Գենդերային կարծրատիպեր

Գենդերային կարծրատիպեր, հասարակության մեջ տարածված պատկերացումներ են տարբեր գենդերային, առաջին հերթին՝ տղամարդկանց և կանանց ներկայացուցիչների առանձնահատկությունների և վարքագծի մասին։ Գենդերային կարծրատիպերը սերտորեն կապված են տվյալ հասարակության մեջ գոյություն ունեցող գենդերային դերերի հետ և ծառայում են դրանց պահպանման և վերարտադրման համար։ Մասնավորապես, գենդերային կարծրատիպերը նպաստում են գենդերային անհավասարության պահպանմանը։ 
Գենդերային կարծրատիպերի բովանդակությունը և արտահայտվածության աստիճանը տարբեր են տարբեր մշակույթներում և տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում, թեև կան որոշ միջմշակութային նմանություններ։ Գիտական հետազոտությունները ցույց են տալիս գենդերային տարբերությունները։ Գենդերային կարծրատիպերն ընդհանուր առմամբ չեն համապատասխանում իրականությանը, սակայն դրանց կայունությունը ապահովվում է մասնավորապես՝ ճանաչողական խեղաթյուրումներով, որոնք մարդկանց հնարավորություն են տալիս ընտրողաբար ընկալել և մեկնաբանել արտաքին աշխարհի տեղեկատվությունը։


== Ընդհանուր տեղեկություն ==
Սոցիալական դերերի տեսության համաձայն՝ գենդերային կարծրատիպերը առաջանում են որպես գենդերային դերերի՝ սոցիալական սպասումների գոյության հետևանք, որոնք մարդու համար որոշակի վարքագիծ են սահմանում՝ կախված նրա գենդերային պատկանելությունից։ Այլ կերպ ասած, դիտարկելով, թե ինչպես են տարբեր գենդերների ներկայացուցիչները զբաղվում տարբեր գործերով, մարդիկ եզրակացնում են, որ նրանք արմատապես տարբերվում են միմյանցից։ Միևնույն ժամանակ գենդերային կարծրատիպերը ծառայում են որպես գենդերային դերերի պահպանման մեխանիզմ. այս կամ այն գենդերային հատկանիշների և տարբերակիչ առանձնահատկությունների մասին համոզմունքները օգտագործվում են համապատասխան գենդերային դերին համապատասխան վարվելու անհրաժեշտությունը հիմնավորելու համար։ 
Գենդերային կարծրատիպերի հետազոտողները, որպես կանոն, գալիս են արևմտյան մշակույթին բնորոշ գենդերային պատկերացումներից, ուստի գենդերային կարծրատիպերի մասին գրականության մեջ սովորաբար քննարկվում են տղամարդկանց և կանանց կարծրատիպերը և դերերը։ Այնուամենայնիվ, երկուական գենդերային համակարգն իր կոշտ դերային կարգադրություններով հասանելի չէ, աշխարհի շատ մշակույթներում գոյություն ունեն ավելի քան երկու ավանդական գենդերային դերեր և թույլատրվում է փոխել գենդերային դերը, իսկ որոշ գենդերներում ավանդաբար էական նշանակություն չունի սոցիալական կյանքի համար։


== Գենդերային կարծրատիպերի բովանդակությունը և մշակութային բազմազանությունը ==
Գենդերային կարծրատիպերի բովանդակությունը մասամբ նման է տարբեր մշակույթների. օրինակ՝ 25 երկրների ուսանողների ուսումնասիրության արդյունքներով, համապատասխան մշակույթներում տղամարդկանց հաճախ են վերագրվում համարձակությունը, անկախությունը, ուժը, իշխանության և գերիշխանության ձգտումը, իսկ կանանց՝ քնքշությունը, կախվածությունը, երազկոտությունը, զգացմունքայնությունը, հնազանդությունը և թուլությունը։ Մյուս կողմից, նույն ուսումնասիրությունը պարզել է, որ այնպիսի հատկանիշներ, ինչպիսիք են ծուլությունը, գոռոզությունը, պարծենկոտությունը և անկազմակերպությունը, տարբեր մշակույթներում վերագրվում են տարբեր գենդերի ներկայացուցիչներին։ Բացի այդ պարզվել է գենդերային տարբերակման աստիճանի տարբերակումը. մասնավորապես, Գերմանիայում և Մալայզիայում հետազոտողները կտրուկ արտահայտված տարբերակում են հայտնաբերել, իսկ Հնդկաստանում և Շոտլանդիայում՝ թույլ։
Քանի որ գենդերային կարծրատիպերը կախված են տվյալ հասարակության մեջ ընդունված գենդերային դերերից, դրանց բովանդակությունը և արտահայտվածության աստիճանը կարող են տարբերվել տարբեր մշակույթներում և պատմության ընթացքում փոխվել մեկ մշակույթի շրջանակներում՝ գենդերային դերերի հետ միասին։ Օրինակ՝ երբ 19-րդ դարի վերջին թերթերը տպագրելու համար սկսեցին օգտագործել լինոտիպը, աշխատավոր-տպագրիչները հասան նրան, որ գործատուները չգանձեն կին աշխատավորներին (որոնց նրանք կարող էին ավելի քիչ վճարել, քան տղամարդկանց), պատճառաբանելով, որ կանայք իրենց բնույթով ունակ չեն վարվել նման սարքավորումների հետ և զբաղվել տպագիր գործով։ Սակայն ավելի ուշ, տպագիր մեքենաների տարածմամբ, հենց կանայք են սկսել զանգվածաբար աշխատանքի ընդունվել մեքենավարուհիների կողմից, և դրա հետ կապված նրանց տպագրելու կարողության կասկած չի արտահայտվել։ Իսկ երբ 1970-ականներին լինոտիպին փոխարինելու եկավ համակարգչային հավաքածու, այդ ոլորտը նույնպես հայտնվեց կանանց շրջանում։ Արևմտյան հասարակություններում տարածված պատկերացումն այն մասին, որ կանայք բնությունից ունակ չեն վարվել տեխնիկայի հետ, կորցրել է ժողովրդականությունը երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ կանայք զանգվածաբար փոխարինեցին տղամարդկանց արտադրության մեջ։ Մյուս կողմից, ինչպես նշում են որոշ հետազոտողներ, արտադրական աշխատանքի նկատմամբ կանանց բնական ոչ պիտանի լինելու գաղափարը երբեք չի տարածվել աշխատանքային դասի կանանց վրա, որոնք միշտ տանը աշխատանքը համատեղել են տնային աշխատանքի հետ։


== Գենդերային կարծրատիպերը և գիտական ​​գիտելիքները ==
Գենդերային տարբերությունները վաղուց գրավել են գիտնականների ուշադրությունը տարբեր գիտական ոլորտներում։ Երկար ժամանակ գենդերային տարբերություններն ուսումնասիրող հետազոտողների հիմնական նպատակն էր գտնել գենդերային կարծրատիպերի գիտական հաստատումներ և դրանով իսկ համոզիչ արդարացնել գոյություն ունեցող գենդերային դերերը։ Այնուամենայնիվ, ընդհանուր առմամբ, չհաջողվեց հասնել այս նպատակին. հետազոտության մեծ մասը հայտնաբերում է ավելի շատ նմանություններ, քան տղամարդկանց և կանանց միջև տարբերությունները, և բացահայտված աննշան տարբերությունները հաճախ ակնհայտ սոցիալական բնույթ ունեն։ Օրինակ՝ տղամարդիկ, ի տարբերություն կանանց, իրենց գենդերային դերերին լիովին համահունչ են, հաղորդում են, որ իրենք իրենց շատ հակված չեն համարել շատ կարեկից, սակայն ֆիզիոլոգիական և դեմքի ռեակցիաների չափումները ցույց են տալիս, որ տղամարդկանց և կանանց միջև անմիջական կարեկից ռեակցիաներում տարբերություններ չկան։ Այլ հետազոտությունները հայտնաբերել են, որ տղամարդիկ զգում են զայրույթ, տխրություն և վախենում են այնպես, ինչպես հաճախ կանայք, բայց ավելի հաճախ արտահայտում են չարությունն ու ճնշում են մյուս բացասական զգացմունքները, իսկ կանայք, ընդհակառակը, զսպում են զայրույթը և արտահայտում են տխրություն ու վախենում են։


== Գենդերային կարծրատիպերը և գենդերային անհավասարությունը ==
Ինչպես և մյուս սոցիալական կարծրատիպերը, գենդերային կարծրատիպերը կատարում են սոցիալական, այն է՝ գենդերային անհավասարության արդարացման գործառույթ։ Օրինակ՝ գենդերային կարծրատիպերը, որոնք կանանց թույլ են տալիս լինել փափուկ և նրանց մեջ դատապարտող ագրեսիվություն և վճռականություն, նպաստում են աշխատավայրում կանանց խտրականությանը՝ ստեղծելով այսպես կոչված ապակե առաստաղի էֆեկտ։ Չնայած շատ կարծրատիպեր կանանց վերագրում են դրական հատկություններ, ինչպիսիք են զգայունությունը, ինտուիտիվ և հոգատարությունը, որոշ հեղինակներ նշում են, որ այն մշակույթներում, որտեղ տարածված են նման կարծրատիպերը, այդ որակները ավելի ցածր են գնահատվում, քան տղամարդկանց վերագրվող ռացիոնալությունն ու ակտիվությունը։ Այսպիսով, գենդերային կարծրատիպերը արտահայտում և ամրապնդում են անդրոկենտրիզմը` տղամարդկանց մասին պատկերացումը, որպես այն նորմը,որի նկատմամբ կանայք շեղում են։
Ինչպես ցույց են տալիս բազմաթիվ ուսումնասիրություններ, գենդերային կարծրատիպերին հավատարմությունը և գենդերային դերերի վերաբերյալ ավանդական հայացքները տնային բռնություն և կանանց նկատմամբ սեռական բռնություն գործադրող տղամարդկանց հիմնական տարբերակիչ հատկանիշներից են բռնության տեսակները, որոնց հիմքում իշխանության և վերահսկողության ձգտումն է։
Գենդերային կարծրատիպերը նաև վնասում են տղամարդկանց, ովքեր այս կամ այն հանգամանքների պատճառով իշխանության դիրքորոշման մեջ չեն հայտնվում։ Օրինակ՝ սեռական բռնության ենթարկված տղամարդիկ գենդերային կարծրատիպերի ճնշման պատճառով շատ հազվադեպ են դիմում օգնության համար, իսկ նույնիսկ եթե դիմում են, հաճախ օգնություն չեն ստանում, քանի որ բուժաշխատողներն ու իրավաբանները չեն հավատում, որ վերջիններս կարող են տուժել։


== Գենդերային կարծրատիպերը և ճանաչողական կողմնակալությունները ==
Ճանաչողական աղավաղումները դիսֆունկցիոնալ համոզմունքների հիման վրա առաջացող մտածողության համակարգված սխալներ են։ Գենդերային կարծրատիպերի գործունեությունը սերտորեն կապված է մի քանի ճանաչողական աղավաղումների հետ, մասնավորապես՝ արդար աշխարհի հանդեպ հավատի, հարաբերակցության պատրանքի, մատչելի տեղեկատվության կասկադի և ինքնամոռաց մարգարեության հետ։ 


=== Հավատք արդար աշխարհում ===
Արդար աշխարհի հանդեպ հավատը ճանաչողական աղավաղում է, որը հիմնված է այն համոզմունքի վրա, որ աշխարհում տեղի ունեցող ամեն ինչ արդար է և, մասնավորապես, որ մարդիկ, որոնց հետ տեղի են ունենում անցանկալի իրադարձություններ, իրենք են վաստակել կամ ստեղծել։ Արդար աշխարհի հանդեպ հավատը շատ գենդերային կարծրատիպերի բաղադրիչ է այնքանով, որքանով դրանք վերագրում են տղամարդկանց և կանանց այս կամ այն հատկանիշներին կամ սոցիալական դերին իրենց կենսաբանական բնությանը։ Այս մեխանիզմը թույլ է տալիս արդարացնել գենդերային անհավասարությունը` անտեսելով ակնհայտ անարդարությունը կամ համարելով այն բնական։


=== Կապակցման պատրանք ===
Հարաբերակցության պատրանքը երկու երևույթների ընկալումն է որպես միմյանց հետ կապված, նույնիսկ եթե դիտարկվող իրականությունը չի հաստատում նման կապի առկայությունը։ Գենդերային կարծրատիպերի դեպքում հարաբերակցության պատրանքն արտահայտվում է նրանով, որ մարդիկ տեսնում են կապը գենդերային պատկանելիության և որոշակի որակների միջև։ Գենդերային խմբերից և նրանց ներկայացուցիչներից ակնկալիքներ ձևավորելով` գենդերային կարծրատիպերը կարող են մարդու ուշադրությունը հրավիրել այն փաստերի վրա, որոնք հաստատում են դրանք և չնկատել այն տեղեկատվությունը, որը նրանց հակասում է։ Հարաբերակցության պատրանքի ձևավորմանը կարող է նպաստել նաև սահմանափակ թվով օրինակների հիման վրա եզրակացություններ անելու միտումը և ավելի լավ հիշել առկա նմուշի ծայրահեղ օրինակները, քան երաշխավորված հաստատված օրինակները։ Իրական կյանքի համեմատաբար հաճախակի դեպքերին ավելի քիչ ուշադրություն դարձնելու նման հակումը, քան առանձին վառ դեպքերի, նկարագրվում է «բազային գնահատման սխալ» հասկացությամբ։ Հիմնական գնահատման սխալն աշխատում է գենդերային կարծրատիպերի պահպանման վրա, օրինակ՝ երբ կանանց վատ վարորդ համարող տղամարդը ճանապարհին անտեսում է ոչ թե կանոնները խախտող բազմաթիվ կին վարորդներին, այլ տեսնելով մի կնոջ, որը խախտել է կանոնները, այդ դեպքն ընկալում է որպես իր ունեցած կարծրատիպերի հաստատում։


=== Հասանելի տեղեկատվության կասկադ ===
Մատչելի տեղեկատվության կասկադը հանրային դիսկուրսում աճող կրկնության արդյունքում հավաքական հավատի ամրապնդումն է։ Գենդերային կարծրատիպերը մշտապես վերարտադրվում են ԶԼՄ-ներում։ Լրատվամիջոցները նույնպես հաճախ խեղաթյուրում են գիտական հետազոտություններով ապացուցված գենդերային տարբերությունների արդյունքները, ուռճացնելով հակասությունները գտնելով և լռելով այն մասին, որ ուսումնասիրությունները ավելի շատ ցույց տրվի ուսումնասիրությունները։ Սա նպաստում է նրան, որ գենդերային կարծրատիպերն ընկալվում են որպես անհաղթահարելի և ինքնախոստովանական ճշմարտություն։


=== Ինքնալեզու մարգարեություններ ===
Ինքնակատարվող մարգարեությունը իրավիճակի կեղծ սահմանումն է, որը նոր վարքագիծ է առաջացնում, որը սկզբնական կեղծ պատկերացումն իրականություն է դարձնում։ Գենդերային կարծրատիպերը հաճախ դիտվում են որպես ինքնուրույն լրացնելով այլ մարգարեություններ։ Օրինակ՝ ինչպես ցույց են տալիս հետազոտությունները, ծնողների գենդերային կարծրատիպերը ստիպում են նրանց աղավաղված ընկալել իրենց երեխաների ունակություններն ու ձեռքբերումները, ավելին, ստիպում են երեխաներին նույն կերպ ընկալել դրանք։ Ինչպես նշում են հետազոտողները, դա կարող է սահմանափակել երեխաների ինքնաիրացման հնարավորությունները։ Գործատուների գենդերային կարծրատիպերը, մասնավորապես, նրանց համոզմունքն այն մասին, որ կանայք իրենց անձնական հատկանիշների շնորհիվ չեն հարմար ղեկավար աշխատանքի համար, ստիպում են նրանց հանձնարարել կանանց այն առաջադրանքները, որոնք թույլ չեն տալիս նրանց դրսևորել իրենց մյուս կողմից և ձեռք բերել լրացուցիչ փորձ։


== Գենդերային կարծրատիպերի ուսումնասիրության պատմություն ==
Արևմտյան սոցիոլոգիայում գենդերային կարծրատիպերի խնդրի նկատմամբ հետաքրքրությունը սահմանվել է 1970-ական թվականներին և պահպանվում է մինչ օրս։ Գենդերային կարծրատիպերի բնույթի և բովանդակության մասին առաջին նշանակալի աշխատանքներից մեկը Բրովերմանի և գործընկերների հետազոտությունն է, որը, մասնավորապես, էմպիրիկորեն հաստատել է գենդերային կարծրատիպերի անդրոկենտրիզմի մասին վարկածը։ Հետագա տասնամյակների ընթացքում ի հայտ են եկել մենագրություններ և հոդվածներ, որոնք դիտարկում են գենդերային կարծրատիպավորման տարբեր ասպեկտներ։ 
Հայրենական գիտությանը առաջինը գենդերային կարծրատիպերի թեմային անդրադարձան հոգեբանները։ 1980-ական թվականներին ի հայտ են եկել մի շարք աշխատանքներ՝ նվիրված տղամարդու և կնոջ հատկանիշների մասին կարծրատիպային պատկերացումների խնդիրներին։ Խորհրդային հոգեբանները ուսումնասիրել են իրենց արևմտյան գործընկերների ունեցած փորձը, բայց այն ժամանակ դեռ օգտագործել են սեփական «պոլոռոլային կարծրատիպեր» տերմինը։ Հետխորհրդային գիտության մեջ գենդերային կարծրատիպերը դարձել են ոչ միայն հոգեբանների, այլև սոցիոլոգների, մշակութաբանների, տնտեսագետների, ազգագրագետների, լեզվաբանների ուսումնասիրության առարկա։ Թեմայի առավել հետազոտվող ասպեկտների թվում են զանգվածային մեդիայում գենդերային կարծրատիպերի օգտագործման ազդեցության վերլուծությունը և կանանց խտրականության վրա գովազդը, քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական քաղաքականության ոլորտներում գենդերային կարծրատիպերի դերը։


== Տես նաև ==
Սեքսիզմ
Կարծրատիպ
Գենդեր


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Агеев В. С. Психологические и социальные функции полоролевых стереотипов // Вопросы психологии. — 1987. — № 2.
Ажгихина Н. Гендерные стереотипы в современных масс-медиа // Гендерные исследования. — 2000. — № 5.
Баскакова М. Е. Равные возможности и гендерные стереотипы на рынке труда. — М., 1998.
Воронина О. А. Свобода слова и стереотипный образ женщины в СМИ // Знамя. — 1999. — № 2.
Гендерные стереотипы в прошлом и настоящем / Под ред. И. М. Семашко. — М.: ИЭП РАН, 2003.
Грошев И. В. Образ пола в рекламе // Журнал прикладной психологии. — 1999. — № 1.
Егорова Л. С. Гендерные стереотипы в управлении. — Иваново, 2000.
Замфир Е. И. Гендерные стереотипы русской традиционной культуры: Дис. … канд. культурол. наук. СПб., — 2005.
Кирилина А.В. Манифестация гендерных стереотипов в российской прессе: журналистская и читательская перспектива // Genderforschung in der Slawistik. Beiträge der Konferenz Gender — Sprache — Kommunikation — Kultur. 28.4.-1.5.2001. — Institut für Slawistik — Friedrich Schiller-Universität Jena (Wiener Slawistischer Almanach; Sbd. 55). —Wien-München, — 2002.
Клецина И. С. Самореализация личности и гендерные стереотипы // Психологические проблемы самореализации личности / Под ред. А. А. Крылова, Л. А. Коростылевой. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. гос. ун-та, 1998.
Ломова Т. Е. Стереотипы в гендерных установках современной российской молодежи. Дис. … к. культурол. н. —Владивосток, — 2004.
Римашевская Н. М. Гендерные стереотипы и логика социальных отношений // Гендерные стереотипы в современной России / сост., общ. ред. И. Б. Назарова, Е. В. Лобза. — ГУ-ВШЭ. — М.: Макс-Пресс, 2007. — С. 7-24.
Репнина Т. А. Анализ теорий полоролевой социализации в современной западной психологии // Вопросы психологии.. — 1987. — № 2.
Рябов О.В. Русская философия женственности (XI—XX века). — Иваново: Ивановский государственный университет, 1999.
Рябов О.В. «Россия-Матушка»: Национализм, пол и война в России XX века. — Stuttgart: Ibidem, 2007. — 290 с. — ISBN 978-3-89821-487-2
Рябова Т.Б. Пол власти: гендерные стереотипы в современной российской политике. — Иваново: Ивановский государственный университет, 2008. — 246 с. — ISBN 978-5-7807-0730-1
Рябова Т.Б. Стереотипы и стереотипизация как проблема гендерных исследований // Личность. Культура. Общество. — 2003. — В. 1-2 (15-16). — Т. V. — С. 120—139.
Селиванова О. С. Гендерные стереотипы как способ репрезентации патриархатной культуры: социально-философский анализ. Дис. … к. филос. н. — Екатеринбург, — 2006.
Allport G. W. The Nature of Prejudice. — Cambridge, Mass.: Addison-Wesley Pub. Co., 1954. — 537 p.
Ashmore R. D.; Del Boca F. K.; Wohlers A. J. Gender Stereotypes // The Social Psychology of Female-Male Relations: A Critical Analysis of Central Concepts / ed. by R. D. Ashmore, F. K. Del Boca. — Orlando: Academic Press, 1986. — P. 69-119. — ISBN 0120652803
Bakanic V. Prejudice: Attitudes about Race, Class, and Gender. — Upper Saddle River, N.J.: Pearson/Prentice Hall, 2009.
Basow S. A. Gender Stereotypes and Roles. — Pacific Grove: BrooKs/Cole Publishing Company, 1992. — 447 p. — ISBN 0-534-12120-9
Basow S. A. Sex Roles Stereotypes: Traditions and Alternatives. — Belmont, Ca., 1980. — 384 p. — ISBN 0-8185-0394-7
Broverman I., Vogel S. R., Broverman D. M., Clarkson F. E., Rosenkrantz P. S. Sex-Role Stereotype: A Current Appraisal // Journal of Social Issues. — 1972. — Vol. 28. — № 2. — P. 59-78.
Cohn C. Wars, Wimps, and Women: Talking Gender and Thinking War // Gendering War Talk / ed. by M. Cooke, A. Woollacott. — Princeton, 1993. — ISBN 0-691-06980-8
Deaux K.; Lewis L.L. Structure of Gender Stereotypes: Interrelations among Components and Gender Label // Journal of Personality and Social Psychology. — 1984. — № 46. — P. 991-1004.
Tajfel H. Social Identity and Intergroup Relations. — Cambridge; N.Y.: Cambridge University Press, 1982.
Yuval-Davis N. Gender and Nation. — London: Thousand Oaks, 1997. — 157 p. — ISBN 0-8039-8663-7