Տանզանիտ

Տանզանիտ, էպիդոտի խմբին պատկանող միներալ, կալցիում ալյումինի հիդրօքսիսիլիկատ, ցոիզիտ միներալի կապույտ և մանուշակագույն տարատեսակ, գույնը պայմանավորված է վանադիումի քիչ քանակների առկայությամբ։ Այս թանկարժեք քարը հայտնաբերվել է Ջումաննե Մերո Նգոմայի կողմից 1967 թվականին հյուսիսային Տանզանիայի Մանյարա շրջանի բլուրներում, Առուշա քաղաքից ոչ հեռու՝ Կիլիմանջարո լեռան մոտակայքում։ Տանզանիտ հայտնաբերվել է միայն Տանզանիայում՝ ոչ մեծ հանքավայր (մոտավորապես 7կմ (4.3 մղոն) երկարությամբ և 2կմ (1.2 մղոն) լայնությամբ), Միրերանի բլուրների մոտ։
Տանզանիտն հայտնի է իր արտասովոր ուժեղ տրիքրոիզմով՝ փոփոխվող կապույտ, մանուշակագույն և մուգ կարմիր գուներանգների մեջ, կախված բյուրեղի կողմնորոշումից։ Լուսավորության տարբեր պայմաններում տանզանիտը կարող է տարբեր տեսք ունենալ։ Ֆլուորեսցենտային լույսի տակ երկնագույնը ավելի տեսանելի է, իսկ շիկացման թելիկով լամպերի տակ ավելի դոմինանտ է մանուշակագույնը։ Անմշակ վիճակում տանզանիտը կարմրադարչնագույն հանքաքար է, այն մաքրելու համար անհրաժեշտ է անցկացնել ջերմամշակման գործընթաց, որպեսզի հեռացվի դարչնագույն փառը և առանձնանա մանուշակագույն քարը։ Այս թանկարժեք քարը իր «տանզանիտ» անունը ստացել է Tiffany & Co. կազմակերպության կողմից այն երկրի պատվին, որտեղ այն հայտնաբերվել է։ 1968 թվականին Tiffany մարքեթինգի բաժինը շուկայում այս քարը ներկայացնելու համար նրա գիտական անունը (կապտամանուշակագույն ցոիզիտ) համարեց ոչ բավականաչափ ներկայանալի։ 2002 թվականին թանկարժեք քարերի առևտրի Ամերիկյան Ասոցիացիան փոփոխություն կատարեց թանկարժեք քարերի ցուցակի մեջ և այս քարի համար ընտրեց «տանզանիտ» տարբերակը, դա առաջին փոփոխություն էր իրենց ցուցակում 1912 թվականից սկսած։


== Կոմերցիոն պատմություն ==

Մանուել դե Սոուզան, որն Առուշայում (Տանզանիա) ապրող դերձակ էր, երբեմն ոսկի էր փնտրում և գտավ թափանցիկ կապույտ, կապտամանուշակագույն բյուրեղներ մոտավորապես 40կմ (25մղոն) Առուշայից հարավ արևելք։ Նա ենթադրեց, որ գտել է պերիդոտ, բայց հետո եկավ այն համոզման, որ դա դյումորտիերիտ է (կապույտ ոչ զարդաքարային միներալ)։ Շուտով այդ քարերը ներկայացվեցին Ջոն Սաուլին՝ Նայրոբիի թանկարժեք քարերի մեծածախ վաճառքի մասնագետ և խորհրդատու երկրաբան, որը զբաղվում էր Քենիայի լեռների շրջակայքից ակվամարինի արդյունահանմամբ։ Սաուլը, որը հետագայում հայտնաբերեց Քենիայի Ցավո շրջանի ռուբինի շերտերը, բացառեց այդ քարի դյումորտիերիտ կամ կորդիերիտ լինելը և նմուշներն ուղարկեց իր հորը՝ Նյու Յորքի Saks Fifth Avenue ընկերության վիցեպրեզիդենտ Հայման Սաուլին։ Նա այդ նմուշները տարավ Ամերիկայի Գեմոլոգիական ինստիտուտ, որտեղ այն գնահատվեց որպես նոր թանկարժեք քար՝ ցոիզիտ միներալի տարատեսակ։ Քարի նույնականցում կատարվեց նաև Հարվարդի համալսարանի հանքաբանների, Բրիտանական Թանգարանի և Հայդելբերգի համալսարանի կողմից, բայց առաջին մարդը, որը նույնականացման իրավունք ստացավ, դա Յան Մակ Քլաուդն էր՝ Տանզանիայի կառավարության երկրաբանը։
Թանկարժեք քարը անվանափոխվեց Tiffany & Co ընկերության կողմից, քանի որ նրանք կարծում էին, որ «կապույտ ցոիզիտ» անվանումը կարող է նույնականցվել «կապույտ սուիցիդ»ի (կապույտ ինքնասպանություն) հետ և այն լավ չի վաճառվի։ Թիֆանիի օրիգինալ ընկերությունը գովազդում էր, որ տանզանիտը արդեն կարելի է գտնել երկու վայրում՝ «Տանզանիայում և Թիֆանիի մոտ»։
1967 թվականից սկսած Տանզանիայում արդյունահանվել է մոտ երկու միլիոն կարատ տանզանիտ։ 1971 թվականին Տանզանիայի կառավարությունը ազգայնացրեց այդ քարի հանքերը։


== Հանքարդյունաբերություն ==

1990 թվականին Տանզանիայի կառավարությունը տանզանիտի հանքերը բաժանեց չորս մասի՝ A, B, C, և D բլոկներ։ A և C բլոկները հանձնվեցին խոշոր օպերատորների, իսկ B և D բլոկները թողնվեցին տեղացի հանքահորներին։
2003 թվականին Տանզանիայի կառավարությունն օրենք ընդունեց համաձայն որի արգելվում էր անմշակ տանզանիտի արտահանումը Հնդկաստան, ինչպես և շատ թանկարժեք քարեր, տանզանիտի մեծ մասը արտահանվում էր Ջայպուրից: Արգելքը արդարացված էր, քանի որ դա տեղական քարի մշակման օբյեկտների զարգացման խթանման փորձ էր, դրանով իսկ զարգացնելավ տնտեսությունը և ապահովել շահույթ։ Արգելանքը կիրառվեց էտապներով, երկու տարվա ընթացքում, սկզբում արգելքը 0.5 գրամից ավելի խոշոր քարերի համար, հետո՝ 1 գրամից ավել կշռող քարերի համար։
2010 թվականին Տանզանիայում օրենք ընդունվեց համաձայն որի հանքարդյունահանող ընկերություններն իրենց լիցենզիայի 50% -ը պետք է զիջեն Տանզանիայի պետական հանքարդյունահանող Stamico ընկերությանը։ 2011 թվականին արդյունահանվել է 2.4 միլիոն կարատ տանզանիտ, որը կազմում է 24 միլիոն դոլար։
Աշխարհի ամենախոշոր տանզանիտի բեկորը գտնվել է 2005 թվականին, 16 839 կարատ, կամ 3.38 կգ։


== Արժևորող գործոններ, գնահատում ==

Գունավոր թանկարժեք քարերի դասակարգման համընդհանուր մեթոդ գոյություն չունի։ Tanzanite Foundation առևտրական ընկերությունը ներդրել է կապույտ քարերի գույների աստիճանավորման իր սեփական համակարգը, համաձայն որի տանզանիտի գույները բաժանվում են երեք հիմնական գույների՝ երկնամանուշակագույն, ինդիգո և կապտամանուշակագույն։ Տանզանիտի առաջնային և երկրորդային գույները կապույտն ու մանուշակագույնն են։ Անմշակ տանզանիտն իրենից ներկայացնում է տրիքրոիկ (եռագույն) թանկարժեք քար, որը նշանակում է, որ երբ լույսն ընկնում է այդ անիզոտրոպ բյուրեղի վրա՝ բեկվում է տարբեր ուղղություններով, կլանելով տարբեր լույսի ալիքներ բյուրեղի երեք օպտիկական առանցքների ուղղությամբ։ Այդ երևույթի արդյունքում տանզանիտի տարբեր նմուշներում տեսանելի են շատ գույներ՝ մանուշակագույնի, ինդիգոյի, կապույտի, երկնագույնի, կանաչի, դեղինի, նարնջագույնի, կարմիրի և գարչնագույնի երանգներ։ Տաքացնելիս տանզանիտը դառնում է երկգույն, գույները փոփոխվում են մանուշակագույնից մինչև ինդիգո և մանուշակագույնից մինչև կապույտ։
Թանկարժեք քարերի մաքրության գնահատականի ստանդարտը աչքն է, այսինքն քարը համարվում է անթերի, եթե անզեն աչքով չեն երևում ներառումներ։ Ամերիկայի Գեմոլոգիայի ինստիտուտը տանզանիտը դասակարգում է որպես առաջին կարգի թանկարժեք քար, ինչը նշանակում է, որ այն աչքի համար սովորաբար մաքուր է։ Տեսանելի բծերով թանկարժեք քարերը վաճառվում են անհամեմատ ավելի ցածր գներով։


== Ջերմամշակում ==

Տանզանիտը գոյանում է դարչնագույն բյուրեղի տեսքով և ունենում է միաժամանակ երեք գույն՝ դարչնագույն, կապույտ և մանուշակագույն։ Հողի շերտի տակ բնական մետամորֆիկ գործընթացների արդյունքում անջատված ջերմությամբ տաքանալիս, կամ մարդու կողմից վառարաններում տաքացնելու արդյունքում դարչնագույնը կամ մուգ կարմիրը հեռանում է և ստացվում է երկգույն, կապույտի երանգներով ավելի շատ հագեցած քար։ Դա նշանակում է, որ այն անդրադարձնում է լույսի միայն կապույտ և մանուշակագույն սպեկտրը։ Երբեմն ոսկերչական որակի տանզանիտը տաքացնում են մինչև կանաչավուն գույնը, որը համարյա միշտ ուղեկցվում է կապույտ կամ մանուշակագույն երկրորդական գույնով։ Այդ կանաչ տանզանիտները բավականին թանկարժեք են կոլեկցիոներների շուկայում, բայց հազվադեպ են հետաքրքրում առևտրային գնորդներին։
Վառարանի մեջ ջերմամշակումը կատարվում է 370–390 °C (698–734 °F) ջերմաստիճանների պայմաններում 30 րոպեի ընթացքում։ Տաքացվող քարը չպետք է ունենա ճաքեր կամ պղպջակներ իր ներսում, այլապես այն կարող է փշրվել, կամ ճաքն ու պղպջակը կարող են չափերով մեծանալ վառարանում տաքացնելու ժամանակ։
Հանքավայրի D բլոկի առաջին օրերին գտնված քարերը երկնագույն էին և բոլորովին ջերմամշակման կարիք չունեին։ Հնարավոր է պատճառը այդ տարածքում տեղի ունեցած ահավոր հրդեհն է եղել, որը տաքացրել է հողի տակ եղած քարերը։
Քարերի ջերմամշակումը համապարփակ երևույթ է և չի ազդում նրա գնի վրա։ Ենթադրվում է, որ յուրաքանչյուր մշակված թանկարժեք քար արդեն անցած է լինում ջերմամշակման փուլ։
Տանզանիտի քարի տեսանելի որակը կարող է արհեստականորեն բարձրացված լինել նրա վրա նստեցրած բարակ շերտի միջոցով, օրինակ՝ կոբալտ պարունակող անտեսանելի շերտով։ Առևտրի սրահներում պարտավոր են նշել, որ քարը թաղանթապատ է։


== Ծանոթագրություններ ==