Աբու Բաքր Մուհամադ Զաքարիա Ռազի

Աբու Բաքր Մուհամադ Զաքարիա Ռազի (պարսկերեն՝ ابوبكر محمّد زکرياى رازى Abūbakr Mohammad-e Zakariyā-ye Rāzī, հայտնի է նաև լատինացված Rhazes () կամ Rasis անունով, 866, Ռեյ, Աբասյան խալիֆայություն - հոկտեմբերի 15, 925, Ռեյ, Աբասյան խալիֆայություն), միջնադարյան պարսիկ հանրագիտակ գիտնական, բժիշկ, ալքիմիկոս, փիլիսոփա, կարևոր դեմք բժշկագիտության պատմության մեջ։ Գրել է նաև  տրամաբանության, աստղագիտության, լեզվաբանության վերաբերյալ աշխատություններ։
Լինելով հանրագիտակ մտածող՝ Ռազին հիմնարար ու մշտամնա ներդրումներ է կատարել տարբեր բնագավառներում և հատկապես բժշկության ասպարեզում, որտեղ իր դիտարկումների շնորհիվ արժեքավոր գյուտեր է կատարել։ Փորձարարական բժշկության ջատագով լինելով՝ դարձել է հաջողակ բժիշկ, ղեկավարել Բաղդադի, Ռեյի հիվանդանոցները։ Հեղինակել է երկու հարյուրից ավելի աշխատություն։ Իր հարուստ փորձը սիրով հաղորդել է սաներին։ Սրտացավորեն խնամել է հիվանդներին՝ անկախ նրանից՝ հարո՝ւստ են, թե՝ աղքատ։
Բրիտանական հանրագիտարանի (Encyclopædia Britannica, 1911) համաձայն՝ նա եղել է առաջիններից մեկը, ով կիրառել է հումորալ տեսությունը՝ վարակիչ հիվանդությունները մեկը մյուսից զանազանելու նպատակով։ Նաև՝ առաջիններից մեկն է աշխատություն գրել ջրծաղկի ու կարմրւկի մասին՝ տալով դրանց կլինիկական բնութագրերը։ Բացի այդ՝ հայտնաբերել է մի շարք միացություններ ու քիմիական նյութեր, դրանց թվում՝ էթիլ սպիրտը, ծծմբական թթուն։
Ռազիի բժշկագիտական աշխատությունները թարգմանությունների միջոցով տարածվել են միջնադարյան Եվրոպայում, զգալի ազդեցություն գործել պրակտիկ բժշկության ու բժշկագիտական կրթության վրա Արևմուտքի այն երկրներում, որտեղ լատիներենը գիտության ու կրթության լեզու էր։ Նրա Al-Mansuri,  «Վիրաբուժության մասին» «Ընդհանուր գիրք բուժման մասին» աշխատությունների առանձին հատորներ արևմտյան համալսարանների բժշկագիտական ծրագրերի բաղկացուցիչ մասն են դարձել։ Բրիտանացի անվանի իրանագետ Էդվարդ Բրաունը Ռազիին համարում է «մուսուլման բժիշկներից թերևս մեծագույնն ու առավել ինքնատիպը, ով նաև առավել բեղուն հեղինակներից էր»։ Այս ամենի հետ մեկտեղ՝ նա համարվում է «մանկաբուժության հայր» և մանկաբարձության, ակնաբուժության նախակարապետներից մեկը։ Մասնավորապես՝ նա առաջինն է բացահայտել աչքի բիբի ռեակցիան լույսին։


== Հիշատակը ==

Իրանում Քարաջ քաղաքի վակցինների ու շիճուկների գիտահետազոտական ինստիտուտը և Քերմանշահ քաղաքի համալսարանը կոչվել են Ռազիի անվամբ։ Այդ երկրում ամեն տարի օգոստոսի 27-ին նշվում է «Ռազիի օրը»՝ որպես դեղագործության օր։
2009 թվականի հունիսին Իրանը  Միավորված ազգերի կազմակերպության՝ Վիեննայի գրասենյակին նվիրել է «Գիտնականների տաղավար» («Չարթագի»), որը ներկայումս տեղադրված է Վիեննայի միջազգային կենտրոնի կենտրոնական հուշահրապարակում։ Տաղավարում տեղ են գտել Ռազիի, Ավիցեննայի, Աբու Ռայհան ալ-Բիրունիի և Օմար Խայամի արձանները։
Ամերիկացի անվանի քիմիկոս և գիտության պատմաբան Ջորջ Սթարտոնը Ռազիին համարում է «իսլամի և միջնադարի մեծագույն բժիշկը»։
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության բյուլետենի (The Bulletin of the World Health Organization) 1970 թվականի մայիսյան համարում շեշտված է, որ «ջրծաղկի ու կարմրուկի մասին Ռազիի աշխատություններն ի ցույց են դնում նրա առաջամարտիկ լինելը, ինքնատիպությունը, ճշգրտությունը, և ընդհանրապես՝ վարակիչ հիվանդությունների մասին նրա մատյանները այդ թեմայով գրված առաջին գիտական գործերն են»։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==

Arberry A.J. (1950)։ The Spiritual Physick of Rhazes։ The Wisdom of the East Series 
See C. Brockelmann for the manuscript of Razi's extant books in general, see Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, I, pp. 268–71 (second edition), Suppl., Vol. I, pp. 418–21.
Paul Kraus, Abi Bakr Mohammadi Filii Zachariae Raghensis: Opera Philosophica, fragmentaque quae superssunt. Pars Prior. Cairo 1939
Abdul Latif Muhammad al-Abd (1978)։ Al-ṭibb al-rūḥānī li Abū Bakr al-Rāzī։ Cairo: Maktabat al-Nahḍa al-Miṣriyya 
Charles E. Butterworth, "The Book of the Philosophic Life". Interpretation: A Journal of Political Philosophy.
Ibn Al-Nadim, Fihrist, (ed. Flugel), pp. 299 et sqq.
Said Al-Andalusi, Tabaqat al-Umam, p. 33
Ibn Juljul, Tabaqat al-Atibba w-al-Hukama, (ed. Fu'ad Sayyid), Cairo, 1355/1936, pp. 77–78
J. Ruska, Al-Biruni als Quelle fur das Leben und die Schriften al-Razi's, Isis, Vol. V, 1924, pp. 26–50.
Al-Biruni, Epitre de Beruni, contenant le repertoire des ouvres de Muhammad ibn Zakariya ar-Razi, publiee par P. Kraus, Paris, 1936
Al-Baihaqi, Tatimmah Siwan al-Hikma, (ed. M. Ghafi), Lahore, 1351/1932
Al-Qifti,Tarikh al-Hukama, (ed. Lippert), pp. 27–177
Ibn Abi Usaibi'ah,Uyun al-Anba fi Tabaqat al-Atibba, Vol. I, pp. 309–21
Abu Al-Faraj ibn al-'Ibri (Bar-Hebraeus),Mukhtasar Tarikh al-Duwal, (ed. A. Salhani), p. 291
Ibn Khallikan, Wafayat al-A'yan, (ed. Muhyi al-Din 'Abd al-Hamid), Cairo, 1948, No. 678, pp. 244–47
Al-Safadi, Nakt al-Himyan, pp. 249–50
Ibn al-'Imad, Shadharat al-Dhahab, Vol. II, p. 263
Al-'Umari, Masalik al-Absar, Vol. V, Part 2, ff. 301-03 (photostat copy in Dar al-Kutub al-Misriyyah).
G. S. A. Ranking, The Life and Works of Rhazes, in Proceedings of the Seventeenth International Congress of Medicine, London, 1913, pp. 237–68.
Al-Razi als Bahnbrecher einer neuer Chemie, Deutsche Literaturzeitung, 1923, pp. 118–24.
Die Alchemie al-Razi's der Islam, Vol. XXII, pp. 283–319.
Uber den gegenwartigen Stand der Razi-Forschung, Archivio di stori della scienza, 1924, Vol. V, pp. 335–47
H. H. Shader, ZDMG, 79, pp. 228–35 (see translation into Arabic by Abdurrahman Badawi in al-Insan al-Kamil, Islamica, Vol. XI, Cairo, 1950, pp. 37–44).
E. O. von Lippmann, Entstehung und Ausbreitung der Alchemie, Vol. II, p. 181.
S. Pines, Die Atomenlehre ar-Razi's in Beitrage zur islamischen Atomenlehre, Berlin, 1936, pp. 34–93.
Dr. Mahmud al-Najmabadi, Shah Hal Muhammad ibn Zakariya, (1318/1900)
Gamil Bek, Uqud al-Jauliar, Vol. I, pp. 118–27.
Izmirli Haqqi, Ilahiyat, Fak. Macm., Vol. I, p. 151; Vol. II, p. 36, Vol. III, pp. 177 et seq.
Abdurrahman Badawi, Min Tarlkh al-Ilhad fi al-Islam Islamica, Vol. II, Cairo, 1945, pp. 198–228.
Hirschberg,Geschichte der Augenheilkunde, p. 101.
E. G.Browne, Arabian Medicine, Cambridge, 1921, pp. 44–53.
M. Meyerhof, Legacy of Islam, pp. 323 et seq.
F. Wüstenfeld, Geschichte der Arabischen Arzte und Naturforscher, ftn. 98.
L. Leelerc, Histoire de la medicine arabe, Paris, 1876, Vol. I, pp. 337–54.
H. P. J. Renaud, A propos du millenaire de Razes, in bulletin de la Societe Irancaise d'Histoire de la medicine, Mars-avril, 1931, pp. 203 et seq.
A. Eisen, Kimiya al-Razi, RAAD, DIB, 62/4.
Aldo Mieli, La science arabe, Leiden, 1938, pp. 8, 16.
Hossein Nasr, Science and Civilization in Islam, see. Razes: The Secret of Secrets, p. 273, also pp. 197–200, and Anawati: L'Alchemie arabe in Rased.
Browne Edward Granville (2001)։ Islamic Medicine։ Goodword Books Pvt. Ltd.։ ISBN 978-81-87570-19-6 
M. M. Sharif, A History of Muslim Philosophy
Walker, P. "The Political Implications of al-Razi's Philosophy", in C. Butterworth (ed.) The Political Aspects of Islamic Philosophy, Cambridge, MA: Harvard University Press, 61–94. (1992)
Motazed, K. Mohammad Zakaria Razi
Oliver Kahl (31 March 2015)։ The Sanskrit, Syriac and Persian Sources in the Comprehensive Book of Rhazes։ BRILL։ ISBN 978-90-04-29024-2 
Denyse Rockey and Penelope Johnstone, "Medieval Arabic views on speech disorders: Al-Razi (c. 865–925)", in: Journal of Communication Disorders, 12(3):229-43, June 1979.
Richter-Bernburg Lutz։ «AL-ḤĀWI»։ Encyclopaedia Iranica 1։ ISBN 978-0-933273-54-2 
Encyclopaedie des Islams, s. v. (by Ruska).
Фигуровский Н. А. Очерк общей истории химии. От древнейших времён до начала XIX века. — М.: Наука, 1969. — 455 с.
Всеобщая история химии. Возникновение и развитие химии с древнейших времён до XVII века. — М.: Наука, 1980. — 399 с.
Рази / Бертельс А. Е., Петров Б. Д. // Проба — Ременсы. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 21).
«Разес»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 


== Արտաքին հղումներ ==

"al-Razi" on Islamic Philosophy Online, encyclopedia article about al-Razi by Paul E. Walker.
Lives of the Physicians, dating from 1882, features a biography, in Arabic, about Rhazes.
Всеобщая история химии
Биографии химиков Archived 2018-10-19 at the Wayback Machine.