Մարի Բոյնե

Մարի Բոյնե Պերսեն (նորվ.՝ Mari Boine Persen, նոյեմբերի 8, 1956(1956-11-08), Կարասիոկ, Ֆինմարք, Նորվեգիա), ավելի հայտնի որպես Մարի Բոյնե , նորվեգիացի սաամական երգչուհի։ Հայտնի է որպես հեղինակային երգերի կատարող, որոնց մեջ բացի ավանդական սաամական երգերից (այդ թվում յոյկ), կան նաև ջազի և ռոքի տարրեր։


== Կենսագրություն ==
Մարի Բոյնեն ծնվել և մեծացել է սաամական ավանդական ընտանիքում, որն զբաղվում էր ձկնորսությամբ և գյուղատնտեսությամբ (հայրը նաև հյուսն էր), Ֆինմարքի շրջանում գտնվող, Ֆինլանդիային սահմանակից Gámehisnjárga գյուղում։ Հայրը Իոսիֆ Բոյնե Օլսենն էր (Josef Boine Olsen) (1922—1990), մայրը` Կիրստեն Վուոլաբը (Kirsten Vuolab) (1924—1991): Նրա ծնողները պատկանում էին լեստադիանյան համայնքին, այստեղ սաամների լեզուն և մշակույթը չէր գնահատվում, իսկ յոյկը և սաամական ավանդական երգեցողությունն անվանում էին «սատանայական երգեր»։ Դպրոցում, որտեղ հաճախում էր Մարին, բոլոր առարկաները դասավանդվում էին նորվեգերեն, ամենը, ինչ կապված էր սաամական մշակույթի հետ, չնայած պաշտոնապես արգելված չէր, սակայն փաստացի վերացվում էր, իսկ հոգեբանական իրավիճակը այնպիսին էր, որ ինքն, իր իսկ խոստովանությամբ, ամաչում էր, որ պատկանում է սաամներին և լավ կլիներ, եթե ինքը ծնված լիներ որպես նորվեգացի։ «Մենք ոչ միայն չէինք հպարտանում ազգային մշակույթով, մենք նաև ամաչում էինք։ Տանը երգում էինք բացառապես օտար երգեր»։
Դպրոցից հետո Բոյնեն կրթություն է ստացել Ալթայի համալսարանի քոլեջում, այնուհետև մի քանի տարի ուսուցիչ է աշխատել Պորսանգերում։ Դպրոցում աշխատելու տարիներին նա գրել է իր առաջին երգը, դա եղել է այն բանից հետո, երբ ինքը լսել է Ջոն Լենոնի անգլ.՝ Working Class Hero երգը։ Մարին հիշում է, որ ինքը հասկացել էր, որ այդ երգն իր կյանքի մասին է. «Ջոնը բանվորական շրջանի տղա էր և երգում էր այդ մասին։ Այն մասին, թ» ինչպիսի դպրոց և ինչպիսի ուղի պետք է անցնել, ինչպես կայանալ։ Ես նույնպես ինձ զգում էի ծայրամասերից աղջնակ, զգում էի նույն զգացմունքները»։ Նրա առաջին երգի բառերը գրվեցին Լենոնի երգի մոտիվներով։ Ժամանակի հետ նրա մեջ ավելի շատ էր մեծանում նորվեգական հասարակության մեջ հակամարտությունը ենթակա լինելու դեմ, սաամների երկրորդական դիրքի դեմ (առանձնապես սաամների կանանց)։

Մարի Բոյնեի երգերում որոշ չափով արտացոլվում են իր սեփական փորձն ու ապրումները։ Մարիի երգերի մեծ մասը իր հարազատ սաամերեն լեզվով են, նրանցից մի քանի բավականին լավատեսական են և նվիրված են Լապլանդիայի բնությանը։ «Սարակա» յոյկը նվիրված է հղիների և նորածինների հովանավոր բժշկության աստվածուհուն։ Նորվեգական լեզվով երգերից է Oppskrift for Herrefolk երգը` 1989 թվականի Gula Gula ալբոմից։
Բոյնեն կարծում էր, որ սաամական ժողովրդի գոյատևման ուղին ինքնաճանաչումն է։ Իր կարծիքով ոչ քաղաքականությունը, ոչ ոչ էկոնոմիկան, կարևորը մշակույթն է։ «Մենք սաամներս, դժվար ենք ապրում, որովհետև քիչ գիտենք մեր մասին։ Ամենագլխավորը նախնիների արվեստն ու պատմությունն է»։
Մարին երգում է ավանդական ազգային երգեր գործիքային նվագակցությամբ` յոյկի ոճով։ Նրա ստեղծագործության առանձնահատկությունը ժողովրդական ոճի լրացումն է ջազի, ռոքի, փոփի տարրեով։ Մարիի համերգների բնութագրիչ առանձնահատկությունն իր վոկալ համարների միաձուլումն է գործիքային պարտիաների հետ երաժիշտների կատարմամբ։


== Սկավառակագրություն ==

Անվանումները ներկայացված են նորվեգերեն և սաամերեն, նաև հայերեն թարգմանությամբ։


=== Jaskatvuođa maŋŋá (1985) ===
Jaskatvuođa maŋŋá / Etter stillheten / Լռությունից հետո

A.1. Alla Hearra Guhkkin Oslos
A.2. Oktavuohta
A.3. Ceavlas Galbma Garvvuid Sis(te)
A.4. Mearrasapmelazzii
A.5. Sii Navccahuhttet Mu
B.1. Idja Lea Mannan
B.2. Anuheapmi
B.3. Koffor E Det Sa Stille
B.4. Na Darvanii Jahkku (այս երգի համար Բոյնեն օգտագործել է Ջոն Լենոնի Working Class Hero երգի երաժշտությունը` գրելով նոր բառեր)
B.5. Oainnat Go Mo Cuvggoda Dal


=== Gula Gula (1989) ===
Gula Gula / Hør stammødrenes stemme / Լսիր ցեղի մայրիկի ձայնը

Gula Gula
Vilges Suola
Balu Badjel Go Vuoittán
Du Lahka
It Šat Duolmma Mu
Eadnan Bakti
Oppskrift For Herrefolk
Duinne


=== Goaskinviellja (1993) ===
Goaskinviellja / Ørnebror / Արծվի եղբայրը

Čuvges Vuovttat, Duođalaš Čalbmi
Sámi Eatnan Duoddarat
Modjás Kátrin
Dás Áiggun Čuožžut
Dolgesuorbmagežiiguin
Skádja
Goaskinviellja
Ráhkesvuođain
Mu Áhkku
Ále Ále Don


=== Leahkastin (1994) ===
Gumppet Holvot
Ále Šat
Čuovgi Liekkas
Áhččai
Maid Áiggot Muinna Eallin
Mielahisvuohta
Gilvve Gollát
Gulan Du
Vuolgge Mu Mielde Bassivárrái
Mun Da’han Lean Oaivámuš
Dá Lean Mun


=== Radiant Warmth (1996) ===
Goaskinviellja և Leahkastin ձայնասկավառակների բանաքաղ


=== Eallin (1996) ===
Համերգի ձայնագրություն


=== Bálvvoslatjna (1998) ===
Bálvvoslatjna / / Молельня

Eallin
Beaivvi Nieida
Risten
Girdi Olmmái / Geaidi Nissun
Álddagasat Ipmilat
Oarjjabeal Beaivvi Ja Mánu
Mu Váhkar Lásse
Alit Go Buot Várit
Thou Shalt Not
Etno Jenny


=== Winter in Moscow (2001) ===
(Իննա Ժելանյայի և Սերգեյ Ստարոստինի հետ համատեղ)

Dás Áiggun Cuožžut
Անտառահատների երգը
Միջանցքային երգ
Գիշերն իմ քույր է
Քո սիրո առջև
Միայնակություն-քույր
Roahkkadit Rohtte Luodi, Mánázan
Բալլադ սարի մասին


=== Gávcci Jahkejuogu (2002) ===
Gávcci Jahkejuogu / / Տարվա ութ եղանակներ

Boađan Nuppi Bealde
Reagákeahtes
Sáráhka Viina
Guovssahasaid Ájagáttis
Sielu Dálkkas
Mu Váibmu Vádjul Doppe
Beaivelottáš
Liegga Gokčas Sis'
It Dieđe
Duottar Rássi
Silba Várjala
Bottoža Dáhtun


=== Idjagieđas (2006) ===
Idjagieđas / I Nattens Hand / Գիշերվա ձեռքում

Vuoi Vuoi Mu (Suka Blet Version)
Idjagieđas
Suoivva
Gos Bat Munno Čiŋat Leat?
Mu Ustit, Eŋgeliid Sogalaš
Davvi Bávttiin
Lottáš
Diamántta Spáillit
Geasuha
Áfruvvá
Uldda Nieida
Fápmodálkkas


=== Kautokeino-opprøret (2008) ===
«Ապստամբություն Կաուտոկեյնոյում» ֆիլմի սաունդթրեք

Elen Skum
Válddi vuoigna
Deaivideapmi
Doaivut ja vuoimmehuvvat


=== Čuovgga Áirras (2009) feat. WAR Production ===
Čuovgga Áirras / Sterna Paradisea

Lene Májjá
Ipmiliin hálešteapmi
Soagŋosilbbat
Soria Moria Palássa
Čuovgga áirras
Claudiinna lávlla
Skealbma
Iđitveiggodettin
De mana, ráhkásan
Lihkahusat
Go idja nuossala


== Հյուրախաղեր Ռուսաստանում ==
Բոյնեն Ռուսաստանում առաջին անգամ եղել է 1991 թվականին։
2010 թվականի ապրիլին Բոյնեն համերգ էր տալու Մոսկվայում, սակայն նրա այցը տեղի չունեցավ Իսլանդիայում հրաբխի ժայթքման պատճառով, քանի որ դադարեցվել էին ավիաչվերթները։ 2010 թվականի սեպտեմբերին նա համերգ տվեց Արխանգելսկում Նորվեգիայի օրերի շրջանակում։ 2011 թվականի մայիսի 31-ին Մոսկվայում Նկարիչների կենտրոնական տանը տեղի ունեցավ Բոյնեի միակ համերգը։ 2014 թվականի ապրիլի 7-ին Բոյնեի համերգը տեղի ունեցավ Մուրմանսկում։


== Պարգևատրումներ ==

2003 թվականին Բոյնեն պարգևատրվել է Հյուսիսային խորհրդի Երաժշտական մրցանակով անգլ.՝ Nordic Council Music Prize:
2009 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Մարի Բոյնենին իր ստեղծագործական գործունեության համար տրվել է Սուրբ Օլաֆի թագավորական շքանշան։


== Ընտանիք ==
Ունի երեխաներ և թոռներ։ Ըստ Մարիի խոսքերի` աշխարհում ամենից շատ նա սիրում է թոռների հետ գնալ ձկնորսության և հատապտուղներ հավաքելու։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
mariboine.no: официальная домашняя страница Мари Бойне.(անգլ.)(Ստուգված է 23 Մայիսի 2011)
Мари Бойне Персен // Norge.ru Вся Норвегия на русском(Ստուգված է 23 Մայիսի 2011)
Mari Boine // Myspace(անգլ.)(Ստուգված է 23 Մայիսի 2011)