Վրացական ինքնաթիռների ոչնչացումը Սուխումում

Վրացական ինքնաթիռների ոչնչացումը Սուխումում, ռազմական գործողություն, որը տեղի է ունեցել 1993 թվականի սեպտեմբերի 20-ից 23-ը Սուխում քաղաքում Վրաստանի և Աբխազիայի զինված ուժերի միջև։ Այն հանդիսանում է 1992-1993 թվականներին տեղի ունեցած վրաց-աբխազական հակամարտության ընթացքում՝ այսպես կոչված Սուխումի համար երրորդ ճակատամարտի շրջանակներում։ Աբխազական զինված ուժերին հաջողվեց փակել ցամաքային բոլոր ուղիները, որոնցով Սուխումում շրջափակման մեջ գտնվող վրացական զորքերին մատակարարվում էր անհրաժեշտ միջոցներ՝ զենք-զինամթերք, սնունդ, այլ բեռներ։
Ստեղծված իրավիճակում Վրաստանի կառավարությունը շրջափակման մեջ գտնվող իր զորքերին աջակցելու նպատակով սկսեց օգտագործել Սուխումի դեռևս իր վերահսկողության տակ գտնվող Բաբուշարա օդանավակայանը՝ ներգրավելով նաև քաղաքացիական ինքնաթիռներ։ Ի պատասխան այդ քայլի՝ աբխազական զինված ստորաբաժանումները սկսեցին գրոհել վրացական ինքնաթիռները։ Հիմնականում հարվածները լինում էին ծովի կողմից, երբ ինքնաթիռները վայրէջք էին կատարում։ Հայտնի է, որ նշված ժամանակահատվածում ոչնչացվել է վրացական «Transair Georgia» և «ORBI Georgian Airways» ընկերությունների 5 ինքնաթիռ։


== Իրադարձությունների ժամանակագրություն ==


=== Սեպտեմբերի 20 ===
Աբխազական հրետանու կրակոցից ոչնչացվում է «ORBI Georgian Airways» ընկերության պատկանող գործարանային 3352110 և CCCP-65809 բորտային համարներն ունեցող Տու-134А ինքնաթիռը, որը շահագործման էր հանձնվել 1974 թվականի հունվարի 21-ին։ Ոչնչացման ժամանակ փաստաթղթերով ինքնաթիռն արդեն դուրս էր գրվել շահագործումից։ Հարձակման ընթացքում ոչ ոք չի զոհվել։


=== Սեպտեմբերի 21 ===

Վրացական «Transair Georgia» ընկերությանը պատկանող գործարանային 5340120 և CCCP-65893 բորտային համարներն ունեցող Տու-134А-3 ինքնաթիռը, որը շահագործման էր հանձնվել 1975 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, չվերթ իրականացնում էր Սոչի օդանավակայանից։ Ինքնաթիռը ղեկավարվում էր օդաչու Գ. Գ. Տաբուև, երկրորդ օդաչու Օ. Գ. Շենգելի, նավիգատոր Ս. Ա. Շախի կողմից։ Օդանավի սրահում էին գտնվում բորտուղեկցորդներ Գ. Կ. Կվարցխելիան և Օ. Ի. Մորգունովան։ Ինքնաթիռում գտնվում էին նաև 22 ուղևորներ, որոնց գերակշիռ մասը լրագրողներ էին, այդ թվում՝ ռուսական։ Ինքնաթիռը վայրէջք էր կատարում, երբ 16:25-ին հրթիռային հարձակման է ենթարկվում։ Զենիթահրթիռային Ստրելա-2 հրթիռը արձակվել էր ծովում գտնվող աբխազական մոտորանավակից, որի հրամանատարն էր Տորիա Աչբան։ Կորցնելով կառավարումը՝ ինքնաթիռը 300 մետր բարձրությունից ընկնում է ծովը։ Օդանավում գտնվող բոլոր 27 ուղևորները զոհվում են(ռուս.): Որոշ աղբյուրներում նշվում է 28 զոհերի մասին (անձնակազմի 6 անդամ և 22 ուղևոր)։


=== Սեպտեմբերի 22 ===

Վրացական «Transair Georgia» ընկերությանը պատկանող գործարանային 76А-163 և 85163 բորտային համարներն ունեցող Տու-154Б ինքնաթիռը, որը շահագործման էր հանձնվել 1976 թվականի օգոստոսի 25-ին, չվերթ էր իրականացնում Թբիլիսիի օդանավակայանից։ Օդանավում գտնվում էին անձնակազմի 12 անդամ և 120 ուղևոր, որոնք հանդիսանում էին վրացական ոստիկանության աշխատակիցներ։ Վայրէջքի ժամանակ ինքնաթիռը հարձակման է ենթարկվում աբխազական մոտորանավակից։ Հրթիռը դիպչում է ինքնաթիռի շարժիչին, ինչի հետևանքով օդանավը թեքվում է։ Օդաչուները կարողանում են ուղղել ինքնաթիռը և փորձել վայրէջք կատարել։ Սակայն ժամը 18:36-ին, հարվածելով թռիչքուղուն, Տու-154-ը դուրս է գալիս թռիչքուղուց։ Օդանավում գտնվող մեծ քանակությամբ վառելիքը թափվում է, և խոշոր հրդեհ է բռնկվում։ Զոհվում են 108 մարդ՝ անձնակազմի 8 անդամ և 100 ուղևոր։ Այս աղետը մինչ օրս համարվում է Վրաստանի և Աբխազիայի ամենախոշոր օդային աղետը։ Որոշ աղբյուրներում նշված է, որ ինքնաթիռը ոչ թե ժամանում էր Թբիլիսիից, այլ մեկնում էր Սուխումից, և որի մեջ գտնվում էին փախստականներ։
Նույն օրը երեկոյան հարձակման է ենթարկվում վայրէջք կատարող մեկ այլ Տու-154 ինքնաթիռ, որը այս անգամ չի տուժում։


=== Սեպտեմբերի 23 ===
Վրացական «Transair Georgia» ընկերությանը պատկանող գործարանային 42235 և CCCP-65001 բորտային համարներն ունեցող Տու-134А ինքնաթիռը, որը շահագործման էր հանձնվել 1975 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, գտնվում էր № 2 թռիչքուղու մոտ։ Անձնակազմը օդանավը նախապատրաստում էր թռիչքի։ Ինքնաթիռում գտնվում էին անձնակազմի 6 անդամ և 24 ուղևոր, երբ աբխազները ԲՄ-21 Գրադ հրթիռային կայանքից սկսում են հրթիռակոծել օդանավակայանը։ Հրթիռներից մեկը դիպչում է օդանավին և հրդեհ է առաջացնում։ Շնորհիվ անձնակազմի գործողությունների՝  մինչև օդանավի պայթելը բոլոր ուղևորները տարհանվում են։ Այնուամենայնիվ անձնակազմի 1 անդամ զոհվում է։
Հրթիռնով գնդակոծվել է նաև վրացական «ORBI Georgian Airways» ընկերությանը պատկանող գործարանային 79A-359 և 85359 բորտային համարներն ունեցող Տու-154Б-2 ինքնաթիռը (շահագործման հանձնված 1979 թվականի սեպտեմբերի 3-ին), որը կայանված էր։ Օդանավում ոչ ոք չկար։ Այն ամբողջությամբ ոչնչացվել է։


== Ծանոթագրություններ ==