Նիկոլո Տարտալյա

Նիկոլո Տարտալյա (իտալերեն՝ Niccolò Fontana Tartaglia, մոտ 1499, Բրեշիա, Լոմբարդիա[…] - դեկտեմբերի 13, 1557, Վենետիկ, Վենետիկի հանրապետություն), իտալացի մաթեմատիկոս։

Աշխատանքները վերաբերում են մաթեմատիկային, մեխանիկային, բալիստիկային, երկրաբաշխությանը, ամրաշինությանը։ «Նոր գիտություն» (1537) աշխատության մեջ ցույց է տվել, որ արկի թռիչքի հետագիծն ամբողջությամբ կոր գիծ է (պարաբոլ), և որ արկը ամենամեծ հեռավության է հասնում, երբ արձակվում է 45 °C անկյամբ։ Այդ աշխատության որոշ դրույթներ հետագայում Գալիլեո Գալիլեյը օգտագործել է մարմինների անկման մասին իր աշխատություններում։ Տարտալյայի մյուս կարևոր աշխատանքը («Ընդհանուր տրակտատ թվի և չափի մասին», 1556—1560) ծավալուն նյութ է պարունակում թվաբանության, հանրահաշվի և երկրաչափության վերաբերյալ։ Տարտալյայի անունը Զ․ Կարդանոյի անվան հետ մեկտեղ առնչվում է խորանարդ հավասարումների լուծման եղանակի մշակման հետ։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է Վենետիկի հանրապետությունում՝ Բրեշիա քաղաքում։ Իսկական ազգանունը Ֆոնտանա է։ Ծննդյան ճշգրիտ տարեթիվը հայտնի չէ. որոշ աղբյուրներ նշում են 1501 կամ 1502 թվականը։ Նիկոլոն ընդամենը 4-5 տարեկան մանուկ է եզել, երբ ավազակները սպանել են հորը՝ Միքելեին, որը հեծյալ փոստատար էր, ու ընտանիքը հայտնվել է նյութական ծայրահեղ ծանր դրության մեջ։
1512 թվականին՝ Կամբրայի լիգայի պատերազմի ժամանակ, Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս Տասներկուերորդի զորքերը հարձակվել են Վենետիկի հանրապետության վրա, պաշարել Բրեշիան; Քաղաքի բնակիչները յոթ օր շարունակ համառորեն դիմադրել են, բայց ֆրանսիացիներին հաջողվել է ի վերջո կոտրել դիմադրությունը և ներխուժելով քաղաք՝ կոտորել բնակիչներին (սպանել են ավելի քան 45 հազար բրեշիացու)։ Նրանք ներխուժել են նաև քաղաքի տաճարը, որտեղ շատերի հետ պատսպարվել էր Նիկոլոյենց ընտանիքը։ Հենց այդ ժամանակ էլ տասնամյա երեխան դեմքի ստորի հատվածում ուժեղ հարված է ստացել։ Նիկոլոն դարձել է կակազ (այստեղից էլ՝ նրա մականունը՝ Տարտալյա), կզակի վերքը քողարկելու նպատակով էլ ստիպված էր մինչև մահ մորուք պահել։
Մայրը նրան 14 տարեկանում սովորելու է տվել գրագրի մոտ, բայց քանի որ վարձը չի կարողացել վճարել, տղայի ուսումը դեռ նոր սկսված՝ ընդհատվել է։ Ընդունակությունների, համառ կամքի ու աշխատասիրության շնորհիվ պատանին հաղթահարել է դժվարությունները, ինքնակրթությամբ հասել այնպիսի մակարդակի, որ կարողացել է հաջողությամբ հանձնել որակավորման քննությունները և դասավանդելու իրավունք ձեռք բերել, հետագայում նաև դառնալ իր ժամանակի անվանի գիտնականներից մեկը։ Նա դասախոսել է Վերոնայի, Բրեշիայի, Վենետիկի համալսարաններում։ Նրա լավագույն աշակերտներից է եղել Վերածննդի դարաշրջանի մեկ այլ հայտնի գիտնական՝ Ջամբատիստա Բենեդետին։
Տարտալյան առաջինն է եղել, որ հին հունարենից իտալերեն է թարգմանել Էվկլիդեսի, Արքիմեդի աշխատությունները։


== Աշխատություններ ==
La Nova Scientia, Venezia, 1537. Trattazione matematica del moto dei proiettili.
L'Euclide Megarese, Venezia, 1543. Traduzione degli Elementi di Euclide, dedicata a Gabriele Tadino.
Opera Archimedis, 1543.
Quesiti et inventioni diverse, Venezia, 1546. Dialogo con interlocutori principali Francesco Maria della Rovere e Gabriele Tadino e argomenti diversi: aritmetica, geometria, algebra, statica, topografia, artiglieria, fortificazioni, tattica.
Le risposte a Ludovico Ferrari, 1547-1548.
La travagliata Inventione, 1551.
General trattato de' numeri et misure, Venezia, 1556-1560, in 17 libri, 6 volumi:
Curzio Troiano NavòGeneral trattato de' numeri et misure
|volume = 1
|città= In Vinegia
|data= 1556
|url= http://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=146704&search_terms=DTL4
}}

Curzio Troiano NavòGeneral trattato de' numeri et misure
|volume = 2
|città= In Vinegia
|data= 1556
|url= http://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=147843&search_terms=DTL4
}}

Curzio Troiano NavòGeneral trattato de' numeri et misure
|volume = 3
|città= In Venetia
|data= 1560
|url= http://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=148614&search_terms=DTL4
}}

Curzio Troiano NavòGeneral trattato de' numeri et misure
|volume = 4
|città= In Venetia
|data= 1560
|url= http://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=148841&search_terms=DTL4
}}

Curzio Troiano NavòGeneral trattato de' numeri et misure
|volume = 5
|città= In Venetia
|data= 1560
|url= http://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=149116&search_terms=DTL4
}}

Curzio Troiano NavòGeneral trattato de' numeri et misure
|volume = 6
|città= In Venetia
|data= 1560
|url= http://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=1526226&search_terms=DTL4
}}

De insidentibus aquæ e De ponderositate, 1565. Pubblicazione postuma.


== Գրականություն ==
Chisholm Hugh, ed. (1911)։ «Tartaglia, Niccolò»։ Encyclopædia Britannica 26 (11th ed.)։ Cambridge University Press 
Katz, Victor J. (1998), A History of Mathematics: An Introduction (2nd տպ.), Reading: Addison Wesley Longman, ISBN 0-321-01618-1 
Smith, D.E. (1958), History of Mathematics, I, New York: Dover Publications, ISBN 0-486-20429-4 
Strathern, Paul (2013), Venetians, New York, NY: Pegasus Books 
Charles Hutton (1815)։ «Tartaglia or Tartaglia (Nicholas)»։ A philosophical and mathematical dictionary։ Printed for the author։ էջ 482 
Бобылёв Д. К. (1890–1907)։ «Тарталья, Николо»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ 
История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М., Наука:Том 1. С древнейших времен до начала Нового времени. Archived 2018-11-25 at the Wayback Machine. (1970).Гиндикин С. Г. Рассказы о физиках и математиках. — издание третье, расширенное. — М.: МЦНМО, 2001. — 465 с. — ISBN 5-900916-83-9
Григорьян А. Т. Механика от античности до наших дней. — М.: Наука, 1974.
Кирсанов В. С. Научная революция XVII века. — М.: Наука, 1987.
Dugas R. The history of mechanics. — Routlege & Kegan Paul, 1955.
Nicolo Fontana Tartaglia на сайте биографий Mac Tutor.
La vita di Niccolò Fontana, detto il Tartaglia Biografia in Polymath
Biografia di Tartaglia sul sito del Museo Galileo.
(անգլերեն) Biografia in NNDB


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
History Today Archived 2012-01-22 at the Wayback Machine.
The Galileo Project
Tartaglia's work (and poetry) on the solution of the Cubic Equation Archived 2007-09-30 at the Wayback Machine. at Convergence Archived 2006-02-12 at the Wayback Machine.
La Nova Scientia (Venice, 1550)