Իխթիոզավրեր

Իխթիոզավրեր (նաև՝ իխտիոզավրներ, լատ.՝ Ichthyosauria, «ձկնամողեսներ» < հուն․՝ ἰχθύς – ձուկ և σαῦρος – մողես), ձկնամողեսներ, մեզոզոյի մահացած ծովային խոշոր սողունների ենթադաս (երկարությունը՝ մինչև 24 մ, միջինը՝ 2-4 մ)։ Առաջին անգամ հայտնվել են շուրջ 250 մլն տարի առաջ, իսկ վերջին ներկայացուցիչները գոյություն են ունեցել մինչև շուրջ 90 մլն տարի առաջ։ Ամենից ավելի տարածվել են յուրայի ժամանակաշրջանում։ Նրանց բազմաթիվ մնացորդներ հայտնաբերվել են Հյուսիսային կիսագնդի ծովային նստվածքներում (միջին տրիաս-վերին կավիճ)։


== Ընդհանուր բնութագիր ==
Իխթիոզավրերը եղել են խոշոր գիշատիչներ, ցամաքային կենդանիների հետնորդներ, որոնք հարմարվել են ծովային պայմաններին և կրել կառուցվածքային փոփոխություններ (կոնվերգենտ՝ ձկներ և դելֆիններ)։ Իխթիոզավրերի նախնիները հավանաբար ծով են իջել նախապատմական շրջանի գետերից մեկի հունով, որտեղ նրանց մնացորդները գրեթե չեն պահպանվել. գիտությանը հայտնի բոլոր տեսակներն արդեն ապրել են ծովերում և ցամաք դուրս չեն եկել։  Եղել են կենդանածին։
Իխթիոզավրերն ունեցել են գանգի էվրիապսիդ կառուցվածք և ծագել են դիապսիդ նախնիներից։ Կյանքի ընթացքում ատամները փոխվում էին մի քանի անգամ։ Վերջույթներն օգտագործվել են հավասարակշռության պահպանման և ուղղության կարգավորման համար։ Պոչն ունեցել է երկու թիակ, որոնցից ներքևինը հենվել է ողնուղեղային խողովակին։ Իխթիոզավրերի աչքերը եղել են շատ մեծ և պաշտպանված ոսկրային շրջանակով, ինչը վկայում է այն մասին, որ նրանք որս են արել գիշերները։ Այդ պատճառով որոշ տեսակներ ունեցել են խոշոր աչքեր (մոտ 20 սմ տրամագծով)։ Բացի այդ հավանաբար եղել են կողագծին նման ինչ-որ մաշկային ընկալիչներ, ինչի մասին վկայում են նյարդերի և անոթների հետքերը գանգի ոսկրերի վրա։ Թեփուկներից զուրկ մաշկը հավանաբար պատված է եղել լորձով՝ ջրի մեջ ավելի սահուն շարժման համար։ Շատ լավ հարմարված են եղել մեծ արագությամբ տեղաշարժվելուն, ինչպես ժամանակակից թյուննոս ձուկը։ Ենթադրում են, որ որոշ իխթիոզավրեր են, որ եղել են լավ սուզորդներ, ինչպես ժամանակակից կետերը։ Ամենահավանական գունավորումը հակաստվերն է (վերևից մուգ և ներքևից բաց) կապտավուն երանգով։ Ըստ քարացածությունների նկարագրված ամենից խոշոր տեսակը ուշ տրիասի ժամանակաշրջանի շոնիզավրն է, որը հայտնաբերվել է բևեռային Կանադայում (2003 թվականին նկարագրվել է մոտ 23 մետր երկարությամբ կմախք)։

Որոշ վաղ իխթիոզավրեր ունեցել են ատամներ, որոնց օգնությամբ սնվել են փափկամարմիններով՝ ամոնիտներով, նաուտիլոիդներ ով և կաղամարներով։ Իխթիոզավրերի ատամոքսի առավել հաճախ պահպանված պարունակությունը եղել են գլխոտանիները։ Ավելի քիչ սնվել են ձկներով և այլ ողնաշարավորներով, այդ թվում նաև ավելի մանր իխթիոզավրերով։
Գերմանիայի Հոլցմադենի հանքերում հայտնաբերված Stenopterygius տեսակի մնացորդների պահպանված նուրբ հյուսվածքների հատվածների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նրանց մաշկի ներքին շերտերը վերածվել էին ճարպային մեկուսացնող շերտի, ինչպես տաքարյուն կենդանիների մոտ։
Խմբի տիպական տեսակը նկարագրվել է 1821 թվականին որպես Ichthyosaurus communis De la Beche & Conybeare իխթիոզավրերի նոր ընտանիքի՝Ichthyosauridae De la Beche & Conybeare, 1821 կազմում։
Իխթիոզավրերը գոյություն են ունեցել գրեթե ամբողջ մեզոզոյան դարաշրջանի ընթացքում՝ 250-94 մլն տարի առաջ և առավել մեծ տարածում են գտել յուրայի ժամանակաշրջանում, մինչև կավճի ժամանակաշրջանում նրանց փոխարինել են պլեզիոզավրերը։ Կավճի ժամանակաշրջանում իխթիոզավրերի թվաքանակը խիստ կրճատվել է, և միայն մեկ տեսակ՝ պլատիպտերիգիսոսն է գոյություն ունեցել մինչև ուշ կավճի ժամանակաշրջանի սկիզբը (կավճի ժամանակաշրջանի միակ նկարագրված տեսակը)։ Ենթադրվում է, որ կավճի ժամանակաշրջանի կեսերին տեղի ունեցած գլոբալ տաքացումը պատճառ է դարձել օվկիանոսի ջրերի թթվածնի նվազման, ինչը հանգեցրել է  կլիմայի փոփոխություններին չհարմարված իխթիոզավրերի ոչնչացման։


== Տարածվածություն ==
Իխթիոզավրերի մնացորդներ գտնվել են Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Հնդկաստանում, Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Նորվեգիայում, Չինաստանում և այլն։
Ռուսաստանի տարածքում հայտնաբերվել են Grendelius և օֆթալմոզավր, ինչպես նաև պարաօֆթալմոզավր և Undorosaurus, որ գտնվել է Ուլյանովսկի մարզում՝ Ունդորի գյուղի մոտ։ Վերջին երկուսն սկզբում համարվել են օֆթալմոզավրերի հոմանիշ, բայց 2014 թվականին Մաքսիմ Արխանգելսկին և Նիկոլայ Զվերկովը սահմանել և փաստարկել են դրանց առանձին լինելը։ Վաղ կավճի ժամանակաշրջանի նստվածքներում հայտնաբերվել է Simbirskiasaurus։
Հնդկաստանում իխթիոզավրերի մնացորդներ հայտնաբերվել են Գուջարաթ նահանգում։ Նախկինում այդ տարածքում գտնվել են միայն առանձին հատվածներ, այնուհետև գիտնականներն իրենց պեղումներում կարողացել են ներկայացնել ծովային սողունի ամբողջական կմախք, որի երկարությունը հասնում է 5,5 մետրի։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


== Արտաքին հղումներ ==
USMP Berkeley's ichthyosaur introduction
Ryosuke Motani's detailed Ichthyosaur homepage, with vivid graphics
Eureptilia: Ichthyosauria – Palaeos