Վերին ծնոտ

Վերին ծնոտ (լատ.՝ maxilla), զույգ, բարդ կառուցվածքով ոսկր է, որը պայմանավորված է նրա բազմազան ֆունկցիաներով։ Վերին ծնոտը մի կողմից մասնակցում է քթի խոռոչի և ակնակապիճի կազմությանը, մյուս կողմից կազմում է բերանի և քթի խոռոչների միջնապատը, մասնակցում է ծամիչ ապարատի ֆունկցիային։


== Կառուցվածք ==
Վերին ծնոտը բաղկացած է մարմնից և չորս ելուստներից՝ ճակատային, ատամնաբնային, քմային և այտային։


=== Մարմնի կառուցվածքը ===
Ա. Մարմինն (corpus) իր մեջ պարունակում է մեծածավալ ծնոտային կամ հայմորյան ծոցը (sinus maxillaris s antrum Highmori), որն իր լայն ծնոտային բացվածքով (hiatus maxillaris) բացվում է քթի խոռոչի մեջ։ Մարմինն ունի 4 մակերես՝ դիմային, ստորքունքային, քթային և ակնակապճային։
Առաջային երեսը (facies anterior) գոգավոր է, դեպի վար դառնում է ատամնաբնային ելունի արտաքին երես, որի վրա նկատվում են մի շարք ատամնաբնային բարձրություններ, որոնք համապատասխանում են ատամնաշարի արմատներին։
Վերին ծնոտի առաջային երեսը դեպի վեր ակնակապճից բաժանվում է ստորակնակապճային եզրով(margo infroorbitalis)։ Նրանից անմիջապես ցած տեսնում ենք ստորակնակապճային անցքը(foramen infraorbitale)։ Անցքի միջով ակնակապճից դուրս են գալիս համանուն զարկերակն ու նյարդը։ Առաջային երեսի միջային սահմանը քթային կտրուճն է (incisura nasalis), որի եզրը դուրս է ցցվում դեպի առաջ կազմելով spina nasalis anterior։
Ստորքունքային երեսը (facies infratemporalis) առաջային երեսից բաժանված է այտային ելունով։ Այս երեսը կոր է, դարձած է դեպի ստորքունքային և թևաքմային փոսերը, նրա վրա կան մի քանի մանր անցքեր՝ վերին ծնոտի մեծ սեղանատամները գնացող նյարդերի և անոթների համար։ Ստորին-հետին, ավելի ցցված մասը կոչվում է ծնոտային թումբ(tuber maxillae)։
Քթային երես (facies nasalais) դարձած է դեպի քթի խոռոչը և վարում դառնում է քմային ելունի վերին երես։ Քթային խեցիների համար նրա վրա նկատելի են 2 կատարներ՝ միջին (crista ethmoidalis) և ստորին (crista conchalis)։
Ճակատային ելունից հետ նկատվում է արցունքային ակոսը (sulcus lacrimalis) , որը հպվելով արցունքոսկրին և ստորին խեցուն, դառնում է արցունքաքթային խողովակ (canalis nasolacrimalis)։ Այս խողովակը հաղորդակցություն է սահմանում ակնակապճի և քթի ստորին անցուղու միջև։ Է՛լ ավելի հետ կա մի մեծ անցք՝ վերին ծնոտի բացվածքը (hiatus maxillaris), որը տանում է դեպի ծնոտային ծոցը։ Ամբողջական գանգի վրա այս բացվածքը որոշ չափով փոքրանում է, որովհետև այն ծածկվում է արցունքոսկրի, մաղոսկրի, քմոսկրի և ստորին խեցու մասերով։
Ակնակապճային հարթ և տափակ երեսը (facies orbitalis) եռանկյունաձև է։ Նրա միջային եզրին, ճակատային ելունից հետ գտնվում է արցունքային կտրուճը (incisura lacrimalis) , որի մեջ է մտնում արցունքոսկրը։ Արցունքային կտրուճից հետ ակնակապճային մակերեսի եզրը կարանվում է մաղոսկրի ակնակապճային թիթեղի հետ։ Հետին հարթ եզրն ազատ է և սահմանում է ստորին ակնակապճային ճեղքը։ Ստորակնակապճային խողովակից դուրս են գալիս ատամնաբնային խողովակները (canales alveolares) այն անոթների և նյարդերի համար, որոնք ծնոտի առաջային պատի հաստության միջով գնում են դեպի առջևի ատամները։


=== Ելուններ ===
Բ. Ելուններ։

Ճակատային ելունը (processus frontalis) բարձրանում է վեր և քթաճակատային ատամնաձև կարանի միջոցով միանում է ճակատոսկրի pars nasalis-ին։ Նրա դրսային երեսը առաջային արցունքային կատարով (crista lacrimalis anterior), որը դեպի վար դառնում է margo infraorbitalis, բաժանվում է երկու մասի։ Իր հետին եզրով ճակատային ելունը միանում է արցունքոսկրին և նրա հետ միասին կազմում արցունքապարկի փոսը (fossa sacci lacrimalis)։
Ատամնաբնային ելուն (processus alveolaris) , աղեղնաձև է, իր ստորին եզրի վրա կրում է վերին ութը ատամների ատամնաբները։ Ատամնաբներն իրարից բաժանված են խտրոցներով։
Քմային ելունը (processus palatium) միջին կարանով միանում է մյուս կողմի ելունին և կազմում կարծր քիմի՝ մեծ մասը։ Միջին կարանի երկայնքով, դեպի քիթը դարձած երեսով անցնում է քթային կատարը (crista nasalis)։ Քթային կատարի առաջային ծայրի մոտ ելունի վերին երեսին նկատվում է մի անցք, որը տանում է դեպի կտրիչային խողովակը (canalis incisivus)։ Քմային ելուստի վերին երեսը հարթ է, իսկ ստորինը, որ դարձած է դեպի բերանի խոռոչը, անհարթ է և կրում է երկայնական ակոսներ, նյարդերի ու անոթների համար։ Նրա առջևի մասում հաճախ նկատվում է կտրիչային կարանը, որը կտրիչային անցքից գնում է մտնում շնատամի ու հարևան կտրիչի արանքը։ Կենդանիների կտրիչային ոսկրը առանձին է, իսկ մարդը հազվադեպ է ունենում այն։
Այտային ելունը (processus zygomaticus) եռանկյունաձև է։ Նրա վերին դրսային անհարթ մակերեսը միանում է այտոսկրին։ Ելունի ստորին եզրը շարունակվում է վերին ծնոտի մարմնի կողմնային երեսի վրա, դեպի առանձին մեծ աղորիքը և ծառայում է իբրև նեցուկ, որի միջոցով ծամելիս ճնշումը փոխադրվում է այտոսկրին։


== Աղբյուրներ ==
Анатомия человека. Привес М.Г., Лысенков Н.К., Бушкович В.И.