Մորիս Հալլի

Մորիս Հալլի (անգլ.՝ Morris Halle (|h|æ|l|i), հուլիսի 29, 1923(1923-07-29), Լիեպայա, Լատվիա - ապրիլի 2, 2018(2018-04-02), Քեմբրիջ, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ), իրական անունը՝ Մորիս Պինկովիչ (Moriss Pinkovics), ծագումով հրեա, լատիշ, ամերիկացի լեզվաբան, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի պատվավոր պրոֆեսոր, 20-րդ դարի ականավոր հնչույթաբաններից (ֆոնոլոգ) մեկը։ Հայտնի է հատկապես սերող հնչույթաբանությանը նվիրված իր աշխատություններով, մասնավորապես «Անգլերենի հնչյունական կաղապարը» (1968)՝ Նոամ Չոմսկու հետ համահեղինակությամբ և «Անգլերենի շեշտի և կապի մասին» (1956)՝ Նոամ Չոմսկու և Ֆրեդ Լուկոֆֆի համահեղինակությամբ։ Եղել է «Ամերիկայի լեզվաբանական հասարակություն» կազմակերպության անդամ։ Տիրապետել է մի քանի լեզուների՝ գերմաներեն, իդիշ, լատիշերեն, ռուսերեն, եբրայերեն, անգլերեն։ Իր ողջ կյանքը նվիրել է գիտական գործունեությանը հնչույթաբանության բնագավառում։


== Կենսագրություն ==


=== Մանկություն և համալսարանական կրթության տարիներ ===
Մորիս Հալլին ծնվել է Լատվիայում՝ Լիեպայա քաղաքում 1923 թվականին։ 1929 թվականին նրա ընտանիքը տեղափոխվել է Ռիգա, իսկ 1940 թվականին՝ ԱՄՆ։ ԱՄՆ տեղափոխման պատճառը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեկնարկ հանդիսացած «Ներխուժում Լեհաստան» հայտնի պատմական իրադարձությունների հետևանքով սկիզբ առած անկայունությունն էր.: Ավելին, Հալլիի բազմաթիվ մերձավորներ դարձել են Հոլոքոստի զոհեր։
1941-1943 թվականներին նա ուսումնասիրել է ճարտարագիտություն Նյու Յորքի քաղաքային քոլեջում (City College of New York): 1943 թվականին  զորակոչվել է ամերիկյան բանակ և Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին ծառայել է Ֆրանսիայում։ 1946 թվականին զորացրվելով՝ շարունակել է կրթությունը Չիկագոյի համալսարանում, որտեղ ստացել է լեզվաբանության մագիստրոսի աստիճան։ 1948 թվականին ընդունվել է Կոլումբիայի համալսարան, որտեղ ուսանել է Ռոման Յակոբսոնին։ 1955 թվականին Հարվարդի համալսարանում պաշտպանել է «Ռուսերենի բաղաձայնները։ Հնչյունական և ձայնաբանական (ակուստիկ) ուսումնասիրություն» թեմայով ատենախոսությունը՝ ստանալով գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։


=== Գիտական գործունեություն ===
1951 թվականին Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում ստանալով պրոֆեսորի գիտական կոչում՝ սկզբում դասավանդել է լեզուներ և ունենալով նաև ճարտարագետի կրթություն՝ մասնակցել է նույն ինստիտուտի Էլեկտրոնիկայի գիտահետազոտական լաբորատորիայի աշխատանքներին։ Մասնագիտացել է բնական լեզվի մշակման, ձայնաբանական (ակուստիկ) հնչյունաբանության բնագավառներում։ Վերջինիս վերաբերյալ իր ատենախոսության պաշտպանությամբ Հարվարդի համալսարանում ստացել է  գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան։ Ռոման Յակոբսոնի հետ նվիրվել է հնչույթները ձայնաբանական հատկանիշներին կապելու ուսումնասիրություններին՝ իր աշխատանքները շարունակելով հնչույթաբանության ոլորտում։
Մորիս Հալլին հաստատել է, որ հնչույթների և նրանց ֆիզիկական նշանների միջև կապն ավելի ուղղակի է, քան կառուցվածքային լեզվաբանների՝ հնչյունաբանությանը նվիրված  ուսումնասիրություններում ներկայացրած պատկերացումներում։ 1959 թվականին տպագրվել է Հալլիի «Ռուսերենի հնչյունական կաղապարը», որտեղ արծարծվել են վերոհիշյալ խնդրի բազմաթիվ կողմեր։  Այս աշխատության ընթերցումը ժամանակակից ընթերցողին կարող է տարօրինակ թվալ, քանի որ նա միաժամանակ անդրադարձել է ընդհանուր լեզվաբանության խնդիրներին, հատուկ լեզվի հնչույթաբանական տվյալներին ու ձայնաբանական հատկանիշների նկարագրությանը, որոնք այսօր պարզորոշ են։ Այնուամենայնիվ, իր ժամանակաշրջանում նրան հաջողվել է, համադրելով ձևաբանական հատկանիշները ձայնաբանական չափելի հատկանիշների հետ, կապել իրար նկարագրության տարբեր մակարդակներ։
Մորիս Հալլիի հետագա գործունեությունը հիմնականում նվիրված է եղել սերող քերականությանը։ Այդ բնագավառում նա շատ կարևոր դեր է խաղացել։ Նրա հիմնական փաստարկն այն է, որ հնչույթաբանությունը, հեռու լինելով հնչյունների պարզունակ ընկալման և արտահայտման ուսումնասիրություն լինելուց, նպատակ ունի ուսումնասիրել, թե ինչպես է լեզուն ուղեղում համադրում արտաբերած և լսած հնչյունները։ Նա պաշտպանել  է հնչույթաբանության ինքնազննական՝ ներհայեցողական (ինտրոսպեկտիվ) մոտեցումը, այլ ոչ թե անփոփոխ օրենքների ամբողջությունից  անհրաժեշտաբար հարկադրված հնչույթաբանությունը։ Նա ինքն իրեն վերագտել է Նոամ Չոմսկու մենթալիստական տեսության մեջ, որը դարձել է նրանց համագործակցության առիթը։ Միասին հեղինակել են «Անգլերենի հնչյունական կաղապարը» աշխատությունը։ Այդ աշխատությունն իր անջնջելի հետքն է թողել հնչույթաբանության պատմության մեջ։
1996 թվականին ստանալով պատվավոր պրոֆեսորի գիտական կոչում՝ անցել է կենսաթոշակի։
Մահացել է 2018 թվականի ապրիլի 2-ին Քեմբրիջում (Մասաչուսեթս)։


== Հիմնական աշխատություններ ==


== Գրականություն ==
Stephen R. Anderson (1985), Phonology in the Twentieth Century, UP : Chicago.
R. E. Asher, rédacteur en chef (1994), The Encyclopedia of Language and Linguistics, New York : Pergamon Press.
Randy Allen Harris (1993), The Linguistics Wars, New York : Oxford University Press.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Ֆրանսիայի ազգային գրադարան
Համալսարանական աղբյուրների համակարգ
Կոնգրեսի գրադարան
Գերմանիայի ազգային գրադարանի ցանկ
Դիետի ազգային գրադարան
Նիդերլանդների արքայական գրադարան
Չեխիայի ազգային գրադարան
Լատվիայի ազգային գրադարան Archived 2020-06-17 at the Wayback Machine.
Worldcat գրադարան
Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի MIT News պարբերականի հոդվածը Մորիս Հալլիի և նրա տեսության արդի ազդեցությունների մասին
Մորիս Հալլին և սերող հնչույթաբանության հիմունքները։ Մորիս Հալլիի կենսագրությունը