Թուրքերը Ադրբեջանում

Թուրքերն Ադրբեջանում, թուրք ժողովուրդ, որն ապրում է Ադրբեջանի Հանրապետությունում։ Համայնքը հիմնականում բաղկացած է օսմանյան թուրքերի, թուրք-մեսխեթցիների և Թուրքիայից վերջերս ներգաղթածների ժառանգներից։


== Պատմություն ==


=== Օսմանյան միգրացիա ===
1578 և 1603 թվականների ընթացքում, երբ ներկայիս Ադրբեջանի տարածաշրջանը հայտնվել է Օսմանյան կայսրության իշխանության ներքո, օսմանցի թուրքերը սկսել են բնակություն հաստատել Ադրբեջանում, իսկ հետո այդ միգրացիան կրկին տեղի է ունեցել 1724 թվականից՝ երկրորդ անգամ օսմանյան թուրքերի կողմից նվաճման ժամանակից մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը՝ 1918 թվական։ Խորհրդային Միության առաջին համամիութենական մարդահամարը, որը տեղի է ունեցել 1926 թվականին, ցույց է տվել, որ Խորհրդային Միությունում բնակվում են 8570 օսմանցի թուրք։ Օսմանցի թուրքերն այլևս առանձին չեն նշվում մարդահամարում․ ենթադրվում է, որ նրանք, ովքեր ապրել են Ադրբեջանում, կամ ձուլվել են ադրբեջանական հասարակության մեջ, կամ լքել երկիրը։ Ենթադրվում է, որ օսմանյան թուրքերի (ներառյալ մեսխեթցի թուրքերը) մոտ 19,000 հետնորդներ ապրում են Ադրբեջանում։


=== Մեսխեթցի թուրքերի միգրացիա ===
Մեսխեթցի թուրքերի Ադրբեջան տեղափոխվելու առաջին ալիքը եղել է 19-րդ դարի վերջին, ապա ավելի մեծաթիվը՝ 1918-1920 թվականներին։ Սակայն դեպի Ադրբեջան միգրացիան կտրուկ աճել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ Խորհրդային Միությունը պատրաստվում էր ճնշման արշավ ձեռնարկել Թուրքիայի վրա։ Արտաքին գործերի այն ժամանակվա նախարար Վյաչեսլավ Մոլոտովը Թուրքիայից պահանջել էր հանձնել Անատոլիական Հայաստանի երեք նահանգ (Կարս, Արդահան և Արդվին)։ Այսպիսով, հավանական էր թվում Թուրքիայի դեմ պատերազմը, և Իոսիֆ Ստալինը ցանկանում էր թուրք-վրացական սահմանից ոչ հեռու գտնվող Մեսխեթը զտել ռազմավարական թուրքական բնակչությունից, որը, հավանաբար, թշնամական էր տրամադրված խորհրդային մտադրությունների նկատմամբ։ Այսպես, 1944 թվականին մեսխեթցի թուրքերը բռնի տեղահանվել են Վրաստանի մեսխեթյան շրջանից՝ մեղադրվելով մաքսանենգության, բանդիտիզմի և լրտեսության մեջ, ինչպես նաև իրենց ազգակից թուրքերի հետ համագործակցելու մեջ։ Այդ ժամանակվա ազգայնական քաղաքականությունը խրախուսել է այդ աքսորը՝ օգտագործելով «Վրաստանը վրացիների համար» կարգախոսը, և համարել է, որ թուրք-մեսխեթցիները պետք է ուղարկվեն Թուրքիա, «որտեղ էլ նրանք պետք է լինեն»։ Իոսիֆ Ստալինը մեսխեթցի թուրքերին արտաքսել է Միջին Ասիա (հատկապես Ուզբեկստան)։ Աքսորի ժամանակ մահացել են հազարավոր մարդիկ, և վրացական կառավարությունը, որը այդ ժամանակ ղեկավարվում էր Զվիադ Գամսախուրդիայի կողմից, թույլ չի տվել մեսխեթցի թուրքերին վերադառնալ հայրենիք։
1950-ական թվականների վերջից մինչև 1970-ական թվականներն ընկած ժամանակաշրջանում Ադրբեջանում բնակություն է հաստատել 25 հազարից մինչև 30 հազար մեսխեթցի թուրք։ Բացի այդ, մոտ 50 հազար մեսխեթցի թուրք փախստականներ են ժամանել Ադրբեջան Ուզբեկստանում շարունակվող խտրականության պատճառով, երբ Ուզբեկստանում բնակվող մեսխեթցի թուրքերը Ֆերգանայի հովտում բնակվող էթնիկ ուզբեկների անկարգությունների զոհ են դարձել․ այդ անկարգությունների արդյունքում ավելի քան հարյուր մարդ է մահացել։ Ֆերգանայի հովտից փախած թուրք մեսխեթցի փախստականների առաջին ալիքի մեծ մասը բնակություն է հաստատել Սաաթլի և Սաբիրաբադի շրջաններում, ինչպես նաև Խաչմազի, Բեյլագանի և Բաքվի շրջաններում։ 1990-ական թվականներին մոտ 5000 մեսխեթցի թուրքեր Ռուսաստանից ժամանել են Ադրբեջան, իսկ մի քանի հարյուրը՝ 1991-1994 թվականներին ընթացքող Արցախյան ազատամարտի ժամանակ՝ Արցախից բուն Ադրբեջան։


=== Փոքրասիական թուրքերի միգրացիա ===
Ադրբեջանում աճել է Թուրքիայից ներգաղթյալների թիվը։ 2009 թվականին Ադրբեջանում բնակվում էր Թուրքիայի 17 577 քաղաքացի։


== Ժողովրդագրություն ==

Թուրք-մեսխեթցիները հիմնականում բնակություն են հաստատել Բաքվում, Բեյլագանում, Խաչմազում, Սաաթլիում և Սաբիրաբադում։ Նրանք, ովքեր ապրում են քաղաքային բնակավայրերում հակված են ապրել ավելի լավ պայմաններում, քան նրանք, ովքեր ապրում են գյուղատնտեսական տարածքներում։


=== Բնակչություն ===
Ադրբեջանի 2009 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Ադրբեջանում բնակվում էր 38 000 թուրք։ Սակայն Ադրբեջանում թուրքական համայնքի մասին պաշտոնական տվյալները թույլ չեն տալիս ճիշտ պատկերացում կազմել բնակչության թվականակի մասին, քանի որ համայնքի մեծ մասը պաշտոնապես գրանցված է որպես «ադրբեջանական»։ Բացի այդ, մարդահամարում ոչ մի տարբերություն չկա թուրք-մեսխեթցիների և Թուրքիայի թուրքերի միջև, որոնք դարձել են Ադրբեջանի քաղաքացիներ, երկու խմբերը պաշտոնական մարդահամարում դասակարգվում են որպես «թուրքեր» կամ «ադրբեջանցիներ»։
Օսմանյան թուրք միգրանտների շուրջ 19 000 ժառանգներ դեռևս ապրում են Ադրբեջանում և դավանում են սուննի իսլամ։ Սակայն 20-րդ դարի սկզբից թուրք միգրանտների նոր ալիք է եկել Վրաստանից (Մեսխեթ) և Թուրքիայից։ 1950-ական և 1970-ական թվականների վերջին մոտ 25-30 հազար մեսխեթցի թուրքեր բնակություն են հաստատել Ադրբեջանում, իսկ ևս 50 հազար թուրք մեսխեթցի փախստականներ Ուզբեկստանից ժամանել են 1989 թվականին։ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի տվյալներով՝ 1999 թվականին Ադրբեջանում բնակվում էր 100 հազար մեսխեթցի թուրք, ակադեմիական գնահատականների համաձայն՝ Ադրբեջանի մեսխեթցիների թուրքական համայնքը հաշվվում է 90 հազարիից մինչև 110 հազար մարդ։ Բացի այդ, 2009 թվականի դրությամբ Ադրբեջանում բնակվում էր 17 577 թուրք քաղաքացի։


== Հայտնի մարդիկ ==
Շաֆիգա Աֆանդիզադե, լրագրող
Դևրան Այհան, ֆուտբոլիստ
Օմար Ֆաիգ Նեմանզադե, լրագրող
Էմին Նուրի, ֆուտբոլիստ
Ահմեդ բեկ Պեպինով, քաղաքական գործիչ
Մեհմեդ Ակիֆ Պիրիմ, սպորտային ըմբշամարտիկ


== Տես նաև ==
Թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններ
Ադրբեջանցիները Թուրքիայում
Բաքվի ճակատամարտ


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականույթուն ==