Ալեքսեյ Լուկյանով

Ալեքսեյ Միրոնովիչ Լուկյանով (մարտի 15, 1910(1910-03-15), Կրասնիե Կլյուչի, Buguruslanskiy Uyezd, Սամարայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն - փետրվարի 24, 1991(1991-02-24), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), խորհրդային էրզիացի բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող։ ԽՍՀՄ Գրողների միության անդամ (1935): Առաջին էրզյան բանաստեղծական «Կինել» (1933) վեպի հեղինակը։ «Սյատկո» («Կայծ») ամսագրի խմբագիր։ Էրզյան մտավորականության մոսկովյան խմբակի առաջնորդներից մեկ։


== Կենսագրություն ==
Ալեքսեյ Լուկյանովը ծնվել է էրզյան ֆերմեր Միրոն Լուկյանովի ընտանիքում։ Ավարտել է յոթնամյա դպրոցը և Բուգուռուսլանի պրոֆտեխուսումնարանը։ 1925 թվականին դարձել է Մոսկվայի Կենտրոնական հրատարակչության բանվորական ֆակուլտետի ուսանող, աշխատել ԽՍՀՄ ժողովուրդների Կենտրոնական հրատարակչության տպարանում որպես գրաշար,* այնուհետև դարձել է էրզյան «Якстере теште» («Կարմիր աստղ») թերթի աշխատակից, որտեղ էլ 1926 թվականին առաջին անգամ տպագրվել են նրա էրզիական լեզվով բանաստեղծությունները։ Միաժամանակ սովորել է Մոսկվայի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի հեռակա բաժնում։ Հետագայոuմ «Якстере теште» թերթի խմբագրության հետ տեղափոխվել է նորաստեղծ Մորդովական ինքնավար մարզ (քաղաք Սարանսկ), աշխատել «Էրզյան Կոմունա» թերթի խմբագրի տեղակալ, «Сятко» (Կայծ) ամսագրի խմբագիր։ 1931 թվականին լույս է ընծայել «Зорясь лазовсь» («Արևածագը զվարճանում է») առաջին բանաստեղծական ժողովածուն։ 1935 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվա, աշխատել «Учпедгиз» հրատարակչության էրզյան բաժնի խմբագիր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի Արևելյան ռազմաճակատի («Հայրենական մեծ պատերազմ», 1941-1945) գործողությունների սկսվելուց հետո զորակոչվել է բանակ, ծառայել ռազմաճակատային թերթում։ Մասնակցել է Մոսկվայի ճակատամարտին, մարտնչել է նաև Արևմտյան և 3-րդ Բելոռուսական ռազմաճակատներում։


== Պարգևներ ==
Կարմիր աստղի երկու շքանշան
Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշան
«Մարտական ծառայությունների» մեդալ
«Մոսկվայի պաշտպանության համար» մեդալ


== Ստեղծագործական ուղի ==
Լուկյանովի առաջին բանաստեղծական աշխատանքներին («Сиянь лей» («Արծաթե գետը», 1927), «Опаня чокшне» («Խաղաղ երեկո», 1927)) բնորոշ են էրզյան ժողովրդական քնարերգության և երաժշտության կառուցվածքային նույնականությունը։ 1930-ական թվականների սկզբից քննարերգության մեջ սկսեցին գերակշռել կոմունիստական թեմատիկան և այդ ժամանակներին բնորոշ պլակատայնությունը։ Այդ թեմատիկայով է Լուկյանովը գրել «Минь изнятаноо» («Մենք Կհաղթենք», 1932), «Икелев» («Առաջ», 1933) ժողովածուները։  Լուկյանովի համար որոշակի ստեղծագործական ուղեցույց են եղել ռուս գրողներ  Վլադիմիր Մայակովսկին և Ալեքսանդր Բեզիմենսկին։  Այդ շրջանի գրքերից են` «Кочказь сермадовкст» («Ընտիր երկեր», 1933), «Арсемат» («Մտորումներ», 1935): Վերջին ժողովածուի մեջ ընդգրկվեցին Լուկյանովի «Գնդացրորդ Պրոկան» պոեմը և «Ասյա» վիպակը։ 
Լուկյանովը համարվում է առաջին էրզյան բանաստեղծական վեպի՝ «Կինելի» (1933) հեղինակը։ Ստեղծագործության մեջ արտացոլված է էրզյան-ասիական համայնքների մասնակցությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմին, ինչպես նաև Արևմտյան Ասիայի ուգրո-ֆիննական ժողովուրդների դրամատիկ ճակատագիրը Կարմիր և Սպիտակ բանակների բազմաթիվ ռազմական արշավանքների ժամանակ։
Մոսկվա տեղափոխվելուց հետո Լուկյանովի ստեղծագործական աշխատանքների տեմպը թուլանում է, բայց 1948 թվականից նորից ակտիվանում է և հրատարակում է «Вечкевикс мастор» («Սիրված հայրենիք») ժողովածուն, որում  տեղ են գտնում նրա պատերազմական և հետպատերազմական շրջանում գրված բանաստեղծությունները։  Նույն թվականին նա ավարտում է  «Ава-героиня» («Հերոսուհի մայր») պոեմը, որտեղ գովերգում է Հայրենական Մեծ պատերազմի ժամանակ 10 երեխա դաստիարակած մորդովացի կնոջը։
1950-ական թվականներին Լուկյանովը անդրադառնում է արձակին՝ գրելով «Валдо ки» («Լուսավոր ուղի» վեպը, 2 գրքով, 1955-1958) , որտեղ նկարագրում է հետպատերազմական էրզյան գյուղի կյանքը։ 1960-ական թվականներին այդ նույն թեմայով գրում է «Չախրա» (1962), «Вейкине» («Միակը», 1962), «Колмо ялгат» («Երեք ընկեր», 1962) պատմվածքները,  «Мокшалейсэ» («Մոկշալեում», 1963), «Васенце борозда» («Առաջին ակոսը», 1965) ակնարկները և «Գնդապետը» (1961) վիպակը։ Լուկյանովի առանձին ստեղծագործություններ թարգմանվել են ռուսերեն։


== Մահ ==
Մահացել է 1991 թվականի փետրվարի 24-ին, Մոսկվայում։


== Հիշատակ ==
Սամարայի մարզի Կրասնիե Կլյուչի գյուղում, որտեղ ծնվել է Լուկյանովը, նրա անունով փողոց է կոչվել։


== Երկեր ==
Էրզիական լեզվովЗорясь лазовсь: Стихть. - М.: Центриздат, 1931. - 80 с.
Давол: Ёвтнема. - Саранск: Мордгиз, 1932. - 31 с.
Минь изнятано: Стихть. - М.; Л.: ГИХЛ, 1932.- 128 с.
Икелев!: Морот ды поэма. - Саранск: Мордгиз, 1933. - 52 с.
Киняль: Роман стихсэ сёрмадозь. Васенце книга. - Саранск: Мордгиз, 1933.- 118 с.
Кочказь сёрмадовкст. - М.: ОГИЗ; Мол. гвардия, 1933. - 111с.
Арсемат: Морот. - Саранск: Мордгиз, 1935. - 40 с.
Минек Вася: Стихт. - Саранск: Мордовской гос. издательствась, 1941. - 24с.
Вечкевикс мастор: Стихть ды поэма. - Саранск: Мордовской государственной издательствась, 1948. - 104 с.
Валдо ки: Роман. Васенце пелькс. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1955. -180 с.
Валдо ки: Роман. Омбоце пелькс. - Саранск: Мордовской книжной издательствась, 1958. -196 с.
Ладямо: Поэма //Сятко. - 1941. - № 6. - С. 43-58.
Лида: Ёвтнема // Сураньтолт. -1961. - № 1. - С. 66-70.
Вейкине: Ёвтнема // Сурань толт. - 1962. -№ 2. - С. 38-45.
Чахра: Ёвтнема // Сурань толт. - 1962. - № 4. - С. 3-14; Чинь стямо. - Саранск, 1967. - С. 180-201; Валдо чинть ало. - Саранск, 1979.- С. 201-217.
Марфань инжезэ: Ёвтнема // Эрзянь правда.- 1964.- 1 сент.
Од видьметь: Повестть // Сурань толт. - 1964. - № 6. - С. 5-49.
Вастома: Ёвтнема // Эрзянь правда.- 1967 - 16 апр
Дашу: Повесть //Сятко. - 1967. - № 2. - С. 15-33.
Кандидат: Ёвтнема // Сятко. -1967. - № 6. - С. 40-42.
Кал: Ёвтнема // Сятко. - № 4. - С. 86-90; 1993. - N<- 3 - С. 18-21.ՌուսերենСветлый путь: Роман. Кн. 1. / Авториз. пер. с мордов.-эрзя В. Уварова - Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1956. - 191 с.
Моя Родина; Я хочу; Запоём по-новому свои песни: Стихи / Пер. П.Эрьке // Эрзянские поэты. - Саранск, 1935. - С. 3-11.
Россия, край мой дорогой // Сов. Мордовия. - 1962. - 23 дек.
Тихий вечер: Стихи // Пер. Д. Семеновский // Антология мордовской поэзии. - Саранск, 1987. - С. 1 15.


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Черапкин Н., Совр. морд. лит-pa, Саранск, 1954;
Макаров Ф., А. Лукьяновонь «Валдо ки», романдонть, «Сурань толт», 1956, № 1;
Очерк истории морд. сов. лит-ры, Саранск, 1956;
Вдовина Л., О романе Ал. Лукьянова «Светлый путь», «Лит. Мордовия», 1958, № 16
Писатели Сов. Мордовии. Библиографич. справочник, Саранск, 1958;
Кирюшкин Б. Е., Морд. сов. роман, Саранск, 1965, с. 100-110;
Кирюшкин Б. Е. Алексей Миронович Лукьянов: Очерк творчества // История мордовской советской литературы: В 3 т. - Саранск, 1968. - Т. 1;
Лукьянов Алексей Миронович: Биогр. справка // Писатели советской Мордовии: Библиографический справочник. - Саранск, 1970.