Տիխո (լուսնային խառնարան)

Տիխո (լատ.՝ Tycho)՝ 85 կիլոմետրանոց հարվածային խառնարան Լուսնի վրա, Լուսնի տեսանելի կողմի հարավային մասում։ Անվանված է ի պատիվ XVI դարի դանիացի աստղագետ և ալքիմիկ Տիխո Բրահեյի։ Այն մեկն է առավել հետաքրքրական լուսնային խառնարաններից՝ շրջապատված է Լուսնի վրա հազարավոր կիլոմետրեր տարածվող, ամենատեսանելի պայծառ ճառագայթների համակարգով։ Հատկապես լավ են երևում լիալուսնի ժամանակ, բայց և նկատելի են, երբ լուսավորված են Երկրի լույսը։
Տիխոն շրջապատված է բազմաթիվ տարբեր չափերի խառնարաններով։ Նրանցից մի քանիսը համարվում են երկրորդ աստիճանի (գոյացել են Տիխոյի ստեղծման հարվածից դուրս նետված մարմիններից)։


=== Նկարագրությունը ===

Տիխոն Լուսնի խոշոր խառնարաններից ամենաերտասարդն է՝ այն հայտնվել է ընդամենը 109±4 միլիոն տարի առաջ (կոպեռնիկոսյան ժամանակաշրջանում)։ Այդ իսկ պատճառով այն լավ պահպանվել է՝ նրան չեն ավերել հետագա հարվածները։ Չեն հասցրել անհետանալ նույնիսկ նրան շրջապատող ճառագայթները, որոնք բաղկացած են ստեղծման ժամանակ դուրս նետված ապարներից։ Ժամանակի ընթացքում նրանք մգանում են տիեզերական հողմահարումներից, և դա է պատճառը, որ հին խառնարանների մոտ չեն նկատվում։ Մի տեսության համաձայն խառնարանը կարող էր առաջանալ Բապտիստինի ընտանիքին պատկանող աստերոիդից։
Խառնարանի մոտակա հարևան խառնարաններից են արևմուտքում Վիլհելմ խառնարանը, հյուսիս-արևմուտքում Հենզիուս և Օրոնցիում խառնարանները, հյուսիս-արևելքում Սասերիդ խառնարանը, արևելքում Պիկտե խառնարանը, հարավում Սթրիթ և հարավ-արևմուտքում Բրաուն խառնարանները։ Ամպերի Ծովը գտնվում է խառնարաններից հյուսիս։ 
Տիխոյի տրամագիծը 85 կիլոմետր է։ Խառնարանի պատնեշի ներքին թեքությունը վառ արտահայտված տառասատիպ կառուցվածք ունի, թասի կենտրոնում տեղադրված է զանգվածեղ կենտրոնական պիկը, որը հատակից բարձրացած է 2,4 կմ-ով, իսկ խառնարանի թասը՝ միջինը 4,7 կմ (ամենաբարձր կետում ավելի քան 5 կմ)։ Կենտրոնական պիկի բաղադրությունը գաբբրո-նորիտա-տրոկտոլիտային անորտոզիթ է 80-85 % պլագիոկլազիի պարունակությամբ (GNTA2), անորտիզիթային գաբբրո (AG), անորտոզիթային գաբբրո-նորիտ (AGN) և գաբբրո (G): Տիխոյի հատակը բավական վառ է, իսկ դրսից այն շրջապատված է մուգ մոտ 60 կմ լայնքով օղակներով։ Հնարավոր է, այն առաջացել է այնպիսի նյութից, որը դուրս է նետվել ընդերքի հարվածից։ Հետո նորից սկսվում է ճառագայթների վերածվող «օրեոլ» վառ մակերևույթը։ Նրանք այս խառնարանում ավելի քան հարյուրի են հասնում, Տիխո խառնարանը լուսնային ասոցիացիայի և մոլորակային աստղագիտության (ALPO) կողմից ներառված է ճառագայթների վառ համակարգով խառնարանների ցուցակի մեջ։

Ամենամեծ ճառագայթը, որը, տարածված տեսակետներով, պատկանում է Տիխո խառնարանին, Պարզության ծովը բաժանում է երկու հավասար մասի և 4000 կմ ձգվում է խառնարանից (լուսնային միջօրեականի երկարության 3/4-ը)։ Բայց այն սկսվում է ոչ թե հենց Տիխոյից, այլ նրանից հեռու (Պարզության ծովի ծայրից), և բացառված չէ, որ նրա ծագումը կապված է Մինելայ խառնարանի հետ։
Տիխո խառնարանը դասվում է 50 կմ-ից մեծ տրամագծով խառնարանների դասին, որոնց համար բնութագրական է զանգվածեղ կենտրոնական պիկի առկայությունը, թասի ներքին թեքության տեռսայնությունը և հատակի համեմատաբար հարթությունը։ Այսպիսի խառնարանները դասվում են TYC դասին (կախված խառնարանի անունից)։


=== Անվանումը և հետազոտությունը ===

Դեռևս XVII դարում Տիխո խառնարանը իրեն շրջապատող ճառագայթներով անցկացվել է լուսնային քարտեզի վրա։Այն իրենց քարտեզի վրա նշել են իտալացի աստղագետ Ֆրանչեսկո Ֆոնտանը 1629—1630 թվականներին և չեխ օպտիկ, աստղագետ Անտոն-Մարիա Շիրլեուսը Ռեյտայից 1645 թվականին։ Լուսնի տարբեր հետազոտողներ այդ խառնարանն տվել են տարբեր անուններ։ 1636 թվականին Պիեռ Գասսենդին հրատարակել է այդ ժամանակների լավագույն լուսնային քարտեզներից մեկը, անվանել է այն Umbilicus Lunaris («Լուսնի պորտ»)։ Հոլանդացի աստղագետ և քարտեզագիր Միխաել վան Լանգրենը 1645 թվականին խառնարանը անվանել է սար Սիայով (Sinai Mons): 
1651 թվականին Բատիստ Ջովաննի Րիչչոլին՝ մեկը ժամանակակից Լուսնի մակերևույթի դետալների նոմենկլատուրայի հիմնադիրներից, խառնարանին կոչել է դանիացի աստղագետ, գիտնական Տիխո Բրահեյի անունով։ Խառնարաններին տված անունների նրա առաջարկած համակարգը մտել է գործածության մեջ, և 1935 թվականին հաստատվել է Միջազգային աստղագիտական միության կողմից։ Բացի դրանից Տիխո Բրահեյի պատվին Մարս մոլորակի վրա 105 կիլոմետրանոց Տիխո Բրահե խառնարան կա։


=== Տիեզերական ապարատների վայրէջքի վայրերը ===
1968 թվականի հունվարին Տիխոյի հյուսիսային եզրի մոտ «Սերվեյեր-7» ամերիկական ավտոմատ կայանը վայէջք կատարեց, տալով բնահողի քիմիական բաղադրության մասին տվյալներ և մոտակայքի նկարները։
1972 թվականին Տիխոյից 2250 կմ հեռավորության վրա՝ Պարզության ծովի եզրին Ապպոլոն-17-ի տիեզերագնացները խառնարանի ճառագայթից նմուշ վերցրին, որը հնարավորություն տվեց որոշել նրա տարիքը։


=== Կարճատև լուսնային երևույթներ ===
Տիխո խառնարանում նկատվել են խավարման ժամանակ մուգ երիզաշերտի տեսքի փոփոխման, երկրի ստվերում ճառագայթների ճառագայթման Կարճատև լուսնային երևույթներ։


=== Արբանյակային խառնարաններ ===

Այս խառնարանները կրում են Տիխոյի անունը լատինական մեծատառի ավելացմամբ։


== Մեջբերումներ գեղարվեստական ստեղծագործություններում ==
Ըստ սյուժեյի Տիխո խառնարանում (ԼՄԱ-1) լուսնային մագնիսական անոմալիան, հիշատակվում է Արտուր Կլարկի «2001: Տիեզերական ոդիսական» նույնանուն ստեղծագործությունում և ֆիլմում։
«Աստղային ուղի։ Առաջին կոնտակտ» ֆիլմում խառնարանը հանդիսանում է XXIV դարում «Տիխո- Սիթի» լուսնային քաղաքի գտնվելու վայրը։
«Սևազգեստ մարդիկ» ֆիլմում ագենտ Քեյը, Թոմի Լի Ջոնսի պերսոնաժը, հիշատակում է այլմորոկայինների կողմից «Տիխոյական պայմանագրի nbsp|1}}4153 մասի խախտումը» (the Tycho Treaty)։
Կլիֆորդ Սայմակին ֆանտաստիկ պատմվածք ունի The Trouble With Tycho (1961), ռուսերեն թարգմանությամբ՝ «Չարագուշակ Տիխո Խառնարանը»։
Սովետական գրող Գեորգի Մարտինովի «Գիանեյա» գիտաֆանտաստիկ վեպում Տիխո խառնարանում է գտնվում այլմորոլակային ապարատների գերգաղտնի բազա Երկրի արհեստական արբանյակ։
Էդմոնդ Համիլտոնի վեպերի շարքում Տիխո խառնարանում գտնվում է սուպերհերոս կապիտան Ֆյուչերի[en] բազան։


== Պատկերասրահ ==

		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Путешествия к Луне / Ред.-сост. В. Г. Сурдин. — Москва: Физматлит, 2009. — 512 с. — ISBN 978-5-9221-1105-8


== Արտաքին հղումներ ==
Цифровой фотографический атлас Луны.
Снимки кратера с борта Аполлона-10, Аполлона-14.
Карты: кратер и его западные окрестности
Селенологическая карта окрестностей кратера.
Tycho Central Peak Spectacular!
Chaotic crater floor in Tyco.
Polygonal fractures on Tycho ejecta deposits.
Ejecta in Tycho crater.
Impact melt features in Tycho crater's floor.
60 of Tyco. Archived 2016-04-10 at the Wayback Machine.
Transformative Image. Archived 2013-06-03 at the Wayback Machine.
And the Walls came Tumbling Down.
Ballistic Rake. Archived 2020-06-13 at the Wayback Machine.
What? More Tycho? Archived 2020-06-13 at the Wayback Machine.
Abrasion and Rhino Hide. Archived 2020-06-13 at the Wayback Machine.
14 inches of Tycho (extraordinary telescopic hi-res photograph, by George Tarsoudis). Archived 2017-09-17 at the Wayback Machine.
Тихо на The-Moon Wiki. Archived 2020-06-13 at the Wayback Machine.
Andersson, L.E., and E.A. Whitaker, NASA Catalogue of Lunar Nomenclature, NASA Reference Publication 1097, October 1982.