Բոթվել ամրոց

Բոթվել ամրոց, մեծ միջնադարյան ամրոց, որը գտնվում է Քլայդ գետի ոլորանից վեր բարձր զառիթափ ափի վրա, Հարավային Լանարքշայրում, Շոտլանդիա։ Տեղակայված է Բոթվելի ու Ադինգսթոնի միջև, մոտավորապես 10 մղոն (16 կմ) Գլազգոույից հարավ-արևելք։ Ամրոցի կառուցումն սկսվել է 13-րդ դարում Մյուրեյ տոհմի նախնիների կողմից, որպեսզի պաշտպանի Քլայդի ռազմավարական անցման կետը։ Բոթվելն առանցքային դեր է խաղացել Շոտլանդիայի անկախության պատերազմներում՝ մի քանի անգամ ձեռքից-ձեռք անցնելով։
Հսկայական գլանաձև դոնժոնը կառուցվել է 13-րդ դարում, բայց նախքան ամրոցի մնացած մասը կկառուցվեր, այն խիստ վնասվել է մի շարք պաշարումների ժամանակ։ Վաղ 15-րդ դարում վերականգնումն ընդարձակել է ամրոցը, բայց այն լքվել է մինչև 18-րդ դարը։ Ժամանակակից ավերակն ուղղանկյուն է, արևմուտքում դոնժոնի մնացորդներով, արևելքում՝ հետագայում կառուցված մեծ դահլիճի։ Բակը շրջապատված է երկար կուրտինայով՝ հարավ-արևելյան ու հարավ-արևմտյան անկյուններում կլոր աշտարակներով։ Շոտլանդացի հնագետ Ուիլյամ Դուգլաս Սիմփսոնն ամրոցը նկարագրում է որպես «ամենագլխավոր աշխարհիկ կառույցներից մեկը միջնադարյան Շոտլանդիայում»։


== Պատմություն ==
Թագավոր Դավիդ I-ը 12-րդ դարում Բոթվելի բարոնությունը շնորհել է Դավիդ Օլիֆարդին (կամ Օլիֆանտ)։ Հողերը ժառանգաբար անցնում էին նրա սերունդներին և մինչև 1252 թվականը բարոնությունը դարձել էր Վալտեր դե Մորավիայի կամ Մորեյցի Վալտերի սեփականությունը, որն ամուսնացել էր վերջին Օլիֆարդ բարոնի դստեր հետ։ Նա սկսել է ամրոցի շինարարությունը, բայց մինչև 1296 թվականի շոտլանդական անկախության պատերազմների սկսվելը միայն գլխավոր դոնժոնը, բանտային աշտարակն ու կարճ միացնող կուրտինան էին կառուցվել։ Մնացած մասի հիմքերը հավանաբար գցված են եղել և պաշտպանվել փայտե ցցապատով։


=== Շոտլանդական անկախության պատերազմներ ===
Պատերազմի սկզբին Անգլիայի թագավոր Էդվարդ I-ի զորքերը նվաճել են Շոտլանդիան, խլել Բոթվելն ու գերեվարել Վալտերի որդի Բոթվելցի Ուիլյամ Մորեյին։ Ամրոցը պահող անգլիական կայազորը 14 ամսով պաշարվել է շոտլանդացիների կողմից 1298—1299 թվականներին ու ի վերջո անձնատուր եղել։  1301 թվականին Էդվարդ  I-ը վերադարձել  ու ևս մեկ անգամ գրավել է ամրոցը  6800 մարդուց բաղկացած զորքով և հատուկ կառուցել ամրոցակործան սարքերը։ Բոթվելը դարձել է Փեմբրոքի 2-րդ կոմս Այմեր դե Վալենսի՝ Էդվարդի կողմից նշանակված Շոտլանդիայի ղեկավարի շտաբը և մնացել անգլիացիների ձեռքում մի քանի տարի։ 

1314 թվականին Բենոքբըրնում Ռոբերտ Բրյուսի հաղթանակից հետո ամրոցը ապաստան է տրամադրել մի քանի անգլիացի ազնվականի։ Սակայն ամրոցի կոնստեբլ սըր Վալտեր ՖիթզՋիլբերթը  ամրոցը հանձնել է մոտեցող շոտլանդացիներին։ Այս արարքի համար նրան շնորհվել է Քադզոույի բարոնությունը, որտեղ նրա ժառանգները դարձել են հզոր Հեմիլթոն ընտանիքը։ Ամրոցը հանձնվելուց հետո շոտլանդացիներն դիտավորյալ քանդել  են այն։
1336 թվականին անգլիացիները նորից են վերադարձել, այս անգամ Էդվարդ III-ի գլխավորությամբ։ Անգլիացի թագավորը վերանորոգել է տվել ամրոցն ու նորից դարձրել այն Շոտլանդիայում իր շտաբը։ Հաջորդ տարի սըր Էնդրյու Մյուրեյը՝ սըր Ուիլյամի զարմիկն ու Բոթվելի  օրինական սեփականատերը, վերանվաճել է ամրոցն՝ օգտագործելով ամրոցակործան սարքեր։ Հաղթանակից հետո նա էլ է վնասել ամրոցը, քանդելով դոնժոնի արևմտյան մասն ու այն Քլայդի մեջ նետելով, որպեսզի այն այլևս չնվաճվի թշնամու կողմից։ Ամրոցը լքված է մնացել մինչը 1360-ական թվականները։


=== Դուգլաս ===
1362 թվականին Մորեյների ժառանգորդուհի Ջոան Մորեյը ամուսնացել է «Գրիմ» մականունով Արչիբալդ Դուգլասի՝ ապագա լորդ Գալովեյի ու Դուգլասի կոմսի հետ։ Դուգլասն սկսել է Բոթվելի վերակառուցումը, վերականգնել դոնժոնն ու ավարտել պարիսպները։ Աշխատանքները շարունակվել են իր որդի Արչիբալդի՝ 4-րդ կոմսի կողմից։ Մինչև 1424 թվականը նա կառուցել էր մեծ դահլիճն ու հարևան մատուռը, հյուսիս-արևելյան և հարավ-արևելյան անկյուններում աշտարակներով ու կուրտինայով, որը միացնում էր  դոնժոնը՝ ներառելով բակը։
1455 թվականին «սև» Դուգլասները տուգանվել են ու նրանց հողերը վերադարձվել գահին։ Ջեյմս III-ը Բոթվելը շնորհել է լորդ Քրիչթոնին, հետո սըր Ջոն Ռամզեյին, որոնցից երկուսից էլ այն հետ է բռնագրավվել։ 1488 թվականին Բոթվելը  շնորհվել է Հեյլզի 2-րդ լորդ Պատրիք Հեփբուրնին ու նրա համար ստեղծվել է Բոթվելի կոմսությունը։ Սակայն Հեփբուրնը երկար չի պահել Բոթվել ամրոցը, այլ փոխանակել է այն Անգուսի 5-րդ կոմս Արչիբալդ Դուգլասի հետ, դրա փոխարեն ստանալով Լիդեսդեյլի Հերմիթիջ ամրոցը։ Ջեյմս  IV-ն այցելել է Բոթվել 1503 և 1504 թվականներին։

Այսպիսով, Բոթվելը վերադարձել է Դուգլասներին և Անգուսի կոմսերի ու Դուգլասների մարքիզների միջոցով ժառանգվել Ֆորֆարի կոմսերին։ Ֆորֆարի 1-ին կոմս Արչիբալդ Դուգլասն սկսել է մոտակայքում նոր առանձնատան կառուցումը, քարի համար քանդելով ամրոցի հյուսիս-արևելյան աշտարակը։ (Նրա տունն ապամոնտաժվել է 1926 թվականին տարածքում  հանքարդյունահանման պատճառով)։ 1715 թվականին Շերիֆմույրում 2-րդ կոմսի մահից հետո ամրոցը վերադարձել է Դուգլաս ընտանիքի ավագ ժառանգներին, որը ներկայացված էր Դուգլասի 1-ին դքսով ու իր ժառանգներով։ Հետո ամրոցն անցել է Հոումի կոմսերին։ 1935 թվականին 13-րդ կոմսը Բոթվելը հանձնել է պետության հոգածությանը։ Այժմ այն պատկանում է «Շոտլանդիայի պատմական միջավայր» կազմակերպությանը որպես ազգայնորեն կարևոր հուշարձան, բաց է հանրության առջև  (մուտքի վճար).


== Դիզայն ==
Թեև ամրոցն այդպես էլ չի ստացել իր նախնական տեսքը, դրա նախագիծը նման է Քոուչիի, Քիլդրամիի և Դիրլեթոնի ամրոցներին, քանի որ այն ունի կլոր դոնժոն։ Դոնժոնը, որն այժմ ավերակների է վերածված, սկզբնապես ունեցել է 82 ոտնաչափ (25 մետր) բարձրություն,  62 ոտնաչափ (19 մետր) տրամագիծ և պարիսպներ, որոնք 15 ոտնաչափ (4․6 մետր)  հաստություն են ունեցել Հաստ պարիսպներն ու հզոր պահակատունը հետագայում են ավելացվել կառույցին, և այն համարվել է «Շոտլանդիայի ռազմական ամենակարևոր բերդերից մեկը»։


== Ծանոթագրություններ ==

Mason, Gordon The Castles of Glasgow and the Clyde, Goblinshead, 2000
Rutherford, Allan; Malcolm, John (2011), «'That stalwart toure': Bothwell Castle in the Thirteenth and Early Fourteenth Centuries», in Audrey Dakin; Miles Glendinning; Aonghus MacKechnie, Scotland's Castle Culture, Berlinn, ISBN 978-1-906566-33-3 
Salter, Mike The Castles of South West Scotland, Folly Publications, 1993
Tabraham Chris (1994)։ Bothwell Castle: Official Souvenir Guide (2009 Revised ed.)։ Historic Scotland։ ISBN 978-1-84917-021-5 


== Արտաքին հղումներ ==
Historic Environment Scotland: Visitor guide
Engraving of Bothwell Castle in 1693 by John Slezer at National Library of Scotland
Video footage of Bothwell Castle