Արյան դոնորություն

Արյան դոնորություն (от լատ.՝ donare — «նվիրել»)   —  արյան և (կամ) նրա բաղադրիչների կամավոր հանձնումն է դոնորների կողմից, ինչպես նաև միջոցառումներ, ուղղված արյան և նրա բաղադրիչների նախապատրաստման  կազմակերպմանն ու անվտանգության ապահովմանը։  Դոնորից վերցրած արյունը,  (դոնորական արյուն), կիրառվում է  գիտահետազոտական և կրթական նպատակներով:Արյան բաղադրիչների, դեղորայքի և բժշկական ապրանքների արտադրության մեջ։  Դոնորական  արյան    և (կամ ) նրա բաղադրիչների կիրառությունը կապված է տրանսֆուզիայի հետ հեմոտրանսֆուզիա|փոխներարկում  ռեցիպիենտին և բուժական նպատակներով և դոնորական պահուստային արյան և կամ նրա բաղադրիչների ստեղծման նպատակով։ Շիֆր ՀՄԴ-10 Z52.0 արյան դոնոր։
Գրեթե բոլոր արհեստական այսօր հայտնի արյան փոխարինիչները,  թանկարժեք են և  ունակ չեն ամբողջությամբ փոխարինելու արյան բոլոր բաղադրիչներին և վերարտադրելու արյան բոլոր գործառույթներն օրգանիզմում, ինչպես նաև  ունեն կողմնակի ազդեցություններ, մասնավորապես, օրգանիզմի վրա առաջացնում են մեծ լիպիդային ծանրաբեռնվածություն ( լիպոսոմներում իմունոկապսուլավորված հեմոգլոբինի վրա հիմնված վարկածների  համար), կամ պոլիմերային բաղադրիչների չուսումնասիրված երկարատև տոքսիկության   էրիթրոցիտար ֆերմենտների կոմպլեքսի և պոլիմերոսոմներում իմունոկապսուլավորված հեմոգլոբինի  և պոլիհեմոգլոբինի վրա հիմնված տեսակետների համար)։ Այդ պատճառով դոնորական արյունը մնում է անփոխարինելի այրվածքներից և տրավմաներից տուժածների փոխներարկման համար,  ինչպես նաև  բարդ  վիրահատությունների և ծանր ծննդաբերությունների ժամանակ։ Արյունը կենսականորեն կարևոր է նաև  հեմոֆիլիայով, սակավարյունությամբ տառապողների և օնկոհիվանդների քիմիոթերապիայի դեպքում։
Արյան դոնորության կազմակերպմամբ և քարոզչությամբ զբաղվում է Արյան ծառայությունը.


== Ռեկորդակիր դոնորներ ==
Պաշտոնական ռեկորդսմեն-դոնոր է ավստրալիացի Ջեյմս Հարիսոնը (ծնվ. 1936). արյուն է հանձնել 1173 անգամ։


== Խորհրդանիշ ==
Սկանդինավյան երկրներում որպես դոնորության խորհրդանիչ կիրառվում է հավալուսնի պատկերը մեկ կաթիլ արյունով։ Եվրոպական երկրներում գերբագիտության   հավալուսնը , որը պատռում է իր կուրծքը  ձագերին արյամբ կերակրելու համար, խորհրդանշում  է անձնուրաց ծնողական սերը։ Վաղ քրիստոնեական հեղինակները հավալուսնին համեմատել են Հիսուս Քրիստոսիհետ, ով մարդկության փրկության համար իրեն արյամբ զոհաբերեց։


== Արյան դոնորի օր ==
Արյան դոնորի միջազգային օրը նշվում է հունիսի 14-ին։


== Դոնորության տեսակները ==


=== Աուտոդոնորություն ===
Աուտոդոնորությունը հիվանդի սեփական արյան պատրաստումն է հերթական պլանային վիրահատությունից առաջ։ Օտար արյան փոխներարկումը սթրես է օրգանիզմի համար, իսկ սեփական փոխներարկումը թույլ է տալիս նվազագույնի հասցնել բացասական հետևանքները։ Կիրառվում է նաև նախապես պատրաստված սեփական  արյան պլազման։ Այն կիրառում են ծննդաբերության և բարդ վիրահատությունների ժամանակ։


=== Անարատ արյան դոնորություն ===

		
Ենթադրում է արյան պատնեշավորում, որը հետագայում վերասուսպենզավորվում է հատուկ կոնսերվատիվ  լուծույթում, բաղադրիչների է բաժանվում , փոխներարկվում և վերամշակվում։


=== Դոնորական պլազմաֆերեզ ===

Արյան պլազմայի հավաքագրում՝

Ձեռքի պլազմաֆորեզի ժամանակ արյունը լցվում է ստերիլ փաթեթի մեջ (ինչպես արյան հանձման սովորական կարգի դեպքում), ցենտրիֆուգվում է, բաժանվում  Էրիթրոցիտների զանգվածի և պլազմայի  լիրառելով պլազմոէքստրակտոր, որից հետո էրիթրոցիտային զանգվածը վերադարձվում է դոնորին։  Շրջանառվող արյան ծավալը լրացվում է համապատասխան քանակությամբ ֆիզիոլոգիական լուծույթի ներարկմամբ.
Ավտոմատ պլազմաֆերեզի դեպքում դոնորը հատուկ համակարգի միջոցով միանում է սեպարատորին, արյունը վերցվում է ամբողջությամբ, հետո բաժանվում   պլազմայի և ձևավոր տարրերի, հետո ձևավոր տարրերը կրկին վերադարձվում են դոնորի արյան մեջ։ Կախված սարքավորման ծավալից  միաֆազ վերցրած արյունը կարող է տարբեր լինել, սակայն  այն միշտ առավել փոքր է այն ծավալից, որը վերցվում է ցենտրիֆուգման (դիսկրետ) մեթոդի միջոցով, որպես կանոն մի քանւի տասնյակ մլ-ից մինչև 300 մլ։ Արյան միաֆազ վերցրած ծավալի վերադարձի ժամանակը նույնպես տարբերվում է սարքից և կարող է լինել մի քանի վայրկյանից մինչև մի քանի րոպե։ Նմանատիպ մեթոդով է տեղի ունենում նաև արյան մաքրումը   պլազմայի աստիճանական ֆիլտրացման մեթոդով։Դոնորական պլազման փոխներարկվում է ուժեղ այրվածքների և  Երկարատև սեղմման համախտանիշի դեպքում (օրինակ, երկրաշարժի դեպքում շինությունների փլուզման)։


=== Դոնորական թրոմբոցիտաֆերեզ ===
Հատուկ սարքավորման (սեպարատորի) օգնությամբ արյունից առանձնացվում է  թրոմբոցիտային խտանյութ. Թրոմբոցիտներն անհրաժեշտ են  օնկոհիվանդների ինտենսիվ քիմեոթերապիայի անցկացման համար և այլ թրոմբոցիտոպենիայով ուղեկցվող այլ կարգավիճակներում։ Թրոմբոցիտների մշակման կարգը առանձնանում է իր բարձր արժեքով, քանի որ այն անց է կացվում այն դոնորների մոտ, ովքեր առաջին անգամ չեն արյուն հանձնում։


=== Դոնորական գրանուլոցիտաֆերեզ (լեյկոցիտաֆերեզ) ===
Ծանր ինֆեկցիոն բարդություններով հիվանդներին բացառիկ դեպքերում անհրաժեշտ են լինում  գրանուլոցիտներ, որոնք հանդիսանում են լեյկոցիտների տարատեսակ։  Գրանուլոցիտների հանձնման պրոցեդուրան գրեթե համարժեք է թրոմբոցիտների հանձնմանը(թրոմբոցիտոֆերեզին)։ Գրանուլոցիտների փոխներարկումը սովորաբար կատարվում է նրանց հանձնումից հետո մի քանի ժամվա ընթացքում։


=== Իմունային պլազմայի նվիրատվություն ===
Կամավորը իմմունիզացվում է  ինֆեկցիոն որևէ ագենտի անվտանգ շտամով։ Այդպիսի դոնորից ստացված պլազման պարունակում է   [[հակամարմիններ|հակամարմիններ]] ով տվյալ հարուցիչի հանդեպ և կարող է օգտագործվել բժշկական պրեպարատների պատրաստման համար։ Երբեմն այն ներարկվում է մաքուր վիճակում թույլ հիվանդներին պրոֆիլակտիկ նպատակներով կամ որպես պոլիվալենտ թերապիայի բաղադրիչ։


=== Դոնորական էրիթրոցիտաֆերեզ ===
Էրիթրոցիտար զանգվածն անհրաժեշտ է    Դայմոնդ Բլեքֆենի անեմիայի և այլ հիվանդությունների  դեպքում  որոնց դեպքում  իջնում է արյունաստեղծման պրոցեսը  և   հեմոգլոբինի մակարդակը։   Աֆերեզի մեթոդով էրիթրոցիտների ձեռքի պատնեշը համարժեք է  ձեռքի  պլազմաֆորեզին։ Տարբերությունը կայանում է նրանում, որ էրիթրոցիտաֆերեզի դեպքում դոնորի արյան հուն են վերադարձվում արյան բոլոր բաղադրիչները, բացի էրիթրոցիտար զանգվածից, այդ պատճառով շրջանառող արյան ծավալը լրացնելու համար անհրաժեշտ է ներարկել  ֆիզիոլոգիական լուծույթ։


== Դոնորին ներկայացվող պահանջները, նրա իրավունքները և պարտականությունները ==
Դոնորներին ներկայացվող պահանջները տարբեր են ՝ կախված երկրից:Սովորաբար դոնորները արյան հանձնումից առաջ հայտնում են ճանապարհորդության, ինֆեկցիոն հիվանդների հետ կոնտակտի և այլն։ Կախված այդ հարցերի պատասխաններից, անձը կարող է ժամանակավորապես թույլ չտալ արյան հանձնումը (օրինակ, մի քանի շաբաթ մրսածության պատճառով կամ մի քանի ամիս շարունակ ՄԻԱՎ-ով հիվանդացության բարձր մակարդակ ունեցող երկրներ այցելելուց հետո), կամ ընդմիշտ։


=== Սահմանափակումները և առաջարկությունները դոնորներին ===
Դոնորներին խորհուրդ չի տրվում`

արյան հանձնման նախօրեին երեկոյան ուտել ճարպ, տապակած, կծու, ապխտած, կաթնամթերք, կարագ, ձու, սունկ, ընկույզ, բանան, ճակնդեղ։
օգտագործել ալկոհոլ  երկու օրից պակաս (48 ժամ), Նախքան պրոցեդուրան
ընդունել ցավազրկող դեղամիջոցներներ և ասպիրին, ինչպես նաև դրանք պարունակող դեղեր (այդ նյութերը վատացնում են արյան մակարդելիությունը), պրոցեդուրայից առնվազն 3 օր (72 ժամ) առաջ։
Ծխել պրոցեդուրայից առնվազն մեկ ժամ առաջ։
Անոթի արյուն հանձնել։ Արյուն հանձնելու օրն առավոտյան պետք է ուտել ոչ ճարպոտ ածխաջրային նախաճաշ(ջրով եփված ապուր, չոր թխվածքաբլիթ) և մեծ քանակությամբ հեղուկ խմել (քաղցր թեյ)։
Արյուն հանձնել վատ ինքնազգացողության դեպքում։ սարսուռ, գլխապտույտ, գլխացավ, թուլություն։Արյան հանձնման պրոցեսից հետո խորհուրդ է տրվում զերծ մնալ ծանր ֆիզիկական և սպորտային ծանրաբեռնվածությունից, ծանրություն բարձրացնելուց, այդ թվում և գնումներով պայուսակներ բարձրացնելուց միօնչև արյուն հանձնելու օրվա ավարտը։ Արյուն հանձնելուց հետո երկու օրվա ընթացքում խորհուրդ է տրվում լիարժեք և պարբերաբար ուտել և խմել օրական առնվազն երկու լիտր հեղուկ ' հյութեր, ջուր, ամուր թեյ (ալկոհոլը խորհուրդ չի տրվում)։ Արյան ճնշման վերչականգնման համար խորհուրդ են տրվում հետևյալ մթերքները ։ բանջարեղեն կամ բուսական հյութեր, հատկապես ճակնդեղի, մրգեր, շոկոլադ։
Արյան հանձնումը հանգեցնում է օրգանիզմում հեղուկի կորստին և ճնշման նվազմանը, ինչի պատճառով սովորաբար արյան դոնորությունը սահմանափակումներ ունի  տղամարդիկ կարող են արյուն հանձնել տարեկան հինգ անգամից ոչ ավել , կանայք– տարեկան չորս անգամից ոչ ավել։ Արյուն հանձնելուց հետո պետք է անցնի առնվազն 60 օր, նախքան դոնորը կկարողանա նորից արյուն հանձնել։ արգելվում է դոնորությունը 50կգ-իվ պակաս քաշ ունեցողներին և այլն։


== Տես նաև ==
Արյան փոխներարկում
Արյուն
Արյան ծառայություն
Արյան դոնորի միջազգային օր
ԽՍՀՄ պատվավոր դոնոր


== Գրականություն ==
«Кровь от „звезды“». И.Невиная. «Российская газета» № 142 (4699) от 3 июля 2008.
Amrein, K. Adverse events and safety issues in blood donation — a comprehensive review : [անգլ.] / K. Amrein, A. Valentin, G. Lanzer [et al.] // Blood Reviews. — 2012. — Vol. 26, no. 1. — P. 33—42. — . — PubMed.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
сайт Государственной программы развития добровольного донорства «Служба крови». На портале находится крупнейшая база-справочник по станциям переливания крови России и вся информация о донорстве.
Инициативная группа «Доноры — детям» Archived 2019-04-06 at the Wayback Machine.
Донорство крови и право
Донорство крови в Приднестровье Archived 2012-03-02 at the Wayback Machine.
Национальный фонд развития здравоохранения
Координационный центр по организации, развитию и пропаганде добровольного донорства крови при Общественной палате Российской Федерации
Молодежное донорское движение России