Մումբայ

Մումբայ (մարաթհի՝ , անգլ.՝ Mumbai(մինչև 1995 թվականը՝ Բոմբեյ), քաղաք և նավահանգիստ Հնդկաստանի արևմուտքում, Արաբական ծովի ափին։ Մահարաշտրա նահանգի վարչական կենտրոնը


== Հակիրճ տեղեկատվություն ==
Մումբայը Հնդկաստանի ամենաբազմամարդ քաղաքն է. Մումբայի մունիցիպալ կորպորացիա անվանումը կրող բնակավայրի կազմի մեջ ընդգրկված են Մահարաշտրա նահանգի երկու վարչական միավոր՝ բուն Մումբայը (157 կմ², 3 145 966 բնակիչ՝ 2011 թվականին) և, այսպես կոչված՝ մերձքաղաքային Մումբայը (446 կմ², 9 332 481 բնակիչ՝ 2011 թվականին), ընդհանուր առմամբ՝ 603 կմ², 12 478 447 բնակիչ՝ 2011 թվականին։ Արբանյակ քաղաքների հետ միասին՝ Մումբայը կազմում է աշխարհում իր մեծությամբ ութերորդ քաղաքային ագլոմերացիան 21,3 միլիոն մարդ բնակչությամբ։
Գտնվում է ծովի մակերևույթից 10 մետր բարձրության վրա։ Բնակչության խտությունը կազմում է 21 665 մարդ մեկ քառակուսի կիլոմետրի վրա (այս ցուցանիշով աշխարհում զբաղեցնում է երկրորդ տեղը՝ զիջելով միայն Ֆիլիպինների մայրաքաղաք Մանիլային), բնակչության մոտավորապես կեսը մարաթհիներ են, քառորդ մասը՝ գուջարաթցիներ։ Քաղաքն զբաղեցնում է Բոմբեյ կղզին՝ ամբողջությամբ և Սոլսեթ կղզու հարավային մասը. դրանք միմյանց հետ կապված են կամուրջներով ու պատվարներով։
Մումբայը միջազգային հաղորդակցության ուղիների խոշորագույն հանգույց է։ Ունի բնական խոր նավահանգիստ, որն ամենախոշորն է Հնդկաստանի արևմուտքում։ Քաղաքի ուղևորատար տերմինալով է անցնում Հնդկաստանի ողջ ուղևորահոսքի գրեթե հիսուն տոկոսը։ Այն նաև երկրի տնտեսական ու մշակութային կարևորագույն կենտրոններից մեկն է, համարվում է հսկայական հակադրությունների քաղաք, որտեղ ճոխություն  ու շքեղությունը հարևանություն են անում ծայրահեղ աղքատության՝ հյուսիսային հատվածում ծվարած հետնախորշերի հետ, որոնք զանազան վարակիչ հիվանդությունների հարուցիչների որջեր են։
Այդուհանդերձ, Հնդկաստանի մյուս քաղաքների համեմատ Մումբայն ավելի բարձր կենսամակարդակով քաղաք է, աչքի է ընկնում գործարար մեծ ակտիվությամբ։ Աշխատանքի տեղավորվելու լայն հնարավորություններն այստեղ են գրավում հարյուրավոր ու հազարավոր բանվորների ինչպես բուն իսկ Հնդկաստանից, այնպես էլ Հարավային Ասիայի երկրներից։


== Անվանումը ==
Անվանումն առաջացել է Մումբա աստվածուհու անունից, այն աստվածուհու, որին պաշտում էին տեղի ձկնորսները։


== Կլիման ==
Մումբայի դիրքը մեղմացնում է նրա կլիման և դարձնում ավելի տանելի, քան նույն լայնության այլ քաղաքների կլիման։ Մումբայի համար ամենալավ ժամանակը հոկտեմբերից փետրվարն է, երբ այնքան էլ խիստ շոգ չի լինում։ Դրանից հետո օդը գնալով տաքանում է և հունիսի սկզբներին սկսվում է մուսսոնային անձրևների շրջանը, որը տևում է մինչև սեպտեմբերի վերջը։


== Պատմություն ==
Հայտնի է 16-րդ դարից։ Անցյալում (1661-ից) եղել է բրիտանական գլխավոր ֆակտորիան ու հենակետը Արևմտյան Հնդկաստանում։


== Հայերը Մումբայում ==
Բոմբեյ քաղաքում հայերը հաստատվել են 18-19-րդ դդ.: Վաճառաշահ քաղաք դարձնելու նպատակով անգլիացիներն այստեղ են հրավիրել սուրաթահայերին՝ նրանց տրամադրելով հողամաս և վարկ՝ տներ կառուցելու համար։ Հայերը զբաղվել են հիմնականում առևտրով, կենտրոնացած են եղել Հայկական թաղամասում։ 1796-ին կառուցվել է Սուրբ Պետրոս առաքյալ եկեղեցին (կանգուն է ցայսօր)։ Բոմբեյում գործունեություն է ծավալել հայ խոշոր վաճառական Խոջա Մինասը (ունեցել է սեփական օվկիանոսային նավեր)։ 18-րդ դարի կեսին Բոմբեյում գործել է հայ առևտրական կազմակերպություն, որն ապրանքափոխանակություն է իրականացրել եվրոպական և ասիական շատ երկրների հետ։ 1815-ին հիմնվել է «Օճանասփյուռ ժողով» մշակութային ընկերությունը։ Լույս են տեսել «Ծաղկաստան» (1822, վիմատիպ), «Բումայու հայոց լրաթուղթ» (1844) պարբերականները։ Պահպանվել են Բոմբեյում գրված մի շարք հայերեն ձեռագրեր։


== Գրականություն ==
«Бомбей»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հրեական հանրագիտարան: In 86 Volumes (82 Volumes and 4 Additional Volumes)։ St. Petersburg։ 1890–1907 
«Бомбей»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
Baptista Elsie Wilhelmina (1967)։ The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein։ Bombay East Indian Association 
Bates Crispin (2003)։ Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora։ Orient Blackswan։ ISBN 978-81-250-2482-8 
Brunn Stanley, Williams Jack Francis, Zeigler Donald (2003)։ Cities of the World: World Regional Urban Development (Third ed.)։ Rowman & Littlefield Publishers, Inc.։ ISBN 978-0-06-381225-3 
Campbell Dennis (2008)։ International Telecommunications Law [2008] II։ ISBN 978-1-4357-1699-5 
Census of India, 1961 5։ Office of the Registrar General (India)։ 1962 
Carsten F. L. (1961)։ The New Cambridge Modern History (The ascendancy of France 1648–88) V։ Cambridge University Press Archive։ ISBN 978-0-521-04544-5 
Chaudhuri Asha Kuthari (2005)։ «Introduction: Modern Indian Drama»։ Mahesh Dattani: An Introduction։ Contemporary Indian Writers in English։ Foundation Books։ ISBN 978-81-7596-260-6։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 26 
Chittar Shantaram D. (1973)։ The Port of Bombay: a brief history։ Bombay Port Trust 
Datta Kavita, Jones Gareth A. (1999)։ Housing and finance in developing countries։ Volume 7 of Routledge studies in development and society (illustrated ed.)։ Routledge։ ISBN 978-0-415-17242-4 
David M. D. (1973)։ History of Bombay, 1661–1708։ University of Mumbai 
David M. D. (1995)։ Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India։ Himalaya Publishing House 
Davis Mike (2006)։ Planet of Slums [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "]։ Paris: La Découverte։ ISBN 978-2-7071-4915-2 
Dwivedi Sharada, Mehrotra Rahul (2001)։ Bombay: The Cities Within։ Eminence Designs։ ISBN 978-81-85028-80-4 
Environment and urbanization։ v. 14, no. 1։ International Institute for Environment and Development։ April 2002։ ISBN 978-1-84369-223-2։ Վերցված է օգոստոսի 29, 2009 
«Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR»։ MMRDA։ Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ ապրիլի 16-ին։ Վերցված է օգոստոսի 28, 2009  
Farooqui Amar (2006)։ Opium city: the making of early Victorian Bombay։ Three Essays Press։ ISBN 978-81-88789-32-0 
Fortescue J. W. (2008)։ A History of the British Army III։ Read Books։ ISBN 978-1-4437-7768-1 
Fuller Christopher John, Bénéï Véronique (2001)։ The everyday state and society in modern India։ C. Hurst & Co. Publishers։ ISBN 978-1-85065-471-1 
Ganti Tejaswini (2004)։ «Introduction»։ Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema։ Routledge։ ISBN 978-0-415-28854-5 
Greater Bombay District Gazetteer։ Maharashtra State Gazetteers։ v. 27, no. 1։ Gazetteer Department (Government of Maharashtra)։ 1960 
Ghosh Amalananda (1990)։ An Encyclopaedia of Indian Archaeology։ Brill։ ISBN 978-81-215-0088-3 
Guha Ramachandra (2007)։ India after Gandhi։ HarperCollins։ ISBN 978-0-06-019881-7 
Hansen Thomas Blom (2001)։ Wages of violence: naming and identity in postcolonial Bombay։ Princeton University Press։ ISBN 978-0-691-08840-2։ Վերցված է օգոստոսի 16, 2009 
Huda Anwar (2004)։ The Art and Science of Cinema։ Atlantic Publishers & Distributors։ ISBN 978-81-269-0348-1։ Վերցված է 2008 թ․ հունիսի 11 
Jha Subhash K. (2005)։ The Essential Guide to Bollywood։ Roli Books։ ISBN 978-81-7436-378-7 
Keillor Bruce David (2007)։ Marketing in the 21st Century: New world marketing 1։ Praeger։ ISBN 978-0-275-99276-7 
Kelsey Jane (2008)։ Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements։ Taylor & Francis։ ISBN 978-0-415-44821-5 
Khalidi Omar (2006)։ Muslims in the Deccan: a historical survey։ Global Media Publications։ ISBN 978-81-88869-13-8 
Kothari Rajni (1970)։ Politics in India։ Orient Longman 
Krishnamoorthy Bala (2008)։ Environmental Management: Text And Cases։ PHI Learning Pvt. Ltd.։ ISBN 978-81-203-3329-1 
Kumari Asha (1990)։ Hinduism and Buddhism։ Vishwavidyalaya Prakashan։ ISBN 978-81-7124-060-9 
Lok Sabha debates։ New Delhi: Lok Sabha Secretariat։ 1998 
Machado José Pedro (1984)։ «Bombaim»։ Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa։ Editorial Confluência (Portuguese) I 
Mehta Suketu (2004)։ Maximum City: Bombay Lost and Found։ Alfred A Knopf։ ISBN 978-0-375-40372-9 
Metropolitan planning and management in the developing world: spatial decentralization policy in Bombay and Cairo։ United Nations Centre for Human Settlements։ 1993։ ISBN 978-92-1-131233-1 
Misra Satish Chandra (1982)։ The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442։ Munshiram Manoharlal Publishers 
Morris Jan, Winchester Simon (2005) [1983]։ Stones of empire: the buildings of the Raj (reissue, illustrated ed.)։ Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-280596-6 
«Mumbai Plan»։ Department of Relief and Rehabilitation (Government of Maharashtra)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ մարտի 10-ին։ Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 29 
Naravane M. S. (2007)։ Battles of the honourable East India Company: making of the Raj։ APH Publishing։ ISBN 978-81-313-0034-3 
O'Brien Derek (2003)։ The Mumbai Factfile։ Penguin Books։ ISBN 978-0-14-302947-2 
«Office of the Commissioner of Police, Mumbai» (PDF, 1.18 MB)։ Mumbai Police։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 11-ին։ Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 15 
Patel Sujata, Masselos Jim, eds. (2003)։ «Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism»։ Bombay and Mumbai. The City in Transition։ Delhi, India: The Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-567711-9 
Pai Pushpa (2005)։ «Multilingualism, Multiculturalism and Education: Case Study of Mumbai City»։  in Cohen, James, McAlister, Kara T., Rolstad, Kellie և այլք:։ Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism։ Cascadilla Press։ էջեր 1794–1806  
Patil R.P. (1957)։ The mangroves in Salsette Island near Bombay։ Calcutta: Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest 
Aditi Phadnis։ Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings։ Business Standard 
«Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region» (PDF)։ Mumbai Metropolitan Region Development Authority (MMRDA)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ դեկտեմբերի 28-ին։ Վերցված է 2010 թ․ հունիսի 4  
Proceedings of the Indian National Science Academy 65։ Indian National Science Academy։ 1999 
Rana Mahendra Singh (2006)։ India votes: Lok Sabha & Vidhan Sabha elections 2001–2005։ Sarup & Sons։ ISBN 978-81-7625-647-6 
Rohli Robert V., Vega Anthony J. (2007)։ Climatology (illustrated ed.)։ Jones & Bartlett Publishers։ ISBN 978-0-7637-3828-0 
Saini A.K., Chand, Hukam։ History of Medieval India։ Anmol Publications։ ISBN 978-81-261-2313-1 
Singh K. S., B. V. Bhanu, B. R. Bhatnagar, Anthropological Survey of India, D. K. Bose, V. S. Kulkarni, J. Sreenath (2004)։ Maharashtra XXX։ Popular Prakashan։ ISBN 978-81-7991-102-0 
Shirodkar Prakashchandra P. (1998)։ Researches in Indo-Portuguese history 2։ Publication Scheme։ ISBN 978-81-86782-15-6 
Swaminathan R., Goyal Jaya (2006)։ Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal։ Macmillan India in association with Observer Research Foundation 
Strizower Schifra (1971)։ The children of Israel: the Bene Israel of Bombay։ B. Blackwell 
The Gazetteer of Bombay City and Island։ Gazetteers of the Bombay Presidency 2։ Gazetteer Department (Government of Maharashtra)։ 1978 
«The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888» (PDF)։ State Election Commissioner (Government of Maharashtra)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հուլիսի 5-ին։ Վերցված է 2009 թ․ մայիսի 3 
Kurian Mathew, McCarney Patricia (2010)։ Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method։ Dordrecht: Springer։ ISBN 978-9048194254 
Vilanilam John V. (2005)։ Mass communication in India: a sociological perspective (illustrated ed.)։ SAGE։ ISBN 978-0-7619-3372-4 
Wasko Janet (2003)։ How Hollywood works։ SAGE։ ISBN 978-0-7619-6814-6 
WMO bulletin 49։ World Meteorological Organization։ 2000 
Yimene Ababu Minda (2004)։ An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change։ Cuvillier Verlag։ ISBN 978-3-86537-206-2 
Yule Henry, Burnell A. C. (1996) [1939]։ A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases: Hobson-Jobson (2 ed.)։ Routledge։ ISBN 978-0-7007-0321-0 
Zakakria Rafiq, Indian National Congress (1985)։ 100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985։ Reception Committee, Congress Centenary Session 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Официальный сайт Archived 2017-10-28 at the Wayback Machine.
Бомбейский камерный оркестр
Official City Report
Chisholm Hugh, ed. (1911)։ «Bombay City»։ Encyclopædia Britannica (11th ed.)։ Cambridge University Press 


== Աղբյուրներ ==
Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան, Աշխարհագրական անունների բառարան, Երևան, «Լույս», 1987, էջ 83։