Հոլոքոստի զոհերի հուշարձան

Հոլոքոստի զոհերի հուշարձան (գերմ.՝ Denkmal für die ermordeten Juden Europas), նացիզմի զոհ դարձած հրեաների հիշատակին նվիրված հուշարձան Գերմանիայի մայրաքաղաք Բեռլինում։


== Ստեղծման պատմություն ==
Հուշարձանային համալիրի մտահղացումն ու պլաններն ի հայտ են եկել դեռ 1988 թվականին։ Հուշարձանի ստեղծման գաղափարը պատկանում է բեռլինցի հրապարակախոս Լեա Ռոշին, որը 1989 թվականին կազմակերպել է «Եվրոպայի սպանված հրեաների հուշարձանի» հատուկ հիմնադրամ։ Նախագիծն ստացել է մի շարք հայտնի անձանց աջակցությունը, որոնց թվում էր ԳՖՀ նախկին կանցլեր Վիլի Բրանդտը։
Հուշարձանը կառուցվել է դեկոնստրուկտիվիստ Փիթեր Այզենմանի նախագծով։
Շինարարությունն սկսվել է 2001 թվականի հոկտեմբերի 30-ին։ Հուշարձանը բացվել է 2005 թվականին։
Հուշարձանը տեղակայված է Բեռլինի կենտրոնում՝ Բրանդենբուրգյան դարպասների և Գերմանիայի նախկին կառավարության բունկերի տարրերի միջև։ Այն ավելի քան 2700 գորշ սալաքարերից կազմված հսկայական դաշտ է։
Հուշարձանի բացմանը հաջորդած մեկ տարվա ընթացքում այնտեղ այցելել է շուրջ երեքուկես միլիոն մարդ։


== Արձագանքներ ==
Հոգեբան Քոլին Էլարդը նշել է այցելուների վրա համալիրի ճարտարապետության յուրահատուկ ազդեցությունը։ Սալաքարերի միջև ընկած անցումները չափազանց նեղ են, որպեսզի կարողանան քայլել երկու մարդ, և միայնակ մնացած այցելուն սկսում է վերապրել զգացումների բարդ ամբողջություն.

Կորսվածության զգացումը գորշ սալաքարերի մեջ, որոնց հետևում չի երևում շրջապատող աշխարհը, մոտ մարդու հետ հարկադիր բաժանումը և անօգնականության զգացումը, որն առաջանում է միջանցիկ տարածքներն անցնելիս, հոգում բարձրացնում են վախի, անհանգստության, կարոտի ու միայնության ալիք։ Այդպես ճարտարապետ Փիթեր Այզենմանին հաջողվել է ստեղծել կառույց, որ լի է զգացմունքների բազմաթիվ կարճ, բայց հզոր արձագանքներով, որոնք ստիպված են եղել զգալ հրեաները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

Էլարդը նշել է, որ համալիրի հոգեբանական ազդեցությունը պայմանավորված է ճարտարապետական միջոցներով.

Էֆեկտը ձեռք է բերվում այցելուի վրա մարմնական ազդեցության միջոցով։ Դուք պետք է դառնաք ինստալյացիայի մաս, անցնեք դրա միջով, կորչեք այնտեղ. միայն այդ ժամանակ ուրիշի սարսափն ու օտար վիշտը կդառնան շոշափելի ու ցնցող։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Daniel Baranowski u. a.; Stiftung Denkmal für die Ermordeten Juden Europas (Hrsg.): Denkmal für die ermordeten Juden Europas. Ort der Information, mit einem Überblick zu Gedenkzeichen und historischen Informationen in der näheren Umgebung. In: DKV-Edition, Deutscher Kunstverlag DKV, Berlin / München 2010, ISBN 978-3-422-02235-5 (englisch unter dem Titel: Memorial to the murdered Jews of Europe. ISBN 978-3-422-02236-2).
Ute Heimrod (Hrsg.): Der Denkmalstreit — das Denkmal? Die Debatte um das «Denkmal für die ermordeten Juden Europas». Eine Dokumentation. Philo Verlagsgesellschaft, Philio, Berlin / Wien 1999. ISBN 3-8257-0099-2, (1300 Seiten starke Sammlung von öffentlichen Diskussionsbeiträgen auf dem Weg zum Denkmal, inkl. einer Dokumentation der Wettbewerbsentwürfe.)
Jan-Holger Kirsch: Nationaler Mythos oder historische Trauer? Der Streit um ein zentrales «Holocaust-Mahnmal» für die Berliner Republik. In: Beiträge zur Geschichtskultur Band 25, Böhlau, Wien / Köln / Graz 2003, ISBN 3-412-14002-3
Claus Leggewie, Erik Meyer: Ein Ort, an den man gerne geht. Das Holocaust-Mahnmal und die deutsche Geschichtspolitik nach 1989. Hanser, München / Wien 2005. ISBN 3-446-20586-1.
Hans-Ernst Mittig: Gegen das Holocaustdenkmal der Berliner Republik. Kramer, Berlin 2005, ISBN 3-87956-302-0.
Lea Rosh, Eberhard Jäckel: Die Juden, das sind doch die anderen. Der Streit um ein deutsches Denkmal. Philo, Berlin / Wien 1999, ISBN 3-8257-0127-1.
Christian Saehrendt: Information beeindruckt mehr als Kunst. Eine Umfrage unter Schülern nach deren Besuch des Holocaustmahnmals. In: Frankfurter Allgemeine Zeitung, FAZ, Frankfurt am Main 23. Januar 2007.
Joachim Schlör, Jürgen Hohmuth (Fotos), Paul Aston (Übersetzer): Denkmal für die ermordeten Juden Europas / Memorial to the murdered Jews in Europe. 2. Auflage Prestel, München / Berlin / London / New York, NY 2008 (Erstausgabe 2005), ISBN 978-3-7913-4028-9 (deutsch und englisch).
Hans-Georg Stavginski: Das Holocaust-Denkmal. Der Streit um das «Denkmal für die ermordeten Juden Europas» in Berlin (1988—1999). Schöningh, Paderborn / München / Wien / Zürich 2002. ISBN 3-506-78635-0 (Zugleich Dissertation an der Freien Universität Berlin 2001).
Holger Thünemann: Holocaust-Rezeption und Geschichtskultur. Zentrale Holocaust-Denkmäler in der Kontroverse. Ein deutsch-österreichischer Vergleich. In: Schriften zur Geschichtsdidaktik, Band 17, Schulz-Kirchner, Idstein 2005, ISBN 3-8248-0381-X (Zugleich Dissertation an der Universität Münster (Westfalen) 2004/2005).
Karen E. Till: The New Berlin. Memory, Politics, Place. University of Minnesota Press, Minneapolis, MN 2005. ISBN 978-0-8166-4011-9.
Колин Эллард Среда обитания: Как архитектура влияет на наше поведение и самочувствие = Colin Ellard “Places of the Heart: The Psychogeography of Everyday Life”. — М.: Альпина Паблишер, 2016. — 282 p. — 2000 экз. — ISBN 978-5-9614-5390-4


== Արտաքին հղումներ ==
Stiftung Denkmal für die ermordeten Juden Europas
Förderkreis Stiftung Denkmal für die ermordeten Juden Europas
Denkmal für die ermordeten Juden Europas
Telepolis zur Eröffnung des Holocaust-Mahnmals
Virtueller Besuch des Denkmals
Protokoll der Debatte im Deutschen Bundestag (PDF; 1,27 MB)