Կառլ Լիննեյ Կրտսեր

Կառլ Լիննեյ կրտսեր (շվեդերեն՝ Carl von Linné d.y., լատ.՝ Carolus Linnaeus filius, հունվարի 20, 1741(1741-01-20), Falu Kristine church parish, Ֆալուն, Դալարնա, Շվեդիա - նոյեմբերի 1, 1783(1783-11-01), Uppsala Cathedral Assembly, Շվեդիա), շվեդ բժիշկ և բնագետ (բուսաբան)։
Կառլ Լիննեյի (շվեդերեն՝ Carl Linné, Carl von Linné, լատ.՝ Carolus Linnaeus, 1707-1778) որդին։


== Կենսագրություն ==
Կառլ կրտսեր առաջին Կառլ Լիննեյի և նրա տիկնոջ՝ Սառայի Մորեի (շվեդերեն՝ Sara Elisabeth Moraea, 1716-1806) առաջին երեխան էր (նրանց ընտանիքում կար յոթ երեխա)։


=== Մանկություն և պատանեկություն ===
Նա ընդգրկված էր Ուպսալայի համալսարանում, երբ ընդամենը 9 տարեկան էր և սովորում էր մնացած ուսանողների հետ միասին, որոնց դասավանդել է նրա հայրը։ Կառլ Լիննեյի Առաջադրանքով նրա որդու մասին հոգ էին տանում լավագույն ուսանողները՝ ապագայում հայտնի բուսաբան Պեր Լյոֆլինգը (շվեդերեն՝ Pehr Löfling, 1729-1756), Դանիել Սուլանդերը (շվեդերեն՝ Daniel Solander, 1733-1782) և Յոհան Պետեր Ֆալկը։ 10 տարեկանում նա արդեն գիտեր Ուպսալայի հին բուսաբանական այգու (Լիննեյի Պարտեզում) բույսերի մեծ մասը։ 
18 տարեկանում հոր հովանու ներքո նա աշխատել է Ուպսալայի բուսաբանական այգում։ 1762 թվականին տպագրվել է նրա առաջին աշխատանքը՝ Plantarum Rariorum Horti Upsaliensis, որում նա նկարագրել է բուսաբանական այգու առավել հազվագյուտ հանդիպող բույսերին։ 1763 թվականին լույս է տեսել այդ աշխատանքի երկրորդ մասը։


=== Հասուն տարիներ ===
 1763 թվականին, քսաներկու տարեկանում, նա նշանակվել է Ուպսալայի համալսարանի պրոֆեսոր՝ բուսաբանության ամբիոնի գործնական բժշկության բաժնում։ Նրա նշանակումը պրոֆեսորի պաշտոնում "առանց քննությունների կամ ատենախոսության պաշտպանության" առաջացրել է իր գործընկերների վրդովմունքը, այդ պատճառով մինչև 1765 թ. նա Սամուել Աուրիվիլիուսի (1721-1767) ղեկավարությամբ գրել է դոկտորական ատենախոսություն և միայն նրա պաշտպանությունից հետո կարողացավ կարդալ սեփական դասախոսությունները։ Դոկտորական աստիճանը նրան շնորհվել է 1765 թվականին արքայազն Գուստավ (ապագա թագավոր Գուստավ III) կարգադրությամբ։ Հաստիքային պրոֆեսոր նա դարձել է միայն 1777 թվականին, իր հոր մահից ոչ շատ առաջ։ 
 1778 թ. հունվարին, մահանում է Կառլ Լիննեյ ավագը։ Նա թողել է հսկայական հավաքածու, որում ընդգրկված էին երկու չորացրած բույսերի հավաքածու, միջատների և հանքային նյութերի հավաքածու, ինչպես նաև մեծ գրադարան։ Երկար ընտանեկան տարաձայնություններից և հակառակ Կառլ Լիննեյի գրավոր լքված ցուցումներին ամբողջ հավաքածուն բաժին է հասել իր որդուն, որը Խամերբյու թանգարանից տեղափոխել է իր տուն և վերին աստիճանի ջանասիրությամբ աշխատել է դրանց պահպանմամբ։ Անգլիացի բնագետ Ջոզեֆ Բանքսը առաջարկել է իրեն վաճառել հավաքածուն, բայց նա հրաժարվել է։


=== Ճանապարհորդություն Եվրոպայում (1781-1783) ===
1781 թվականի գարնանը Կառլ Լիննեյ կրտսերը մեկնել է երկար բուսաբանական ճամփորդության Արևմտյան Եվրոպայում։ Ճանապարհորդության նպատակներից էր նախապատրաստումը նոր գրքին և նրա հրատարակմանը։ 
1781 թվականի մայիսից մինչև 1782 թ. օգոստոս նա ապրում էր Անգլիայում՝ բնագետ Ջոզեֆ Բանքսի տանը, Թագավորական հասարակությունում (1778-1820)՝ զբաղվելով ուսումնասիրությամբ։
Դրանից հետո նա այցելել է Բելգիա, Նիդերլանդներ, եղավ Փարիզում (որտեղ թագավոր Լյուդովիկոս XVI-ի կողմից արժանացել է նրա ընդունելությանը), Համբուրգում, որտեղ հյուրընկալվել էր Պաուլին Դիտրիխա Գիզեկին), Կոպենհագեն։
Օգտվել իր ճամփորդության արդյունքներից նա չի հասցրել. դեռ Լոնդոնում գտնվելու ժամանակ նա հիվանդացել է հեպատիտով և շուտով՝ հայրենիք վերադառնալուց հետո, նոյեմբերի 1-ին 1783 թ., հանկարծամահ է եղել (այլ տվյալներով ՝ նա մահացել է ինսուլտից).
Կառլ Լիննեյ կրտսերի գիտական ձեռքբերումները շատ ավելի համեստ են, քան նրա հոր։ Վերջինիս առավել հայտնի աշխատանքներից Supplementum Plantarum systematis vegetabilium (1781) համալրել է Կառլ կրտսերի բուսաբանական նկարագրությունները, որոնք գրված էին Կառլ Լիննեյ ավագի, նրա աշակերտների և հետևորդների կողմից։


== Ընտրված աշխատանքները ==
Decas prima [et secunda] plantarum rariorum Horti Upsaliensis sistens descriptiones & figuras plantarum minus cognitarum. - Stockholm, 1762-1763.
Plantarum rariorum Horti Upsaliensis fasciulus Primus, 1767.
Nova graminum genera..., 1779.
Supplementum plantarum Systematis vegetabilium editionis decimae tertiae, Generum plantarum editionis sextae, et Specierum plantarum editionis secunda. - Braunschweig, 1781.


== Կառլ Լիննեյի և նրա որդու հավաքածուների ճակատագիրը ==

 Կառլ Լիննեյ կրտսերը երեխաներ չի ունեցել։ Շուտով նրա մայրը վաճառել հավաքածուն անգլիացի բնագետ Ջեյմս Էդվարդ Սմիթին։
Կառլ Լիննեյ կրտսերի սեփական միակ չորացրած բույսերի հավաքածուն, որը կոչվում է "Փոքր հավաքածու" (լատ.՝ Herbarium parvum), ներառում է բույսերի, իր կողմից հավաքագրված, ինչպես նաև կրկնօրինակների այն նմուշները, որոնք մտել են հավաքածուն նրա հոր կողմից։ Այս միակ չորացրած բույսերի հավաքածուն պահպանվել էր բարոն Կլաս Ալստրյոմերի (շվեդերեն՝ Clas Alströmer, 1736-1894)՝ Կառլ Լիննեյի աշակերտի մոտ՝ որպես գրավ։ Նա Կառլ Լիննեյ կրտսերին տրամադրել էր փոխառություն, որպեսզի ճանապարհորդեր Եվրոպայում. Ավելի ուշ այդ միակ չորացրած բույսերի հավաքածուն նվիրել էր Շվեդական գիտությունների Թագավորական ակադեմիային և այժմ պահվում է Ստոկհոլմում.


== Ծանոթագրություններ ==


== Հղումներ ==
Կառլ Լիննեյ կրտսեր։ [1] Archived 2000-08-18 at the Wayback Machine.(անգլերեն), [2] Archived 2012-09-29 at the Wayback Machine.(շվեդ.) Շվեդական թանգարանի բնագիտության կայքում
Կառլ Լիննեյ կրտսեր Հարվարդի համալսարանի(չաշխատող հղում) կայքում (անգլերեն)
Supplementum Plantarum: ամբողջությամբ (pdf) կայքում botanicus.org