Հեղինե Չքնաղ

Հեղինե (հուն․՝ Ἑλένη, Ἑλένα), ըստ հունական դիցաբանության՝ Զևսի և Լեդայի դուստրը (ըստ Եվրիպիդեսի, երրորդ աղջիկը), Մենելայոսի կինը։ Հռչակված էր իր գեղեցկությամբ և կրում էր «Չքնաղ» մականունը։ Պարիսի կողմից նրա առևանգումը պատճառ է հանդիսացել Տրոյական պատերազմի բռնկման համար։
Իր վերերկրային գեղեցկությամբ պայմանավորված՝ սկզբնական շրջանում անտիկ հունական առասպելներում հիշատակվել է իբրև աստվածուհի, իսկ արդեն Հոմերոսի պոեմներում նա ներկայանում է որպես մահկանացու կին։


== Ծնունդ ==
Հին հունական դիցաբանության մեջ Հեղինեն սպարտացի թագուհի էր։ Առասպելի վարկածներից մեկի համաձայն՝ Հեղինեն եղել է մահկանացու Լեդայի և աստվածների հայր Զևսի դուստրը։ Նույն վարկածի համաձայն՝ Զևսը Լեդային հայտնվել է կարապի կերպարով։ Այդ միությունից Լեդան ձու է ծնել, որից էլ դուրս է եկել Հեղինեն։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Լեդան ընդամենը պահպանել է մի հովվի կողմից հայտնաբերած այն ձուն, որն ստեղծվել էր վրիժառության աստվածուհի Նեմեսիսի և Զևսի միությունից։ Երբ ձվից հայտնվել է Հեղինեն, Լեդան որոշել է պահել նրան ինչպես սեփական դստերը։


== Ամուսնություն ==
Հեղինեի վերերկրային գեղեցկության լուրը տարածվում է ողջ Հունաստանով, և նրան տեսնելու են գալիս նշանավոր հերոսներ։ Հեղինեի երկրային հայրը՝ Սպարտայի արքա Տինդարոսը, Ոդիսևսի խորհրդով ընտրության իրավունքը տալիս է հենց Հեղինեին և Հեղինեն որպես ամուսին ընտրում է Մենելայոսին։ Նման ընտրությունը պայմանավորված էր նրանով, որ Տինդարոսի մյուս դուստրը՝ Կլիտմնեստրան, ամուսնացած էր Մենելայոսի եղբոր՝ Ագամեմնոնի հետ։
Հետագայում Տինդարոսը զիջում է Սպարտայի թագավորական իշխանությունը Մենելայոսին և Հեղինեին։ Մենելայոսի ու Հեղինեի ամուսնությունից ծնվում է նրանց դուստրը՝ Հերմայոնեն։ Մենելայոսի ու Հեղինեի ամուսնական խաղաղ կյանքը ձգվում է տասը տարի, մինչև Սպարտա է ժամանում տրոյական արքայազն Պարիսը, որին Աֆրոդիտեն խոստացել էր ամենաչքնաղ կնոջը՝ որպես փոխհատուցում նրա, որ Պարիսն Աֆրոդիտեին հռչակել էր իբրև աստվածուհիներից ամենաչքնաղը։


== Հեղինեն Տրոյայում ==
Օգտվելով Մենելայոսի բացակայությունից՝ Պարիսը առևանգում է Հեղինեին, իր հետ տանում Տրոյա։
Ըստ հին հույն պոետ Ստեսիքորի վարկածի, լեգենդի համաձայն, երբ նա գրել է Պարիսի կողմից Հեղինեի առևանգման մասին, անմիջապես կուրացել է։ Պոետն աղաչել է աստվածներին, որ վերականգնեն տեսողությունը, և այդ ժամանակ երազում նրան է հայտնվել Հեղինեն ու ասել, որ դա պատիժ է նրա համար, որ իր մասին նման ոչ բարեհաճ բանաստեղծություններ է հորինել։ Այդ ժամանակ Ստեսիքորը նոր բանաստեղծություն է հորինում՝ պատմելով, որ Պարիսը Տրոյա է տարել, ոչ թե Հեղինեին, այլ նրա ուրվականը, իսկ իրական Հեղինեին աստվածները տարել են Եգիպտոս, որտեղ նա մինչև կյանքի վերջ հավատարիմ է մնացել Մենելայոսին։ Դրանից հետո պոետի տեսողությունը վերականգնվել է։ Այս լեգենդի հիման վրա է Եվրիպիդեսը գրել «Հեղինե» ողբերգությունը։
Ժամանելով Տրոյա՝ Հեղինեն գրավում է տրոյացիների սրտերը։ Շուտով Տրոյա են ժամանում Մենելայոսն ու Ոդիսևսը, որպեսզի խաղաղ ճանապարհով վերադարձնեն Հեղինեին։ Սակայն տրոյացիները հրաժարվում են վերադարձնել նրան, ինչի արդյունքում էլ սկսվում է Տրոյական պատերազմը, որը տևում է տասը տարի։
Հոմերոսի «Իլիականում» խոսվում է այն մասին, որ Հեղինեն ձանձրանում է իր դրությունից, քանի որ Աֆրոդիտեի կախարդանքը, որով նա Պարիսի նկատմամբ զգացմունքներ էր առաջացրել Հեղինեի մեջ, արդեն չէին գործում։ «Ոդիսկանի» չորրորդ երգում Հեղինեն պատմում է, որ հենց ինքն է օգնել Ոդիսևսին գաղտագողի ներթափանցել քաղաք։ Նման կերպ Տրոյայի պաշարման ժամանակ Հեղինեն օգնել է Ոդիսևսին տեղի տաճարից առևանգել Աֆրոդիտեի փայտե արձանը։
Տրոյայի գրավումից հետո Մենելայուսը սուրը ձեռքին փնտրում է Հեղինեին, որպեսզի գլխատի նրան դավաճանության համար, սակայն տեսնելով նախկին գեղեցկությամբ փայլող Հեղինեին՝ գցում է ձեռքից սուրն ու ներում նրան։
Առասպելի եգիպտական տարբերակում Մենելայոսը Հեղինեի ուրվականի հետ մեկնում է Եգիպտոս, որպեսզի այնտեղ գտնի իրական Հեղինեին։ Հեղինեի ուրվականը համբարձվում է երկինք, իսկ իրական Հեղինեն վերադառնում է Մենելայոսի մոտ։


== Մահ ==
Համաձայն լեգենդի, մահվանից հետո Հեղինեն տեղափոխվում է Լևկա կղզի՝ Դանուբի գետաբերանի մոտ, որտեղ հավերժ կապվում է Աքիլլեսի հետ, քանի որ առասպելներից մեկի համաձայն՝ Հեղինեն և Աքիլլեսը հանդիպել են Տրոյական հարթավայրում Աքիլեսի մահից ոչ շատ առաջ։


== Կերպարը արվեստում ==
Տրոյական պատերազմի մասին առասպելների ձևավորումից հետո, որն իր մեջ ամփոփում է նաև բանահյուսական տարրեր, Հեղինեն դառնում է առասպելի գլխավոր հերոսներից մեկը, որը հետագայում նրա կերպարը դարձրել է մինչև օրս արվեստի տարբեր ճյուղերում ամենահաճախ արտացոլվող կերպարներից մեկը։ Հեղինեի կերպարն արտացոլվել է նաև անտիկ կերպարվեստում, մասնավորապես Պոլիգնոտի և Զևկիսի չպահպանված նկարները, «Պարիս և Հեղինե» որմնանկարը Պոմպեոսում և այլն։ Հատկապես Վերածննդի շրջանում Հեղինեի առևանգման թեմատիկան դառնում է գեղարվեստի մեջ ամենատարածվածը։


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Aristophanes, Lysistrata. For an English translation see the Perseus Project.
Cicero, De inventione II.1.1–2
Cypria, fragments 1, 9, and 10. For an English translation see the Online Medieval and Classical Library.
Dio Chrysostom, Discourses. For an English translation, see Lacus Curtius.
Euripides, Helen (play)'. For an English translation, see the Perseus Project.
Euripides, Iphigenia in Aulis. For an English translation, see the Perseus project.
Euripides, Orestes (play). For an English translation, see the Perseus Project.
Herodotus, Histories (Herodotus), Book II. For an English translation, see the Perseus Project.
Hesiod, Catalogs of Women and Eoiae. For an English translation see the Online Medieval and Classical Library Archived 2013-07-05 at the Wayback Machine..
Homer, Iliad, Book III; Odyssey, Books IV, and XXIII.
Gaius Julius Hyginus, Fables. Translated in English by Mary Grant.
Isocrates, Helen. For an English translation, see the Perseus Project.
Maurus Servius Honoratus, In Aeneida I.526, XI.262
Lactantius Placidus, Commentarii in Statii Thebaida I.21.
Little Iliad, fragment 13. For an English translation, see the Online Medieval and Classical Library.
Ovid, Heroides, XVI.Paris Helenae. For an English translation, see the Perseus Project.
Pausanias (geographer), Description of Greece, Book III. For an English translation, see the Perseus Project.
Pseudo-Apollodorus, Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus), Book III; Epitome.
Sappho, fragment 16.
Sextus Propertius, Elegies, 3.14. Translated in English by A.S. Kline.
Theocritus, Idylls, XVIII (The Epithalamium of Helen). Translated in English by J. M. Edmonds.
Virgil, Aeneid. Book VI. For an English translation see the Perseus Project.


== Գրականություն ==
Allan Williams (2008)։ «Introduction»։ Helen։ Cambridge University Press։ ISBN 0-521-83690-5 
Anderson Michael John (1997)։ «Further Directions»։ The Fall of Troy in early Greek Poetry and Art։ Oxford University Press։ ISBN 0-19-815064-4 
Blondell Ruby (2013)։ Helen of Troy: Beauty, Myth, Devastation։ Oxford University Press։ ISBN 9780199731602 
Cairns Francis (2006)։ «A Lighter Shade of Praise»։ Sextus Propertius։ Cambridge University Press։ ISBN 0-521-86457-7 
Calame Claude (2001)։ «Chorus and Ritual»։ Choruses of Young Women in Ancient Greece (translated by Derek Collins and Janice Orion)։ Rowman & Littlefield։ ISBN 0-7425-1525-7 
Caprino Alexandra (1996)։ «Greek Mythology in Etruria»։  in Franklin Hall; John։ Etruscan Italy։ Indiana University Press։ ISBN 0-8425-2334-0 
Chantraine Pierre (2000)։ «Ἐλένη»։ Dictionnaire Étymologique de la Langue Gercque (French)։ Klincksieck։ ISBN 2-252-03277-4 
Cingano Ettore (2005)։ «A Catalog within a Catalog: Helen's Suitors in the Hesiodic Catalog of Women»։  in Hunter; Richard L.։ The Hesiodic Catalog of Women։ Cambridge University Press։ ISBN 0-521-83684-0 
Clader Linda Lee (1976)։ Helen։ Brill Archive։ ISBN 90-04-04721-2 
Cyrino Monica S. (2006)։ «Helen of Troy»։  in Winkler; Martin M.։ Troy: from Homer's Iliad to Hollywood։ Cambridge University Press։ ISBN 1-4051-3182-9 
David Benjamin (2005)։ «Narrative in Context»։  in Jenkens, Lawrence A.։ Renaissance Siena։ Truman State University։ ISBN 1-931112-43-6 
Eaverly Mary Ann (1995)։ «Geographical and Chronological Distribution»։ Archaic Greek Equestrian Sculpture։ University of Michigan Press։ ISBN 0-472-10351-2 
Edmunds Lowell (May 2007)։ «Helen's Divine Origins»։ Electronic Antiquity: Communicating the Classics X (2): 1–44։ Վերցված է 2009 թ․ հուլիսի 7 
Frisk Hjalmar (1960)։ «Ἐλένη»։ Griechisches Etymologisches Wörterbuch (German) I։ French & European Pubns 
Gantz Timothy (2004)։ Early Greek Myth։ Baltimore, MD and London: The Johns Hopkins University Press։ ISBN 0-8018-5362-1 
Gumpert Matthew (2001)։ «Helen in Greece»։ Grafting Helen։ University of Wisconsin Press։ ISBN 0-299-17124-8 
Hard Robin, Rose Herbert Jennings (2004)։ «the Trojan War»։ The Routledge Handbook of Greek Mythology։ Routledge։ ISBN 0-415-18636-6 
Hughes Bettany (2005)։ Helen of Troy: Goddess, Princess, Whore։ New York: Alfred A. Knopf։ ISBN 0-224-07177-7 
Executive ed.: Joseph P. Pickert... (2000)։ «Indo-European roots: wel₂»։ The American Heritage Dictionary of the English Language։ Houghton Mifflin Harcourt։ ISBN 0-395-82517-2 
Jackson Peter (2006)։ «Shapeshifting Rape and Xoros»։ The Transformations of Helen։ J.H.Röll Verlag 
Kim Lawrence (2010)։ «Homer, poet and historian»։ Homer Between History and Fiction in Imperial Greek Literature։ Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-19449-5 
Lindsay Jack (1974)։ «Helen in the Fifth Century»։ Helen of Troy: Woman and Goddess։ Rowman and Littlefield։ ISBN 0-87471-581-4 
Lynn Badin Stephanie (2006)։ «Religion and Ideology»։ The Ancient Greeks։ ABC-CLIO։ ISBN 1-57607-814-0 
Maguire Laurie (2009)։ «Beauty»։ Helen of Troy։ John Wiley and Sons։ ISBN 9781405126359 
Mansfield Elizabeth (2007)։ «Helen's Uncanny Beauty»։ Too Beautiful to Picture։ University of Minnesota Press։ ISBN 0-8166-4749-6 
Matheson Susan B. (1996)։ «Heroes»։ Polygnotos and Vase Painting in Classical Athens։ University of Wisconsin Press։ ISBN 0-299-13870-4 
Meagher Robert E. (2002)։ The Meaning of Helen։ Bolchazy–Carducci Publishers։ ISBN 0865165106 
Mills Sophie (1997)։ «Theseus and Helen»։ Theseus, Tragedy, and the Athenian Empire։ Oxford University Press։ ISBN 0-19-815063-6 
Moser Thomas C. (2004)։ A Cosmos of Desire։ University of Michigan Press։ ISBN 0-472-11379-8 
Nilsson Martin Persson (1932)։ «Mycenaean Centers and Mythological Centers»։ The Mycenaean Origin of Greek Mythology։ Forgotten Books։ ISBN 1-60506-393-2 
Pomeroy Sarah B. (2002)։ «Education»։ Spartan Women։ Oxford University Press։ ISBN 0-19-513067-7 
Redfield James (1994)։ «The Hero»։ The Tragedy of Hector։ Duke University Press։ ISBN 0-8223-1422-3 
Skutsch Otto (1987)։ «Helen, her Name and Nature»։ The Journal of Hellenic Studies 107: 188–193։ JSTOR 630087։ doi:10.2307/630087 
Suzuki Mihoko (1992)։ «The Iliad»։ Metamorphoses of Helen։ Cornell University Press։ ISBN 0-8014-8080-9 
Thompson Diane P. (2004)։ «The Fall of Troy – The Beginning of Greek History»։ The Trojan War։ McFarland։ ISBN 0-7864-1737-4 
Whitby Michael (2002)։ «Introduction»։ Sparta։ Taylor & Francis։ ISBN 0-415-93957-7 


== Արտաքին հղումներ ==
An analysis of the legend including historical evidence of worship as a goddess.
See reviews of Helen of Troy: Goddess, Princess, Whore by Bettany Hughes (2005) New York: Alfred A. Knopf. 0-224-07177-7, which has been translated into ten languages, on http://www.bettanyhughes.co.uk/