Օրթոստատիկ թերճնշում

Օրթոստատիկ թերճնշում, հայտնի նաև որպես դիրքային թերճնշում, խնդիր, երբ կանգնելիս կամ նստելիս դիտվում է զարկերակային ճնշման անկում։ Զարկերակային ճնշման անկումը կարող է լինել հանկարծակի (վազովագալ օրթոստատիկ թերճնշում), 3 րոպեի ընթացքում (դասական օրթոստատիկ թերճնշում) կամ աստիճանական (ուշացած օրթոստատիկ թերճնշում)։ Այն սահմանվում է, որպես սիստոլիկ զարկերակային ճնշման անկում նվազագույնը 20 մմս․ս․-ով կամ դիաստոլիկ զարկերակային ճնշման անկում նվազագույնը 10 մմս․ս․-ով՝ երբ անհատը հորզոնական դիրքից անցում է կատարում ուղղաձիգ, օրինակ՝ կանգնած դիրքի։ Այն գլխավորապես տեղի է ունենում մարմնի ստորին հատվածներում արյունատար անոթների ուշացած անոթասեղղման կամ դրա բացակայության հետևանքով, որը նորմայում անհրաժեշտ է ադեկվատ զարկերակային ճնշում ապահովելու համար՝ մարմնի դիրքի փոփոխման, օրինակ՝ կանգնելու ժամանակ։ Արդյունքում տեղի է ունենում արյան վերաբաշխում դեպի ստորին վերջույթների անոթներ և դիտվում է դեպի սիրտ արյան հետվերադարձի նվազում, ինչը հանգեցնում է սրտային արտամղման նվազմանը և դեպի գլխուղեղ արյան ոչ ադեկվատ հոսքի առաջացմանը։
Օրթոստատիկ թերճնշման շատ մեղմ և հազվադեպ առաջացումը տարածված երևույթ է և ընդհանուր առմամբ կարող է պատահել ցանկացածի մոտ, այնուամենայնիվ այն հատկապես տարածված է ծերերի և նրանց շրջանում, ովքեր ունեն ցածր զարկերակային ճնշում։ Զարկերակային ճնշման արտահայտված անկումը կարող է հանգեցնել ուշագնացության՝ վնասվածքների հավանական առաջացմամբ։ Զարկերակային ճնշման միջին աստիճանի անկումը կարող է առաջացնել շփոթվածություն, ուշադրության կենտրոնացման պակաս, դելիրիում և ատաքսիայի էպիզոդներ։ Քրոնիկ օրթոստատիկ թերճնշումը ասոցացվում է գլխուղեղի հիպոպերֆուզիայի հետ, ինչը կարող է խթանել դեմենցիայի զարգացման պաթոֆիզիոլոգիան։ Այնուամենայնիվ դեռևս հստակ չէ, թե արդյոք այն  հանդիսանում է դեմենցիա առաջացնող պատճառական գործոն։
Հայտնի են օրթոստատիկ թերճնշում առաջացնող մի շարք գործոններ, ինչպիսիք են՝ որոշակի դեղամիջոցների օգտագործումը (օրինակ՝ ալֆա ադրենապաշարիչներ), վեգետատիվ նեյրոպաթիայի, արյան ծավալի նվազման, բազմակի համակարգային ատրոֆիայի առկայությունը և տարիքով պայմանավորված՝ արյունատար անոթների էլաստիկության նվազումը։
Հիմքում ընկած պատճառական գործոնի վրա ազդելուց բացի՝ օրթոստատիկ թերճնշման բուժումը կարող է ներառել՝ ջրի և աղի օգտագործման մեծացում (արյան ծավալի մեծացման նպատակով), կոմպրեսիոն զուգագուլպաների կրում և երբեմն դեղորայքի օգտագործում (ֆլուդրոկորտիզոն, միդոդրին և այլն)։ Աղի օգտագործման մեծացումը պետք է վերահսկվի բժշկի կողմից, քանի որ այն կարող է հանգեցնել նյարդաբանական լուրջ խնդիրների առաջացման, եթե իրականացվի չափազանց ագրեսիվ կերպով։


== Ախտանշաններ ==
Օրթոստատիկ թերճնշումը բնորոշվում է կանգնելուց հետո (պառկած կամ նստած դիրքից)՝ հատկապես կտրուկ և արագ կերպով, դիտվող ախտանշանների առաջացմամբ։ Շատերը նշում են գլխապտույտի առաջացում, որը երբեմն լինում է խիստ արտահայտված, ծանր։ Քրոնկ օրթոստատիկ թերճնշման պարագայում խնդիրը և դրա ազդեցությունները կարող են վատթարանալ, անգամ եթե ուշագնացության և այլ ախտանշանների դիտման հաճախությունը նվազում է։ Ընդհանուր թուլություն կամ հոգնածության զգացում նույնպես կարող է առաջանալ։ Որոշ մարդկանց շրջանում դիտվում է կենտրոնացման դժվարացում, մշուշոտ, լղոզված տեսողության առաջացում, տրեմոր, գլխապտույտ, տագնապ, սրտխփոց, ատաքսիա, քրտնելու զգացում, երբեմն՝ սրտխառնոց։ Կարող է դիտվել մաշկի գունատություն։ Որոշ մարդկանց շրջանում կարող է արտահայտված օրթոստատիկ թերճնշման զարգացումն ուղեկցվել միայն շփոթվածության կամ արտահատված ընդհանուր թուլության զգացումի առաջացումով։ Քրոնիկ ծանր օրթոստատիկ թերճնշումը կարող է դրսևորվել, որպես կոգնիտիվ ֆունկցիայի տատանումներ/դելիրիում։


=== Ասոցացված հիվանդություններ ===
Խնդիրը կարող է դիտվել Ադիսոնի հիվանդության, աթերոսկլերոզի, շաքարային դիաբետի, ֆեոքրոմոցիտոմայի, պորֆիրիայի ժամանակ, ինչպես նաև որոշակի նյարդաբանական խանգարումների առկայության պարագայում, ինչպիսիք են՝ աուտոիմուն վեգետատիվ գանգլիոնոպաթիան, բազմակի համակարգային ատրոֆիան և դիսավտոնոմիայի այլ ձևերի առկայությունը։ Ինչպես նաև, այն կարող է դիտվել Էհլերս-Դանլոսի համախտանիշի և նյարդային անոռեքսիայի ժամանակ։ Այն դիտվում է նաև Պարկնսոնի հիվանդության կամ Լյուիի մարմնիկներով դեմենցիայի ժամանակ՝ սրտի սիմպատիկ դեներվացիայի հետևանքով կամ որպես դոպամինախթանիչ բուժման կողմնակի ազդեցություն։ Այն հազվադեպ է առաջացնում ուշագնացություն, քանի դեռ հիվանդի մոտ չի զարգացել իրական վեգետատիվ անբավարարություն կամ եթե հիվանդը չունի սրտի հետ կապված խնդիր։
Մեկ այլ, ենթադրյալ թերախտորոշվող հիվանդության՝ դոպամին բետա հիդրոքսիլազայի անբավարարության ժամանակ, զարգանում է սիմպատիկ նյարդային համակարգի նորադրենէրգիկ ֆունկցիայի կորուստ, որը բնորոշվում է նորադրենալինի ցածր կամ ծայրահեղ ցածր քանակների առկայությամբ և դոպամինի քանակի ավելցուկային բարձրացմամբ։
Տետրապլեգիայով և պարապլեգիայով հիվանդների շրջանում նույնպես դիտվում է այս խնդիրը՝ նորմալ զարկերակային ճնշման պահպանման և մարմնի վերին հատվածի արյան ադեկվատ մատակարարման բազմակի համակարգային անբավարարության հետևանքով։


== Առաջացման պատճառները ==
Օրթոստատիկ թերճնշման առաջացման պատճառներից են՝ նեյրոդեգեներատիվ հիվանդությունները, արյան ծավալի փոքրացումը (օրինակ՝ ջրազրկում, արյունահոսություն կամ միզամուղների օգտագործում), անոթալայնացում առաջացնող դեղամիջոցները, այլ խմբի դեղամիջոցներ, անոթասեղմիչ դեղամիջոցի օգտագործման դադարեցումը, երկարատև անկողնային վիճակը (անշարժություն), վերջերս դիտված քաշի արտահայտված կորուստը, սակավարյունությունը, կամ վերջերս կրած բարիատրիկ վիրահատությունը։


=== Դեղորայքային ===
Օրթոստատիկ թերճնշման զարգացումը կարող է դիտվել որպես որոշակի հակադեպրեսանտների կողմնակի ազդեցություն, ինչպիսիք են եռցիկլիկ հակադեպրեսանտները կամ մոնոամինօքսիդազայի ինհիբիտորները։ Հազվադեպ մարիհուանան և տետրահիդրոկանաբինոլը կարող են առաջացնել արտահայտված օրթոստատիկ թերճնշում։ Ալկոհոլը կարող է պոտենցել օրթոստատիկ թերճնշումը ընդհուպ ուշագնացության առաջացում։ Օրթոստատիկ թերճնշումը կարող է զարգանալ, որպես ալֆա-1 պաշարիչների (ալֆա-1 ադրենապաշարիչներ) օգտագործման կողմնակի ազդեցություն։ Ալֆա-1 պաշարիչները ընկճում են նորմայում ի պատասխան մարմնի դիրքի փոփոխությանը առաջացող բարոընկալիչային ռեֆլեկտոր անոթասեղմումը։


=== Այլ գործոններ ===
Օրթոստատիկ թերճնշման առաջացմանը հակված են ծերերը, հետծննդաբերական շրջանում գտնվող կանայք։ Անորեքսիա ներվոզայով կամ բուլիմիա ներվոզայով տառապողների շրջանում նույնպես դիտվում է օրթոստատիկ թերճնշման առաջացում, որպես տարածված կողմնակի ազդեցություն։ Ալկոհոլի օգտագործումը նույնպես կարող է հանգեցնել օրթոստատիկ թերճնշման առաջացմանը՝ ջրազրկման պատճառով։


== Առաջացման մեխանիզմը ==
Օրթոստատիկ թերճնշում զարգանում է, երբ ծանրության ուժի ազդեցությամբ տեղի է ունենում շրջանառող արյան վերաբաշխում դեպի ստորին վերջույթների անոթներ, որի արդյունքում նվազում է դեպի սիրտ արյան հետվերադարձը, ինչն էլ հանգեցնում է սրտային արտամղման նվազմանը և բերում զարկերակային ճնշման անկման։ Օրինակ՝ պառկած դիրքից կանգնած դիրքի անցնելիս մոտ 700 մլ արյուն   չի վերադառնում կրծքավանդակ` հանգեցնելով սիստոլիկ և դիաստոլիկ զարկերակային ճնշման նվազման։ Ընդհանուր առմամբ վերջնական ազդեցությունը արյան ոչ բավարար շրջանառությունն է մարմնի վերին հատվածներում։
Նորմայում կարճատև ժամանակամիջոցում՝ արագ կերպով տեղի են ունենում մի շարք սրտային, անոթային, նյարային, մկանային և նյարդահումորալ պատասխանի գործընթացներ, և զարկերակային ճնշման նշանակալի անկում չի դիտվում։ Անոթասեղղման առաջացումը զարգացող պատասխաններից մեկն է (բարոընկալիչային ռեֆլեքս), երբ տեղի է ունենում արյան կենտրոնացում։ (Հաճախ այս ազդեցությունը լինում է արտահայտված, և դրա արդյունքում դիաստոլիկ ճնշումը կանգնած դիրքում մի փոքր ավելին է ի համեմատ պառկած դիրքի)։ Այսպիսով որոշակի գործոնների առկայությամբ, որոնք ազդում են նշված պատասխանների առաջացման վրա, զարգանում է զարկերակային ճնշման նորմայից մեծ անկում։ Այդպիսի գործոններից են` արյան նվազած ծավալի, տարբեր հիվանդությունների առկայությունը և որոշակի դեղամիջոցներ։


== Ախտորոշում ==
Օրթոստատիկ թերճնշման առկայութունն ախտորոշվում է` չափելով զարկերային ճնշումը 5 րոպե պառկած դիրքում գտնվելուց հետո, այնուհետև` կանգնելուց հետո 1րոպե և 3 րոպե անց։ Այն սահմանվում է, որպես սիստոլիկ զարկերակային ճնշման անկում նվազագույնը 20 մմս․ս․-ով կամ դիաստոլիկ զարկերակային ճնշման անկում նվազագույնը 10 մմս․ս․-ով՝ երբ անհատը հորզոնական դիրքից անցում է կատարում ուղղաձիգ դիրքի։ Բացի այդ սրտի զարկերի հաճախությունը նույնպես պետք է որոշել յուրաքանչյուր դիրքում։ Սրտի կծկման հաճախության արտահայտված աճը կարող է հանդիսանալ, որպես սրտային արտամղման պահպանմանն ուղղված կոմպենսատոր մեխանիզմի հետևանք։ Նմանատիպ մեկ այլ խնդիր՝ դիրքային օրթոստատիկ հաճախասրտության համախտանիշը ախտորոշվում է, երբ դիտվում է սրտի կծկման հաճախության նվազագույնը 30զարկ/րոպե-ով աճ, և որն ընթանում է առանց զարկերակային ճնշման անկման կամ դրա աննշան փոփոխմամբ։ Կարելի է կիրառել նաև տիլտ թեստ։


=== Սահմանում ===
Օրթոստատիկ թերճնշումը (կամ դիրքային թերճնշում)  կանգնելուց հետո առաջացող զարկերակային ճնշման անկումն է։ Այն սահմանվում է, որպես սիստոլիկ զարկերակային ճնշման անկում նվազագույնը 20 մմս․ս․-ով կամ դիաստոլիկ զարկերակային ճնշման անկում նվազագույնը 10 մմս․ս․-ով՝ երբ անհատը հորզոնական դիրքից անցում է կատարում ուղղաձիգ դիրքի։ Ամենահաճախ դիտվող առաջին ախտանիշը գլխապտույտն է, որին կարող են հաջորդել ավելի լուրջ ախտանիշներ, օրինակ՝ տեսադաշտի նեղացում կամ տեսողության կորուստ, ընդհանուր թուլություն, ուշագնացություն։


=== Ենթաձևեր ===
Տարբերում են օրթոստատիկ թերճնշման հետևյալ ենթաձևերը՝ սկզբնական արագ, դասական և ուշացած։
Սկզբնական արագ ենթաձևը հաճախ բնութագրվում է  սիստոլիկ զարկերակային ճնշման 40 մմս․ս․ և ավելի անկմամբ կամ դիաստոլիկ զարկերակային ճնշման 20 մմս․ս․ և ավելի անկմամբ՝ կանգնելուն հաջորդող 15 վայրկյանների ընթացքում։ Այնուհետև զարկերակային ճնշումը սպոնտան և արագ կերպով վերադառնում է նախնական մակարդակին, այսպիսով թերճնշման և ախտանիշների դրսևորման ժամանակահատվածը կարճատև է և չի գերազանցում 30 վայրկյանը։ Կանգնած դիրքում զարկերակային ճնշման միայն շարունակական, այսպես կոչված զարկից զարկ չափմամբ է հնարավոր գրանցել այս խնդիրը։
Դասական ձևը հաճախ բնութագրվում է սիստոլիկ զարկերակային ճնշման  նվազագույնը 20 մմս․ս․-ով կամ դիաստոլիկ զարկերակային ճնշման  նվազագույնը 10 մմս․ս․-ով անկմամբ՝ կանգնելուն հաճորդող 30 վայրկայնից 3 րոպեյի ընթացքում։
Ուշացած օրթոստատիկ թերճնշումը հաճախ բնութագրվում է սիստոլիկ զարկերակային ճնշման  նվազագույնը 20 մմս․ս․-ով կամ դիաստոլիկ զարկերակային ճնշման  նվազագույնը 10 մմս․ս․-ով անկմամբ՝ կանգնելուն հաճորդող 3 րոպեներից հետո։


== Վերահսկումը ==


=== Կենսակերպի փոփոխություններ ===
Խնդրի հիմքում ընկած դարձելի պատճառական գործոնի վրա ազդելուց բացի (օրինակ՝ որոշակի դեղամիջոցների օգտագործման նվազեցումը կամ դադարեցումը, աուտոիմուն պատճառների բուժումը)՝ առկա են մի շարք միջոցներ ուղղված օրթոստատիկ թերճնշման ախտանիշները նվազեցնելուն և ուշագնացության կանխարգելմանը։ Անգամ զարկերակային ճնշման փոքր բարձրացումը հնարավոր է բավարար լինի գլխուղեղի արյան շրջանառության մակարդակը բավարար չափով պահպանելու համար՝ կանգնած դիրքի անցնելիս։
Այն մարդկանց շրջանում, ովքեր չունեն գերճնշում, օրական 2-3 լիտր հեղուկի և աղի օգտագործումը կարող է բարելավել ախտանիշները՝ արյան ծավալի ընդարձակման շնորհիվ։ Տարբեր միջոցներ կարող են օգտագործվել դեպի սիրտ արյան հետվերադարձը բարելավելու համար, օրինակ՝ ճնշող էլաստիկ զուգագուլպաների կրումը և վարժությունների՝ ֆիզիկական հակաճնշում ստեղծող, կատարումը անմիջապես կանգնելուց հետո, օրինակ՝ ոտքերի մկանների լարումը։


=== Դեղամիջոցներ ===
Դեղամիջոցներց միդոդրինը կարող է արդյունավետ լինել օրթոստատիկ թերճնշմամբ մարդկանց շրջանում։ Դեղամիջոցի գլխավոր կողմնակի ազդեցությունն է սագամաշկի առաջացումը։ Ֆլուդրոկորտիզոնը նույնպես օգտաֆործվում է, սակայն ունի ապացուցողական էլ ավելի սահմանափակ հիմք։
Մի շարք թույլ ապացուցողական հիմք ունեցող միջոցներից են՝ ինդոմետացինը, ֆլյուօքսետինը, դոպամինային ներհակորդները, մետոկլոպրամիդը, դոմպերիդոնը, մոնոամինօքսիդազայի պաշարիչները թիրամինի հետ միասին (կարող է արտահայտված զարկերակային գերճնշման հանգեցնել), օքսիլոֆրինը, կալիումի քլորիդը և յոհիմբինը։


== Կանխատեսումը ==
Օրթոստատիկ թերճնշման ժամանակ հնարավոր են պատահական անկումներ։ Այն նաև ասոցացվում է սիրտանոթային հիվանդությունների, սրտային անբավարարության, գլխուղեղի ինսուլտի զարգացման ռիսկի բարձրացման հետ։ Կան նաև օբսերվացիոն հետազոտությունների տվյալներ, ըստ որոնց օրթոստատիկ թերճնշման առկայությունը միջին տարքի մարդկանց շրջանում բարձրացնում է հնարավոր դեմենցիայի զարգացման ռիսկը և նվազեցնում կոգնիտիվ ֆունկցիան։


== Տես նաև ==
Օրթոստատիկ անտանելիություն
Օրթոստատիկ գերճնշում
Դիրքային օրթոստատիկ հաճախասրտության համախտանիշ
Վազովագալ պատասխան


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Օրթոստատիկ թերճնշում հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի)