Օմանի պատմություն


== Ստուգաբանություն ==
Օմանի պատմություն, օմանի սուլթանություն (Ումանի սուլթանություն), պետություն Արաբական թերակղզու հարավարևմտյան մասում։ Սահմանակից է Սաուդյան Արաբիային, ԵԺԴՀ–ին, Արաբական Միացյալ Էմիրություններին։«Օման» տեղանունը գալիս է հնագույն քաղաքի անունից, որը ներկայումս գոյություն չունի։ Արաբական աղբյուրները անվանումը մեկնաբանել են որպես «տեղում կանգ առած», այսինքն՝ «տեղում տեղավորված» (գուցե խոսքը վերաբերում է բեդվինների քոչվորներին)։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ անունը գալիս է Օման քաղաքի հիմնադիր բեն Իբրահիմի անձնական անունից։ Պլինիոս Ավագը և Պտղոմեոսը, հենվելով ավելի վաղ աղբյուրների վրա, քաղաքն անվանել են Omanum omporium (հունարեն «emporion» - «առևտրական քաղաք»)։ Մեր թվարկության 1-ին դարից «Օման» անվանումը տարածվեց ամբողջ Արևելյան Արաբիայում, իսկ 19-րդ դարում այս անունը կրեցին երկու պետություններ, որոնք գտնվում էին Մեծ Բրիտանիայի պրոտեկտորատի տակ [5]։


== Աշխարհագրական դիրք ==

Հարավ-արևելքում ափերը ողողվում են Արաբական ծովով, հյուսիս արևելքում՝ Օմանի ծոցով ու Հրմուզի նեղուցով։ Տարածությունը՝ 212,4 հազար կմ քառակուսի (ՄԱԿ–ի տվյալներով), 4 1,65 մլն (1983, ՄԱԿ–ի տվյալներով՝ 1 մլն)։
Մայրաքաղաքը՝ Մասկատ (120 հազար)։ Վարչականորեն բաժանվում է 9 նահանգի։ Օմանի բացարձակ միապետություն է։
Հիմնական մասից հյուսիս գտնվում է Մուսանդամի փոքր կիսաէքսկլավը և նրա լրիվ էքսկլավը՝ Մադհան (Մուսանդամի վիլայեթներից մեկը), որն Օմանի հիմնական տարածքից առանձնացված է Արաբական Միացյալ Էմիրությունների տարածքով։Երկրի հյուսիս-արևելքում՝ Օմանի ծոցի ափին, նեղ շերտով ձգվում է Էլ-Բաթինի առափնյա հարթավայրը՝ երկրի ամենազարգացած և խիտ բնակեցված հատվածը։ Այս հարթավայրի արևմուտքում հսկայական տարածություն է զբաղեցնում Հաջար լեռները։ Որոշ գագաթներ հասնում են 3000 մ բարձրության (ամենաբարձր կետը՝ 3020 մ)։ Երկրի միջին մասում կա ցածրադիր սարահարթ՝ մեծ մասամբ ծածկված ավազով։ Նրա միջին բարձրությունը 500 մ է։Երկրի հարավային մասում՝ Դհոֆարում, բարձրանում են լեռները, ամենաբարձրը հարավային ափին մոտ՝ մինչև 1678 մ։Օմանի ամենաարևելյան կետը Էլ Հադն է։


== Ֆաունա և ֆլորա ==
Հարավում ծովափն առավելապես հարթավայրային է՝ շրջապատված կորալային խութերով և կտրտված Մասիրա, Սաուկիրա, Կուրիա Մուրիա ծոցերով։ Հյուսիսում ռիասային ափեր են։
Մակերևույթի մեծ մասը լեռնային է։ Օմանի ծոցի ափերի երկայնքով ձգվում են Օմանի լեռները (բարձրությունը՝ մինչև 3353 մ, Շամ լեռ)։ Դրանց հյուսիսային ստորոտին բազմաթիվ օազիսներով էլ Բատինա ծովափնյա դաշտավայրն է, երկրի կենտրոնական մասում՝ Ռուբ էլ Իոսլի անապատի արլևելյան ծայրամասը, հարավ-արևմուտքում Դոֆար սարավանդը։ Կան նավթի ու գազի հանքավայրեր։
Դոֆար սարավանդում աճում են խնկի ծառեր, օազիսներում՝ փյունիկյան և կոկոսյան արմավենիներ։
Կենդանիներից կան արաբական վիթ, աղվես, շնագայլ, բորենի, ճագարամուկ, սողուններ։


== Կլիման ==
Օմանի կլիման արևադարձային է և շոգ։ Երկրի մայրաքաղաք Մուսկատում հունիսի միջին ջերմաստիճանը +32° է, հունվարին միջին ջերմաստիճանը +20°-ից ոչ պակաս է։ Լեռնային շրջաններում տեղումների տարեկան քանակը կազմում է ոչ ավելի, քան 500 մմ, իսկ մյուս շրջաններում՝ տարեկան 60-ից 130 մմ, իսկ այնտեղ սովորաբար անձրև է գալիս տարվա մեջ ընդամենը մի քանի օր։


== Բնակչություն ==

Ավելի քան 90%-ն արաբներ են։ Բնակվում են նաև բելուջներ, պարսիկներ, Հնդկաստանից, Պակիստանից և Աֆրիկայից եկածներ։
Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ քառակուսի վրա մոտ 8 մարդ է (1983)։ Բնակչությունը կենտրոնացած է Օմանի ծոցի ափերին։ Քաղաքային բնակչությունը 9% է։ Քաղաքներն են Մասկատը, Սալալան, Նազվան, Սուրը, Սուհարը։Օմանի բնակչության մոտ 90%-ը արաբներ են։ Նրանք բաժանվում են երկու խմբի՝ արաբ-արիբա («մաքուր արաբներ»), որոնք ներառում են հին ժամանակներում Եմենից եկած ցեղերի ժառանգները և մուստա-արիբա («խառը արաբներ»)։ Օմանի ափին արաբ բնակչությունը հիմնականում խառնվել է աֆրիկացի ստրուկների և ազատների հետ, ինչի արդյունքում նկատելի է նեգրոիդների զգալի խառնուրդ, կան բազմաթիվ մուլատներ։ Օմանի նավահանգստային քաղաքներում ապրում են նաև հնդիկներ, բելուջներ, պարսիկներ։ Օմանի հարավային շրջանում՝ Դհոֆարում, բնակչության զգալի մասը իրեն անվանում է «Կարա», նրանք ունեն նեգրոիդային արտահայտված հատկանիշներ, և նրանց բարբառը ավելի մոտ է Եթովպիայի լեզուներին, քան արաբերենին։
2021 թվականին երկրի բնակչությունը կազմում էր 3,694,755 մարդ, որից 46%-ը ներգաղթյալ աշխատողներն էին և նրանց ընտանիքները 2019 թվականին[7]։ Քաղաքային բնակչություն՝ 87% (2021 թ.)[7] Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը ապրում է երկրի հյուսիսում գտնվող Ալ Հագար լեռներում և շրջակայքում; մեկ այլ փոքր խումբ գտնվում է հեռավոր հարավում գտնվող Սալալահ քաղաքի շրջակայքում. երկրի մեծ մասը մնում է սակավ բնակեցված։ Պտղաբերության ընդհանուր մակարդակը 2021 թվականին կազմում է 2,73 ծնունդ մեկ կնոջ համար[7]։ գրագիտություն՝ 95,7%; տղամարդիկ՝ 97%, կանայք՝ 92,7% (2018 թ.)[7] Բնակչության մոտ 30,15%-ը 15 տարեկանից ցածր է, 66,17%-ը՝ 15-ից 65 տարեկան, 3,68%-ը՝ 65 տարեկանից բարձր։


== Լեզու ==
Պաշտոնական լեզուն արաբերենն է, տիրապետող կրոնը՝ իսլամը։ Օգտագործվում են իսլամական (լուսնային հիջրա) և գրիգորյան տոմարները։


== Քաղաքական կառուցվածք ==
Օմանի սուլթանությունը բացարձակ միապետություն է։ Օմանի սուլթանը ոչ միայն պետության ղեկավարն է, այլև կառավարության ղեկավարը, գերագույն հրամանատարը, պաշտպանության, արտաքին գործերի և ֆինանսների նախարարը։ Սուլթանը նշանակում է նաև նախարարների կաբինետ։ Պետության ղեկավարի պաշտոնը ժառանգական է։
Օմանի սուլթանը, ով ղեկավարել է մինչև 2020 թվականը, Քաբուս բեն Սաիդ Ալ Բու Սաիդը, Սաիդ իբն Սուլթանի անմիջական ժառանգն էր։Սուլթան Քաբուս բեն Սաիդ Ալ Բու Սաիդն ուներ անսահմանափակ ազդեցություն և իշխանություն, բայց միևնույն ժամանակ նրա պատասխանատվությունը մեծ էր։ Սուլթանի պաշտոնին զուգահեռ եղել է վարչապետ, պաշտպանության նախարար, ֆինանսների նախարար, արտաքին գործերի նախարար և կենտրոնական բանկի նախագահ։ Թագավորական ընտանիքի անդամներն ունեն շատ սահմանափակ քաղաքական ազդեցություն՝ ընդամենը մի քանի պաշտոն կաբինետում։ Պետական ​​կառավարման այս ոճը ենթադրում է, որ իշխող ընտանիքի անդամներից ոչ մեկը չունի պետությունը կառավարելու հմտություններ և չի կարողանա կառավարել ներկայիս սուլթանի մահից հետո։
Օմանի դատական ​​համակարգը ղեկավարվում է թագավորական 90/99 հրամանագրով։ Օմանը ունի դատական ​​համակարգի երեք մակարդակ՝ Հիմնական դատարան, Վերաքննիչ դատարան և Գերագույն դատարան՝ որպես բարձրագույն դատարան։ Կա վարչական դատարան, որը քննում է կառավարության դեմ ներկայացված հայցերը։
Օմանը բաժանված է 59 վիլայեթների (վարչական ստորաբաժանումների), որոնց նախագահում են վալիները (նահանգապետերը), որոնք պատասխանատու են տեղական վեճերի կարգավորման, հարկերի հավաքագրման և խաղաղության պահպանման համար։ Վիլայեթների մեծ մասը փոքր է, բացառությամբ Դհոֆարի, որը ներառում է մի ամբողջ գավառ։ Վալի Դոֆարան կարևոր պետական ​​գործիչ է, Նախարարների կաբինետի անդամ, իսկ մնացած վալիները ենթակա են ներքին գործերի նախարարությանը։
1991 թվականի նոյեմբերին սուլթան Քաբուսը ձևավորեց Խորհրդատվական ժողովը (Մաջլիս աշ-Շուրա)՝ փոխարինելու 1981 թվականին ստեղծված Պետական ​​խորհրդատվական խորհրդին։ Մեջլիս ալ-Շուրան ստեղծվել է կառավարությանը հանրային մասնակցությունն ընդլայնելու և համակարգելու համար։ Մեջլիս ալ-Շուրան բաղկացած է 84 անդամից, որոնք իրականացնում են որոշ օրենսդրական լիազորություններ։ Յուրաքանչյուր վիլայեթ ներկայացնում է երեք թեկնածու, որոնց թեկնածությունները նախ քննարկում է Կառավարական կոմիտեն, իսկ հետո վերջնական որոշումը կայացնում է սուլթանը։Մեջլիս ալ-Շուրան ծառայում է բնակչությանը նախարարությունների հետ կապելուն և իրավասու է դիտարկել նախարարության ծառայությունների կողմից պատրաստված տնտեսական և սոցիալական օրենսդրության նախագիծը և առաջարկություններ ներկայացնել։
Մեջլիս աշ-Շուրան իրավասու չէ պաշտպանության, անվտանգության, ֆինանսների և արտաքին գործերի հարցերում։ Մեջլիս ալ Դաուլայի պետական ​​խորհուրդն ունի 83 նշանակված անդամ, այդ թվում՝ 14 կին։
Քաղաքական կուսակցություններն արգելված են. Երբեմնի ազդեցիկ ընդդիմադիր շարժումը՝ Օմանի ազատագրման ժողովրդական ճակատը, այժմ քնած է։ Վերջին ընտրությունները տեղի են ունեցել 2011 թվականի հոկտեմբերի 15-ին։
Օմանի սուլթանությունը վայելում է ներքին կայունության բարձր աստիճան, սակայն Պարսից ծոցի պատերազմի և Իրանա-իրաքյան պատերազմի հետևանքով տարածաշրջաններում լարվածությունը շարունակում է մեծ պաշտպանական ծախսեր պահանջել։ 2001 թվականին Օմանի պաշտպանական բյուջեն կազմում էր 2,4 միլիարդ դոլար՝ համախառն ներքին արդյունքի մոտ 3,3%-ը։
Օմանը պահպանում է փոքր, բայց պրոֆեսիոնալ բանակ, որն աջակցում է Մեծ Բրիտանիայից, ԱՄՆ-ից, Ֆրանսիայից և այլ երկրներից զենքի մատակարարմամբ։ Բրիտանացի սպաները ծառայում են պայմանագրով կամ պայմանագրով՝ օգնություն ցուցաբերելով աշխատակիցներին։ Օմանացման ծրագրի շնորհիվ վերջին մի քանի տարիների ընթացքում սուլթանության զինված ուժերում օմանցի սպաների մասնաբաժինը կայուն աճում է։ 1990 թվականի մայիսին Հյուսիսային և Հարավային Եմենների միաձուլումից հետո Օմանը կարգավորեց իր սահմանային վեճերը Եմենի նոր Հանրապետության հետ, 1992 թվականի հոկտեմբերի 1-ից երկու հարևանները պահպանել են համատեղ երկկողմ հարաբերություններ։ Հարևանների հետ Օմանի սահմանները սահմանված են և վիճելի չեն։


== Մշակույթ ==
Օմանցիների ավանդական նյութական և հոգևոր մշակույթը, հատկապես հարավային Դհոֆար նահանգի բնակչության մշակույթը, մոտ է եմենականին և, ինչպես և այն, զգալիորեն տարբերվում է արաբական այլ երկրների մշակույթից։
Օմանի ավանդական հագուստը նույնպես նման է եմենականին։ Տղամարդկանց համար՝ մինչև ծնկները վանդակավոր վիրակապ-փեշ (իզար) և չալմա (հաճախ կարմիր)։ Ավելի հարուստ տղամարդիկ հագնում են սպիտակ վերնաշապիկներ՝ կապված կաշվե գոտիով և գծավոր խալաթներ։ Ֆեոդալական բարձր դասի տղամարդիկ հագնում են սև կամ կարմիր թիկնոցներ՝ աբա։ Կանանց համար՝ երկարաթև վերնաշապիկ՝ տոբ, սիրվալ տաբատ, սև պուշյա գլխաշոր և դեմքը աչքերի համար բացվածքներով ծածկող դիմակ՝ բատուլա։
Օմանի տղամարդկանց հագուստի անփոխարինելի աքսեսուարը ջամբիայի կարճ լայն դաշույնն է։ Կանայք դաջում են իրենց դեմքն ու ձեռքերը կապույտ գույնով, ապարանջաններ են կրում իրենց ձեռքերին և ոտքերին, ականջօղեր՝ ականջներին և քթին։
Կանանց դիրքը Օմանում զգալիորեն ավելի լավն է, քան արաբական այլ երկրներում. կրթության երկու նախարարներն էլ (կրթության նախարարը և բարձրագույն կրթության նախարարը) կանայք են։


== Խոհանոց ==
Օմանի դիետայի հիմքում ընկած են խուրմա, գարի կամ ցորենի տորթեր, կորեկի շիլա կամ խաշած բրինձ՝ համեմունքներով։ Սպառվում է նաև (կախված հարստությունից) միս և ձուկ։ Տոնական ուտեստ է գառան տապակած կամ գառան մսով փլավ։ Բայց օմանցիների համար ամենահամեղ ուտեստը (ի տարբերություն այլ երկրների արաբների) բորենիի միսն է։ Միևնույն ժամանակ, «Կարա»-ն կտրականապես չի ուտում թռչնամիս և ձու։


== Արվեստ ==
Աֆրիկյան ազդեցությունները ուժեղ են Օմանի ֆոլկլորում, հատկապես երաժշտության մեջ. շատ օմանյան երգեր բեդվինների սգավոր «մեղեդիների» միաձուլում են աֆրիկյան սինկոպացիայի հետ։ Հիմնական երաժշտական ​​գործիքներն են՝ միալար ռաբաբ ջութակը, նայի ֆլեյտան, դաֆ թմբուկը և փոքր տեմբալ տեմպանին։


== Գրականություն ==
(անգլերեն) Isam Al-Rawas, Oman in early Islamic history, Ithaca Press, Reading (U.K.), 2000, 232 p. 0-86372-238-5
(անգլերեն) John Duke Anthony (et al.), Historical and cultural dictionary of the Sultanate of Oman and the Emirates of Eastern Arabia, Scarecrow Press, Metuchen, N.J, 1976, 136 p. 0810809753
(անգլերեն) Raghid El-Sohl (dir.), The Sultanate of Oman. 1914-1918, Ithaca, Reading, 2000, 482 p. 9780863722424
(անգլերեն) Raghid El-Sohl (dir.), The Sultanate of Oman. 1939-1945, Ithaca, Reading, 2000, 378 p. 0863722644
(անգլերեն) Alastair Hamilton, An Arabian utopia : the Western discovery of Oman, Oxford University Press, Oxford, 2010, 252 p. 978-0-19-958160-3
(անգլերեն) Muhammed Abdul Nayeem, Origin of ancient writing in Arabia and new scripts from Oman : an introduction to south Semitic epigraphy and palaeography, Hyderabad Publishers, Hyderabad, 2001, 186 p. 8185492093
(անգլերեն) Francis Owtram, A modern history of Oman : formation of the state since 1920, I. B. Tauris, Londres, 2004, 232 p. 9781860646171
(Ֆրանսերեն) Hussein Ghubash, Oman : une démocratie islamique millénaire : la tradition de l'imâma : l'histoire politique moderne, 1500-1970, Maisonneuve et Larose, Paris, 2007 (nouvelle éd.), 383 p. 978-2-7068-1903-2
(Ֆրանսերեն) Jean-Paul Charnay et Yves Thoraval (dir.), Sultanat d'Oman : retour à l'histoire, Éd. l'Harmattan, Paris, Montréal, 1998, 111 p. 2-7384-6203-0
(Ֆրանսերեն) Sophie Méry, Les céramiques d'Oman et l'Asie moyenne : une archéologie des échanges à l'Âge du Bronze, CNRS Éditions, Paris, 2000, 314 p. 2-271-05792-2 (texte remanié d'une thèse de doctorat d'Histoire, Paris 1, 1991)
(Ֆրանսերեն) Michel Mouton, La Péninsule d'Oman de la fin de l'Âge du Fer au début de la période sassanide (250 av. JC-350 ap. JC), Archaeopress, Oxford, 2008, 325 p. + pl. 978-1-4073-0264-5 (texte remanié d'une thèse de doctorat d'Histoire, Paris 1, 1992)
(Ֆրանսերեն) Khālid Al Wasmī, Oman entre l'indépendance et l'occupation coloniale : recherches sur l'histoire moderne d'Oman dans ses relations régionales et internationales, 1789-1904, Labor et fides, Genève ; Publications orientalistes de France, Paris, 1986, 287 p. 2-8309-0050-2 (texte remanié d'une thèse, Genève, 1977)


== Արտաքին հղումներ ==
Chronology
Omani Ministry of Foreign Affairs