Ռուհոլլահ Խոմեյնիի դամբարան

Ռուհոլլա Խոմեինիի դամբարան ( պարսկերեն՝ آرامگاه سید روح‌الله خمینی‎), հուշարձան-դամբարան, որը նվիրված է Իրանի հեղափոխության առաջնորդ, Իրանի գերագույն ղեկավար, այաթոլլա Ռուհոլլա Խոմեինիին։ Բացի նրանից դամբարանում ամփոփված են նաև նրա կինը՝ Խադիջա Սաղաֆին և որդին՝ Ահմադ Խոմեինին։ Ռուհոլլա Խոմեինիի համախոհ Աքբար Հաշեմի Ռաֆսանջանին ևս թաղված է այս դամբարանում։
Համալիրը գտնվում է Բախեշտե-Զախրա գերեզմանոցում, Թեհրանի հարավային մասում, Խոմեինիի անվան միջազգային օդանավակայանին կից։ Չնայած հուշարձանի շինարարությունը սկսվել է 1989 թվականին, սակայն 25 տարի անց աշխատանքները դեռևս չէին ավարտվել։


== Պատմություն ==
Ռուհոլլա Մուսավի Խոմեյնին մահացել է 1989 թվականի հունիսի 3-ին, 87 տարեկան հասակում։ Կառավարությունում նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանին խոստանում են, որ ակտիվորեն կնպաստեն այաթոլլայի հոգևոր ժառանգության զարգացմանը։ Խոմեյնիի որդին՝ Ահմադը, որոշում է հոր աճյունը հողին հանձնել Բախեշտե-Զախրա գերեզմանոցում, հեղափոխության նահատակների գերեզմանների կողքին։ Բարեգործների, հասարակական կազմակերպությունների և հանրապետության միջոցների շնորհիվ առաջնորդի մահից հետո 40 օրվա ընթացքում կառուցվեց հուղարկավորության խցիկը։ Հունիսի 5-ին Այաթոլլայի թաղման արարողությանը մասնակցել է 10 միլիոն իրանցիներ։ Հրաժեշտի ժամանակ ամբոխը ճեղքել է օղակը և որպես հիշատակ պատռել է ծածկոցը, ինչից հետո անվտանգության ուժերը ջրցանների օգնությամբ ետ են մղել նրանց, աճյունը ուղղաթիռով հեռացրել, և արարողությունը կրկնել են 5 ժամ հետո։ Համալիրի կառուցումը սկսվել է հետագայում, որի աշխատանքները ղեկավարել է ճարտարապետ Մուհամեդ Թեհրանին։ Զուգահեռաբար, 1990 թվականի նոյեմբերի 4-ին Իրաքի նախագահ Սադդամ Հուսեյնն առաջարկում էր Խոմեինիի դամբարանը կառուցել Քերբելայում։
1995 թվականին Խոմեյնիի դամբարանում հուղարկավորում են նաև նրա որդուն՝ Ահմադին, որը մահացել է 49 տարեկան հասակում։ Ըստ պաշտոնական տվյալների մահվան պատճառը սրտի կաթվածն է եղել։ Նա եղել է հետխոմեինիստական քաղաքականության քննադատը, ինչի արդյունքում որոշ տեսաբաններ հաստատում են, որ նրան վերացրել են իրանական հատուկ ծառայությունները։ 2007 թվականին դամբարանում է ամփոփվում նաև Խոմեինիի կնոջ, Ահմադի մոր՝ Խադիջայի աճյունը։
2009 թվականի հունիսի 20-ին նախագահական ընտրություններում 63 տոկոս արդյունքներով հաղթում է Մահմուդ Ահմադինեժադը, ինչի դեմ ծավալվում են զանգվածային բողոքներ, և ընդիմության առաջնորդ Միր-Հուսեին Մուսավիի կողմնակիցներին հետապնդելիս դամբարանի հյուսիսային մուտքի մոտ մի ահաբեկիչ-մահապարտ ական է պայթեցնում, ինչի արդյունքում ինքը ևս մահանում է՝ խլելով մեկ ուրիշի կյանքը և վիրավորելով ևս երկուսին։ Պատահարի արդյունքում որոշակիորեն  վնասվում է նաև համալիրը։
2010 թվականին հունիսին Մուստաֆա Խոմեինին ստիպված է լինում ընդհատել հոր մահվան 21-րդ տարելիցին նվիրված ելույթը կազմակերպված քաղաքական սադրանքի պատճառով։ Դրանից անմիջապես հետո սկսվեցին լուրեր տարածվել այն մասին, որ Մուստաֆան ապտակել է Ներքին գործերի նախարար Մուհամեդ Մուստաֆա Նաջարային, ինչի արդյունքում որոշ տեսաբաններ նշեցին, որ դա դարձել է Խոմեինիին «սևացնելու» փորձ, քանի որ վերջինս աջակցում էր ընդդիմադիր «Կանաչ շարժում» քաղաքական շարժմանը։
2017 թվականի հունվարի 10-ին դամբարանում հուղարկավորվել է Աքբար Հաշեմի Ռաֆսանջանին, որը մահացել էր հունվարի 8-ին 82 տարեկան հասակում։ Սկզբում նրա աճյունը դրվել է Թեհրանի համալսարանում, որպեսզի հասարակությունը հրաժեշտ տար նրան, որի ժամանակ աղոթքը կարդացել է այաթոլլա Ալի Խամենեին։ Ապա աճյունը Հեղափոխության փողոցով տասնյակ հազարավոր մարդկանց ուղեկցությամբ տարվել է դամբարան, որտեղ հուղարկավորվել է Ռուհոլլա Խոմեինիի կողքին։
2017 թվականի հունիսի 7-ին մի քանի զինված մարդիկ հրաձգություն են իրականացրել դամբարանի մոտ, որից հետո նրանցից մեկը գործի է դրել մահապարտի գոտին և սպանվել՝ վիրավորելով ևս 5 մարդ։ Դեպքի օրը նաև հարձակում են գործել պառլամենտի շենքի վրա, որում ընդհանուր առմամբ զոհվել է 12 մարդ։ Իրադրության պատասխանատվությունը իր վրա է վերցրել ԻԼԻՊ ահաբեկչական կազմակերպությունը, սակայն Իսլամական հեղափոխության Պահպանության կորպուսը մեղադրեց Սաուդյան Արաբիային։


== Նշանակություն ==
1995 թվականից դամբարանի հսկիչը Խոմեինիի թոռն է և Ահմադի որդին՝ Հասանը։ Դամբարանը ուխտավայր է Իրանի և ողջ աշխարհի միլիոնավոր մուսուլմանների համար, որոնք ամեն տարի գալիս են հարգանքի տուրք մատուցելու Խոմեինիին իր մահվան օրը։ Այնտեղ նաև ելույթ են ունենում պետական գործիչներ, այդ թվում Իրանի Գերագույն առաջնորդներ, ինչպես նաև այստեղ անցկացվում են ռազմական շքերթներ, պետական գործիչների, օտարերկրյա հյուրերի և դեսպանների խորհրդանշական այցելություններ։ Իրանի նախագահն ու կառավարության անդամները այցելում են Խոմեինիի դամբարան ամեն տարի։ Ոչ մուսուլմաններին ևս թույլատրվում է այցելել դամբարան։
Դամբարանի հանրահայտ այցելուների թվում են Ալի Խամենեիին, Մահմուդ Ահմադինեժադը, Հասան Ռոհանին, Լարիջանի Սադեքը, Ալի Լարիջանին, Աքբար Հաշեմի Ռաֆսանջանին, Քոֆի Անանը, Դեսմոնտ Թութուն, Ալեքսանդր Լուկաշենկոն և Սերժ Սարգսյանը։


== Ճարտարապետություն ==
Ճարտարապետական համալիրի մակերեսը կազմում է 150 հազ․ քառ․ մետր և ներառում է բնակելի, մշակութային և զբոսաշրջային կենտրոն, ռեստորաններ, հիվանդանոց, գրադարան, հեղափոխության թանգարան, ֆիլմերի արխիվ, իսլամի ուսումնասիրության ինստիտուտ, սեմինարիաներ, առևտրի կենտրոն, ինչպես նաև վարչական և անվտանգության ծառայության մասնաշենք։ Բացի դրանցից մոտակայքում կան նաև առևտրի կենտրոններ, ավտոկայանատեղի (20 հազ մեքենաների համար) և այգիներ, որոնք զբաղեցնում են շուրջ 5000 հա տարածք։ Որոշ տվյալներով Իրանի կառավարությունը շինարարության մեջ ներդրել է 2 մլրդ․ ԱՄՆ դոլլար գումար։ Հետագայում դամբարանային համալիրը պետք է դառնա Թեհրանի նոր շրջանի՝ «Արևի քաղաքի» (պարսկերեն՝ شهر آفتاب‎) մի մասը։ Թեհրանի մետրոպոլիտենի Գիծ 1-ի «Խոմեինիի դամբարան» կայարանը գտնվում է մոտակայքում։
Համալիրի կրոնական կենտրոնը ոսկեզօծ գմբեթն է բարձր թմբուկի վրա, որը շրջապատված է 4 առանձին մինարեներով։ Վերջիններից յուրաքանչյուրն ունի 91 մետր բարձրություն, ինչը խորհրդանշում է Խոմեինիի տարիքն ըստ լուսնային օրացույցի։ Սրբավայրը գտնվում է մեծ ուղղանկյուն հրապարակում, որը նախատեսված է մեծաթիվ այցելուների համար։ Իր չափերով սրբավայրը նման է մզկիթի, սակայն կոչվում է «Հուսսեինիյա»։ Դամբարանի ներսում գտնվում է գերեզմանոցը՝ գմբեթով և ջահով։ Նրանում դրված են տապանաքարերը՝ ծածկված կանաչ թավիշով։ Մետաղյա ճաղապատ պատերից այցելուները իրանական ռիալի թղթադրամներ են նետում՝ որպես զոհաբերություն կամ զբոսաշրջային ավանդույթի համաձայն։ Գմբեթը ձևավորված է 72 կարմիր կակաչներով (շիաների նահատակների խորհրդանիշը), հենված է 8 մարմարե սյուների վրա, և վերջիններս առավել փոքր սյուների հետ միասին կրում են առաստաղն իրենց վրա։ Հատակն ու պատերը երեսպատված են փայլեցված ճերմակ մարմարով։ Հատակը ծածկված է բարակ գորգերով։ Գլխավոր գմբեթը բաժանված է երեք մասի, ինչը խորհրդանշում է Խոմեինիի կյանքի և Իրանի պատմության երեք շրջանները՝
42 մետր — Իսլամական օրացույցի 1342 թվական (1963 թվական), Շահի դեմ Խոմեինիի բողոքական շարժման սկիզբը
57 մետր — Իսլամական օրացույցի 1357 թվական (1979 թվական), Իսլամական հեղափոխության հաղթանակը
68 մետր — Իսլամական օրացույցի 1368 թվական (1989 թվական), Խոմեինիի մահը
Գմբեթի արևելյան և արևմտյան կողմերում կան 22 հազ․ քառ․ մետր մակերեսով բակեր։ Յուրաքանչյուր բակն ունի 4 սյունասրահ, որոնք ձևավորված են իրանական ավանդական խճանկարով՝ կերտված 230 տեսակի քարերից։ Խճանկարների վրա կան մեջբերումներ Ղուրանից։ Երկու սյունասրահների վրա, բակերի հյուսիսային և հարավային մասերում կան 2 գմբեթներ, որոնք ծածկված են իրանական սալիկներով։ Ըստ այդմ ողջ համալիրն ունի 5 գմբեթ՝ ի պատիվ իսլամի 5 սրբերի․ Մուհամմադ մարգարե, Ալի իբն Աբի Տալիբ, Ֆաթիմա Զահրա, Հասան իբն Ալի, Հուսեյն իբն Ալի։


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
«Խոմեինիի դամբարան»։ Պաշտոնական կայք։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-05-03-ին։ Վերցված է 2018-01-17