Վիննիցայի վերջին հրեան

«Վիննիցայի վերջին հրեան» (գերմ.՝ Der letzte Jude von Winniza), լուսանկար, որում ներկայացված է մեկ դրվագ Հոլոքոստից Ուկրաինայում, մասնավորապես Վիննիցայում։ Լուսանկարում պատկերված է դիակներով լցված փոսի եզրին ծնկի եկած անհայտ հրեա, որի գլխին ատրճանակն է մոտեցրել Երրորդ Ռայխի մի զինվոր։ Լուսանկարը, որը հավանաբար արել է հրեաների սպանություններին մասնակից գերմանացի, Հոլոքոստի թեմային նվիրված ամենահայտնի լուսանկարներից է։


== Համատեքստ ==
Վիննիցայի մարզի կենտրոն Վիննիցա քաղաքի հրեական համայնքն ունի երկար ու հին պատմություն։ 1939 թվականին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելու ժամանակ, Վիննիցայի հրեա բնակչությունը կազմել է 33 150 մարդ, այսինքն՝ քաղաքի բնակչության ընդհանուր թվաքանակի 35,6 %-ը։ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ՝ 1941 թվականի հուլիսի 19-ին, Վիննիցան գրավել է վերմախտը։ Հրեա բնակչության մի մասը հասցրել է տարհանվել նահանջող Կարմիր բանակի հետ, իսկ քաղաքում մնացածները (որոնք եղել են մեծամասնությունը) փակվել են Երուսալիմկայի շրջանում գտնվող գետտոյում, իսկ քաղաքում ստեղծվել է յուդենրատ։ 1941 թվականի հուլիսի 28-ին Վիննիցայում գնդակահարվել են առաջին 146 հրեաները։ Օգոստոսի 1-ին գնդակահարությունները վերսկսվել են 25 հրեա մտավորականների սպանությամբ, իսկ օգոստոսի 13-ին գնդակահարվել է ևս 350 մարդ։ Սեպտեմբերի 5-ին և 13-ին «Հրեական հարցի վերջնական լուծման» նախապատրաստման շրջանակներում Վիննիցայի տարածքում սպանվել է 1000 և 2200 հրեա համապատասխանաբար։ Սեպտեմբերի 19-22-ին գնդակահարվել է շուրջ 28 հազար հրեա՝ Վիննիցկայի գետտոյի կալանավորների մեծ մասը։ Արժեքավոր իրերի բռնագրավումից հետո հրեաներին քշել են քաղաքի տարբեր վայրերում նախապես փորված մեծ փոսերի մոտ ու գնդակահարվել, ընդ որում՝ սպանությունները լուսանկարվել են։ Գնդակահարություններին մասնակցել են գերմանական ոստիկանական գումարտակներն ու այզացխմբերն ուկրաինացի կոլաբորացիոնիստների օգնությամբ։ Կենդանի է թողնվել հրեա մասնագետների մի մասը, որոնց աշխատանքն անհրաժեշտ էր գերմանական օկուպացիոն իշխանություններին։ Աշխատանքներում հրեաների օգտագործման նպատակահարմարությունը կասկածի տակ է դրվել այն «վտանգի»  պատճառով, որ սպառնում էր Հիտլերի շտաբի շինարարությանը։ 1943 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ՝ մարդահամարի ընթացքում հայտնաբերվել է 5 հազար հրեա, որոնց մի մասը Վիննիցա է վտարվել շրջակա տարածքներից։ Շատերը մահացել են տիֆից ու սովից, ոչնչացվել են նաև հրեա ռազմագերիները։ Հունվարի 16-ին գնդակահարվել են գրեթե բոլոր հրեաները, իսկ օգոստոսի 25-ին սպանվել են կենդանի մնացած վերջին 250 հրեա մասնագետները։ Վիննիցան հայտարարվել է «հրեաներից ազատ»։


== Նկարագրություն ==
Լուսանկարն արվել է Վիննիցայում (Ուկրաինական ԽՍՀ) հավանաբար 1941 թվականի հուլիսին, կամ առնվազն 1941 և 1943 թվականների միջև։

Լուսանկարում պատկերված է նոր սպանված հրեաների բազաթիվ դիակներով լցված փոս, որի եզրին ծնկել է հրեան։ Նա հագել է պիջակ ու սպիտակ վերնաշապիկ, ձեռքին բռնել է վերարկուն և ծնկի իջած էլ մեջքը ուղիղ է։ Իր լայն բացված աչքերով հրեան նայում է ուղիղ տեսախցիկին, որը ֆիքսում է նրա սեղմած շրթունքները, ներս ընկա այտերն ու սև մազերը։ Նրա հետևում՝ փոսից հանված հողի կույտի վրա  կանգնած է զինվորը։ Գերմանացին ակնոցով է ու չսափրված դեմքով, հագել է դաշտային մոխրագույն զինվորական համազեստ։ Բաճկոնը կոճկված չէ, իսկ հագուստը հողոտ չէ։ Զինվորը պատրաստվում է գնդակահարել հրեային և նրա գլխին է մոտեցրել «Walther P38» ատրճանակը։ Հետին պլանում կանգնած է 14 մարդ՝ այնզացխմբի, ՍՍ զորքերի ու Աշխատանքի կայսերական ծառայության անդամներ, որոնք հետևում են այդ օրվա հերթական գնդակահարությանը, երբ զոհվել են հարյուրավոր, եթե ոչ հազարավոր անմեղ մարդիկ։ Այդ գործողության գլխավոր մասնակիցներից մեկը, որը չի երևում լուսանկարում և մնացել է կադրից դուրս՝ գերեզմանը հակառակ կողմում, հավանաբար պրոֆեսիոնալ լուսանկարիչ է «Leica» փոքր ֆոտոխցիկով, ինչի մասին վկայում է լուսանկարի դիմանկարային ձևաչափն ու նրա թույլտվությունը։ Լուսանկարն աչքի է ընկնում նաև դետալներին դարձված ուշադրությամբ, որում կարելի է նկատել լուսանկարչի՝ ինչ-որ բան հիշատակ վերցնելու, որպես յուրօրինակ «հուշանվեր» պահելու ցանկությունը։ Հնարավոր է, որ նրանք սպասում են, թե երբ պետք է լուսանկարիչը՝ իրենց ընկերը, լուսանկարի բեմադրված տեսարանը։ Հրեան էլ, դիմադրության ոչ մի նշան ցույց չտալով, աչքի է ընկնում ավելի մեծ արժանապատվությամբ, քան իր շրջապատողները։ Ինչպես նշում են քննադատները, նա գիտի, որ իր մահն անխուսափելի է, որ մահը վրա կհասնի շատ արագ, որ մահացու կրակոցն իր մարմինը կնետի փոսը, և այն կընկնի Վիննիցայի բնակիչների՝ սպանված տղամարդկանց, կանանց ու երեխաների՝ իր հարազատների, ազգականների ու ընկներների մարմինների վրա։ Միևնույն ժամանակ, այդ անհայտ հրեայի դեմքը մահվանից մեկ ակնթարթ առաջ արտահայտում է ոչ թե սարսափ, այլ գարշանք նրանից, ինչ անում են իր հետ, գարշանք նրանց նկատմամբ, ովքեր անում են այդ, և այն հանգամանքի նկատմամբ, որ այդ մարդիկ ոչ միայն ունակ են կատարելու նման արարք, այլ նաև կարող են հետևել դրա ընթացքին։
Լուսանկարի հակառակ կողմում գրված է՝ «Վիննիցայի վերջին հրեան» (գերմ.՝ Der letzte Jude von Winniza), և այդպես էլ այն կոչվել է։ 1942 թվականին, երբ ավարտվել է շտաբի կառուցումը, ՍՍ բրիգադեֆյուրեր և այնզացխմբի հրամանատար Մաքս Թոմասը կարգադրել է, որ վերջին Հիտլերի ժամանումից առաջ վերջին հրեաներն անհետանան ոչ միայն Վիննիցայից, այլև ամբողջ Ուկրաինայից։ Լուսանկարը անվանումը կարող է ակնարկել նաև այն, որ հենց նա է Վիննիցայի և հավանաբար նաև իր ցեղի վերջին հրեան, որոնցից շատերը ոչնչացվել են Հոլոքոստի ժամանակ։


== Պատմություն և ընկալում ==
Լուսանկարն առաջին անգամ հրապարակվել է 1961 թվականին «United Press International» տեղեկատվական գործակալության կողմից, որն այն ստացել է Էլ Մոսից (Չիկագո, Իլինոյս նահանգ, ԱՄՆ)։ Մոսը որը ծագումով հրեա էր և ծնվել էր 1910 թվականին Շիդլովեցում, ինքն էլ եղել էր մի քանի համակենտրոնացման ճամբարների կալանավոր, ինչպիսիք էին Աուշվիցը, Ռիդերլոխը, Ալլակը։ 1945 թվականի մայիսին Մյունխենում նա քաղաքի՝ ամերիկյան 3-րդ բանակի կողմից ազատագրումից և իր՝ համակենտրոնացման ճամբարից ազատվելուց կարճ ժամանակ անց գերմաացի մի զինվորից գնել է ալբոմ, որում էլ գտնվել է այդ լուսանկարը։ Մոսը որոշել է հրապարակել լուսանկարը Ադոլֆ Այքմանի դատավարության ժամանակ, որպեսզի ամբողջ աշխարհի մարդիկ իմանան, թե ինչ է տեղի ունեցել նրա օրոք։ Դրանից հետո լուսանկարը մեծ տարածում է ստացել, մասնավորապես տպագրվել է «The Forward» հրեական թերթում ամբողջ էջով։
Լուսանկարը Հոլոքոստի թեմային նվիրված ամենահայտնի և ամենաշատ հրապարակվող լուսանկարներից մեկն է, որը դիտողի մոտ առաջացնում է սարսափ, շոկ և կարեկցանք նացիզմի զոհերի նկատմամբ, ընդ որում՝ այն արվել է հավանաբար նացիստական հանցանքների մասնակցի, ոչ թե նրանց արարքները մերկացնողների կողմից։
Լուսանկարն օգտագործվել է Agnostic Front հարդքոր-պանկ խմբի՝ 1984 թվականին թողարկված «Victim in Pain» առաջին ալբոի շապիկում, ինչից հետո խմբի մասնակիցները մեղադրվել են ռասիզմի մեջ, սակայն վոկալիստ Ռոջեր Միրետն իր ընտրությունը բացատրել է հետևալ կերպ․ «Ես մտածում էի, որ պետք է հրապարակել, որպեսզի պատմությունը չկրկնվի»։ 2019 թվականին «Amazon» առցանց խանութի Մեծ Բրիտանիայի բաժնում սկսել են վաճառվել տվյալ լուսանկարի պատկերով շապիկներ, սակայն մամուլում դրա վերաբերյալ տեղեկության տարածումից հետո դրանք հանվել են վաճառքից։


== Տես նաև ==
Այքմանը Երուսաղեմում


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Վիննիցայի վերջին հրեան» (անգլերեն)։ Kenyon College 
«Վիննիցայի վերջին հրեան» (անգլերեն)։ Յադ Վաշեմ