Ուլտրամանուշակագույն ինդեքս

Ուլտրամանուշակագույն ինդեքսը կամ ՈՒՄ ինդեքսը որոշակի վայրում և ժամանակահատվածում արևայրուք առաջացնող ուլտրամանուշակագույն (ՈՒՄ) ճառագայթման ուժի միջազգային ստանդարտ չափում է։ Այն հիմնականում օգտագործվում է ամենօրյա և ժամային կանխատեսումներում, որոնք լայն հանրության համար են։
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը ընդունված է որպես բաց գծային սանդղակ՝ ուղիղ համեմատական ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինտենսիվությանը, որն առաջացնում է մարդու մաշկի արևայրուք։ Օգտագործելով Ֆիցպատրիկի սանդղակը, բաց մաշկ ունեցող անհատը առանց արևապաշտպան քսուքի,ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսի 6 արժեքի դեպքում կզգա արևայրուք մոտ 30 րոպե արևի ճառագայթների ազդեցությանը ենթարկվելիս:Այդ նույն անհատը արևայրուք կունենա ընդամենը 15 րոպեում, եթե ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը լինի 12։
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսի նշանակությունն այն է,որ այն օգնում է մարդկանց արդյունավետորեն պաշտպանվել ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումից, որն առողջարար է չափավոր քանակությամբ, բայց ավելցուկը առաջացնում է արևայրուք, մաշկի ծերացում, ԴՆԹ-ի վնասում, մաշկի քաղցկեղ, իմունասուպրեսիա և աչքի վնասում (կատարակտ)։ Սանդղակը մշակվել է կանադացի գիտնականների կողմից 1992 թվականին, այնուհետև ընդունվել և ստանդարտացվել է ՄԱԿ-ի առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության և համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպության կողմից 1994 թվականին ։ Հանրային առողջապահական կազմակերպությունները խորհուրդ են տալիս մարդկանց պաշտպանել իրենց (օրինակ՝ մաշկին արևապաշտպան քսուք քսելով և գլխարկ, արևային ակնոց կրելով), եթե նրանք զգալի ժամանակ են ուզում անցկացնել դրսում, երբ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը 3 կամ ավելի է։


== Նկարագրություն ==
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը գծային սանդղակ է։ ՈՒՄ ինդեքսի արժեքի աճը կրճատում է արևայրուքի ժամանակը։ Ավելի բարձր արժեքները ներկայացնում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ազդեցությամբ արևայրուքի ավելի մեծ ռիսկ (որը փոխկապակցված է առողջության այլ ռիսկերի հետ)։ Զրո արժեքին համապատասխանում է զրոյական ուլտրամանուշակագույն ճառագայթում, որը լինում է գիշերային ժամերին։ ՈւՄ ինդեքսի 10 արժեքին համապատասխանում է կեսօրի ամառային արևոտ ու անամպ օրը։ Ամառային ինդեքսի բարձր արժեքները բնորոշ են արևադարձային լայնությունների, լեռնային բարձրությունների, սառույցի/ջրի անդրադարձում ունեցող և օզոնային շերտի միջինից բարձր քայքայվածություն ունեցող տարածքների համար։
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը կարող է հաշվարկվել տվյալ վայրում ուլտրամանուշակագույն սպեկտրային հզորության ուղղակի չափումից։ Որոշ էժան շարժական սարքեր կարող են մոտավոր հաշվարկել։ Եղանակային հաշվետվություններում տրված արժեքը սովորաբար կանխատեսվում է համակարգչային մոդելով։
Երբ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը ներկայացվում է օրական կտրվածքով, այն ներկայացնում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինտենսիվությունը արևի ամենաբարձր ճառագայթման կետի շուրջ, որը կոչվում է արևային կեսօր։ Սա սովորաբար տեղի է ունենում 11:30-ից 12:30-ն ընկած ժամանակահատվածում կամ 12:30-ից 13:30-ն ընկած ժամանակահատվածում այն վայրերում, որտեղ ամառ է։ Կանխատեսումները կատարվում են համակարգչային մոդելի միջոցով, որը հաշվի է առնում արև-Երկիր հեռավորությունը, արևի զենիթի անկյունը, օզոնի ընդհանուր քանակը, տրոպոսֆերային աերոզոլի օպտիկական խտությունը, ձյան/սառույցի արտացոլման և ամպերի ազդեցությունները, որոնք բոլորն էլ ազդում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման քանակի վրա:Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ստացված ինդեքսը չի կարող արտահայտվել ֆիզիկական միավորներով, բայց լավ ցուցիչ է արևայրուքի հավանական վնասի մասին։
Ի տարբերություն այլ սովորական բնապահպանական սանդղակների, ինչպիսիք են դեցիբելները կամ Ռիխտերի սանդղակը, որոնք լոգարիթմական են, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը գծային է և աճում է հաստատուն արագությամբ։ Սա նշանակում է, որ ՈւՄ ինդեքսի 10 արժեքը երկու անգամ ավելի ուժեղ է, քան 5-ը։


== Տեխնիկական սահմանում ==
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը գծային արժեք է, որը կապված է Երկրի մակերևույթի տվյալ կետում արևայրուք առաջացնող ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինտենսիվության հետ։ Ուլտրամանուշակագույն ալիքի երկարության սպեկտրը 295-ից մինչև 325 նմ է։ Ավելի կարճ ալիքները կլանվում են, մինչև կհասնեն երկրի մակերևույթին։ Այնուամենայնիվ, արևայրուքից մաշկի վնասումը կապված է ալիքի երկարության հետ, իսկ ավելի կարճ ալիքները շատ ավելի վնասակար են։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման հզորության սպեկտրը (արտահայտված Վտ-ով մեկ քառակուսի մետրի վրա մեկ նանոմետր ալիքի երկարության համար) բազմապատկվում է կշռման կորով, որը հայտնի է որպես էրիթեմալ գործողության սպեկտր, և արդյունքը ինտեգրվում է ամբողջ սպեկտրի վրա։ Ստացվում է Դիֆֆեի ցուցանիշ (DUV), սովորաբար մոտ 250 մՎտ/մ² է ամառային կեսօրվա արևի լույսի ներքո։ Սա բաժանվում է 25 մՎտ/մ²-ի, որպեսզի ստացվի ինդեքս  0-ից մինչև 11+, թեև օզոնի քայքայումն այժմ հանգեցնում է ավելի բարձր արժեքների։
Ամռանը կեսօրվա արևի լույսի ազդող էներգիան սովորաբար կազմում է 0,6 մՎտ/(նմ x մ²), եթե դրա երկարությունը 295 նմ է, 74 մՎտ/(նմ x մ²), եթե այն 305 նմ է և 478 մՎտ/(նմ x մ²), եթե 325 նմ է։ Այս թվերի համար կիրառվող էրիթեմալ գործակիցները համապատասխանաբար 1.0, 0.22 և 0.003 են։ Միջին արժեքը 290 նմ-ից մինչև 400 նմ սպեկտրային ողջ տիրույթում ստացվում է 264 մՎտ/մ² (DUV), որն այնուհետև բաժանվում է 25 մՎտ/մ²-ի՝ ստանալու ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը 10,6։


== Պատմություն ==
Տարբեր օդերևութաբանների «արևայրուքի ինդեքսը» սահմանելու փորձերից և օզոնային շերտի քայքայման պատճառով առաջացած մտահոգությունից հետո, Environment Canada-ի գիտնականներ Ջեյմս Բ. Քերը, Ք. Թոմաս Մաքելրոյը և Դեյվիդ Ի. Ուորդլը Տորոնտոյում (Օնտարիո) սահմանեցին ժամանակակից ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը։ Environment Canada-ն այն գործարկել է որպես եղանակի կանխատեսման մաս 1992 թվականի մայիսի 27-ին՝ Կանադան դարձնելով աշխարհում առաջին երկիրը, որը հրապարակել է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման մակարդակի պաշտոնական կանխատեսումներ հաջորդ օրվա համար։ Շատ այլ երկրներ հետևեցին օրինակին։ Սկզբում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը հաշվարկելու և տեղեկացնելու մեթոդները զգալիորեն տարբերվում էին տարբեր երկրներում։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման համաշխարհային ինդեքսին, որն առաջին անգամ ստանդարտացվել է առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության և համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպության կողմից 1994 թվականին, աստիճանաբար փոխարինեցին տարածաշրջաններին համապատասխան տարբերակները՝ նշելով ոչ միայն միասնական հաշվարկի մեթոդը (կանադական սահմանումը), այլև ստանդարտ գույներն ու գրաֆիկան տեսողական մեդիայի համար։ Միացյալ Նահանգներում 2004 թվականին ԱՀԿ ստանդարտներին պաշտոնապես փոխարինեցին ԱՄՆ ստանդարտները :
Բոլիվիայի Լիկանկաբուր հրաբխում 2003 թվականի դեկտեմբերի 29-ին հայտնաբերվեց 43,3 ուլտրամանուշակագույն ճառգայթման մակարդակի համաշխարհային ռեկորդ։
Միացյալ Նահանգները և Ավստրալիան 2005 թվականին մեկնարկը տվեցին ուլտրամանուշակագույն ազդանշանի։ Թեև երկու երկրներն ունենուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինտենսիվության տարբեր պահանջներ, նրանց ընդհանուր նպատակն է ինտենսիվ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման օրերին իրազեկել արևի ազդեցության չափազանց մեծ վտանգի մասին։
Միավորված ազգերի կազմակերպությունը 2007 թվականին ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսի գյուտարարներ Քերին, ՄակԷլռոյին և Ուորդլին պարգևատրեց նորարարների մրցանակով՝ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման հետևանքով հանրային առողջության վտանգավոր ռիսկերի նվազեցմանն ուղղված լայնածավալ աշխատանքի համար։ Նույն տարում օդերևութաբանների շրջանում անցկացված հարցման արդյունքում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը զբաղեցրեց 11-րդ համարը The Weather Channel-ի 100 ամենամեծ եղանակային պահերի ցուցակում։
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ), Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպության (WMO), ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագրի (UNEP) և Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ) կողմից 2022 թվականին գործարկվել է բջջային հեռախոսի նոր հավելված, որը տրամադրում է տեղեկատվություն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման մակարդակի վերաբերյալ։


== Ինդեքսի օգտագործումը ==
Ստորև բերված խորհուրդները նախատեսված են մաշկի թեթև արևայրուք ունեցող միջին տարիքի չափահասների համար (Ֆիցպատրիկի սանդղակ. II տիպ)։ Ավելի մուգ մաշկ ունեցողները (Ֆիցպատրիկի սանդղակ. IV+) ավելի տոլերանտ են արևի ճառագայթնեդի ավելի մեծ ազդեցության հանդեպ, մինչդեռ լրացուցիչ նախազգուշական միջոցներ են անհրաժեշտ երեխաների, տարեցների, հատկապես բաց մաշկ ունեցող մեծահասակների և նրանց համար, ովքեր առողջական պատճառներով ավելի մեծ զգայունություն ունեն արևի ճառագայթների հանդեպ։
Երբ օրվա կանխատեսվող ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինդեքսը գտնվում է տարբեր թվային միջակայքերում, պաշտպանության վերաբերյալ առաջարկությունները հետևյալն են.


== Ծանոթագրություններ ==