Էլիզաբեթ Ֆրայ

Էլիզաբեթ Ֆրայ (ի ծնե՝ Էլիզաբեթ Գուրնի մայիսի 21, 1780(1780-05-21)[…], Նորիջ, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն - հոկտեմբերի 12, 1845(1845-10-12)[…], Ռամսգեյթ, Թանեթ, Քենթ, Քենթ, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն), անգլիացի սոցիալական ակտիվիստ, Անգլիայի բանտային համակարգի բարեփոխիչ, որը հայտնի է որպես «բանտերի հրեշտակ»։ Էլիզաբեթ Ֆրայի անունով կոչվել են բազմաթիվ բարեգործական ընկերություններ Մեծ Բրիտանիայում և համագործակցության այլ երկրներում։


== Կենսագրություն ==
Էլիզաբեթ Գուրնին ծնվել է Նորիջում Քվակերների ընտանիքում, տասնմեկ երեխաներից հինգերորդն էր։ Հայրը՝ Ջոն Գուրնին, հաջողակ ձեռնարկատեր էր, բանկիր, մայրը նույնպես եղել է բանկիրների ընտանիքից՝ Բարքլեյսի բանկի հիմնադիրներից, սակայն մահացել է, երբ Էլիզաբեթը ընդամենը 12 տարեկան էր։ 1800 թվականի օգոստոսին նա ամուսնացել է լոնդոնյան բանկիր և գործարար Ժոզեֆ Ֆրայի հետ (1777-1861)։ Ամուսնության ընթացքում նրանք ունեցել են 11 երեխա։
Ամերիկացի քարոզիչ Ուիլյամ Սեյվերի քարոզների ազդեցությամբ 1813 թվականին Էլիզաբեթ Ֆրայը սկսել է զբաղվել բարեգործությամբ, այցելել է Նյուգեյթում գտնվող կանանց բանտ, որտեղ ապշել բանտարկյալների սարսափելի վիճակից և սկսել է հոգ տանել նրանց պահելու լավագույն պայմանների մասին։ Մասնավորապես, նրա շնորհիվ իրականացվել է հանցագործությունների և հանցագործների նոր դասակարգում, ներդրվել է կին բանտարկյալների համար կանանց հսկողություն, բարելավվել են բանտարկյալների կրոնական և աշխարհիկ կյանքի պայմանները։ Աստիճանաբար, բանտարկյալների կալանավորման նոր չափանիշները տարածվել են այլ երկրների բանտերում։
Ընտանեկան ունեցվածքից Էլիզաբեթ Ֆրայը իր հաշվին հիմնել է որբ երեխաների համար դպրոց, իսկ տարիներ անց՝ Լոնդոնի բանտում գտնվող երեխաների համար նախատեսված դպրոց։ 1817 թվականին, տասներկու այլ կանանց հետ միասին, Նյուգեյթում նա հիմնել է «Կանանց բանտերի բարեփոխման ասոցիացիան»։ Ավելի ուշ այդ ասոցիացիան վերածվել է համազգային կազմակերպության, որը դարձել է կանանց առաջին բարեգործական կազմակերպությունը։ Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի կոմիտեներում հանդես է եկել կին կալանավորներին պահելու պայմանների մասին զեկույցներով, զբաղվել է քաղաքական գործիչների լոբբինգով` կանանց պահելու պայմանների հարցերով։ 1820 թվականին նա Լոնդոնում անօթևանների համար հիմնել է գիշերային ապաստարան։ 1822 թվականին խորհրդարանն ընդունել է բանտային համակարգի բարեփոխումը Ֆրայի և նրա կողմնակիցների միջնորդության շնորհիվ։
Էլիզաբեթ Ֆրայը  1827 թվականին հիվանդանոցներ և բանտեր է այցելել նաև Իռլանդիայում, որտեղ հոգ է տարել հոգեկան հիվանդներին պահելու պայմանների մասին։ Ֆրայը այցելել է դատապարտված հանցագործներին Ավստրալիա տեղափոխող յուրաքանչյուր նավ և պնդել, որ բանտարկյալներին տեղափոխելու ավելի լավ պայմաններ կան։ 1838 թվականին Ֆրանսիա կատարած այցի ընթացքում նա հանդիպել է երկրի քրեակատարողական համակարգի պաշտոնատար անձանց հետ, ստացել է Ֆրանսիայի բոլոր բանտերը այցելելու թույլտվություն, այնուհետև պատրաստել է մանրամասն զեկույց և բարեփոխումների առաջարկներ։ 1840 թվականին Էլիզաբեթ Ֆրայը բացել է ծերանոց։ Նա մահացել է 1845 թվականի հոկտեմբերի 12-ին։


== Կարևորություն ==
Կենդանության օրոք Էլիզաբեթ Ֆրայի բարեգործական գործունեությունը լայնորեն հայտնի էր հասարակությանը։ Վիկտորյա թագուհին մի քանի անգամ հանդիպել է նրա հետ և միջոցներ նվիրաբերել նրա նախագծերի համար։
Ֆրայի մահից հետո Լոնդոնի քաղաքապետարանի նախաձեռնությամբ բացվել է Էլիզաբեթ Ֆրայի առաջին ընկերությունը՝ գիշերային ապաստարան, որբերի համար նախատեսված դպրոց և բարեգործական հաստատություններ։ Էլիզաբեթ Ֆրայի անվան բարեգործական ասոցիացիաներ են հիմնադրվել Մեծ Բրիտանիայի, Կանադայի և այլ երկրների քաղաքներում։ Անգլիացի բանաստեղծուհի Էլիզաբեթ Ռիչարդսը 1918 թվականին նրան է նվիրել «Էլիզաբեթ Ֆրայ, բանտերի հրեշտակ» բանաստեղծությունը։ Էլիզաբեթ Ֆրայի դիմանկարը տեղադրվել է Մեծ Բրիտանիայի 5 ֆունտանոց թղթադրամների վրա, որոնք թողարկվել են 1975-1992 և 2002 թվականներին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Ջուն Ռոուզ  Էլիզաբեթ Ֆրայի կենսագրությունը ։


== Արտաքին հղումներ ==
Կանադայի հասարակությունների ասոցիացիա Էլիզաբեթ Ֆրայ
Էլիզաբեթ Ֆրայ Հասարակություն Քվեբեկից, Կանադա:
«Фрей, Елизавета»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907