Փիթեր Լադեֆոգեդ

Փիթեր Լադեֆոգեդ (անգլ.՝  Peter Nielsen Ladefoged; սեպտեմբերի 17, 1925(1925-09-17), Սաթն, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն - հունվարի 24, 2006(2006-01-24), Լոնդոն, Մեծ Լոնդոն), բրիտանացի լեզվաբան, մասնագետ հնչյունաբանության ոլորտում։ Աշխատել է Շոտլանդիայի Էդինբուրգի և 1953–61 թվականներին Նիգերիայի Իբադանի համալսարաններում, ինչպես նաև եղել է Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանի պատվավոր պրոֆեսոր, որտեղ դասավանդել է 1962-1991 թվականներին։ Հետազոտողը շրջագայել է ամբողջ աշխարհով և վավերագրել անհետացող լեզուների հնչյունները՝ կիրառելով տվյալների հավաքագրման և ուսումնասիրության սեփական մեթոդները։ Լադեֆոգեդը հրատարակել է 10 գիրք և 130 գիտական հոդված հնչյունաբանության տեսության և պրակտիկայի տարբեր ասպեկտների վերաբերյալ։


== Վաղ տարիներ և կրթություն ==
Ծնվել է դանիացի ձեռնարկատեր, դանիական մթերքներ ներմուծողի ընտանիքում, Լոնդոնից 20 կմ հարավ գտնվող Սաթոն քաղաքում (Սուրեյ կոմսություն)։ 1938-43 թվականներին հաճախել է Հարթֆորդշիր կոմսության մասնավոր դպրոցը և 1943–44 թվականներին Քեմբրիջի համալսարանի Գոնվիլ և Քիզ քոլեջը, որտեղ սովորել է ֆիզիկա։ Այնուհետև նրա ուսուցումը ընդհատվել է, Փիթերը անցել է ծառայության Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։ Կրթությունը վերսկսել է Էդինբուրգի համալսարանում, մտադիր լինելով ուսումնասիրել անգլերեն գրականություն, բայց շուտով տարվել է լեզվի հնչյուններով։ Լադեֆոգեդին հատկապես ոգևորել է Դեյվիդ Աբերքրոմբի հնչյունաբանություն դասընթացը։ Լադեֆոգեդին համալսարանում մասնակցել է նաև Մեծ Բրիտանիայի պատմության, փիլիսոփայության, անգլերեն լեզվի և գրականության դասընթացների։ 1951 թվականին ստացել է մագիստրոսի աստիճան։ 1953 թվականին դարձել է հնչյունաբանության ուսուցիչ, նույն տարում ամուսնացել է համակուրսեցու՝ Ջենի Մաքդոնալդի հետ։
1950-ական թվականների վերջին Փիթեր Լադեֆոգեդը որոշել է աշխատել ԱՄՆ-ում, սակայն դրա համար պահանջվել է գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Համալսարանի ղեկավարությունը երեք տարի է հաշվել, որ Լադեֆոգեդը աշխատել է ֆակուլտետում, և այն ամենը, ինչ նրան հարկավոր էր՝ դիսերտացիան պաշտպանելն էր։ Երիտասարդ գիտնականի դիսերտացիան եղել է ձայնավորների որակի, մասնավորապես՝ կարդինալ ձայնային հնչյունների և դրանց արտաբերական և ձայնագիտական հատկությունների մասին։ Լադեֆոգեդն աշխատանքի մի մասը կատարել է Դեյվիդ Աբերքրոմբի և Դենիել Ջոունզի հետ։ 1959 թվականին ստացել է դոկտորի աստիճան։


== Ակադեմիական կարիերա ==
1950-ականների կեսերից սկսած՝ Լադեֆոգեդը նախաձեռնել է մի շարք հետազոտական ծրագրեր՝ համագործակցելով Դոնալդ Բրոդբենդի, Ուոլթեր Լոուրենսի և այլոց հետ։
Շոտլանդիայից Լոս Անջելես տեղափոխվելուց կարճ ժամանակ անց, որտեղ Լադեֆոգեդը 1962 թվականին Կալիֆոռնիայի համալսարանում դոցենտի պաշտոն է զբաղեցրել, հնչյունաբանը կարճ կարիերա է ունեցել Հոլիվուդում՝ նկարահանվելով Ռեքս Հարիսոնի «Իմ չքնաղ լեդի» ֆիլմում, որը թողարկվել է 1964 թվականին։
1962 թվականին հետազոտողը Լոս Անջելեսում ստեղծել է հնչյունաբանական լաբորատորիա։ Փիթեր Լադեֆոգեդը հետաքրքրված է եղել ունկնդրելու և նկարագրելու խոսակցական լեզվով անձի կողմից օգտագործվող յուրաքանչյուր ձայն, նման  հնչյունների քանակը գնահատել է 900 բաղաձայն և 200 ձայնավոր։ Լաբորատորիայում կատարված հետազոտությունները հիմք են հանդիսացել «Աշխարհի լեզուների հնչյունները» աշխատանքի համար։ 1966 թվականին Լադեֆոգեդը միացել է համալսարանի լեզվաբանության նորաստեղծ ամբիոնին։
Անհետացող լեզուները, ըստ գիտնականի, պետք է արձանագրել և ուսումնասիրել, բայց դրանք փրկելու կարիք չկա։ Լադեֆոգեդը կանխատեսել է, որ աշխարհի բոլոր 6.500 լեզուները կվերանան հաջորդ հազարամյակում գլոբալիզացիայի արդյունքում, բայց նա հավատում էր, որ լեզուների պահպանումը կարող է թուլացնել ազգային միասնությունը։
Փիթեր Լադեֆոգեդը երկար ժամանակ եղել է միջազգային հնչյունաբանական ասոցիացիայի անդամ, ինչպես նաև միջազգային հնչյունաբանական ասոցիացիայի ամսագրի խմբագիր։ Գիտնականը անհետացող լեզուների հիմնադրամի տնօրենների խորհրդի կազմում է եղել դրա ստեղծման պահից։


== Ժառանգություն ==
Որպես լեզվաբան՝ Լադեֆոգեդը շատ է ճանապարհորդել․ եղել է Աֆրիկայում, Հնդկաստանում, Հարավային Ամերիկայում, նախկին Խորհրդային Միության երկրներում, Չինաստանում և Ավստրալիայում՝ փորձելով հնարավորինս շատ լեզուներ գրել։ Լոս Անջելեսից իր գործընկերոջ Յան Մադդիսոնի (Յան Մադդիսոն) հետ միասին Լադեֆոգեդը փորձել է պահպանել որքան հնարավոր է շատ գիտելիքներ մեռնող լեզուների վերաբերյալ։  
Հնդկաստանում Լադեֆոգեդը ձայնագրել է Տոդի լեզուն, որով խոսում է 1000-ից պակաս մարդ։ Նկարագրել է լեզվի ծայրով արտադրվող վեց դողացող բաղաձայնները։ Կալահարի անապատում ուսումնասիրել է Աֆրիկայի այս մասում օգտագործվող արտահոսքային բաղաձայնությունները։  


== Անձնական կյանք ==
1953 թվականին ամուսնացել է Ջենի Մաքդոնալդի հետ, որի հետ ամուսնությունը տևել է ավելի քան 50 տարի։ Ունեցել են երեք երեխա։ Լադեֆոգեդն ունեցել է հինգ թոռ։
Փիթեր Լադեֆոգեդը մահացել է 2006 թվականի հունվարի 24-ին՝ 80 տարեկան հասակում, հիվանդանոցում։ Հնդկաստան կատարած հետազոտական այցից հետո Հիթրոու օդանավակայանում կաթվածահար է եղել։ Այնուհետև տեղափոխվել է հիվանդանոց, որտեղ վերապրել է երկրորդ կաթվածը և շուտով մահացել։


== Ակադեմիական մրցանակներ և կոչումներ ==
Ամերիկյան ակուստիկ ընկերության անդամ
Խոսքի, լեզվի և լսողության ամերիկյան ասոցիացիայի անդամ
Պատվավոր ուսուցչի մրցանակ, Կալիֆոռնիայի համալսարան, Լոս Անջելես 1972
Ամերիկայի լեզվաբանական ընկերության նախագահ, 1978
Միջազգային հնչյունական կոնգրեսների կազմակերպության մշտական խորհրդի նախագահ, 1983-1991
Միջազգային հնչյունական ասոցիացիայի նախագահ, 1987-1991
Կալիֆոռնիայի համալսարանի հետազոտող , 1989
Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամ, 1990
XII միջազգային գեղարվեստական կոնգրեսի ոսկե մեդալ, 1991
Բրիտանական ակադեմիայի թղթակից անդամ, 1992
Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, Էդինբուրգի համալսարան, 1993
Դանիայի գիտությունների և գրականության թագավորական ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ, 1993
Արծաթե մեդալ, Ամերիկյան ակուստիկ ընկերություն, 1994
Էդինբուրգի թագավորական ընկերության թղթակից անդամ, 2001
Պատվավոր դոկտոր. Էդինբուրգի Թագուհի Մարգարեթի համալսարան, 2002


== Մատենագրություն ==
Գրքեր և մենագրություններ.
Ladefoged (1962). The nature of vowel quality.  (Journal of Experimental Phonetics Laboratory of the Faculty of Arts, University of Coimbra).
Ladefoged (1962). Elements of acoustic phonetics. University of Chicago Press. ISBN 0-226-46764-3.
Ladefoged (1964). A phonetic study of west African languages. Cambridge: Cambridge University. ISBN 0-521-06963-7.
Ladefoged (1967). Three areas of experimental phonetics. London: Oxford University Press. ISBN 0-19-437110-7.
Ladefoged, Peter; Ruth Glick & Clive Criper (1969). Language in Uganda. Nairobi: Oxford University Press. ISBN 0-19-436101-2.
Ladefoged (1971). Preliminaries to linguistic phonetics. Chicago: University of Chicago Press.
Ladefoged (1975). A course in phonetics. Orlando: Harcourt Brace. ISBN 0-15-507319-2. 2nd ed 1982, 3rd ed. 1993, 4th ed. 2001, 5th ed. Boston: Thomson/Wadsworth 2006.
Ladefoged, Peter; Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-19814-8.
Ladefoged (2001). Vowels and consonants: An introduction to the sounds of languages. Oxford: Blackwells. ISBN 0-631-21412-7. 2001, 2nd ed. 2004.
Ladefoged (2003). Phonetic data analysis: An introduction to instrumental phonetic fieldwork. Oxford: Blackwells.. ISBN 0-631-23270-2.
Ladefoged (2006). CD-ROM "A Course in Phonetics". ISBN 1-4130-1420-8.
Ladefoged (PDF). Representing linguistic phonetic structure.


== Ծանոթագրություններ ==