Ալբայի տիրամայրը

«Ալբայի տիրամայրը» (իտալերեն՝ Madonna d'Alba), Ռաֆայելի տիրամայրերից մեկը տոնդո ձևով։ Ստեղծել է Պաոլո Ջովիոյի պատվերով Հռոմ մեկնելուց հետո՝ 1511 թվականին՝ իր ստեղծագործական կյանքի գագաթնակետին։ Այս տարեթվով է թվագրված նաև նրա «Աթենական դպրոցը»։ Կտավի էսքիզները պահպանվել են եվրոպական մի քանի թանգարաններում։


== Պատմություն ==
1528 թվականին Կլիմենտ 7–րդը Իտալիայի հարավում գտնվող Նոչերա Ինֆերիորե քաղաքում Ջովիոյին վստահեց եպիսկոպոսական ամբիոնը։ Ռաֆայելի «Տիրամայրը» հայտնվեց օլիվետների տեղական եկեղեցում։ Այդ հողերը գտնվում էին իսպանական թագավորի իշխանության տակ, իսկ 1686 թվականին նեապոլիտանական փոխարքա, կոմս–հերցոգ Օլիվարեսը նկարն ավելացրեց իր հավաքածուին։
Նկարն ստացել է «Ալբայի տիրամայրը» անվանումը 18-րդ դարում, երբ գտնվում էր Օլիվարեսի հետնորդների՝ Ալբայի հերցոգների սևիլիյան ամրոցում։
Իսպանական ծագմամբ վերջին ներկայացուցչից՝ հերցոգուհի Ալբայից, ընտանեկան հուշանվերն անցավ նրա բուժմամբ զբաղվող բժշկին։ Թեև հետագայում նա հայտնվեց դատարանում հերցոգուհուն թունավորելու փորձի համար, սակայն խորամանկ բժիշկը հասցրեց կտավը վաճառել դանիական կոմս դե Բուրկին։ Նրանից հետո «Ալբայի տիրամայրը» անցավ լոնդոնյան գործարարներին, ինչի մասին իմացավ ցարական էմիսար Ֆրանց Լաբենսկին։ 1836 թվականին Նիկոլայ I–ի պատվերով նա 14 հազար ֆունտով ձեռք բերեց Ռաֆայելի ամենանշանավոր տիրամայրերից մեկը։ Ռաֆայելն այդ ժամանակ համարվում էր պատմության մեծագույն նկարիչը։ Ռուսաստանում մնալուց հետո ոչ լավ պահպանվելու պատճառով տեղափոխվեց կտավի վրա։ Արդյունքում վնասվեց աջ կողմի բնանկարի մի հատվածը։


=== Գտնվելու վայր ===
«Ալբայի տիրամայրը» Ռուսաստանում մնաց գրեթե հարյուր տարի։ Սանկտ Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի սաներին ներշնչում էին, որ դա արտահայտչական արվեստի իդեալ է։ Բնօրինակի պատճեն, որն արել է Ֆյոդոր Բրունին, մինչև օրս գտնվում է Միխայլովյան ամրոցում։ Նկարչի հուշերի համաձայն՝ երբ ինքը զբաղված էր կտավի վերականգնման աշխատանքներով, կայրսուհի Ալեքսանդրա Ֆյոդորովնան ցանկություն է հայտնել այն կախել իր աշխատասենյակում։ Կայսրը, ով հազվադեպ էր նրան մերժում ինչ–որ բանում, հումորով ասել է․ «Յուղալի կլինի»։ Նրա հրամանով Բրունին կայսրուհու համար պատրաստեց նկարի կրկնօրինակը։

«Ալբայի տիրամայրը» համարվել է Էրմիտաժի գլխավոր ցուցանմուշը։ Էրմիտաժի նկարների վաճառքի սկզբում՝ 1931 թվականին, «Տիրամայրը» 2500 հազար ռուբլիով վաճառվեց ամերիկյան մագնատ Էնդրյու Մելոնին։ Դրա հետ մեկտեղ Մելոնը կես գնով ձեռք բերեց նաև էրմիտաժյան երկրորդ Ռաֆայելին։ Ռաֆայելի երրորդ և ԽՍՀՄ–ում պահվող վերջին նկարը՝ «Կոնեստաբիլեյի տիրամայրը», շատ փոքր չափերի, վաղ տարեթվի և վատ պահպանվածության պատճառով համարվեց «կասկածելի» և գնահատվեց ավելի քան տասն անգամ էժան, քան «Ալբայի տիրամայրը» (245 հազար ռուբլի), այն դուրս բերեցին սահմանից, սակայն նույնիսկ այդ գնով չհաջողվեց գնորդ գտնել։
Մելոնի գնումը դոլարի փոխարժեքով գնահատվեց 1,1 միլիոն դոլար․ դա արվեստի առաջին ստեղծագործությունն էր, որի գինը գերազանցեց միլիոն դոլարը։ Այս կտավի սահմանած ռեկորդը շարունակվեց 30 տարի, մինչև որ Մետրոպոլիտեն թանգարանը ձեռք բերեց ռեմբրանդյան «Արիստոտելը»։ 1937 թվականին՝ Ազգային պատկերասրահի կառուցումից հետո, Մելոնը հայտնի վարպետների նկարների իր հավաքածուն նվիրաբերեց ամերիկյան ժողովրդին։ 2004 թվականի սեպտեմբերին «Ալբայի տիրամայրը» կարճ ժամանակով վերադարձավ Ռուսաստան և ցուցադրվեց Էրմիտաժում։
Ազգային պատկերասրահն իր կայքում գնատահում է «Ալբայի տիրամայրը»՝ որպես նկարչի՝ ԱՄՆ–ում գտնվող ամենանշանավոր ստեղծագործությունը։ Իրապես արքայական համամասնություններով նա գերազանցում է ավելի վաղ Ռաֆայելի կողմից Ֆլորենցիայում ստեղծած տիրամայրերին։


== Նկարագրություն ==
Նկարը երիզված է 94,5 սմ տրամագծով շրջանագծով։ Որպես կոմպոզիցիայի կենտրոն՝ հանդես է գալիս եղեգյա ոչ մեծ խաչը, որը մանուկ Հովհաննես Մկրտիչը տալիս է մանուկ Քրիստոսին։ Հենց խաչին են ուղղված բոլորի հայացքները։ Ի տարբերություն միջնադարյան անշարժ տիրամայրերի՝ այս նկարի կերպարները ներդաշնակորեն ներգծված են բնանկարին և համագործակցելով միմյանց հետ՝ ստեղծում են կոմպոզիցիոն միասնություն։ Մարիամի՝ Հովհաննեսին ուղղված ձեռքը և նրա հագուստի ծալքերը հավասարակշռում են այդ շարժուն համակարգը։ Մարիամի դիրքում և նրա հագուստի հանդիսավոր իջնող ծալքերում կա անտիկ քանդակներ հիշեցնող ինչ–որ բան։ Կերպարների համար որպես ֆոն հանդես է գալիս հռոմեական Կամպանիայի իդեալականացված բնապատկերը։


== Ծանոթագրություններ ==