Ֆտորիդներ

Ֆտորիդներ ֆտորի և այլ տարրի առաջացրած քիմիական միացություններ: Ֆտորիդներ առաջացնում են բոլոր տարրերը, բացի հելիումից և նեոնից: Ֆտորիդների թվին են պատկանում ինչպես երկտարր միացությունները՝ իոնային ֆտորիդները (ֆտորաջրածնական թթվի աղերը), կովալենտային ֆտորիդները (անցումային մետաղների բարձրագույն ՕԱ-ում առաջացրած  ֆտորիդները) և ոչմետաղների ֆտորիդները, այնպես էլ բարդ անօրգանական միացությունները (թթուների ֆտորանհիդրիդները, կոմպլեքս ֆտորիդները, մետաղների հիդրոֆտորիդները, ֆտորացված գրաֆիտը):


== Մետաղների ֆտորիդներ ==
Ալկալիական, հողալկալիական և ցածր օքսիդացման աստիճանում անցումային մետաղների ֆտորդները (անցումային տարրերի և ակտինոիդների եռֆտորիդները, d-տարրերի մոնո-, երկ- և եռֆտորիդները) ունեն իոնային կառուցվածք և հանդիսանում են ֆտորաջրածնական (պլավիկյան) թթվի աղեր: Այսպիսի իոնային ֆտորիդներին բնորոշ է խորանարդային բյուրեղացանցի բարձր էներգիական արժեք և համապատասխանաբար բարձր հալման ու եռման ջերմաստիճան, օր. CaF2 Tհալման = ~2530oC է:
Անցումային տարրերի օքսիդացման աստիճանի աճմանը զուգընթաց այս տարրերի առաջացրած ֆտորիդներում կապը վերածվում է կովալենտայինի և համապատասխանաբար փոխվում է ֆտորիդների հատկությունները, ինչպես օրինակ՝ ուրանի հեքսաֆտորիդը UF6 մթնոլորտային ճնշման տակ սուբլիմվում է 56,4°C-ում և 1,44 ՄՊա ճնշման տակ հալվում է 64°C ջերմաստիճանում:
Խորանարդային բյուրեղացանց ունեցող մետաղների ֆտորիդներում կոորդինացիոն թիվը կախված է կատիոնի չափերից՝ փոքր շառավղով կատիոնի դեպքում կոորդինացիոն թիվը 4 է (օրինակ, BeF2 ունի տետրաէդրիկ կառուցվածք), շառավղի մեծացման հետ կոորդինացիոն թիվը մեծանում է հասնելով 6-ի (օրինակ UF6 ունի օկտաէդրիկ կառուցվածք):


== Ոչմետաղների ֆտորիդներ ==
Ոչմետաղների ֆտորիդները հեղուկներ կամ գազեր են: Ստացվում են ֆտորի և ոչմետաղի փոխազդությունից, մետաղի և ֆտորաջրածնական թթվի փոխազդությունից և մի շարք այլ եղանակներով:


== Ֆտորիդների ստացում ==
Քիմիական տարրերի մեծ մասի ֆտորիդներ կարելի է ստանալ պարզ նյութերի փոխազդեցությունից
  
    
      
        
          
            
              H
              
                2
              
            
            +
            
              F
              
                2
              
            
            →
            2
            H
            F
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {H_{2}+F_{2}\rightarrow 2HF}}}
  

  
    
      
        
          
            2
            F
            e
            +
            3
            
              F
              
                2
              
            
            →
            2
            F
            e
            
              F
              
                3
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Fe+3F_{2}\rightarrow 2FeF_{3}}}}
  Մի շարք ֆտորիդներ կարելի է ստանալ փոխանակման ռեակցիաների միջոցով:
  
    
      
        
          
            H
            F
            +
            K
            O
            H
            →
            K
            F
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {HF+KOH\rightarrow KF+H_{2}O}}}
  Փոփոխական ՕԱ ունեցող տարրերի բարձր ՕԱ-ով ֆտորիդները ստացվում են ցածր ՕԱ-ով ֆտորիդի և ֆտորի փոխազդեցությունից:
  
    
      
        
          
            C
            l
            
              F
              
                3
              
            
            +
            
              F
              
                2
              
            
            →
            C
            l
            
              F
              
                5
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {ClF_{3}+F_{2}\rightarrow ClF_{5}}}}
  


== Կիրառություն, կիրառության անվտանգություն ==

Ֆտորիդները լայն կիրառություն ունեն արդյունաբերությունում.

Ազատ ֆտորի ստացման գլխավոր աղբյուրներից մեկը կալցիումի ֆտորիդի (CaF2) էլեկտրոլիզն է.
Ոչմետաղների որոշ ֆտորիդներ օգտագործվում են որպես հրթիռային վառելիքի օքսիդիչներ (ClF3, ClF5):
Ֆտորիդները օգտագործվում են ուրանի իզոտոպային տարանջատման պրոցեսում (UF6):
Օպտիկական ապակու արտադրությունում (LiF, MgF2, CaF2 և այլն):
Օրգանական և անօրգանական միացությունների ֆտորացման համար (CoF3, AgF, ClF5):
Ծծմբի հեքսաֆտորիդը (SF6) օգտագործվում է որպես գազային դիէլետկրիկ:
Ատամնաբուժության մեջ (օրինակ՝ ջրի ֆտորացման համար):
Ջրում լուծելի բոլոր ֆտորիդները թունավոր են (բացի քիչ լուծելի ֆտորիդներից, օր. CaF2):


== Գրականություն ==
Химическая энциклопедия / Редкол.: Зефиров Н.С. и др.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5 (Три-Ятр). — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9