Քաղաքական բռնություննները Թուրքիայում (1976–1980)

Թուրքիայում քաղաքական բռնությունը 1970-ականների վերջին լուրջ խնդիր է դարձել և նույնիսկ նկարագրվել է որպես "ցածր մակարդակի պատերազմ"։ Թուրքական աջ ծայրահեղ ազգայնական խմբավորումները ՝ երբեմն պետության հետ դաշինքի մեջ մտած, պայքարել են ձախ ընդդիմության դեմ, որի հետևանքով մոտ 5000 զոհ է եղել։ Զոհերի մեծ մասը եղել է ձախից։ Բռնության մակարդակը որոշ ժամանակով նվազել է 1980-ի թուրքական պետական հեղաշրջումից հետո, մինչև 1984-ին բռնկված թուրք-քրդական հակամարտությունը։


== Նախապատմություն ==
1975 թվականին պահպանողական «Արդարություն» կուսակցության (թուրքերեն․ Adalet Partisi, ԱՊ) նախագահ Սուլեյման Դեմիրելը վարչապետի պաշտոնում փոխարինել է Սոցիալ-Դեմոկրատական Հանրապետական ժողովրդական կուսակցության (թուրքերեն․ Cumhuriyet Halk Partisi, ՋՀՊ) նախագահ Բյուլենթ Էջևիթին։ Թուրքական «Միլիյետչի Ջեփե» (թուրքերեն․ Milliyetçi Cephe) կոալիցիան կազմավորեց Նեջմեթթին Էրբաքանի ազգային փրկության իսլամիստական կուսակցության (թուրքական․ Millî Selamet Partisi, ՄՍՊ) և Ալփարսլան Թյուրքեշի ազգայնական շարժման կուսակցության (թուրքական․ Milliyetçi Hareket Partisi, ՄՀՊ) հետ։ ՄՀՊ-ն այդ հնարավորությունն օգտագործել է պետական անվտանգության ծառայություն ներթափանցելու համար ՝ լրջորեն վատթարացնելով ցածր ինտենսիվության պատերազմը, որը տեղի էր ունենում մրցակից խմբավորումների միջև։
1977 թվականի ընտրություններում հաղթող չի եղել։ Դեմիրելը սկզբում շարունակում էր կոալիցիան Ազգայնական ճակատի հետ, սակայն 1978-ին Էջևիթը կրկին իշխանության եկավ մի քանի պատգամավորների օգնությամբ, որոնք փոխարինեցին կուսակցությանը։ 1979 թվականին Դեմիրելը կրկին վարչապետ դարձավ։ 1970-ական թվականների վերջին Թուրքիան անկայուն իրավիճակում էր գտնվում չլուծված տնտեսական և սոցիալական խնդիրներով ՝ բախվելով խոշոր գործադուլների և խորհրդարանական քաղաքականության մասնակի կաթվածի (Թուրքիայի Ազգային Մեծ ժողովը հեղաշրջմանը նախորդած վեց ամսվա ընթացքում չկարողացավ նախագահ ընտրել)։ 1969 թվականից համամասնական ներկայացուցչությունը մեկ կուսակցության համար դժվարացնում էր խորհրդարանական մեծամասնության ձեռքբերումը։ Արդյունաբերական բուրժուազիայի շահերին, որը տնտեսապես գերիշխող էր, դիմակայում էին այլ սոցիալական դասեր, ինչպիսիք էին մանր արդյունաբերողները, առևտրականները, գյուղացիական պալատներն ու հողատերերը, որոնց շահերը միշտ չէ, որ համընկնում էին միմյանց հետ։ Բազմաթիվ գյուղատնտեսական և արդյունաբերական բարեփոխումներ, որոնց ձգտում էր միջին խավի մի մասը, արգելափակվեցին մյուսների կողմից։ Քաղաքական գործիչները կարծես թե ի վիճակի չէին պայքարել երկրում աճող բռնության դեմ։


== Իրադարձությունների հաջորդականությունը ==
Աննախադեպ քաղաքական բռնություն է բռնկվել Թուրքիայում 1970-ականների վերջին։ 1970-ական թվականներին զոհվածների ընդհանուր թիվը գնահատվում է 5000 մարդ, ընդ որում՝ օրական գրեթե տասը սպանություն։ Նրանց մեծ մասը ձախ և աջ քաղաքական կազմակերպությունների անդամներ էին, որոնք այդ ժամանակ կատաղի պայքար էին մղում։ Ծայրահեղ ազգայնական «Գորշ գայլերը»՝ Ազգային Շարժում կուսակցության երիտասարդական կազմակերպությունը, հայտարարել է, որ աջակցում է անվտանգության ուժերին։ Բրիտանական «Լուսարձակ» ամսագրի տվյալներով՝ 1978 թվականին կատարվել է 3 319 ֆաշիստական հարձակում, որի հետևանքով 831 մարդ սպանվել է, 3 121-ը՝ վիրավորվել։ Անկարայի ռազմական դատարանում ձախակողմյան «Դևրիմչի յոլ» (հեղափոխական ուղի) կազմակերպության դեմ դատավարության ժամանակ ամբաստանյալները թվարկել են 5388 քաղաքական սպանություն մինչև ռազմական հեղաշրջումը։ Զոհերի թվում եղել են 1296 աջ և 2109 ձախ թևերից։ Մյուսները ակնհայտորեն չէին կարող թևերից լինել։ 1978 թվականին Բախչելիևլերի կոտորածը, 1977 թվականին Թաքսիմ հրապարակում տեղի ունեցած կոտորածը, 1978 թվականին Մարաշի 35 զոհով և 100 զոհով կոտորածը - ահա որոշ ուշագրավ միջադեպեր։ Ռազմական դրությունը հայտարարվել է Մարաշի կոտորածից հետո՝ 1978 թվականի դեկտեմբերին, 67 նահանգներից 14-ում։ Հեղաշրջման ժամանակ ռազմական դրությունը տարածվել է 20 նահանգներում։
Էջևիթը նախազգուշացվել է 1979 թվականի հունիսին Նուրի Գյունդեշի Ազգային հետախուզական կազմակերպության (ՄԻԹ) կողմից սպասվող պետական հեղաշրջման մասին։ Այնուհետև Էջևիթը դրա մասին տեղեկացրեց իր ներքին գործերի նախարարին՝ Իրֆան Օզայդինլիին, ով պատմեց Սեդաթ Ջելասունին՝ հինգ գեներալներից մեկին, որը կգլխավորի հեղաշրջումը։ ՄԻԹ-ի քարտուղարի տեղակալ Նիհաթ Յըլդըզը պաշտոնանկ է արվել Լոնդոնի հյուպատոսությունում և փոխարինվել գեներալ-լեյտենանտով։


== Քրդական անջատողականությունը ==
Աջ թևը դեմ էր քրդական անջատողականությանը։ Անհամաչափ մեծ թվով քրդեր ձախ խմբավորումների կազմում էին։ Ձախերի մեծամասնությունը նույնպես թուրք ազգայնականներ էին և դեմ էին անջատողականությանը։ Մինչև 1980 թվականի հեղաշրջումը անջատողականները քիչ բռնություն էին գործադրում, բայց հետագայում այն ուժեղացավ։


== Տես նաև ==
Թուրքիայի հեղաշրջումը (1960)
Թուրքիայի հեղաշրջումը (1980)
1971 թվականի թուրքական ռազմական հուշագիրը
1997 թվականի թուրքական ռազմական հուշագիրը
Թուրքիայում կատարված կոտորածների ցանկ


== Աղբյուրներ ==