Ալեքսանդր I Մակեդոնացի

Ալեքսանդր I Մակեդոնացի (հուն․՝ Ἀλέξανδρος ὁ Μακεδών), հայտնի նաև որպես Ֆիլհելլեն (հուն․՝ φιλέλλην, բառացի՝ «հույներին սիրող»), մոտ մ․թ․ա 498 թվականից մինչև իր մահը՝ մ․թ․ա․ 454 թվականը եղել է Մակեդոնական թագավորության արքա։ Նրանից հետո գահը ժառանգել է իր ավագ որդին՝ Ալկետաս II-ը։


== Կենսագրություն ==

Ալեքսանդրը Ամյունտաս I-ի և Էվրիդիկա թագուհու (հունարեն՝ Εὐρυδίκη) որդին էր։ Նա ուներ մի քույր, որի անունն է Գյուգայա (հունարեն՝ Γυγαίη)։
Նա մ․թ․ա․ 6-րդ դարի վեջին իր քրոջն ամուսնացրել է պարսից զորավար Բուբարեսի հետ, որպեսզի կանգնեցնի վերջինիս, որը եկել էր Մակեդոնիա՝ գտնելու Ալեքսանդրի հրամանով նրա մարդկանց կողմից սպանված պարսիկ զինվորներին։
Ալեքսանդր I-ը գահ է բարձրացել այն ժամանակ, երբ Մակեդոնիան Աքեմենյան Պարսկաստանից գտնվում էր վասալային կախվածության վիճակում, ինչը սկսվել էր դեռևս նրա հոր՝ Ամյունտաս I-ի օրոք, չնայած երկիրը պահպանել է լայն ինքնավարություն։ Մ․թ․ա․ 492 թվականին՝ Մարդոնիուսի արշավանքի ժամանակ, Մակեդոնիան դարձել է Աքեմենյաններին ամբողջական հպատակ տարածք՝ առանց որևէ ինքնավարության։ Այդ ժամանակ Ալեքսանդրը գտնվում էր նոմինալ մակեդոնական գահին։ Հետագայում Ալեքսանդրը հանդես է եկել որպես Մարդոնիոսի պարսկական կուսակալի ներկայացուցիչ խաղաղ բանակցությունների ժամանակ, երբ մ.թ.ա. 480 թվականին Սալամինի ճակատամարտում պարսիկները պարտություն են կրում հույներից։ Ավելի ուշ իրադարձություններում Հերոդոտոսը մի քանի անգամ Ալեքսանդրին հիշատակում է որպես մարդ, որը գտնվում է Քսերքսեսի կողմում և կատարում է առաջադրված խնդիրները։

Մարդոնիոսի կողմից Մակեդոնիայի նվաճումից ի վեր Ալեքսանդր I-ը Հերոդոտոսի կողմից հիշատակվում է որպես հիպարքոս, որով անվանվում էին ստորադաս տիրակալները։ Չնայած Պարսկաստանի հետ համագործակցությանը՝ Ալեքսանդր I-ը հաճախ է մթերք և խորհրդատվություն տրամադրել հունական քաղաք-պետություններին և մ․թ․ա․ 479 թվականին  մարտից առաջ զգուշացրել է նրանց Մարդոնիոսի ծրագրերի մասին։ Օրինակ, Ալեքսանդր I-ը Տեմպեում գտնվող հույներին զգուշացրել է, որ նրանք հեռանան մինչև Քսերքսեսի զորքերի ժամանումը, ինչպես նաև նրանց տեղեկացրել է Վերին Մակեդոնիայի միջոցով Թեսալիա այլընտրանքային ճանապարհի մասին։ Պլատեյներում պարտվելուց հետո Արտաբազոսի հրամանատարության տակ կռվող պարսկական բանակը փորձել է նահանջել դեպի Փոքր Ասիա։ Ճակատամարտում ողջ մնացածների մեծ մասը՝ 43 000-ը, Ստրիմոն գետի գետաբերանում հարձակման են ենթարկվել և սպանվել Ալեքսանդրի զորքերի կողմից։ Ալեքսանդրը ի վերջո Հույն-պարսկական պատերազմների ավարտից հետո վերականգնել է Մակեդոնիայի անկախությունը։

Ալեքսանդրը պնդում էր, որ ինքը ծագում է Արգիվյան հույներից և Հերակլեսից։ Այն բանից հետո, երբ դատարանը նրա պնդումները ճշմարիտ է ճանաչել, նրան մ․թ․ա․ 504 թվականին թույլատրել են մասնակցել Օլիմպիական խաղերին, թերևս այդ պատիվ նախատեսված է միայն հույների համար։ Նա իր արքունիքը ստեղծել է Աթենքի օրինակով և հովանավորել է բանաստեղծներ Պինդարոսին և Բակքիլիդեսին, որոնք երկուսն էլ Ալեքսանդրին բանաստեղծություններ են նվիրել։ Հույն-պարսկական պատերազմների ժամանակ ապրած Աթենական պրոքսենոսի վերաբերյալ ամենահին հիշատակությունը վերաբերում է Ալեքսանդր I-ին (մ․թ․ա․ 490)։ Ալեքսանդրին տրվել է նաև «Ֆիլհելլեն» տիտղոսը, որը նշանակում է «հույներին սիրող»․ տիտղոս, որը տրամադրվում է հույն հայրենասերներին։


== Ընտանիք ==
Ալեքսանդր I-ը ուներ 4 որդի և 1 դուստր․

Ալկետաս II, Մակեդոնիայի ապագա արքա
Պերդիկկաս II, Մակեդոնիայի ապագա արքա
Փիլիպոս, Ամյունտաս II-ի հայր
Մենելայոս
Ամյունտաս, որի որդի Արգիդայոսը եղել է Ամյունտաս III-ի հայր։ Նա համարվում է նաև Բալակրուսի ու Մելեագրայի հայրը, ինչպես նաև Արսինոյի Մակեդոնացու պապը։
Ստրատոնիկե, իր եղբոր՝ Պերդիկկաս II-ի կողմից ամուսնացվել է Սևթես II-ի հետ։


== Տես նաև ==
Հին Մակեդոնիա


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Smith William (1867)։ «Alexander I»։  in William Smith։ Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology 1։ Boston: Little, Brown and Company։ էջ 118