Ղազախական տենգե

Տենգե (ղազ.՝ теңге, teńge, ռուս.՝ тенге́, նշան՝ ₸, կոդ՝ KZT), Ղազախստանի տարադրամն է։ Այն բաժանվում է 100 տիյնի։ ISO-4217 կոդըը KZT է։


== Պատմություն ==
1991 թվականիի դեկտեմբերին Խորհրդային Միության փլուզումից հետո հանրապետությունների մեծամասնության կողմից փորձ արվեց պահպանել ընդհանուր արժույթը։ Որոշ քաղաքական գործիչներ հույս ունեին գոնե պահպանել «հատուկ հարաբերություններ» նախկին խորհրդային հանրապետությունների շրջանում։ Այլ պատճառները ռուբլու գոտու պահպանման համար տնտեսական նկատառումներն էին։ Նախկին խորհրդային հանրապետությունների միջև առևտրային ամուր հարաբերությունների պահպանման ցանկությունը համարվեց ամենակարևոր նպատակը։
Խորհրդային Միության տրոհումը չուղեկցվեց դրամական պայմանավորվածությունների որևէ պաշտոնական փոփոխության։ Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկ իրավասություն ունեցավ 1992 թվականի հունվարի 1-ին ստանձնել ԽՍՀՄ Պետական բանկի (Գոսբանկ) տեղը։ Այն շարունակվում էր ԽՍՀՄ ռուբլու թղթադրամները և մետաղադրամները առաքել տասնմեկ նորանկախ երկրների կենտրոնական բանկեր, որոնք նախկինում եղել են հանրապետություններում Գոսբանկի հիմնական մասնաճյուղերը։
Քաղաքական իրավիճակը, սակայն, բարենպաստ չէր ընդհանուր արժույթի պահպանման համար։ Ընդհանուր արժույթի պահպանումը պահանջում է ուժեղ քաղաքական համաձայնություն դրամական և հարկաբյուջետային նպատակների հետ կապված, այդ նպատակների իրականացման համար պատասխանատու ընդհանուր հաստատության և նվազագույն ընդհանուր օրենսդրության  վերաբերյալ (բանկային և արտարժույթի կանոնակարգերին վերաբերող)։ Այս պայմանները հեռու էին պահպանվել տագնապալի տնտեսական և քաղաքական իրավիճակի պայմաններում։
1992 թվականի առաջին կեսի ընթացքում գոյություն ուներ 15 անկախ պետությունների դրամական միություն, որոնք օգտագործում էին ռուբլին։ Քանի որ պարզ էր, որ իրավիճակը երկար չի տևի, նրանցից յուրաքանչյուրը օգտագործում էր իր դիրքերը՝ որպես «ազատարարներ», որպեսզի հսկայական գումարներ եռք բերի վարկի տեսքով։ Արդյունքում, որոշ երկրներ կտրոններ էին տրամադրում, որպեսզի «պաշտպանեն» իրենց շուկաները այլ պետությունների գնորդներից։ Ռուսաստանի կենտրոնական բանկը հայտարարեց 1992 թվականի հուլիսին՝ սահմանափակումներ սահմանելով վարկի հոսքի նկատմամբ Ռուսաստանի և այլ պետությունների միջև։ Ռուբլու գոտու վերջնական փլուզումը սկսվեց այն ժամանակ, երբ Ռուսաստանը Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկի կողմից Ռուսաստանի տարածքում գտնվող թղթադրամների փոխանակմամբ դուրս եկավ 1993 թվականի հուլիսի վերջին ։
Արդյունքում, Ղազախստանը և ռուբլու գոտում դեռևս մնացած երկրները «դուրս են մղվել»։ 1993 թվականի նոյեմբերի 12-ին հրապարակվեց Ղազախստանի նախագահի հրամանագիրը «Ղազախստանի Հանրապետության ազգային արժույթը ներդրելու մասին»։ Տենգեն շրջանառության մեջ մտցվել է 1993 թվականի նոյեմբերի 15-ին սովետական ռուբլին փոխարինելու համար 1 տենգե = 500 ռուբլի փոխարժեքով։ 1991 թվականին ստեղծվեց դիզայներների «հատուկ խումբ»․ Մենդբայ Ալին, Թիմուր Սուլեյմենով, Ասիմալի Դուզելխանով և Խայրուլլա Գաբժալիլով։ Որպես այդպիսին, նոյեմբերի 15-ը նշվում է որպես «Ղազախստանի Հանրապետության ազգային արժույթի օր»։ 1995 թվականին Ղազախստանում բացվեց տենգեի տպագրական գործարան։ Տենգեի առաջին խմբաքանակը տպագրվեց արտերկրում՝ Միացյալ Թագավորությունում։ Առաջին մետաղադրամները հատվել են Գերմանիայում։ 2019 թվականի փետրվարին Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը ստորագրեց օրենքի նախագիծ, որով հանվեց ռուսերեն բոլոր գրությունները հետագա տենգե թղթադրամներից և մետաղադրամներից, քանի որ այն Ղազախստանի պաշտոնական լեզուն չէ։


=== Ստուգաբանություն ===
Ղազախերենում և այլ թյուրքական լեզուներում տենգեն նշանակում է կշեռք: Բառի ծագումը թյուրքական Teŋ բառից է, որը նշանակում է լինել հավասար, հավասարակշռված։ Այս արժույթի անվանումը այսպիսով նման է ֆունտին, լիրային, պեսոյին, տակային և շեկելին։ Արտարժույթի անվանումը կապված է ռուս.՝ деньги բառի հետ, որը փոխառվել էր թյուրքերենից։


=== Խորհրդանիշ ===

2006 թվականի աշնանը Ղազախստանի ազգային բանկը կազմակերպեց մրցույթ Ղազախստանի տենգեի խորհրդանիշի համար և ստացավ ավելի քան 30,000 դիմում։ 2007 թվականի մարտի 20-ին՝ Նովրուզի արձակուրդից երկու օր առաջ, Ղազախստանի ազգային բանկը հաստատեց տենգեի համար գրաֆիկական խորհրդանիշը՝ ₸։ 2007 թվականի մարտի 29-ին բանկը հայտարարեց Ալմաթիի երկու դիզայներների՝ Վադիմ Դավիդենկոյին և Սանժար Ամիրխանովին՝ որպես հաղթող, ղազախական տենգեի խորհրդանիշի ստեղծման համար։ Նրանք կիսեցին 1,000,000 տենգեի մրցանակ և Ղազախստանի տենգեի խորհրդանիշի «ծնողների» տիտղոսը։ Նիշակը առաջարկվել է Unicode- ում կոդավորման համար 2008 թ., Եվ ներառվել է Unicode 5.2.0- ում (2009 թ. Օգոստոս) U + 20B8 կոդ կետում։


== Մետաղադրամներ ==
Մինչ Գերմանիայում հատվում էին ավելի հին մետաղադրամներ, ներկայիս մետաղադրամները հատվում են հայրենիքում Օսկեմենում գտնվող ղազախական դրամահատարանի կողմից։


=== 1993 թվականի նմուշի մետաղադրամներ ===
1993 թվականին մետաղադրամների առաջին նմուշում ներկայացված էր 2, 5, 10, 20 և 50 տիյն անվանական արժեքներով, որոնց վրա պատկերված էր ազգային զինանշանը և պատրաստված էին բրոնզից։ 1, 3, 5, 10 և 20 տենգեն պատրաստված էին պղնձանիկելից, և պատկերված էին ոճավորված և առասպելական կենդանիներ։ Այս ժամանակաշրջանի մետաղադրամները շրջանառվում էին տիյնի կողքին և հավասար էին անվանական արժեքի մեկ տասներորդին։


=== 1998 թվականի նմուշներ մետաղադրամներ ===

1998 թվականին ներդրվեց մետաղադրամների նոր նմուշներ, որոնք բացառեցին, որ տիյնը, և ամենափոքր արժեքը 1 տենգեն է։ 100 տենգեն մտցվեց 2002 թվականին՝ փոխարինելով համարժեք թղթադրամին։ Ներկայումս շրջանառության մեջ գտնվող մետաղադրամներն են. 


=== 2019 թվականի նմուշի մետաղադրամներ ===
2019 թվականի ապրիլի 26-ին շրջանառության մեջ մտավ մետաղադրամների նոր նմուշներ՝ նույն մետաղադրամների տեխնիկական բնութագրերով և մետաղական կոմպոզիցիաներով, ինչպես երկրորդ նմուշը, բայց մետաղադրամների վրա կյուրեղագիր ղազախերենի փոխարեն լատինատառ ղազախերեն են գրությունները։ Դիմերեսին գրված է Qazaqstan Respýblıkasy (Ղազախստանի Հանրապետություն), իսկ դարձերեսին՝ teńge։  Մետաղադրամները թողարկվել են նախկին նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևի կողմից տրված նախագահական հրամանագրի համաձայն, որով կիրիլական այբուբենից լատինական այբուբենին անցում կատարվեց և, շեշտը դնելով ղազախական մշակույթի վրա՝ երկիրը հեռացնում է ռուսական ազդեցությունից։ Մետաղադրամների դիզայնը հաստատվել է նախագահի պաշտոնակատար Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևի կողմից 2019 թվականի մարտի 20-ին։ Նախկինում թողարկված մետաղադրամները, որոնք կրում են ղազախական կյուրեղագիր գրությունը, կմնան օրինական ղազախական նոր լատինատառ մետաղադրամների կողքին։ 2019 թվականին Ղազախստանի ազգային բանկը հայտարարեց նոր 200 տենգե մետաղադրամների թողարկման մասին, որոնք շրջանառության մեջ են դրվելու 2020 թվականին։ Այս նոր մետաղադրամի վրա գրություն լինելու է լատինատառ ղազախերեն և նման է լինելու 100 տենգեին։


=== Հուշադրամներ ===
Հուշադրամները թողարկվում են 20, 50, 100, 500, 1,000, 2,500, 5000 և 10,000 տենգե անվանական արժեքով։ Արծաթե և ոսկե ձուլակտոր մետաղադրամներ գոյություն ունեն 1, 2, 5, 10, 20, 50 և 100 տենգե անվանական արժեքվ։ 20 և 50 արժեքով հուշադրամներից շատերը նույնպես պատրաստված են պղնձանիկելից և երբեմն այն վերածում են ընդհանուր շրջանառության որպես կողմնակի մետաղադրամ։ 


== Թղթադրամներ ==


=== 1993 թվականի նմուշի թղթադրամներ ===
1993 թվականի նոյեմբերի 15-ին Ղազախստանի ազգային բանկը է թողարկել 1, 2, 5, 10, 20 և 50 տիյն և 1, 3, 5, 10, 20 և 50 տենգե թղթադրամներ։ Դրանից անմիջապես հետո թողարկվեց 100 տենգե թղթադրամ։ Դրան հաջորդեցին 1994 թվականի 200, 500 և 1000 տենդե թղթադրամները։ 2000 տենգե թղթադրամը ներկայացվել է 1996 թվականին, 1999 թվականին` 5000 տենգե, իսկ 2003 թվականի հուլիսի 28-ին` 10,000 տենգե։ Ներկայումս շրջանառության մեջ գտնվող թղթադրամներն են.

200 տենգե - Ալ-Ֆարաբիի դիմանկարը
500 տենգե - Ալ-Ֆարաբիի դիմանկարը, Խոդժա Ախմեթ Յասաուի դամբարանի մի հատվածը
1.000 տենգե - Ալ-Ֆարաբիի դիմանկարը
2000 տենգե - Ալ-Ֆարաբիի դիմանկարը
5000 տենգե - Ալ-Ֆարաբիի դիմանկարը
10,000 տենգե - Ալ-Ֆարաբիի դիմանկարը, ձյունահովազի պատկեր։
200 տենգե թղթադրամի հակառակ կողմում գտնվող տեքստը գրված է ղազախերենով, չնայած մյուս թղթադրամների հակառակ կողմում գտնվող տեքստը գրված է ռուսերենով։ 


=== 2006 թվականի նմուշի թղթադրամներ ===

Ղազախստանի ազգային բանկը 2006 թվականին թողարկել է տենգե թղթադրամների նոր նմուշներ։ Դրանք ունեն նույն արժեքները, ինչպես նախկինում եղածները։
2006 թվականի նմուշները շատ ավելի էկզոտիկ է, քան իր նախորդները։ Դիմերեսը ուղղահայաց է, իսկ գրությունները գրված են ղազախերեն։ Բոլոր նմուշներում պատկերում են Նուր Սուլթանը, Բայտերեկ հուշարձանը, Ղազախստանի դրոշը, զինանշանը, նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևի ստորագրությունը և ազգային օրհներգից հատվածները։ Յուրաքանչյուր նմուշիի հիմնական տարբերությունները միայն գույներն են, գրությունները և ենթադրյալ օրինաչափությունները։
Ընդհակառակը, գրառումների հակառակ կողմն ավելի տարբեր է։ Գրությունները գրված են ռուսերենով, և յուրաքանչյուր նմուշ ցույց է տալիս իր սահմանների ուրվագծումը ու աշխարհագրությունը։
Առաջին տպագրություն 2000 և 5000 տենգե թղթադրամներում, որոնք թողարկվել են 2006 թվականին, ունեին «բանկ» բառի սխալ գրություն (ճիշտ ուղղագրությունը՝ «банкі» (բանկի), սակայն գրված էր «банқі» (բանքի))։ Սխալ գրությունը քաղաքական առումով զգայուն հարց էր ղազախերենի մշակութային և քաղաքական կարևորության պատճառով։

2006 թվականի հոկտեմբերի 30-ին 2006 թվականի նմուշի 2000, 5000, 10000 տենգե թղթադրամները կորցրեցին իրենց օրինական կարգավիճակը, և շրջանառությունից դուրս եկան։ 2016 թվականի հոկտեմբերի 4-ից մինչև 2017 թվականի հոկտեմբերի 3-ին այս թղթադրամները առանց միջնորդության կարելի էր փոխանակել Ղազախստանի ազգային բանկում, երկրորդ կարգի ցանկացած բանկում կամ դրանց մասնաճյուղերում։  


=== 2011–2017 թվականների նմուշի թղթադրամներ ===
Ղազախստանի ազգային բանկը թողարկել է 2011, 2012, 2013 և 2014 թվականներին տենգե թղթադրամների նոր նմուշներ`1000, 2000, 5000 և 10,000 տենգե արժողությամբ։ Այս նմուշների վրա պատկերված է «Ղազախական Էլի» հուշարձանը գրառումների դիմային մասում։ 2015 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ներդրվեց նոր 20,000 տենգե թղթադրամ։ 2017 թվականին Ղազախստանի ազգային բանկը թողարկել է 500 տենգե թղթադրամ՝ որպես այս շարքի մի մասը, բայց հակասություններ է առաջացրել թղթադրամի դարձերեսին պատկերված որորի և մոսկովյան բիզնես կենտրոնի պատկերների շուրջ։ 


== Հիշատակի թղթադրամներ ==
5000 տենգե (2001)
		
5000 տենգե (2008)
		
1.000 տենգե (2010)
		
1.000 տենգե (2011)
		
2000 տենգե (2011)
		
10,000 տենգե (2011)
		
10,000 տենգե (2016)Ղազախստանի ազգային բանկը թողարկել է 10,000 տենգե հիշատակի թղթադրամ՝ նվիրված Սովետական Միությունից անկախության 25-ամյակին։ Հիշատակի թղթադրամը պարունակում է Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևի պատկերը, և շրջանառության մեջ է դրվել Առաջին Նախագահի օրը՝ 2016 թվականի դեկտեմբերի 1-ին։


== Փոխարժեքներ և արժեզրկում ==
2013 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Ղազախստանի ազգային բանկը Ղազախստանի տենգեն հասավ ԱՄՆ դոլարին և Ռուսաստանի ռուբլուն։
2014 թվականի փետրվարի 11-ին Ղազախստանի ազգային բանկը որոշեց արժեզրկել տենգեն 19%-ով՝ ընդդեմ ամերիկյան դոլարի, ի պատասխան ռուսական ռուբլու անկմանը։

2015- թվականի օգոստոսի 20-ին Ղազախստանի ազգային բանկը դուրս եկավ տարադրամային խմբից՝ տենգեի փոխարկման փոխարժեքի կապակցությամբ։ Այժմ տենգեն ազատ արժույթ է, և հիմնական փոխարժեքների նկատմամբ դրա փոխարժեքը որոշվում է շուկայում պահանջարկով և առաջարկով։ Այս փոփոխության շնորհիվ տենգեի արժույթը մեկ օրվա ընթացքում կորցրեց իր արժեքը 30%-ով։ 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Արժույթի փոխարժեքները Ղազախստանում
Նորություններ Ղազախստանի ազգային բանկից
Ղազախստանի թղթադրամները (անգլերեն և գերմաներեն)
Մետաղադրամներ
Ղազախստանի թղթադրամներ
Ղազախական տենգե. Թղթադրամների մանրամասն կատալոգ Archived 2015-07-25 at the Wayback Machine.