Խայտառակ արարք

Խայտառակ արարք. Հայոց ցեղասպանությունը և թուրքերի պատասխանատվության հարցը (թուրքերեն՝ İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu, İttihat ve Terakki'den Kurtuluş Savaşı'na), Թաներ Աքչամի 1999 թվականին լույս տեսած գիրքը, որը պատմում է Հայոց ցեղասպանության ժխտման մասին։ Ի սկզբանե գիրքը տպագրվել է թուրքերեն։ 2006 թվականին Փոլ Բեսեմերն այն թուրքերենից թարգմանել է անգլերեն, իսկ Զորյան ինստիտուտի անդամներ Ջուլի Գիլմորը և Ջորջ Շիրինյանը վերամշակել և խմբագրել են հում թարգմանությունը։ 
2021 թվականին Newmag հրատարակչությունը գիրքը թարգմանել է հայերեն։ Անգլերենից հայերեն թարգմանության հեղինակը Լիլիթ Թութխալյանն է։


== Բովանդակություն ==
Իր գրքում Աքչամը պնդում է, որ Միություն և առաջադիմություն կոմիտեն Հայոց ցեղասպանությունն իրագործել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ լրացուցիչ տարածքային կորուստներ ունենալու վախից դրդված։ Գերի Ջ. Բասը The New York Times-ում գրել էր, որ գիրքը «խիտ, չափված և ծանոթագրություններով առատ գիրք է, որը լուրջ մարտահրավեր է հանդիսանում թուրք ժամանակակից պոլեմիստներին»։ Kirkus Reviews-ը նշում է, որ հեղինակը «անողոք է իր պնդումներում, որ թուրք պաշտոնյաները, որոնք հրաժարվել են ենթարկվել մարդասպան հրամաններին, իրենք են սպանվել»։
Աքչամն առաջին գիտնականն է, որը հավաքել է թուրքական ռազմական և դատական փաստաթղթերում, ականատեսների նամակներում և վկայություններում ցրված կարևորագույն ապացույցները։ Նա հետևել է Ցեղասպանությանը նախորդած իրադարձություններին և ցույց տվել, թե ինչպես են Ցեղասպանությունը համակարգված կերպով կազմակերպել Օսմանյան կառավարությունը, իշխող քաղաքական ուժը և բանակը։ Աքչամը նաև հետաքննում է կարևորագույն հարցը, թե Թուրքիան ինչպես խուսափեց պատասխանատվությունից՝ օգտագործելով տարածաշրջանում գերտերությունների շահերի բախումը, մեղավորներին պատժելու համար միջազգային հանրության ոչ համարժեք փորձերը և թուրք ազգայնականների առաջնահերթությունները։


== Ընդունում ==
2007 թվականին «ընդհանուր վավերագրական» անվանակարգում գիրքն արժանացել է Մինեսոտայի գրական մրցանակի։
Kirkus Reviews-ը եզրակացնում է, որ գիրքը «խիստ կարևորություն ունի պատմության համար և անկասկած կփլուզի իշամեղուների բները»։
Գրքի վերնագիրը հղում է Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի այն հայտարարությանը, որտեղ հայերի տեղահանումը թուրքական հանրապետության հիմնադիրն անվանում է «խայտառակ, ամոթալի արարք»։ Պատմաբան Ֆաթմա Ուլգենը գրում է, որ գիրքը «տարօրինակորեն լռում է թուրքական պաշտոնական պատմության շրջանակներում թուրքական ժխտողականության միավորման մեջ Քեմալի ունեցած դերի մասին» և որ Աքչամի այն տեսակետը, որ Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ Աթաթուրքի հայացքները կարող էին ծառայել ճանաչման նպաստմանը, «հիմնված են Քեմալի երկերի խիստ ընտրողական և պատմական համատեքստ չունեցող ընթերցանության վրա»։


== Հրատարակություններ ==
Akçam, Taner. İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu, İttihat ve Terakki'den Kurtuluş Savaşı'na ("Human Rights and the Armenian Question, from the [Committee of] Union and Progress to Liberation War"), Ankara: İmge Kitabevi, 1999.


== Ծանոթագրություններ ==


== Լրացուցիչ գրականություն ==
Melson, Robert (Spring 2008)։ «A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility, Taner Akçam (New York: Metropolitan Books, 2006), xii + 467 pp., $30.00»։ Holocaust and Genocide Studies (United States Holocaust Memorial Museum) 22 (1): 112–114։ doi:10.1093/hgs/dcn005  - Published 1 March 2008
Herwig Holger (10 Feb 2007)։ «Documenting a 'shameful act': Turkish emigre historian writes on Armenian genocide»։ The Gazette (Montreal)։ էջ J5  - Article at Pressreader