Իբրահիմ խան

Իբրահիմ Խալիլ խան Ջևանշիր (1732, Շուշի - հուլիսի 18, 1806(1806-07-18), Շուշի, Ռուսական կայսրություն), Ղարաբաղի խան 1759/63-1806 թվականներին։ Հաջորդել է հորը՝ Ղարաբաղի խանության հիմնադիր Փանահ Ալի խանին։


== Վաղ կյանք ==
Իբրահիմ խանը ծնվել է Ղարաբաղում մոտ 1732 թվականին։ 1759 թվականին Իբրահիմը պատանդ է հանձնվել Ֆաթհ Ալի խան Աֆշարին և տարվել Ուրմիա[1]։ 1762 թվականին Փանահ խանն անձնատուր է եղել Քարիմ խան Զենդին և որպես պատանդ տարվել Շիրազ, որտեղ և կարճ ժամանակ անց մահացել է։ Քարիմ խան Զենդը, պարտության մատնելով Ֆաթհ Ալիին, Իբրահիմին ազատ է արձակել և նշանակել Ղարաբաղի կառավարիչ։


== Գահակալություն ==

Ղարաբաղի խանությունը զգալիապես ուժեղացել է Իբրահիմ խանի իշխանության տարիներին։ Իբրահիմն ամուսնացել Մելիք-Շահնազար Բ-ի դուստր Հուրիզատի հետ, ամրապնդելով Վարանդայի մելիքի հետ Ղարաբաղի խաների դաշնակցությունը։ 1778 թվականին համաձայնության է եկել Վրաստանի Հերակլ թագավորի հետ և միասնաբար հարձակվել են Գանձակի վրա, կալանավորել այնտեղի Մահմեդ խանին և տարել նրան Շուշի։ 1780-1781 թվականներին Իբրահիմ խանը արշավել է դեպի Թավրիզ և Խոյ[3]։ Իբրահիմ խանը թե ամուսնությունների միջոցով, թե ուժով իրեն է ենթարկել հարևան Գանձակի, Ղարադաղի, Նախիջևանի, Շաքիի, Արդաբիլի և Շիրվանի խանությունները և դաշնակցել Ավարիայի և Խոյի խաների հետ։ Իբրահիմ խանը պարբերաբեր պատերազմել է Ղուբայի Ֆաթհ Ալի խանի հետ, որը Արևելյան Անդրկովկասում նրա միակ մրցակիցն էր։
1783 թվականին Իբրահիմ խանը դաշնակցել է Խոյի Ահմեդ խանի հետ և նրա հետ միասին 1785 թվականին կրկին արշավել է Թավրիզ։ 1783 թվականին նա որոշել է ամրացնել Շուշի բերդը, ինչի համար Ղարաբաղի մելիքներից պահանջել է 100-ական մարդ։ Քանդվել են բերդի հին պարիսպները և կառուցվել են նոր, ավելի ամուր պարիսպներ։ Շուշի բերդի վերակառուցումն ավարտվել է 1789 թվականին։ 


=== Պայքար Խամսայի մելիքությունների դեմ ===
1780-1790-ական թվականներին, թեպետ որոշակիորեն թուլացած, բայց Ղարաբաղի հայ մելիքները շարունակում էին կարևոր դեր խաղալ երկրի քաղաքական կյանքում, ինչի հետ հաշվի չէր նստում Իբրահիմ խանը։ 1787 թվականին Իբրահիմ խանը բանտարկել է Ղարաբաղի մելիքներին և Գանձասարի կաթողիկոս Հովհաննես Է Հասան-Ջալալյանին։ Իբրահիմ խանը մելիքներին ազատ է արձակել վիթխարի փրկագնի դիմաց, իսկ Հովհաննես կաթողիկոսին նա սպանել է տվել։ 1780-ական թվականներին Իբրահիմ խանը Տողի հայերի մի մասին և Դիզակի Եգան մելիքի ժառանգներից շատերին ստիպել է մահմեդականությունն ընդունել։ Մելիք-Շահնազարի սադրանքով Իբրահիմ խանը կալանավորել և սպանել է տվել Ջրաբերդի մելիք Ալլահ-ղուլիին։ Ալլահ-ղուլիի եղբայր Հաթամը և Գյուլիստանի մելիք Հովսեփը մարտնչում են Իբրահիմ խանի և Մելիք-Շահնազարի դեմ, սակայն վերջապես ստիպված են լինում հեռանալ Ղարաբաղից և ապաստանել Գանձակի խանի մոտ։ Հետագայում Իբրահիմ խանը տարագիր մելիքներին առաջարկում և հաշտվել և վերադառնալ Ղարաբաղ։ Հաթամը և Հովսեփն ընդունում են Իբրահիմի առաջարկը, սակայն հետագայում իրենց հաջորդները՝ Մելիք-Մեջլումը և Աբովը ևս ընդհարվում են Իբրահիմ խանի հետ։ Նրանք փախչում են Վրաստան, ապա հաստատվում Գանձակում, որտեղ և Մելիք-Մեջլումը սպանվում է 1796 թվականին։ Իբրահիմ խանը նրանց կալվածքները նվիրել է ուրիշներին։ Իբրահիմ խանը նաև բանտարկեց Դիզակի մելիք Բախտամին և նրան աքսորեց Արդաբիլ։ 
Իբրահիմ խանը անողոք պայքար է մղել Ղարաբաղում Հայ եկեղեցու դեմ, մասնավորապես փորձելով թուլացնել Գանձասարի կաթողիկոսությունը, որը գտնվում էր Հասան-Ջալալյանների մելիքական տոհմի ազդեցության ներքո։ 1763 թվականին Երից Մանկանց վանքում նշանակել է Իսրայել արքեպիսկոպոսին որպես հակակշիռ Հասան-Ջալալյանների Գանձասարի կաթողիկոսության։ Իբրահիմ խանի հրամանով Հովաննես Է կաթողիկոսի սպանությունից հետո բռնագրավվել են եկեղեցական կալվածքները և կողոպտվել են եկեղեցիները։ 1792 թվականին Սարգիս Հասան-Ջալալյանը ստանձնել է Գանձասարի կաթողիկոսի պաշտոնը, սակայն կարճ ժամանակ անց Իբրահիմ խանը նրան դրել է տնային կալանքի տակ և ստիպել հրաժարվել կաթողիկոսությունից։ Սարգիսը մնացել է կալանքի տակ մինչև 1799 թվականը, երբ փախել է Հաղպատ։ Նա Ղարաբաղ է վերադարձել 1806 թվականին՝ Իբրահիմ խանի մահից հետո, և 1810 թվականին կրկին ստանձնել է Գանձասարի կաթողիկոսի պաշտոնը, որը լուծարվել է ռուսական իշխանությունների կողմից դրանից 6 տարի անց։ 
Իբրահիմ խանի վայրագությունների հետևանքով սպանվել կամ տեղահանվել է Ղարաբաղի հայ ազգաբնակչության մի զգալի հատված։ Տեղահանվածներից շատերը վերադարձել են Ռուսաստանին Ղարաբաղի միացումից հետո։  


=== Պատերազմներ Պարսկաստանի հետ ===
1791 թվականին Աղա Մոհամմադ խանը, որը հավակնում էր Իրանի գահին, պարտության է մատնել Թավրիզի կառավարիչը, որը ապաստում է Իբրահիմ խանի մոտ։ Տարածաշրջանի խաներից շատերն հպատակություն են հայտնում Աղա Մոհամմադ խանին։ Իբրահիմ խանը հրաժարվում է ենթարկվել Աղա Մոհամմադին և պատրաստվում է պաշտպանվել նրանից, սակայն Աղա Մոհամմադ խանը հեռանում է Իրանի կենտրոնական նահանգներից՝ իր դեմ բարձրացված խռովությունները ճնշելու համար։ Այնուհետ Իբրահիմ խանը լեզգիների 3000-անոց գունդով արշավել է Նախիջևան և պարտության մատնվել։ 1793 թվականին Աղա Մոհամմադ 6000-անոց զորք է ուղարկում Թավրիզ տարածաշրջանի խաներին և մասնավորապես Իբրահիմ խանին հպատակեցնելու համար։ Իբրահիմ խանը Աղա Մոհամմադին ձևականորեն հպատակություն է հայտնում և պատանդ հանձնում իր զարմիկ Աբդու Սամեդ բեկին։ Աղա Մոհամմադ խանի զորքերի կողմից Քերմանի պաշարման ժամանակ Աբդու Սամեդ բեկը Աղա Մոհամմադի փախուստի է դիմել և սպանվել, ինչն Իբրահիմ խանի և Աղա Մոհամմադ խանի միջև նոր թշնամության պատճառ է դարձել։ 
1795 թվականի գարնանը Աղա Մոհամմադ խանն առաջին անգամ արշավանք է կատարում դեպի Անդրկովկաս։ Իբրահիմ խանը դիմում է Վրաստանի և Օսմանյան կայսրության օգնությանը։ Վրաստանի Հերակլ թագավորը Ղարաբաղ է ուղարկում 2000-անոց մի գունդ, որի օգնությամբ Իբրահիմ խանի ուժերը ջախջախում են Աղա Մոհամմադ խանի 4000-անոց զորքը։ Աղա Մոհամմադ խանը վերանորոգում է Խոդ Աֆարինի կամուրջը և իր բանակով առաջանում դեպի Ղարաբաղ։ Որոշ տվյալների համաձայն Իբրահիմ զորք է հավաքում և տեղական ազգաբնակչության աջակցությամբ համառորեն դիմադրում պարսկական զորքերին։ Աղա Մոհամմադ խանը կարողանում է պաշարել Շուշի բերդը միայն Ղարաբաղի ազգաբնակչության դիմադրությունը հաղթահարելուց հետո։ Աղա Մոհամմադն ու իր զորավարները շրջապատում են Շուշին, սակայն 33-օրյա պաշարման ընթացքում նրանց չի հաջողվում գրավել ամրոցը։ Աղա Մոհամմադ խանը հեռանում է Ղարաբաղից և շարունակում իր արշավանքը դեպի Վրաստան։ 
1795 թվականին Աղա Մոհամմադ խանի ուժերը կրկին ներխուժում են Ղարաբաղ, բազմաթիվ բնակավայրեր ավերում և ահռելի ավար առնում։ 1796 թվականին ռուսական զորքերը գրավում են Անդրկովկասի մի մասը։ Իբրահիմ խանը բանակցում է ռուսական հրամանատարության հետ և համագործակցություն առաջարկում, սակայն Եկատերինա կայսրուհու մահից հետո ռուսական զորքերը հեռանում են Անդրկովկասից։ Աղա Մոհամմադ խանի վերջին ասպատակության, ինչպես նաև Ղարաբաղում տիրող սովի և ժանտախտի համաճարակի հետևանքով Ղարաբաղի խանությունը խիստ թուլանում է, և Իբրահիմ խանը որոշում է փախչել մինչև պարսկական բանակի հաջորդ հարձակումը։ 1797 թվականին Աղա Մոհամմադ շահն իր զորքով շտապում է Ղարաբաղ Իբրահիմ խանի փախուստը կանխելու համար։ Իբրահիմ խանին հաջողվում է փախել և մերձավորների և ընտանիքի հետ հասնել Դաղստան։ Աղա Մոհամմադ շահն առանց որևէ դիմադրության հանդիպելու մտնում է Շուշի և մի քանի օր անց սպանվում է իր իսկ ծառաների կողմից, հանավաբար՝ զորավար Սադեղ խան Շաղաղիի կազմակերպած դավադրության արդյունքում։ Այնուհետ Իբրահիմ խանը վերադառնում է Շուշի և հաշտություն կնքում Աղա Մոհամմադ շահի հաջորդ Ֆաթհ Ալի շահ Ղաջարի հետ՝ վերջինիս ամուսնացնելով իր դուստրերից մեկին։


=== Սպանություն ===
1805 թվականի մայիսի 26-ին, 1804–1813 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ, Իբրահիմ խանը Ռուսաստանի ներկայացուցիչ գեներալ Պավել Ցիցիանովի հետ Քյուրաքչայի պայմանագիրն է կնքել, համաձայն որի Իբրահիմ խանը մտնում էր ռուսական հպատակության տակ և Ռուսաստանը նրան ճանաչում էր իբրև Ղարաբաղի խան։ Այնուհետ Ցիցիանովը մտել է Շուշի և այնտեղ ռուսական կայազոր թողել։ 1806 թվականի փետրվարի 20-ին Բաքվում Ցիցիանովի մահից և ռուսական հարձակման խաթարումից հետո Իբրահիմ խանը որոշել է հրաժարվել ռուսների հետ իր պայմանավորվածությունից և նորից ենթարկվել Պարսից շահին։ Իբրահիմ խանը շահից օգնություն է խնդրել Շուշիից ռուսական կայազորը հեռացնելու համար։ Երբ պարսկական բանակը մոտեցավ Շուշիին, Իբրահիմ խանը լքեց բերդը և ճամբարեց մոտակայքում։ 1806 թվականի հունիսի 12-ին (այլ տվյալներով՝ հունիսի 2-ին կամ մայիսի 27-ին) ռուսական բանակի մայոր Դմիտրի Լիսանևիչը, տեղեկանալով Իբրահիմ խանի ճամբարափոխության մասին Վարանդայի մելիք Ջումշուդից, իր զորախմբով հարձակվել է Իբրահիմ խանի ճամբարի վրա և սպանել խանին, նրա կանանցից մեկին, դստերը, և կրտսեր որդուն։ Այնուհետ ռուսները Ղարաբաղի խան են նշանակել Իբրահիմ խանի որդիներից մեկին՝ Մեհտի Ղուլիին։


== Գրականություն ==
Bournoutian George (2001)։ Armenians and Russia, 1626-1796: A Documentary Record։ Costa Mesa, California: Mazda Publishers։ ISBN 1-56859-132-2 
Bournoutian George (2011-12-06)։ «EBRĀHĪM ḴALĪL KHAN JAVĀNŠĪR»։ Encyclopædia Iranica։ Վերցված է 2022-10-14 
Bournoutian George (2004)։ Two Chronicles on the History of Karabagh։ Costa Mesa, California: Mazda Publishers։ ISBN 1-56859-179-9 
Hewsen Robert H. (1972)։ «The Meliks of Eastern Armenia»։ Revue des Études Arméniennes IX 
Tapper Richard (1997)։ Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan։ Cambridge University Press։ ISBN 9780511001048 
П. А. Чобанян, М. М. Карапетян (1991): «Из истории армяно-русских отношений (Об исторических связях Карабаха с Россией)»։ К освещению проблем истории и культуры Кавказской Албании и восточных провинций Армении. Составитель: П. М. Мурадян; Издательство Ереванского гос. университета։ ISBN 5-8084-0115-1
Կոստիկյան Քրիստինե (1999)։ «Ղարաբաղի 18-րդ դարի վերջի քաղաքական պատմության մի քանի հարցեր»։ Արևելագիտական ժողովածու։ XVIII: 118–134 
Մաղալյան Արտակ (2019)։ «Ղարաբաղի Իբրահիմ խանի սպանության հարցի շուրջ»։ Պատմա-բանասիրական հանդես: 197–211 
Րաֆֆի (1964)։ Խամսայի Մելիքությունները։ Երկերի ժողովածու, հատոր 10։ Երևան: Հայպետհրատ 
Ուլուբաբյան Բագրատ (1994)։ Արցախի պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը։ Երևան: «Մ․ Վարանդեան» հրատարակչություն։ ISBN 5-8079-0960-7 


== Ծանոթագրություններ ==