնորդանյութերի նկատմամբ։


== Տեսակներ ==
Ներկա պահին տարբերում են օփիոիդային ընկալիչների չորս հիմնական տեսակներ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաժանվում է մի քանի ենթադասերի։

Ցավազրկման երևույթը դիտվում է μ-, δ- և κ-ընկալիչների խթանման դեպքում։ Բացի այդ, μ-ընկալիչների խթանիչներն առաջացնում են շնչառության ճնշվածություն և թողնում սեդատիվ (հանգստացնող) ազդեցություն, իսկ κ-ընկալիչների խթանիչները թողնում են հոգեմետ ազդեցություն։ Բազմաթիվ օփիոիդային ցավազրկողների ազդեցությունը պայմանավորված է μ-ընկալիչների խթանմամբ։


== Անվանակարգ ==
Օփիոիդային ընկալիչներն անվանվել են այն լիգանդի առաջին տառից ելնելով, որի հետ առաջին անգամ հայտնաբերվել է դրանց կապը։ Այսպես, մորֆինն առաջին նյութն է, որի մոտ հայտնաբերվել է μ-ընկալիչներին կապվելու ունակություն, իսկ κ-ընկալիչներն անվանվել են կետոցիկլազոցինի հետ կապվելու ունակության հայտնաբերման արդյունքում։ Էնկեֆալինի հետ բարձր կապվածությամբ օժտված ընկալիչը հայտնաբերվել է մկների սերմնահանող ուղիներում և անվանվել δ-ընկալիչ։ Հետագայում հայտնաբերվեց մեկ այլ օփիոիդային ընկալիչ, որը կլոնավորվեց՝ հիմվելով կոմպլեմենտար ԴՆԹ-ի հետ համանմանության վրա։ Այդ ընկալիչը հայտնի է որպես նոցիցեպտինային (ORL1) ընկալիչ։
Ենթադրվում է, որ մարդու օրգանիզմում առկա են նաև օփիոիդային այլ ընկալիչներ, որոնց գոյությունը, սակայն, դեռևս ապացուցված չէ։


== Ծանոթագրություններ ==