Կենդանիների իրավունքներ

Կենդանիների իրավունքներ (անգլ.՝ animal rights), նաև «կենդանիների ազատում» (անգլ.՝ animal liberation), մարդկանց և կենդանիների հիմնական կարիքների համարժեքության գաղափարը։ Օրինակ՝ ցավից խուսափելու, իրենց կյանքը պահպանելու կարիքները։
Աջակիցները տարբեր փիլիսոփայական տեսակետներ ունեն, սակայն բոլորն ընդհանուր առմամբ միասնական են այն հարցում, որ կենդանիներին չի կարելի դիտարկել որպես մասնավոր սեփականություն, օգտագործել սննդի, հագուստի, ժամանցի արդյունաբերության և գիտական փորձերի համար։ Իսկ որոշ իրավունքներ, օրինակ՝ մարմնական վնասվածքներից և բարոյական վնասներից կյանքի և պաշտպանության իրավունքը, պետք է իրավաբանորեն ամրագրվեն կենդանիներին։
Կենդանիների իրավունքների հայեցակարգում իր զարգացումն է ստացել կենդանիների նկատմամբ արդարության գաղափարը, որի համաձայն խնդրի նկատմամբ միակ էթիկական մոտեցումը համարվում է բոլոր կենդանի արարածների նկատմամբ արդար վերաբերմունքը։


== Կենդանիների իրավունքների հայեցակարգի ստեղծում ==


=== Կենդանիների բարոյական կարգավիճակը հին աշխարհում ===
Կենդանիների նկատմամբ ոչ բռնության դիրքորոշումը գոյություն է ունեցել նաև մեր թվարկությունից առաջ, դրա կողմնակիցը եղել է Աշոկա կայսրը (մ. թ. ա. 304 - մ. թ. ա. 232 թվականներ), նա արգելել է կենդանիների ծիսական զոհաբերությունը։ Կենդանիների նկատմամբ դաժանության անհարկի անհրաժեշտության մասին խոսել են այնպիսի մարդիկ, ինչպիսիք են՝ Լուցիուս Աննեուս Սենեկան (մ. թ. ա. 4 թվական, գրող), Պորփյուրը (մ. թ. ա. 232-306 թվականներ, հելլենիստական փիլիսոփա, երաժշտության տեսաբան, աստղագետ), հին հռոմեացի պոետ Պուբլիուս Օվիդիուս Նասոն (մ. թ. ա. 43-րդ դար), Հորացիոսը (մ. թ. ա. 65-8 թվականներ), Դիոգենես Սինոպացին (մ. թ. ա. 412-323 թվականներ, փիլիսոփա) և Պյութագորասը։
Անտիկ աշխարհի մտավորական Պլուտարքոսը գրել է.

Այն միտքը, որ կենդանիները ենթակա են մարդուն, նշվում է աստվածաշնչյան ժամանակներում, որտեղ անհավասարությունն ամրացվում է աստվածային հիերարխիայով, իսկ մարդը գտնվում է ստեղծագործությունների հիերարխիկ աստիճանների գագաթին։ Բացի այդ, քանի որ կենդանիները զուրկ են բանականությունից և ունակ չեն օգտվել մարդանման լեզվից, նրանք ավելի քիչ հարգանքի են արժանի, քան մարդիկ, կամ ընդհանրապես արժանի չեն։ Հետևաբար, առանձին կենդանիները դիտվում են միայն որպես տեսակների ներկայացուցիչներ, այլ ոչ թե անհատներ։ Կենդանիների ոչնչացման մարդու գործողությունները համարվում են ընդունելի, եթե չեն սպառնում մի ամբողջ տեսակի անհետացմանը։
Իտալացի գեղանկարիչ Լեոնարդո դա Վինչին (1452-1519), որը ժամանակակիցների վկայությամբ սիրել է կենդանիներին (հատկապես ձիերին), և եղել է նախկին բուսակեր, կարծել է, որ կենդանիների նկատմամբ բարոյականությունը կզարգանա կենդանիների նկատմամբ դաժանության անթույլատրելիության ուղղությամբ։ Դա Վինչին գնել է վանդակներում վաճառվող թռչուններին՝ նրանց ազատ արձակելու նպատակով։ Բացասական է արտահայտվել սադիզմի դրդումներով կենդանիներին տանջող մարդկանց մասին։


=== 17-րդ դար։ Կենդանիները որպես մեխանիզմներ ===


==== 1641։ Ռենե Դեկարտ ====

1641 թվականին գիտական հեղափոխության հայրերից մեկը՝ գիտնական և փիլիսոփա Ռենե Դեկարտը, հրատարակել է «Մտորումներ առաջին փիլիսոփայության մասին» աշխատությունը, որում շարադրել է տիեզերքի մեխանիկական տեսությունը։ Դեկարտը կարծել է, որ բոլոր նյութական առարկաները պետք է կառավարվեն մեխանիկայի օրենքներով, ինչպես ժամացույցի մեխանիզմը։ Բայց տիեզերքում կան երկու տեսակի օբյեկտներ՝ նյութական և ոչ նյութական՝ հոգին։ Մարդը չի կարող հասկանալ իր ծագումը, քանի որ ունի գիտակցություն (անմահ հոգի)։ Սակայն մյուս շնչավոր էակները չունեն այն։ Այդ թվում՝ կենդանիները, որոնք իրենցից ներկայացնում են Աստծո կողմից ստեղծված բարդ ժամացույցի մեխանիզմների նման մի բան։

Ռենե Ռեկարտն ասել է.

Փիթեր Սինգերը գրում է, որ Դեկարտի գաղափարները ազդել են հասարակության մեջ կենդանիների նկատմամբ վերաբերմունքի վրա։ Դեկարտը ասել է.

Հատկապես գիտական միջավայրում, քանի որ այդ ժամանակ կենդանիների փորձարկումները լայնորեն կիրառվում էին առանց նրանց անզգայացնելու։
Փիթեր Սինգերն ասել է.


==== 1635-1654: Կենդանիների պաշտպանության առաջին օրենքներ ====
Ռիչարդ Ռայդերը գրել է, որ կենդանիների պաշտպանության մասին անգլալեզու երկրներից առաջին օրենքներն ընդունվել են Իռլանդիայում 1635 թվականին։ Նրանք արգելել են ոչխարներից խուզել բուրդը և գութը կցել ձիերի պոչերին, քանի որ «դա նրանց տառապանք է պատճառում»։
1641 թվականին՝ Դեկարտի «Մտորումների» հրապարակման տարում, ընդունվել է Հյուսիսային Ամերիկայում Մասաչուսեթսի ծոցի գաղութում գյուղատնտեսական կենդանիների պաշտպանության մասին առաջին օրենսգիրքը։ Գաղութի սահմանադրությունը հիմնված է եղել օրենքների ժողովածուի վրա, որը մշակվել է իրավաբան, պուրիտան քահանա և Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտ, Սաֆֆոլկիի (Անգլիա) բնիկ Նաթանիել Ուորդի կողմից։ Օրենքների շարքը ներառում էր 92-րդ կետը։ «Ոչ մի մարդ չպետք է կիրառի բռնապետություն կամ դաժանություն Աստծո ստեղծած ցանկացած արարածի դեմ, որը սովորաբար օգտագործվում է մարդու օգտի համար»։ Պատմաբան Ռոդերիկ Նեշը գրել է այդ իրադարձության առանձնահատուկ նշանակության մասին, քանի որ այդ ժամանակ գերիշխում էին կենդանիների մասին Դեկարտի գաղափարները, իսկ այս օրենքը ցույց է տվել, որ կենդանիները դիտարկվում էին ոչ միայն որպես անզգա մեքենաներ։
Անգլիայում պուրիտանները նաև օրենքներ են ընդունել, որոնք պաշտպանում են կենդանիներին։ 1654 թվականին կենդանիների պաշտպանության մասին օրենք է հայտնվել անգլիական հեղափոխության պրոտեկտորատի գործողության ժամանակ, երբ իշխանության ղեկին է եղել Օլիվեր Կրոմվելի ղեկավարությամբ կառավարությունը։ Կրոմվելը չէր սիրում արյունալի մարզաձևերը, հատկապես աքլորակռիվը, աքաղաղի վրա փայտեր նետելը, շների մարտերը, ինչպես նաև ցուլերի հետապնդումը (բուլ-բեյթինգ) (ենթադրվում էր, որ դա հատուկ քնքշություն է տալիս մսին)։ Որոշ հետազոտողներ գրում են, որ պուրիտանները մեկնաբանել են կենդանիների նկատմամբ «տիրապետության» հայեցակարգը, ավելի շուտ, որպես պատասխանատու ուղեցույց, քան սեփականության ստացումը։ Սակայն պուրիտանների արգելքները դժգոհություն էին առաջացնում և դարձել էին դիմադրության գլխավոր պատճառ։ Այդ պատճառով կենդանիների պաշտպանության մասին օրենքները չեղյալ են հայտարարվել Ստյուարտների վերականգնման շրջանում (1660 թվականից)։ Ցլերի հետապնդումը Անգլիայում օրինական է մնացել դեռևս 162 տարի, մինչև 1822 թվականի կենդանիների հետ վարվեցողության մասին օրենքով դրա արգելումը։


==== 1693: Ջոն Լոք ====

Կենդանիների մասին Դեկարտի գաղափարների դեմ հանդես է եկել բրիտանացի փիլիսոփա Ջոն Լոքը (1632-1704), որը 1693 թվականին «Դաստիարակության որոշ մտքեր» աշխատության մեջ պնդել է, որ կենդանիները կարող են զգալ և բարոյական տեսանկյունից սխալ է նրանց ավելորդ տառապանքներ պատճառելը։ Սակայն Թովմա Աքվինացիին պատասխանելով՝ նշել է, որ կենդանին լավ վերաբերմունքի իրավունք չի կարող ունենալ։ Լոքը կարծում էր, որ անհրաժեշտ է խոչընդոտել երեխաների կողմից կենդանիների նկատմամբ դաժան վերաբերմունքին, քանի որ դա վնասում է հենց երեխաներին։ Նա ասել է։ «ես կարծում եմ, որ  պետք է հետևել նրանց, և եթե նրանք հակված են նման դաժանության, պետք է սովորեցնել նրանց հակառակը, քանի որ սովորության ազդեցության տակ տանջել և սպանել կենդանիներին, նրանց հոգին աստիճանաբար նույն վերաբերմունքը կցուցաբերի մարդկանց նկատմամբ»։


== Ծանոթագրություններ ==