Շփաբորբ

Շփաբորբ բակտերիալ ինֆեկցիա, որն ախտահարում է մակերեսային մաշկը։ Ամենաբնորոշ արտահայտություններն են դեղնավուն կեղևները դեմքի, ձեռքերի կամ ոտքերի վրա։ Ավելի հազվադեպ հանդիպում են բշտեր, որոնք ախտահարում են ցայլքը և անութափոսերը։ Վերքերը կարող են լինել ցավոտ և քոր գալ։ Տենդը բնորոշ չէ։
Այն առաջանում է Staphylococcus aureus-ի կամ Streptococcus pyogenes-ի պատճառով։ Ռիսկի գործոններն են ամբոխում գտնվելը, թերսնուցումը, շաքարային դիաբետը, կոնտակտային սպորտաձևերը և մաշկի վնասումները, որոնք կարող են առաջանալ մոծակների խայթոցից, էկզեմաներից, քոսից և հերպեսից։ Կոնտակտի միջոցով այն կարող է տարածվել մարդկանց միջև։ Ախտորոշումը հիմնվում է ախտանիշների և հիվանդության արտահայտության վրա։
Կանխարգելումը կատարվում է ձեռքերի կանոնավոր լվացումով, ախտահարված մարդկանցից խուսափելով և վերքերը լվանալով։ Բուժումը կատարվում է հակաբիոտիկային նրբաքսուքների միջով, որոնցից են մուպիրոցին կամ ֆուզիդինաթթուն Պերօրալ հակաբիոտիկները, օրինակ՝ ցեֆալեքսինը օգտագործվում են մեծ չափի ախտահարումների դեպքում։ Հայտնաբերված են հակաբիոտիկակայուն տեսակներ։
Շփաբորբով ախտահարվել են 140 միլիոն մարդիկ (աշխարհի բնակչության 2%-ը) 2010 թվականին։ Այն կարող է առաջանալ ցանկացած տարիքում, բայց ավելի հաճախ հանդիպում է երեխաների մոտ։ Որոշ տեղերում սա հայտնի է որպես "դպրոցական վերք"։ Բուժում չստանալու դեպքում սովորաբար առողջանում են 3 շաբաթվա ընթացքում։ Բարդություններից են ցելյուլիտը կամ հետստրեպտոկոկային գլոմերուլոնեֆրիտը։ Այս հիվանդության անունը (իմպետիգո) գալիս է լատիներեն՝ impetere-ից, որը նշանակում է "հարձակվել"


== Նշաններ և ախտանիշներ ==


=== Կոնտակտային շփաբորբ ===
Սա շփաբորբի ամենահաճախ հանդիպող տեսակն է, որը նաև կոչվում է ոչ բշտիկային շփաբորբ։ Հաճախ սկսվում է կարմիր բծերով՝ քթի կամ բերանի շուրջ, որոնք հետագայում դառնում են վերք՝ դուրս բերելով թարախ կամ շճային հեղուկ և առաջացնում են մեղրի գույնի կեղևներ։ Վերքը հետագայում բուժվում է առանց սպի թողնելու։ Վերքերը ցավոտ չեն, բայց կարող են քոր գալ։ Ախտահարված մասի ավշահանգույցները կարող են մեծացած լինել, բայց տենդը հազվադեպ է։ Վերքերին կպնելուց կամ քերելուց վարակը կարող է տարածվել մարմնի այլ մասերին։
Մաշկի խոցերը էրիթեմային կարմրությամբ և սպիացումով կարող են առաջանալ վերքը քերծելու պատճառով։


=== Բշտիկային շփաբորբ ===

Բշտիկային շփաբորբը հիմնականում հանդիպում է 2 տարեկանից փոքր երեխաների մոտ և արտահայտվում է անցավ, հեղուկով լցված բշտիկներով՝ հիմնականում հանդիպում է ձեռքերի, ոտքերի և որովայնի վրա։ Բշտիկները շրջապատված են լինում կարմրած մաշկով, որը քոր է գալիս, բայց չի ցավում։ Բշտիկները կարող են լինել մեծ և փոքր։ Բացվելուց հետո առաջացնում են դեղին կեղևներ։


=== Էկթիմա ===
Էկթիման շփաբորբի ոչ բշտիկային ձև է, որի ժամանակ դիտվում են շճային հեղուկով կամ թարախով լցված, մաշկի կարմրածությունով վերքեր՝ հաճախ ձեռքերի և ոտքերի վրա։ Սրանք առաջացնում են խոցեր, որոնք ներառում են մաշկի խորը շերտեր։ Բացվելուց հետո վերքերի վրա առաջանում են հաստ գորշ դեղնավուն կեղևներ, իսկ հետագայում երբեմն վերածվում են սպիների։ Էկթիմայի հետ միասին կարող է դիտվել ռեգիոնար ավշահանգույցների մեծացում։


== Պատճառներ ==
Շփաբորբը առաջանում է Staphylococcus aureus-ից, իսկ երբեմն նաև Streptococcus pyogenes-ի պատճառով։ Բշտիկային և ոչ բշտիկային ձևերը հիմնականում առաջանում են S. aureus-ով, իսկ Streptococcus  միանում է ոչ բշտիկային ձևերի դեպքում։


=== Նախատրամադրող գործոններ ===
Շփոբորբը ախտահարում է 2-5 տարեկան երեխաների, հատկապես նրանց, ովքեր հաճախում են դպրոց կամ մանկապարտեզ։ 70% դեպքերում լինում է ոչ բշտային ձև, իսկ 30% դեպքերում բշտային ձև։ Այլ գործոններ նույնպես կարող են մեծացնել շփոբորբի ռիսկը, օրինակ՝ շաքարային դիաբետը, մաշկաբորբը, իմունադեֆիցիտային հիվանդությունները և այլ մաշկային ախտահարումները։ Շփաբորբ ավելի հաճախ հանդիպում է տաք կլիմայական պայմաններում ապրող մարդկանց մոտ։


=== Փոխանցում ===
Ինֆեկցիան տարածվում է ուղղակիորեն, վերքերի վրա հայտնվելուց։ Streptococcus բակտերիայի դեպքում ինկուբացիոն շրջանը տևում է 1-3 օր, իսկ Staphylococcus դեպքում 4-10 օր։ Օդում գտնվող ստրեպտոկոկերը վտանգավոր չեն անվնաս մաշկի դեպքում։ Քորելու դեպքում կարող է վարակը տարածվել։


== Ախտորոշում ==
Շփաբորբը ախտորոշվում է նրա տեսքով։ Երևում է որպես մեղրագույն կեղև, որը առաջացել է արյան պլազմային և հաճախ հայտնաբերվում է ձեռքերի, ոտքերի և դեմքի վրա։ Եթե բնորոշ տեսքով ախտորոշումը հստակ չէ, ապա ստանում են բակտերիաների կուլտուրա՝ ռեզիստենտ բակտերիաներ հայտնաբերլու նպատակով։


=== Տարբերակիչ ախտորոշում ===
Այլ հիվանդությունների դեպքում նույնպես կարող են լինել շփաբորբին նման ախտանիշներ, օրինակ՝ կոնտակտային մաշկաբորբ, հերպես, գայլախտ և քոս։
Այլ հիվանդություններ կարող են նմանակել բշտային ձևին, որոնցից են մաշկի մշտային հիվանդությունները, այրվածքները և մեռուկացնող ֆասցիիտը։


== Կանխարգելում ==
Կանխարգելելու համար վերքերը պետք է մաքուր պահել և ծակել։ Պետք է ախտահարված մարդու մաշկի հեղուկներից հեռու պահել առողջ մարդուն։ Ձեռքերի, սպիտակեղենի և վերքի լվացումը կիջեցնի ախտահարված հեղուկի հետ կոնտակտի հավանականությունը։ Քորելը կարող է տարածել ինֆեկցիան։ Եղունգների կարճ պահելը կիջեցնի տարածման հավանականությունը։ Ախտահարված մարդիկ պետք է սահմանափակեն շփումը առողջների հետ, շորերը և սպիտակեղենը չտան առողջ մարդուն։
Շփաբորբով երեխաները կարող են վերադառնալ դպրոց հակաբիոտիկ ստանալուց 24 ժամ հետո, եթե վերքերը փակվել են։


== Բուժում ==
Նշանակվում են հակաբիոտիկներ՝ նրբաքսուքի կամ պերօրալ օգտագործման ձևով։ Թեթև դեպքերում կարող է բուժվել Մուպիրոցինով։ 95% դեպքերում 7 օրյա հակաբիատիկային կուրսը բուժում է երեխաներին։ Հաստատվել է, որ տեղային հակասեպտիկները այնպես արդյունավետ չեն, ինչպես հակաբիոտիկները և չպետք է օգտագործվեն որպես փոխարինող։
Ավելի ծանր դեպքերում պահանջվում են օրալ հակաբիոտիկներ՝ դիքլօքսացիլին, ֆլուկլօքսացիլին կամ էրիթրոմիցին։ Բուժման ժամանակ կարելի է օգտագործել ամոքսիցիլինի և կալիումի կլավուլոնատի, ցեֆալոսպորինների (առաջին սերնդի) կոմբինացիա։ Պենիցիլինի նկատմամբ ալերգիա ունեցող, կամ մեթիցիլին կայուն ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ անգլ.՝ methicillin-resistant Staphococcus aureus ունեցող մարդկանց դեպքում օգտագործվում է դոքսիցիկլին, կլինդամիցին և սուլֆամեթօքսազոլ-տրիմետոպրիմ։ Դոքսիցիկլինը չի կարելի օգտագործել 8 տարեկանից փոքր երեխաների դեպքում, քանզի կա ատամների գունաթափման ռիսկ։ Երբ ախտահարում է միայն ստաֆիլոկոկը, ապա օգտագործվում է պենիցիլին։
Եթե առկա է լինում մաշկի խոց, ապա վիրուսային էթիոլոգիայի դեպքում օգտագործվում է վալացիկլովիր։


=== Ալտերնատիվ բժշկություն ===
Չկան ապացույցներ, որոնց հիման վրա կարող է խորհուրդ տրվել օգտագործել թեյի ծառի յուղ կամ մեղր։


== Կանխատեսում ==
Բուժում չստանալու դեպքում սովորաբար շփաբորբը բուժվում է 3 շաբաթում։ Բարդությունները ներառում են ցելյուլիտը կամ հետստրեպտոկոկային գլոմերուլոնեֆրիտը։ Ռևմատիկ տենդը կապված չէ։


== Համաճարակաբանություն ==
Ամբողջ աշխարհում, եկամտի միջին և ցածր ցուցանիշներով երկրներում շփաբորբը ախտահարում է 162 միլիոն երեխաների։ Շփաբորբը ամենատարածվածն է քիչ ռեսուրսներով երկրներում, հատկապես Օվկիանիայի տարածաշրջանում։ Տրոպիկական կլիման և մեծ բնակչությունը կապ ունի բարձր ցուցանիշների հետ։ Անգլիայում 44 տարեկանից ցածր երեխաները 2.8%-ով ավելի շատ են ախտահարվում, իսկ այդ ցուցանիշը իջնում է մինչև 1.6% 15 տարեկանից մեծ երեխաների դեպքում։ Տարիքի հետ շփաբորբի հաճախականությունը փոքրանում է, բայց այն բոլոր տարիքներում հանդիպում է։


== Պատմություն ==
Շփաբորբը նկարագրվել և առանձնացվել է Վիլիամ Թիլբերի Ֆոքսի կողմից։ "Impetigo"-ն լատիներեն է և նշանակում է "մաշկի վնասում", որի մեջ impetere նշանակում է հարձակվել։ Հակաբիոտիկների հայտնագործումից առաջ այն բուժվում էր գենցիան վիոլետ հակասեպտիկի օգտագործումով, որը արդյունավետ բուժում էր։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Շփաբորբի բուժումը երեխաների մոտ
Impetigo Pictures Archived 2015-02-17 at the Wayback Machine. — Pictures of Impetigo caused by Staph Infections and MRSA.
NIH/Medline
Photos (University of Iowa)
Dermnet NZ