Միջուկային զենքի արգելման մասին պայմանագիր

Միջուկային զենքի արգելման մասին պայմանագիր (անգլ.՝ Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons, TPNW), միջազգային համաձայնագիր, որն արգելում Է միջուկային զենքի մշակումը, փորձարկումը, պահպանումը, ձեռքբերումը, փոխադրումը և օգտագործումը։ Պայմանագիրն ընդունվել է 2017 թվականի հուլիսի 7-ին Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի կենտրոնակայանում։ Պայմանագիրն օրինական ուժի մեջ կմտնի այն բանից հետո, երբ այն կվավերացնեն 50 պետություններ։
ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարը ողջունել է նոր պայմանագրի ընդունումը՝ նշելով, որ այդ փաստաթուղթը վերջին 20 տարվա ընթացքում առաջին իրավաբանորեն պարտադիր գործիքն է միջուկային զինաթափման հարցերի շուրջ։
ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարը նշանակվել է նոր պայմանագրի դեպոզիտ։


== Կոնցեպցիա ==
Միջուկային զենքի արգելման մասին պայմանագիրը, նրա կողմնակիցների խոսքով, պետք է «միանշանակ քաղաքական պարտավորություն» դառնա։ Սակայն, ի տարբերություն միջուկային զենքի վերաբերյալ համապարփակ կոնվենցիայի, պայմանագիրը պարունակում է ոչ բոլոր իրավական և տեխնիկական միջոցները, որոնք անհրաժեշտ են սպառնալիքի վերացման համար։ Նման դրույթները կլինեն հետագա բանակցությունների առարկա, որոնք թույլ կտան նախնական համաձայնագիր կնքել առանց միջուկային զենք ունեցող պետությունների մասնակցության։
Արգելքի մասին պայմանագրի կողմնակիցները հայտարարել են, որ դա կօգնի «ստիգմատիզացնել» միջուկային զենքը և կատալիզատոր կհանդիսանա այն վերացնելու համար։ Աշխարհի երկրների շուրջ երկու երրորդը պարտավորվել է միասին աշխատել միջուկային զենքը կարգավորող միջազգային ռեժիմով իրավական անհամապատասխանությունները վերացնելու համար, և նրանք միջուկային զենքի արգելման մասին պայմանագիրը դիտարկում են որպես այդ նպատակին հասնելու տարբերակներից մեկը։
Միջուկային զենքը, ի տարբերություն քիմիական և կենսաբանական զենքի, հակահետևակային ականների և կասետային զինամթերքի, դեռևս չի արգելվել համապարփակ և ունիվերսալ ձևով։ 1968 թվականի չտարածման մասին պայմանագիրը պարունակում է միայն մասնակի արգելքներ, իսկ միջուկային փորձարկումներն արգելելու մասին պայմանագրերն արգելում են միջուկային զենքը միայն աշխարհագրական որոշ շրջաններում։


== Ստեղծման պատմություն ==

Առաջին անգամ միջուկային զենքի արգելման մասին պայմանագրի վերաբերյալ առաջարկություններն ի հայտ են եկել 2010 թվականին ամփոփիչ խորհրդաժողովից հետո, որտեղ հինգ պաշտոնապես ճանաչված միջուկային տերությունները՝ Միացյալ Նահանգները, Ռուսաստանը, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Չինաստանը, մերժել են միջուկային զենքի մասին համապարփակ կոնվենցիայի շուրջ բանակցություններ սկսելու կոչերը։
2013 և 2014 թվականներին «միջուկային զենքի կիրառման հումանիտար հետևանքների» վերաբերյալ երեք խոշոր միջկառավարական խորհրդաժողովները Նորվեգիայում, Մեքսիկայում և Ավստրիայում ամրապնդել են միջուկային զենքը օրենքից դուրս հայտարարելու միջազգային վճռականությունը։
2015 թվականին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան ստեղծել է աշխատանքային խումբ՝ «կոնկրետ և արդյունավետ իրավական միջոցների, օրենսդրական դրույթների և նորմերի» մանդատով՝ առանց միջուկային զենքի ազատ խաղաղության հասնելու և պահպանելու համար։ 2016 թվականի օգոստոսին ՄԱԿ-ը զեկույց է ընդունել, որում խորհուրդ է տվել 2017 թվականին բանակցություններ վարել «միջուկային զենքի արգելման մասին իրավաբանորեն պարտավորեցնող փաստաթղթի շուրջ, որը հանգեցնում է դրա լիակատար վերացման»։

2016 թվականի հոկտեմբերին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի առաջին կոմիտեն ընդունել է այդ հանձնարարականը՝ ընդունելով մի բանաձև, որը 2017 թվականին միջուկային փորձարկումների արգելման մասին պայմանագրի շուրջ բանակցությունների մանդատ է սահմանում (123 պետություն բանաձևի ընդունման քվեարկությանը կողմ է քվեարկել, 38-ը՝ դեմ, 16-ը՝ ձեռնպահ)։ 2016 թվականի դեկտեմբերի 23-ի երկրորդ քվեարկության ժամանակ 113-ը կողմ է քվեարկել, 35-ը՝ դեմ, 13-ը՝ ձեռնպահ։ Քվեարկության արդյունքների հիման վրա ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան բանաձև է ընդունել պայմանագրի բանակցային մանդատով և որոշել է հրավիրել ՄԱԿ-ի խորհրդաժողով՝ պայմանագրի դրույթները համաձայնեցնելու համար։ Բանակցությունների առաջին փուլը կայացել է Նյու Յորքում մարտի 27-ից 31-ը, երկրորդը՝ 2017 թվականի հունիսի 15-ից հուլիսի 7-ը։ Առաջին խորհրդաժողովին մասնակցել է 132, երկրորդին՝ 124 երկիր ՄԱԿ-ի անդամ 193 պետություններից։
Ընդհանուր առմամբ անցկացվել է 20 լիագումար նիստ։ Դրանցից վերջինին՝ հուլիսի 7-ին, միջուկային զենքի արգելման մասին իրավաբանորեն պարտավորեցնող փաստաթղթի տեքստը քվեարկության է դրվել։ Նրան աջակցել է 122 պետություն, Նիդեռլանդները դեմ է քվեարկել և Սինգապուրը ձեռնպահ է մնացել։ Շատ պետություններ ընդհանրապես չեն մասնակցել խորհրդաժողովի աշխատանքներին (այդ թվում՝ «Միջուկային ակումբի» բոլոր 9 երկրները՝ ԱՄՆ-ն, Ռուսաստանը, ՉԺՀ-ն, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Հնդկաստանը, Պակիստանը, ԿԺԴՀ-ն և Իսրայելը)։


== Ծանոթագրություններ ==