Գուպտա կայսրություն

Գուպտա կայսրություն (սանսկրիտ՝ गुप्त, գուպտա, հինդի՝ गुप्त राजवंश), պետություն Հնդկաստանում Գուպտա դինաստիայի ղեկավարությամբ։ Հիմնադրել է Հնդկաստանի հյուսիսում կառավարող Չանդրագուպտա ռաջան։ Տեղակայված է Գանգես գետի հովտում։ Գոյություն է ունեցել IV - VI դդ.։ Գուպտա կայսրության ժամանակաշրջանը համարվում է Հնդկաստանի պատմության «ոսկե դար»-ը, երբ ստեղծվեցին հնդիկների ազգային գրականությունը, արվեստը, ճարտարապետությունն ու փիլիսոփայությունը։ Նրանց օրոք փոխվեց հասարակության սոցիալական կառուցվածքը։ Կաստաները վերածվեցին դասերի։


== Պատմություն ==
Գուպտա կայսրությունը հինհնդկական միապետություն է, որ գոյություն է ունեցել Քրիստոսի ծննդից հետո 3-րդ դարի կեսերից մինչև մեր թվականության 590 թվականը։ Իր ծաղկման շրջանում՝ մոտավորապես 319-550 թվականներին, զբաղեցրել է Հնդկական ենթամայրցամաքի մեծագույն մասը։ Հնդիկ որոշ պատմաբաններ այդ ժամանակաշրջանը անվանում են Հնդկաստանի պատմության Ոսկեդար, թեև ուրիշ ուսումնասիրողներ վիճարկում են այդ տեսակետը։ Կայսրության իշխող արքայատոհմը հիմնադրել է Սրի Գուպտա արքան, իսկ արքայատոհմի առավել աչքի ընկած ներկայացուցիչներն են Չանդրագուպտա Առաջինը, Սամուդրագուպտան և Չանդրագուպտա Երկրորդը։ Սանսկրիտով ստեղծագործած 5-րդ դարի բանաստեղծ, պատմիչ Կալիդասան հավաստիացնում է, որ Գուպտաները Հնդկաստանի սահմաններում և դրանցից դուրս նվաճել են քսանմեկ թագավորություն՝ ներառյալ Պարասիկան, հոնների երկիրը, Կամբոջան, Օքսուս գետի հովիտներից արևելք ու արևմուտք ընկած ցեղերի հողերը, Քինարա, Քիրաթա թագավորությունները։
Այս դարաշրջանը աչքի է ընկել նաև մշակութային խոշոր նվաճումներով, որոնք ձեռք են բերվել հատկապես Չանդրագուպտա Երկրորդի իշխանության օրոք։ Հինհնդկական գրական բոլոր կարևոր աղբյուրները, ինչպես, օրինակ, «Մահաբհարատան» ու «Ռամայանան» կանոնիկ տեսքի են բերվել հենց այս ժամանակաշրջանում։ Գուպտա կայսրության դարաշրջանում են գործել համբավավոր գրողներ, գիտնականներ Կալիդասան, Արյաբհատան, Վարահամիհիրան, Վացյայանան, որոնք զգալի ձեռքբերումներ են արձանագրել արվեստների ու գիտությունների տարբեր բնագավառներում։ Գիտության, գրականության հետ մեկտեղ նոր բարձունքների են հասել քաղաքական, վարչական կառավարումը, ճարտարապետությունը, նկարչությունը, քանդակագործությունը՝ սահմանելով ճաշակի ու ձևի այնպիսի չափորոշիչներ, որոնք վճռորոշ դեր են խաղացել արվեստների հետագա զարգացման համար, այն էլ՝ ոչ միայն Հնդկաստանում, այլև նրա սահմաններից դուրս Հարևան տարածաշրջանների հետ հաստատված առևտրական սերտ կապերը նույնպես նպաստել են, որ մշակութային կենտրոնի վերաճած գուպտայական Հնդկաստանը իր մշակութային ազդեցությունը տարածի մերձակա թագավորությունների՝ Բիրմայի, Շրի Լանկայի, Հարավարևելյան Ասիայի երկրների ժողովուրդների վրա։ Ենթադրվում է, որ «Պուրանաները»՝ վաղ ժամանակներում տարբեր թեմաներով գրված այդ երկարաշունչ պոեմները, նույնպես գրի են առնվել Գուպտաների իշխանության օրոք։
Կայսրությունը կործանվել է ֆեոդալական երկպառակությունների, ինչպես նաև Կենտրոնական Ասիայից հոնների, կիդարիտների, ալքոնների ձեռնարկած ռազմական արշավանքների պատճառով։ Դրանից հետո բաժան-բաժան թագավորություններ են ստեղծվել Հնդկական ենթամայրցամաքի ընդարձակ տարածաշրջանում։ Գուպտաների մի փոքրիկ ճյուղը շարունակել է իշխել Մագադհայում, սակայն յոթերորդ դարի առաջին կեսին Վարդհանան ջախջախել է այդ արքայատոհմի վերջին ներկայացուցչին՝ հիմք դնելով իր կայսրության ստեղծմանը։
Հասարակությունը: Գուպտաների օրոք փոփոխվեց հասարակության սոցիալական կառուցվածքը։ Նախկին չորս հիմնական կաստաները վերածվեցին չորս դասերի, որոնք բաժանվեցին բազմաթիվ ենթադասերի։ Բրահմանների և քշատրիների կաստաները դարձան քրմական և զինվորական դասեր, որոնց ձեռքում էր պետական իշխանությունը։ Իսկ վայշիներն ու շուդրաները ներկայացնում էին ցածր դասերը։ Տարբեր դասերի ներկայացուցիչների միջև արգելված էր ամուսնությունը, ինչպես նաև մի դասից մյուսին անցումը։
Կրոնը: Հնդկաստանում այդ ժամանակ տիրապետող կրոն դարձավ հինդուիզմը։ Տարածում ուներ նաև բուդդայականությունը։ Հինդու­իզմի դիցարանի գլուխ կանգնած էին երեք աստվածներ՝ Բրահման, Վիշնուն և Շիվան։ Շատ բան պահպանվեց հնդիկների հին պաշ­տամունքից։ Օրինակ՝ Գանգեսը համարվում է սուրբ գետ, կովը՝ սուրբ կենդանի և այլն։


== Գրականություն ==
Ashvini Agrawal (1989)։ Rise and Fall of the Imperial Guptas։ Motilal Banarsidass։ ISBN 978-81-208-0592-7 
Dilip Kumar Ganguly (1987)։ The Imperial Guptas and Their Times։ Abhinav։ ISBN 978-81-7017-222-2 
H. C. Raychaudhuri (1923)։ Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty։ University of Calcutta։ ISBN 978-1-4400-5272-9 
J. C. Harle (1994)։ The Art and Architecture of the Indian Subcontinent։ Yale University Press։ ISBN 978-0-300-06217-5 
R. C. Majumdar (1981)։ A Comprehensive History of India։ 3, Part I: A.D. 300-985։ Indian History Congress / People's Publishing House։ էջեր 17–52։ OCLC 34008529 
Tej Ram Sharma (1989)։ A Political History of the Imperial Guptas: From Gupta to Skandagupta։ Concept։ ISBN 978-81-7022-251-4 
Vidya Dhar Mahajan (1990)։ A History of India։ State Mutual Book & Periodical Service։ ISBN 978-0-7855-1191-5 
en:R. C. Majumdar (1977). Ancient India, New Delhi: en:Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0436-8
H. C. Raychaudhuri (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, ISBN 1-4400-5272-7


== Պատկերասրահ ==

		
		
		
		


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Coins of Gupta Empire
Photo Feature on Gupta Period Art