Ասբեստ

Ասբեստ (հուն․՝ ἄσβεστος` անսպառ)` սիլիկատների դասի նուրբ թելային հանքանյութերի հավաքական անունն է։ Բնության մեջ հանդիպում է արտակարգ բարակ նրբաթելերի տեսքով։ Կիրառվում է ամենատարբեր բնագավառներում՝ շինարարություն, հրթիռաշինություն, ավտոմեքենաների արդյունաբերություն։
Առաջին կարգի քաղցկեղածին է։ Ունի բարձր կրակադիմացկունություն։ Հիմնականում հանդիպում են երկու տեսակի ասբեստներ՝ քրիզոթիլ (սպիտակ ասբեստ) ամֆիբոլային։


== Քրիզոթիլ ասբեստ ==
Քրիզոթիլ ասբեստն իրենից ներկայացնում է մագնեաիումի հիդրոսիլիկատ, որի քիմիական բանաձևն է՝ 3MgO•2SiO2•2H2O, կառուցվածով պատկանում է շերտավոր սիլիկատներին։ Կայուն է հիմնային միջավայրերում, քայքայվում է թթուներում, առաջացնելով ամորֆ սիլիկահող։ Քրիզոթիլի տարրական բյուրեղները միկրոնի հարյուրերորդական մասերի տրամագծով շատ բարակ խողովակաձև ֆիբրիլներ են։ Գործնականում քրիզոթիլը բաժանվում է 10-100 մկմ տրամագծով թելերի փունջ է, որոնց խզման ամրությունն ըստ ձգման կազմում է 600-800 մՊա, ինչը համեմատելի է պողպատի լավագույն տեսակների հետ։


=== Քիմիական բաղադրությունը ===
MgO՝ 42,4 %, SiO2՝ 44,50 %, և H2O՝ 13,04 %.


=== Հատկություններ ===
Մաքուր վիճակում քրիզոթիլն ունի ցածր էլեկտրահաղորդականություն, ինչն այն դարձնում է բարձրորակ էլեկտրամեկուսիչ։ Ունի նաև բարձր ջերմադիմացկունություն։ Ջրում չի լուծվում, քիմիականապես իներտ է, նրա վրա չեն ազդում արևի ռադիացիան, օզոնը, թթվածինը, չի արտազատում թունավոր գազեր, գոլորշիներ, ճառագայթումներ։ Օդի և ջրի միջավայրերում հեշտությամբ փքվում է։


=== Ֆիզիկա-քիմիական հատկությունները ===
խզման ամրությունը՝ ավելի քան 300 կգու/մմ2
խտությունը՝ 2400-2600 կգ/մ3
փքված քրիզոթիլի դարսված խտությունը 100-300 կգ/մ3
հալման ջերմաստիճանը՝ 1450-1500 °C
հիմնայնությունը՝ 9.1-10.3 рН
ջերմահաղորդականությունը՝ 0.05-0.07


== Ամֆիբոլային ասբեստ ==
Բարդ հիդրոսիլիկատ է։ Հանքանյութային կառուցվածքով զգալիորեն տարբերվում է քրիզոթիլ ասբեստից և արտաքին մակերևույթը նման է քվարցին և ունի քվարցի նման քիմիական կայունություն։ Ունի ավելի վատ շահագոծման հատկություններ և կիրառվում է զգալիորեն քիչ։ Ամֆիբոլներն ունեն ուղիղ, ասեղանման թելեր և այդ կառուցվածքի փխրունության հետևանքով ստեղծում են մասնիկներ, որոնց ներշնչումը հանդիսանում է քաղցկեղածին գործոն։ Դրա համար է, որ ասբեստի այդ տեսակն արգելվում է օգտագործել Եվրամիության երկրներում, որտեղ նախկինում ունեցել է լայն կիրառություն։


== Կիրառությունը ==
Ներկայումս աշխարհում օգտագործվում է քրիզոթիլ ասբեստը։
Մտնում է ավելի քան երեք հազար արտադրատեսակների կազմի մեջ՝ տանիքածածկի շինվածքներ, փրփրաբետոն, խողովակներ, ճակատային սալեր, զանազան գործվածքներ, քուղեր։


== Համաշխարհային արտադրությունը 2012 թ. ==
Աղբյուրը` ԱՄՆ երկրաբանական ծառայություն
http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/asbestos/mcs-2013-asbes.pdf


== Անվտանգությունը ==

Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության «Ասբեստ օգտագործելու ժամանակ աշխատանքի անվտանգության մասին» № 172 Երաշխավորության համապատասխան (ընդունված է Ժնևում 1986 թ. ԱՄԿ գլխավոր կոնֆերանսի 72-րդ սեսիայում) որոշված է, որ ասբեստի որոշակի տարատեսակներն արգելելու և դրանք այլ նյութերով փոխարինելու հիմքում ընկած Է առողջության համար նրանց վտանգավորության գիտական գնահատականը։
Քաղցկեղածին նյութերի համակողմանի գիտական ուսումնասիրությունների արդյունքում Քաղցկեղի ուսումնասիրության միջազգային գործակալությունն ասբեստը մտցրել է քաղցկեղածինների ցանկի առավել վտանգավոր խմբի մեջ։
Եվրոպայում ասբեստի սպառումը վերջին ժամանակներս արագ նվազում է։ 1997 թ. հունվարի 1-ից ասբեստի օգտագործումը արգելվել է Ֆրանսիայում, իսկ 2005 թվականից՝ ամբողջ Եվրամիությունում։ Ի տարբերություն Եվրամիության, աշխարհի 65 այլ երկրներում, որտեղ բնակվում է ամբողջ Երկրի բնակչության մինչև 80 %-ը, քրիզոթիլ ասբեստն օգտագործվում է արդյունաբերության տարբեր բնագավառներում, ինչպես նաև շինարարությունում։


== Ծանոթագրություններ ==