Դե լյա Ռեժանս (սրճարան)

«Դե լյա Ռեժանս» (ֆր.՝ Café de la Régence), Փարիզի առաջին սրճարաններից մեկը, որը բացվել է 1681 թվականին և հայտնի է դարձել որպես շախմատի կենտրոն։ Այդ սրճարանի այցելուներն են եղել այդ ժամանակի ամենատաղանդավոր ու հայտնի շախմատիստները։


== Պատմություն ==
Սրճարանը բացվել է 1681 թվականին և կրել «Cafe de la Place du Palais-Royal» անունը։ 1715 թվականից հետո՝ Ֆրանսիայում ռեգենտության ժամանակաշրջանում, սրճարանը կրել է «Café de la Régence» անունը։
Մոտ 1740 թվականին Պրոկոպ սրճարանից այդտեղ են տեղափոխվել Փարիզի շախմատիստները։ Սրճարանի մշտական այցելուները եղել են այնպիսի հայտնի մարդիկ, ինչպիսիք են Դենի Դիդրոն, Ժան-Ժակ Ռուսոն, Ֆրանսուա Անդրե Ֆիլիդորը, Նապոլեոն Բոնապարտը և Բենջամին Ֆրանկլինը։ Սրճարան հաճախ են այցել և շախմատ խաղացել հայտնի շախմատիստներ Լեգալը,  Լիոնել Կիզերիցկին, Դանիել Հարվիցը։
1769 թվականին սրճարանի սեփականատեր է դարձել նախկին ատենակալ Ռեյը։ Այնուհետև սրճարանը ղեկավարել են Ֆրանսուա Ակվինը և նրա կինը՝ Մարի Անտուանետ Բրիսեթը, իսկ ավելի ուշ՝ Մարի Հեսսեն;
Ֆրանսիական հեղափոխության ժամանակ Մաքսիմիլիեն Ռոբեսպիեռը յակոբինյան ակումբի նիստերի ընդմիջումների ժամանակ հաճախ է եղել սրճարանում։ Չցանկանալով տեսնել նրան՝ շախմատասերները լքել են սրճարանը։
Տարիներ շարունակ սրճարանն աչքի է ընկել մարմարի շախմատի սեղանով, որի վրա 1798 թվականին շախմատ է խաղացել Նապոլեոնը։ Շախմատից բացի սրճարանում խաղացել են շաշկի և բիլիարդ։
Մոտ հարյուր քսան տարի սրճարանը հանդիսացել է Ֆրանսիայի և Եվրոպայի շախմատային խաղի կենտրոն։
1844 թվականի օգոստոսի 28-ին Կառլ Մարքսը և Ֆրիդրիխ Էնգելսը հանդիպել են սրճարանում (մինչ այդ նրանք հանդիպել են Քյոլնում) և դարձել ընկերներ։
1852 թվականին՝ Պալե-Ռոյալ փողոցի վերակառուցման ընթացքում, որոշ ժամանակով սրճարանը տեղափոխվել է Ռիշելյեի փողոցի Դոդուն հյուրանոց։ 1854 թվականից մինչև հիմա սրճարանը գտնվում է Սեն-Օնորե 161 հասցեում։
1910 թվականին սրճարանի տերը փոխվել է և այն վերածվել է ռեստորանի։ Շախմատիստների մեծ մասը տեղափոխվել են «Café de l 'Univers» սրճարան։ Ռեստորանը գործել է մինչև 1950-ականների կեսերը։ Այն պահպանել է դեկորացիայի որոշ տարրեր, որոնք հիշեցրել են սրճարանի փառահեղ անցյալի մասին։


== Շախմատային մրցաշարեր ==
1843 թվականի աշնանը «Դե լյա Ռեժանս» սրճարանը դարձել է այդ ժամանակաշրջանի առաջատար շախմատիստներ՝ ֆրանսիացի Պիեռ դե Սենտ-Ամանդի և անգլիացի Հովարդ Սթաունթոն միջև տեղի ունեցած մրցաշարի ասպարեզ։ Հովարդ Սթաունթոնը հաղթել է 11 խաղ, պարտվել 6-ը, 4 խաղ ավարտվել է ոչ-ոքի։
1858-1859 թվականներին Եվրոպա կատարած ճանապարհորդության ժամանակ ամերիկացի շախմատիստ  Պոլ Մորֆին հաճախ է եղել սրճարանում, այնտեղ նա  5,5֊2,5 հաշվավ հաղթել է գերմանացի շախմատիստ Դանիել Հարվիցին։ Սրճարանում հետագայում անցկացվել է նշանավոր շախմատային միջոցառումներ։


== Գրականությունում ==
Սրճարանի անունը հիշատակվում է մի քանի գրական ստեղծագործություններում՝ Ալեքսանդր Կոտով՝ «Սպիտակ և սև», Սեսար Վալյեխո՝ «Գլխարկ, վերարկու, ձեռնոցներ», Դենի Դիդրո՝ «Ռամոյի եղբորորդին»։

		
		


== Մատենագրություն ==
Michael Ehn: Ein idealer Ort in einer idealen Stadt, in: Karl 2006,4, S. 16-25
Paul Metzner: Crescendo of the Virtuoso, 1998
Ken Whyld: Chess christmas. Moravian Chess, Olomouc 2006, S. 311—321. ISBN 80-7189-559-8.
George Walker: The Café de la Régence, in: ders.: Chess and Chess-Players, London 1850, S. 148—184


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ensayo sobre la historia del Café de la Régence (en inglés).
El Café de la Régence (Mayer/Guerrero).