Ելիզավետա Կարամիհայլովա

Ելիզավետա Իվանովա Կարամիհայլովա (Էլիզաբեթ Կարամիխայլովա, բուլղար․՝ Елисавета Иванова Карамихайлова), անգլիական ծագումով բուլղարացի ֆիզիկոս։ Համարվում է 20-րդ դարի միջուկային ֆիզիկայի կին նախաձեռնողներից։ Առաջին կինն է, ով երկրում ստացել է պրոֆեսորի կոչում։


== Կենսագրություն ==
Ելիզավետա Կարամիհայլովան ծնվել է 1897 թվականին Վիեննայում, Իվան Միխայլովի և Մարի Սլեյդի ընտանիքում։ Ծնողները երկուսն էլ Վիեննայի համալսարանի շրջանավարտներ էին։ Իվանը ծնվել էր Շումենում, ուսանել բժշկություն, Մարին՝ Օքսֆորդշիրի Մինստեր Լովել գյուղում և ուսանել էր երաժշտություն։ 1907 թվականին՝ հոր ավարտելուց հետո, ընտանիքը ևս երկու տարի Վիեննայում մնալուց հետո 1909 թվականին տեղափոխվեց Բուլղարիա և Սոֆիայում ձեռք բերեց ընդարձակ բնակարան։
Ելիզավետան մեծացել է գեղարվեստական և գիտական միջավայրում։ Հայրը տան վերնահարկը վերածել էր Կարմիր Խաչի հիվանդանոցի, որտեղ բուժում էր իր հիվանդներին առանց վճար պահանջելու։ Ելիզավետա Կարամիհայլովան սովորել է Սոֆիայի իգական քոլեջում, որն ավարտել է 1917 թվականին։ Այնուհետև սովորել է Վիեննայի համալսարանում։ 1922 թվականին ստացել է ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների թեկնածուի կոչում՝ պաշտպանելով «Էլեկտրական մարմինների ազդեցությունը տարբեր մարմինների՝ մասնավորապես բյուրեղների վրա» թեզը Կառլ Փրզայբրեմի ղեկավարությամբ։ Այնուհետ աշխատել է Ռադիումի հետազոտության ինստիտուտում, ուսումնասիրել ռադիոլյումինեսցենցում, պոլոնիումի ուսումնասիրության համար համագործակցել Մարիետա Բլաուի հետ, հետագայում ուսումնասիրել է թորիումի նեյտրոնային մեթոդները։ Միաժամանակ հաճախել է Վիեննայի պոլիտեխնիկի էլեկտրոնիկայի և ռադիո ճարտարագիտության դասընթացներին։ 1923 թվականի աշնանը կարճ ժամանակահատված վերադարձել է Բուլղարիա, եղել է Սոֆիայի համալսարանի ֆիզիկայի ինստիտուտի հրավիրյալ դասախոս։ Վերադառնալով Վիեննա՝ Ռադիումի ուսումնասիրությունների ինստիտուտում նա սկսեց իր աշխատանքը ալֆա-տրոհման թեթև տարրերի տրանսմուտացիայի վրա։ 1931 թվականին Կարամիհայլովան և Մարիետա Բլաուն դիտարկեցին պոլոնիումից արտանետված նախկինում անհայտ հատուկ տեսակը, որը հետագայում Ջեյմս Չադվիկի կողմից հաստատվել է որպես նեյտրոնային ճառագայթում և հանգեցրեց նրա կողմից նեյտրոնների հայտնաբերմանը։
1933 թվականին Ելիզավետայի Վիեննայում զբաղեցրած հետազոտող գիտնականի պաշտոնը կրճատվեց և մինչև 1935 թվականը նա ստիպված էր շարունակել իր հետազոտություններն առանց ուսման վճարի, այնուհետև Քեմբրիջի Գիրտոն քոլեջից ստացավ եռամյա կրթաթոշակ և աշխատանքի անցավ Քավենդիշ լաբորատորիայում։ 1937 թվականի դեկտեմբերին նա դիմում է Սոֆիայի համալսարանի փորձարարական ֆիզիկայի ամբիոնի դոցենտի պաշտոնի համար։ Կրթաթոշակը երկարացնելով 10 ամիս՝ Ելիզավետան 1939 թվականին վերջնականապես վերադառնում է Բուլղարիա և նշանակվում Սոֆիայի համալսարանի ռադիոակտիվության փորձարարական մոլեկուլային դինամիկայի ամբիոնի դոցենտ։ Նա կազմակերպում է ատոմային ֆիզիկայի դասընթացներ՝ ներկայացնելով Ավստրիայում և Անգլիայում ստացած գիտելիքները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բռնկմամբ դադարեցվում է միջուկային հետազոտական գործունեության հետագա ընդլայնումը։
Ուսումնասիրությունների բնագավառում են եղել նաև տիեզերական ճառագայթները։
1944 թվականի ձախ թևի ապստամբությունից հետո Կարամիհայլովան Բուլղարիայում «պիտակվեց» որպես «անվստահելի» իր հակակոմունիստական հայացքների համար և նրան արգելեցին արտերկիր մեկնել։ Նա իր գործունեությունը շարունակեց Բուլղարիայում ռադիոակտիվության բնագավառում, նախ Սոֆիայի համալսարանում, ապա՝ Բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայում, որտեղ էլ ստացել է պրոֆեսորի կոչում։
Մահացել է 1968 թվականին քաղցկեղից։


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Rayner-Canham Marelene F. (1997)։ A Devotion to Their Science: Pioneer Women of Radioactivity։ McGill-Queen's Press - MQUP։ էջեր 205–208։ ISBN 0941901157 
Potocnik Janez (2009)։ Women in Science։ European Commission։ էջեր 143–145։ ISBN 9789279114861