Գորշ գայլեր (առասպել)

Բոզ քուրթ (Մոխրագույն գայլ) (ադրբ.՝ Boz Qurd, թուրքերեն՝ Boz Kurt), առասպել, որը տարածված է թյուրքախոս ազգերի շրջանում։ Գայլի մորթու կախարդական ուժի մասին խոսվում է գրավոր հին աշխատությունների մեջ։ Դրանց թվում են Տիմոֆեյ Քազլըի 5-րդ դարի աշխատությունները, Նաջիբ Համադանի աշխատությունները (X դար)։

Դա էր պատճառը, որ թյուրք զինվորները հարձակման ժամանակ արձակել են գայլի ոռնոց, որը հակառակորդի մոտ սարսափ է առաջացրել։ Այդպես նրանք հեշտությամբ հաջողության են հասել։ Իրականում, թյուրքերը երբևիցե չեն օգտագործել սպանված գայլի մորթի, քանի որ այդ գործողությունը կհամարվեր տաբուի խախտում և կարող էր հանգեցնել արտակարգ պատահարների։ Տիմոֆեյը և Նաջիբ Համադանին նկարագրել են շամանների թմբուկները և աղեղները, որոնք պատրաստված են եղել գայլի մորթուց՝ հիմնվելով միայն օղուզների հավատալիքների վրա։ Վերջիններիս մոտ մոխրագույն գայլի պաշտամունքը եղել է ամենաբարձր մակարդակի վրա։
Բաշկիրների անվան ծագումնաբանության վարկածներից մեկը հետևյալն է. բաշկորտ նշանակում է "գայլերի առաջնորդ": Բացի այդ, Բուրեն (գայլ) բաշկիրական ցեղերից մեկն է։


== Թյուրքերի ծագումը և գայլի պաշտամունքը ==
Գորշ գայլեր ազգայնական կազմակերպության պաշտոնական կայք էջում նշված է. «Ամեն կրթված մարդ, որը չի ընդունում Գորշ գայլին, նշանակում է՝ չի ճանաչում, ժխտում է ազգային պատմությունը, իսկ իր ազգին, ազգությանը չհարգողին՝ ոչ ոք չի հարգի»։ Չինական աղբյուրներից մեկում կա մի լեգենդ, համաձայն որի.

Գորշ գայլեր ազգայնական կազմակերպության պաշտոնական կայք էջում նշված է, որ իբր թուրքերը հին երկաթագործներ են։


== Գայլի պաշտամունք ==

Ադրբեջանցիները մինչ օրս հավատում են, որ գայլը կարող է բերել և չարություն, և բարություն։ «Իմ պապ Կոկուտի գիրքը» աշխատության մեջ նշված են որոշ ասացվածքներ և հավատալիքներ. «Գայլին տեսնելը հաջողության նշան է», «Գայլին հանդիպելը հաջողության նշան է, իսկ սև կատվին՝ տհաճություն։ Երկակի վերաբերմունք կա նաև ոչխար նկատմամբ։ Գայլի տոտեմի մասին Վ. Հաբիբ օղլին գրում է, որ «Ադրբեջանում գայլի պաշտամունքը եղել է ամենաբարձր մակարդակի վրա և մեծ տարածում է ունեցել»։ Սակայն այս վկայությունը շատ վիճելի է, քանի որ ոչ մի օրինակ, որոնք բերվում են ադրբեջանական, թյուրքական և միջինասիական ֆոլկլյորից չի հաստատում այս փաստը։ Ընդորում, ադրբեջանական ֆոլկյորում չկա որևէ ավանդապատում, որտեղ նշված է, որ գայլը հանդիսանում է ազգի ծագման հիմքը։ Այստեղ գայլը իրականացնում է ուղեկցորդի, ուղեցույցի գործառույթ։ Գայլը իրականացնում էր առաջնորդի գործառույթ, ով փրկում է թյուրքերին վերացումից և առաջնորդում նրանց անապատային տարածքներից դեպի բերքառատ երկրներ։
Գորշ գայլի խորհրդանիշը հետագայում կիրառվել է նաև Հանրապետական Թուրքիայում։ Աթաթուրքի կառավարման տարիներին թուրքական դրամի վրա առկա է եղել գորշ գայլը, ինչը հիմք է հանդիսացել թուրք ազգայնականների համար Աթաթուրքին որակել որպես «Գորշ գայլական»։
Ադրբեջանի լեգենդներում և առասպելներում գայլի նկատմամբ վերաբերմունքը երկակի է։ Մարդագայլերը, ովքեր ունեն գայլի տեսք, դաժան են և արյունարբու։ Համաձայն հին հավատալիքի՝

Հմայախոսքերում գայլը անջատման, երկպառկության նշան է։ Կա հավատալիք, համաձայն որի՝

Գայլը հանդիպում է նաև ասացվածքներում։

Այսպիսով, գայլը ժողովրդական հիշողության մեջ ներկայացվում է տոտեմի և հակատոտեմի տեսքով։ Ասացվածքներում և շուտասելուկներում առավել հստակ է գայլի երկակի բնույթը։


=== Բարի գայլի կերպար ===
Ադրբեջաներեն տեքստի տառադարձում։

Գուրդ գուրդա արխա չևիրմեզ,
Գուրդ էտի գուրդա հարամդըր,
Գուրդ ուրեյիի իեյիբ,
Գուրդդան գուրդ տորեյեր։
Գուրդ գարանլըգ սևեր։
Գուրդ ուզու մուբարեքդիր։Բառացի թարգմանություն։

Գայլը մեջքով չի կանգնի գայլին,
Գայլի գայլի միս չի ուտի,
Նա կերել է գայլի սիրտը։
Գայլը գայլ է ծնում։
Գայլը մթություն է սիրում։
Գայլը հաջողություն է բերում։


=== Գայլի չարության մասին ===
Ադրբեջաներեն տեքստի տառադարձում։

Գուրդ դումանլը իեր ախտարար։
Գուրդա գոյուն թաշփըրմաղ օլմազ
Գուրդա սեն թիքմեք, յըրթմաղ անասընընը փեշեսիդիր։
Գուրդու եվդե սախլամաղլա և խայվանը օլմազ։
Գուրդուն ուզու աղ օլսայդը, գունդուզ չոլե չըխարդը։Բառացի թարգմանություն։

Գայլը փնտրում է մշուշոտ վայր։
Գայլին չի կարելի ոչխար վստահել։
Գայլին սովորեցրու կարել, իսկ քանդելը՝ իր մոր արհեստն է (քանդել ինքն էլ գիտի)։
Եթե գայլին պահեն տանը, նա տնային չի դառնա
Եթե գայլը լիներ ազնիվ, կհայտնվեր օրը ցերեկով։Սակայն որոշ առասպելական հավատալիքներում և լեգենդներում գայլը ներկայացվում է նաև որպես չար ուժ։ Այսպես, գոյություն ունի լեգենդ, համաձայն որի.

Որոշ ուսումնասիրողներ կարծում են, որ ադրբեջանական և թուրքական առասպելաբանության մեջ գայլի պաշտամունքի առկայությունը և դրա կիրառումը ամենաբարձր մակարդակով պայմանավորված է նրանով, որ Թուրքիայում երիտասարդության շրջանում տարածված է «Գորշ գայլեր» կազմակերպությունը։


== Գայլի կերպարը «Իմ Քորքութ պապի մասին գիրքը» աշխատությունում ==
«Քիթաբի դեդե Քորքութում» գայլը ներկայացվում է որպես դրական հերոս։
Էպոսի 11-րդ գլլխում Կազան խանը նշում է, որ իր նախնիները գայլին ընդունում էին որպես տոտեմ։
Թյուրք-ադրբեջանական տեքստի տառադարձում։

Բառացի թարգմանություն։

Օղուզական էպոսի II գլխում էլ նկարագրված է գայլի նկատմամբ մեծ սերը և հարգանքը։
Թյուրք-ադրբեջանական տեքստի տառադարձում։

Բառացի թարգմանություն։


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Научные исследования Академии Наук Азербайджанской Республики. Институт Востоковедение им. Зия Бунядова. V выпуск. № 1-2 — Баку, «Нурлан», 2003, с. 8-12.


== Տես նաև ==
Գայլ
Գորշ գայլեր


== Արտաքին հղումներ ==
Գայլի կերպարը թյուրքական առասպելաբանության մեջ Archived 2009-09-01 at the Wayback Machine.
Կենդանիների պաշտամունքը թյուրքախոս ազգերի մեջ