Իտալիայի ազգային ֆաշիստական կուսակցություն

Իտալիայի ազգային ֆաշիստական կուսակցություն (իտալերեն՝ Partito Nazionale Fascista), աջակողմյան արմատական և ծայրահեղական քաղաքական կուսակցություն Իտալիայի թագավորությունում, որը հիմնադրվել է 1921 թվականին՝ իտալացի ազգայնական գործիչ Բենիտո Մուսոլինիի կողմից՝ ֆաշիստական գաղափարախոսությունը տարածելու նպատակով։ Ֆաշիստական կուսակցությունը հաջորդել է նույն Մուսոլինիի գլխավորած «իտալական պայքարի միության»-ը։
Հենց հիմնադրման տարուց ի վեր կուսակցությունը մանդատներ է ձեռք բերել Իտալիայի խորհրդարանում, իսկ արդեն 1924 թվականին դարձել խորհրդարանական մեծամասնություն։ 1928 թվականին դարձել է երկրի միակ օրինական կուսակցությունը (քաղաքական այլ ուժերի գործունեությունն արգելվել է)։ Կուսակցության դիրքերը խարխլվել է 1943 թվականին՝ Մուսոլինիի վարչակազմի անկմանը զուգընթաց։ Ներկայումս, ազգային ֆաշիստական կուսակցության գործունեությունը օրենսդրորեն արգելված է («Իտալիայի Խորհրդարանական Հանրապետության սահմանադրություն», անցումային և եզրափակիչ դրույթներ, 12-րդ գլուխ)։


== Պատմություն ==
1919 թվականին Բենիտո Մուսոլինիի նախաձեռնությամբ Միլանում ստեղծվում է այսպես կոչված «իտալական պայքարի միություն»-ը, որը արագորեն տարածվում է Իտալիայի մյուս երկրամասերում, որտեղ էլ ստեղծվում են տեղական մասնաճյուղեր (ֆաշիոներ)։ Այդ շրջանում Մուսոլինին առաջնորդվում էր ձախակողմյան դիրքորոշմամբ։ 1921 թվականի մայիսին կայացած ընտրություններում Մուսոլինին հանդես է գալիս ի սատար լիբերալ կուսակցության առաջնորդ և վարչապետի թեկնածու Ջովաննի Ջոլիտտիին։ Արդյունքում, Մուսոլինիի գլխավորած կուսակցությունից 35 պատգամավորներ ստանում են մանդատներ Իտալիայի խորհրդարանում։
Նոյեմբերի 7-10-ն ընթացող կուսակցական երրորդ համաժողովի ժամանակ որոշում է ընդունվում քաղաքական ուժի անվանափոխման վերաբերյալ։ Այսպիսով՝ նոյեմբերի 9-ին միությունը վերածվում է ազգային ֆաշիստական կուսակցության։ Մեկ տարի անց՝ 1922 թվականին, հազարավորր քաղաքացիներ քայլերթով շարժվում են դեպի քաղաքամայր Հռոմ՝ աջակցելու ազգային ֆաշիստական կուսակցությանը։ Շուտով տեղի է ունենում Մուսոլինիի հանդիպումը թագավոր Վիկտոր Էմանուիլ III-ի հետ, որից հետո ֆաշիստական կուսակցության առաջնորդը նշանակվում է Իտալիայի վարչապետ՝ իր ձեռքն առնելով երկրի կառավարությունը։ Բուրժուական վարչակարգի սոցիալական հենարանն ընդլայնել փորձող Ջովաննի Ջոլիտտին այս ամենից հետո ընդունում է ընդդիմադիր կեցվածք։ 1923 թվականին խորհրդարանն ընդունում է «Աչերբո» օրենքը, որն ամբողջովին կոչված էր վերաձևելու գործող ընտրական համակարգը։ Ըստ այդ օրենքի՝ ընտրություններում ամենաշատ ձայներ ստացած կուսակցությունն ինքնաբերաբար պետք է ստանար պատգամավորական պալատի մանդատների 66 տոկոսը։ Հաջորդ տարում տեղի ունեցած ընտրություններում ֆաշիստական կուսակցությունը վստահ հաղթանակ է տանում՝ ստանալով քվեների 63 %-ը։
Հուլիսին, սոցիալիստական խմբակցության պատգամավորներից Ջակոմո Մատեոտին առևանգվում և սպանվում է ֆաշիստական կուսակցության կողմնակիցների կողմից։ Այս իրադարձությունը երկրում առաջ է բերում քաղաքական ճգնաժամ։ Հունվարի 3-ին Մուսոլինին հանդես եկավ հայտարարությամբ, որտեղ նշեց, որ վարչակարգի թշնամիների նկատմամբ կկիրառվեն ավելի կոշտ պատժամիջոցներ։ 1920-ական թվականներին ավտորիտար վարչակարգն աստիճանաբար ավարտվում է, որի առանցքային տարրը դառնում է միակողմանի համակարգը։ Կուսակցական առաջնորդները ստանում են պետական լիազորություններ։ Այս պայմաններում 1928 թվականին ազգային ֆաշիստական կուսակցությունը դառնում է Իտալիայի քաղաքական դաշտի միակ և աջակողմյան կուսակցություն։ Նույն տարում երկրում հաստատվում միակուսակցական համակարգ (մյուս կուսակցությունների գործունեությունն արգելվում է)։
1934 թվականին անցկացվում են հերթական խորհրդարանական ընտրությունները, որի ժամանակ ևս Մուսոլինին ընտրվում է բացարձակ մեծամասնությամբ (99 %)։ 1939 թվականին սկսվում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, որի նախօրեին Իտալիան դաշինք է կնքում նացիստական գաղափարախոսությամբ զարգացող գերմանական Երրորդ Ռայխի հետ։ 1943 թվականի հուլիսին դաշնակիցների զորքերը Սիցիլիայից ներխուժում են մայրցամաքային Իտալիա և պարզ է դառնում, որ ֆաշիստական կուսակցությունն Իտալիայում այլևս չի կարող երկար կյանք ունենալ։ Հռոմի պաշարումից հետո Բենիտո Մուսոլինին հեռացվում է վարչապետական աթոռից և թագավորի հրամանով նա ձերբակալվում է (հետագայում՝ մահվան դատապարտվում)։ Նոր վարչապետ գեներալ Բադալյոն պաշտոնապես արգելում է ֆաշիստների գործունեությունն Իտալիայում։


== Տես նաև ==
Ֆաշիստական վարչակարգն Իտալիայում


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Zeev Sternhell, Mario Sznajder, David Maisel, Maia Ashéri The birth of fascist ideology: from cultural rebellion to political revolution. — Princeton University Press, 1995. — 348 с. — ISBN 9780691044866
Устрялов Н.В. Итальянский фашизм. — М.: Вузовская книга, 1999. — 192 с. — ISBN 978-5-89522-047-4