Սիրոն

Սիրոն, (չինարեն՝ 西戎), արևմտյան Չժոու դինաստիայի ընդհանուր հիշատակումն իր սահմանների արևմուտքում գտնվող ցեղերին։ Շանի դինաստիան կոչվում էր Ցիան (չինարեն՝ 羌) կամ Դի Ցիան (չինարեն՝ 氐羌): Ըստ լեգենդի, Յան կայսրից հետո այն եղել է տիբեթյան Հան և Ցյան ազգությունների նախնիներից մեկը։ Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանից հետո Սիրոնը փոխվեց, նկատի ունենալով Հան ազգությունից արևմուտք գտնվող տարբեր ոչ Հան էթնիկ խմբերին։ Չորս բարբարոսներից մեկն է։


== Ցինից առաջ ==
Ք.ա. 6000-4000 տարի առաջ Լոնգսի, Հըհուան և այլ շրջաններ կլիմայական խոնավությամբ և ջերմությամբ ամենահարմար շրջաններն էին։ Յանգշաոյի մշակույթի տարածումը, որը հիմնականում հենվում է չոր հողագործության վրա, մեծապես ընդլայնվել է։ Բնորոշ վայրերն են Դադիվանը Ցինանում, Սիշանփինը Տյանշույում, Շիճաո գյուղը, Գաոսիրոուն Լիսիանում, Նանծոուծիլիանգը Ցինյանում, Փինգլիանի տաճարները։ Միաոդիգոուի մնացորդները հայտնաբերվել են նաև Ցինհայի արևելքում գտնվող Սյունհուա կոմսությունում։ Յանգշաոյի մշակույթի մարդիկ, շարժվելով դեպի արևմուտք, ստեղծեցին Մածիայաոյի մշակույթը, որտեղ ներկայացված էին նրբագեղ խեցեղեն Հուանգշուեյ և Դաթոնգ գետերի ավազաններում։ Մաչանգի տեսակը, որը ներկայանում է ուշ Մածիայաոյի մշակույթի զարգացման ամենաբարձր մակարդակը, տարածված է դեպի արևմուտք, դեպի Ծյուցյուան՝ Հըսի միջանցքի արևմտյան վերջում, Անսի և այլ վայրեր, նույնիսկ բաշխված են դեպի հյուսիս, դեպի Թենգեր անապատ և Էծինա տարածք։ Գան և Ցին շրջաններում, հիմնականում նեոլիթյան դարաշրջանում, չոր գյուղատնտեսական մշակույթը, կորեկ տնկելը, գտնվում էր շարունակական և աստիճանաբար զարգացման վիճակում։ Չնայած Սիրոնը (西戎), Դոնգյին (東夷), Բեյդին (北狄), Նանմանը (南蠻]]) միասին կոչվում են որպես 4 բարբարոսներ, բայց իրականում և Սիրոնը և Բեյդին առաջացել են նույն աղբյուրից, ինչ աբորիգենները կենտրոնական հարթավայրերում։ 
Երբեմն այն նաև կոչվում է Գուի Ռոնգ։ Վու Դիի 35-րդ տարում Չժոու թագավոր Ծին հարձակվեց արևմուտքում գտնվող Գուեյ Ռոնգի վրա և գերևարեց 12 թագավորներին։ Երգերի գրքում (詩經) հաճախ հանդիպում են էպոսներ, Չժոու դինաստիայի և Սիրոնի միջև պատերազմի մասին «Հեհե Նանճոնգ և հարձակումը Սիրոնի վրա» (赫赫南仲，薄伐西戎)։ 
Լեգենդն ասում է, որ Ցյուան Ռոնգը կայսրի հետնորդն է։ Նա և բոլոր Ծի ազգանուն ունեցողները սերում են նույն նախնիներից։ 
Չժոուի թագավոր Պինի (平) 21-րդ տարում Ցինի դուքս Վենը հաղթեց Սի Ռոնգին արևմուտք կատարած արշավանքով և վերականգնեց Չժոու դինաստիայի հին երկիրը։  
Ցինի դուքս Մուի ժամանակ Սիրոնում կար 8 թագավորություն։ Այսինքն՝ Միենճու (緜諸) (այժմ Գանսուից արևելք), Գուն (緄) (այժմ Գանսուից արևելք), Չժայ և Լայճիրոն (翟、豲之戎) (այժմ Շանսիից հյուսիս), Ցիշան (岐山), Լիենշան (梁山) (այժմ Հանչենգի և Լուոչուանի միջև), Ծինգշույ և Ցիշույ (泾水、漆水)՝ Ցիցյուից հյուսիս (այժմ Նինսյանից հյուսիս-արևմուտք, Գանսու), Դալի (大荔) (այժմ Դալիի արևելլք՝ Շանսի), Վուշի (烏氏 )(այժմ Փինլիանի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող Գանսուի և Նինսիայի հանգույցում, Գանսու), Ցյույան (朐衍) (այժմ Յանչիի տարածքը Նինսիայում)։ Դրանք բոլորը գտնվում են Լոնգշանի (陇山) մոտ (այժմ Լիուպան լեռը Նինսիայում)։ Նրանք բոլորը նվաճվեցին Ցինի դուքս Մուի կողմից։ 
Սիցիանը Սիրոնի մյուս ճյուղին էր պատկանում և զբաղվում էր հովվությամբ։
Լեզվաբաններ Բայ Յիպինգը (白一平) և Շածիարը (沙加爾) վերակառուցեցին հին չինարենի արտասանությունը և կարծում էին, որ «Ռոնգ»-ը հին չինարենում արտասանվում է「*nuŋ」:


== Ցին և Հան դինաստիաներից հետո ==
Օտարերկրյա ռասսաները կամ երկրները Հան ազգության կողմից նշված են որպես «Սիրոն»։ Դրանք են Տույհուն (չինարեն՝ 吐谷渾), Տուբոն (չինարեն՝ 吐蕃), Յանցինը (չինարեն՝ 焉耆), Ցիուցին (չինարեն՝ 龜茲), Դավանը (չինարեն՝ 大宛), Կանծիուն (չինարեն՝ 康居國), Դացինը (չինարեն՝ 大秦國), Նիփոլուոն (չինարեն՝ 泥婆羅), Դանգսիանգցյանը (չինարեն՝ 党項羌), Գաոչանգը (չինարեն՝ 高昌), Շուլեյը (չինարեն՝ 疏勒), Յութիենը (չինարեն՝ 于闐), Տյանչժուն (չինարեն՝ 天竺), Ծիբինը (չինարեն՝ 罽賓), Կանգգուոն (չինարեն՝ 康國), Բոսին (չինարեն՝ 波斯), Ֆուլոնգը (չինարեն՝ 拂菻), Դաշին (չինարեն՝ 大食), Շիծին (չինարեն՝ 獅子), Յանցայը (չինարեն՝ 奄蔡), Հեդան (չինարեն՝ 嚈噠), Տուհուոլուոն (չինարեն՝ 吐火羅), Ցյանգծուն (չինարեն՝ 吐火羅):


== Ակադեմիական հետազոտություն ==
Թայվանագետ Յաոդաճոնգը (姚大中) կարծում էր, որ Սիրոնը  վերանվանվել է Սիցիան (西羌), ըստ Հան դինաստիայի, որը Ցիան ժողովրդի նախահայրն է։ Չինաստանի ժողովրդական հանրապետության գիտնական Հուանգ Լիեն (黃烈) կողմնակից է, որ բոլոր Սիրոն էթնիկ խմբերը Ցիան էթնիկ խմբեր են։ Նման կարծիքներ ունեն Չինաստանի ժողովրդական հանրապետության գիտնական Ռան Գուանրոնը (冉光榮), Չինաստանի ժաղավրդական հանրապետության գիտնաան Լյու Վըն Ցին (劉文起) և այլոք։ Ծիեն Բո Ծանը (翦伯贊) կարծում էր, որ Ցյուանրոնը և Սիրոնի մյուս ցեղերը բոլորը սերում են Ցիան ժողովրդից։ Չինաստանի ժաղավրդական հանրապետության գիտնական Լին Յունը (林澐) նշել է, որ Սիրոն ժողովուրդը սերել է նույն աբյուրից, ինչ աբորիգենները Չժոու դինաստիայի կենտրոնական հարթավայրերում, բայց ոչ մի կապ չունեն պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանից հետո Հու (胡) ժողովրդի տարբեր էթնիկ խմբերի հետ:


== Տես նաև ==
Լու Հուն (չինարեն՝ 陸渾)


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
（明）严从简著 《殊域周咨录》余思黎点校 中华书局 ISBN 71010006078
原建军，实习生：李楠、郝成刚 探寻秦根 2005/02/07