Խաղողի խխունջ

Խաղողի խխունջ (լատ.՝ Helix pomatia), խոշորամարմին փափկամարմին փորոտանիների դասից։ Հանդիպում է անտառներում, խոնավ վայրերում։ Սնվում է տերևներով՝ հատկապես խաղողի տերևով, որտեղից էլ առաջացել է նրա անունը։ Որոշ աղբյուրների համաձայն, խաղողի խխունջներն սկսել են տարածվել Կենտրոնական և Հարավ-Արևմտյան Եվրոպայի երկրներից։
Դեռևս հին ժամանակներից մարդիկ խխունջն օգտագործվել են սննդի մեջ և այն հասանելի է եղել բոլոր խավերի ներկայացուցիչներին։ Այդ երկրներում այն համարում են առողջարար սննդի տեսակ։
Խաղողի խխունջն ակտիվ կենսակերպ է վարում գարնան սկզբից մինչև աշնան վերջը։ Ջերմաստիճանի նվազելուց հետո նրանք թաքնվում են 30 սմ հաստությամբ հողային շերտի տակ և ձմեռային քուն մտնում, նրանց մոտ սկսվում է անաբիոզի շրջան։ Որպես կանոն, նրանք միշտ ձմեռում են նույն տարածքում։ Անաբիոզի շրջանում խեցու բերանը փակվում է կրային շերտով՝ էպիֆրագմայով, որի հաստությունը ձմեռային խստաշունչ ամիսներին պաշտպանում է կենդանուն։
Բնության մեջ այս կենդանին միջին հաշվով ապրում է 7-8 տարի, բայց որոշ դեպքերում կարող է ապրել նույնիսկ 20 տարի, եթե իհարկե այլ կենդանիների կեր չդառնա։ Գրանցված ռեկորդը համարվում է 30 տարին․ այս դեպքում առանձնյակը պահվել է տնային պայմաններում։


== Նկարագիր ==


=== Արտաքին տեսք ===
Մարմինը, ինչպես դասի բոլոր ներկայացուցիչների մոտ, կազմված է խեցուց և իրանից։ Վերջինս բաղկացած է գլխից և ոտքերից։


=== Խեցի ===
Խեցու չափերը հասուն առանձնյակի մոտ հասնում են մինչև 3-4,5 սմ-ի։ Խեցու չափերն այնպիսին են, որ իրանն ամբողջությամբ տեղավորում են դրանում։ Խեցին պարուրաձև է, հիմնականում 4,5 պտույտից կազմված։ Խեցու գույնը կարող է լինել դեղնադարչնագույնից մինչև սպիտակադարչնագույն։ Բայց տարբեր խխունջների մոտ խեցու գույնը էականորեն կարող է տարբեր լինել․ մի առանձնյակի մոտ այն մուգ գույն ունի, մյուսի մոտ՝ բաց։ Գունավորման կտրուկ տարբերությունները կապված են բնակավայրից և հատկապես կախված է տվյալ տարածքի լուսավորումից։ Գունային փոփոխությունները պայմանավորված են նաև պաշտպանական ռեակցիայով, որի շնորհիվ կարողանում են թաքնվել՝ ձուլվելով բնությանը։ Խեցու գույնի վրա ազդում է նաև այն սննունդը, որը կենդանին ուտում է։


=== Ոտքերը և իրանը ===
Հասուն խխունջի ոտքերը սովորաբար 3,5-5 սմ են, երբեմն չափերը կարող են հասնել 8-9 սմ-ի։

Խաղողի խխունջի մարմինը բավականին էլաստիկ է։ Տարբեր պատճառներով պայմանավորված մարմնի գունավորումն ի տարբերություն խեցու, էականորեն տարբեր է։ Սովորաբար այն բեժ գույն է՝ շագանակագույն երանգով, ավելի հազվադեպ կարող է լինել մուգ մոխրագույն։ Այն ունի յուրահատուկ նախշեր։ Որոշ դեպքերում խխունջները զրկված են այդպիսի նախշերից կամ դա գրեթե աննկատ է։ Այդ դեպքերում խխունջի ոտքերը միագույն են։ Մարմնի գույնը կարող է փոխվել միևնույն տեսակի սննդի օգտագործումից։
Մարմինը պատված է խորշոմներով, որոնք նման են քառանկյունների։ Խորշոմներում պահվում է կենդանուն անհրաժեշտ խոնավության քանակը։


=== Շոշափուկներ ===
Խխունջի բերանային խոռոչի վերևի հատվածում գտնվում են 2 զույգ շոշափուկներ։ Առաջին զույգ շոշափուկները (խխունջի բերանին ավելի մոտ) 2,5-4,5 մմ են։ Դրանք պատասխանատու են խխունջի հոտառության համար։ Աչքերի հատվածում գտնվող մյուս զույգ շոշափուկների երկարությունը 1-2 սմ է։ Վերջին 2 շոշափուկների վրա գտնվում են աչքերը, որոնց բոլոր ռեցեպտորները պարունակում են միևնույն ֆոտոպիգմենտը Երբեմն աչքերը կարող են ոչ միայն տարբերել լուսավորությունը, այլ նաև տեսնել մինչև 1 սմ հեռավորությամբ գտնվող առարկաները։

Շոշափուկները բավականին շարժունակ են։ Առջևի շոշափուկները ավելի քիչ շարժունակ են։ Երկու զույգն էլ շատ զգայուն են։ Որևէ առարկայի հպումից խխունջը թաքնվում է խեցու մեջ։ Շոշափուկները, որի վրա գտնվում են աչքերը, բացասաբար են ընկալում վառ լույսը։


=== Ներքին կառուցվածք ===
Դասի բոլոր ներկայացուցիչների նման, խաղողի խխունջի մարսողական համակարգը բաղկացած է էկտոդերմային առջևի աղուց և էնտոդերմային միջին աղուց։ Շնչառությունը թոքային է։ Սիրտը կազմված է ձախ նախասրտից և փորոքից, որը շրջապատված է պերիկարդիայով։ Արյունը անգույն է։ Նյարդային համակարգը կազմված է մի քանի նյարդային հանգույցներից և դրանցից դուրս եկող նյարդերից, որոնք հասնում են դեպի տարբեր օրգաններ։


== Ֆիզիկական առանձնահատկություններ ==


=== Սնուցում ===

Ուտում են ոչ միայն կենդանի բուսականություն, այլև դրանց մնացորդները։ Ուտում են խաղողի և վայրի ելակի տերևներ, կաղամբ, բողկ, ծովաբողկ, խատուտիկ, եզան լեզու։ կմախքի լավ կառուցվածքի համար նրանց անհրաժեշտ է կալցիում։


=== Շնչառություն ===
Խաղողի խխունջը շնչում է թոքերով։
Բնական պայմաններում շնչառական անցքը բացվում և փակվում է րոպեում 1 անգամ, իսկ խոնավ պայմաններում՝ ավելի քիչ ընդմիջումներով։ Շնչառական խոռոչի բացվելն ու փակվելը ուղիղ համեմատական են օդում ածխածնի երկօքսիդի կոնցենտրացիային։


=== Շարժողական համակարգ ===
Տեղաշարժմանը նպաստում են ոչ միայն ոտքերի մկանների ալիքաձև կծկումները, այլև ներբանի վրա գտնվող գեղձերի արտադրած լորձը, որի շնորհիվ հեշտանում է կենդանու սահքը։ Կենդանու շարժման առավելագույն արագությունը րոպեում 17 սմ։ Կենդանին կարող է շարժվել ինչպես հորիզոնական (օր՝ հողային շերտ), այնպես էլ ուղղահայաց (շենքի պատեր) մակերեսների վրա։


=== Անաբիոզ ===
Անաբիոզը խաղողի խխունջի մոտ տևում է մինչև 3 ամիս, իսկ Բելառուսի բնության մեջ՝ 5 ամսից ոչ պակաս։ Անաբիոզի շրջանում փափկամարմիններին ուսումնասիրելիս պարզվել է, որ այդ ընթացքում նրանց մոտ պտղաբերությունը էականորեն նվազել է կամ ընդհանրապես ձվազատում տեղի չի ունեցել։


=== Բազմացում ===
Խխունջը հերմաֆրոդիտ է։ Բազմանում են գարնանը և աշնան սկզբին։


== Բնական թշնամիներ ==
Այս կենդանիների համար բնական թշնամի կարող են հանդիսանալ ոզնին, օձը, բզեզները։ Վերջիններս կարող են մուտք գործել խխունջի խեցու մեջ։ Խաղողի խխունջները կեր են դառնում նաև գիշատիչ փափկամարմինների և խխունջների։


== Խաղողի խխունջն ու մարդը ==
Խաղողի խխունջ սկսել են աճեցնել դեռ վաղ ժամանակներից։ Ըստ Պլինիոս Ավագի, խաղողի խխունջ առաջին անգամ աճեցրել է Ֆուլվիյ Լիպինը։
Այժմ որոշ երկրներում կան բազմաթիվ, այսպես կոչված, «խխունջների ֆերմաներ», որոնք մեծ քանակությամբ խխունջներ են աճեցնում։
Շատ մարդիկ այս տեսակի ներկայացուցիչներին պահում են որպես ընտանի կենդանիներ։


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Догель В. А. Зоология беспозвоночных։ Учебник для ун-тов — 7-е изд., перераб. и доп. ։ Высшая школа, 1981—606 с. — ISBN 978-5-903034-46-8.
Зенкевич Л. А. Беспозвоночные / Л. А. Зенкевич. ։ Просвещение, 1968. — 603 с. — (Жизнь животных ։ В 6 т. / Л. А. Зенкевич ; Т. 2).


== Արտաքին հղումներ ==
Խխունջների ֆերմա Կոլումբիայում Archived 2015-03-26 at the Wayback Machine.
Խխունջների քաղաք — Խխունջների կյանքի մասին կայք