Ֆրիմեն Դայսոն

Ֆրիմեն Ջոն Դայսոն (անգլ.՝ Freeman John Dyson, դեկտեմբերի 15, 1923(1923-12-15), Քրաութորն, Բրեքնել Ֆորեսթ, Բերկշիր, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն - փետրվարի 28, 2020(2020-02-28), Փրինսթոն, Մերսեր շրջան, Նյու Ջերսի, ԱՄՆ), անգլիական ծագմամբ ամերիկյան տեսական ֆիզիկոս, քվանտային էլեկտրադինամիկայի ստեղծողներից մեկը։
Լոնդոնի թագավորական հասարակության (1952) և ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ։


== Կենսագրություն ==
Ծնվել է բրիտանացի կոմպոզիտոր Ջորջ Դայսոնի ընտանիքում։ 1945 թվականին ավարտել է Քեմբրիջի համալսարանը, որտեղ աշխատել է 1946-1949 թվականներին։ Այնուհետև տեղափոխվել է ԱՄՆ, որտեղ պրոֆեսոր է եղել Քորնելի (1951-1953), իսկ 1953 թվականից՝ Փրինսթոնի համալսարանի, ինչպես նաև հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտում։
Առաջին կինը (1950-1958) մաթեմատիկոս Ֆերենա Հուբեր-Դայսոնն է՝ ունեն 2 երեխա՝ գրող և հասարակական գործիչ Էսթեր Դայսոնը և պատմաբան Ջորջ Դայսոնը։ Երկրորդ կինը (1959 թվականից) մարզիկ Իմմ Յունգն է և ունեն չորս երեխա։


== Գիտական գործունեություն ==

Հիմնական աշխատանքները վերաբերվում են դաշտի քվանտային տեսությանը, մաթեմատիկական ֆիզիկային, աստղաֆիզիկային, ցածր էներգիայի ֆիզիկային։ Նա ապացուցել է դաշտի քվանտային տեսության դիսպերսիոն առնչությունները (այսպես կոչված Յոստի, Լեմանի, Դայսոնի գաղափար), ստացել S մատրիցի համար բանաձև, տվել քվանտային էլեկտրադինամիկայի տարբերությունների դասակարգումը՝ հիմնվելով կանոնավոր վերափոխումների վրա (Դայսոնի վերափոխում, 1948), S մատրիցի հատկությունների հիման վրա ներմուծել քվանտային էլեկտրադինամիկայի վերանորմավորում հասկացությունը և ցույց տվել քվանտային դաշտի տեսության սովորական ձևերի հետ Ֆեյմանի մոտեցման կապը (Ֆեյնման-Դայսոնի ֆորմալիզմ, 1949)։ Նա համարվում է ժամանակակից քվանտային էլեկտրադինամիկայի ստեղծողներից մեկը (Յուլիան Շվինգերի, Ռիչարդ Ֆեյնմանի և Սինյիտիրո Տոմոնագայի հետ)։
1955 թվականին կառուցել է մետաղների կողմից ճառագայթման ռեզոնանսային պարամագնիսականության կլանման տեսությունը։
Աստղաֆիզիկայի ոլորտում ուսումնասիրել է պուլսարներ և նեյտրոնային աստղեր։


== Մրցանակներ, պարգևներ, պատվավոր կոչումներ ==
Դենի Հայնեմանի գավաթ մաթեմատիկական ֆիզիկայի ոլորտում (1965)
Ջոն ֆոն Նեյմանի դասախոսություն (1965)
Հ. Լորենցի մեդալ (1966)
Հյուզի մեդալ (1968)
Յեշիվի համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1968)
Մ. Պլանկի մեդալ (1969)
Ռոբերտ Օպենհեյմերի հիշատակի մրցանակ (1970)
Գիբսի դասախոսություն (1972)
Գլազգոյի համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1974)
Պրինսթոնի համալսարանի պատվավոր դոկտոր (1974)
Հարվիի մրցանակ (1977)
Վոլֆի մրցանակ (1981)
Էնդրյու Հեմանտի մրցանակ (1988)
Մատեուչիի մեդալ (1989)
Էրստեդի մեդալ (1991)
Շրյոդինգերի դասախոսություն (Լոնդոնի կայսերական քոլեջ) (1992)
Էնրիկո Ֆերմիի մրցանակ (1993)
Ֆելտրինելիի մրցանակ (1996)
Տեմպլետոնի մրցանակ (2000)
Ի. Յա. Պոմերչուկի անվան մրցանակ (2003)
Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ (2011)
Պուանկարի մրցանակ (2012)


== Մատենագրություն ==


=== Գրքեր ===
Symmetry Groups in Nuclear and Particle Physics, 1966 (Academic-oriented text)
Interstellar Transport, Physics Today 1968
Disturbing the Universe, 1979, 978-0-465-01677-8. Review (scroll down)
Weapons and Hope, 1984 (Winner of the National Book Critics Circle Award). Review
Origins of Life, 1985. Second edition, 1999. Review
Infinite in All Directions, 1988, 0-14-014482-X. Review
From Eros to Gaia, 1992. PDF available at . Original mimeograph available at caltech web site

Selected Papers of Freeman Dyson, (Selected Works up to 1990) American Mathematical Society, 1996.
Imagined Worlds, Harvard University Press 1997, 978-0-674-53908-2. Review
The Sun, the Genome and the Internet, 1999. Review
L'importanza di essere imprevedibile, Di Renzo Editore, 2003
The Scientist as Rebel, 2006. Review
Advanced Quantum Mechanics, World Scientific, 2007, 978-981-270-661-4. Freely available at . (Dyson's 1951 Cornell lecture notes transcribed by David Derbes)

A Many-Colored Glass: Reflections on the Place of Life in the Universe, University of Virginia Press, 2007. Review
Birds and Frogs: Selected Papers, 1990–2014, World Scientific Publishing Company, 2015.
Dreams of Earth and Sky։ New York Review Books։ 2015։ ISBN 9781590178546 
Maker of Patterns: An Autobiography Through Letters։ Liveright Publishing։ 2018։ ISBN 9780871403865 


=== Հոդվածներ ===
Freeman Dyson: By the Book։ Sunday Book Review։ The New York Times։ (Interview)։ ապրիլի 18, 2015: 8 
"Birds and Frogs", Notices of the American Mathematical Society, 2009


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
A ‘Rebel’ Without a Ph.D.
Remembering the Unstoppable Freeman Dyson
Freeman Dyson: "I kept quiet for thirty years, maybe it’s time to speak."
Heretical thoughts about science and society