Դավիթ Շտերենբերգ

Դավիդ Պետրովիչ Շտերենբերգ (ռուս.՝ Давид Петрович Штеренберг, հուլիսի 14 (26), 1881, Ժիտոմիր, Ռուսական կայսրություն - մայիսի 1, 1948(1948-05-01), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), ռուս և խորհրդային նկարիչ, գեղանկարիչ և գծանկարիչ, 20-րդ դարի առաջին կեսի ժամանակակից ռուսական կերպարվեստի գլխավոր ներկայացուցիչներից մեկը։


== Կենսագրություն ==


=== Երիտասարդություն և փարիզյան ժամանակաշրջան ===
Դավիդ Շտերենբերգը ծնվել է 1881 թվականին, Ժիտոմիրում, հրեական ընտանիքում։ Հայրը եղել է կալվածքի կառավարիչ։ Օդեսայում եղել է լուսանկարչի աշակերտ, հրապուրված է եղել հեղափոխական գաղափարներով։ 1906 թվականին, որպես Բունդի ակտիվ անդամ, ստիպված է եղել Ռուսաստանից գաղթել Վիեննա։ 1907-1917 թվականներին ապրել է Փարիզում, որտեղ սովորել է լուսատպագրություն և նկարչություն՝ նախ Գեղարվեստի դպրոցում, հետո՝ Վիտտիի ակադեմիայում։ Նրա համակուրսեցիների թվում էր  հոլանդացի նկարիչ Կես վան Դոնգենը։ Բնակվել է Շտերենբերգում՝ փարիզյան հայտնի «Մեղվի փեթակ» ֆալանստերում։
Նկարչի վրա  մեծ ազդեցություն են թողել Պոլ Սեզանի ստեղծագործությունները և կուբիզմը։ 1912 թվականից մասնակցել է Փարիզյան սալոնի ցուցահանդեսներին։ Հետագայում միացել է Անկախների սալոնին՝ մտերմանալով փարիզյան դպրոցի մյուս նկարիչների՝ Լիպշիցի, Կիսլինգի, Դիեգո Ռիվերայի, Մարկ Շագալի և այլոց հետ։ Ստերենբերգի փարիզյան շրջանի նկարները հաճախ հակասական են եղել և ոչ միանման։ Նկարչի ոճը ճանաչելի է դարձել միայն Փարիզում գտնվելու վերջում։


=== Վերադարձ Ռուսաստան ===
1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Շտերենբերգը վերադարձել է Ռուսաստան, որտեղ զգալի դեր է խաղացել նրա քաղաքական անցյալը և ծանոթությունը կրթության ժողովրդական կոմիսար Անատոլի Լունաչարսկու հետ։ Ծանոթ լինելով Շտերենբերգի փարիզյան արվեստին՝ Լունաչարսկին նրան նշանակել է կրթության ժողովրդական կոմիսարիատի կերպարվեստի բաժնի վարիչ։ Նատան Ալտմանի և ռուսական մշակույթի այլ գործիչների հետ մասնակցել է Սմոլնիում Պետրոգրադում (Սանկտ Պետերբուրգ) խորհրդային իշխանության հետ համագործակցության մասին գրողների, նկարիչների և ռեժիսորների համաժողովին։ 1918 թվականին Մոսկվայում տեղի է ունեցել Արվեստին աջակցման հրեական ընկերության անդամների ցուցահանդեսը, որին Շտերենբերգը մասնակցել է Ալտմանի, Բարանով-Ռոսինեի և Լիսիցկու հետ միասին։

1918-1920 թվականներին Շտերենբերգը եղել է կրթության ժողովրդական կոմիսարիատի կերպարվեստի բաժնի վարիչ։ 1918 թվականին Պետրոգրադի խորհրդի նորություններում նա հրապարակել է իր ծրագրային հոդվածը՝ «Ժամանակակից արվեստի առաջադրանքները»։ 1920-1930 թվականներին դասավանդել է Բարձրագույն գեղարվեստական տեխնիկական արվեստանոցում։ 1922 թվականին Մոսկվայում Շտերենբերգը մասնակել է հրեա նկարիչների ցուցահանդեսին, որին մասնակցել է նաև Մարկ Շագալը։ Նույն թվականին նա գրել է հրապարակախոսական ուրվագիծ Բեռլինի Վան Դիմեն պատկերասրահում կազմակերպված Ռուսական արվեստի առաջին ցուցահանդեսի կատալոգի համար։ Եղել է կոմֆուտցիների (կոմունիստ-ֆուտուրիստների) միավորման անդամ, հրաժարվել է միանալ Լեֆ-ին («Левый фронт искусств»)՝ դրանց տեսաբանների կողմից հաստոցային արվեստի ժխտման պատճառով։ 1925-1932 թվականներին եղել է Ստանկովիստների ընկերության հիմնադիրն ու ղեկավարը։ Շտերենբերգը նշանակալի դեր է խաղացել խորհրդային արվեստի կայացման գործում, հատկապես հետհեղափոխական շրջանում, երբ Կրթության ժողովրդական կոմիսարիատի կերպարվեստի բաժինը միավորել է նախկին պաշտոնական արվեստի կողմից մերժված ավանգարդ արվեստագետներին։ Շտերենբերգը մեծ ուշադրություն է դարձրել ցուցահանդեսների կազմակերպմանը և գեղարվեստական կրթության հարցերին։ Շտերենբերգը սովետական արվեստի հիմնական խնդիրը տեսել է գեղանկարչական մշակույթի ընդլայնման անհրաժեշտության մեջ՝ դրանով իսկ թերագնահատելով սյուժետային, սոցիալապես ակտիվ արվեստի կարևորությունը։


== Ստեղծագործական ուղի ==
Աշխատել է բնանկարի, դիմանկարի, նատյուրմորտի ժանրերում։ Ընդօրինակելով իմպրեսիոնիստներին իր վաղ շրջանի բնանկարներում, որոնցում արդեն նկատելի են եղել ֆակտուրային որոնումները, նկարիչը սկսել է նկարել գործեր ֆուտուրիստական պլանով։ Մինչ Շտերենբերգն առաջացել է մի խնդիր, որի լուծումը նրան տարել է ֆուտուրիզմից դեպի կուբիզմ՝ ֆակտուրայի և ծավալի խնդիրը։ Նկարչի հիմնական նպատակը նկարում իրական եռաչափության փոխանցումն է երկչափ հարթության տարբեր տեքստուրային մշակման միջոցով (օրինակ՝ «Թթված կաթ» և այլն)։ Այնուամենայնիվ, Շտերենբերգի ստեղծագործություններում ուրվագծվել է վերացական ֆորմալիզմի հաղթահարումը, որը կուբիզմը տանում էր դեպի իրականության դեֆորմացիա։ Շտերենբերգը նորարար և ավանգարդ նկարիչ է։ Նրա նկարները նման չեն ավանդական նկարչությանը։ Ընդ որում, դրանք խիստ կոնկրետ են ու պատկերավոր։ Դրանք պարզ իրերի, նատյուրմորտների պատկերներ են։ Իրերը չափազանց պարզ էին՝ սպունգ և օճառ, կերոսինի լամպ, դանակ, շիշ։ Երկու ծովատառեխ ափսեի վրա և կես բոքոն սև հաց... Մեկը, ամենամեծը՝ երեք առարկա, կոպիտ և աղքատ, կտավի մերկ դատարկության վրա, ընդգծված հարթ, տարածական խորությունից զուրկ և միավորող, պարուրող առարկաների մթնոլորտ։ Միաժամանակ ընդգծվել է նյութը, իրերի մակերեսային կառուցվածքը՝ հարթ կավե ամանեղեն և հացի անհարթ չորուկ, շերտավոր տախտակ և սայթաքուն ձկան թեփուկներ։
Նկարիչը դիմում է նաև մակերևութապատկերների, որոշ պատկերներ դուրս են ցցված կտավի մակերեսից։ Անդրադառնալով տեսողությանը՝ նման գեղանկարչությունը գրգռում է բավականին շոշափելի, նյութական կոնկրետ զգացումներ։ Միայնակ առարկաներից թվում է, թե դուրս են գալիս կենդանի մարդկային ձեռքերը։ Ամենապարզ նատյուրմորտը, որպես տեսողական տեքստ, հագեցած է դրամատիկ լարվածությամբ, ազդարարում է տարրական և անհրաժեշտ մարդկային արժեքները։ «Նրա ամբողջ նկարը պատմություն է իր հանապազօրյա հացի մասին, որը պետք է այդքան քիչ խնայել ապրելու համար, բայց որի համար պետք է այդքան չարչարվել այն ստանալու համար», - ասել է արվեստաբան Աբրամ Էֆրոսը Շտերենբերգի մասին։ Դիմանկարում նկարիչը նաև համատեղում է առավելագույն ընդհանրացումը պատկերի տիպի շոշափելի կոնկրետության հետ, գյուղացի աղջիկը («Անիսկա», 1926) հետնամասում գտնվող սեղանին դրված նույնքան աղքատ նատյուրմորտով, խստաշունչ ծեր գյուղացի, վեհաշուք ձնառատ դաշտի սառը դատարկության մեջ («Հինը», 1925-1926)։
Այդպիսին են գյուղացիական կերպարները նրա «Կոլտնտեսականը», «Ագիտատորը գյուղում» (1927) սյուժետային նկարներում՝ վսեմ, ինքնամփոփ, կենտրոնացված։ Նկարիչը դրանցում հասել է հնագույն որմնանկարի մոնումենտալությանը։ Առարկայական նկարների հետ մեկտեղ վարպետը չէր անտեսում նատյուրմորտներն ու բնապատկերները, որոնց ամենամեծ վարպետն ինքն է։ Շտերենբերգի հիմնական զբաղմունքը նկարչությունն է եղել, բայց նա նաև հանդես է եկել որպես բեմադրիչ թատրոնում, աշխատել է գծանկարում՝ կատարել գրքային փորագրություններ, նկարել պատկերագրքեր՝ օգտագործելով սխեմատիկ և հարթ մանկական նկարչության սկզբունքները, որոնք շատ առումներով մոտ են եղել իր նկարելու ոճին։


== Հանրագումար ==
Շտերենբերգի աշակերտներից են այնպիսի հայտնի ռուս նկարիչներ, ինչպիսիք են Ալեքսանդր Դեյնեկան, Յուրի Պիմենովը, Ալեքսանդր Լաբասը, Պյոտր Վիլյամսը, Անդրեյ Գոնչարովը և ուրիշներ։ 1930 թվականին Շտերենբերգին շնորհվել է արվեստի վաստակավոր գործչի կոչում։
1930-ականներից հետո Շտերենբերգը ստիպված է եղել աշխատել ավելի իրատեսորեն, քանի որ 1930-ականների կեսերից նրա ստեղծագործությունները սկսեցին տրամագծորեն շեղվել արվեստի ոլորտում փոխված պետական գծից։ 1940-ականներին նրան խիստ քննադատության են ենթարկել ֆորմալիզմի համար։ Նրա ինքնուրույն ոճը դադարել է պահանջված լինել, աստիճանաբար նրա աշխատանքները հանվել են հանրության տեսադաշտից։ Քննադատական հարձակումներն իրենց ծանր ազդեցությունն են թողել նկարչի բարոյականության վրա և իրենց արտացոլումը գտել նրա հետագա ստեղծագործություններում։ Շտերենբերգը խորապես գիտակցել է իր հրեական ծագումը։ Նա գրել է կնոջը՝ Նադեժդային. «Իմ երակներում արևելյան արյուն է հոսում, իմ նախապապերի արյունը, ովքեր գրել են Երգ երգոցը, և ավելի լավ երգ չկա»։ Կյանքի վերջում «Աստվածաշնչյան մոտիվներ» էսքիզում (1947-1948) նկարիչը ուրվագծել է նոր գեղագրական լեզու, սկսել են ի հայտ գալ նոր դրամատիկ երանգավորումներ, բայց նա ժամանակ չի ունեցել դրանք զարգացնելու համար։ 1948 թվականին  մահից հետո Շտերենբերգը գործնականում մոռացության է մատնվել։ Շտերենբերգը թաղված է Վագանկովյան գերեզմանատանը (37-րդ տեղամաս)։
Համաշխարհային կերպարվեստի ընդհանուր ընկալման համատեքստում Շտերենբերգի ստեղծագործությունն առանձնանում է իր առանձնահատուկ ինքնատիպությամբ։ Համաշխարհային արվեստի առաջ նրա վաստակն այն է, որ համերաշխ լինելով ավանգարդ արվեստի հետ՝ նա միևնույն ժամանակ պաշտպանել է հաստոցիզմի արվեստի հիմնարար նշանակությունը քսաներորդ դարի նոր գեղագիտության ձևավորման գործում։ «Շտերենբերգի արվեստի հիմքը մի առարկա է, որը մարմնավորված է նատյուրմորտ նկարչության ինքնատիպ, եզակի համակարգում։ Իր ինքնաբավ իմաստով՝ որպես վերլուծական արվեստի առարկա, նկարչի նատյուրմորտը, այնուամենայնիվ, լիովին օժտված է հասարակական և փիլիսոփայական բովանդակության հարուստ պաշարով»։ Նկարչի աշխատանքները գտնվում են Մոսկվայի, Սանկտ Պետերբուրգի, Ժիտոմիրի թանգարաններում, ինչպես նաև մասնավոր հավաքածուներում։
Ռուսաստանում կոլեկցիոներ Անդրեյ Երյոմինը ստեղծել է «Դավիդ Շտերենբերգ» միջազգային բարեգործական հիմնադրամը, որի գործունեության հիմնական ուղղություններն են՝ աջակցել երիտասարդ նկարիչներին, ցուցահանդեսներ կազմակերպել ամբողջ աշխարհում և զբաղվել հրատարակչական գործունեությամբ։ Հիմնադրամի մասնակցությամբ 2000 թվականի ապրիլին Նեգլինկայի արվեստի կենտրոնում բացվել է Դավիդ Շտերենբերգի նատյուրմորտների մեծ ցուցահանդեսը։


== Ընտանիք ==
Որդի՝ Դավիդ Դավիդովիչ Շտերենբերգ (1931), նկարիչ և նկարազարդող։
Դուստր՝ Վիոլետտա (Վիոլետ) Դավիդովնա Շտերենբերգ, նկարիչ (օգոստոսի 9, 1918-1995)։
Եղբայրներ - Աբրամ Պետրովիչ Շտերենբերգ (1894-1979), խորհրդային ֆոտոլրագրող, Էֆիմ Պինխուսովիչ (Պետրովիչ) Շտերենբերգ (1887-1967), խորհրդային պետական և տնտեսական գործիչ, Համառուսաստանյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեի անդամ։


== Գրականություն ==
Сергей Евгеньевич Лазарев Штеренберг Давид Петрович // Россия в Гражданской войне. 1918—1922։ Энциклопедия։ в 3 т. / отв. ред. А. К. Сорокин. Т. 3։ Р—Я. М.։ Политическая энциклопедия, 2021. С. 742—744.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Натюрморт с лампой и сельдью Archived 2020-02-04 at the Wayback Machine., 1920
Портрет жены художника Archived 2012-05-23 at the Wayback Machine.
Натюрморт с черешней
Агитатор, 1927
Штеренберг Давид Петрович. Картины художника
Штеренберг Давид Петрович
Русская живопись. Штеренберг Давид Петрович