Էկոլոգիական իրավունք

Էկոլոգիական իրավունքը Հայաստանի Հանրապետության իրավունքի համակարգի հարաբերականորեն երիտասարդ, միևնույն ժամանակ բավական արագ զարգացող իրավունքի ճյուղերից է։ Իրավունքի այս ճյուղի ձևավորման գործընթացը սկսվել է 1970-ական թվականներին, երբ գլոբալ և տեղական էկոլոգիական հիմնախնդիրները զարկ տվեցին բնական և հասարակական գիտական ուսումնասիրությունների զարգացմանը։ Հումանիտար ուսումնասիրությունների համակարգում ավանդաբար առանցքային տեղ զբաղեցնող իրավագիտության շրջանակներում բնօգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության հարաբերությունների իրավական կարգավորման հիմնահարցերի ուսումնասիրություններն ընդհանրացան ճյուղային իրավաբանական գիտության` էկոլոգիական իրավունքի ներքո:Հանրահայտ է, որ իրավունքի համակարգում իրավունքի ճյուղի կայացման փաստը պայմանավորված է նախկինում ընդհանրապես չկարագավորվող կամ այլ իրավունքի ճյուղով կարգավորվող հարաբերություններից որակապես տարբեր հասարակական հարաբերությունների (կարգավորման առարկա) և այդ հարաբերությունների կարգավորման ինքնուրույն մեթոդների ձևավորմամբ։ Էկոլոգիական իրավունքի կարգավորման առարկա հասարակական հարաբերություններն ընդգրկում են միմյանց հետ փոխկապված ոլորտներ. բնական ռեսուրսների օգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության։ Տվյալ պետության տարածքում գտնվող բնական ռեսուրսների` հասարակության տարբեր խմբերի միջև բաշխումը և վերաբաշխումը բնական ռեսուրսների օգտագործման հարաբերությունների բովանդակությունն են։ Շրջակա միջավայրի պահպանության հարաբերություններն ընդգրկում են միջավայրի տարրերի վրա քիմիական, կենսաբանական և ֆիզիկական ազդեցությունը, օրինակ` ջրային ռեսուրսների աղտոտումը քիմիական նյութերով։ Հարաբերությունների այսպիսի տարանջատումն իրականացվում է գերազանցապես ուսումնասիրությունների կամ օրենսդրության դասակարգման նկատառումներից ելնելով։ Եթե նախկինում բնօգտագործումը և շրջակա միջավայրի պահպանությունը դիտարկվում էին որպես առանձին խումբ հարաբերություններ կարգավորող նորմերի ամբողջություն, և գրականության մեջ գերակայում էր այն կարծիքը, թե նորմերի այդ երկու խմբի միջև առկա տարբերությունների անտեսումը, այդ հարաբերությունների արհեստական միաձուլումը կարող են առաջացնել հասարակության համար անցանկալի հետևանքներ, մասնավորապես` բնության պահպանության շահերի տարրալուծում տնտեսական հարաբերությունների համակարգում, ապա միջավայրի պահպանության  և բնօգտագործման հարաբերությունները կարգավորող նորմերի ոչ թե միաձուլումը, այլ դրանց տարանջատումն է արհեստական։ Դեռևս 1986 թվականին Յուրի Վովկը անհերքելի էր համարում այն, որ բնական օբյեկտի պահպանությունը ինքնուրույն հարց կամ գործունեություն չէ։ Դա ածանցված է բնության օբյեկտի օգտագործման և շահագործման գործունեությունից, հետևաբար` ոլորտի իրավական կարգավորումը չի կարելի բաժանել երկու ինքնուրույն մասերի[Вовк Юрий (1986)։ Советское природоресурсовое право и правовая охрана окружающей среды. Общая часть։ Харьков։ էջ 5]։
Օրենսդրական կարգավորման առումով չափազանց դժվար, իսկ մի շարք դեպքերում գրեթե անհնար է տարանջատել գործունեության այս երկու ուղղությունները։ Ընդ որում, միջավայրի որակի պահպանություն հնարավոր է ապահովել գերազանցապես ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման միջոցով։
Հեղինակների կողմից տրվում է էկոլոգիական իրավունքի կարգավորման առարկա կազմող հարաբերությունների այլ դասակարգում ևս.

բնական ռեսուրսնեի նկատմամբ սեփականության իրավունք,
բնօգտագործում,
դեգրադացիայի տարբեր ձևերից շրջակա միջավայրի պահպանություն,
ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց էկոլոգիական իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանություն։Էկոլոգիական իրավահարաբերություններն առաջանում են բնական ռեսուրսների, բնական օբյեկտների, բնական համալիրների, շրջակա միջավայրի կապակցությամբ։ Սրանք բնության այն բարիքներն են, որոնց օգտագործման և պահպանության նպատակով ձևավորվում են համապատասխան հասարակական հարաբերությունները։ Շրջակա միջավայրը մարդու կենսագործունեության և արտադրական միջավայրն է, որի ներքո պետք է հասկանալ ինչպես շրջակա բնական, այնպես էլ սոցիալական միջավայրը ։ Բնական ռեսուրսները մարդու գոյության բնական պայմանների ամբողջությունն են, մարդու բնական միջավայրի կարևորագույն բաղադրամասերը, որոնք ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն օգտագործվում են մարդու տարաբնույթ պահանջմունքների բավարարման համար։


=== Էկոլոգիական իրավունքի մեթոդներ ===
Էկոլոգիական իրավունքի մեթոդները հասարակական հարաբերությունների սուբյեկտների վարքագծի վրա ներգործության միջոցներն ու մեխանիզմներն են, որոնք կանխորոշում են իրավական նորմերի բովանդակությունը և  ուղղվածությունը։ Հայտնի է, որ ճյուղային իրավաբանական գիտությունների իրավական կարգավորման մեթոդների համակարգում գերակայում են երկուսը` իմպերատիվ (վարչահրամայական) մեթոդը և դիսպոզիտիվ (կամավորության) մեթոդը։ Իրավական կարգավորման օբյեկտով պայմանավորված էկոլոգիական իրավահարաբերությունները ձևավորվում են գերազանցապես պետական իշխանության մարմինների և ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց միջև։ Էկոլոգիական իրավահարաբերությունները միևնույն ժամանակ հիերարխիկ, ենթակայության վրա հիմնված հարաբերություններ են, հետևաբար դրանք կարգավորվում են առավելապես իմպերատիվ մեթոդի միջոցով։ Կարգավորման իմպերատիվ մեթոդի վրա են հիմնվում օրինակ` բնօգտագործման թույլատրման, էկոլոգիական նորմավորման, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության, էկոլոգիական վերահսկողության հարաբերությունները։ Այսպես, Ընդերքի մասին ՀՀ օրենսգրքի 30-րդ հոդվածի համաձայն` լիազոր պետական մարմինը դադարեցնում է ընդերքաօգտագործման իրավունքը, եթե սահմանված ժամկետում (90 օր) ընդերքօգտագործման իրավունքի կրողը չի վերացրել զգուշացման հիմք ծառայած պատճառները։ Կարգավորման դիսպոզիտիվ մեթոդը հարաբերությունների կողմերին հնարավորություն է ընձեռում ընտրելու նախընտրելի վարքագիծ կամ այդ վարքագծի իրացման սահմանները։ Որպես դիսպոզիտիվ էկոլոգիական իրավահարաբերությունների օրինակ կարող են ծառայել կամավոր էկոլոգիական ապահովագրությունը կամ աուդիտը, համապատասխանության կամավոր հավաստումը։


=== Էկոլոգիական իրավունքը որպես իրավունքի համալիր ճյուղ և դրա հարաբերակցությունն իրավունքի այլ ճյուղերի հետ ===
էկոլոգիական իրավունքը համալիր ճյուղային իրավաբանական գիտություն է, քանի որ դրա կարգավորման առարկայի մեջ ընդգրկվող հասարակական հարաբերությունները կարգավորվում են նաև իրավունքի այլ ճյուղի նորմերով։ Բնօգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության հարաբերությունների այսպիսի բնույթը կանխորոշում է նաև էկոլոգիական իրավունքի հարաբերակցությունն իրավունքի այլ ճյուղերի հետ։ Որպես իրավունքի համակարգի բաղկացուցիչ էկոլոգիական իրավունքը փոխհարաբերվում է սահմանադրական իրավունքի, վարչական իրավունքի, հողային իրավունքի, քաղաքացիական իրավունքի, քաղաքացիական դատավարության, վարչական դատավարության և իրավունքի մյուս ճյուղերի հետ։ ՀՀ Սահամանդրության փոփոխություններով՝ որպես սահամանդրական կարգի հիմունք, ամրագրված է շրջակա միջավայրի պահպանությունը, բարելավումը և վերականգնումը, բնական պաշարների ողջամիտ օգտագործումը։ ՀՀ սահմանադրության փոփոխություններում ամրագրված է նաև յուրաքանչյուրի պարտականությունը անձամբ և այլոց հետ համատեղ պահպանելու և բարելավելու շրջակա միջավայրը։ ՀՀ-ում բնական ռեսուրսները նաև գույքային շրջանառության օբյեկտ են և դրանց տիրապետման, օգտագործման և տնօրինման հարաբերությունների կարգավորումն իրականացվում է ՀՀ քաղաքացիական իրավունքի նորմերով։ ՀՀ էկոլոգիական իրավունքի և ՀՀ քաղաքացիական իրավունքի փոխհարաբերման սահմանն ընգծում է ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 1-ին հոդվածի 4-րդ մասը, որի համաձայն` բնական պաշարների օգտագործման ու շրջակա միջավայրի պահպանության հարաբերությունները կարգավորվում են քաղաքացիական օրենսդրությամբ և այլ իրավական ակտերով, եթե այլ բան նախատեսված չէ հողային, բնապահպան և այլ հատուկ օրենսդրությամբ։ Առանձնահատուկ է ՀՀ հողային իրավունքի և ՀՀ էկոլոգիական իրավունքի փոխհարաբերակցությունը։ Հողային ռեսուրսների օգտագործման և պահպանության հարաբերությունների իրավական կարգավորման «ավանդույթների» հիման վրա ձևավորվել է ընդերքի, ջրային օբյեկտների, անտառների, կենդանական և բուսական աշխարհի իրավական կարգավորումը։ Հետագայում դրանց ինտեգրումը հանգեցրել է էկոլոգիական իրավունքի, որպես միասնական ճյուղային իրավաբանական գիտության ձևավորման։ Ժամանակակից հողային իրավունքի համակարգի ինստիտուտներից է հողերի իրավական պահպանությունը, որոնց բովանդակությունը կազմող միջոցառումները կարգավորվում են ինչպես հողային, այնպես էլ էկոլոգիական իրավունքի նորմերով։ ՀՀ վարչական իրավունքի և ՀՀ էկոլոգիական իրավունքի փոխհարաբերման առանցքում բնական ռեսուրսների պետական կառավարման հարաբերությունները կարգավորող իրավական նորմերն են։ ՀՀ վարչական իրավունքն ուսումնասիրում է պետական կառավարման համակարգի գործառման իրավական օրինաչափությունները, մասնավորապես դրա հիմնական գործառույթները և կառավարման մարմինների հիերարխիկ փոխհարաբերակցության սկզբունքները։ Ընդհանրական այս մոտեցումն ապահովում է վարչական իրավունքի ինքնաբավությունը, իսկ ՀՀ էկոլոգիական իրավունքը բնական ռեսուրսների պետական կառավարման կազմակերպական կառուցվածքն ու գործառույթներն ուսումնասիրում է այլ հարթության վրա։ ՀՀ էկոլոգիական իրավունքը փոխհարաբերվում է ընթացակարգային նորմեր բովանդակող իրավունքի ճյուղերի հետ։ Առավել սերտ է էկոլոգիական իրավունքի փոխհարաբերակցությունը վարչական դատավարության և քաղաքացիական դատավարության հետ։ Իրավունքի նշված ճյուղերի նորմերով են սահմանվում մարդու էկոլոգիական իրավունքների պաշտպանության ընթացակարգերը` համապատասխան երաշխիքների ամրագրմամբ։ Էկոլոգիական իրավունքը հանրային իրավունքի ճյուղ է, ուստի իրավունքների դատական պաշտպանությունը գերազանցապես իրականացվում է վարչական դատավարության շրջանակներում։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==