Դվինի երկրաշարժ (893)

Դվինի 893 թվականի երկրաշարժը տեղի է ունեցել դեկտեմբերի 28-ին, կեսգիշերին մոտ։ Այն ունեցել է մոտավորապես 6 բալ ուժգնություն, իսկ Մերկալիի ինտենսիվության սանդղակով երկրաշարժի առավելագույն ինտենսիվությունը եղել է IX մակարդակի։ Այն ավերել է Հայաստանի Դվին քաղաքը, որին զոհ է գնացել մոտ 30'000 մարդ։ Դվինի արաբական «Դաբիլ» անվանման նմանությունը Իրանի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Արդաբիլ քաղաքի անվան հետ գրավոր որոշ աղբյուրներում շփոթություն է առաջացրել և մի քանի կատալոգներում հայտնվել է նաև 893 թվականի Արդաբիլի երկրաշարժը, թեև այն ընդհանուր առմամբ համարվում է կեղծ իրադարձություն։


== Տեկտոնիկա ==
Հարավային Հայաստանը ընկած է Արաբական սալի և Եվրասիական սալի միջև մայրցամաքային բախման բարդ գոտում, որը ձգվում է հարավում Բիթլիս-Զագրոս գոտուց մինչև Մեծ Կովկասի լեռները, և հյուսիսում՝ Ապշերոն-Բալկանյան լեռներից մինչև Կոպետդաղ լեռներ։ Սարդարապատ-Նախիջևան խզվածքային գոտին կազմված է ձախակողմյան խզվածքի չորս հատվածներից՝ Կաղզվանի, Սարդարապատի, Փարաքար-Դվինի և Նախիջևանի խզվածքներից։ Այս խզվածքային համակարգի Փարաքար-Դվին հատվածում տեղաշարժը կապված է եղել 9-րդ դարի երկրորդ կեսի մի շարք խոշոր երկրաշարժերի հետ։


== Երկրաշարժի բնութագրեր ==
Այս երկրաշարժի ուժգնությունը տրվել է 5,3 և 6 բալ, թեև առաջարկվել է 7 և ավելի բալ։ Հիմնական ցնցմանը հաջորդել են հինգ օր տևած ավերիչ հետցնցումները։ Մերկալիի սանդղակով ինտենսիվությունը գնահատվում է IX մակարդակի, չնայած որոշ սեյսմոլոգներ ենթադրում են, որ X-ն ավելի համապատասխան արժեք կլինի։


== Վնաս ==
Պատմական աղբյուրների վկայությամբ՝ քաղաքն ավերված էր, ավերվել էին նրա շինությունների մեծ մասը, այդ թվում՝ պաշտպանական պարիսպները, կաթողիկոսի նստավայրը և մնացած բոլոր հուշարձան շենքերը. ընդամենը 100 տուն էր մնացել կանգուն։ Վնասված տարածքը ներառում էր Արտաշատի բարձրավանդակը, որտեղ առաջացել են սողանքներ։ Ռշտունյաց Գրիգոր եպիսկոպոսը, ով գտնվում էր վիմափոր ճգնարանում, զոհվեց իր մի քանի հետևորդների հետ։ Պատմական աղբյուրներում զոհերի թիվը տարբեր կերպ է հաղորդվում՝ 20,000-ից մինչև 180,000։


== Հետևանք ==
Երկրաշարժն ավերել էր քաղաքի պաշտպանությունը, և Ատրպատականի Սաջյան ամիրայության էմիր Մուհամմադ իբն Աբիալ-Սաջը գրավեց Դվինը և այն վերածեց ռազմական բազայի։ Թեև 961 թվականին Հայաստանի մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Անի, սակայն Դվինը վերակառուցումից հետո կրկին բարգավաճեց 10-րդ դարում։


== Տեղանքի և ամսաթվի շուրջ շփոթություն ==
Այս երկրաշարժի վայրի և ամսաթվի շուրջ շատ շփոթություն է եղել։ Հայկական մի քանի աղբյուրներ հստակորեն այն դնում են Հայաստանի Դվին քաղաքում, 893 թվականի դեկտեմբերի 27-ին տեղի ունեցած լուսնի խավարման հաջորդ գիշերը։ Այնուամենայնիվ, մի քանի աղբյուրներում գտնվելու վայրը տրվել է որպես Արդաբիլ, որը ենթադրվում է, որ Դվինի արաբական անվան՝ «Դաբիլ» սխալ ընթերցում է։ Դվինի երկրաշարժի գրեթե բոլոր մանրամասները կրկնվում են այս աղբյուրներում, թեև շատ դեպքերում դիտված լուսնի խավարումը դարձել է արևի խավարում։ Մեկ այլ աղբյուր երկրաշարժը տեղադրում է Հնդկաստանի անանուն մայրաքաղաքում (Դայբուլ), չնայած այժմ համարվում է, որ նման երկրաշարժ տեղի չի ունեցել Հնդկաստանում կամ Պակիստանում և որ «լավ հայտնի» 893 թվականի Արդաբիլի կամ Դայբուլի ենթադրյալ երկրաշարժը ուրվական է, չնայած այն հայտնվել է բազմաթիվ ժամանակակից կատալոգներում և տեղեկատու գրքերում։
Երկրաֆիզիկական տվյալների ազգային կենտրոնի բազայում այս իրադարձության համար երկրաշարժի ամսաթիվը տարբեր կերպ է տրված։ Նշված է մարտի 23, մարտի 27, դեկտեմբերի 24 դեկտեմբերի 14 ամսաթվերը, իսկ թվականը մեջբերված աղբյուրներում 893, 894 կամ 895 թվականը։


== Ծանոթագրություններ ==