Բեսա

Բեսա (ալբ․՝ besa), ալբանական ազգային ինքնագիտակցության ու ազգային բնութագրի հիմնական հասկացություններից։


== Բեսան՝ որպես լեզվամշակութային հասկացություն ==
Բեսա բառը բառացի թարգմանվում է հավատ կամ ազնիվ խոսք։ Այն մոտ է լատիներենի fides հասկացությանը և հավանաբար նրա հետ ընդհանուր ծագում ունի (լատ.՝ fides բառը ալբաներենում կրոնական նշանակությամբ այլ ձևով է գործածվում՝ feja): Բեսա բառից առաջացել է ալբ․՝ benik ածականը, որը նշանակում է հավատարիմ կամ ազնիվ։ Ալբանացիների շրջանում տարածված են կանանց Besa և տղամարդկանց Besnik անունները։
Բեսայի դրույթը նշանակում է հավատարիմ լինել իր խոսքին և պարտավորվածությանը ընտանիքի կամ ընկերոջ առաջ։ Դա նաև հիմնական հասկացությունն է այնպիսի իրավիճակում, որը կապված է մահացած նախնիների կամքի ու տրված խոստման հետ։
15-րդ դարում գրված «Շկոդերի կանոնադրության» մեջ կիրառված է bessare (երդվել) բայը, որը, Արդիան Կլյոսի ու Արդիան Վեհբիի համաձայն, նման պրակտիկայի փաստաթղթավորված առաջին հիշատակությունն է։ 16-րդ դարում besa բառը կրոնական հավատի իմաստով գործածվել է միսալում (լատ.՝ Missale), որը թարգմանել է Գյոն Բուզուկը (լատ.՝ o mulier, magna est fides tua → ալբ․՝ o gruo, e madhe äshte besa jote, բառացի՝ Ո՜վ կին, մեծ է քո հավատը)։ 19-րդ դարի սկզբին ալբանա-հունարեն բառարանի կազմության ժամանակ Մարկոս Բոցարիսը ալբաներեն բեսա բառը թարգմանել է հուն․՝ θρησκεία բառով, որը կրոնական հավատ է մատնանշում։ 1896 թվականին հրատարակվել է բեսա հասկացության մասին հոդվածը, որը համապատասխանում է ֆր.՝ parole d'honneur բառին։


== Պատմություն ==
Բեսա հասկացությունն ընդգրկված է «Կանունում»՝ ալբանական իրավունքների ու նախնական սովորույթների կանոնակարգում։ Բեսան այն հասկացությունն է, որով կարգավորվել են հարաբերությունները ինչպես համայնքի ներսում, այնպես էլ համայնքների միջև։ Հյուսիսային Ալբանիայի ավանդական համայնքների ներկայացուցիչները նմանատիպ երդում են տվել՝ խոստանալով միասին պայքարել կառավարության դեմ։ Միևնույն ժամանակ օսմանյան կառավարությունը նույնպես կիրառել է պայմանավորվածության այդ ձևը՝ փորձելով միավորել ալբանական համայնքները և նրանց հետ պայմանավորվածություն ձեռք բերել։
Օսմանյան տիրակալության շրջանում բեսան հիշատակվել է պետական փաստաթղթերում, երբ խոսվել է ալբանացիների կողմից դիմադրության մասինref name=":2" />: Օսմանյան տիրակալների դեմ ապստամբության ժամանակ բեսան եղել է տարբեր համայնքները կապող օղակը։


== Մշակույթում ==
Ալբանական շատ ասացվածքներ կապված են բեսա հասկացության հետ։

ալբ․՝ Besa e shqiptarit nuk shitet pazarit - Ալբանացու պատիվի չի վաճառվում և չի գնվում շուկայում։
ալբ․՝ Shqiptarët vdesin dhe besen nuk e shkelin - Ալբանացին ավելի շուտ կմեռնի, քան կդրժի իր երդումը։
ալբ․՝ Besa e shqiptarit si purteka e arit - Ալբանացու պատիվը թանկ է ոսկուց։


== Բեսան հունարենում և Հունաստանի նորագույն պատմության մեջ ==
Հույների ու ալբանացիների՝ Օսմանյան կայսրությունում միասին ապրելու արդյունքում բեսա բառն ու հասկացությունը թափանցել է նաև հունարենի մեջ։ Առաջացել են նաև նոր բառեր՝ բաբեսիս (հուն․՝ μπαμπέσης), որ նշանակում է երդմնազանց մարդref>Γεώργιος Μπαμπινιώτης Μπέσα // Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας. — 2005.</ref>:
20-րդ դարում բառն աստիճանաբար սկսել է դուրս մղվել գործածությունից. ընդ որում, այն պահպանվել է գրական լեզվից դուրս՝ ժարգոնում։ 17-19-րդ դարերում բանավոր բեսան երաշխավորել է պայմանավորվածությունը իրար հետ կռվող ուղղափառ հույների ու մուսուլման ալբանացիների միջև, որոնք երկուսն էլ Օսմանյան կայսրության վասալներն էին։
Երբ 1800 թվականին Ալի փաշան թուրք-ալբանացիների 3-րդ արշավանքն է սկսել սուլիոտների (ոչ մեծ բնակչություն Հունաստանում, որոնք երկու լեզու են կրում՝ հունարեն ու ալբաներեն) դեմ, պաշարումից երեք տարի անց Ալի փաշան բանավոր համաձայնություն է կնքել սուլիոտների հետ։ Հույների ու ալբանացիների համար սրբացված բեսա բառով հույն զորավար Ֆոտոս Ձավելասը սուլիոտների շարասյունը Սուլիից Պարգա է տեղափոխել, որտեղից էլ նրանք տեղափոխվել են Կերկիրա կղզի, որն այդ ժամանակ գտնվում էր ռուսների վերահսկողության տակ։ Սուլիոտների մի մասը ուղևորվել է Զալոնգոյի եկեղեցի, սակայն հայտնվել է Բեկիրի հազարավոր զինվորների շրջապատման մեջ։ Այս ժամանակ էլ սուլիոտները հասկացել են, որ դարձել են «մարդկանցից ամենաանազնիվի» զոհը, և նրանց ուրիշ ոչինչ չի մնացել, քան պայքարել ու մահանալ։
Մյուս կողմից, Հունաստանի անկախության պատերազմի սկզբին (1821-1829), երբ ապստամբ հույները մտել են շրջապատված Տրիպոլիս և սկսել են զանգվածաբար կոտորել զինյալներին, ալբանացիները, «բեսան շուրթերին» շարվել են հրապարակում՝ հանգիստ սպասելով, որ իրենց դուրս կթողնեն քաղաքից։ Դիմիտրիս Պլապուտասի ուղեկցությամբ մոտ 2.000 ալբանացիներ դուրս են բերվել Կորինֆի ծոց՝ տալով իրենց բեսան, որ այլևս չեն խառնվի հույների դեմ պայքարին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Բեսա. խոստում (2012) film documentary on Albanians that rescued Jews in WWII
Besa: A Code of Honor, Muslim Albanians who Rescued Jews During the Holocaust an online exhibition by Yad Vashem