Նադեժդա Լադիգինա-Կոտս

Նադեժդա Նիկոլաևնա Լադիգինա-Կոտս (ռուս.՝ Наде́жда Никола́евна Лады́гина-Котс, մայիսի 18, 1889(1889-05-18), Պենզա, Ռուսական կայսրություն - սեպտեմբերի 3, 1963(1963-09-03), Մոսկվա, ԽՍՀՄ), ռուս և խորհրդային կենդանաբան, հոգեբան, պրիմատոլոգ և թանգարանագետ, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր, Մոսկվայում Դարվինյան թանգարանի կազմակերպիչներց մեկը։


== Կենսագրություն ==
Նադեժդա Նիկոլաևնա Լադիգինան ծնվել է Սարատովի նահանգի (այժմ` Պենզայի մարզ) Կուզնեցկ քաղաքում, պետական պաշտոնյայի ընտանիքում։ Նույն թվականին ընտանիքը տեղափոխվում է Պենզա։
Ոսկե մեդալով ավարտել է Պենզայի կանանց առաջին գիմնազիան։ Այս գիմնազիայի շենքը պահպանվել է մինչև մեր օրերը։ Ներկայումս այդ շենքում տեղակայված է Պենզայի գիտահետազոտական էլեկտրոտեխնիկական ինստիտուտը (ՊԳՀԷՏԻ)։ Շենքի վրա տեղադրված է Լադիգինա-Կոտսի հուշատախտակը։
1908 թվականին Նադեժդան ընդունվում է Մոսկվայի կանանց բարձրագույն դասընթացների ֆիզիկա-մաթեմատիկական ֆակուլտետ։ Աղջիկը հրապուրվում է կենդանաբանությամբ, նրան հատկապես հետաքրքրում է կենդանիների վարքագիծը։ 1916 թվականին նա ավարտում է Մոսկվայի կանանց բարձրագույն դասընթացները, իսկ 1917 թվականին` Մոսկվայի համալսարանը։
Կանանց բարձրագույն դասընթացներում նա ծանոթանում է երիտասարդ դասախոս Ալեքսանդր Ֆյոդորովիչ Կոտսի հետ, ով վարում էր կենդանիների անատոմիայի պրակտիկ դասընթացներ։ 1911 թվականին Նադեժդա Նիկոլաևնան ամուսնանում է նրա հետ։  Այդ ժամանակից ի վեր ամուսիններն իրենց ամբողջ ժամանակը նվիրում էին հավաքածուի ձևավորմանը, որը հետագայում հիմք է հանդիսանում Մոսկվայում Դարվինի թանգարանի կազմակերպման համար։
Թանգարանում աշխատելուն զուգահեռ Նադեժդա Նիկոլաևնան զբաղվում է կենդանիների վարքագծի ուսումնասիրությամբ, որը նրան համաշխարհային ճանաչում է բերում։ Ճշգրիտ և միանշանակ արդյունքներ ստանալու համար նա իրականացնում է մի շարք խոշորամասշտաբ փորձեր։ Օրինակ, ուսումնասիրելով գայլերի և շների արձագանքը տեսողական խթանների նկատմամբ, նա կատարում է 30 հազար փորձեր։
Նրան հետաքրքրում է թռչունների, հատկապես ագռավազգիների և թութակների վարքագիծը, դրանց ցածր և բարձր դասի պրիմատները։ Պրիմատների հետ աշխատելու նրա մշակած մեթոդները ներկայումս լայնորեն օգտագործվում են լաբորատորիաներում և բուծարաններում։ 1935 թվականին Նադեժդա Նիկոլաևնան հրատարակում է «Շիմպանզեի ձագերի և մարդու երեխաների բնազդները, հույզերը, խաղերը, սովորությունները և նրանց արտահայտիչ շարժումները» մենագրությունը, որտեղ ընդհանրացնում է շիմպանզեների վրա կատարված երկարաժամկետ դիտարկումների արդյունքները։
1945 թվականին նրան հրավիրում են աշխատանքի ԽՍՀՄ ԳԱ Փիլիսոփայության ինստիտուտ, որպես ավագ գիտաշխատող։ Նադեժդա Նիկոլաևնայի աշխատանքների բնորոշ առանձնահատկությունը միշտ եղել է ստացվող փաստերի գնահատման անբասիր օբյեկտիվությունը, եզրակացությունների հավասարակշռվածությունը, իր դիրքորոշման կայունությունը։
Նադեժդա Նիկոլաևնան մահացել է 1963 թվականի սեպտեմբերին, թաղված է Մոսկվայի Վվեդենսկի գերեզմանատանը։ Նրա գիտական ժառանգությունը շարունակում է ակտիվորեն ազդել կենդանիների վարքագծի ժամանակակից ուսումնասիրողների վրա, նրա աշխատանքներից լայնորեն մեջբերումներ են կատարվում և վկայակոչվում են։


== Աշխատություններ և մենագրություններ ==
Ն. Ն. Լադիգինա-Կոտս «Շիմպանզեների ճանաչողական ունակությունների ուսումնասիրությունը», 1-2 մասեր, Մոսկվա — Պետրոգրադ, 1923 / Н. Н. Ладыгина-Котс. «Исследование познавательных способностей шимпанзе», ч. 1-2, Москва — Петроград, 1923.
Ն. Ն. Լադիգինա-Կոտս «Շիմպանզեի ձագերի և մարդու երեխաների բնազդները, հույզերը, խաղերը, սովորությունները և նրանց արտահայտիչ շարժումները»։ 145 աղյուսակներով — Մ. Դարվինյան պետական թանգարան, 1935, 596 էջ։ Н. Н. Ладыгина-Котс. «Дитя шимпанзе и дитя человека в их инстинктах, эмоциях, играх, привычках и выразительных движениях». С 145 таблицами, М.: Государственный Дарвиновский музей, 1935, 596 с.
Ն. Ն. Լադիգինա-Կոտս «Բարձրակարգ կապիկների կոնստրուկտիվ և գործառնական գործունեությունը», Մ, ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի հրատարակչություն,  1959, 368 էջ։ Н. Н. Ладыгина-Котс. «Конструктивная и орудийная деятельность высших обезьян», М.: Издательство Академии наук СССР, 1959, 368 с.
Ն. Ն. Լադիգինա-Կոտս «Մարդկային մտածողության նախադրյալները։ (Կապիկի և երեխայի կառուցվածքային նմանությունները)», Մ, 1965։ Н. Н. Ладыгина-Котс. «Предпосылки человеческого мышления. (Подражательное конструирование обезьяной и детьми)», М., 1965.


== Հիշատակի հավերժացում ==
Լադիգինա-Կոտսի հուշատախտակը Պենզայի կանանց առաջին գիմնազիայի շենքի վրա։


==== Մոսկվա ====
Դարվինի թանգարանի սրահներից մեկը նվիրված է  Նադեժդա Լադիգինա-Կոտսի կյանքին։


==== Պենզա ====
2001 թվականի մայիսինՊենզայի կանանց առաջին  գիմնազիայի շենքում հանդիսավորապես բացվեց Նադեժդա Լադիգինա-Կոտսին նվիրված  հուշատախտակ։ Հուշարձանի հեղինակներն են Ալեքսանդր Սարկիսովիչ Խաչատուրյանը և  Ալեքսանդր Սերգեևիչ Կնիշը։
2010 թվականի նոյեմբերի 26-ին Պենզայի քաղաքային Դումայի № 472-23/5 որոշմամբ Նադեժդա Լադիգինա-Կոտսի անունով կոչվեց Պենզա քաղաքի Օկտյաբրսկի շրջանի «Զարյա—1 միկրոշրջան 1» միկրոշրջանի փողոցներից մեկը։ Քաղաքում հայտնվեց «Լադիգինա-Կոտսի փողոցը»։


== Ծանոթագրություններ ==