Շանկարա

Շանկարա (Ադի Շանկարա սանսկրիտ՝ आदि शंकर, aːd̪i ɕəŋkərə, Շանկարաչարյա, մոտ 788, Kalady, Հնդկաստան - մոտ 820, Kedarnath, Հնդկաստան), հնդիկ մտածող, Վեդանտայի նշանավոր ներկայացուցիչ, կրոնական բարեփոխիչ (ռեֆորմատոր) և քննադատ, միստիկ և պոետ։ Ուպանիշադների հիմնա վրա ստեղծել է հետևողական մոնիստական Ադվայտա-վեդանտայի համակարգը։


== Կենսագրություն ==
Շանկարայի կենսագրությունն ավանդաբար ներկայացվում է հրաշալի և լեգենդար իրադարձություններով։ Նրա ծնողները (բրահմաններ) բազում տարիներ երեխա չունեին։ Նրանք աղոթում են Շիվային Տրիչուր լեռների շիվայական Վրիշադրինթհա տաճարում, որպեսզի նա իրենց երեխա պարգևի։ Շիվան հայտնվում է ամուսիններին երազում և առաջարկում ընտրություն կատարել՝ բազմաթիվ միջակ երեխանների, որոնք կապրեն երկար տարիներ՝ հարուստ և հաջողակ կյանքով, կամ թե մի որդի, ով երկար կյանք չի ունենա, բայց մեծ իմաստուն կլինի։ Ծնողներն ընտրում են վերջին տարբերակը, ում և Շիվայի պատվին անվանում են Շանկարա (Շիվայի մակդիրներից մեկը)։ Հայրը մահանում է, որբ Շանկարան դառնում է հինգ տարեկան։ Այս տարիքում նա ձեռնամուխ է լինում չորս Վեդաների սովորելուն՝ ցուցաբերելով ապշեցուցիչ ընդունակություններ և շուտով իր գիտելիքներով գերազանցում անգամ իր ուսուցիչներին։ Ութ տարեկանում, երբ լրացավ Շանկարային աշխարհիկ կյանքի համար ազատ արձակելու ժամանակը, նրա մոր աչքի առջև գետում նրան բռնում է կոկորդիլոսը և բաց չի թողնում, մինչև մայրն համաձայնվում է, որ որդին դառնա սաննյասա։ Շանկարան մեկնում է գուրու որոնելու Հնդկաստանի հյուսիսում, ուր Նարմադա գետի ափին հանդիպում է Գովինդային՝ Գաուդապադայի աշակերտին։ Այստեղ Շանկարան յուրացնում է ադվայտաների հիմունքները, գրում է շիվայական և վիշնույական հիմների մեծ մասը, ստեղծում է մի շարք փիլիսոփայական տրակտատներ և գրում «Բրիհադարնյակա-ուպանիշադ»ի մեկնությունները։
Գոյություն ուներ Բադարայանայի մարգարեությունը, համաձայն որի այդ տեքստերի լավագույն մեկնաբանին վիճակված է գրել ջրերի զսպումը։ Գովինդան հիշեց այդ մասին, որբ Շանկարան, կատարելով հատուկ «ջրերի հմայման» մանտրան, զսպելով Նարմադայի ափերից դուրս եկող ջրերը։ Շանկարան օրհնություն է ստանում իր ուսուցչի կողմից, չորս տարում գրում է «գաղտնի կանոնի» ողջ ստեղծագործության մեկնությունները. Բադարայանի «Բրահմա-սուտրա»ների, «Բհագավատ-գիտա»ն և հիմնական Ուպանիշադները։ Շանկարան ուխտի է գնում սրբազան Կայլաս լեռը, ուր նրան հայտնվում է Շիվան բարձրագույն գիտելիքներ տվող (Դակշինամուրտի) և Բենարեսի տեքսով։ Գովինդայի մահից հետո, ում հուղարկավորում են Նարմադայի կղզիներից մեկում և հետո կառուցում տաճար, Շանկարան՝ աշակերտների ուղեկցությամբ, որոնց մի մասը Գովինդայի աշակերտներն էին, ուղևորվում է Պրայագա, ուր բազմաթիվ քննարկումներ է անցկացնում և ձեռք բերում նոր հետևորդներ։
Այդուհետ Շանկարան կրկին ուղևորվում է «հազարավոր տաճարների քաղաք» և հանգրվանում գհատիներում (անդրշիրիմյան ծեսեր իրագործելու սրբավայրում)՝ Գանգեսի ափին։ Մի անգամ նա փողոցում հանդիպում է չանդալայի և հրամայում, որ նա ճանապարհը զիջի՝ վախենալով ծիսական անմաքրությունից, բայց չանդալան, վկայակոչելով Աթմանի միասնության մասին ադվայտայի ուսմունքը, այն է՝ բոլոր կենդանի էակների նախասկզբնական միասնության մասին, որից հետո Շանկարան ընկնում է նրա ոտքերն ու ներողություն խնդրում։
Կյանքի վերջին տարիներին Շանկարան ճանապարհորդում է Հնդկաստանում և կազմակերպում մի շարք մենաստաններ (Դվարակա՝ Ջոշիմատհը (Բադրիտաթհից 45 կմ հեռու), Պուրին, Շրինգերին, Կանչին), որոնցից մի քանիսը գործում են մինչ օրս։ Ֆիզիկական մարմինը նա լքում է 33 տարեկան հասակում՝ բազմաթիվ աշակերտներով և հետևորդներով շրջապատված։ Մի շարք վայրեր հավակնում են լինել նրա հուղարկավորության վայրը (Կանչի, Կեդարնատհ), բայց վկայություն կա, որ նրա աստվածային փոխակերպությունը կատարվել է Կայլաս լեռան վար։


=== Կյանքի թվագրման տարբերակներ ===
Շանկարայի կյանքի թվագրման մի քանի տարբերակներ կան։

788 - 820 մ.թ.։ Այս տարբերակը համընդհանուր ճանաչում ունի գիտության մեջ։ Այն հիմնված է վկայությունների, փաստաթղթայնացված Կաղապար:Iw2, միակ մատհայի կողմիc, որը գրեթե ամբողջովին պահպանել է աչարյանների միջոցով փոխանցված պատմությունը՝ սկսած մ. թ. VIII դարից. Մաքս Մյուլլերը, Մաքդոննելը, Կաղապար:Iw2, Կաղապար:Iw2 և Ռադհաքրիշնան հենց այս տարբերակի կողմնակիցներն են.
509 - 477 մ. թ. ա։ Այս թվագրումը Շանկարայի կյանքի թվագրումը ավելի քան հազար տարով հետ է տալիս՝ համեմատած այլ թվագրումների և հիմնված է Կաղապար:Iw2 և Կաղապար:Iw2 գրառումների վրա. Սակայն այսպիսի թվագրումը չի համաձայնեցվում այն փաստի հետ, որ Շանկարան մեջբերումներէր անում բուդդհայական Դհարմակիրտի տրամաբանությունից.44-12 մ.թ.ա.։ Ըստ Անանդագիրիի, Շանկարան ծնվել է Չիդամբարամում մ.թ.ա. 44 թվականին և մահացել է մ.թ.ա. 12 թվականին
Մ թ. VI դարում։ Այս տարբերակն առաջադրել է Կաղապար:Iw2. Կաղապար:Iw2 ենթադրում է, որ Շանկարան ծնվել է 680 թվականին
805 - 897 թթ.։ Ա. Դ. Վենկիտեշվարան ոչ միայն Ադիշանկարայի կյանքի ժամանակը տեղակայում է ավելի ուշ ժամանակներում, այլև առաջադրում է այն կարծիքը, ըստ որի Շանկարան ապրել է 92 տարի, քանի որ այլ կերպ չէր կարողանա գրել բոլոր այն ստեղծագործությունները, որոնք վերագրվում են իրեն.


== Շանկարայի Ադվայտան ==
Ադվայտան մոնիստական համակարգ է, համաձայն որի Բրահմանը նախասկիզբն է ու գոյության միասնությունը, իսկ աշխարհի բազմակերպությունը բացատրվում է Բրահմանի ստեղծագործական էներգիայի դրսևորմամբ (մայա), որը «միջակ» գիտակցությունը (խավարամտության և տգիտության (авидья) պատճառով) ըմբռնում է իբրև տարանջատ առարկաներ, թեպետ նրանց և Բրահմանի միջև ոչ մի տարբերություն չկա։ Շանկարայի ուսմունքը հիմնվում է հինդուզմի ավանդական տեքստերի վրա՝ Վեդաներ, Ուպանիշադներ, Բհագավատ-գիտա և Վեդանտա-սուտրաներ։ Իբրև նախակարապետներ համարվում են Պուրվա-միմանսան, սանքհյան, յոգան, ջայնիզմը, բուդդհիզմը։


== Գրականություն ==
(ռուսերեն) Зильберман Д. Б. Адвайта-Веданте как опыт семантической деструкции языка Archived 2010-11-26 at the Wayback Machine.//«Вопросы философии», № 5, 1972, с.117-129
(ռուսերեն) Исаева Н. В. Концепция индивидуальной души в комментариях Шанкары на «Брахма-сутры» // Древняя Индия. Язык, культура, текст. М., 1985.
(ռուսերեն) Исаева Н. В. Полемика Шанкары с сарвастивадой // Рационалистическая традиция и современность. Индия. М., 1988.
(ռուսերեն) Мезенцева O.B. Концепция «иллюзорности мира» Шанкары и неоведантизм // Рационалистическая традиция и современность. Индия. М., 1988.
(ռուսերեն) Исаева Н. В. Шанкара и буддисты в «Комментарии на „Брахма-сутру“» // Буддизм: История и культура. М., 1989.
(ռուսերեն) Исаева Н. В. Шанкара и индийская философия. М., 1991.
(ռուսերեն) Исаева Н. В. Учение Шанкары как взгляд и хвост (на материале комментария Шанкары к «Брахма-сутрам» Бадараяны I.I.12-19 // История философия № 7. М., 2000. С. 39 - 69.
(ռուսերեն) Шохин В. К. Шанкара и категориальная система вайшешиков («диалог» несовместимых онтологий) // Историко-философский ежегодник 2005. М., 2005. C. 386 - 405.
(Ֆրանսերեն) Bernhard Barzel. Mystique de l’ineffable dans l’hindouisme et le christianisme, Çankara et Eckhart. 1982.
(անգլերեն) John A. Taber. Transformative philosophy. A study of Sankara, Fichte and Heidegger. 1983.
(անգլերեն) Thomas Puttanil. A comparative study on the theological methodology of Irenaeus of Lyon and Sankaracharya. 1990.
(անգլերեն) Bosco Correya։ Heidegger and Sankara. A comparative study of «Thinking of being» and «Advaita». Kalamassery, Kerala, India. 2003.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Շանկարայի ստեղծագործությունները գուտենբերգի նախագծում