Սադիր Ժապարով

Սադիր Ժոպարով, նաև Սադիր Նուրգոդջո ուուլու Ջապարով (ղրղզ.՝ Садыр Нургожо уулу Жапаров, դեկտեմբերի 6, 1968(1968-12-06), Կեն-Սուու, Tüp District, Ղրղզական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), Ղրղզստանի պետական և քաղաքական գործիչ։
2021 թվականի հունվարի 10-ին կայացած արտահերթ ընտրություններում ընտրված Ղրղզստանի Հանրապետության նախագահը։ Ղրղզստանի Հանրապետության ընտրված նախագահ։


== Կենսագրություն ==


=== Վաղ տարիներ ===
Ծնվել է 1968 թվականի դեկտեմբերի 6-ին, Իսիկ Կուլի մարզի Տյուպսկի շրջանի Քիշլակ Քեն-Սուում։ Ավագ դասարաններում մինչև 1987 թվականը դպրոցում ուսանելու հետ միաժամանակ աշխատել է Սանթաշ կոլտնտեսությունում։ 1990 թվականին ավարտելով միջնակարգ դպրոցը՝ ընդունվել Է Ղրղզստանի ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ինստիտուտ (այժմ՝ Ղրղզստանի ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի պետական ակադեմիա) Ֆրունզե քաղաքում (այժմ՝ Բիշքեկ)։ 1987 թվականի զորակոչվել է Խորհրդային բանակ։ Բանակում ծառայության ընթացքում դարձավ կրտսեր սերժանտ, պարգևատրվել է  Խորհրդային բանակի գերազանցիկ կրծքանշանով։ Բանակից վերադառնալուց հետո 1989 թվականին շարունակել է սովորել ինստիտուտում՝ գերազանցությամբ ավարտելով այն 1991 թվականին՝ մարզչի մասնագիտությամբ։ Մինչև 1995 թվականը եղել է «Սանտաշ դեղկան» տնտեսությունում սովորական աշխատող։
1996 թվականին աշխատել է Իսիկ Կուլի մարզի ՆԳՆ միլիցիայի հատուկ վաշտի տեսուչ։ 1996-2000 թվականներին եղել է Սոլթոնկուլ դեղահաբերտնտեսության նախագահի տեղակալ։ «Гузель-МХААД» ՍՊԸ-ի գլխավոր տնօրեն, 2002-2005 թվականներին՝ Բալըքչիի նավթավերամշակման փոքր գործարանի գլխավոր տնօրեն։ 2006 թվականին Սադիր Ժափարովն ավարտել է Բորիս Ելցինի անվան ղրղզա-Ռուսական Սլավոնական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը՝ ստանալով երկրորդ բարձրագույն կրթությունը։


=== Քաղաքական կարիերա ===
2005 թվականի մարտին Սադիր Ժապարովը Ժոգորկա Կենեշի պատգամավոր է ընտրվել 2005 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ ընդդիմադիր Քելեչեկ («Ապագա») խմբակցությունից՝ դառնալով նրա առաջնորդը։ Խորհրդարանական ընտրություններից հետո երկրում բողոքի ակցիաներ են սկսվել, որոնք վերածվել են Կակաչների  հեղափոխության։ Հակակառավարական ցույցերի և հեղափոխության ժամանակ Սադիր Ժապարովը կողմնակից էր Ղրղզստանի ընդդիմադիր ժողովրդական շարժմանը՝ Կուրմանբեկ Բակիևի գլխավորությամբ, որը հետագայում հաջող հեղափոխությունից հետո ընտրվեց երկրի նախագահ։ Ընդդիմադիր Կուրմանբեկ Բակիևի իշխանության գալուց հետո իր համակրանքն էր հայտնում նրա վարչակարգի նկատմամբ։
2006 թվականին Սադիր Ժապարովը եղել է պետական պարգևների գծով պատգամավորական հանձնաժողովի անդամ, 2007 թվականին՝ համաներման գծով պատգամավորական հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ։ 2007 թվականի հոկտեմբերին նախագահ Կուրմանբեկ Բակիևի արձակումից հետո 2005 թվականի փետրվար-մարտ ամիսներին ընտրված Ժոգորկ Քենեշին (Հանրապետության միապալատ խորհրդարան), 2007 թվականի հոկտեմբերի 22-ին նրա պատգամավորական լիազորությունները վաղաժամկետ դադարեցվել էին։ 2007 թվականին արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցել է նախագահական Ակ Ժոլ (Լուսավոր ուղի) կուսակցության ցուցակներին։ Այս ընտրություններում աջ կենտրոնամետ և պրոբակիևյան Ակ Ժոլ կուսակցությունը խորհրդարանում ամենաշատ պատգամավորական տեղերը (71-ից 90-ը) զբաղեցրել է՝ դառնալով իշխող կուսակցություն։ Չնայած պատգամավոր ընտրվելուն՝ նա չի ընդունել մանդատը՝ աշխատանքի անցնելով որպես նախագահ Կուրմանբեկ Բակիևի խորհրդական։ 2008-2009 թվականներին զուգահեռաբար եղել է Կոռուպցիայի կանխարգելման ազգային գործակալության լիազորը։ Կուրմանբեկ Բակիևի խորհրդականը եղել է մինչև 2009 թվականը։ 2009-2010 թվականներին՝ պետական կադրային ծառայության կոռուպցիայի կանխարգելման գործակալության տնօրեն։
2010-2013 թվականներին եղել է Ղրղզստանի Հանրապետության Ժոգորկու Քենեշի պատգամավոր։
2010 թվականին նախագահ Բակիևը տապալվեց հեղափոխության արդյունքում։ Օշեում և Ջալալ Աբադեում տեղի ունեցած միջէթնիկական բախումներին Ժապարովը և նրա համախոհները ակտիվորեն մասնակցել են, սեփական պնդմամբ, փորձել են կանխել բախումները, նրանց հակառակորդների պնդմամբ՝ աջակցել են ղրղզ ազգայնականներին։
2010 թվականի հոկտեմբերին կայացած ընտրություններում կրկին ընտրվել է Ղրղզստանի Հանրապետության պատգամավոր Ժոգորկա Կենեշը իդեալիստական կոմունիստական կուսակցության ցուցակով՝ Կամչիբեկ Տաշիևի ղեկավարությամբ, որը ստացել է տեղերի մեծամասնությունը։ Նշանակվել է դատաիրավական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ։
2012 թվականից հանդես է եկել իր հայրենի Իսիկ-Կուլի մարզում գտնվող Կումտոր ոսկու հանքի ազգայնացման օգտին և նրա կառավարող ընկերությանը մեղադրել է բնապահպանական խախտումների և կոռուպցիայի մեջ։ Այդ կապակցությամբ ժողովրդականություն է ձեռք բերել իր համերկրացիների շրջանում։


=== Հետապնդումներ ===


==== Առաջին դատական հետապնդում ====
Առնվազն 2012 թվականից Սադիր Ժափարովը հանդես է եկել Ղրղզստանում նման խոշորագույն հանքավայրը հանդիսացող Կումտոր ոսկու հանքավայրի ազգայնացման օգտին և տարածաշրջանում ամենախոշորներից մեկը։ 2012 թվականի աշնանը Բիշքեկի կենտրոնում Կումտորի ազգայնացման հերթական հանրահավաքի ժամանակ, որը կազմակերպել էր Սադիր Ժապարովը և Կամչիբեկ Տաշիևը, ցուցարարները սկսել են Սպիտակ տան գրավման փորձերը (որտեղ աշխատում են և նախագահը, և խորհրդարանը)։ Նրանք սկսել են անցնել կառավարական շենքի պատնեշներով և անկարգություններ կազմակերպել Ղրղզստանի մայրաքաղաքի կենտրոնում՝ բախվելով ոստիկանության և օմոնականների և պետական պահպանության աշխատակիցների հետ։ Ժապարովը, Տաշիևը և բողոքի ակցիաների մի շարք այլ առաջնորդներ ձերբակալվել են։ Ժապարովը մեղադրվում էր հանրապետության ՔՕ 295 հոդվածով (Իշխանության բռնի զավթում կամ իշխանության բռնի պահպանում), թեև իշխանության զավթումը ոչ փաստացիորեն, ոչ էլ իրավաբանորեն չի եղել։ 2013 թվականի մարտին Բիշքեկի մայիսմեկյան շրջանային դատարանը Ժապարովին և նրա համախոհներին մեղավոր էր ճանաչել և դատապարտել մեկ տարի ու վեց ամիս ազատազրկման։ Ժապարովը և նրա կողմնակիցները հայտարարեցին իրենց քաղաքական բանտարկյալների, և դա ճանաչել են մի շարք քաղաքական գործիչների, լրագրողների, ԶԼՄ-ների և մի շարք միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։ Նույն թվականի հունիսին Բիշքեկի քաղաքային դատարանը, ի վերջո, արդարացրեց նրանց, և նրանք ազատ արձակվեցին հենց դատարանի դահլիճում։ Ժապարովը դա անվանել է արդարության հաղթանակ և երկրում քաղաքացիական հասարակության գերազանց աշխատանք։ Ազատ արձակվելուց հետո շարունակել է ընդդիմադիր գործունեությունը՝ շարունակելով պաշտպանել իր համոզմունքները ։


==== Արտագաղթ և երկրորդ դատական հետապնդում ====
2013 թվականի հունիսի վերջին Կարակոլ քաղաքում (Իսիկ-Կուլի մարզի մարզային կենտրոն) Կումթորի թեմայով հերթական հանրահավաքների ժամանակ ցուցարարները փորձել են պատանդ վերցնել մարզի նահանգապետ Էմիլբեկ Կապտագաևին և գրոհով վերցնել մարզպետարանի շենքը։ Ոստիկանությունը և Օմոնը դժվարությամբ են կարողացել կանխել նրանց գրավումը և ճնշել բողոքի ակցիաները։ Այդ իրադարձությունների կազմակերպման մեջ մեղադրվել են Սադիր Ժապարովը և Կուբանիչբեկ Կադիրովը, և նրանք ձերբակալվել են։ Սադիր Ժապարովը հերքել է իր մասնակցությունը այդ բողոքներին և, օգտվելով ազատ արձակումից, շտապ մեկնել է Ղազախստան։ Այնուհետև արտագաղթի ժամանակ որոշ ժամանակ թաքնվում էր սկզբում Ռուսաստանում, ապա Թուրքիայում և Կիպրոսում։ Արտասահմանում գտնվելու ընթացքում շարունակել է ընդդիմադիր գործունեությունը՝ սոցցանցերով հանդես գալով Ղրղզստանի իրավիճակի մասին և խոսելով իր համոզմունքների մասին։ 2017 թվականի սկզբին հայտարարել Էր հայրենիք վերադառնալու մասին, և 2017 թվականի մարտին ղազախա-ղրղզական սահմանն անցնելու ժամանակ ձերբակալվել էր Ղրղզստանի իրավապահ մարմինների կողմից 2013 թվականի հունիսի վերջին տեղի ունեցած դեպքերի գործով։ Նույն թվականին մեղավոր է ճանաչվել և դատապարտվել 11 տարվա և 6 ամսվա ազատազրկման ուժեղացված ռեժիմի գաղութում։


=== Վարչապետի ընտրություն ===

2020 թվականի հոկտեմբերի 5-ին Ղրղզստանում սկսվել են զանգվածային բողոքներ խորհրդարանական ընտրությունների արդյունքների դեմ։ Հոկտեմբերի 6-ի առավոտյան ցուցարարները Կամչիբեկ Տաշիևի գլխավորությամբ ազատ են արձակել Սադիր Ժապարովին և տարել Բիշքեկի կենտրոնական հրապարակ, որտեղ նա ելույթ է ունեցել։ 2020 թվականի հոկտեմբերի 6-ի երեկոյան խորհրդարանի պատգամավորները Դոստուկ հյուրանոցում հաստատել են Ժապարովի նշանակումը երկրի վարչապետի պաշտոնում։ Սակայն Աթա Մեկեն կուսակցությունից Ղրղզստանի վարչապետի մեկ այլ թեկնածու Տիլեկ Տոկտոգազիեևը Կառավարության շենքի մոտ ընթացող հանրահավաքում հայտարարել է, որ հենց ինքն է կառավարության լեգիտիմ ղեկավարը, քանի որ այդ պաշտոնում նրան ընտրել են համակարգող խորհրդի նիստում, որը հիմնել են ընդդիմադիր կուսակցությունների առաջնորդները։ Տոկտոգազիևը ժապարովի նշանակումը անօրինական է համարում, քանի որ պատգամավորները նրան հավանություն են տվել ժապարովի մի քանի հարյուր կողմնակիցների ճնշման ներքո, որոնք հավաքվել էին Դոստուկ հյուրանոցի մոտ խորհրդարանականների նիստի ժամանակ։ Ժապարովի հակառակորդները նաև մատնանշում են խորհրդարանական քվորումի բացակայությունը և նրա ընտրության ժամանակ ընթացակարգի խախտումը։
2020 թվականի հոկտեմբերի 15-ից Ղրղզստանի նախագահ Սորոնբայ Ժեենբեկովի հրաժարականից հետո, Ղրղզստանի Հանրապետության Սահմանադրության 68-րդ հոդվածի համաձայն, սկսել է կատարել Ղրղզստանի նախագահի պարտականությունները։ 2020 թվականի նոյեմբերի 14-ին որոշում է կայացրել մասնակցել 2021 թվականի հունվարի 10-ին նշանակված Ղրղզստանի նախագահի ընտրություններին, ինչի կապակցությամբ վայր է դրել երկրի նախագահի լիազորությունները և դադարեցրել Է Ղրղզստանի վարչապետի պաշտոնական լիազորությունները։


=== 2020 թվականի նախագահական ընտրություններ ===
2020 թվականի հունվարին Ժապարովը մասնակցել Է Ղրղզստանի Հանրապետության նախագահի ընտրություններին, որտեղ հաղթանակ է տարել՝ ստանալով ընտրողների ճնշող աջակցությունը։


== Քննադատություն ==
Սադիր Ժապարովին մեղադրում են ղրղզական ազգայնամոլությանը հավատարիմ լինելու մեջ՝ նրան համարելով համոզված ազգայնական, որը հակված է բռնության։ Հայտնի է Ղրղզստանի հարավում Ուզբեկական հսկայական սփյուռքի մոտ նրա ծայրահեղ պոպուլյար լինելու մասին, որոնք նրան համարում են հակաուզբեկյան տրամադրությունների և ակցիաների ոգեշնչողներից մեկը և, մասնավորապես, նրան մեղադրում են 2010 թվականի հունիսին երկրի հարավում հակաուզբեկյան արյունալի բախումների ժամանակ ղրղըզ ազգայնականներին աջակցելու մեջ։ Այդ մասին հայտարարել են այն իրադարձությունների ականատեսները, որոնք պնդում են, որ Ժապարովն ու նրա կողմնակիցները այն ժամանակ աջակցում էին միայն էթնիկ ղրղզներին, և նրա շուրթերից նույնիսկ հնչում էին ազգայնական կարգախոսներ։ Ժապարովի կարծիքով՝ նա իր համախոհների հետ, ընդհակառակը, փորձել է կանխել բախումները և խանգարել դրանց էսկալացիային։
Նշվում է, որ Սադիր Ժապարովի աշխատանքի ընթացքում Կոռուպցիայի հակազդման գերատեսչություններում նա այդպես էլ էական հաջողություններ չի գրանցել կոռուպցիայի դեմ պայքարում։ Նրան նաև մեղադրում են օրենքով գող և երկրի հյուսիսում քրեական աշխարհի հայտնի առաջնորդ Կամչա Կոլբաևի հետ կապերի մեջ, որը կապված է, այսպես կոչված, Մատրիմովների կլանի հետ։


== Անձնական կյանք և ընտանիք ==
Սադիր Ժապարովը ամուսնացած է, ունի չորս երեխա։ Նրա ընտանիքի մասին քիչ տեղեկություններ կան։ Նրա ծնողները՝ Նուրգոժոյի հայրը և Կադիչի մայրը, մահացել են 2017 թվականի սեպտեմբերին և 2019 թվականի մարտին, համապատասխանաբար, նրա դատական հետապնդման և ազատազրկման ժամանակ։ Ոչ 2017 թվականին, ոչ էլ 2019 թվականին Ժապարովն ազատ չի արձակվել իր ծնողների հուղարկավորությանը։ Հայտնի է, որ նրա եղբորը պատկանում է երկրի հյուսիսում ածխի hատվածներից մեկը։


== Մրցանակներ ==
2009 թվականին պարգևատրվել է Իսիկ-Կուլի մարզային պետական վարչակազմի մեդալով՝ Իսիկ-Կուլի մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման գործում ներդրած նշանակալի ավանդի համար։
2010 թվականին պարգևատրվել Է Աֆղանստանի վետերանների Ռուսաստանի Միության «Վաստակի համար» մեդալով (Աֆղանստանի վետերանների միության կենտրոնական վարչության 2009 թվականի դեկտեմբերի 7-ի թիվ 485 որոշմամբ)։


== Ծանոթագրություններ ==