Մեդեա Աբրահամյան

Մեդեա Վարդանի Աբրահամյան (մարտի 8, 1932(1932-03-08), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԱԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ - մարտի 3, 2021(2021-03-03), Երևան, Հայաստան), հայ թավջութակահարուհի, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1980)։
Նրա նվագացանկում ընդգրկված է եղել թավջութակի ավելի քան 300 ստեղծագործություն, որոնցից շուրջ 120-ը գրված է եղել նրա կատարման համար, և բազմաթիվ ստեղծագործություններ նվիրվել են նրան։ Նրա լեգենդար անունն այսօր դարձել է դասական կատարողական արվեստի խորհրդանիշ։


== Ընտանիքը ==
Ծնվել է 1932 թվականի մարտի 8-ին, Երևանում, արվեստագետների ընտանիքում։
Հայրը՝ Վարդան Հակոբյանը, ծնվել է 1903 թ., Երևանում։ Պապը՝ Մամիկոն Ակոպովը, բնիկ նախիջևանցի էր (Նախիջևանի Այլապատ գյուղից)։ Վ. Հակոբյանը երաժշտական կրթությունը ստացել է Երևանի կոնսերվատորիայում՝ աշակերտելով մեծանուն կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարյանին: Այնուհետև կրթությունը շարունակել է Լենինգրադի կոնսերվատորիայում և երկար տարիներ որպես կոնտրաբասիստ նվագել է Լենինգրադի Ս. Կիրովի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնի (Մարիինյան) նվագախմբում։
Մայրը՝ Էմմա Սերգեյի Աբրահամյանը, ծնվել է 1909 թ., Թբիլիսիում։ Ավարտել է Երևանի Ժդանովի (այժմ՝ Վ. Բրյուսովի) անվան ռուսական պետական մանկավարժական ինստիտուտի ռուսաց լեզվի և գրականության բաժինը։ Որպես ռուսաց լեզվի ուսուցչուհի՝ երկար տարիներ աշխատել է Երևանի  Հովհ. Թումանյանի անվան թ. 28 միջնակարգ դպրոցում և պրոֆտեխնիկական ուսումնարանում։

Ծնողները մինչ Մեդեայի լույս աշխարհ գալն ամուսնալուծվել են։ Մեդեա Աբրահամյանը վաղ տարիքից մեծացել է մոր և նրա հարազատների խնամքի ներքո։
Մորական պապը՝ Սարգիս Աբրահամյանը (1883, Արդանուջ - 1955, Երևան), եղել է լուսանկարիչ և գեղանկարիչ։ Որոշ ժամանակ աշխատել է Գ. Խանոյանի լուսանկարչատանը։ Տատը՝ Սաթենիկ Աբրահամյան-Դոմինիկյանցը (1887, Կարս - 1954, Երևան), 1920-1930-ական թթ. խաղացել է Հայաստանի նորաստեղծ Առաջին պետական թատրոնին (այժմ՝ Գ. Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոն) կից ստուդիայում, որտեղ նրա խաղընկերներն էին նշանավոր դերասաններ Ռուզաննա և Վավիկ Վարդանյանները, Գուրգեն Ջանիբեկյանը և ուրիշներ։
Մանկության ծանր հիշողություններից է քսանամյա մորեղբոր՝ Պավել Աբրահամյանի աքսորը Կոմի Հանրապետություն։ Նա, որպես էքսկուրսավար, աշխատանքի էր անցել Հայաստանի պետական պատկերասրահում։ Գրում էր բանաստեղծություններ և ջութակ էր նվագում։
1958 թվականին ամուսնացել է էներգետիկ Էդվին Ղալումյանի (1934, Ալավերդի - 2012, Երևան) հետ։ Նա երկար տարիներ աշխատել է ՀԽՍՀ Տեղական արդյունաբերության մինիստրությունում։


== Կրթություն ==
Մեդեա Աբրահամյան-երաժշտի ճակատագրի առաջին կանխագուշակը եղավ Ռոմանոս Մելիքյանը։ Ազգային երաժշտության զարգացման խնդիրներով ակտիվորեն զբաղվող կոմպոզիտորն ու հասարակական գործիչը, մանկապարտեզներում փնտրելով երաժշտական ընդունակություններով օժտված երեխաների, մի առանձին ուշադրություն է դարձնում Մեդեայի երգելուն. «Այս երեխան անպայման երաժիշտ կդառնա»։
Ճակատագրական եղավ նաև հայ երաժշտական մշակույթի մեկ այլ նշանավոր գործչի, անվանի դիրիժոր, կոնսերվատորիայի այդ տարիների ռեկտոր Կոնստանտին Սարաջևի մասնակցությունը։ Բավարարվելով դպրոց ընդունվող աղջնակի երաժշտական ունակություններով, մանրամասն նայելով նրա ձեռքերի և մատների կառուցվածքին, ասում է Մեդեային. «Մայրիկիդ ասա, թող քեզ փոքրիկ թավջութակ գնի»։ Իսկ այդ տարիներին հազվադեպ էր աղջկան առաջարկվում թավջութակ նվագել։
1941-1950 թթ. սովորել է Երևանի Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցում (Կոնստանտին Խիզանյանի և Լևոն Գրիգորյանի դասարան)։

1950-1953 թթ. կրթությունը շարունակել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում (Լևոն Գրիգորյանի դասարան)։ 1953 թվականին Մեդեա Աբրահամյանը մասնակցել է Բուխարեստի երիտասարդության և ուսանողության չորրորդ համաշխարհային փառատոնին։ Մոսկովյան լսումների ժամանակ ժյուրիի կազմում էր աշխարհահռչակ թավջութակահար Մստիսլավ Ռոստրոպովիչը, ով Մեդեայի ելույթից հետո անցավ ետնաբեմ և նրան առաջարկեց սովորել իր դասարանում։ Ռոստրոպովիչն անձամբ դիմում է Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ռեկտոր Ա. Սվեշնիկովին՝ Մեդեային Երևանի կոնսերվատորիայից Մոսկվա տեղափոխելու խնդրանքով։ 1953-1956 թթ. սովորել է Մոսկվայի Պ. Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիայում՝ ուսանելով Մ. Ռոստրոպովիչի դասարանում։ 1955 թվականին Պրահայի Հանուշ Վիհանի անվան «Պրահայի գարուն» թավջութակահարների միջազգային մրցույթում արժանացել է դափնեկրի կոչման։


== Կատարողական գործունեություն ==
Մեդեա Աբրահամյանի նվագացանկը մեծ է՝ հնագույն դպրոցի վարպետներից սկսած մինչև դասական և ռոմանտիկ երաժշտության ներկայացուցիչների և 20-րդ դարի կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ։ Նրա կատարողական արվեստում հատուկ տեղ են զբաղեցնում հայ խորհրդային կոմպոզիտորների ստեղծագործությունները, որոնք գրեթե բոլորը կապված են նրա անվանը։ Այդ ստեղծագործությունների մեծ մասը ստեղծվել է նրա անմիջական մասնակցությամբ, դրանցից շատերը նվիրվել են նրան և առաջին անգամ կատարվել նրա կողմից։
Նրան նվիրված ստեղծագործություններ են գրել հայ և օտարազգի մի քանի տասնյակ կոմպոզիտորներ (Էդուարդ Միրզոյան, Ալեքսանդր Հարությունյան, Ավետ Տերտերյան, Էդգար Հովհաննիսյան, Արտեմի Այվազյան, Ղազարոս Սարյան, Ադամ Խուդոյան, Մարտուն Իսրայելյան, Աշոտ Զոհրաբյան, Ռուբեն Սարգսյան, Էմին Արիստակեսյան, Էդուարդ Հայրապետյան, Ալեքսանդր և Վարդան Աճեմյաններ, Սեպուհ Աբգարյան, Ալիսիա Թերզյան, Լևոն Աստվածատրյան, Սուրեն Զաքարյան, Էդուարդ Սադոյան, Յուրի Գևորգյան, Իզաբելլա Արազովա, Ֆելիքս Գլոնտի, Զոլտան Ալմաշի, Եժի Մլոդիևսկի, Թենգիզ Շավլոխաշվիլի, Վաժա Ազարաշվիլի, Յուրի Լանյուկ և ուրիշներ)։

Նա հայ առաջին թավջութակահարն է, ով պատուհան բացեց դեպի միջազգային հեղինակավոր բեմեր։
Ելույթներ է ունեցել աշխարհի բազմաթիվ երկրներում՝ ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Իսլանդիայում, Արգենտինայում, Ուրուգվայում, Սիրիայում, Լիբանանում, Կորեայում, Ռումինիայում, Հունգարիայում, Բուլղարիայում, Լեհաստանում, Բելգիայում, Լյուքսեմբուրգում, նախկին խորհրդային հանրապետություններում և այլ երկրներում։
Նրան ծափահարել են աշխարհի ամենահեղինակավոր համերգասրահներում, ինչպիսիք են Նյու Յորքի «Carnegie Hall», Փարիզի «Théâtre des Champs Elysées», «Salle Pleyel», Բուենոս Այրեսի «Teatro Colón», Լյուքսեմբուրգի «Grand Théâtre», Մոսկվայի «Bolshoi Théâtre», Մոսկվայի կոնսերվատորիայի մեծ դահլիճը և այլուր։
Համագործակցել է այնպիսի մեծահամբավ դիրիժորների հետ, ինչպիսիք են Օտտո Վերներ Մյուլլերը, Ֆրանչեսկո Քրիստոֆոլին, Քենեթ Քլեյնը, Խոսե Ռոդրիգես Ֆորեն, Սթեֆան Մարչեկը, Միրսեա Բասսարաբը, Վացլավ Սմետաչեկը, Սաշա Պոպովը, Նիկոլայ Անոսովը, Ջանսուղ Կախիձեն, Սոլոմոն Ֆելդմանը, Ալեքսանդր Վլադիգերովը, Օհան Դուրյանը և ուրիշներ։
1956 թվականից մինչև 1990-ական թվականների վերջը եղել է Հայֆիլհարմոնիայի մենակատար։
Երկար տարիներ նրան նվագակցել են Ռոզա Թանդիլյանը, Մարիաննա Հարությունյանը, Լևոն Աբրահամյանը։


== Մանկավարժական գործունեություն ==
1957-2016 թվականներին դասավանդել է Չայկովսկու անվան երաժշտական 10-ամյա դպրոցում, 1960-2020 թվականներին՝ Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում (1983 թվականից՝ պրոֆեսոր)։ Նրա դպրոցն այսօր լայն ճանաչում ունի ոչ միայն Հայաստանում, այլև նրա սահմաններից դուրս։ Նրա հայ, ռուս, չինացի, իրանցի և տարբեր այլ ազգությունների ուսանողներն այսօր փայլում են ԱՄՆ-ի, Մեքսիկայի, Ֆրանսիայի, Պորտուգալիայի, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, Բուլղարիայի և այլ երկրների բեմերում։
Որպես երաժշտական փառատոների ժյուրիի անդամ և նախագահ՝ հանդես է եկել տարբեր երկրներում, վարել վարպետության դասեր։


== Հասարակական գործունեություն ==
1965 թ. ընտրվել է Երևանի քաղաքային Սովետի պատգամավոր։ Եղել է «Ֆրանսիա-ԽՍՀՄ» և «ԽՍՀՄ-Իտալիա» հասարակական կազմակերպությունների անդամ։ ՀՀ պետական մրցանակի երաժշտության բնագավառի հանձնաժողովի անդամ էր։


== Մահ ==
Մեդեա Աբրահամյանը վախճանվել է 2021 թվականի մարտի 3-ին, Երևանում։ Նրա վերջին ցանկության համաձայն իր աճյունն ամփոփվել է Երևանի Կենտրոնական գերեզմանատանը՝ իր սիրելի ամուսնու կողքին։


== Մեդեա Աբրահամյանը կերպարվեստում ==
Նրան անդրադարձել են կերպարվեստի հայ և օտարազգի մի շարք գործիչներ՝ Ժան Պոլ Փափազյան (Ֆրանսիա), Անատոլի Պապյան, Էդուարդ Տեր-Ղազարյան, Գեորգի Յարալյան, Էդդա Աբրահամյան, Կարապետ Մեծատուրյան, Հովհաննես Շարամբեյան, Դերենիկ Դանիելյան, Օտակար Շտեմբերա (Պրահա), Օ. Շուտ (Հունգարիա) և ուրիշներ։
Մեդեա Աբրահամյանն ինքը մանկուց հետաքրքրություն է ցուցաբերել գրաֆիկայի նկատմամբ։ Նրա արխիվում կարելի է գտնել հայ կոմպոզիտորների և այլ թեմաներով տասնյակ ընկերական շարժեր։


== Մեդեա Աբրահամյանը կինոյում ==
1956 թվականին հայկական հեռուստատեսությունը նկարահանել է իր առաջին ֆիլմերից մեկը՝ նվիրված Պրահայի միջազգային մրցույթում դափնեկրի կոչման արժանացած Մեդեա Աբրահամյանին։ Ֆիլմի ժապավենը համարվում է կորած։
«Մեդեա Աբրահամյան», «Երևան» ՀՖՍ, 1982, ռեժիսոր՝ Խաչատուր Խոջասարյան, օպերատոր՝ Աշոտ Մովսիսյան:


== Պարգևներ և կոչումներ ==
Պրահայի Հ. Վիհանի անվան թավջութակահարների միջազգային մրցույթի դափնեկիր (երկրորդ մրցանակ), 1955
Հայաստանի երիտասարդության առաջին փառատոնի դափնեկիր (առաջին մրցանակ), 1957
Մոսկվայի երաժիշտ-կատարողների համամիութենական մրցույթի դափնեկիր (առաջին մրցանակ), 1961
ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ, 1963
Բուլղարիայի Ռուսե քաղաքի պատվավոր քաղաքացի, 1968  
ՀԽՍՀ պետական մրցանակ, 1973
ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, 1980
Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, 1983
ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության կողմից «Աշխատանքի վետերան» մեդալ, 1987
Հայ արվեստի ասպետ, 2007
«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ, 2012
Հայաստանի վարչապետի ոսկե հուշամեդալ, 2016
«Նաիրի» համահայկական երաժշտական փառատոնի գլխավոր մրցանակ «Դասական լարային նվագարաններ» անվանակարգում, 2017
Հայաստանի երաժշտական ընկերության «Կոմիտաս» հուշամեդալ, 2018


== Մեջբերումներ Մեդեա Աբրահամյանից ==


== Մեջբերումներ Մեդեա Աբրահամյանի մասին ==


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		
		
		


== Կատարումներ ==


=== Արևմտաեվրոպացի կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ ===
Բախ - Սոնատ N 3
Բեթհովեն - Սոնատ
Բրամս - Սոնատ
Դեբյուսի - Սոնատ
Շուբերտ - Սոնատ
Վալենտինի - Սոնատ


=== Հայ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ ===
Ստեփան Լուսիկյան - Մենանվագ սոնատ թավջութակի համար
Ադամ Խուդոյան - Թավջութակի կոնցերտ N 1
Էդուարդ Հայրապետյան - Թավջութակի կոնցերտ N 2
Ալեքսանդր Հարությունյան - Պոեմ
Էդգար Հովհաննիսյան - Սոնատ-էպիտաֆիա
Էդվարդ Միրզոյան - Սոնատ թավջութակի և դաշնամուրի համար
Գեղունի Չթչյան - Մենանվագ սոնատ
Ռուբեն Սարգսյան - Սոնատ թավջութակի և դաշնամուրի համար N 1
Ղազարոս Սարյան - Սոնատ թավջութակի և դաշնամուրի համար (1989)
Ավետ Տերտերյան - Սոնատ թավջութակի և դաշնամուրի համար (1957)


=== Տեսաձայնագրություններ ===
Ադամ Խուդոյան, Կոնցերտ N 2, Ֆիլհարմոնիայի մեծ դահլիճ, Երևան, 1996
Էդվարդ Միրզոյան - Պոեմ, Ֆիլհարմոնիայի մեծ դահլիճ, Երևան, 2001
Էդվարդ Սադոյան - Մենանվագ սոնատ, Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարան, Երևան


== Գրականություն ==
Գրքեր

Աննա Բարսամյան, Արաքսի Սարյան - Մեդեա Աբրահամյան, Երևան, 2000
Մեդեա Աբրահամյան - Կատարողի մտորումներ, Երևան, 2014 (հայերեն և ռուսերեն)
Ռոզա Եղիազարյան - Մեներգ թավջութակի համար (Մեդեա Աբրահամյանի հուշերը), Երևան, 2016
Սերգեյ Մանվելյան - Մեդեա Աբրահամյան, Երևան, 2017Նոտաներ

Мартуник Исраелян, Рубен Саркисян, Сонаты для виолончели и фортепиано, Москва, 1980 (редакция Медеи Абрамян) / Martunic Israelyan, Ruben Sarkisyan, Sonats for cello and piano, Moscow, 1980 (redaction by Medeia Abramyan)
Թավջութակի սոնատներ / Сонаты для виолончели, Երևան, 1987 (կազմող և խմբագիր՝ Մեդեա Աբրահամյան)
Музыка ХХ века, Произведения для виолончели соло/ С. Слонимский и др. - Москва : Музыка, 2004 (в том числе Закарян, В. М. Verbo primo ; ред. М. Абрамян)
Սերգեյ Աղաջանյան, Պիես երկու թավջութակի համար, Երևան, 2008 (խմբագիր՝ Մեդեա Աբրահամյան)Հոդվածներ

Mladá fronta, 1955, 3.června, Praha
Рачев Х., Един незабравим концерт, Червено знаме, 1958, 28 ноември, Видин, България
조선 방문 쏘련 예술단 본도 공연, 평얀, 평얀, 1960, 7 월 29 일
Jihlava, 1963, červen, Československo
Քէրէսթէճեան Գեղամ, Մեդէա Աբրահամեան թաւջութակահարուհի, Աշխարհ, Փարիզ, 25 Յունուար, 1964
Саакян Нелли, Глубокая душа виолончели, Коммунист, Ереван, 1969, 5 октября
Le soir, 1972, 28 décembre, Beyrouth, Liban
Հովհաննիսյան Արմեն, Նվիրում և վաստակ, Սովետական Հայաստան, Երևան, 1973, սեպտեմբերի 23
Cabrera Napoleón, Ciclo musical en el Coliseo: No sólo para Armenios, Clarin, Buenos Aires, 2 de mayo de 1973
F. E., Embajada Apabullante, El País, 24 de mayo de 1973, Montevideo, Uruguay                                                                                                         
Բերկո Մարինա, Նվիրվում է Մեդեա Աբրահամյանին..., Սովետական արվեստ, Երևան, 1978, № 2
Золотова Ирина, Источник взаимного обогащения (Медея Абрамян и армянская виолончельная соната), Советская музыка, Москва, 1978, № 8
Բրուտյան Ցիցիլիա, Հայաստան աշխարհի հրաշքներից մեկը, Հայաստան, Երևան, 1994, մայիսի 12
Грицевич В., На концерте Медеи Абрамян, Монреаль-Торонто, 1997, Монреаль, Канада
Рухкян Маргарита, Вы рождены для виолончели, Новое время, Ереван, 1999, 30 января
Դանիել Երաժիշտ, Միջազգային մրցույթների հայազգի առաջին դափնեկիրները, Երաժշտական Հայաստան, Երևան, 2010, № 2
Sarkisian Svetlana, Ritterin der armenischen Kunst: Medea Abrahamyan, Köln, 2013, № 1
Մանվելյան Սերգեյ, Լեգենդար ավանգարդիստը, Жам, Москва, зима-2017
Гомцян Н., Держащая высоту. Медее Абрамян-85, Голос Армении, Ереван, 2017, 22 декабря ևն։


== Հաղորդումեր ==
Նվիրյալ անձեր. Մեդեա Աբրահամյան, Շողակաթ ՀԸ, 2011
Մեդեա Աբրահամյանի մեծարման երեկոն, Շողակաթ ՀԸ, 2013
Երաժշտագետ Օլյա Նուրիջանյանի հարցազրույցը Մեդեա Աբրահամյանի հետ, «Վեմ» ռադիոկայան, 2014
Հարցազրույց Մեդեա Աբրահամյանի հետ, Իրատես de facto , 2014
Հարցազրույց. Մեդեա Աբրահամյան, Հանրային ՀԸ, 2016
Չակերտներ. Մեդեա Աբրահամյան, Հանրային ՀԸ, 2017
Մեդեա Աբրահամյանի 85-ամյակին նվիրված Սերգեյ Մանվելյանի «Մեդեա Աբրահամյան» գրքի շնորհանդեսը, Երկիր մեդիա ՀԸ, 2017
Իմ Երևանը. Մեդեա Աբրահամյան, Հանրային ՀԸ, 2018
Թավջութակահար Մեդեա Աբրահամյանի կյանքի և գործունեության մասին մենագրություն է գրվել, Շողակաթ ՀԸ, 2018
Մեդեա Աբրահամյանի ծննդյան 87-ամյակի առթիվ, Հանրային ՀԸ, 2019


== Ծանոթագրություններ ==