Քարավանց

Քարավանց, (Չայըրբաշը, թուրքերեն՝ Çayırbaşı), հայկական նախկին բնակավայր Արևմտյան Հայաստանում՝ Հայոց ձորի գավառում, ներկայում՝ քրդաբնակ բնակավայր Թուրքիայի Հանրապետության Վանի մարզի Արտամետ (Էդրեմիտ) շրջանում։


== Անուն ==
Հին ժամանակներից բնակավայրի անունը եղել է Քարավանց։ Հայոց ցեղասպանությունից հետո թուրքական իշխանությունները գյուղը վերանվաել են Չայըրբաշը։


== Աշխարհագրություն ==
Քարավանց գյուղը գտնվում է Անգղ գետի աջ ափին՝ Կեմ և Անգղ գյուղերի միջև դեպի հյուսիս։ Ծովի մակարդակից բարձր է միջինը 1710 մ։
Մինչև Հայոց ցեղասպանությունը Քարավանց գյուղում հայտնի էր «Ջերմուկ» հանքային բուժիչ աղբյուրը։ Այն ուներ ուխտատեղիի հռչակ։ Ժամանակին աղբյուրի մոտ կանգնեցված էր խաչքար։
Գյուղի մերձակայքում կային նաև աղի հանքեր։


== Պատմություն ==
Քարավանց գյուղն ունի հնագույն պատմություն։ Այդ մասին են վկայում բնակավայրում ու հարակից տարածքներում հայտնաբերված պատմամշակութային հուշարձանները։ 
Հայտնի է, որ 19-րդ դարում գյուղի բնիկ հայերի նկատմամբ թուրքական իշխանությունների հակահայ քաղաքականության ու հալածանքների հետևանքով բնակավայրն աստիճանաբար հայաթափվել է և բնակեցվել քրդերով։ Հայոց ցեղասպանության նախօրեին բնակավայրում հայերի թվաքանան արդեն զիջում էր քրդերի թվաքանակին։ 


=== Հայոց ցեղասպանություն ===

Հայոց ցեղասպանության ժամանակ Քարավանց գյուղի հայ ազգաբնակչությունը մյուս հայկական բնակավայրերի պես թուրք-քրդական հարձակման է ենթարկվել։


=== Պատմամշակութային հուշարձաններ ===
Քարավանց բնակավայրը հարուստ է եղել պատմամշակութային հուշարձաներով։ Տարբեր ժամանակներում հուշարձանների ուսումնասիրությունները բազմաթիվ տեղեկություններ են հաղորդել գյուղի պատմության վերաբերյալ։ 


==== Բերդ ====
Քարավանց գյուղում է գտնվել բերդ, որի անունը հայտնի չէ (չի պահպանվել)։ Այն գտնվել է բնակավայրի արևելյան կողմում։ Արդեն 1800-ական թվականների վերջերին այն կիսավեր վիճակում էր, նկատելի էին ամրաշինական կառույցների ու դրանց կից գտնվող սենյակների հիմքերը։ 2013 թվականին Հայկական ճարտարապետությունն ուսումասիրող կազմակերպության ներկայացուցիչներն ի դեմս հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի, այլևս չեն կարողացել գտնել բերդի գտնվելու վայրը, քանի որ այն ամբողջությամբ ոչնչացվել էր։


==== Սուրբ Սարգիս եկեղեցի ====
Քարավանանց գյուղն ունեցել է հայկական առաքելական եկեղեցի, որը կոչվում էր Սուրբ Սարգիս։ Հայտնի է, որ 1883 թվականին այն գտնվում էր կիսավեր վիճակում։ 1970-ական թվականներին տարածաշրջանում ուսումնասիրություններ կատարողները չեն կարողացել հայտնաբերել եկեղեցու ավերակները, քանի որ այն ամբողջովին ոչնչացվել և անհետացել էր։


==== Գերեզմանոց ====
Քարավանց գյուղի հայկական գերեզմանոցը գտնվում էր բնակավայրի արևելյան եզրին՝ ծովի մակարդակից 1756 մ բարձրության վրա։ Այն զբաղեցնում էր բավական մեծ մակերես։ 2013 թվականին Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության կողմից կատարված ուսումասիրությունների տվյալներով գերեզմանոցում մնացել էին պարզ հորինվածքով տապանասալեր և մի քանի խաչքար, որոնցից մեկի վրա նշմարվում էին արձանագրության հետքեր։ Այդ ուսումնասիրությունների համաձայն պահպանված խաչքարերը թվագրվում էին 14-ից 15-րդ դարերով։


== Բնակչություն ==
Քարավանց գյուղն, ունենալով դարերի պատմություն, մինչև 19-րդ դարը եղել է հայաբնակ բնակավայր։ Գյուղի միջնադարյան գերեզմանոցի մեծությունը հաշվի առնելով՝ ուսումնասիրողները հայտնել են, որ 14-ից 16-րդ դարերում Քարավանց գյուղն ունեցել է մեծաթիվ հայ բնակչություն։  
19-րդ դարից սկսած թուրքական իշխանությունների հակահայ քաղաքականության հետևանքով գյուղում աստիճանաբար սկսել են հաստատվել քրդեր, որոնք 1915 թվականի սկզբին արդեն մեծամասնություն էին կազմում։ 
Հայտնի է, որ 20-րդ դարի վերջերից Քարավանց գյուղի քուրդ բնակչությունը ջրի սակավության պատճառով աստիճանաբար հեռացել է բնակավայրից։


== Գրականություն ==
«Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երևանի Համալսարանի հրատարակչություն


== Տես նաև ==
Վանի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր


== Ծանոթագրություններ ==