Ականաբերդի մելիքական ապարանք

Ականաբերդի մելիքական ավերակներ, գտնվում են Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Ականաբերդ (նախկինում Ումուդլու) գյուղի հյուսիսային մասում՝  Բալի կոչվող լեռան ստորոտում տեղակայված Ականա բերդավանի պարսպափակ միջնաբերդի կենտրոնական մասում։


== Պատմություն ==
Ականաբերդը (նաև՝ Ականա քաղաք, ավան, Ականակերտ), որպես Արցախի Մեծկվենք գավառի քաղաք, հիշվում է դեռևս վաղ միջնադարից, սակայն առավելապես հայտնի է 13-15-րդ դդ. աղբյուրներից, որպես Վերին Խաչենի նշանավոր բերդավան։ Գեղարդավանքի մի արձանագրության մեջ ասվում է, որ Զաքարյան եղբայրները մի շարք բերդերի թվում սելջուկ- թուրքերից ազատագրել են նաև Ականան, որն ըստ  ուսումնասիրողների տեղի է ունեցել 1206 թվականին։ Այս շրջանում Ականաբերդը Հաթերքի Վախտանգյան իշխանների տիրույթում և հավանաբար նաև նրանց երկրորդ նստավայրը ոչ հեռու գտնվող Հաթերքից հետո։ 1214 թվականին Վախտանգ Բ-ի մահով տոհմաճյուղը սպառվել է Ականան Հաթերք գավառի մի մասի հետ անցել է Իվանե Զաքարյանին ենթակա Ծարի տերերին։ 13-րդ-դարի 40-ական թվականներին  Ականան  հիշվում է այն բերդերի թվում, որոնք Ներքին Խաչենի Հասան-Ջալալ իշխանը ետ է ստացել Բաթու խանից  և  մինչև այդ խլված է եղել նրանից վրացիների և թուրքերի կողմից։ Այս առիթով  Բ.Ուլուբաբյանը նշել է․ «Ականան պատկանում եր Վերին Խաչենի ճյուղին  և այստեղ Հասան Ջալալը պարզապես ներկայացված է որպես ամբողջ Խաչենի գահերեց իշխան»։
Այնուհետև Ականան կրկին նշվում է  Ծարի Դոփյանների տիրույթում. ըստ 1289 թվականի  մի վիմագրի՝ այն պատկանում էր Դոփյան Գրիգոր Բ իշխանին, 1430 թվականի մեկ այլ խաչքարի արձանագրության մեջ Դոփյան Շանշեի (Շահանշե) որդի Սայտին ներկայանում է Ականայի, Հաթերքի և այլ  «տեղեացս տեր և պարոն»։ Ականաբերդի հետագա ճակատագիրը կապված է Դոփյան իշխանատոհմի ճյուղավորման և Ծար-Վերին Խաչենի միասնական իշխանության տրոհման հետ։ Բազմաթիվ տարակարծությունների տեղիք տված այս խնդրի վերջին ուսումնասիրողները համարում են, որ Դոփյան իշխանական տունը 15-րդ դարում բաժանվել է Շահանշենց (կամ Ուլուբեկանց), Աղբուղենց (կամ Այտինեցոնց) և  Ջահանշենց միջև, որոնք, իրենց  հերթին, հաջորդ դարում մասնատվել ու ճյուղավորվել  են, տեր մնալով սակայն երկրամասում նոր ձևավորվող մանրգավառապետական կազմավորումնորում մելիքություններում։
Հետևելով պատմական իրադարձությունների այս ընթացքին, տրամաբանական է ենթադրել, որ վերջին Ականաբերդը ևս, ինչպես Ծարը, Սողքը, Մեծ Մազրան, դարձել է այդ տոհմաճյուղերից մեկի մելիքական աթոռանիստը  և որպես այդպիսի  մնացել մինչև 16-րդ դարի  կեսը, երբ ողջ  երկրամասը գրեթե հիմնովին ավերվել ու ամայացել է պարսկա-թուրքական պատերազմների հետևանքով։ Այս պատճառով է, որ հետագայում` հայ մելիքությունները բուռն վերելքի դարաշրջանում  Ականաբերդը սակավադեպ է հիշվում,  չնայած գտնվում էր Ջրաբերդի հզոր մելիքության տիրույթում։
Այսպիսով կարծում ենք բոլոր հիմքերը կան եզրակացնելու, որ Ականաբերդի ապարանքը 15-րդ կամ 16-րդ դարի առաջին կեսում կառուցել են Դոփյան իշխանական տնից սերված մելիքական տոհմերից մեկի ժառանգորդները՝ որպես իրենց գավառատիրույթի  նստոց-կենտրոն։


== Ճարտարապետություն ==
Պարսպափակ ապարանքի ամբողջությունը  հատակագծում արևելքից արևմուտք ձգված ուղղանկյուն է (արտաքուստ  13,0 x 24,0), բաղկացած հյուսիսային  կողմի չորս իրար կից ու  միաշարք, կիսագետնափոր  դահլիճից և դրանց հարավային ճակատի երկայնքով ձգվող նախասրահ-միջանցքից (ներքուստ՝ 3,6 x  22,4 մ)։ Միակ արտաքին  մուտքը նախասրահի  արևմտյան կողմից է, դահլիճներինը՝ ճակատային պատերի եզրամասերում։ Դահլիճներից միջին երկուսը միաչափ են  ու ավելի ընդարձակ (ներքուստ՝ 6,3 x 7,0 մ), մուտքերով կապված են միմյանց  և արևմտյան  դահլիճի հետ, իսկ  եզրայինները համեմատաբար նեղ են ու ձգված (ներքուստ՝ 3,7 x 7,0 մ)։ Ապարանքի հարավային պատն ամրացված է երկու եզրային և երկու միջին կիսագլանաձև. բրգանման, փոքր ու հոծ ելուստներով, որոնց միջև նկատելի են ճեղքաձև պատուհանների հետքեր։ Պատերը շարված են կոպտատաշ որձաքարով (հաստությունը՝ 0,8 մ) և ներքուստ սվաղված են եղել կրաշաղախով։ Նրանք մեծ մասամբ պահպանվել են 0,5-2,0մ բարձությամբ, հիմնովին վերված է միայն հյուսիս-արևելյան հատվածը։ Դահլիճների հյուսիսային պատերի կենտրոնական մասերում կան մեկական փոքր որմնախորշեր, որոնց եզրաշարվածքից կարելի է կռահել, որ մուտքային բացվքածքներից այժմ բացակայող եզրամասերը ևս կոպտատաշ են եղել։
Ապարանքի  դահլիճների ծածկերը  չեն պահպանվել :Սակայն ավերակների հակիրճ  նկարագրուտյան մեջ Ս.Բարխուդարյանը  նշում է, որ «դրանք  թաղածածկ են , ...լուսավորությունն  ստացվել    է  ծածկի կենտրոնից»։ Անվանի   վիմագրագետի  այս կարևոր տեղեկությունը, անշուշտ, փաստական   հիմք   ունի   և  վկայում է, որ ապարանքը ունեցել   է  քարաշեն  ծածկեր։ Ասվածից  պարզ   է  նաև, որ թաղակապ  է  եղել  եզրային  դահլիճների  ծածկը (հավանաբար  նաև`  նախասրահը), իսկ  կենտրոնական, քառակուսի     հիմքով   դահլիճներն    ունեցել   են   երդիկվող  պսակվող   քարակերտ,  բրգաձև  կամ   գմբեթաձև  ծածկ։ Վերջիններիս   հավանական լուծման մասին կարելի է դատել,  Արցախ-Սյունիքի  ուշ   միջնադարյան  աշխարհիկ  կառույցներում   լայնորեն տարածված]   քարաշեն   ծածկաձևերից, որոնք   քառակուսի  հիմքի   դեպքում    հիմնականում   լուծված   էին  կամ  քառանիստ-բրգաձև՝ գոցվող  թաղի  ձևով, կամ ունեին անկյունային   տրոմպների  վրա բարձացող  ութանիստ- բրգաձև  և կիսագնդային-գմբեթաձև տեսք։ Թե այս տարբերակներից  որն  է կիրառվել Ականաբերդի ապարանքում, դժվար  է  ասել։ Կարևորն այն է, որ ապարանքի համաչափ  ու կուռ  հատակաձևով թելադրված ողջ    ծավալատարածական    հորինվածքի արդյունքում  ստեղծվել է պալատական կառույցի թեկուզև պարզ ու հասարակ, բայց   և՝  չափազանց  ուշագրավ  մի տիպ, որն իր սեղմ  ու  ամրոցակերպ   ձևերում   կրում է  դարաշրջանի   անհանգիստ  ու տագնապալի  քաղաքական  իրավիճակի  կնիքը։
Ականաբերդի   ապարանքը  15-16-րդ   դարերից մեզ  հասած  սակավաթիվ հուշարձաններից   է,  և  դրանով  իսկ  ուշագրավ,  իսկ որպես  ուշ  միջնադարյան   մելիքական  ապարանքների  նախատիպ։ Իր  կայուն    ու  ամբողջական  հատակագծային  պահպանվածությամբ, քարակերտ-գմբեթավոր  գլխատուն-դահլիճներով   ու պաշտպանական   կառույցի  բնորոշ  գծերով ապարանքը  կարևոր   տեղ   ունի   Արցախ-Սյունիքի միջնադարյան  պալատաշինության  պատմության  մեջ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ղուլյան, Արցախի և Սյունիքի մելիքական ապարանքները, էջ 14-16(չաշխատող հղում)