Ալան Ալդա

Ալան Ալդա (անգլ.՝ Alan Alda, հունվարի 28, 1936(1936-01-28)[…], Նյու Յորք շրջան, Նյու Յորք), ամերիկացի դերասան, ռեժիսոր, սցենարիստ և պրոդյուսեր։


== Կյանք և կարիերա ==
Մայրը Ջոան Բրաունն էր՝ «Միսս Նյու Յորք» տիտղոսակիր, իսկ հայրը՝ Ռոբերտ Ալդան (իսկական անունը՝ Ալֆոնսո Ժուզեպպե Ջովանի Ռոբերտո դ'Աբրուցո)՝ հայտնի դերասան, ով նկարահանվել է ֆիլմերում և խաղացել Բրոդվեյի մյուզիքլներում։ Դառնալով դերասան՝ Ռոբերտ Ալդան իր համար կեղծանուն է ստեղծել իր անվան (Ալֆոնսո) և ազգանվան առաջին վանկերից (դ'Աբրուցո)՝ Ալդա, որը հետագայում որդիները նույնպես վերցրել են։ Ալանի կրտսեր եղբայրը՝ Էնթոնին, նույնպես դերասան է։
Մանկության տարիներին Ալանը տառապել է պոլիոմիելիտով, բայց լիովին ապաքինվել է։ Հաճախել է Նյու Յորքի Ուայթ Փլեյնսի արքեպիսկոպոս Ստեպինացի ավագ դպրոցը։ Նա առաջին անգամ բեմ է բարձրացել 16 տարեկան հասակում, Փենսիլվանիա նահանգի Բերնսվիլյան ամառային թատրոնում։ Երիտասարդության տարիներին, որպես Ֆորդհեմի համալսարանի ուսանող, նա սովորել է Սորբոնում, դրան զուգահեռ հոր հետ ելույթ է ունեցել Ամստերդամի հռոմեական բեմում և հեռուստատեսությամբ։ 1956 թվականին Ալանը ստացել է բակալավրի աստիճան, այնուհետև զորակոչվել է ԱՄՆ բանակ, ծառայել պահեստային կորպուսում, 1957-ին ամուսնացել է Առլեն Ուայսի հետ։ Քոլեջից հետո նա խաղացել է Քլիվլենդի թատրոնում։ Բացի այդ, Ալդան դերասանական արվեստ է սովորել Նյու Յորքի «Երկրորդ քաղաքում» և Մասաչուսեթսի Գուանիսպորտի «Կոմպասում»։
Ալդան արժանացել է քննադատների դրական գնահատականին` «Բու և կատու» բրոդվեյան ներկայացման համար. սա բեմում ունեցած նրա հիմնական առաջընթացն էր։ «Թոնի» մրցանակի առաջին անգամ առաջադրվել է «Խնձորենի» ներկայացման մեջ կատարած աշխատանքի համար։ Ալանն առաջադրվել է նաև «Թոնի» մրցանակի` Նիլ Սայմոնի «Ջեյքի կանայք» ներկայացման մեջ ունեցած իր դերի համար։ Ալդայի առաջին ֆիլմը «Անցած օրերն» է (1963)։ Նա նկարահանվել է նաև «Լուսնի լույսի պատերազմ» (1970), «Ջենի» (1970), «Մեֆիստոֆելի վալս» (1971) և «Թղթե առյուծ» (1968) ֆիլմերում, որում խաղացած դերը եղել է առաջին նշանակալի խաղը կինոյում։
Ալան Ալդան միջազգային ճանաչում է ստացել «ՄԷՇ» հիթ սերիալում Բենջամին Փիրսի դերակատարման համար։ Երբ Ալանին առաջարկել են մասնակցել «ՄԷՇ»-ի նկարահանումներին, նա սկզբում հրաժարվել է, քանի որ չի ցանկացել, ինչպես ինքն էր ասում, «աղմկոտ, անհոգ զվարճանքի պատճառ դառնալ»։ «Ես ուզում էի ցույց տալ, որ պատերազմը վատն է»։ Ուստի նրա պայմանագրում գրված է եղել, որ յուրաքանչյուր դրվագից առնվազն մեկ տեսարան պետք է լուրջ լինի, այն է` երբ գործողությունը տեղի է ունենում վիրահատարանում։ Մեկ այլ պատճառ էլ այն է եղել, որ նա չի ցանկացել հինգ կամ ավելի տարի մասնակցել սերիալի նկարահանումների։ Բայց նրա կինն առաջարկել է, որ նա գոնե կարդա սցենարը։ Ի վերջո, ֆիլմի սյուժեից հուզված Ալանը ընդունել է հրավերը։ «ՄԷՇ» սերիալում նրա սիրելի դրվագներն են «Dear Sigmund»-ը և «In Love and War»-ը։
Սերիալի շնորհիվ Ալանը հայտնվել է Հոլիվուդի բարձրակետում։ Յուրաքանչյուր սերիայի համար պիլոտային` 10,000 դոլարից նրա հոնորարն աճել է մինչև 235.000 դոլար` նկարահանումների վերջին տարում։ Չորրորդ սեզոնից սկսած՝ Ալանը եղել է շոուի ստեղծագործական խորհրդատուն. նա գրել է մինչև 19 սցենարներ և բեմադրել 31 դրվագ։ Չցանկանալով բաժանվել ընտանիքից՝ նկարահանման 11 տարվա ընթացքում Ալանը Նյու Ջերսիի իր տնից երթևեկել է դեպի Լոս Անջելես։ Նա ստացել է աննախադեպ մեծ թվով մրցանակներ՝ Կորեական պատերազմ զորակոչված զգայուն ռազմական վիրաբույժին մարմնավորելու համար։ 11 տարի անց, երբ սերիալը հեռարձակվել է «CBS»-ով, Ալդան առաջադրվել է Էմմիի 25-րդ մրցանակի։ Նա ստացել է 4 ոսկե արձանիկ և միակն է դարձել, որն այս մրցանակը ստացել է Ամերիկյան հեռուստատեսային ակադեմիաներից՝ որպես դերասան, սցենարիստ և ռեժիսոր։ Բացի Էմմիից, Ալդան երկու անգամ ստացել է Սցենարիստների միության մրցանակ, երեք անգամ՝ ռեժիսորների միության, ունի վեց «Ոսկե գլոբուս»՝ Հոլիվուդյան արտասահմանյան մամուլի ասոցիացիայից՝ լավագույն կատակերգակ դերասան անվանակարգում և յոթ «Հանդիսատեսի համակրանք» մրցանակ։ Նա նաև ստացել է «Մարդկության երազանքը» մրցանակը «Երազներ» դրամատիկական սերիալի սցենարի համար (Ջեյմս Ջեյ Ռուբինֆայրի հետ միասին), որը ցուցադրվել է «ՄԷՇ»-ի ութերորդ եթերաշրջանում։ Ալան Ալդան հաճախ է խաղացել ինքն իրեն՝ հանդուրժող, բարեսիրտ, խելացի միջին տարիքի ամերիկացու կերպարը։
1980 թվականին Ալդան նկարահանվել է իր իսկ «Տարվա եղանակներ» ֆիլմում, ինչը մեծ հաջողություն է ունեցել քննադատների շրջանում։ Դրանից հետո նա եղել է «CBS» ալիքով հեռարձակվող «Չորս եղանակ» սերիալի հեռուստատեսային տարբերակի պրոդյուսերը։ Մինչ ՄԷՇ-ն ավարտում էր իր տասնմեկերորդ եթերաշրջանը հեռուստատեսությամբ, Ալդան սցենարներ էր գրում, նկարահանում և նկարահանվում տարբեր, այդ թվում` «Քաղցր ազատություն», «Նոր կյանք» և «Բեթսիի հարսանիքը» ֆիլմերում։
1999 թվականին նրան «Շտապ օգնություն» հեռուստասերիալի մի քանի դրվագներում առաջարկվել է խաղալ Ալցհեյմերի հիվանդություն ունեցող բժիշկ-խորհրդատուի դերը, ինչի արդյունքում նա վաստակել է ևս մեկ «Էմմի» մրցանակ։ 2002 թվականի մարտի 5-ին Ալան Ալդան արժանացել է «WGA Valentine Davis» մրցանակի, որը նախատեսված է այն ստեղծագործողների համար, «ովքեր ներդրում են ունեցել կինոարդյունաբերության մեջ և պատիվ ու արժանապատվություն են բերել գրողի մասնագիտությանը»։ Նա նաև 2001 թվականի հունվարի 13-ին Սարասոտայի կինոփառատոնում արժանացել է Արքայական կինոմրցանակի` հեռուստատեսային կարիերայում ունեցած նվաճումների համար։
1996 թվականին նա զբաղեցրել է 41-րդ տեղը «TV Guide»-ի բոլոր ժամանակների 50 լավագույն հեռուստաաստղերի ցուցակում։


== Անձնական կյանք ==
1957 թվականից Ալդան ամուսնացած է լուսանկարիչ Առլին Վայսի հետ։ Նրանք ունեն երեք դուստր՝ Եվան (ծնվել է 1958 թվականին), Էլիզաբեթը (ծնվել է 1960 թվական) և Բեատրիսը (ծնվել է 1961 թվականին), ինչպես նաև` ութ թոռ։
Համոզված ֆեմինիստ լինելով` Ալդան նշանակվել է Կանանց միջազգային օրվա պահպանման ազգային հանձնաժողովի անդամ 1976 թվականին, որտեղ նա 10 տարի համանախագահել է տղամարդկանց և կանանց հավասար իրավունքների պայքարի կոմիտեն։


== Ֆիլմագրություն ==


=== Դերասան ===


=== Ռեժիսոր, պրոդյուսեր, սցենարիստ ===


== Մրցանակներ և անվանակարգեր ==
Մրցանակների և անվանակարգերի լրիվ ցուցակը IMDb.com կայքում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Պաշտոնական կայք(անգլ.)