Դոն Խուան Ավստրիացի մականունով խեղկատակը (նկար)

Դոն Խուան Ավստրիացի մականունով խեղկատակը կամ Խեղկատակ Դոն Խուան Ավստրիացու դիմանկար (իսպ.՝ El bufón llamado don Juan de Austria), իսպանացի գեղանկարիչ Դիեգո Վելասկեսի նկարը` խեղկատակներին նվիրված հայտնի շարքից։


== Նկարագրություն ==
Նկարում ամբողջ հասակով պատկերված է թագավորական խեղկատակը, ով կրում էր Դոն Խուան Ավստրիացի ծաղրական մականունը` ի պատիվ միապետի ազգականներից մեկի։ Նրա շուրջը հատակին պատկերված են զենքեր ու զինվորական պարագաներ` գնդացրի ականներ, հրացան, զրահի հատվածներ։ Խեղկատակի ձեռքերից մեկը դրված է գավազանին, մյուսը` թրին. սա մարտական, ներկայացուցչական դիրք է։ Լոպես Ռեյը նշում է, որ Վելասկեսն ամենայն հավանականությամբ իմացել է Ֆիլիպ III-ի դիմանկարի մասին, որ վրձնել էր Պեդրո Անտոնիո Վիդալն արքայական պալատում։ Այդ նկարում ևս թագավորը գավազան ու թուր է բռնել համանման ձևով, և նրա ոտքերի մոտ նույնպես ցրված են զենք ու զրահի պարագաներ։ Դռան բացվածքից հետին պլանում բացվում է ծովամարտի տեսարան։
Ինչպես և «Հովսեփի հագուստները» (1630) նկարում, Վելասկեսը կիրառում է հատակի սալիկների գույնը, որպեսզի շեշտի հեռանկարը, որն ուղղված է բացված պատուհանին։ Գլխի դիրքն ու կեցվածքը հիշեցնում են Վուլկանի պետկերումը «Վուլկանը դարբնոցը» նկարում։


== Նախատիպ ==
Խուան Ավստրիացի անունն ավանդաբար եղել է Հաբսբուրգների արքայական բաստարդների անունը։ Նրանցից ամենանշանավորը եղել է կայսր Կառլ V-ի ապօրինի զավակը, ով եղել է նշանավոր զորավար և Լեպանտոյի ծովամարտի հերոս։ Երկրորդ Դոն Խուանը եղել է Վելասկեսի ժամանակիցը, Ֆիլիպ IV-ի ապօրինի զավակը և նույնպես զորավար։
Խեղկատակը, որի իսկական անունն անհայտ է, կարող էր այս անունը ստացած լինել խեղկատակներին արքայական մականուններ տալու ավանդույթի շրջանակներում, որ տարածված էր դարեր շարունակ։ Նրա ծառայությունն իսպանական արքունիքում 1642-1654 թվականներին արձանագրվել է որպես «մարդ զվարճանքների համար» (hombre de placer), չնայած չի ունեցել ֆիքսված դրույքաչափ և չի ապրել Ալկասարում։ Պանտորբան տեսակետ է առաջ քաշում, որ նա կարող էր լինել հին զինվոր, վետերան։ Եթե դա այդպես է, գրում է Կամոն Ազնարը, ուրեմն մեր առաջ «Վելասկեսի կերպարներից ամենաողբերգական կերպարն է և մեր անկման խորհրդանիշը»։
Մադրիդի թագավորական արխիվում կա հաշիվ, որը դետալներով ներկայացնում է 1632 թվականին Դոն Խուան Ավստրիացու համար ձեռք բերված կտորները։ Մորենո Վիլյան, ով հրատարակել է այս փաստաթուղթը, եզրակացրել է, որ կոստյումը, որի դետալները ներկայացված են հաշվետվության մեջ, այն նույնն է, որով խեղկատակը պատկերված է դիմանկարում։ Այս տեսակետը ներկայումս վիճարկվում է` հաշվի առնելով մեկ այլ շրջանի ոճային հատկանիշները։
Հնարավոր է, Լեպանտոյի ծովամարտի կեղծ հաղթողի զինակիցը, ըստ իր ելույթների, եղել է Բարբարոսա անունով խեղկատակը, ով ներկայացված է Վելասկեսի մեկ այլ դիմանկարում, որը ենթադրաբար համարվում է այս դիմանկարի զույգը։


== Պատմություն ==
Բուեն Ռետիրոյի` 1701 և 1716 թվականների արձանագրությունները վկայում են. «Մեկ այլ նկար` «Դոն Խուան Ավստրիացի» անունով և ոտքերի մոտ զենքերի տարբեր տարրերով, պատկանում է Վելասկեսի վրձնին»։ Նա նշում է նկարի չափերը` 209 × 112  սմ։ Դիմանկարը տեղափոխվել է Մադրիդի թագավորական պալատ, իսկ բնորդի սոցիալական ցածր մակարդակը մոռացվել է։ Դրան սկսում են վերագրել ավելի բարձր կարգ, ինչի հետևանքով 1772 թվականին արձանագրություններում («Պաբլո դե Վալյադոլիդի» դիմանկարի հետ) այն համարվում է «հեծելազորայինի դիմանկար», որ պատկանում է Վելասկեսի վրձնին։ 1794 թվականին նա արդեն «իսպանացի գեներալ» է։ 1816 թվականի օգոստոսի 16-ին, երբ Ֆերդինանդ VII-ը Մադրիդի թագավորական պալատի այլ նկարների հետ ուղարկում է այս նկարը, նրանում պատկերված կերպարին արդեն տալիս են ազնվականի աստիճան` «Պեսկարի մարքիզ». հենց այս անունով էլ նկարը մնում է ակադեմիայում (1817, 1819, 1821, 1824 թվականների տեղեկամատյաններ)։ «Այս սխալը, պարզվում է, այդքան էլ անսպասեի չէր. եթե համեմատենք Ֆերդինանդ VII-ի դիմանկարը պատկերող նկարը, որ ստեղծել է Գոյան 1783-1784 թվականներին (Պրադո)», – գրել է իսպանացի արվեստագետ Խոսե Լոպես Ռեյը։
Նկարը ռեստավրացիայի է ենթարկվել 1981 թվականին Պրադոյում։


=== Պահպանման տեղեր ===
Մադրիդ, Բուեն Ռետիրո արքայական պալատ (տեղ. 1701 և 1716)
Մադրիդ, Արքայական նոր պալատ (տեղ. 1772 և 1794)
Մադրիդ, սան Ֆերնանդոյի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա (տեղ. 1816 և 1827)
Մադրիդ, Պրադո թանգարան (սկսած` 1827-ից), № 1200


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
No. 72 in Manet/Velázquez: The French Taste for Spanish Painting, Gary Tinterow, Metropolitan Museum of Art, 2003, ISBN 1588390403, 9781588390400
Bardi P.M., Tout l’oeuvre peint de Velazquez. Paris, 1969. № 89
Curtis, Charles B. Velazquez and Murillo, London and New York, 1883. № 72
Guidiol, Jose. Velazquez. Barcelona, 1973. № 112
López-Rey, José (1996). Velázquez. Catalogue raisonné, vol. II. Colonia: Taschen Wildenstein Institute. ISBN 3-8228-8731-5. Кат. №. 65. P. 160
Mayer, August. Velazquez: A catalogue raisonne of the pictures and drawings. London, 1936. № 453


== Արտաքին հղումներ ==
«Դոն Խուան Ավստրիացի մականունով խեղկատակը» նկարը Մադրիդի Պրադո թանգարանում