Ֆրանսիական սփյուռք

Ֆրանսիական սփյուռք, Ֆրանսիայի սփյուռքը և նրանց ժառանգները։ Ֆրանսիական սփյուռքի մեծաթիվ անդամներ ունեցող երկրներն են ԱՄՆ-ը, Կանադան, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան, Մեծ Բրիտանիան և Լատինական Ամերիկայի մի քանի երկրները։ 2009 թվականի դրությամբ ենթադրվում է, որ ֆրանսիական սփյուռքը հաշվվում է ավելի քան 300 միլիոն մարդ, զգալիորեն ավելի շատ, քան  արտերկրում բնակվող Ֆրանսիայի քաղաքացիություն ունեցողները, որոնք շուրջ երկու միլիոն են։


== Պատմություն ==
Ֆրանսիացիների արտագաղթը պայմանավորված է եղել մի քանի իրադարձություններով։ Հուգենոտները սկսել են հեռանալ 16-րդ դարում, և այդ միտումը կտրուկ ուժեղացել է 1685 թվականին Ֆոնտենբլոյի էդիկտով Նանտի Էդիկտի վերացումից հետո։ Այլ երկրների՝ Ֆրանսիական գաղութացումը, հատկապես Ամերիկայի, առավել ակնառու է եղել հատկապես 17-րդ դարի վերջում և 18-րդ դարում։ 1789-1815 թվականների արտագաղթը էմիգրանտների զանգվածային հոսք էր հիմնականում դեպի հարևան եվրոպական երկրներ, որպես ֆրանսիական հեղափոխության բռնությունից փախուստ։ Հետագա արտագաղթերը հաճախ կապված են եղել տնտեսական պայմանների հետ։ 
1847 թվականից մինչև 1857 թվականը արտերկիր արտագաղթող ֆրանսիացիների թիվը կազմել է 200 000 մարդ։ 1821 թվակականից մինչև 1920 թվականը մոտ 121 000 բասկեր և Բեարնի մարդիկ Բասս-Պիրենեյներից գաղթել են Ամերիկա։ 1835-1901 թվականների ընթացքում նրանց թիվը կազմում էր ավելի քան 108,000 մարդ։
1848 - 1939 թվականների ընթացքում ֆրանսիական անձնագրերով այլ երկրներ արտագաղթողների թիվը եղել է մոտ 1 մլն մարդ։ Արևմտյան կիսագնդում ֆրանսիական ծագում ունեցող համայնքներ հիմնականում կան ԱՄՆ-ում, Կանադայում և Արգենտինայում։ Զգալի թիվ են կազմում նաև Բրազիլիայի, Չիլիի, Մեքսիկայի, Ուրուգվայի և Ավստրալիայի ֆրանսիացի համայնքները։


== Ֆրանսիական ծագումով բնակիչներ ունեցող երկրների ցանկ ==


== Արգենտինայի ֆրանսիական համայնք ==

19-րդ դարի սկզբից մինչև 20-րդ դարի կեսերը Արգենտինա եկած ֆրանսիական ներգաղթյալները ԱՄՆ ներգաղթյալներից հետո երկրորդ խոշոր խումբն է եղել։ Պաշտոնական տվյալներով, 1857-1946 թվականներին Արգենտինա են ներգաղթել 239,000 ֆրանսիացիներ, սակայն թվերն ավելի մեծ են, քանի որ 1820-ական թվականներից էր սկսվել ներգաղթը (նրանք մինչև 1854 թվականը կազմել են ներգաղթյալների ամենամեծ խումբը) և տևել է մինչև 1960-ականների վերջը։ Ի տարբերություն ԱՄՆ-ի, որտեղ Ֆրանսիայից ներգաղթը ավելի բազմազան էր, Ֆրանսիայի ներգաղթյալների կեսը Արգենտինա են տեղափոխվել երկրի հարավային մասից։ Այժմ գնահատվում է, որ ավելի քան 6 միլիոն արգենտինացիներ ունեն ինչ-որ չափով ֆրանսիական արմատներ (ընդհանուր բնակչության 17 տոկոսը)։


== Կանադայի ֆրանսիական համայնք ==
Կանադան ունի Ֆրանսիայից դուրս գտնվող երկրորդ խոշորագույն ֆրանսիական համայնքը, որը մոտ է Միացյալ Նահանգներին՝ իր ֆրանսիական ծագում ոնեցողների ընդհանուր թվով։ Ֆրանսիական ծագում ունեն 8,5 միլիոն կանադացիներ։ Ֆրանսալեզու Քվեբեկը աշխարհում ֆրանսիացիներով ամենախիտ բնակեցված տարածքն է. Քվեբեկի բնակչության 90 տոկոսը ֆրանսիական արմատներ ունեն։ Նրանք մեծ թիվ են կազմում նաև Նյու Բրաունսվիկ նահանգում, որտեղ բնակչության մեկ երրորդը արմատներով Ֆրանսիայից է և Օնտարիոյում է կենտրոնացած Կանադայի ֆրանսիական բնակչությամբ երկրորդ խոշորագույն համայնքը։
Կանադայի ֆրանսիական ներգաղթը սկսվել է 16-րդ դարից, 1541 թվականին, Շառլեսբուրգ Ռոյալ քաղաքի հիմնադրմամբ։  Թադուսակ գյուղը, որը Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաներում պահպանված ամենահին ֆրանսիական բնակավայրն է, հիմնադրվել է 1599 թվականին։ 1627 թվականից մինչև 1663 թվականը ֆրանսիական բնակչության թիվը Կանադայում 100-ից հասել է մինչև 2500 բնակչի։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ այս ժամանակահատվածում Կանադա ներգաղթածների թիվը կազմել է մոտ 1.250 ֆրանսիացիներ, որոնց մեծ մասը Նորմանդիայից, Աունիս (Aunis), Պերչե, Իլ-դե-Ֆրանս, Պոիտու, Մեյն և Սենտունջ գավառներից էին։ 1665 թվականից մինչև 1673 թվականները 900, այսպես կոչված թագավորի դուստրեր (ֆր.՝ filles du roi; filles du roy), որոնց կեսը Իլ-դե-Ֆրանսից էր, թագավորի հովանու ներքո ուղարկվեցին Կանադա՝ ֆերմերների և զինվորների հետ ամուսնանալու։ 1760 թվականին գաղութում բնակվում էր 60 հազար բնակիչ։ Ենթադրվում է, որ 1633 թվականից մինչև 1760 թվականը, ամեն տարի միջին հաշվով 56 ֆրանսիացիներ են արտագաղթել Կանադա։ 1608 թվականից՝ Քվեբեկ քաղաքի հիմնադրման տարեթվից մինչև 1756 թվականը Կանադա են արտագաղթել 10,000 ֆրանսիացիներ։ Ներկայիս ֆրանսիական կանադացիների մեծ մասը կարող է գտնել իր արմատները նրանցում։
1604 թվականին ֆրանսիացիները նախ հիմնեցին Հյուսիսային Ամերիկայի ֆրանսիական Աքադի գաղութը (ֆր.՝ L'Acadie)։ 1667 թվականին, երբ գաղութը վերադարձավ Ֆրանսիա, նրանց թիվը կազմում էր 441 բնակիչ։ 1713 թվականին, երբ Ֆրանսիան իշխանությունը հանձնեց Բրիտանական Թագին, բնակչությունը հասավ մինչև 2500 աքադիցիների։ 1755 թվականին 14,000 բնակչությունից 7000-ից մինչև 8,000 աքադիցիներ արտաքսվեցին երկրից։ Դրանցից մոտ 1800-ը փախավ Լուիզիանա, որտեղ նրանց սերունդները հայտնի են որպես կաջուններ։
19-րդ դարի վերջին ֆրանսիացի կանադացիները սկսեցին բնակություն հաստատել Հյուսիս-արևելյան և Արևելյան Օնտարիոյում, ստեղծելով ժամանակակից Ֆրանս-օնտարիական համայնքները և Կանադական պրերիաները։ Միևնույն ժամանակ ֆրանսիացիների ներգաղթը խրախուսվում էր և 1881 - 1980 թվականների ընթացքում երկիր ներգաղթածների թիվը հասավ ավելի քան 144 հազար ֆրանսիացի։


== Կոստա Ռիկայի ֆրանսիական համայնք ==

 
Դեպի Կոստա Ռիկա ֆրանսիական ներգաղթը մինչև 19-րդ դարի սկիզբը մեծաթիվ չի եղել։ Այս իրավիճակը փոխվել է 19-րդ դարում, երբ հիմնականում տեղափոխվել են Ֆրանսիայի հարավի և Բորդոյի ֆրանսիացիները, որը պայմանավորված էր Ատլանտյան օվկիանոսով միջազգային առևտրի աճով և Իսպանիայի կայսրությունից անկախացմամբ։
Պաշտոնական հարաբերությունները Ֆրանսիայի և Կոստա Ռիկայի միջև սկսվել են 1848 թվականին Տարածաշրջանի համար աշխարհաքաղաքական շերտերի համատեքստում, քանի որ դրա նշանակությունն աճել է որպես Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսի խաչմերուկ։ Կոստա Ռիկան սկսեց նաև սուրճ արտահանել, և մի քանի ֆրանսիացի արտագաղթողներ այս գործունեությանը ներգրավվեցին The Tournon (Monsieur Amon) ընկերության հետ, որը համայնքի առաջատար ընկերությունն էր։
19-րդ դարի ֆրանսիացի արտագաղթողներն ու նրանց սերունդները, ինչպես նաև Ֆրանսիայի համապատասխան միջազգային դերը Կոստա Ռիկանի հասարակության մեջ երկարատև ազդեցություն ունեցան մշակութային, գեղարվեստական և քաղաքական ոլորտներում։ Օրինակ, Կոստա Ռիկայի դրոշի դիզայնը ներշնչված է ֆրանսիայի դրոշով։ Արժեքների այս ընդհանրությունը հիմք է հանդիսացել երկու երկրների միջև 20-րդ և 21-րդ դարերում հարաբերությունների ամրապնդմանը, որոնց աջակցում են ինստիտուցիոնալ մի քանի կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպությունը, ինչպես նաև ֆրանսիական բնակչությունը Կոստա Ռիկայում, իր Կենտրոնական Ամերիկայի 2235 բնակիչ ունեցող համայնքի հետ։


== Չիլիի ֆրանսիական համայնք ==
Ֆրանսիանսիացիները Չիլի են եկել 18-րդ դարում, որպես վաճառականներ հասնելով Կոնսեպսիոն և 19-րդ դարի կեսերին, Չիլիի կենտրոնական հովտի ասիենդաներում (կալվածք) խաղողի տեղական տեսակների հիմքի վրա զարգացնելով գինեգործությունը։ Արուկանիա տարածաշրջանում կան նաև նշանակալի թվով ֆրանսիական ծագում ունեցող բնակիչներ, որտեղ հյուրընկալություն են գտել 19-րդ դարի երկրորդ կեսին եկող բնակիչները, որպես ֆերմերներ և առևտրականներ։ Լատինական մշակույթով ֆրանսիացի ներգաղթյալները արագորեն ասիմիլացվեցին Չիլիի հանրապետության հասարակության մեջ։
1880 թվականից մինչև 1930 թվականը, շուրջ 25000 ֆրանսիացիներ արտագաղթեցին Չիլի։ Դրանց 80% -ը գալիս էին հարավ-արևմտյան Ֆրանսիայից, մասնավորապես, Բասսյան-Պիրենեից (Բասկերի երկիր և Բերն), Ժիրոնդից, Ծովափնյա Շարանտից և Շարանտից և Ժեր և Դորդոն դեպարտամենտների միջև ընկած շրջաններից։
Ֆրանսիայից ներգաղթածների մեծ մասը բնակություն է հաստատել երկրում 1875-1895 թվականներին։ 1882 թվականի հոկտեմբերից մինչև 1897 թվականը Չիլիում բնակեցվել են 8.413 ֆրանսիացիներ։ 19-րդ դարի վերջին նրանց թիվը հասնում էր գրեթե 30 հազարի։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ֆրանսիական ծագումով 10,000-ից մինչև 20,000 չիլիացիներ միացան Մարտնչող Ֆրանսիա հայրենասիրական շարժման զորքերին և պայքարեցին Ֆրանսիայի նացիստական ​օկուպացիայի դեմ։
Այսօր ֆրանսիական ծագում ունեցող չիլիաբնակների թիվը հասնում է 520,000։ Նախագահ Միշել Բաչելետը ծագումով ֆրանսիացի է, ինչպես նախկին դիկտատոր Աուգուստո Պինոչետը։ Բազմաթիվ հայտնի քաղաքական գործիչներ, գործարարներ և մասնագետներ երկրում ունեն ֆրանսիական ծագում։


== Գվատեմալայի ֆրանսիական համայնք ==
Գվատեմալա ներգաղթած առաջին ֆրանսիացիները եղել են քաղաքական գործիչներ, ինչպիսիք են Նիկոլաս Ռաուլը և Իսիդոր Սեգետը, Անրի Տերալոնգը և Ալյուարդը, Քոուրբալը, Դյուպլեսիսը, Գիբուրդելը և Գուդոտը։ Հետագայում, երբ Կենտրոնական Ամերիկայի ֆեդերացիան բաժանվել է 7 երկրների, նրանցից ոմանք բնակություն են հաստատել Կոստա Ռիկայում, մյուսները՝ Նիկարագուայում, թեև մեծամասնությունը մնացել է Գվատեմալայում։ Հարաբերությունները սկսվել են 1827 թվականից, երբ քաղաքական գործիչները, գիտնականները, նկարիչները, շինարարները, երգիչները և մի քանի ընտանիքներ գաղթել են Գվատեմալա։ Ավելի ուշ պահպանողական կառավարությունը ոչնչացրել է գրեթե բոլոր հարաբերությունները Ֆրանսիայի և Գվատեմալայի միջև, իսկ ֆրանսիացի շատ գաղթականների մեծ մասը գնաց Կոստա Ռիկա, սակայն այդ հարաբերությունները կրկին վերականգնվել են տասնիններորդ դարի վերջին։


== Մավրիկիայի ֆրանսիակա համայնք ==
Առաջին ֆրանսիացի բնակիչները Մավրիկիա են ժամանել (հետագայում՝ Ֆրանսիա կղզի - Մավրիկիոս կղզի-պետություն Հարավային Աֆրիկայում) 1722 թվականին, հոլանդացիների նախորդ փորձերը չհաջողելուց հետո, և երբ կղզին նորից մնացել էր լքված։ Նրանք սկսել են ապրել կղզում և իշխել այնտեղ, որը նրանց շնորհիվ բարգավաճել է, մինչև 1810 թվականին՝ Բրիտանիայի ներխուժումը։ Ֆրանսիացիները խիստ կապված էին կղզու հետ և կապիտուլացման պայմաններում հետագա 158 տարիների ընթացքում բնակիչները կղզում ապրել են Բրիտանական կառավարության ներքո որպես առանձին ֆրանսալեզու էթնիկ խումբ, մինչև Մավրիկիոսի անկախություն ձեռք բերելը։
Մավրիկաֆրանսիացիներից ոչ բոլորն են, որ մաքուր ֆրանսիական ծագում ունեն, շատերը ունեն նաև բրիտանական կամ եվրոպական այլ նախնիներ, որոնք եկել են Մավրիկիոս և ներգրավվել են Ֆրանկո-Մավրիկյան համայնքում կամ գունավոր ազատ մարդկանց  (gens de couleur - Coloureds) շարքերում։ Կան մոտավորապես 15,000-20,000 մավրիտանաֆրանսիացիներ։ Ֆրանսիական նախնիների գիծը հայտնաբերվել է նաև գունավոր ազատ մարդկանց համայնքում, որոնց մեծ մասը նախապատվությունը տալիս է ֆրանսիական նախնիներին՝ ավելի քան 30 հազար մարդ ֆրանսիական արմատներ ունի։ Աֆրոկրեոլների համայնքում մեծ թվով մարդիկ ունեն ստրկությունից ազատված ֆրանսիացի նախնիներ։ 1920 թվականին կղզում բնակվող մավրիտանաֆրանսիացիների թիվը կազմել է 70,000 - 80,000 մարդ՝ 375,000 բնակչության մոտ 20%-ը։


== Մեքսիկայի ֆրանսիական համայնք ==

Մեքսիկայի բնակչության մեծ մասը կարող է նախնիների մեջ ֆրանսիական արմատներ գտնել, քանի որ Ֆրանսիան Իսպանիայից հետո երկրորդ խոշորագույն դոնորն է եղել Մեքսիկայում։ Ֆրանսիացի ներգաղթյալների մեծ մասը Մեքսիկա տեղափոխվել է 19-րդ դարի ընթացքում և 20-րդ դարի սկզբին։
1814 թվականից մինչև 1955 թվականը Բարսելոնետ քաղաքի բնակիչներից և շրջակա Յուբայ հովտից (Ubaye Valley) մի քանի տասնյակ մարդիկ արտագաղթել են Մեքսիկա։ Շատերը հիմնել են տեքստիլ ձեռնարկություններ Մեքսիկայի և Ֆրանսիայի միջև։ 20-րդ դարի սկզբին Մեքսիկայում Ֆրանսիայի հյուպատոսության կողմից հաշվվել են Բարսելոնետի շրջանից եկած 5000 ֆրանսիացիներ։ Չնայած 90% -ը մնացել են Մեքսիկայում, ոմանք վերադարձել են, և 1880-1930 թվականներին կառուցել են մեծ առանձնատներ, որոնք կոչվում են Maisons Mexicaines, այդպիսով իրենց հետքը թողնելով քաղաքի վրա։ Այսօր հաշվվում է ֆրանսիական բարսելոնետների 60 000 սերունդ։
1860-ական թվականներին Մեքսիկայի կայսր Մաքսիմիլիան I- ի կողմից կառավարվող Մեքսիկայի երկրորդ կայսրությունում, որը Նոր Աշխարհում Լատինական կայսրություն ստեղծելու Նապոլեոն III- ի ծրագրերի մեջ էր մտնում (ըստ էության նա պատասխանատու է «Լատինական Ամերիկա» տերմինի համար - Amérique latine), շատ ֆրանսիացի զինվորներ, առևտրականներ և ընտանիքներ ոտնակոխել են մեքսիկական հողի վրա։ Մաքսիմիլյան կայսրեր կինը՝ Մեքսիկայի Շարլոտա կայսրուհին, բելգիական արքայադուստր էր Սաքսեն Կոբուրգ Գոթա տոհմից։ Նա Ֆրանսիայի թագավոր Լուի Ֆիլիպ I-ի թոռնուհին էր։
Ֆրանսիական ծագմամբ մեքսիկացիներից շատերն ապրում են այնպիսի նահանգներում և քաղաքներում, ինչպիսիք են Սակատեկասը, Սան Լուիսը,Պուեբլա դե Սարագոսան, Գվադալախարան և մայրաքաղաք Մեխիկոն, որտեղ կարելի է հանդիպել ֆրանսիական ազգանուններ, ինչպիսիք են՝ Դերբեզ, Պիրես, Բետանկորտ, Ալանիզ, Բլանց, Ջուրադո (Յուրե), Կոլո (Կոլեաու), Մարին, Կաիրե, Դումաս, Տրեսմոնտրելս և Մաիզեր։


== Ամերիկյան ֆրանսիական համայնք ==

Միացյալ Նահանգները Ֆրանսիայի տարածքից դուրս գտնվող ֆրանսիական ծագմամբ խոշորագույն համայնք ունի։ 2010 թվականի մարդահամարի համաձայն, ավելի քան 11.5 միլիոն ամերիկացիներ պնդում են ֆրանսիական արմատներ ունենալու մասին (ֆրանսիական և կանադական ֆրանսիացիները միասին), այսինքն ընդհանուր բնակչության 4 տոկոսը։ Ֆրանսիացի ամերիկացիները Նոր Անգլիայի (ԱՄՆ) բնակչության 10% -ից ավելին են կազմում՝ Քվեբեկից 1840-1930 թվականների արտագաղթի շնորհիվ, իսկ Լուիզիանայում՝ տարածաշրջանի ֆրանսիական գաղութացման միջոցով, տեղահանված ակադիացիների (ֆր.՝ acadiens) վերաբնակեցման և հետագայում  Սան Դոմինգոյից (ֆր.՝ Saint-Domingue) և մայրցամաքային Ֆրանսիայից ներգաղթի միջոցով։ Ֆրանսերենը Միացյալ Նահանգներում չորրորդ ամենատարածված խոսակցական լեզուն է, անգլերենից, իսպաներենից և չինարենից հետո․ ունի ավելի քան 2 միլիոն լեզվակիր։
Ամերիկայի ֆրանսիական համայնքը բաղկացած է մի քանի հստակ խմբերից, ներառյալ Բրիտանական տասներեք գաղութների հուգենոտ փախստականները, ֆրանսիացի  լուիզիանաբնակները (կրեոլներ), ակադյան աքսորյալները (անգլ.՝ Cajuns, ինքնանունը ֆր.՝ Cadiens), Հայիթիի հեղափոխությունից հետո Սան Դոմինգոյից փախած ֆրանսիացի գաղութաբնակները և 1840-ական թվականներին և 1930-ական թվականներին Կանադայում բնակություն հաստատած ֆրանսիացի ներգաղթյալները , ինչպես նաև ամերիկյան հեղափոխությունից (1765-1783) հետո մայրցամաքային Ֆրանսիայից մշտական բնույթ կրող ներգաղթը։ Մոտ 2 միլիոն ֆրանսիացիներ ներգաղթել է Միացյալ Նահանգներ, ինչպես Ֆրանսիայից, այնպես էլ Հյուսիսային Ամերիկայի նախկին ֆրանսիական գաղութներից։
1830 թվականից մինչև 1986 թվականը Միացյալ Նահանգներ են ներգաղթել 772 000 ֆրանսիացիներ։
1840-ական և 1930-ական թվականների ընթացքում Միացյա Նահանգներ են արտագաղթել մոտ 900 հազար կանադաֆրանսիացիներ, հատկապես՝ Նոր Անգլիա։ Դրանց կեսը, ի վերջո, վերադարձել են տուն։ Նրանց ժառանգները հաշվվում են 2.1 միլիոն մարդ։


== Տես նաև ==
Իսպանական կայսրություն


== Ծանոթագրություններ ==