Օքսիդ

Օքսիդներ, երկտարր միացություններ են, որոնք բաղկացած են որևէ տարրի և թթվածնի ատոմներից։ Օքսիդներում թթվածինը դրսևորում է -2 օքսիդացման աստիճան։ Թթվածինը իր էլեկտրաբացսականությամբ երկրորդն է՝ ֆտորից հետո։ Այդ պատճառով գրեթե բոլոր տարրերը առաջացնում են օքսիդներ։
Օքսիդները բավականին տարածված են երկրի ընդերքում և առհասարակ տիեզերքում։ Օրինակ այդպիսի միացություններից է ժանգը, ջուրը, շաքարավազը, ածխաթթու գազը։

Միացությունները, որոնք պարունակում են թթվածնի երկու ատոմ կոչվում են պերօքսիդներ, սուպերօքսիդներ։ Կոպիտ ասած նրանք չեն մտնում օքսիդների դասի մեջ։


== Դասակարգում ==
Կա օքսիդների 4 հիմնական դաս՝ հիմնային, թթվային, երկդիմի և աղ չառաջացնող։
Կախված նրանից թե ինչ քիմիական կազմ ունեն նրանք, տարբերում են.

Աղ առաջացնող օքսիդներ.
Հիմնային օքսիդներ (օրինակ, նատրիումի օքսիդ Na2O, պղնձի օքսիդ(II) CuO), մետաղների օքսիդները,
Թթվային օքսիդներ (օրինակ, ծծմբի օքսիդ (VI) SO3, ազոտի օքսիդ(IV) NO2), այն մետաղների օքսիդները, որոնց օքսիդացման աստիճանը V—VII է և ոչ մետաղները,
Ամֆոտեր օքսիդներ (օրինակ, ցինկի օքսիդ ZnO, ալյումինի օքսիդ Al2О3), մետաղների օքսիդները, որոնք ունեն III—IV օքսիդացման աստիճան և կան բացառություններ (ZnO, BeO, SnO, PbO)
Աղ չառաջացնող օքսիդներ. ածխածնի օքսիդ (II) СО, ազոտի օքսիդ(I) N2O, ազոտի օքսիդ(II) NO։


== Անվանակարգում ==

IUPAC-ի անվանումներ ցանկի համաձայն օքսիդները անվանվում են «օքսիդ» բառով և քիմիական տարրի սեռական հոլովով. օրինակ՝ Na2O նատրիումի օքսիդ, Al2O3 ալյումինի օքսիդ։ Եթե տարրը ունի փոփոխական օքսիդացման աստիճան, ապա օքսիդի անվանման կողքին առանց բացատանիշի, փակագծերի մեջ նշվում է նրա օքսիդացման աստիճանը։ Օրինակ՝ Cu2О պղնձի օքսիդ(I), CuO պղնձի օքսիդ(II), FeO երկաթի օքսիդ(II), Fe2О3 երկաթի օքսիդ(III), Cl2O7 քլորի օքսիդ(VII)։
Կախված օքսիդում թթվածնի ատոմների թվից, դրանք կարող են ունենալ տարբեր անվանումներ։ Օրինակ, եթե պարունակում է մեկ ատոմ թթվածին, ապա անվանում են մոնօքսիդ, եթե երկու, ապա երկօքսիդ, իսկ եթե երեք, ապա՝ եռօքսիդ։ Օրինակ՝ ածխածնի մոնօքսիդ CO, ածխածնի երկօքսիդ СО2, ծծմբի եռօքսիդ SO3։
XIX դարից հրակայուն օքսիդները, որոնք գործնականորեն չեն լուծվում ջրում անվանեցին «հողեր»։
Կա օքսիդների 4 հիմնական դաս՝հիմնային, թթվային, երկդիմի և աղ չառաջացնող։
Հիմնային են այն օքսիդները, որոնց համապատասխանում են Հիմքեր. դրանք մետաղների օքսիդներ են, օրինակ՝ Na2O, K2O, CaO, Fe2O3։
Թթվային են այն օքսիդները, որոնց համապատասխանում են Թթուներ. դրանք էլ ոչ մետաղների օքսիդներն են, օրինակ՝ N2O3, P2O5, Cl2O7, Mn2O7։
Երկդիմի են այն օքսիդները, որոնք կարող են փոխազդել թե թթուների, թե հիմքերի հետ.դրանք բոլորը համեմատաբար պասիվ մետաղների օքսիդներ են, ինչպես ZnO, FeO, Al2O3 օքսիդները։
Աղ չեն առաջացնում այն օքսիդները, որոնք չեն փոխազդում ոչ թթուների, ոչ հիմքերի հետ.դրանք ոչ մետաղների օքսիդներ են, ինչպես՝ NO, N2O, CO և այլն։


== Քիմիական հատկություններ ==

Փոխազդեցության արդյունքում թթվային օքսիդները առաջացնում են աղեր։
Օքսիդները փոխազդելով ջրի հետ, առաջացնում են թթուներ։
Հիմնային օքսիդները փոխազդում են թթուների հետ, իսկ թթուները հիմնային օքսիդների։Նախևառաջ՝ թթվային և հիմնային (խոսքը ալկալիներին համապատասխանող օքսիդների մասին է) օքսիդները փոխազդում են ջրի հետ՝ համապատասխանաբար թթուներ և հիմքեր առաջացնելով՝

  
    
      
        
          
            C
            a
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            C
            a
            O
            H
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CaO+H_{2}O\rightarrow CaOH}}}
  
  
    
      
        
          
            S
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {SO_{3}+H_{2}O\rightarrow H_{2}SO_{4}}}}
  Հիմնային օքսիդները փոխազդում են թթուների հետ և առաջացնում աղ և ջուր, օրինակ՝

  
    
      
        
          
            N
            
              a
              
                2
              
            
            O
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            →
            N
            
              a
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Na_{2}OH_{2}SO_{4}\rightarrow Na_{2}SO_{4}+H_{2}O}}}
  
  
    
      
        
          
            C
            a
            O
            +
            H
            C
            l
            →
            C
            a
            C
            
              l
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CaO+HCl\rightarrow CaCl_{2}+H_{2}O}}}
  
  
    
      
        
          
            F
            
              e
              
                2
              
            
            
              O
              
                3
              
            
            +
            2
            
              H
              
                3
              
            
            P
            
              O
              
                4
              
            
            →
            2
            F
            e
            P
            
              O
              
                4
              
            
            +
            3
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Fe_{2}O_{3}+2H_{3}PO_{4}\rightarrow 2FePO_{4}+3H_{2}O}}}
  իսկ թթվային օքսիդները՝հիմքերի հետ՝դարձյալ աղ և ջուր առաջացնելով՝

  
    
      
        
          
            K
            O
            H
            +
            S
            
              O
              
                3
              
            
            →
            
              K
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {KOH+SO_{3}\rightarrow K_{2}SO_{4}+H_{2}O}}}
  
  
    
      
        
          
            F
            e
            (
            O
            H
            
              )
              
                2
              
            
            +
            
              N
              
                2
              
            
            
              O
              
                5
              
            
            →
            F
            e
            (
            N
            
              O
              
                3
              
            
            
              )
              
                2
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Fe(OH)_{2}+N_{2}O_{5}\rightarrow Fe(NO_{3})_{2}+2H_{2}O}}}
  Թթվային և հիմնային օքսիդները իրենց հերթին կարող են փոխազդել իրար հետ՝նույն արգասիքները առաջացնելով, օրինակ՝

  
    
      
        
          
            C
            a
            O
            +
            S
            
              O
              
                3
              
            
            →
            C
            a
            S
            
              O
              
                4
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CaO+SO_{3}\rightarrow CaSO_{4}}}}
  
  
    
      
        
          
            N
            
              a
              
                O
              
            
            +
            
              N
              
                2
              
            
            
              O
              
                5
              
            
            →
            2
            N
            a
            N
            
              O
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Na_{O}+N_{2}O_{5}\rightarrow 2NaNO_{3}}}}
  Ինչ վերաբերվում է երկդիմի օքսիդներին՝նրանք փոխազդում են թե թթուների, թե հիմքերի հետ՝

  
    
      
        
          
            Z
            n
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            →
            Z
            n
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {ZnO+H_{2}SO_{4}\rightarrow ZnSO_{4}+H_{2}O}}}
  
  
    
      
        
          
            Z
            n
            O
            +
            N
            a
            O
            H
            →
            N
            a
            Z
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {ZnO+NaOH\rightarrow NaZO_{2}+H_{2}O}}}
  Աղ չառաջացնող օքսիդները չեզոք են, սակայն դրանք կարելի է այրել և ստանալ նոր օքսիդ.

  
    
      
        
          
            2
            C
            O
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            2
            C
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2CO+O_{2}\rightarrow 2CO_{2}}}}
  
  
    
      
        
          
            2
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            2
            S
            
              O
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2SO_{2}+O_{2}\rightarrow 2SO_{3}}}}
  


=== Հիմնային օքսիդներ ===
Հիմնային օքսիդ + ուժեղ թթու → աղ + ջուր
  
    
      
        
          
            C
            u
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            →
            C
            u
            S
            
              O
              
                4
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CuO+H_{2}SO_{4}\rightarrow CuSO_{4}+H_{2}O}}}
  Թթվահիմնային օքսիդ + ջուր → հիդրօքսիդ
  
    
      
        
          
            C
            a
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            C
            a
            (
            O
            H
            
              )
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CaO+H_{2}O\rightarrow Ca(OH)_{2}}}}
  Ուժեղ հիմնային օքսիդ + թթվային օքսիդ → աղ
  
    
      
        
          
            C
            a
            O
            +
            M
            
              n
              
                2
              
            
            
              O
              
                7
              
            
            →
            C
            a
            (
            M
            n
            
              O
              
                4
              
            
            
              )
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CaO+Mn_{2}O_{7}\rightarrow Ca(MnO_{4})_{2}}}}
  Հիմնային օքսիդ + ջրածին → մետաղ + ջուր
  
    
      
        
          
            C
            u
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            →
            C
            u
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CuO+H_{2}\rightarrow Cu+H_{2}O}}}
  


=== Թթվային օքսիդներ ===
Թթվային օքսիդ + ջուր → թթու
  
    
      
        
          
            S
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {SO_{3}+H_{2}O\rightarrow H_{2}SO_{4}}}}
  Թթվային օքսիդ + հիմնային օքսիդ → աղ
  
    
      
        
          
            C
            
              O
              
                2
              
            
            +
            C
            a
            O
            →
            C
            a
            C
            
              O
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CO_{2}+CaO\rightarrow CaCO_{3}}}}
  Թթվային օքսիդ + հիմք → աղ + ջուր
  
    
      
        
          
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            2
            N
            a
            O
            H
            →
            N
            
              a
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {SO_{2}+2NaOH\rightarrow Na_{2}SO_{3}+H_{2}O}}}
  Եթե թթվային օքսիդը հանդիսանում է անհիդրիդ, ապա.

  
    
      
        
          
            C
            a
            (
            O
            H
            
              )
              
                2
              
            
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
            →
            C
            a
            C
            
              O
              
                3
              
            
            ↓
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Ca(OH)_{2}+CO_{2}\rightarrow CaCO_{3}\downarrow +H_{2}O}}}
  

  
    
      
        
          
            C
            a
            C
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
            →
            C
            a
            (
            H
            C
            
              O
              
                3
              
            
            
              )
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CaCO_{3}+H_{2}O+CO_{2}\rightarrow Ca(HCO_{3})_{2}}}}
  Կայուն օքսիդ + աղ1 → աղ2 + անկայուն օքսիդ
  
    
      
        
          
            S
            i
            
              O
              
                2
              
            
            +
            N
            
              a
              
                2
              
            
            C
            
              O
              
                3
              
            
            →
            N
            
              a
              
                2
              
            
            S
            i
            
              O
              
                3
              
            
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {SiO_{2}+Na_{2}CO_{3}\rightarrow Na_{2}SiO_{3}+CO_{2}}}}
  Թթվի անհիդրիդ1 + անջուր թթու2 → թթվի անհիդրիդ2 + անջուր թթու1
  
    
      
        
          
            2
            
              P
              
                2
              
            
            
              O
              
                5
              
            
            +
            4
            H
            C
            l
            
              O
              
                4
              
            
            →
            4
            H
            P
            
              O
              
                3
              
            
            +
            2
            C
            
              l
              
                2
              
            
            
              O
              
                7
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2P_{2}O_{5}+4HClO_{4}\rightarrow 4HPO_{3}+2Cl_{2}O_{7}}}}
  


=== Ամֆոտեր օքսիդներ ===
Ուժեղ թթուներ կամ թթվային օքսիդների փոխազդեցության ժամանակ ցուցաբերում է հիմային հատկություններ.
  
    
      
        
          
            Z
            n
            O
            +
            2
            H
            C
            l
            →
            Z
            n
            C
            
              l
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {ZnO+2HCl\rightarrow ZnCl_{2}+H_{2}O}}}
  ։։
  
    
      
        
          
            Z
            n
            O
            +
            2
            K
            O
            H
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            
              K
              
                2
              
            
            [
            Z
            n
            (
            O
            H
            
              )
              
                4
              
            
            ]
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {ZnO+2KOH+H_{2}O\rightarrow K_{2}[Zn(OH)_{4}]}}}
   (ջրային լուծույթում)
  
    
      
        
          
            Z
            n
            O
            +
            2
            K
            O
            H
            →
            
              K
              
                2
              
            
            Z
            n
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {ZnO+2KOH\rightarrow K_{2}ZnO_{2}}}}
  


== Ստացում ==
Ամենապարզ եղանակը պարզ նյութի և թթվածնի փոխազդեցությունն է՝

  
    
      
        
          
            S
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            S
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {S+O_{2}\rightarrow SO_{2}}}}
  
  
    
      
        
          
            C
            u
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            C
            u
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Cu+O_{2}\rightarrow CuO}}}
  Օքսիդներ են ստացվում նաև՝

Անլուծելի հիմքը տաքացնելով քայքայելիս՝
  
    
      
        
          
            F
            e
            (
            O
            H
            
              )
              
                2
              
            
            →
            F
            e
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Fe(OH)_{2}\rightarrow FeO+H_{2}O}}}
  
  
    
      
        
          
            C
            u
            (
            O
            H
            
              )
              
                2
              
            
            →
            C
            u
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Cu(OH)_{2}\rightarrow CuO+H_{2}O}}}
  Անկայուն կամ թույլ թթուն քայքայելիս՝
  
    
      
        
          
            
              H
              
                2
              
            
            S
            i
            
              O
              
                3
              
            
            →
            S
            i
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {H_{2}SiO_{3}\rightarrow SiO_{2}+H_{2}O}}}
  
  
    
      
        
          
            
              H
              
                2
              
            
            C
            
              O
              
                3
              
            
            →
            C
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {H_{2}CO_{3}\rightarrow CO_{2}+H_{2}O}}}
  Որոշ աղեր քայքայելիս՝
  
    
      
        
          
            C
            a
            C
            
              O
              
                3
              
            
            →
            C
            a
            O
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {CaCO_{3}\rightarrow CaO+CO_{2}}}}
  
  
    
      
        
          
            M
            g
            C
            
              O
              
                3
              
            
            →
            M
            g
            O
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {MgCO_{3}\rightarrow MgO+CO_{2}}}}
  Նաև որոշ օքսիդներ այրելիս՝
  
    
      
        
          
            2
            C
            O
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            2
            C
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2CO+O_{2}\rightarrow 2CO_{2}}}}
  
  
    
      
        
          
            2
            S
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            2
            S
            
              O
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2SO_{2}+O_{2}\rightarrow 2SO_{3}}}}
  


== Ծանոթագրություններ ==