Գագիկ Շմավոնյան

Գագիկ Շմավոնի Շմավոնյան (մայիսի 12, 1963(1963-05-12), Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի պրոֆեսոր, տեխնիկական գիտությունների դոկտոր, «ՆանոՀայԹեք» նանոտեխնո­լո­գիա­կան ասո­ցիա­ցիա­յի հիմնադիր-նախագահ, նա­նոտեխ­նոլո­գիա­նե­րի բնագա­վառ­ի միջազգային փորձագետ, գյուտարար/նորարար, չիլիական «ԼարրեյնՎայալ» ներդրումային և խորհրդատվական կազմակերպության, Կիպրոսի հետազոտությունների խթան­ման հիմ­նա­դրամի և Հայաստանի ԿԳՄՍՆ գի­տու­թյան կոմի­տեի նա­նոտեխ­նոլո­գիա­նե­րի փորձագետ, Հայաստանի բարձր տեխնոլոգիական արդյու­նա­բերության նախարա­րին կից մասնագիտական խորհրդակցական մարմնի, Հայաստանի հան­րա­յին խորհրդի «Գիտության, կրթության հարցերի» հանձնա­ժո­ղո­վի, «Եվրոպական հա­մա­գոր­ծակցություն՝ գիտություն և տեխնոլոգիա» ընկերության կառա­վար­ման խորհրդի, Ամե­րի­կայի ֆիզիկոսների միության, Լոնդոնի ֆիզիկայի ինս­տի­տու­տի, Աթենքի կրթության և գի­տության ինս­տի­տու­տի, Սանկտ-Պետերբուրգի գիտ­նականների և դասախոսների միության, ինչպես նաև միջազգային ամ­սագ­րերի խմբագրական խորհուրդների և միջազգային գի­տաժողովների կազմկոմիտեների անդամ ։


== Կենսագրություն ==


=== Կրթություն ===
1970-1980  թվականներին գերազանցությամբ սովորել է Երևանի Եղիշե Չարենցի անվան միջնակարգ դպրոցում, 1980-1985 թվականներին՝ Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի հա­սա­րա­կա­կան մաս­նա­գի­տու­թյուն­­նե­րի ֆակուլտետում (տեխ­նիկական թարգմանիչ, անգլերեն լեզու, 1983-1985 թվականներ), ասպիրանտուրայում (1985-1988) և դոկտորանտուրայում (2006-2007)։ 1996 թվականին ստացել է ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածուի, իսկ 2009 թվականին՝ տեխնիկական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Նրա դոկտո­րա­կան ատենա­խո­սու­­թյունը, որը բարձր է գնահատել Նոբելյան մրցանակակիր Ժ. Ալֆյորովի գիտական խումբը, ամբողջությամբ նանոտեխնոլոգիաներին նվիրված առա­ջին ատենախոսությունն է Հայաստանում։


=== Աշխատանքային գործունեություն ===
1985 թվականին աշխատել է «Ավիակոմպլեքս» ձեռնարկությունում որպես ճար­­տա­­րագետ, 1986-1991 թվականներին՝ պո­լի­­տեխ­­նիկական ինստիտուտում որպես կրտսեր գի­տաշ­խա­տող, 1991-1997 թթ.-ին՝ ավագ գի­տաշ­խա­տող, 2004-2007 թվականներին՝ «Միկրոէլեկտրոնիկա և կեն­սա­բժշկա­կան սարքեր» ամ­բիո­նում`ասիս­տենտ, 2007-2017 թվականներին՝ դոցենտ, իսկ 2017 թվականից առ այսօր՝ պրոֆեսոր։
Հետդոկտորական հետազոտություն է իրականացրել Թայվանի ազգային համալսարանի էլեկտրաօպտիկական ճարտարա­գի­տու­թյան ինս­տի­­տուտի էլեկտրոնային ճարտարագիտության ամբիոնում՝ իրականացնելով Agilent Technologies (ԱՄՆ) կազմակերպության ծրագիրը Թայվանում (2001-2002)։ Որպես հրավիրված դասախոս և պրոֆեսոր աշխատել է Մեծ Բրիտանիայի Հալի համալսարանի ճարտարագիտության ամբիոնում՝ համատեղ ծրագիր իրականացնելով Օքսֆորդի համալսարանի ֆիզիկայի դեպարտամենտի հետ (Հալ, 2000 թվական, 2003 թվական), Իտալիայի Միլանի պոլիտեխնիկական համալսարանի ֆիզիկայի ամբիոնում (Քոմո, 2004-2005 թվականներ), Գերմանիայի Բրեմենի համալսարանի ֆիզիկայի ամբիոնում (Բրեմեն, 2002 թվական, 2006 թվական), Գերմանիայի Բեռլինի ազատ համալսարանի ֆիզիկայի ամբիոնում՝ Նոբելյան մրցանակակիր­ների լաբորատորիաներից մեկում (Բեռլին, 2011 թվական), Իռլանդիայի Դուբլինի համալսարանի Թրինիթի քոլեջի «Նանոկառուցվածքներ և նանոսարքեր» հետազոտական կենտրոնում (Դուբլին, 2012 թվական), Իսպանիայի Սանտյագո դե Կոմպոստելայի համալսարանի ֆիզիկական քիմիայի ամբիոնում (Սանտյագո դե Կոմպոստելա, 2013-2014 թվականներ), Հունաստանի  «Նանոգիտություն և նանոտեխնոլոգիա» ինստիտուտի «Դեմոկրիտոս» ազգային գիտահետազոտական կենտրոնում (Աթենք, 2017 թվական), Ֆրանսիայի Սերժի-Պոնտուազի համալսարանի ֆիզիկայի ամբիոնում (Սերժի-Պոնտուազ, Փարիզ, 2016 թվական, 2017 թվական)` համատեղ ծրագիր իրականացնելով «Լուվ­ր» թանգարանի գիտահե­տա­զո­տա­կան լա­բո­րատորիայի, Φարիզի ֆիլհարմոնիայի և ֆրանսիական ատոմային էներգիայի գործա­կա­լու­թյան (Սաքլեյ) հետ, Գերմանիայի Տյուբինգենի համալ­սա­րանի «Կիրառական ֆիզիկա» ինստիտուտում (Տյուբինգեն, 2019 թվական)­:
Նա ներգրավված է ՆԱՏՕ-ի, ՄԱԿ-ի Արդյունաբերական զարգացման կազմակերպության, «Ֆիլիպ Մորրիս» կազմակերպության, Ժառանգության գիտության հիմնադրամի (Փարիզ, Ֆրանսիա), Քարիպլո հիմնադրամի (Իտալիա), Աբդուս Սալամի տեսական ֆիզիկայի միջազգային կենտրոնի (Տրիեստե, Իտալիա), Հայաստանի և Բելառուսի գիտական կոմիտեների կողմից ֆինանսավորվող գիտահետազոտական ծրագրերի ղեկավարման և խորհրդատվության աշխատանքներին։
2004 թվականին նա արժա­նա­ցել է ՆԱՏՕ-ի գիտական դրամաշնորհի, կազ­մա­վոր­ել նանո­տեխնո­լո­գիա­կան  գի­տա­հետազո­տա­կան խումբ, որը ՄԱԿ-ի արդյու­նա­բե­րու­թյան զարգաց­ման կազ­մակերպության Մա­քուր տեխ­նո­­լո­գիա­­նե­­րի բիզ­նես գա­ղա­փար­­ների (նորա­րա­րու­թյան) մրցույ­թում 2014 թվականին արժանացել է «Մաքուր տեխ­նո­լոգիաներ» մրցանակի, իսկ 2015 թվականին՝ «Մաքուր տեխ­նո­լոգիաների Օսկար» մրցա­նա­կի։ Այդ խմբի հի­ման վրա ստեղծվել է Հայաստանում առաջին նանո­տեխնո­լո­գիա­կան կազմակեր­պու­թյու­նը՝ «ՆանոՀայԹեք» ասո­ցիացիան։
Հեղի­նակ և հա­մա­հեղինակ է ազդեցության մեծ գործակից ունեցող պարբերականներում հրա­տա­րակ­ված ավե­լի քան 200 գիտական աշ­խա­տանք­ների, որոնք ներառում են 50 գիտա­կան հոդ­ված, 20 ար­տո­­նագիր (հայկական և իսպանական (ընդլանված է ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում)), 130 միջազգային և հանրապետական գի­տա­ժո­ղով­նե­րի զե­կույցների նյու­թե­ր, ինչպես նաև 3 ու­սում­նա­կան ձեռնարկ, 1 դասագիրք, 1 խնդրա­գիրք և 1 մենագրություն, ինչպիսիք են.

կի­սա­հա­ղոր­դիչների ֆիզիկային և նա­նո­տեխ­նոլոգիաներին նվիրված հայալեզու առաջին լայնածավալ խնդրա­­գիրքը,
նանո­տեխ­նո­լո­գիա­ներին (նանոէլեկտրոնիկային) նվիրված հայալեզու առաջին ու­սում­նա­կան ձեռ­նար­կը,
«Օպ­տի­կա­կան նանոսպեկտրոսկոպիա» եռ­հա­տոր անգլալեզու դասա­գիրքը (De Gruyter հրա­­­տա­րակ­չություն), ուր եվրո­պա­կան ԲՈւՀ-երի ավատական ուսանողներին և մասնագետներին ա­ռա­ջին անգամ համակողմանի ներ­կա­յաց­վել է նանո­սպեկտ­րո­սկո­պիայի ոլորտը՝ նե­րա­ռելով էլեկտրա­դի­նա­միկայի հի­մունք­ներից մինչև նանոմետ­­րա­կան թույլ­տվու­թյամբ մանրազննման և սպեկտ­րո­սկո­պիական մեթոդ­ները։Նա Հայաստանում առաջին գիտնականներից է, ով զբաղվել է գրաֆինի և երկչափ ատոմական նյութերի սինթեզման և հատկությունների հետազոտման աշխատանքներով։ Իր մտահաղացմամբ Իսպանիայում նա մշակել է աշխարհում նմանակը չունեցող գրաֆինի և երկչափ ատոմական նյութերի զանգ­վածային ար­տա­դրու­թյան ոչ ավանդական տեխնոլոգիա (Հարթակների տրորման տեխնոլոգիա), որը հնարավորություն է տալիս ստանալ եզակի, յուրահատուկ նանոբծերով շերտեր ունեցող հարթակներ, ինչպես նաև փոշի և դիսպերսիա։ Այս ոչ ավանդական պարզ (միաքայլ), էժան (ամենաէժան), կարճատև (2 րոպե), էկոլոգիապես մաքուր և ունիվերսալ տեխնոլոգիան գերազանցել է Նոբելյան մրցանակակիներ Ա. Գեյմի և Կ. Նովոսյոլովի մշակած նմանատիպ՝ միկրոմեխանիկական շերտազատման տեխնոլոգիային։ Մշակված տեխնոլոգիան արտոնագրվել է Իսպանիայում, ԱՄՆ-ում և այլ երկրներում, դրա մասին տեղեկատվությունը զեկուցվել է տարբեր միջազգային գիտաժողովներում (ԱՄՆ, Ճապոնիա, Իսպանիա, Նիդեռլանդներ, Չեխիա, Պորտուգալիա, Ռումինիա, Ֆրանսիա, Իտալիա, Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Թայլանդ, Ուկրաինա և այլն) և տեղ է գտել «Օպ­տի­կա­կան նանոսպեկտրոսկոպիա» եռ­հա­տոր անգլալեզու դասագրքում (De Gruyter), ինչպես նաև հղում է կատարվել հայտնի «Գրաֆինի գիտություն՝ կիրառություն և արդյունաբերականացում» անգլալեզու ձեռնարկում։ Տեխնոլոգիան ստացել է «Մաքուր տեխ­նո­լոգիաների Օսկար» և ԱՐՓԱ ինստիտուտի նորարարական մրցանակներ։ Ներկայումս տեխնոլոգիան առևտրայնացվում է (պատրաստ է գրա­ֆի­նի և երկչափ ատո­մա­կան նյութերի զանգ­վա­ծային ար­տա­դրության սարքավորման նախատիպը), որը հաջողությամբ ավարտին հասցնելու դեպքում մշակված տեխնոլոգիայով կկազմակերպվի էժան և որակյալ գրաֆինի զանգվածային արտադրություն ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ արտերկրում։ Արտադրված գրաֆինը կարող է կիրառվել էլեկտրոնային սարքերում, բժշկությունում, կենցաղային սարքերում, տրանսպորտում և այլն։
Բացի այդ, նրան հաջողվել է հա­մադրել գի­տու­թյունը և արվեստը։ Նա առաջիններից էր, ով ֆրան­սիա­ցի արվես­տա­գետ­ների և պրո­ֆե­սոր­ների հրա­վերով Ֆրանսիայում ձեռ­նա­մուխ եղավ իր մշակած տեխնոլոգիայով մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գության արժեքների պահպանման, ծե­րացման կան­խար­գել­մա­­նը և եր­կա­րա­կե­ցու­թյան ավելացմանը նպաս­տող գիտական փորձարկումների (խո­­նա­վու­թյուն, ջեր­­մաս­տիճան և այլն) ի­րա­կանացմանը։ Օրինակ՝ տար­բեր ազդեցություններից կանխարգելելու (կոռոզիա, բակտե­րիա­ներ) և ծերա­ցու­մից պահպանելու նպատակով նա ձեռ­նա­մուխ եղավ Փարիզի «Լուվր» թան­գա­րանի ազնիվ մե­տաղ­­նե­րից, կտա­վից, փղոսկ­րից, ճենապակուց, քարից, կերամիկայից, փայ­տից, թղթից, կտորից և այլ նյու­թերից պատ­րաստ­ված հնաոճ և արժեքավոր ցուցա­նմուշ­նե­րի (նկար­ներ, ար­ձան­ներ և այլն), Փարիզի ֆիլհարմոնիայի և երաժշտական թանգարանի երաժշտական գործիքների և Ստրասբուրգի տաճարի 200-ամյա տանիքի գրաֆինապատմանը՝ մեծացնելով մեխանիկական ամրու­թյունը՝ չվնա­­սե­լով դրանց ար­տա­քին տես­քը։
Նա նաև համահեղինակ է.

նոր սերնդի կիսահաղորդչային նանոկառուցվածքային օպտոէլեկտրոնային սարքերի նախագծմանը և պատրաստմանը.
արևային տարրեր,
ջեր­մա­ֆո­տո­վոլ­­տա­յին տարրեր,
միա­­հա­ճա­խա­կա­նա­յին կիսահաղորդչային լազերներ,
երկ­­հա­ճա­խա­կա­նա­յին կիսահաղորդչային լազերներ,
գերլայնա­շերտ կիսահաղորդչային օպտիկական ուժեղարարներ),
առաջին մեխանիկական գնդիկավոր մատիտի և մեխանիկական գնդիկավոր նանոմատիտի պատրաստմանը,
երեք նոր նանոերևույթի հայտնաբերմանը.
թեք ալի­քա­­տա­րում լա­զե­րային ճա­ռա­գայթված լույ­սի ուղղորդման երևույթ,
օպ­տիկական փոխ­ան­ջատ­ման երևույթը կիսահաղորդչային օպտիկական ուժեղարարում,
առանձ­նաց­ված սահմանափակման հետերոկա­ռուց­ված­­քա­յին շերտի երևույթ։Նրա ղեկավարությամբ պաշտպանել են թեկ­նա­­­ծուա­կան ատե­­նա­խոսություն։ Նա եղել է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի և Երևանի պետական համալսարանի բակալավրիատի և մագիստրոսական ուսանողների ավարտական քննու­թյունների նախագահ և անդամ, Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի ասպի­րանտ­­­­նե­րի ընդու­նե­լու­թյան քննություն­ների հանձ­­­­­նաժողովների նախագահ և անդամ, «Կիբեռնե­տի­կա» ֆակուլ­տե­տի խորհրդի, միջազգային գիտաժողովների կազմկոմիտեների և միջազգային գիտական ամսագրերի խմբագրական խորհուրդների ան­դամ, ինչպես նաև դոկ­տո­րա­կան և թեկ­նա­ծուա­կան ատենախոսու­թյուն­ների պաշ­տո­նական ընդ­դի­մա­խոս ան­դամ։
Զբաղվել է նաև հասարակական գործունեությամբ։ 1997-1998 թվականներին եղել է «Հայ ոսկերիչների միություն» միջազգային կազմա­կեր­պու­թյան ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը Հայաստանում, 2000 թվականից Սանկտ-Պետերբուրգի գիտ­նականների և դա­սա­խոս­ների միության ներկայացուցիչը Հայաստանում, 2004-2005 թվականներին՝ Հնդկաստանի Կալկաթայի հայկական քո­լեջի և մարդասիրական ակադեմիայի ներկայացուցիչը Հայաստանում, ինչպես նաև «Հայաստան-Մեծ Բրիտանիա» հասա­րա­կա­կան կազմակերպության պատաս­խա­նա­տու քար­տու­ղա­րը (1994-1996), գիտության բաժնի վարիչը (1996-2001) և ընկերության նախա­գահը (2001-2018)։ Ներկայումս «ՆանոՀայԹեք» նանոտեխնո­լո­գիա­կան ասո­ցիա­ցիա­յի հիմնադիր-նախագահն է։


== Մրցանակներ ==
«Մաքուր տեխ­նո­լոգիաների Օսկար» մրցանակ «Գրաֆինային ջեր­մա­ֆո­տո­վոլ­­տա­յին տարրեր» ծրագրի համար (Սան Ֆրանցիսկո, Սիլիկոնյան հովիտ, ԱՄՆ, 2015)։
ՄԱԿ-ի արդյունաբերության զարգացման կազմակերպության «Մաքուր տեխ­նո­լոգիաներ» նորարարության մրցանակ «Գրաֆին և գրաֆինե էլեկտրոնիկա» ծրագրի համար, Երևան, 2014։
ԱՐՓԱ ինստիտուտի նորարարության մրցանակ «Ոչ ավանդական, էժան, և պարզ տեխնոլոգիա մեծ չափերի գրաֆինի արտադրման համար» ծրագրի համար, Լոս Անջելես, ԱՄՆ, 2014։
ԱՐՓԱ ինստիտուտի նորարարության մրցանակ « Հետերոկառուցվածքային ջերմաֆոտովոլտային տարրեր» ծրագրի համար, Լոս Անջելես, ԱՄՆ, 2013։
Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի «2004-2005 թվականներին հրատարակված լավագույն գիտական աշխատություն» մրցանակ` նանոէլեկտրոնիկայի բնագավառում հրատարակած հոդվածների շարքի համար (2005)։


== Անդամակցություն ==
ՀՀ հանրային խորհրդի «Գիտության, կրթության հարցերի» հանձնա­ժո­ղո­վ,
«Եվ­րո­­պական համա­գոր­ծակ­ցու­­թյուն՝ գի­­­տու­­թյուն և տեխ­նոլոգիա» ըն­կե­­րու­թյան կառա­վար­ման խոր­հուրդ, Բրյուսել, Բելգիա,
Ֆիզիկայի ինստիտուտ, Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիա,
Ամերիկայի ֆիզիկոսների միություն, Վաշինգտոն, ԱՄՆ,
Աթենքի Կրթության և գիտության ինստիտուտ, Աթենք, Հունաստան,
Սանկտ Պետերբուրգի գիտնականների և դասախոսների միություն, Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան։


== Երկեր (ընտրովի) ==
López-Quintela M.A., Shmavonyan G.Sh., Vázquez Vázquez C. Method for producing sheets for graphene, Spanish patent ES2575711 B2, Nov. 3, 2016, WIPO patent WO/2016/107942 A1, July 7, 2016. EPO patent EP15875286.5, Nov. 22, 2017. US patent US2019/0152783 A1, May 23, 2019.
Shmavonyan G.Sh., Vázquez Vázquez C., López-Quintela M.A. Single-step rubbing method for mass production of large-size and defect-free two-dimensional material nanostripes, films and hybrid nanostructures on any substrate, Transl. Mater. Res., IOP Publishing, 4 (2), 025001, 2017.
Shmavonyan G.Sh. Monograph Chapter Graphene and two-dimensional atomic materials and their hybrid structures in the 3-Volume Textbook Optical Nanospectroscopy, McMillan N., Sheremet E., Fleischer M. (Eds.), Publisher De Gruyter, 2021.
Նանոէլեկտրոնային տարրեր և սարքեր, Ուսումնական ձեռնարկ, Պետրոսյան Օ. Հ., Շմավոնյան Գ. Շ., Վարդանյան Ա. Ա., Երևան։ ՀՊՃՀ հրատ., Ճարտարագետ, 326 էջ, 2017։
Նանոտեխնոլոգիաների հիմունքներ։ Ուսումնական ձեռնարկ, Շմավոնյան Գ. Շ., Երևան։ ՀՊՃՀ հրատ., Ճարտարագետ, 224 էջ, 2011։
Կիսահաղորդիչների ֆիզիկա, Խնդիրների ժողովածու, Իսպիրյան Ն. Պ., Շմավոնյան Գ. Շ., Երևան, ՀՊՃՀ հրատ., «Ճարտարագետ» 110 էջ, 2010։
Պինդմարմնային էլեկտրոնային և օպտոէլեկտրոնային նյութերի ու կառուցվածքների հետազոտման եղանակները։ Ուսումնական ձեռնարկ, Բունիաթյան Վ. Վ., Շմավոնյան Գ. Շ., Մարտիրոսյան Ն. Վ., Երևան։ ՀՊՃՀ հրատ., Ճարտարագետ, 418 էջ, 2005։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Google Scholar
Գագիկ Շմավոնյանի անձնական կայք  gagikshmavonyan.am
Հայաստանի հանրային Հ1 հեռուստաընկերության Օրակագ ծրագիր, Գագիկ Շմավոնյանի գրաֆինե «հեղափոխությունը»
Գագիկ Շմավոնյանի ելույթը CA15107 Multicomp գիտաժողովում, Բուխարեստ, Ռումինիա
«Հայ գիտնականը գերազանցել է նոբելյան դափնեկիրներին»
Ներկայացվեցին մաքուր տեխնոլոգիաների բիզնես ծրագրեր