Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթ

Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթ (Frank Lloyd Wright, հունիսի 8, 1867(1867-06-08)[…], Richland Center, Վիսկոնսին, ԱՄՆ - ապրիլի 9, 1959(1959-04-09)[…], Ֆինիքս, ԱՄՆ), ամերիկացի ճարտարապետ-նորարար, որը մեծ ազդեցություն է գործել 20-րդ դարի առաջին կեսի արևմտյան ճարտարապետության զարգացման վրա։ «Օրգանական ճարտարապետություն» ուղղության ականավոր ստեղծողներից մեկն էր և բաց պլանի ջատագով։


== Կենսագրություն ==
Երկու տարի սովորել է Վիսկոնսինի համալսարանի ինժեներական քոլեջում (Վիսկոնսինի համալսարանը 1955 թվականին Ռայթին շնորհել է պատվավոր դոկտորի կոչում, թեև նա համալսարանը չի ավարտել)։ Աշխատել սկսել է Չիկագոյում ճարտարապետներ Ջ․ Լ․ Սիլսբիի (1887 թվականից), ապա՝ Լ․ Սալլիվենի (1888 թվականից) մոտ։ Վերջինիս, ինչպես և Չիկագոյի դպրոցի գաղափարները՝ ձևի և ֆունկցիայի միասնության մասին, խոր ազդեցություն են գործել նրա վրա և ուղեկցել են ստեղծագործական ողջ կյանքում։ Սակայն Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի առաջին գործերում (Չառլիի տունը Չիկագոյում, 1891) առկա է այդ գաղափարների ռոմանտիկ մեկնաբանությունը, որն ավելի ակնառու է դարձել 1893 թվականից, երբ սկսել է աշխատել ինքնուրույն, և, հատկապես, 1900 թվականից հետո՝ «պրերիաների տներ» շարքի կառույցներում։
Ռայթը ամենաբեղմնավոր ճարտարապետներից է. ավելի քան յոթանասուն տարի ձգված իր ստեղծագործական կյանքի ընթացքում հասցրել է նախագծել հազարից ավելի կառույցներ, որոնցից 532-ի շինարարությունը ավարտի է հասցվել։ Մասնագետների կարծիքով՝ «օրգանական ճարտարապետության» փիլիսոփայությունը լավագույնս մարմնավորվել է 1935 թվականին Ռայթի նախագծով կառուցված «Տուն՝ ջրվեժի վրա» (Fallingwater) կառույցում, որն անվանվել է «բոլոր ժամանակների ամերիկյան ճարտարապետության լավագույն աշխատանքը»։
Նա եղել է ճարտարապետության մեջ հետագայում «պրերիայի դպրոց» անվանված շարժման առաջամարտիկը, մշակել է ու զարգացրել «ուսոնիական տան» հիմնադրույթները, ինչպես նաև իր ուրույն, եզակի հայեցակարգը՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում քաղաքների պլանավորման վերաբերյալ։ Տներից բացի՝ Ռայթը նախագծել է ինքնատիպ այլ շինություններ ևս՝ թանգարաններ (դրանցից Գուգենհեյմի թանգարանի շենքը համարվում է ճարտարապետական գլուխգործոց), նորաոճ օֆիսներ, եկեղեցիներ, հյուրանոցներ, դպրոցներ, երկնաքերներ և այլն։ Հաճախ նախագծել է նաև կառույցների ներքին ձևավորման տարրերը, ներառյալ կահույքն ու ձևավոր ապակին։
Այս ամենի հետ մեկտեղ  Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթը հեղինակել է քսան գիրք և բազմաթիվ հոդվածներ, եղել է մեծ ժողովրդականություն վայելող դասախոս, ով բազմամարդ լսարաններում բովանդակալից ու հետաքրքիր դասախոսություններով հանդես է եկել և՛ ԱՄՆ-ում, և՛ Եվրոպայում։
1991 թվականին ճարտարապետների ամերիկյան ինստիտուտը նրան ճանաչել է «բոլոր ժամանակների ամերիկյան մեծագույն և ամենաազդեցիկ ճարտարապետ»։ Բրիտանական հանրագիտարանը նրան անվանել է «ամերիկյան ճարտարապետության ամենաստեղծարար հանճարը»։
Ռայթի ճարտարապետական աշխատանքներից, բացի վերը արդեն նշվածներից,  ուշագրավ են նաև Ուիլիտսի տունը Հայլենդ զբոսայգում (Իլինոյս, 1902) և Ռոբիի տունը (1909) Չիկագոյում, որոնցում մեծաքանքար ճարտարապետը,  ճապոնական ճարտարապետության ավանդույթներով ներշնչված, առաջին անգամ իրագործել է «հոսող» ներքին տարածությունների միասնական համակարգի գաղափարը։
Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթը դերասանուհի, ամերիկյան կինոակադեմիայի հեղինակավոր «Օսկար» մրցանակի դափնեկիր Էնն Բաքսթերի մորական պապն է։


== Գրականություն ==


=== Ռայթի փիլիսոփայությունը ===
Hoffmann, Donald. Understanding Frank Lloyd Wright's Architecture. New York: Dover Publications, 1995. 0-486-28364-X
Kienitz, John Fabian. "Fifty-two years of Frank Lloyd Wright's progressivism, 1893-1945". Wisconsin Magazine of History, vol. 29, no. 1 (September 1945):61-71.
McCarter, Robert (ed.). Frank Lloyd Wright: A Primer on Architectural Principles. New York: Princeton Architectural Press, 1991. 1-878271-26-1
Meehan, Patrick, ed. Truth Against the World: Frank Lloyd Wright Speaks for an Organic Architecture. New York: Wiley, 1987. 0-471-84509-4
Rosenbaum, Alvin. Usonia : Frank Lloyd Wright's Design for America. Washington, DC: Preservation Press, 1993. 0-89133-201-4
Sergeant, John. Frank Lloyd Wright's Usonian Houses: The Case for Organic Architecture. New York: Watson-Guptill, 1984. 0-8230-7178-2
Wright Frank Lloyd (1947)։  Heywood Robert B., ed.։ The Works of the Mind: The Architect։ Chicago: University of Chicago Press։ OCLC 752682744 
Wright, Frank Lloyd. "In the Cause of Architecture", Architectural Record, March 1908. Reprinted in Frank Lloyd Wright: Collected Writings, vol. 1: 1894–1930. New York: Rizzoli, 1992. 0-8478-1546-3
Wright, Frank Lloyd. The Natural House. New York: Horizon Press, 1954.


=== Կենսագրություններ ===
Alofsin, Anthony. Frank Lloyd Wright-the Lost Years, 1910-1922: A Study of Influence. Chicago: University of Chicago Press, 1993.
Farr, Finis. Frank Lloyd Wright: A Biography. New York: Scribner, 1961.
Friedland, Roger and Harold Zellman. The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright and the Taliesin Fellowship. New York: Regan Books, 2006. 0-06-039388-2
Gill, Brendan. Many Masks: A Life of Frank Lloyd Wright. New York: Putnam, 1987. 0-399-13232-5
Huxtable, Ada Louise. Frank Lloyd Wright. New York: Lipper/Viking, 2004. 0-670-03342-1
Nisbet, Earl. Taliesin Reflections: My Years Before, During, and After Living with Frank Lloyd Wright. Petaluma, Calif.: Meridian Press, 2006. 0-9778951-0-6
Russell, Virginia L. "You Dear Old Prima Donna: The Letters of Frank Lloyd Wright and Jens Jensen", Landscape Journal, 20.2 (2001): 141-155.
Seckel, Harry. "Frank Lloyd Wright". The North American Review, vol. 246, no. 1 (1938): 48-64.
Secrest, Meryle. Frank Lloyd Wright: A Biography. New York: Knopf, 1992. 0-394-56436-7
Treiber, Daniel. Frank Lloyd Wright. 2nd ed. Basel: Birkhäuser, 2008. 978-3-7643-8697-9
Twombly, Robert C. Frank Lloyd Wright: His Life and Architecture. New York: Wiley, 1979. 0-471-03400-2
Wright, Frank Lloyd. Frank Lloyd Wright: An Autobiography. New York: Duell, Sloan and Pearce, 1943.
Wright, Iovanna Lloyd. Architecture: Man in Possession of His Earth. Garden City, NY: Doubleday, 1962.
Wright, John Lloyd. My Father Who Is On Earth. New York: G.P. Putnam's sons, 1946. 0-8093-1749-4


=== Ուսումնասիրություններ ===
Aguar, Charles and Berdeana Aguar. Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs. New York: McGraw-Hill, 2002. 0-07-140953-X
Blake, Peter. Frank Lloyd Wright: Architecture and Space. Baltimore, MD: Penguin Books, 1964.
Fell, Derek. The Gardens of Frank Lloyd Wright. London: Frances Lincoln, 2009. 978-0-7112-2967-9
Heinz, Thomas A. Frank Lloyd Wright Field Guide. Chichester, West Sussex: Academy Editions, 1999. 0-8101-2244-8
Hildebrand, Grant. The Wright Space: Pattern and Meaning in Frank Lloyd Wright's Houses. Seattle: University of Washington Press, 1991. 0-295-97005-7
Larkin, David and Bruce Brooks Pfeiffer. Frank Lloyd Wright: The Masterworks. New York: Rizzoli, 1993. 0-8478-1715-6
Levine, Neil. The Architecture of Frank Lloyd Wright. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996. 0-691-03371-4
Lind, Carla. Frank Lloyd Wright's Glass Designs. San Francisco: Pomegranate Artbooks, 1995. 0-87654-468-5
McCarter, Robert. Frank Lloyd Wright. London: Phaidon Press, 1997. 0-7148-3148-4
Pfeiffer, Bruce Brooks. Frank Lloyd Wright, 1867–1959: Building for Democracy. Los Angeles: Taschen, 2004. 3-8228-2757-6
Pfeiffer, Bruce Brooks and Peter Gössel (eds.). Frank Lloyd Wright: The Complete Works. Los Angeles: Taschen, 2009. 978-3-8228-5770-0
Riley, Terence and Peter Reed (eds.). Frank Lloyd Wright: Architect. New York: Museum of Modern Art, 1994. 0-87070-642-X
Smith, Kathryn. Frank Lloyd Wright: America's Master Architect. New York: Abbeville Press, 1998. 0-7892-0287-5
Storrer, William Allin. The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2007. 0-226-77620-4
Storrer, William Allin. The Frank Lloyd Wright Companion. Chicago: University of Chicago Press, 1993. 0-226-77621-2


=== Աշխատություններ Ռայթի ինքնատիպ նախագծերի մասին ===
Lind, Carla. Frank Lloyd Wright's Usonian Houses. San Francisco: Promegranate Artbooks, 1994. 1-56640-998-5
Toker, Franklin. Fallingwater Rising: Frank Lloyd Wright, E. J. Kaufmann, and America's Most Extraordinary House. New York: Alford A. Knopf, 2003. 1-4000-4026-4
Whiting, Henry, II. At Nature's Edge: Frank Lloyd Wright's Artist Studio. Salt Lake City: University of Utah Press, 2007. 978-0-87480-877-3
Пфайффер, Брюс Брукс Райт. — М.: Арт-Родник, 2006. — 96 с. — (Малая серия искусств). — 3000 экз. — ISBN 5-9561-0196-2
Julie Sloan Light Screens: The Leaded Glass of Frank Lloyd Wright. — Rizzoli, 2001. — 160 с. — ISBN 0847823059
Пфайффер Б. Райт. 1867—1959: Архитектура демократии. М., АртРодник, 2006
Фремптон К. Современная архитектура: Критический взгляд на историю развития. — М.: Стройиздат, 1990.
Иконников А. В. Архитектура XX века. Утопии и реальность. — М.: Прогресс-Традиция, 2001.
Всеобщая история архитектуры. — Москва, 1973. — Т. 11.
Анисимова И. И. Уникальные дома от Райта до Гери. — 2009. — ISBN 978-5-9647-0161-3


== Արտաքին հղումներ ==
Frank Lloyd Wright Foundation official website
Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթ-ը Բրիտանիկա հանրագիտարանում
Taliesin Preservation, stewards of Wright's home Taliesin
The Frank Lloyd Wright Foundation Archives Archived 2018-12-21 at the Wayback Machine. at Columbia University
Frank Lloyd Wright documents at the Wisconsin Historical Society
Frank Lloyd Wright Building Conservancy
Works by or about Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթ in libraries (WorldCat catalog)
Frank Lloyd Wright Preservation Trust – FLW Home and Studio, Robie House
Frank Lloyd Wright School of Architecture
Frank Lloyd Wright Wisconsin Heritage Tourism Program
Frank Lloyd Wright – PBS documentary by Ken Burns and resources
Frank Lloyd Wright. Designs for an American Landscape 1922–1932
Frank Lloyd Wright Buildings Recorded by the Historic American Buildings Survey
Complete list of Wright buildings by location
Sullivan, Wright, Prairie School, & Organic Architecture
Audio interview with Martin Filler on Frank Lloyd Wright from The New York Review of Books
Article on the 50th anniversary of Wright's only automobile service station
Frank Lloyd Wright and Quebec
Frank Lloyd Wright Archived 2013-01-19 at the Wayback Machine. interviewed by Mike Wallace on The Mike Wallace Interview recorded September 1 & 28, 1957
Interactive Map of Frank Lloyd Wright Buildings, created in the Harvard WorldMap Platform
Map of the Frank Lloyd Wright works - Wikiartmap, the art map of the public space
Appearance on What's My Line?, June 3, 1956
Fay Jones and Frank Lloyd Wright: Organic Architecture Comes to Arkansas digital exhibit, University of Arkansas Libraries
Chauncey L. and Johanna Griggs Residence, Tacoma Lakewood Washington 1945
Frank Lloyd Wright's Personal Manuscripts and Letters
Frank Lloyd Wright advice to a young devotee, Taliesin, 1954 Archived 2019-05-03 at the Wayback Machine.
Frank Lloyd Wright advice to a young devotee, Taliesin, 1954 Archived 2019-05-03 at the Wayback Machine.
http://www.franklloydwright.org%7CFrank Lloyd Wright Foundation}}(անգլ.)
«Frank Lloyd Wright: Designs for an American Landscape, 1922-1932»։ Exhibitions (անգլերեն)։ Library of Congress։ Վերցված է 2016-04-20 
Видеосъемка зданий Райта на YouTube
Мемориальный зал Грэйди-Гэммидж университета Аризоны (рус.)
Планы домов мастерской Райта Archived 2013-09-29 at the Wayback Machine.


== Ծանոթագրություններ ==