Տիյա

Տիյա (անգլ.՝ Tiye, հաճախ գրվում է նաև Տայ, Տայա և Տիյի, մ. թ. ա. 1398, Ախմիմ, Akhmim, Sohag Governorate, Եգիպտոս - մ. թ. ա. 1338, Թեբե), Յույայի և Տույայի դուստր, որը դարձել է եգիպտական Ամենհոտեպ III փարավոնի մեծ թագուհին։ Հանդիսացել է Էխնաթոնի մայրն ու Թութանհամոնի տատը։ 2010 թվականին կատարված ԴՆԹ անալիզը հաստատել է, որ 1898 թվականին Ամենհոտեպ II-ի դամբարանից (KV35) հայտնաբերված և որպես «Տարիքով տիկին» հայտնի մումիան պատկանում է Տիյային։ 


== Ընտանիք և վաղ կյանք ==
Տիյայի հայրը՝ Յույան, արքայական ծագում չունեցող հարուստ հողատեր էր Վերին Եգիպտոսում գտնվող Ախմիմ քաղաքից, որտեղ նա ծառայել է որպես քահանա ու վերակացու, կամ մարտակառքերի հրամանատար։ Տիյայի մայրը՝ Տույան, ընդգրկված է եղել շատ կրոնական պաշտամունքներում, ինչպես վկայում են նրա տարբեր տիտղոսները («Հաթորի փառաբանող», Ամոնի և Մինի «Զվարճացնողների ղեկավար»), որը խոսում է նրա արքայական ծագման մասին։

Եգիպտագետները ենթադրել են, որ Տիյայի հայրը օտար ծագում է ունեցել՝ ելնելով նրա մումիայի առանձնահատկություններից ու նրա անվան բազում տարբեր ուղղագրություններից, համաձայն որոնց դա եգիպտական անուն չէր։ Ոմանք պնդել են, որ թագուհու ուժեղ քաղաքական և ոչ ավանդական կրոնական հայացքները կարող էին ոչ թե պարզապես ուժեղ բնավորության, այլ արտասահմանյան ծագման արդյունք լինել։ 
Տիյան Անեն անունով եղբայր է ունեցել, որն Ամոնի երկրորդ մարգարեն էր։ Մահից հետո Թութանհամոնին որպես փարավոն հաջորդած Էյեն նույնպես համարվում է Տիյայի եղբայրը, չնայած դա հաստատող որևէ փաստ կամ հուշարձան չկա։ Եգիպտագետները դա վերագրում են Էյեի ծագմանը (նա նույնպես Ախմինից էր), որովհետև այնտեղ Մին աստծուն նվիրված մատուռ էր կառուցել, և նաև որովհետև ժառանգել էր Տիյայի հոր՝ Յույայի տիտղոսների մեծ մասը, որոնք վերջինս կրել է Ամենհոտեպ III-ի արքունիքում ծառայելու ժամանակ։ 
Տիյան ամուսնացել է Ամենհոտեպ III-ի հետ՝ վերջինիս գահակալության երկրորդ տարում։ Նա ծնվել էր իր հոր երկրորդական կանանցից մեկից ու արքայական տոհմի հետ ավելի ուժեղ կապի կարիք ուներ։ Ամուսնությունը նշվել է հուշագիտական արձանագրությունների թողարկմամբ, որտեղ Տիյան ճանաչվել է Մեծ թագուհի ու գրվել են նրա ծնողների անունները։ Հավանաբար թագադրվել է դեռևս մանուկ հասակում, գուցե 6-12 տարեկան։ Զույգը ենթադրաբար ունեցել է առնվազն յոթ, եթե ոչ ավելի, զավակներ։ 


=== Զավակներ ===
Սիտամոն, ավագ դուստրը, որն իր հոր կառավարման 30-րդ տարում արժանացել է Մեծ թագուհու կոչմանը։
Իսիդա, նույնպես արժանացել է Մեծ թագուհու կոչմանը։
Հենուտանեբ, հայտնի չէ, արդյոք թագուհի է եղել, թե ոչ, չնայած նրա անունն առնվազն մեկ անգամ հանդիպում է քարտուշում։
Նեբետահ, որը եղբոր գահակալության տարիներին վերանվանվել է Բակետատեն։
Թագաժառանգ Թութմոս, Պտահի քահանայապետ, մահացել է հորից առաջ։
Ամենհոտեպ IV կամ Էխնաթոն, որպես փարավոն հաջորդել է հորը, եղել Նեֆերտիտի թագուհու ամուսինն ու Թութանհամոնի կնոջ՝ Անհեսենամոնի հայրը։
Սմենհկարա, Էխնաթոնի անմիջական հաջորդողներից մեկը, որին եգիպտագետ Էյդան Դոդսոնը համարում է Նեֆերնեֆրուատոնի անմիջական նախորդը և Էխնաթոնի կրտսեր համառեգենտը, որն անկախ գահակալություն չի ունեցել։ Երբեմն համարվում է Թութանհամոնի հայրը։
Ամենհոտեպ II-ի դամբարանից (KV35) հայտնաբերված «Երիտասարդ տիկին», Ամենհոտեպ III-ի ու Տիյայի դուստր, Թութանհամոնի մայր ու  KV55 դամբարանում հայտնաբերված մումիայի քույրն ու կինը։ Հավանաբար Ամենհոտեպ III-ի ու Տիյայի արդեն հայտնի դուստրերից մեկն է։
Բակեթաթոն, համարվել է Տիյա թագուհու դուստրը ելնելով այն հարթաքանդակից, որտեղ Բակեթաթոնն Էխնաթոնի ու Նեֆերտիտիի հետ ընթրիքի ժամանակ նստած է Տիյայի կողքին։


== Հուշարձաններ ==

Ամուսինը նրան մի քանի սրբավայր է նվիրել ու Նուբիայում տաճար կառուցել, որտեղ նրան երկրպագել են ինչպես Հաթոր-Տեֆնուտ աստվածուհուն։ 12-րդ տարում նրա պատվին արհեստական լիճ է կառուցվել։ Այժմ եգիպտական թանգարանում գտնվող վիթխարի արձանում Տիյան քանդակված է ամուսնու հասակին։ Ինչպես նշել են ամերիկացի եգիպտագետներ Դեյվիդ Օ՛Քոնորն ու Էրիկ Քլայնը՝ 

։


== Ազդեցություն պալատում ==

Ե՛վ ամուսնու, և՛ որդու գահակալության տարիներին Տիյան օժտված է եղել մեծ իշխանությամբ։ Ամենհոտեպ III-ը դարձել է լավ մարզիկ, բացօթյա կյանքի սիրահար և հոյակապ պետական գործիչ։ Նա հաճախ  ստիպված եղել դիտարկել Եգիպտոսի ոսկու պահանջները և իր դուստրերի հետ ամուսնության առաջարկներն այնպիսի թագավորների կողմից, ինչպիսիք են՝ Միտաննի թագավորության արքա Տուշրատտան ու Բաբելոնի արքա Կադաշման-Էնլիլ I-ը։ Հին Եգիպտոսում արքայական ծագումը փոխանցվում էր կանանց միջոցով ու այդպիսի կնոջ հետ ամուսնանալն իրենց սրունդների համար ճանապարհ կբացեր դեպի գահը։ Տիյան դարձել է իր ամուսնու վստահելի խորհրդատուն ու սրտակիցը։ Լինելով իմաստուն, խելացի, ուժեղ և դաժան՝ նա կարողացել է շահել օտարերկրյա բարձրաստիճան պաշտոնյաների հարգանքը։ Արտասահմանյան առաջնորդները պատրաստ էին ուղղակիորեն գործ ունենալ նրա հետ։ Նա շարունակել է ակտիվ դեր խաղալ արտաքին հարաբերություններում և առաջին եգիպտական թագուհին էր, որի անունը գրանցվել է պաշտոնական փաստաթղթերում։ 
Հնարավոր է, որ Տիյան եղած լինի նաև որդու՝ Էխնաթոնի խորհրդականը վերջինիս գահ բարձրանալուց հետո։ Տուշրատտայի հետ նրա որդու նամակագրությունը վկայում է Տիյայի՝ արքունիքում վայելած քաղաքական ազդեցության մասին։ EA 26 նամակում Տուշրատտան գրել է անմիջապես Տիյային ու վերհիշել այն լավ հարաբերությունների մասին, որոնք նա վայելում էր վերջինիս՝ արդեն հանգուցյալ ամուսնու հետ և ցանկություն հայտնում շարունակել նրա որդու՝ Էխենաթոնի հետ ընկերական հարաբերությունները։ 
Ամենհոտեպ III-ը մահացել է իր կառավարման 38-րդ կամ 39-րդ տարում (մ․թ․ա․ 1353 /1350 թվականներ) և հուղարկավորվել Արքաների հովտի WV22 դամբարանում։ Տիյան ամուսնուց հետո ապրել է ևս տասներկու տարի։ Նա շարունակել է հիշատակվել Ամարնա արխիվում և արձանագրություններում որպես թագավորի թագուհի ու սիրելի կին։ Հայտնի է, որ նա տուն է ունեցել Էխնաթոնի նոր մայրաքաղաք Ախենաթենում (Ամարնա), և պատկերվել է Հույայի դամբարանի պատերին՝ Էխնաթոնի, Նեֆերտիտիի ու նրանց ընտանիքի հետ ճաշի սեղանի շուրջ։ Էխնաթոնի կառավարման 12-րդ տարում (մ․թ․ա․ 1338 թվական) արված մի փորագրության մեջ նա և իր թոռնուհի Մակեթաթոնը պատկերվել են վերջին անգամ։ Հավանաբար դրանից կարճ ժամանակ անց նրանք վախճանվել են։ 
Եթե Տիյան մահացել է Էխնաթոնի կառավարման 12-րդ տարում (մ․թ․ա․ 1338 թվական), ապա նա պետք է ծնված լինի մոտավորապես մ․թ․ա․ 1398 թվականին, տասնմեկ կամ տասներկու տարեկանում ամուսնացած լինի Ամենհոտեպ III-ի հետ ու այրիացած լինի քառասունութ կամ քառասունինը տարեկանում։ 


== Հուղարկավորություն և մումիա ==

Ենթադրվել է, որ Տիյան սկզբնապես հուղարկավորվել է Ամառնայում գտնվող Էխնաթոնի դամբարանում՝ որդու և թոռնուհի Մակեթաթոնի հետ։ Ապացույցները ցույց են տալիս, որ անավարտ սյունազարդ դահլիճի հյուսիսային երկու սյուները հանվել են՝ սարկոֆագ տեղավորելու նպատակով, իսկ նրա ջարդված սարկոֆագի կտորները հայտնաբերվել են դամբարանախոռոչում և դրա շրջակայքում։ 
Մայրաքաղաքը հետ դեպի Թեբե տեղափոխելուց հետո Տիյան արքայական դամբարանի մյուս հանգուցյալների հետ տեղափոխվել է արքաների հովիտ։ Նախապատրաստություններ էին տեսնվել Ամենհոտեպ III-ի գահակալության տարիներին Տիյային ամուսնու դամբարանում թաղելու համար։ Նրան պատկանող ուշեբտի արձանիկներ են հայտնաբերվել այդ դամբարանում։ 

1898 թվականին երեք խումբ մումիացված մասունքներ են հայտնաբերվել Վիկտոր Լորեի կողմից Ամենհոտեպ II-ի դամբարանի կողմնայի խոռոչում։ Դրանցից մեկը տարիքով կին էր, երկրորդը մոտավորապես տասը տարեկանում մահացած տղա երեխա, հավանաբար Ամենհոտեպ  II-ի  որդի Վեբենսենուն կամ արքայազն Թութմոսը, իսկ երրորդը՝ ավելի երիտասարդ տարիքի անհայտ տիկին։ Երեքն էլ գտնվել են կողք-կողքի մերկ պառկած վիճակում ու չճանաչված։ Տարիքով կնոջ մումիան, որը հետագայում պետք է պարզվեր, որ Տիյան էր, եգիպտագետներն անվանել են «Տարիքով տիկին», իսկ ավելի երիտասարդին՝ «Երիտասարդ տիկին»։ Որոշ գիտնականներ անհավանական են համարել տարիքով կնոջ՝ Տիյան լինելու հանգամանքը։  
Վրան Տիյայի անունը գրված ու մի մազափունջ պարունակող չորս փոքրիկ դագաղներ են հայտնաբերվել նրա թոռան՝ Թութանհամոնի դամբարանից․ միգուցե հիշատակ սիրելի տատիկից։ 1976 թվականին տարիքով տինոջ մազերի նմուշների ու դագաղներում հայտնաբերված մազափնջի վրա կատարված միկրպրոբային անալիզը ցույց է տվել, որ դրանք կատարելապես համընկնում են, որով և նույնացրել են տարիքով տիկնոջը Տիյա թագուհու հետ։ 
2010 թվականին ԴՆԹ վերլուծությամբ տարիքով տիկնոջը պաշտոնապես նույնականացրել են Տիյա թագուհու հետ։ Մահվան պահին նա եղել է մոտավորապես 40–50 տարեկան ու ունեցել 145 սմ հասակ։ 
Նրա մումիան կրում է CG 61070 գույքագրման համարը։ 2021 թվականի ապրիլին այն Կահիրեի եգիպտական թանգարանից երեք այլ թագուհու և տասնութ թագավորների մումիաների հետ տեղափոխվել է Եգիպտական ​​քաղաքակրթության ազգային թանգարան «Փարավոնների ոսկե շքերթ» անունը կրած միջոցառման շրջանակներում։ 


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրքեր ==


== Արտաքին հղումներ ==
Podcast on Queen Tiye,  "History of Egypt Podcast" series by Eyptologist Dominic Perry, 2020Podcast on the death of queen Tiye,  "History of Egypt Podcast" series by Eyptologist Dominic Perry, 2020