Անդրհորդանանի էմիրություն

Անդրհորդանանի էմիրություն (արաբ․՝ إمارة شرق الأردن‎‎, բառացի՝ Արևելյան Հորդանանի Էմիրություն), բրիտանական պրոտեկտորատ, որը հիմնադրվել է 1921 թվականի ապրիլի 11-ին և գոյություն ունեցավ մինչև 1946 թվականը՝ պաշտոնական անկախության ձեռքբերումը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում Օսմանյան կայսրության պարտությունից հետո Անդրհորդանանի տարածաշրջանը կառավարվում էր Թշնամու օկուպացված տարածքների վարչակազմի (ԹՕՏՎ) կողմից․ մինչև բրիտանական զորքերի դուրս բերելը 1919 թվականին այս տարածաշրջանը դե ֆակտո ձեռք բերեց անկախություն որպես Հաշիմյան Սիրիայի արաբական թագավորության մի մաս, որը հիմնականում ներառում էր ժամանակակից Սիրիայի և Հորդանանի տարածքները։ Անդրհորդանանը դարձավ ոչ մեկի հող 1920 թվականի հուլիսին Մայսալունի ճակատամարտից հետո, որի ժամանակ բրիտանացիները հարևան Մանդատային Պաղեստինից որոշեցին խուսափել «այս տարածաշրջանի և Պաղեստինի միջև որևէ հստակ կապից»։ Աբդուլլահը մտավ այս տարածաշրջան 1920 թվականի նոյեմբերին՝ շարժվելով դեպի Ամման 1921 թվականի մարտի 2-ին։ Ավելի ուշ նույն ամսում գագաթնաժողով գումարվեց բրիտանացիների հետ, որի ժամանակ եկան համաձայնության, որ Աբդուլլահ բին Հուսեյնը կկառավարի տարածքը բրիտանական Պաղեստինի մանդատի հովանավորության ներքո՝ ամբողջական ինքնավար կառավարման համակարգով։ Հաշիմյան դինաստիան կառավարել է պրոտեկտորատը, ինչպես նաև հարևան Մանդատային Իրաքը և Հիջազի թագավորությունը։ 1946 թվականի մայիսի 25-ին էմիրությունը դարձավ «Անդրհորդանանի Հաշիմյան Թագավորություն»՝ հասնելով ամբողջական անկախության 1946 թվականի հունիսի 17-ին, երբ Լոնդոնի պայմանագիրը վավերացվեց Ամմանում։ 1949 թվականին այն սահմանադրորեն վերանվանավեց Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորություն կամ պարզապես Հորդանան։


== Նախապատմություն ==

1915 թվականի հուլիսից մինչև 1916 թվականի մարտ 10 նամակների շարքով միմյանց հետ փոխանակվել են Մեքքայի շարիֆ Հուսեյն բին Ալին և Եգիպտոսում բրիտանական բարձրագույն հանձնակատար Հենրի ՄաքՄահոնը։ Նամակների մեջ՝ հատկապես 1915 թվականի հոկտեմբերի 24-ին գրված նամակում, բրիտանական կառավարությունը համաձայնվում է պատերազմից հետո ճանաչել արաբների անկախությունը, փոխարենը Մեքքայի շարիֆը պետք է սկսի արաբական ապստամբություն Օսմանյան կայսրության դեմ։
Գրեթե միևնույն ժամանակ մեկ այլ գաղտնի համաձայնագիր էր քննարկվում Միացյալ Թագավորության և Ֆրանսիայի միջև՝ Ռուսական կայսրության և Իտալիայի համաձայնությամբ, որպեսզի  սահմանվի ազդեցության ոլորտները Օսմանյան կայսրության վերջնական բաժանման դեպքում։ Հիմնական բանակցությունները, որը հանգեցրեց համաձայնագրին, տեղի են ունեցել 1915 թվականի նոյեմբերի 23-ից մինչև 1916 թվականի հունվարի 3-ը, երբ բրիտանացի և ֆրանսիացի դիվանագետներ Մարկ Սայքսը և Ֆրանսուա Ժորժ-Պիկոն ստորագրեցին հուշագիր։ Համաձայնագիրը վավերացվել է իրենց համապատասխան կառավարությունների կողմից 1916 թվականի մայիսի 9-ին և 16-ին։ Համաձայնագրով բրիտանական կառավարման տակ անցան ժամանակակից Իսրայելի ու Պաղեստինի հարավը, Հորդանանը, Իրաքի հարավը և լրացուցիչ փոքր տարածք, որն ընդգրկում էր Հայֆա և Աքքա նավահանգիտները, որպեսզի ելք ունենային դեպի Միջերկրական ծով։ Պաղեստինյան տարածաշրջանը անցնելու էր «միջազգային կառավարման»։ Պատերազմից կարճ ժամանակ անց Ֆրանսիան Բրիտանիային զիջեց Պաղեստինը և Մոսուլը։ Աշխարհագրական տարածքը, որը հետագայում դարձավ Անդրհորդանանը, անցավ Բրիտանիային։


=== Ուշ օսմանյան տիրապետություն ===

Օսմանյան կայսրության օրոք Անդրհորդանանի մեծ մասը մտնում էր Սիրիայի վիլայեթի՝ հիմնականում Հաուրանի և Մաանի սանջակների կազմում։ Անդրհորդանանի հյուսիսային բնակիչները ավանդաբար կապված էին Սիրիայի հետ, իսկ Անդրհորդանանի հարավային բնակիչները՝ Արաբական թերակղզու հետ։ Անդրհորդանան անունով հայտնի օսմանյան շրջան չկար, կային Աջլունի, ալ-Բալքայի, ալ-Քարակի և Մաանի շրջանները։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին թանզիմաթը հիմք դրեց այդ տարածքում պետության ձևավորմանը։ Հիջազի երկաթուղին ավարտվեց 1908 թվականին և մեծապես նպաստեց հաջի ուխտագնացությանը Դամասկոսից սիրիական ճանապարհով՝ ինչպես նաև ընդլայնելով օսմանյան ռազմական և վարչական տարածքը դեպի հարավ։


== Էմիրության հիմնադրում ==


=== Արաբական ապստամբություն և Սիրիայի թագավորություն ===
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Անդրհորդանանում տեղի ունեցան օսմանյան իշխանության դեմ Արաբական ապստամբության կռիվների մեծ մասը։ Բրիտանական բանակի սպա Լոուրենսի աջակցությամբ Մեքքայի շարիֆ Հուսեյն բին Ալին առաջնորդեց հաջող հեղաշրջում, ինչը հանգեցրեց կայսրության մասնատմանը։ Օսմանյան զորքերը ստիպված դուրս բերվեցին Ակաբայից 1917 թվականին Ակաբայի ճակատամարտից հետո։ 1920 թվականի մարտին Ֆեյսալ բին Հուսեյնը Դամասկոսում հայտարարեց Սիրիայի Հաշիմյան Թագավորության անկախություն, որի մեծ մասը հետագայում դարձավ Անդրհորդանանը։ Այս նույն ժամանակ Անդրհորդանանի նոսր բնակեցված հարավային հատվածը հայտարարվեց իրենցը և՛ Ֆայսալի Սիրիայի կողմից, և՛ իր հոր Հիջազի թագավորության կողմից։ Ապրիլին Սան Ռեմոյի գագաթաժողովում Ֆրանսիային և Բրիտանիային մանդատների տրամադրումից հետո բրիտանացիներտ Հերբերտ Սամուելին նշանակեցին բարձրագույն հանձնակատար Պաղեստինում։ Վերջինիս մեջ մտնում էր Հորդանանի արևմուտքը։


=== Ճանապարհ դեպի էմիրություն ===
Մայսալունի ճակատամարտում ֆրանսիացիները Սիրիայի թագավորությունը կործանելուց հետո Անդրհորդանան կարճ ժամանակով դարձավ ոչ մեկի հող։ 1920 թվականի օգոստոսին Հերբերտ Սամուելի՝ բրիտանական տարածքները ընդլայնելու և Անդրհորդանանն էլ իր վարչական կառավարման տակ անցնելու առաջարկը մերժվեց։ Բրիտանիայի արտգործնախարար Լորդ Քերզոնը առաջարկեց, որ փոխարենը Անդրհորդանանում բրիտանական ազդեցությունը պետք է ներկայացված լիներ մի քանի քաղաքական գործիչներով՝ առանց ռազմական ներկայության, և քաջալերեն ինքնակառավարումը՝ տալով խորհուրդներ տեղական առաջնորդներին։ Քերզոնի հրամանին հետևելով՝ Սամուելը հանդիպում հրավիրեց Անդրհորդանանի առաջնորդների հետ, որտեղ նա ներկայացրեց տարածաշրջանում բրիտանական ծրագրերը։ Տեղական առաջնորդները հայտնեցին, որ Անդրհորդանանը չի անցնելու պաղեստինյան վարչակազմի ենթակայության տակ, և որ զինաթափում կամ զորահավաք չի լինելու։ Սամուելի պայմանները ընդունվեցին, նա վերադարձավ Երուսաղեմ՝ թողնելով կապիտան Ալեք Կիրկբրիդին՝ որպես Բրիտանիայի ներկայացուցիչ Հորդանանի արևելքում, մինչև 1920 թվականի նոյեմբերի 21-ին Աբդուլլահը՝ գահընկեց թագավոր Ֆեյսալի եղբայրը, ներխուժեց Մաան Հիջազի Ութայբահ ցեղի 300 տղամարդկանց հետ միասին։ Առանց ընդդիմության հանդիպելու Աբդուլլահը և իր զորքը արդյունավետորեն գրավեցին Անդրհորդանանի մեծ մասը 1921 թվականի մարտին։


=== Հարաբերությունները Պաղեստինի հետ ===
1921 թվականի սկզբին՝ Կահիրեի գագաթաժողովից առաջ, Գաղութային գրասենյակի Մերձավոր Արևելքի դեպարտամենտը իրավիճակը շարադրեց այսպես․ 

1921 թվականի մարտին Կահիրեի գագաթաժողովը հրավիրվել էր այն ժամանակվա Բրիտանիայի գաղութային քարտուղար Ուինսթոն Չերչիլ։ Քանի որ Պաղեստինի և Իրաքի մանդատները տրվել էին Բրիտանիային, Չերչիլը ցանկացավ խորհրդակցել Մերձավոր Արևելքի մասնագետների հետ։ Ի պատասխան իր հրավերին՝ Գերտրուդ Բելլը, Փերսի Կոքսը, Լոուրենս Արաբացին, Կինահան Կորնուալլիսը, Առնոլդ Ուիլսոնը, Իրաքի պաշտպանության նախարար Ջաֆար ալ-Ասկարին, Իրաքի ֆինանսների նախարար Սասուն Էֆենդին և ուրիշները հավաքվեցին Կահիրեում։ Լրացուցիչ քննարկվող հարց էր Անդրհորդանանում որդեգրվող քաղաքականությունը, որպեսզի կանխվեր բրիտանական ազդեցության գոտում  հակաֆրանսիական ռազմական գործողությունները։ Գագաթաժողովի երկու կարևոր որոշումներն էին Իրաքի գահին առաջադրել էմիր Ֆեյսալ իբն Հուսեյնը (ով դարձավ Ֆեյսալ I), իսկ Անդրհորդանանի (ներկայումս՝ Հորդանան) էմիրության գահին՝ իր եղբայր Աբդուլլահ իբն Հուսեյնին (ով դարձավ Աբդուլլահ I)։ Գագաթաժողովում տրվեց բրիտանական վարչակազմի քաղաքական նախագիծը և՛ Իրաքում, և՛ Անդրհորդանանում, և այս երկու շրջաններում Հուսեյն բին Ալիի որդիներին առաջարկելով՝ Չերչիլը հայտարարեց, որ պատերազմի ժամանակ արաբներին Բրիտանիայի տված խոստումների ոգին կարող է կատարվել։ Երուսաղեմում Չերչիլի ևԱբդուլլահի միջև հետագա քննարկումներից հետո փոխադարձ համաձայնություն ձեռք բերվեց, որ Անդրհորդանանը կներառվի Պաղեստինի մանդատային տարածքի մեջ՝ որպես Պաղեստինից առանձին արաբական երկիր՝ պայմանով, որ այն սկզբում վեց ամսվով կլինի էմիր Աբդուլլահի անվանական կառավարման ներքո, և որ մաս չի կազմի հրեական ազգային տան։ Աբդուլլահը նշանակվեց Անդրհորդանանի էմիր 1921 թվականի ապրիլին։


=== Հիմնադրում ===
Աբդուլլահը հիմնե իր կառավարությունը 1921 թվականի ապրիլի 11-ին։ Բրիտանիան Հորդանանից արևմուտքում հիմնեց Պաղեստինը, իսկ Հորդանանից արևելքում՝ Անդրհորդանանը։ Տեխնիկապես նրանք կազմում էին մեկ մանդատ, սակայն պաշտոնական փաստաթղթերի մեծամասնությունում նրանք նշվում էին՝ որպես երկու առանձին մանդատներ։ 1923 թվականի ապրիլ/մայիսին Անդրհորդանանը ստացավ անկախության աստիճանը, որտեղ Աբդուլլահը ղեկավարն էր, իսկ Սենտ Ջոն Ֆիլբին՝ գլխավոր ներկայացուցիչ։
Հաշիմյան էմիր Աբդուլլահը՝ պատերազմի ժամանակ Բրիտանիայի արաբ դաշնակից Հուսեյն բին Ալիի երկրորդ որդին, բազմեց Անդրհորդանանի գահին։ Պաղեստինի մանդատի կիրառելի մասերը նշված էին 1922 թվականի սեպտեմբերի 16-ի որոշման մեջ, որը նախատեսում էր Անդրհորդանանի առանձին վարչակազմ։ Տարածաշրջանի կառավարությունը ձևավորվել է Աբդուլլահի՝ Իրաքի թագավոր Ֆեյսալի I-ի եղբոր կողմից, ով Ամմանում էր 1921 թվականի փետրվարից։ Բրիտանիան ճանաչեց Անդրհորդանանին՝ որպես անկախ կառավարություն, 1923 թվականի  մայիսի 15-ին և աստիճանաբար հրաժարվեց վերահսկողությունից՝ սահմանափակվելով միայն ֆինանսական, ռազմական և արտաքին քաղաքական հարցերով։ Սա ազդեց ռևիզիոնիստական սիոնականության նպատակների վրա, որը ձգտում էր ստեղծել հրեական պետություն Հորդանանի երկու ափերին։ Շարժումը հայտարարեց, որ սրանով Անդրհորդանանը կտրվեց Պաղեստինից և փոքրացավ  տարածքը, որի վրա պետք է ստեղծվեր ապագա հրեական պետությունը։


=== Սահմաններ ===
Անդրհորդանանի և Արաբիայի միջև հարավային սահմանը  ռազմավարական նշանակություն ուներ Անդրհորդանանի համար, քանի որ Ակաբայի նավահանգստով ելք ունի դեպի ծով՝ խուսափելով դեպի ծով ելք չունեցող երկիր լինելուց։ Մաան-Ակաբայի հարավային շրջանը, որը ուներ մեծ տարածք, սակայն 10000-ից քիչ բնակչություն, կառավարվում էր ԹՕՏՎ Արևելքի (ավելի ուշ Սիրիայի Արաբական Թագավորություն, իսկ հետագայում Մանդատային Անդրհորդանան) կողմից և հռչակվեց Հիջազի թագավորության կողմից։ ԹՕՏՎ Արևելքում Ֆայսալը նշանակվեց կայմակամ (կամ փոխկառավարիչ) Մաանում, այնուհետև կայմակամ Ակաբայում, ով «արհամարհում էր և՛ Հուսեյնին Մեքքայում, և՛ Ֆեյսալին Դամասկոսում», Հուսեյնը հանձնարարել էր իր իշխանությունը տարածել Մաանի վրա։ Տեխնիկական այս վեճը որևէ բաց առճակատման չհանգեցրեց, և Հիջազի թագավորությունը դե ֆակտո իր իշանություն տարածեց Մաանի վրա, այն բանից հետո, ինչ ֆրանսիացիները ոչնչացրեցին Ֆեյսալի վարչակազմը։ 1924-1925 թվականներին Հիջազի Սաուդների կողմից գրավելուց հետո Հուսեյնի բանակը փախավ Մաանի շրջան, որը այդ ժամանակ պաշտոնապես հայտարարվել էր Աբդուլլահի Անդրհորդանանի կողմից բռնակցված։ Իբն Սաուդը համաձայնել է ընդունել այս դիրքավորումը 1927 թվականի Ջիդդայի պայմանագրով։
Նեգևի շրջանը կցվեց Պաղեստինին 1922 թվականի հուլիսի 10-ին։ Աբդուլլահը 1922 թվականի վերջին և նորից 1925 թվականին խնդրեց, որպեսզի Նեգևը կցել Անդրհորդանանը, բայց այն մերժվեց։
Անդրհորդանանի և Իրաքի միջև արևելյան սահմանը համարվում էր ռազմավարական՝ կապված նախատեսվող Քիրքուք-Հայֆա նավթամուղի շինարարության հետ։ Շինարարությունը սկսվել է 1922 թվականի դեկտեմբերի 2-ին՝ Ուքրեյրի պայմանագրով, որի կողմերից մեկը չի եղել Անդրհորդանանը, որը կնքվել է Իրաքի և Նեջդի միջև։
Ֆրանսիան 1921 թվականին Սիրիայից Ռամթայի շրջանը փոխանցեց Անդրհորդանանին։


=== Բնակչություն ===

Ինչ վերաբերում է ժողովրդագրական տվյալներին, 1924 թվականին բրիտանացիները հայտարարեցին. «Բնակչության շրջանում ոչ մի մարդահամար չի իրականացվել, բայց ենթադրվում է, որ բնակչության թիվը մոտ 200,000 է, որոնցից մոտ 10,000-ը չերքեզներ և չեչեններ են, կան մոտ 15,000 քրիստոնյաներ, և մնացածը հիմնականում մուսուլման արաբներն են։ Բրիտանական մանդատային ժամանակահատվածում ոչ մի մարդահամար տեղի չի ունեցել, բայց բնակչության թիվը 1940-ականների սկզբին մոտավորապես հասել էր 300,000-350,000-ի։


=== Պաշտպանություն ===


== Թագավորության հիմնադրում ==

1927 թվականին Ազգերի լիգայի Մշտական մանդատների հանձնաժողովի տասնմեկերորդ նստաշրջանին Ջոն Շաքբուրգը Անդրհորդանանի կարգավիճակի վերաբերյալ ասել էր․ 


=== 1928 թվականի պայմանագիր ===
Վարչական գորածառույթների մեծ մասի փոխանցումը տեղի ունեցավ 1928 թվականին՝ ներառյալ Անդրհորդանանում բարձրագույն հանձնակատարի պաշտոնի ստեղծումը։ Մանդատի կարգավիճակը չի փոխվել Միացյալ Թագավորության և Էմիրության միջև 1928 թվականի փետրվարի 20-ի պայմանագրով։ Այն ճանաչեց Անդրհորդանանի անկախ կառավարության գոյությունը և սահմանեց ու սահմանափակեց իր լիազորությունները։
Անդրհորդանանը մնաց բրիտանական վերահսկողության տակ մինչև Առաջին անդրհորդանանյան պայմանագրի կնքումը 1928 թվականին։ Անդրհորդանաը անվանականորեն անկախացավ, թեև բրիտանացիները դեռևս պահպանում էին ռազմական ներկայությունը և արտաքին գործերի ու ֆինանսական վերահսկողությունը էմիրության վրա։ Սա չբավարարեց Անդրհորդանանի՝ լիովին ինքնիշխան ու անկախ պետություն ունենալու պահանջները, ինչը հանգեցրեց Անդրհորդանաի պայմանագրի նկատմամբ համատարած դժգոհության՝ ստիպելով նրանց դիմել ազգային գագաթաժողովի (1928 թվականի հուլիսի 25)՝ պայմանագրի հոդվածները ուսումնասիրելու և քաղաքական գործողությունների ծրագիր ընդունելու համար։


=== 1946 թվականի անկախություն ===

1946 թվականի հունվարի 17-ին Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Էռնեստ Բևինը Միավորված ազգերի կազմակերպության Գլխավոր ասամբլեայում իր ելույթի ժամանակ հայտարարեց, որ բրիտանական կառավարությունը մտադիր է մոտ ապագայում քայլեր ձեռնարկել Անդրհորդանանը՝ որպես լիովին անկախ և ինքնիշխան պետություն դարձնելու համար։ Լոնդոնի պայմանագիրը ստորագրվել է բրիտանական կառավարության և Անդրհորդանանի էմիրի կողմից 1946 թվականի մարտի 22-ին, որով երկու երկրների խորհրդարանների կոզմից վավերացվելուց հետո կճանաչվեր Անդրհորդանանը՝ որպես անկախ պետություն։ Անդրհորդանանի մոտալուտ անկախությունը ճանաչվել է 1946 թվականի ապրիլի 18-ին Ազգերի լիգայի կողմից այդ կազմակերպության վերջին հանդիպման ժամանակ։ 1946 թվականի մայիսի 25-ին Անդրհորդանանը դարձավ «Անդրհորդանանի Հաշիմյան Թագավորություն», որտեղ իշխող էմիրը դարձավ թագավոր։ Մայիսի 25-ը դեռ նշվում է որպես Անկախության օր Հորդանանում։ 1949 թվականին երկրի պաշտոնական անունը փոխվեց «Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորություն»։
Երբ թագավոր Աբդուլլահը դիմեց նոր ձևավորված Միավորված ազգերի կազմակերպությանը անդամակցելու համար, իր դիմումը վետոյի իրավունքով մերժեց Խորհրդային Միությունը՝ նշելով, որ երկիրը դեռ բրիտանական վերահսկողությունից «ամբողջապես չի անկախացել»։ Սա հանգեցրեց մեկ այլ պայմանագրի 1948 թվականի մարտին, որով Բրիտանիան ինքնիշխանության վրա բոլոր սահմանափակումները վերացնում է։ Չնայած սրան՝ Հորդանանը ՄԱԿ-ի ամբողջական անդամ չէր մինչև 1955 թվականի դեկտեմբերի 14-ը։
Անդրհորդանանը ՄԱԿ-ին անդամակցելու համար դիմեց 1946 թվականի հունիսի 26-ին։ Լեհաստանի ներկայացուցիչն ասաց, որ ինքը չի վիճարկում Անդրհորդանանի անկախությանը, սակայն խնդրում է հայտը հետաձգել մեկ տարով՝ պատճառաբանելով, որ Ազգերի լիգայի դաշնագրով պահանջվող իրավական ընթացակարգերը չեն իրականացվել։ Մեծ Բրիտանիայի ներկայացուցիչն արձագանքել է, որ Ազգերի լիգան արդեն հավանություն է տվել Անդրհորդանում մանդատի դադարեցմանը։ Երբ հարցը դրվեց քվեարկության, Անդրհորդանանի դիմումը հավաքեց անհրաժեշտ ընդհանուր թվով ձայներ, սակայն վետո դրվեց Խորհրդային Միության կողմից, որը չհաստատեց անդամակցությունը որևէ երկրի, որի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ չուներ։ Այս խնդիրը և նմանատիպ խնդիրները, որոնք առաջացել են Իռլանդիայի, Պորտուգալիայի, Ավստրիայի, Ֆինլանդիայի և Իտալիայի անդամակցության վետոների հետևանքով, մի քանի տարի և բազում քվեարկություններ պահանջեցին լուծելու համար։ Հորդանանը վերջնականապես անդամակցեց 1955 թվականի դեկտեմբերի 14-ին։


== Տես նաև ==
Անդրհորդանան (տարածաշրջան)


== Ծանոթագրություններ ==