Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներ

Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներ (անգլ.՝ September 11 attacks, հայտնի նաև որպես 9/11), կոորդինացված մահապարտ ահաբեկիչների հարձակումների շարան, որը տեղի է ունեցել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում։ Հարձակումները տեղի են ունեցել «Ալ-Քաիդա» ահաբեկչական կազմակերպության անդամների կողմից։
2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ին ահաբեկիչները կապվում են «Ալ-Քաիդա» կազմակերպության հետ, այնուհետև բաժանվում են չորս խմբերի, և առևանգում են չորս մարդատար ինքնաթիռներ։ Յուրաքանչյուր խմբում կար առնվազն մեկ անդամ, որն օդաչու էր։ Ահաբեկիչները երկու ինքնաթիռ ոչնչացնում են Համաշխարհային առևտրի կենտրոնի աշտարակում, որը տեղակայված է Նյու Յորք քաղաքում։ Աղետի հետևանքով, աշտարակը փլուզվում է և հրդեհի է բռնկվում։ Երրորդ ինքնաթիռը (չվերթ 77 American Airlines) ոչնչացրել է Պենտագոնի շենքը, որը տեղակայված է մայրաքաղաք Վաշինգտոնում։ Չորրորդ օդանավի ուղևորները և անձնակազմի անդամները փորձել են կանխել ահաբեկիչներին, ինչի հետևանքով ինքնաթիռն ընկել է Փենսիլվանիայում։
19 ահաբեկիչների հարձակումների հետևանքով մահացել է ավելի քան 2977 մարդ, ևս 24 մարդ անհայտ կորել է։ Մահացածների մեծ մասը եղել են քաղաքացիական անձինք։ Պաշտոնական կայքը հայտնում է, որ այս ողբերգությունը քննադատվել է մի շարք լրագրողների և գիտնականների կողմից։


== Ահաբեկչական գործողություններ ==

Իրադարձությունները ծավալվել են մոտավորապես այս կերպ։ Լոգանից, Դալլեսից և Նյուարկից Կալիֆոռնիա ուղևորվող չորս կոմերցիոն ինքնաթիռներ թռիչքի ժամանակ մոտավորապես միաժամանակ գրավվեցին ահաբեկիչների կողմից՝ թռիչքից որոշ ժամանակ անց։ Քանի որ երթուղու երկարությունը մոտավորապես կազմում էր 4200 կմ, նրանցից յուրաքանչյուրը լիցքավորված էր 30-35 հազար լիտր ավիակերոսինով։

2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի American Airlines չվերթ 11, Բոինգ 767-200 ինքնաթիռ, կողային համարը N334AA, բախվել է հյուսիսային աշտարակի (ՀԱԿ-1) հյուսիսային կողմին, ըստ տարբեր տվյալների 8:46:26 մինչև 8:46:40(այստեղ և հետագայում ժամանակը տեղական է), մոտավորապես 94-98 հարկերի մակարդակում։
Չվերթ 175 United Airlines, ինքնաթիռ Բոինգ 767-200, կողային համար N612UA, բախվել է հարավային աշտարակի (ՀԱԿ-2) հարավային կողմին 9:02:59-ին՝ մոտավորապես 78-85 հարկերի մակարդակում։ Այս իրադարձությունը նկարահանվել է հեռուստատեսային նկարահանող խմբերի կողմից, որոնք նկարահանում էին առաջին բախման հետևանքները։
Չվերթ 77 American Airlines, ինքնաթիռ Բոինգ 757-200, բախվել է Պենտագոնի շենքին 9:37:46-ին:
Չվերթ 93 United Airlines, ինքնաթիռ Բոինգ 757-200, կողային համարը N591UA, ընկել է Փենսիլվանիայի հարավարևմտյան մասում՝ բորո Շանքսվիլի մոտ 10:03:11-ին: Վթարի վայրը մոտավորապես գտնվում է  Վաշինգտոնից 240կմ դեպի հյուսիս։ Ենթադրաբար անկումը տեղի է ունեցել պայքարի արդյունքում, որն էլ արդյունք է ուղևորների և անձնակազմի անդամների փորձով վերադարձնել ինքնաթիռի կառավարումը։Ինքնաթիռի բախման արդյունքում հարձակման օրն ավերվեցին ՀԱԿ երեք շինություն։ Հարավային աշտարակը (ՀԱԿ-2) փլուզվեց 56 րոպե տևող հրդեհից մոտավորապես 9:56 անց։ Հյուսիսային աշտարակը (ՀԱԿ-1) փլուզվեց 102 րոպե տևող հրդեհից մոտավորապես 10:28 անց։ Երրորդ շենքը՝ WTC 7 աշտարակը փլուզվեց 17:20 անց՝ գազի պայթյունների և դրան հետևած հրդեհի արդյունքում։
Ինքնաթիռների առևանգումից հետո որոշ ուղևորներ կարողացան օգտվել ինքնաթիռի արբանյակային հեռախոսից, ինչպես նաև բջջային հեռախոսներից և հայտնել առևանգման մասին։ Ըստ նրանց հաղորդագրությունների՝ ահաբեկիչներն օգտագործել են սառը զենք (հնարավոր է՝ գրասենյակային դանակ կամ ծալվող կենցաղային դանակ), որի հետևանքով մահացան մի քանի ուղեկցորդ, նվազագույնը մեկ ուղևոր և մեկ օդաչու,  11 չվերթի օդանավի հրամանատար Ջոն Օգոնովսկին։ Բացի այդ, ահաբեկիչները 11 և 175 չվերթներում օգտագործել են գազային բալոններ (արցունքաբեր գազ կամ պղպեղ)։ Երեք դեպքերում ահաբեկիչները սպառնացել են պայթեցնել ինքնաթիռը, բայց հետաքննությունը ցույց տվեց, որ, ամենայն հավանականությամբ, ահաբեկիչները չեն ունեցել պայթուցիկների։
Համաձայն 93 չվերթի ձայնային ինքնագրի վերծանման՝ անձնակազմն ու ուղևորները փորձել են վերցնել ինքնաթիռի վերահսկողությունն այն բանից հետո, երբ բջջային հեռախոսներով իմացան, որ մյուս առևանգված ինքնաթիռները բախվել են ՀԱԿ աշտարակներին։ Հավանական է, որ ինքնաթիռում պարտված ահաբեկիչներն էլ ինքնաթիռն ուղղել են դեպի գետին, ինչի արդյունքում էլ տեղի է ունեցել անկումը։ Այս չվերթն առևանգած ահաբեկիչների նպատակակետն ամենայն հավանականությամբ եղել է Կապիտոլիումի շենքը, որը նրանք պայմանականորեն անվանում էին «իրավունքի ֆակուլտետ» կոդային բառով։
Տեղի ունեցող իրադարձությունները ամբողջ ԱՄՆ տարածքում առաջացրին լայնամասշտաբ տեղեկատվական քաոս։ Բոլոր կոմերցիոն ավիաչվերթները չեղարկվեցին, ԱՄՆ տարածքում ինքնաթիռների վայրէջքն արգելվեց (բացի արդեն օդում գտնվող ներքին չվերթներից)։ Այլ երկրներից ԱՄՆ ժամանող ինքնաթիռները հետ էին ուղարկվում դեպի մեկնարկային օդանավակայաններ կամ ուղղորդվում էին դեպի Կանադայի և Մեքսիկայի օդանավակայաններ։ ԱՄՆ խոշորագույն քաղաքների վրա ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի և Ազգային գվարդիայի կործանիչներով կազմակերպվեց պարեկում։ Տեղեկատվություն ստացվեց նաև ահաբեկչական գործողությունների մասին, որոնք արդյունքում սխալմունք համարվեցին։ Օրինակ՝ հայտնվում էր ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի շենքի մոտ ավտոմեքենայում ռումբի պայթյունի, Վաշինգտոնի առևտրի կենտրոնում հրդեհի,  Վաշինգտոնում Թրումեն Բիլդինգի պայթյունի մասին։ Բացի այդ, հայտնվում էր ևս մեկ ինքնաթիռի առևանգման մասին:
Պատրաստվածության բարձր վիճակի բերվեց Արտակարգ ծանուցման համակարգ (EAS), բայց այն այդպես էլ չօգտագործվեց։ Պատմության մեջ առաջին անգամ ԱՄՆ և Կանադայի տարածքում վայրէջքի բերվեցին քաղաքացիական բոլոր թռչող սարքերը, բացառությամբ ոստիկանությանը պատկանող կամ բժշկական թռիչքներ իրականացող սարքերի. դա անդրադարձավ ամբողջ աշխարհի մի քանի տասնյակ հազար ուղևորների վրա;
Գործի դրվեցին արտակարգ իրավիճակներում կառավարության գործունեության պահպանման, ինչպես նաև ազգային առաջնորդների տարհանման  նախագծերը։ Բայց միայն 2002 թվականի փետրվարին Կոնգրեսը խոստովանեց, որ կառավարության գործունեությունը չի ընդհատվել։


=== Զոհեր ===
Ահաբեկչությունների զոհ դարձավ 2977 մարդ (չհաշված 19 ահաբեկիչներին)՝ ինքնաթիռների 246 ուղևոր և անձնակազմի անդամներ, 2606 մարդ Նյու Յորքում՝ ՀԱԿ շենքերում և գետնի վրա, 125 մարդ՝ Պենտագոնի շենքում։ Զոհվեցին ԱՄՆ և ևս 91 պետությունների քաղաքացիներ։
Զոհվեց 1366 մարդ, որոնք գտնվում էին ՀԱԿ հյուսիսային աշտարակի վերին հարկերում, նրանցից շատերը զոհվեցին ինքնաթիռի բախման պահին, շատերը՝ հրդեհի և շենքի փլուզման արդյունքում։ Հարավային աշտարակի վերին հարկերում մահացավ նվազագույնը 600 մարդ։ Ընդամենը մոտավորապես 18 մարդ կարողացավ լքել բախման վայրը հարավային աշտարակում և փրկվել։ Աշտարակների վերին հարկերում ծուղակում հայտնված նվազագույնը 200 մարդ նետվեցին ներքև՝ նախընտրելով այդպիսի մահը կրակից։ Նրանց անկումը դիտում էին բազմաթիվ ականատեսներ։ Ոմանք փորձում էին բարձրանալ աշտարակների տանիքներին՝ հույս ունենալով տարհանվել ուղղաթիռներով, բայց տարհանում չեղավ, քանի որ տանիքի դռները փակ էին, իսկ հրդեհի ծուխն ու բարձր ջերմաստիճանն անհնարին դարձրին ուղղաթիռների կիրառությունը։
Զոհվեցին Նյու Յորքի հրշեջ դեպարտամենտի 341 հրշեջ և 2 բուժաշխատող, 60 ոստիկան և «շտապօգնության» 8 աշխատակից։
Նյու Յորքում դիաճանաչվեց 1600 մարմին, իսկ մնացածներին (մոտավորապես 1100) դիաճանաչել չհաջողվեց։ Հաղորդվում էր, որ ողբերգության վայրում հայտնաբերվել է «ոսկորների ու մաշկի 10 000 հատված, որոնք չեն կարող պատկանել զոհվածների ցուցակից և ոչ մեին»։ Ոսկորների կտորներ գտնվեցին նույնիսկ 2006 թվականին, երբ քանդման էին նախապատրաստում Deutsche Bank-ի շենքը։ Նյու Յորքում զոհվածների միջին տարիքը կազմում էր 40 տարեկան։
BBC հաղորդմամբ՝ 2013 թվականի ապրիլի դրությամբ ՀԱԿ շենքերի փլուզման հետևանքով զոհված 2750 մարդկանցից դիաճանաչվել է 1634-ը, և գործընթացը շարունակվում է՝ օգտագործելով մնացորդների ԴՆԹ անալիզի մեթոդը։


=== Ավերածություններ ===

Բացի ՀԱԿ երկու 110-հարկանի աշտարակների փլուզումից՝ լուրջ վնասվեցին կամ ավերվեցին ՀԱԿ այլ շինություններ, ինչպիսիք էին՝ 7 World Trade Center, 6 World Trade Center, 5 World Trade Center, 4 World Trade Center, Marriott World Trade Center հյուրանոցը և հունական ուղղափառ Սուրբ Նիկողայոսի եկեղեցին։ Լիբերթի փողոցի այլ կողմում գտնվող Deutsche Bank-ի շենքը մարդկանց համար համարվեց անպիտան և որոշվեց քանդել 2007 թվականի սեպտեմբերին։ Վեսթ Բրոդվեյ, 30 հասցեում գտնվող Մանհեթենի հանրային քոլեջին[en] պատկանող Fiterman Hall-ը նույնպես էականորեն վնասվեց և քանդման որոշում կայացվեց։
Մոտակա մյուս շինությունները, ինչպիսիք էին Վեսթ սթրիթ 90[en] և Վերայզոն բիլդինգ, էական վնասվեցին, բայց վերականգնվեցին։ Համաշխարհային ֆինանսական կենտրոն 3, Ուան Լիբերթի Պլազայի, Millenium Hilton[en] հյուրանոցի շինությունները ստացան միջին վնասվածքներ։
ՀԱԿ փլուզման հետևանքով առհավետ կորսվեցին կարևորագույն պահոցներ և 20-րդ դարի արվեստի անգին ստեղծագործություններ, ներառյալ իսպանացի նշանավոր սյուրռեալիստ Խուան Մորոյի գոբելենը, երևելի քանդակագործներ Օգյուստ Ռոդենի և Ալեքսանդր Կոլդերի գլուխգործոցները, ինչպես նաև Ջոն Քենեդու ավելի քան 40 հազար լուսանկարների նեգատիվներ, որոնք լուսանկարվել էին նախագահի անձնական լուսանկարչի կողմից։ Ավերվեց նաև ռուսական ծագմամբ ամերիկացի նկարչուհի Լուիզա Նևելսոնի աշխատանքը՝ փայտից խոշորաֆորմատ արձանը, ամերիկյան փոփ արտի ներկայացուցիչներ Հանթ Սլոնեմի և Ռոյ Լիխտենշտայնի վիթխարի աշխատանքները և արվեստի այլ ստեղծագործություններ։
Պենտագոնի մի թևը վնասվեց պայթյունից և կրակից, շինության մի մասը փլուզվեց։


=== Փրկվածներ ===
Համաձայն 9/11 հանձնախմբի եզրակացությունների՝ մոտավորապես 16 000 մարդ գտնվում էր ՀԱԿ աշտարակներում՝ ինքնաթիռների բախման կետից ներքև։ Նրանց մեծամասնությունը ողջ է մնացել, քանի որ տարհանվել էին շենքերի փլուզումից առաջ։


== Պատասխանատվություն ==

Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչությունների՝  ԶԼՄ-ներում լուսաբանման պահից սկսած՝ առաջ քաշվեցին մի շարք շահարկումներ այն մասին, որ հարձակումների հետևում կանգնած է Ուսամա բեն Լադենը։ Հարձակումներից մի քանի ժամ անց ՀԴԲ հայտարարեց կասկածվող ահաբեկիչների անունները (ինչպես նաև բազմաթիվ այլ մանրամասներ՝ ներառյալ ծննդյան ամսաթվերն ու ծննդավայրերը, բնակության վայրերը, բանկային հաշվեհամարները և այլն։ Օդանավակայանում մնացած Մուհամեդ Աթթայի ուղեբեռը, որը չէր բեռնվել 11 American Airlines չվերթի ինքնաթիռ, պարունակում էր փաստաթղթեր, որոնք բացահայտում էին բոլոր 19 ահաբեկիչների ինքնությունները, ինչպես նաև կատարվածի վերաբերյալ կարևորագույն մանրամասներ։ Ահաբեկչությունների օրը Ազգային անվտանգության գործակալությունը և գերմանական հետախուզական գործակալությունը որսացին մի քանի հաղորդագրություններ, որոնք ցույց էին տալիս Ուսամա բեն Լադենին։


=== Ահաբեկիչներ ===
Տասնինը հոգի բարձրացան չորս ինքնաթիռներ՝ 11 American Airlines, չվերթ 175 United Airlines և չվերթ 77 American Airlines յուրաքանչյուրում հինգական և չորս հոգի չվերթ 93 United Airlines: Նրանցից տասնհինգը Սաուդյան Արաբիայի, երկուսը Արաբական Միացյալ Էմիրությունների, մեկը՝ Եգիպտոսի և ևս մեկը Լիբանանի քաղաքացիներ էին։
Ահաբեկիչների շարքում վեցը հիմնական կազմակերպիչներն էին (որոնցից չորսը օդաչուներն էին) և խմբի տասներեք շարքային անդամներ։ Ահաբեկիչները չէին համապատասխանում շահիդի տիպիկ կերպարին, քանի որ միջին տարիքի էին, լավ կրթությամբ և ձևավորված կենսական դիրքորոշմամբ։


== Արձագանք ==


=== Միջազգային ===

Սեպտեմբերի 11-ի իրադարձություններին հետևեցին լայն քաղաքական հետևանքներ։ Հարձակումներն ամբողջ աշխարհում դատապարտեցին  զանգվածային լրատվամիջոցները և կառավարությունները, իսկ ամերիկացիներին համընդհանուր ցավակցության գաղափարն արտահայտեց ֆրանսիական «Մոնդ» թերթը՝ գրելով «Մենք բոլորս ամերիկացիներ ենք» («Nous sommes tous Américains»): Ամենահայտնի բացառությունը պաղեստինցիներն էին, որոնք բացահայտ ցուցադրեցին իրենց ուրախությունն Ամերիկայի վրա հարձակման առիթով։ Լրագրողները հայտնեցին Պեկինում հարձակումներին աջակցող ցույցերի մասին, որոնց մասնակցել էին չինացի ուսանողները։ Մերձավոր Արևելքի երկրների մեծամասնության առաջնորդները, ներառյալ Աֆղանստանը, դատապարտեցին ահաբեկչությունները։ Իրաքը երևելի բացառությունն էր, որը պաշտոնապես հայտարարեց, որ «ամերիկյան կովբոյները ճաշակում են մարդկության հանդեպ հանցագործությունների պտուղները»։
Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից մոտավորապես մեկ ամիս անց ԱՄՆ-ն հավաքագրեց և գլխավորեց միջազգային ուժերի կոալիցիա, որի նպատակն էր Աֆղանստանում թալիբների վարչակարգի տապալումը, որի տարածքում տեղակայված էր «Ալ-Քաիդան»։ Պակիստանյան իշխանությունները որոշում ընդունեցին օգնություն ցուցաբերել ԱՄՆ-ին և թալիբանի դեմ նրա պայքարին՝ կոալիցիային տրամադրելով իրենց ռազմական ավիաբազաները։ Բացի այդ Պակիստանում ձերբակալվեց «Ալ-Քաիդայի» ենթադրյալ մոտավորապես 600 անդամ, որոնք հետագայում հանձնվեցին ԱՄՆ-ին։
Բազմաթիվ երկրներ, ինչպիսիք էին Մեծ Բրիտանիան, Հնդկաստանը, Ավստրալիան, Ֆրանսիան, Գերմանիան, Ինդոնեզիան, Չինաստանը, Կանադան, Ռուսաստանը, Պակիստանը, Հորդանանը, Մավրիկիոսը, Ուգանդան և Զիմբաբվեն, աշխարհում պարտիզանական շարժման դեմ պայքարի շրջանակներում օրենսդրություններում քննարկման դրեցին «հակաահաբեկչական» փոփոխությունները և արգելափակեցին բանկային հաշիվներն այն ընկերությունների և առանձին անձանց, որոնք կասկածվում էին «Ալ-Քաիդայի» հետ համագործակցության մեջ։
Մի շարք երկրների, ինչպիսիք են Իտալիան, Մալայզիան, Ինդոնեզիան և Ֆիլիպինները,  իրավապահ մարմիններն ու հետախուզական ծառայություններն աշխարհում պարտիզանական շարժման դեմ պայքարի շրջանակներում ձերբակալեցին ահաբեկչական գործողություններում կասկածվող մի շարք մարդկանց։ ԱՄՆ-ում  այդ գործողությունները քննադատեցին, այդ թվում «Իրավունքների օրինագծի պաշտպանության կոմիտեի» կողմից, որը պնդում էր, որ կառավարության կողմից հետախուզման շատ ավանդական սահմանափակումներ «կազմաքանդվել են» «Հայրենասիրական ակտի» ընդունումով. պնդումներ կային, որ տուժել է ամերիկացիների քաղաքացիական ազատության պաշտպանությունը։


== Տես նաև ==
9/11 (ֆիլմ, 2017)


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States (Պաշտոնական կայք - արխիվ)
America’s Day of Terror
September 11, 2001, Documentary Project
WCBS-TV September 11 Remembered Archived 2010-04-09 at the Wayback Machine.
World Trade Center Special Section 2005 թվականի հունիսի 5 Archived 2008-02-18 at the Wayback Machine. New York One News Television
September 11, 2001 Newspaper Articles Archive Archived May 4, 2017, at the Wayback Machine.
September 11, 2001 Screenshot Archive Archived September 16, 2001, at the Wayback Machine.
Washington Post Archived 2008-08-29 at the Wayback Machine. - Terrorists Unleash Assault on US