Ստեֆան Բանախ

Ստեֆան Բանախ (լեհ.՝ Stefan Banach, մարտի 30, 1892(1892-03-30)[…], Կրակով, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա - օգոստոսի 31, 1945(1945-08-31)[…], Լվով, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), լեհ ականավոր մաթեմատիկոս, Յան Կազիմիրի համալսարանի պրոֆեսոր (1924), Լվովի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետի դեկան (1939)։
Եղել է Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամ, ժամանակակից ֆունկցիոնալ վերլուծության ու Լվովի մաթեմատիկական դպրոցի հիմնադիրներից մեկն է։


== Կենսագրություն ==

Ստեֆան Բանախը ծնվել է 1892 թվականին Ստեֆան Գրեչեկի ու Կատաժնա Բանախի ընտանիքում, որոնք եղել են հարավլեհական Պոդհալե գավառից։ Հայրը եղել է շարքային և ամուսնանալու իրավունք չի ունեցել, իսկ մայրը եղել է չափազանց աղքատ, որպեսզի կարողանա պահել երեխային, այդ պատճառով էլ իր մանկության վաղ տարիները Բանախն անցկացրել է մորական տատի մոտ։
Կրակովյան 4-րդ գիմնազիայում սովորելուց հետո (1902-1910) ընդունվել է Լվովի պոլիտեխնիկական դպրոցի ինժեներիայի ֆակուլտետ ցամաքային ճանապարհային ինժեներիա մասնագիտացմամբ, որտեղ ավարտել է ուսումնական չորրորդ տարին (1913-1914)։
1920-1922 թվականներին Լվովի պոլիտեխնիական համալսարանում մաթեմատիկայի ամբիոնում որպես օգնական աշխատել է պրոֆեսոր Անտոնի Լոմնիցկու մոտ։ Հրատարակել է մի շարք գիտական աշխատություններ։ 1920 թվականին պաշտպանել է ատենախոսություն և ստացել փիլիսոփայության դոկոտորի կոչում։ 1922 թվականից զբաղեցրել է պրոֆեսորի և մաթեմատիկայի ամբիոնի ղեկավարի պաշտոն, իսկ 1927 թվականից դարձել է Լվովի համալսարանի առանձին ամբիոնի վարիչ։ 1924 թվականին ընտրվել է Գիտության լեհական ակադեմիայի թղթակից-անդամ։
1939 թվականի մարտից մինչև կյանքի վերջը (1945) նախագահել է Լեհական մաթեմատիկական ընկերությունը, եղել է Գիտության լեհական ակադեմիայի դափնեկիր (1939)։ 1939 թվականին, երբ Արևմտյան Ուկրաինան միացել է ԽՍՀՄ-ին, զբաղեցրել է Լվովի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետի դեկանի պաշտոնը և միաժամանակ ղեկավար պաշտոն զբաղեցրել ՈւԽՍՀ-ի Գիտությունների ակադեմիայի մաթեմատիկայի ինստիտուտում։ Որոշ ժամանակ նա համատեղության կարգով ղեկավարել է նաև Լվովի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի տեսական մեխանիկայի ֆակուլտետը։ 1940 թվականին ընտրվել է Լվովի քաղաքային խորհրդի անդամ։

2017 թվականին, երբ պատրաստվում էին նշելու Ստեֆան Բանախի 125-ամյակը և մանրամասն ուսումնասիրում էին արխիվները, պարզվել է, որ Բանախը, չնայած խորհրդային շրջանի աղբյուրների փաստարկումների, չի հանդիսացել ՈւԽՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ։
Գերմանական բռնազավթման տարիներին Լվովի համալսարանը փակվել է, իսկ Բանախը հայտնվել է բանտում, սակայն կարճ ժամանակ անց դուրս է եկել և կարողացել է աշխատանքի անցնել գիտահետազոտական ինստիտուտում պրոֆեսոր Ռուդոլֆ Վայգլի ղեկավարությամբ. այնտեղ փորձում էին տիֆի դեմ պատվաստանյութ ստանալ։ Սա այն քիչ հնարավորություններից մեկն էր, որի շնորհիվ Բանախը կարող էր աշխատել օկուպացված Լվովում։ Բանախի հետ այդ նախագծի շուրջ աշխատում էին լեհական մտավորականության այլ ներկայացուցիչներ ևս։
Լվովի ազատագրումից հետո Բանախը կրկին գլխավորել է Լվովի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետը և օգնել այն վերականգնելուն` այդ ընթացքում նաև դիտարկելով Կրակով մեկնելու տարբերակը, որտեղ նրան առաջարկում էին գլխավորել Յագելոնի համալսարանի համապատասխան ֆակուլտետը։ Նրա թեկնածությունը նաև շոշափվել է Լեհաստանի կրթության նախարարի պաշտոնի համար, սակայն հիվանդությունը (թոքերի քաղցկեղ), որ նրա մոտ ախտորոշվել էր հունվարին, և մահն օգոստոսին կիսատ են թողել գիտնականի նպատակների իրագործումը։
Ստեֆան Բանախը մահացել է 1945 թվականի օգոստոսի 31-ին, թաղված է Լիչակովի գերեզմանատանը։
1946 թվականին Բանախի անունով է անվանակոչվել Լվովի փողոցներից մեկը։


== Գիտական գործունեություն ==
Բանախն ապացուցել է բաց արտացոլման թեորեմը։ Առաջ է քաշել վարկած (Բանախի վարկած). ցանկացած բաժանելի բանախյան տարածք ունի հաշվարկելի հիմք։
Բանախը մաթեմատիկոսների մասին ասել է.


== Հիշատակ ==

Լեհական մաթեմատիկական ընկերությունը սահմանել է Բանախի մրցանակ (1946), նրա անունով են կոչվել բազմաթիվ քաղաքների փողոցներ։
1972 թվականին Մաթեմատիկայի ինստիտուտին կից ստեղծվել է Ստեֆան Բանախի անվան միջազգային մաթեմատիկական կենտրոնը։
1992 թվականին Բանախի հարյուրամյակի կապակցությամբ սահմանվել է Ստեֆան Բանախի շքանշան, որը տրվում է մաթեմատիկական գիտություններում ունեցած առանձնահատուկ ներդրումների համար։


== Աշխատություններ ==
Rachunek różniczkowy i całkowy (tom 1), wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów, 1929, s. 294 (լեհ.)
Rachunek różniczkowy i całkowy (tom 2), wyd. Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa, 1930, s. 248 (լեհ.)
Teoria operacji. Tom I: Operacje liniowe, wyd. Kasy im. Mianowskiego Instytutu Popierania Nauki, Warszawa, 1931, s. VIII + 236 (լեհ.)
Théorie des opérations linéaires, Warszawa, 1932 (ֆր.)
Banach S. Mechanika. — Warszawa-Lwów-Wilno, 1938. (լեհ.)
Banach S. Mechanics. — Warszawa-Wrocław, 1951. (անգլ.)
Banach S. Wstęp do teorii funkcji rzeczywistych. — Warszawa-Wrocław, 1951. (լեհ.)
Banach S. Œuvres. — Warszawa: PWN, 1967. — Т. 1.
Banach S. Œuvres. — Warszawa: PWN, 1979. — Т. 2.
Банах С. Дифференциальное и интегральное исчисление = Rachunek różniczkowy i całkowy / Перевод с польского и редакция С.И. Зуховицкого. — Издание 2-е, исправленное и дополненное. — М.: Наука, 1966. — 437 с.(չաշխատող հղում)
Банах С. Курс функціонального аналізу (лінійні операції). — К.: Радянська школа, 1948. — 424 с.(ուկր.)


== Գրականություն ==
Стефан Банах. // Успехи математических наук. Новая серия. — 1946. — Т. 1, вып. 3—4 (имеется библиография работ Банаха).
Математики. Механики. Биографический справочник / Сост. А. Н. Боголюбов. — Киев: Наукова думка, 1983. — С. 30. — 639 с.


== Արտաքին հղումներ ==
Լ. Նոսարևա Մաթեմատիկական նշխար`ծնունդով Լվովից.
Ստեֆան Բանախ


== Ծանոթագրություններ ==