Չորտ

Չորտը նույնն է ինչ և չար ոգին և մոտ է հրեշի հասկացությանը։ Սլավոնական դիցաբանության մեջ չար ոգի է համարվում, որը ուրախ է և հեշտասեր։ Արևելյան Եվրոպայի մեծ քանակությամբ հեքիաթներում է հանդիպում, իսկ Ռուսական դիվաբանության մեջ ամենատարածված կերպարն է։


== Դիցաբանությունում ==

Քրիստոնեական ժողովրդական դիցաբանության մեջ ձևավորվել են երկարատև և հստակ պատկերացումներ արտաքին տեսքի, դիմագծի, ավելի կոնկրետ՝ նրանց մարմնական կերպարի մասին, քանի որ չորտերը նաև չար ոգիներ են։ Չորտի վերաբերյալ պատկերացումները հիմնավորապես գալիս են նախաեվրոպական դիցաբանությունից, ավելի ուշ հիշատակումներ են հայտնաբերվել արդեն քրիստոնեությունում, որտեղ նշվում է, որ բոլոր հեթանոսական աստվածությունները դևեր են և մարմնավորում են չարի սկիզբը, դրանք մտնում են հուդայաքրիստոնեության մեջ այդպիսով ներկայացնում են պատկերացումներ դևերի և ընկած հրեշտակների մասին։ Չորտերի մասին պատկերացումներում նմանություններ են նկատվում արոտավայրերի հովանավոր հունական Պանոսի, դաշտերի ու անտառների ոգու և Վելեսի հետ։ Սակայն քրիստոնեությունում չորտերն ի տարբերություն հեթանոսական նախատիպերի չչեն հանդիսանում արոտավայրերի հովանավոր, այլ համարվում են մարդկանց վնաս հասցնողներ։ Չորտերին հավատալիքներում ընդունում են կենդանակերպերի ձևով՝ այծերի, գայլերի, շների, օձերի, ագռավների և այլ նմանատիպ կենդանիների տեսքով։ Համարվում էր, որ չորտերն ընդհանուր առմամբ ունեն մարդկային տեսք, ուղղակի իրենց վրա կար նաև հրեշային որոշ դետալներ։ Առավել տարածված տեսքը նման է անտիկ Պանի, ֆավնի և սատիրների եղջյուրների պատկերին (պոզեր, պոչ, այծային ոտքեր կամ sմբակներ, երբեմն մորթի, թևեր և այլն)։ Հաճախ դրանք նկարագրվում են այրվող աչքերով։ Այս տեսքով դիմագծերը պատկերված են բազմաթիվ նկարների, սրբապատկերների, որմնանկարների և գրքային նկարազարդումների վրա ինչպես Արևմտյան, այնպես էլ Արևելյան Եվրոպայում։ Ուղղափառ ագիոգրաֆիկ գրականության մեջ սատանաները նկարագրվում են հիմնականում նեգրոիդ ռասայի մարդու տեսքով։
Հեքիաթները պատմում են, որ չորտերը Լյուցիֆերին են ծառայում, որն անմիջապես թռչում է դեպի դժոխք։ Նա որսում է մարդկային հոգիներ, որոնք խաբեությամբ մեղքեր են գործել, չնայած լիտվական հեքիաթներում նման սյուժեները եզակի են։ Ընդ որում, չորտը սովորաբար հիմարացվում է հեքիաթի հերոսի կողմից։ Հոգու վաճառքի մասին հայտնի հնագույն հիշատակումներից մեկի մասին տեղեկություններ պարունակում է XIII դարի սկզբի Կոդեքս Գիգաս գիրքը։
Նրանք համարվում են խթոնյան կերպարներ, որոնք ապրում են ոչ միայն ստորգետնյա աշխարհում այլ նաև, ջրերում և լճափոսերում։
Ունեն շատ ունակություններ աբորոգենության, անտեսանելիության, թռչելու ունակություն ունեն։ Կարող են վերածվել տարբեր արարածների, կարող են մտնել մարդկանց, քարերի և այլ օբյեկտների մեջ։
Չորտերը պահպանում են թանկարժեք գանձերը, դա նկարագրված է օրինակ «Սուրբ Ծննդյան գիշերը» (1832), «Ջութակահարը դժոխքում» և այլ բալտո-սլավոնական հեքիաթներում։ Դրանով նրանք նման են գերմանա-սկանդինավյան բանահյուսության թզուկներին։ Երբեմն լինելով մարդու կերպարի մեջ, վճարում է մի շարք աղբի կամ գոմաղբի ծառայությունների համար, որը մարդիկ դուրս են նետում, բայց լուսաբացին տեսնում են, որ աղբի չմշակված մնացորդները ոսկու են վերածվել։


== Տես նաև ==
Դև (հունական դիցաբանություն)
Հադես (հունական դիցաբանություն)
Ֆավն (իտալական դիցաբանություն)
Չար ոգի
Սատանա (հրեական դիցաբանություն)
Թզուկներ


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


===== Հանրագիտարաններ =====
«Чорт»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 


===== Մենագրություններ և ժողովածուներ =====
Амфитеатров А. В. «Классическая демонология», «Дьявол в быту, легенде и в литературе Средних веков». 1911
Виноградова Л. Н. Полесская народная демонология на фоне восточнославянских данных // Восточнославянский этнолингвистический сборник. Исследования и материалы. — М.: «Индрик», 2001. — С. 10—49.
Н. Велюс. Стадо вяльняса = Velnio banda : [пер. с лит.] // Балто-славянские исследования. 1980 / отв. ред. Вяч. Вс. Иванов; Институт славяноведения РАН. — М. : Наука, 1981. — С. 260—269. — (Балто-славянские исследования ; 1972–2014).

Перкунас и вяльняс ; Вяльнясы // Цветок папоротника: Литовские мифологические сказания = Laumių dovanos: Lietuvių mitologinės sakmės, 1979 / Сост. и авт. предисл. Н. Велюс, перевод с литов. Е. А. Соловьёвой; Ил. Р. Велювене. — Вильнюс: Вага, 1989. — С. 60—66, 68—133. — 374 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-415-00419-X
Максимов С. В. Черти-дьяволы (Бесы) // Нечистая, неведомая и крестная сила. — 1903.
Կաղապար:ВТ-Никифоровский
Питина С. А. Семантико-культурологическая классификация мифологем // Концепты мифологического мышления как составляющая концептосферы национальной картины мира. — Челябинск: Челябинский государственный университет, 2002. — С. 46—88. — 191 с.
Померанцева Э. В. Образ чёрта в русской устной прозе // Мифологические персонажи в русском фольклоре / Институт этнографии им. Н Н. Миклухо-Маклая, Академия наук СССР. — М.: Наука, 1975. — С. 118—149, 177—181.
Польские народные сказки: Сборник. Пер. с пол / Сост. А. Щербакова; Вступ. статья Я. Мяцусович; Оформ. художн. А. Гасникова. — Л.: Худож. лит., 1980. — 328 с.
Попов М. Бестиарий. Бесы и черти // Мир фантастики. — № 7 (71); июль 2009. — С. 126—130.
Якубович И. С. Славянский чертежник: этимология слав. *čьrtъ ‘черт’ // Вопросы языкового родства. 2016. № 14/3-4.