Կ-13 (ավիացիոն հրթիռ)

Կ-13/Ռ-13, «օդ-օդ» դասի փոքր հեռավորության հրթիռ, որն ամենատարածվածներից է ամբողջ աշխարհում։ Ստեղծվել է Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միությունում որպես ամերիկյան ԱԻՄ-9 Սայդվինդեր հրթիռի կրկնօրինակ՝ ուսումնասիրելով Չինաստանի կողմից տրամադրված հրթիռների մնացորդները։ Ընդգրկված է բազմաթիվ պետությունների սպառազինության կազմում։


== Նախագծում ==
Կ-13 հրթիռի թողարկումն սկսվել է 1958 թվականին։ Նախագծման ընթացքում օգտագործվել են Չինաստանի կողմից տրամադրված ԱԻՄ-9 Սայդվինդեր ամերիկյան հրթիռի նմուշները։ Որպես օրինակ ծառայել է նաև ԱԻՄ-9 հրթիռը, որը չինական Միգ-17 կործանիչը սեփական ֆյուզելյաժում տեղափոխել է օդանավակայան։ Այս հրթիռն արձակվել է թայվանական Ֆ-86 Սաբր ինքնաթիռի կողմից 1958 թվականի սեպտեմբերի 28-ի օդային մարտերի ժամանակ, սակայն չի պայթել։
Շվեդ գնդապետ Ստիգ Վեներստրյոմը մեծապես օգնել է ամերիկյան սպառազինության մոդելն ստեղծելու գործում՝ խորհրդային կողմին փոխանցելով հրթիռի մանրամասն գծագրերը։
Կ-13 հրթիռն իրենից ներկայացնում է ամերիկական հրթիռի գրեթե ամբողջական կրկնօրինակը։ Բացառություն են կազմել ինքնանշանառվող ինֆրակարմիր գլխիկը   և հրթիռային վառելիքը, որոնք ստեղծվել են խորհրդային գիտնականների կողմից։ Հրթիռի սերիական արտադրությունն սկսվել է 1960 թվականին։
ՆԱՏՕ-ի կողմից անցկացված հրթիռների այս շարքի ստուգումը ցույց է տվել, որ ԱԻՄ-9-ի դետալները կարող են համատեղելի լինել Կ-13-ի սարքավորումների հետ և նման համադրությունը կարող է աշխատել։


== Տեսակներ ==
Ռ-3Ս
Ռ-3Ռ — կիսաակտիվ ռադիոլոկացիոն ինքնանշանառվող մարտագլխիկով տարբերակ։
Ռ-13Մ — արդիականացված տարբերակ, որը ստեղծվել է 1969 թվականին և ընդգրկվել սպառազինության կազմում 1974 թվականի հունվարի 3-ին։
Ռ-13Մ1 —արդիականացված տարբերակ, որը տարբերվում է ընդլայնված կրկնակի սլաքաձև թևերով։
Կ-13ՎՎ —պարզեցված տարբերակ։
ՌԼ-2 — Ռ-3Ս հրթիռի չինական տարբերակ։
Ա-91 —  Ռ-3Ս հրթիռի ռումինական տարբերակ։


== Մարտական կիրառություն ==
Ռ-3/13 հրթիռները կիրառվել են բազմաթիվ զինված հակամարտություններում, որտեղ զգալի հաջողությունների են հասել։

Վիետնամի պատերազմի ժամանակ ՄիԳ-21 օդաչուները, օգտագործելով Ռ-3Ս հրթիռներ, խոցել են նվազագույն հաշվարկներով 76 ամերիկյան ինքնաթիռներ։ Հատկանշական է, որ սրանք միայն հայտնի դեպքերն են, իրական թիվը կարող է էապես ավելի մեծ լինել։ Նաև մեծ թվով թռչող սարքեր են զգալի վնաս կրել, բայց կարողացել են վերադառնալ բազա։
1967 թվականի իսրայելական ներխուժման ժամանակ եգիպտական ՄիԳ-21 օդաչուները խոցել են առնվազն 3 իսրայելական կործանիչ։
Հետագա պատերազմի ընթացքում ՄիԳ-21 օդաչուները խոցել են առավելագույնը 4 իսրայելական ինքնաթիռ։
1971 թվականի հնդկա-պակիստանյան պատերազմի ժամանակ հնդկական ՄԻԳ-21ՖԼ-ն Ռ-3Ս հրթիռների օգնությամբ գնդակոծել է 3 պակիստանյան Ֆ-104Ա՝ առանց  կորուստներ կրելու։
1973 թվականի պատերազմի ժամանակ եգիպտական օդաչուները գնդակոծել են առնվազն 10 իսրայելական «Ֆանտոմներ» և «Միրաժներ»։ Սիրիացիները Ռ-3-ի օգնությամբ նվաճել են առնվազն 25 օդային հաղթանակ։ Սրանք միայն հայտնի դեպքերն են. իրական թիվը կարող է լինել զգալիորեն կամ էապես ավելի մեծ։ Նաև մեծ թվով թռչող սարքեր զգալի վնաս են կրել Ռ-3 հրթիռներից, բայց կարողացել են վերադառնալ բազա։
1974-ին Հերմոնի լեռան համար մղվող մարտերի ժամանակ սիրիական ՄիԳ -21-ը Ռ-3-ի օգնությամբ նվաճել են առնվազն 2 օդային հաղթանակ։
1981 թվականին սիրիական ՄԻԳ-23 ինքնաթիռը Ռ-13 տիպի հրթիռների օգնությամբ խոցել է իսրայելական Ա-4 երկու գրոհիչ ինքնաթիռ։
1982 թվականին Լիբանան իսրայելական ներխուժման ժամանակ սիրիական ՄիԳ -21-ի կողմից արձակված Ռ-13 հրթիռը խոցել է իսրայելական Ֆ-4 կործանիչը։
Իրան-իրաքյան պատերազմի ընթացքում իրաքյան ՄԻԳ-21 և ՄԻԳ-23-ը Ռ-13 հրթիռներն օգտագործել են պատերազմի առաջին հատվածում։ Դրանց օգնությամբ նրանք կարողացել են առնվազն 13 օդային հաղթանակ տոնել, հավանաբար այս թիվը կարող է զգալիորեն կամ էապես ավելի մեծ լինել։
Հրթիռներն օգտագործվել են նաև խաղաղ ժամանակաշրջանի միջադեպերում։ 1964-ի սեպտեմբերի 26-ին Չեխոսլովակիայի ՄԻԳ-21 կործանիչը խոցվել է ԳԴՀ-ի տարածքում խորհրդային կործանիչի կողմից՝ օգտագործելով Ռ-3Ս։Ընդհանուր առմամբ, ոչ լիարժեք տվյալներով, Ռ-3/13 հրթիռների օգնությամբ խոցվել է մոտ 170 ինքնաթիռ և ուղղաթիռ։


== Տակտիկատեխնիկական բնութագրիչներ ==


== Արտասահմանյան տարբերակներ ==
 Ինքնանշանառվող ինֆրակարմիր գլխիկով տեսակների լիցենզավորված արտադրությունը Ա90 ինդեքսի տակ 1989 թվականին դրվել է Ռումինիայի ռազմաարդյունաբերական ձեռնարկությունների վրա։ Սերիական առաջին օրինակները ցուցադրվել են 1989 թվականի մայիսի 2—6 Անկարայում անցկացված IDEA ’89 ռազմական ցուցահանդեսում։ Ըստ ռումինական կողմի հաղորդման՝ լրակազմի 90%-ն արտադրվել է տեղում ու միայն 10%-ը ներկրվել է ԽՍՀՄ-ից։


== Օգտագործող երկրներ ==
 Աֆղանստան
 Ալժիր
 Անգոլա
 Բուլղարիա
 Չինաստան
 Կուբա
 Արևելյան Գերմանիա
 Եգիպտոս
 Ֆինլանդիա
 Ինդոնեզիա
 Հնդկաստան
 Իրաք
 Լիբիա
 Հյուսիսային Կորեա
 Լեհաստան
 Ռումինիա
 ԽՍՀՄ
 Սիրիա
 Վիետնամ
 Եմեն


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Широкорад, А. Б. История авиационного вооружения. Краткий очерк / Под общей ред. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 1999. — 560 с. — (Библиотека военной истории). — 11 000 экз. — ISBN 985-433-695-6
Марковский В., Перов К. Ракета находит цель. Советские авиационные ракеты «воздух-воздух»(ռուս.) // Крылья Родины. —М., 1995. — № 8. — С. 16-18. — ISSN 0130-2701.
Марковский В., Перов К. Ракета находит цель. Советские авиационные ракеты «воздух-воздух»(ռուս.) // Крылья Родины. —М., 1995. — № 9. — С. 23-25. — ISSN 0130-2701.


== Հղումներ ==
К-13, Р-13 (изделие 300)
Авиационная ракета Р-3С