Սանդալ (ծառ)

Սանդալ, սանտալ կամ ճանդան (լատ՝ Santalum) մշտադալար, արևադարձային ծառերի տեսակ, Սանդալազգիների ընտանիքից։
Սանդալի յուղը լայնորեն օգտագործվում էր օծանելիքի, կոսմետիկայի և բժշկության մեջ, բայց այժմ այս բոլոր ոլորտներից գրեթե դուրս է մղվել։ Օծանելիքի և կոսմետիկայի ոլորտում իր բարձր գնի (ավելի քան 600 ԱՄՆ $ 1 կգ), նաև վայրենի կերպով ծառերի ոչնչացման պատճառով ստիպված եղան անցնել սինթետիկ արոմատիզատորներին, իսկ բժշկության ոլորտից դուրս մղվեց այն պատճառով, որ ի հայտ եկան անհամեմատ էժան և էֆեկտիվ միջոցներ, մասնավորապես, հակաբիոտիկներ։
Օգտագործվում է արոմաթերապիայում։
Ներկայումս սանդալի արտահանումը Հնդկաստանից արգելված է. արգելգն ուժի մեջ է մինչև ծառերի պոպուլյացիայի վերականգումը։ Սակայն արգելքի պարճառով սանդալի յուղի արժեքը կտրուկ թանկացել է՝ հասնելով 1000 ԱՄՆ դոլարի 1 կգ դիմաց։ Իսկ որոշ երկրներում սանդալի վաճառքը ընդհանրապես արգելքի տակ է։
Վայրի սպիտակ սանդալը աճում է Մալայան կղզեխմբում՝ Ճավայի արևելյան մասից մինչ Թիմոր կղզի։ Ենթադրվում է, իսկ որոշ բուսաբաններ էլ մինչ այս օր կարծում են, որ այս տեսակը աճում է վայրի տեսքով նաև Հնդկաստանում։ Սակայն մի շարք բուսաբաններ բերել էին համոզիչ փաստարկներ այն մասին, որ սպիտակ սանդալը, որը անհիշելի ժամանակներից աճեցվում է Հնդկաստանում, այստեղ նատուրալիզացվել և համատարածվել է։ Հնդկաստանը, հատկապես Կարնատակա նահանգի Մայսուր քաղաքը, մինչև 1998 թ. եղել է սանդալի փայտի և յուղի հիմնական մատակարարը, այժմ այն արտադրվում է հիմնականում Ավստրալիայում։


== Ստուգաբանությունը ==
Սանդալ անունը գալիս է սանսկրիտ candarm բառից։
Հայերենում այս ծառը հայտնի է սանդալ կամ ճանդակ, ճանդամ անվամբ։ Եթե համեմատենք Սպիտակ կամ Արևելյան Հնդկական սանդալ կամ չանդան (चंदनाचे) անունը հայկական ճանդան անվան հետ, ապա կարելի է ենթադրել, որ հայերեն տարբերակը ծագում է հնդկերենից։

Անգլերեն՝ Indian sandalwood, Sandalwood, White sandalwood, New Caledonian sandalwood
Էսպերանտո՝ Blanka santalo
Գերմաներեն՝ Sandelholz
Ֆրանսերեն՝ Bois de santal, Bois de santal type Nouvelle-Caledoni
Ֆիներեն՝ Santelipuu
Շոտլանդերեն՝ Fiodh almhaig
Հունգարերեն՝ Fehér szantálfa
Ինդոնեզերեն՝ Cendana
Ճապոներեն՝ 香木
Վրացերեն՝ თეთრი სანდალოზი (սպիտակ սանթալոզի)
Լիտվերեն՝ Baltasis santalas
Մալայերեն՝ Cendana
Պորտուգալերեն՝ Sândalo
Ռուսերեն՝ Сантал белый
Չինարեն՝ 檀香


== Բուժիչ ազդեցություն ==

Սանդալի յուղը շատ լավ է օգնում շնչառական համակարգի վարակների ժամանակ, հատկապես չոր, նյարդայնացնող հազի դեպքում, ինչպես և հանգստացնող ազդեցություն է գործում։ Սա այն լավագույն յուղերից մեկն է, որ բուժում է քրոնիկ բրոնխիտը, ֆարինգիտները և անգինան։
Սպազմոլիտիկ է, լավարկում է արյան շրջանառությունը և միկրոցիրկուլյացիան։ Վերացնում է գլխապտույտը, սրտխառնոցը, աչքի մգեցումը։ Սանդալը իջեցնում է արյան ճնշումը, ամրացնում է արյան անոթները, արդյունավետ է երակների վարիկոզի դեմ։ Մաքրում է մարմինը «տոքսիններից»։
Սանդալի յուղը լավարկում է մարսողությունը, վերացնում է գաստրիտները, մարսողության խանգարումը և լուծը։ Ունի հակաբորբոքային և հականեխիչ ազդեցություն միզասեռական համակարգի բորբոքման ժամանակ՝ ցիստիտներ, ուրետրիտներ, վագինիտներ։ Հակաուռածուցիչ և միզամուղ միջոզ է։
Սանդալի յուղն իրենից ներկայացնում է հզոր միջոց քորի քեմ։
Բացի այդ, ճանդանի եթերային յուղը հաճախ օգտագործվում է մեդիտացիայի ժամանակ։ Ենթադրվում է, որ ճանդանը պնդացնում է, հաստացնում է մարդու էներգետիկ դաշտի շերտը՝ նպաստելով աուրայի արագ և սահուն վերականգնմանը։


=== Եթերային յուղի հատկությունները և բաղադրությունը ===

Սանդալի յուղը մածուցիկ, դեղին հեղուկ է, քաղցր չձանձրացնող բույրով։ Հիմնական բաղադրիչն է – սանտալոլ (α- սանտալոլ 45-50%), բացի այդ, α- և β-սանտալեն 2-10%, α-տրանս-բերգամոտոլ 2-6%, էպի-β- սանտալոլ 2-7%, ցիս-β – սանտալոլ 15-30%։
Թարմ տերևները պարունակում են մոմ։ Պտուղների յուղը պարունակում է սանտալբին, պալմիտին, օլեին և լինոին թթուներ, պտուղներում առկա է բետուլինի թթու, p-սիտոստերոլ, գլյուկոզ, ֆրուկտոզ և շաքարոզ։


== Օգտագործումը օծանելիքի արտադրության մեջ ==

Սանդալը օգտագործվում է օծանելիքի արդյունաբերության մեջ։ Սանդալի եթերային յուղը տալիս է օծանելիքին «ազնիվ ծառու» տոն։ Սանդալի եթերային յուղի հավելումն օծանելիքի մեջ, հանդիսանում է հիանալի վերին և ստորին բուրմունքի տոների ֆիքսատոր։ Ներկայումս, սանդալի եթերային յուղը շահեկանորեն փոխարինվում է սինթետիկ արոմատիզատորներով, բացառությամբ որոշ արաբական օծանելիքների, որոնց բաղադրության մեջ դեռևս կա զտած սանդալի յուղ։ Տ.Ա. Մելնիչենկոի ձեռնարկում՝ միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների համար, սանդալի բուրմունքին վերնագրված է հակադեպրեսանտ հատկություն։


=== Օծանելիքները պարունակող սանդալի յուղ ===
Սանդալը հաճախակի «հյուր է» տղամարդկանց և կանանց օծանելիքներում։
Տղամարդկանց օծանելիքներում.
Angel Schlesser Homme, Armani Emporio He, Bazar Pour Homme Christian Lacroix-ից, Boss Elements Aqua Hugo Boss-ից, Iceberg Effusion Man, MontBlanc Presence, Paco Rabanne XS Pour Homme, Sander Pure For Men Jil Sander-ից, Zanzibar Van Cleef&Arpels-ից։
Կանացի օծանելիքներում.
Angel Schlesser Essential, Angel Thierry Mugler-ից, BLV Bvlgari-ից, Gucci Envy Me, Kenzo d’ete parfum, Kingdom Alexander McQueen-ից, Paco Rabanne XS, Pure Poison Christian Dior-ից, So Pretty Cartier-ից։


== Բնապահպանություն ==
Թեև սանդալի բոլոր ծառերը՝ դա Հնդկաստանի պետական սեփականությունն են,
որսագողական անտառահատումները շարունակվում են։ Պետական պաշտոնյաները հաճախ ծածկում որսագողությունը։


=== Տեսակները ===
Կան մոտ երկու տասնյակ տեսակներ, առավել հայտնի է Սպիտակ սանդալը.

S. acuminatum A.DC. — քաղցր կվանդոնգ, անապատային կվանդոնգ, ազգային դեղձ (Ավստրալիա)
S. album L. — Հնդկական սանդալենի, սպիտակ սանդալենի, chandana (Հնդկաստան, Ինդոնեզիա, հյուսիսային Ավստրալիա)
S. austrocaledonicum Vieill. (Նոր Կալեդոնիա, Վանուատու)
S. boninense (Nakai) Tuyama (Bonin Islands, Ճապոնիա)
S. ellipticum Gaudich. — ծովափնյա սանդալ (Հավայի)
S. fernandezianum Phil. (Խուան Ֆեռնանդես կղզեխումբ)
S. freycinetianum Gaudich. — (Hawai okinai)
S. haleakalae Hillebr. — Hawai okini
S. lanceolatum R.Br. — Հյուսիսային սանդալենի (Ավստրալիա)
S. macgregorii F.Muell (Պապուա Նոր Գվինեա, Ինդոնեզիա)
S. murrayanum C.A.Gardner — դառը կվանդոնգ (Ավստրալիա)
S. obtusifolium (Ավստրալիա)
S. paniculatum Hook. & Arn. — Hawai okina
S. salicifolium — Ուռենատերև սանդալ
S. spicatum (R.Br.) A.DC. — Ավստրալյան սանդալ (Ավստրալիա)
S. yasi Seem. - յասի (Ֆիջի),Տոնգա- Ahi


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Սանդալ
Mandy Aftel, Essence and Alchemy։ A Natural History of Perfume, Gibbs Smith, 2001, ISBN 1-58685-702-9
Australian Quandong Industry Association Archived 2019-03-29 at the Wayback Machine.
Սանդալ
Սանդալ Archived 2015-02-24 at the Wayback Machine.
Սանդալ սպիտակ