Դմիտրո Յավորնիցկի

Դմիտրո Իվանովիչ Յավորնիցկի կամ Դմիտրի Էվարնիցկի (ուկրաիներեն՝ Дмитро Иванович Яворницький, հոկտեմբերի 25 (նոյեմբերի 6), 1855, Բորիսովկա, Խարկովի ուեզդ, Խարկովի նահանգ, Մալոռուսական գեներալ-նահանգապետություն, Ռուսական կայսրություն - օգոստոսի 5, 1940(1940-08-05), Դնեպր, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ) - ուկրաինացի ակադեմիկոս, պատմաբան, հնագետ, ազգագրագետ, բանահավաք, բառարանագիր։ Եղել է Մոսկվայի հնագիտական ընկերության (1885 թվականից), Սանկտ Պետերբուրգի ռուսական հնագիտական ընկերության (1886 թվականից) անդամ, Ուկրաինայի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս (1929 թվականից)։ Նա զապորոժյան կազակների պատմության, ազգագրության, բանահյուսության ամենաականավոր ուսումնասիրողներից էր, նրանց պատմության առաջին հանգամանալի գրքի հեղինակը։ Լայնորեն հայտնի էր «Զապորոժցիների հայր» պատվանունով, անուն, որ նրան տրվել էր ի նշան գնահատանքի՝ զապորոժցիների պատմության ու մշակույթի պահպանության գործում ներդրած հսկայական ավանդի համար։


== Կենսագրություն ==
Դմիտրո Յավորնիցկին ծնվել է 1885 թվականի նոյեմբերի 5-ին Խարկովի գավառի Սոնցիվկա գյուղում, որը հետագայում միացել է Բորիսովկա գյուղին։ Հայրը՝ աբեղա Իվան Յակիմովիչը, սերում էր սլոբոդյան կազակներից։ Ենթադրվում է, որ նախնիները Խարկովի նահանգ էին տեղափոխվել Գալիցիայի Յավոր քաղաքից։
Դմիտրոն 1867 թվականին ընդունվել է Խարկովի գավառական ուսումնարանը, որն ավարտելուց հետո ուսումը շարունակել է Խարկովի հոգևոր սեմինարիայում (1874-1877 թթ), այնուհետև՝ Խարկովի կայսերական համալսարանում (1877-1881 թթ.): Այստեղ նրա դասախոսների թվում էին անվանի գրականագետ, արվեստի պատմաբան, ազգագրագետ Ն. Ն. Սումցովը, Ուկրաինայում և Ռուսաստանում լեզվաբանության առաջին խոշոր տեսաբան, փիլիսոփա, գրականագետ Ա. Ա. Պոտեբնյան։ Անհիմն կերպով մեղադրվելով «ուկրաինական անջատողականության» մեջ՝ հեռացվել է համալսարանից, այնուհետև ուսման թերին լրացրել Կազանի, Վարշավայի համալսարաններում։
1880-ական թվականներին Յավորնիցկին պեղումներ է կատարել Դնեպրի սահանքների մատույցներում, ինչպես ինքն է նամակներից մեկում նշել՝ քիչ է մնացել՝ խեղդվի, կյանքով հատուցի իր որոնումների համար, այնուհանդերձ՝ հաջողել է բացել հին կազակական քսանչորս գերեզման, հայտնաբերել գիտական տեսակետից արժեքավոր բազմաթիվ իրեր։ Կատարած հայտնագործությունները հաշվի առնելով՝ նրան թույլ են տվել, որ շարունակի դասախոսական աշխատանքը Խարկովի համալսարանում։ Ընդ որում՝ ազատ օրերին շրջագայում էր և կազակության պատմության վերաբերյալ դասախոսություններով հանդես գալիս նաև Պոլտավայում, Եկատերինոսլավում, Չեռնիգովում, Խերսոնում, Մոսկվայում, Սանկտ Պետերբուրգում...
1885 թվականին Յավորնիցկուն, այնուամենայնիվ, հեռացրին Խարկովի համալսարանից՝ դարձյալ մեղադրելով հարավսլավոնական անջատողականության մեջ։ Նա չէր ընդունում իրեն ներկայացված մեղադրանքը և ի վերջո արդարացվեց։ Մեկնեց Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ դասախոսություններ էր կարդում գիմնազիայի սովորողների և մանկավարժական դասընթացների մասնակիցների համար։ Պետերբուրգում Դմիտրի Իվանովիչը ծանոթացավ Ի. Ե. Ռեպինի, Ա. Սլաստյոնի, Դ. Լ. Մոռդովցևի, Մ. Օ. Միկեշինի հետ, Զապորոժիեի պատմության վերաբերյալ մի շարք հոդվածներ հրատարակեց, առաջաբան գրեց Տարաս Շևչենկոյի «Հայդամակներ» պոեմի ռուսերեն թարգմանության հրատարակության համար։ Նրա խորհրդով Ռեպինն սկսեց աշխատել իր նշանավոր կտավներից մեկի՝ «Զապորոժցիները նամակ են գրում թուրք սուլթանին» նկարի վրա (ի դեպ, նամակը գրի առնողին նկարիչը պատկերել է հենց Յավորնիցկու դիմագծերով), իսկ Նիկոլայ Լիսենկոն ստեղծեց իր «Տարաս Բուլբա» օպերան՝ ըստ Նիկոլայ Գոգոլի հայտնի վիպակի։ Այդ նույն տարում (1885 թվականին) Յավորնիցկին դարձավ հնագետների ընկերության անդամ։ Շուտով սկսեց դասավանդել նաև Պետերբուրգի համալսարանում, սակայն 1891 թվականին նրան հեռացրեցին աշխատանքից և ընդհանրապես զրկեցին ուսումնական հաստատություններում դասավանդելու իրավունքից՝ դարձյալ հին, ծանոթ մեղադրանքով՝ ուկրաինական ազգայնական շարժմանը մասնակցելու համար։ Ապրուստի միջոցներ հայթայթելու նպատակով Յավորնիցկին հարկադրված էր 1892 թվականին եռամյա գործուղման մեկնել Միջին Ասիա (սկզբնական շրջանում ապրել է Տաշքենդում, ապա՝ Սամարղանդում), որտեղ վարում էր հատուկ հանձնարարությունների գծով աստիճանավորի պաշտոն։ Որպես գիտնական՝ պետք է ուսումնասիրեր այդ երկրամասն ու դրա պատմական հուշարձանները։ 1893 թվականին նա, ի մի բերելով արդեն կատարած ուսումնասիրությունների արդյունքները, լույս ընծայեց «Միջին Ասիայի ուղեցույց՝ Բաքվից մինչև Տաշքենդ՝ հնագիտական և պատմական հայեցակետից» գիրքը, որի համար պարգևատրվեց Ստանիսլավի երրորդ աստիճանի և Բուխարայի Ոսկե աստղի շքանշաններով։ Բացի այդ, նրան շնորհվեց կոլեգիական խորհրդականի աստիճան։
1895 թվականի ապրիլին, երբ լրացավ գործուղման ժամկետը, Դմիտրի Իվանովիչը տեղափոխվեց Վարշավա, որի համալսարանում 1895-1896 թվականներին աշխատեց որպես ռուսաց պատմության դասախոս։ 1897 թվականին, ռուս պատմաբան Վասիլի Կլյուչևսկու միջնորդությամբ, աշխատանքի անցավ Մոսկվայի համալսարանում, դարձյալ որպես ռուսաց պատմության դասախոս։ 1901 թվականի վերջերին Կազանի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետում պաշտպանեց մագիստրական թեզը՝ պաշտպանության ներկայացնելով իր «Զապորոժյան կազակների պատմություն» կոթողային աշխատության առաջին հատորի երկրորդ՝ 1900 թվականի մոսկովյան հրատարակությունը։
1902 թվականին, սիրով ընդունելով Եկատերինոսլավի հահանգի ղեկավարության հրավեր-առաջարկը, աշխատանքի անցավ որպես Եկատերինոսլավի նորաստեղծ պատմական թանգարանի վարիչ (ներկայումս գիտա-լուսավորական այդ օջախը կրում է նրա անունը)։ Թանգարանը հիմնել էր գործարար և մեկենաս Ա. Ն. Պոլը, որը տաժանակրության դատապարտված հետման Պ. Ն. Պոլուբոտոկի հետնորդներից էր։ Իր կյանքի ուղիղ երեսուն տարին Դմիտրի Իվանովիչը նվիրաբերեց այդ թանգարանին, համակարգեց ու մեծապես համալրեց դրա հավաքածուն՝ հայտնաբերելով կազակական հնության դրոշմը կրող բազմաթիվ առարկաներ; Յավորնիցկու բազմամյա և անձնուրաց հետազոտական աշխատանքը, լայնորեն ճանաչման ու գնահատանքի արժանանալով, նպաստեց, որ Նիկոլայ Երկրորդ ցարի օրոք վերջապես պաշտոնապես վերականգնվի զապորոժյան կազակական զորքի բարի համբավը։ 1914 թվականին Յավորնիցկին ակտիվորեն մասնակցել է Առաջին աշխարհամարտի կռիվներում վիրավորվածներին, փախստականներին, որբերին օգնելու նպատակով միջոցների հավաքագրմանը։
Քաղաքացիական պատերազմի շրջանում (1918-1920 թվականներին) դասախոսել է Եկատերինոսլավի արդեն գործող համալսարանում, այստեղ ստեղծել ուկրաինագիտության ամբիոն՝ միաժամանակ շարունակելով հոգ տանել պատմության թանգարանի մասին։ Հատկանշական է, որ 1919 թվականին նրա ծանոթներից գեներալ-լեյտենանտ Ա. Գ. Շկուրոն նրան առաջարկել է պատերազմական վտանգներից հեռու մնալու, ապահովության մեջ ապրելու նպատակով մեկնել արտասահման, բայց նա, մտահոգվելով առաջին հերթին թանգարանի հավաքածուի ապահով պահպանության մասին, մերժել է այդ առաջարկը։ 1920-1933 թվականներին դասախոսել է Եկատերինոսլավի (Դնեպրոպետրովսկի) ժողովրդական կրթության ինստիտուտում, ընդ որում՝ 1925-1929 թվականներին միաժամանակ գլխավորել է ուկրաինագիտության ամբիոնը։ 1925 թվականին ընտրվել է Համաուկրաինական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ, 1929 թվականի ապրիլի 16-ին՝ Ուկրաինական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամ։ Ստալինյան հալածանքների եռուն շրջանում՝ 1932 թվականին նրան ազատել են թանգարանի տնօրենի պաշտոնից՝ և ընդհանրապես աշխատանքից՝ մեղադրելով «ուկրաինական բուրժուական ազգայնականության» մեջ]։ 1937 թվականին, դառնալով հասարակական գիտությունների դոկտոր, Յավորնիցկին հասցրել է ավարտել «Եկատերինոսլավ քաղաքի պատմություն» աշխատությունը, որից հետո ձեռնամուխ է եղել իր հավաքած բանահյուսական ու ազգագրական հսկայածավալ նյութերի համակարգման աշխատանքին, սակայն 1940 թվականի օգոստոսի 5-ին անակնկալ մահը ընդհատել է այն]։ Նրա շիրիմը գտնվում է պատմության թանգարանի մերձակա հրապարակում։


== Աշխատություններ ==
Յավորնիցկու աշխատությունները կենցաղագրական բնույթ են կրում։ Գիտական հանրության մեջ նա առաջիններից մեկն էր, ով ձեռնամուխ եղավ զապորոժյան կազակության պատմության համալիր ուսումնասիրման գործին, հետազոտեց այն՝ սեչի հիմնադրման ժամանակներից մինչև վերջին օրերը, հրատարակեց մեծ քանակությամբ փաստաթղթեր։ Նա գրել է նաև վիպակներ («Наша доля — Божья воля», 1901; «За чужой грех», 1907; «В бурсу! В бурсу! В бурсу!», 1908, և այլն), երգիծական պատմվածքներ, բանաստեղծություններ։
Որպես պատմաբան՝ հետևելով իրեն նախորդած Նիկոլայ Կոստոմարովի աշխատաոճին՝ ռոմանտիկ մոտեցում է դրսևորել իր ուսումնասիրության նյութի նկատմամբ։ Խանդավառ ու ոգեշունչ աշխատանքով հավաքել է հնագիտական, ազգագրական, բանահյուսական հսկայածավալ նյութ, որի հիման վրա էլ հյուսել է իր պատմական աշխատությունները; Նրա գլխավոր գործը «Զապորոժյան կազակների պատմություն» մեծածավալ, կոթողային աշխատությունն է, որի երեք հատորները լույս են տեսել ռուսերեն, 1895-1899 թվականներին։ Ծրագրել էր գրել նաև չորրորդ հատորը, բայց այդպես էլ չիրագործեց։ Ինչպես այս, այնպես էլ իր մյուս աշխատություններում նա զապորոժյան կազակներին ներկայացնում է իբրև Ուկրաինայի ազատագրման գործի քաջամարտիկների։ Յավորնիցկին ինքն անձամբ առաջամարտիկ էր նաև ազգագրության, բանահավաքության, բառարանագրության բնագավառներում։ Մեծ ավանդ է ներդրել զապորոժյան երկրամասի պատմական աշխարհագրության բնագավառում, մանրամասնորեն քարտեզագրել է զապորոժցիների ստեղծած ամրությունները Դնեպրի սահանքների շրջանում ու մերձակա տարածքներում։ 1906 թվականին հրատարակել է ուկրաինական ժողովրդական երգերի մի մեծածավալ ժողովածու, որը մասամբ վերահրատարակվել է 1990 թվականին։ Մասնակցել է Բորիս Հրինչենկոյի «Ուկրաիներենի մեծ բառարան»-ի ստեղծման աշխատանքներին, հետագայում՝ 1920 թվականին ինքն անձամբ պատրաստել ու հրատարակել է ուկրաիներենի բացատրական բառարան։ Այս ամենին հարկ է ավելացնել նաև, որ Եկատերինոսլավի թանգարանի ցուցանմուշների քանակը նախնական 5000-ից տարիների ընթացքում հասցրել է 80.000-ի։ 
2004 թվականից Ուկրաինայում ձեռնարկվել է Դ. Յավորնիցկու երկերի քսանհատորյակի հրատարակությունը։


== Հիշատակի հավերժացում ==
Դ. Յավորնիցկու անունն է կրում Դնիպրո (Դնեպրոպետրովսկ) քաղաքի պատմության թանգարանը
1961 թվականին Յավորնիցկու աճյունը տեղափոխվեց Դնեպրոպետրովսկի գերեզմանատնից և վերահուղարկավերվեց պատմության թանգարանի տարածքում
1995 թվականին թանգարանին կից հրապարակում տեղադրվեց Դ. Յավորնիցկու հուշարձանը
2005 թվականին թողարկվեցին Դ. Յավորնիցկուն նվիրված ուկրաինական հուշադրամ, նամականիշ և ծրար
Դնեպրոպետրովսկի կենտրոնական՝ Կարլ Մարքսի պողոտան 2005 թվականին վերանվանվեց Դ. Յավորնիցկու պողոտայի


== Յավորնիցկու աշխատություններ ==
Где девались запорожские восковые клейноды? // Исторический вестник — СПб., 1889. — Т. 38. — № 11. — С. 394—403.
Днепровские пороги
До історії степової України. — 1929.
Запорожье в остатках старины и преданиях народа. Том 1. Том 2.
Іван Дмитрович Сірко, славний кошовий отаман війська запорозьких низових козаків. Archived 2017-08-26 at the Wayback Machine.
История города Екатеринослава. 1936 год.
История запорожских казаков. Том 1. Том 2. Том 3.
Вольности запорожских козаков. - 1898 Archived 2017-08-27 at the Wayback Machine.
Из украинской старины. - 1900 Archived 2017-08-27 at the Wayback Machine.
Источники для истории запорожских козаков. - 1908. Том I. Archived 2017-08-26 at the Wayback Machine. Том II. Archived 2017-08-27 at the Wayback Machine.
Как в старину переделывали старых людей в молодые (Народное предание). // Исторический вестник — СПб., 1888. — Т. 33. — № 8. — С. 374—379.
Каменныя бабы // Исторический вестник. — СПб., 1890. — Т. 41. — С.184—194.
К вопросу о числе, порядке и топографии 3апорожских Сечей по новым архивным данным. // доклад на XI Археологическом Съезде, Киев, Заседание от 7 августa 1899.
Переправа через Днепровские пороги // Исторический вестник — СПб., 1888. — Т. 31. — № 1. — С. 187—200.
Самарканд // Московские Ведомости — N 274, 1892.
Скифская жертвенная чаша // Исторический вестник — СПб., 1889. — Т. 35. — № 3. — С. 720—722.
Церковные памятники Запорожья // Исторический вестник — СПб., 1893. — Т. 52. — № 6. — С. 770—782


== Գրականություն Յավորնիցկու մասին ==
Гапусенко И. Дмитрий Иванович Яворницкий. — К. 1969.
Дорошенко Д. Д. И. Эварницкий. — «ЛНВ», XII, 1913.
Дорошенко Д. Запорожский отец. — «Днепровская волна», 8, 1913.
Ефремов С. Писатель-колорист. — Записки ист.-филол. отдела УАН, 1927.
Капустіна Н. І. Дмитро Яворницький та його родовід. — Харків: Харківський приватний музей міської садиби, 2009.
Малый словарь истории Украины / Ответственный редактор Валерий Смолий. — М., Просвещение, 1997.
Олейник М. Фольклористично-этнографическая деятельность Д. И. Яворницкого. — «Нар. Творчество и этнография», 6, 1965.
Петров В. Памяти академика Д. И. Яворницкого. — "Известия АН СССР, 7-8, 1940.
Сборник Днепропетровского краевого археологического музея. — Днепропетровск, 1929.
Шаповал И. М.[uk] В поисках сокровищ / Авториз. перевод с украинского Н. Андриевской; Вступ. ст. к укр. изданию Максима Рыльского. — М.: Советский писатель, 1968. — 392 с. — 30 000 экз. (в пер.) (Первое украинское издание — Киев, 1963).
Шаповал И. М. В поисках сокровищ. — М., Советский писатель, 1989.
Шубравская М. M. Д. И. Яворницкий. — К., 1972.
Шубравська M. M. Д. І. Яворницький. — К., 1972.
Энциклопедия украиноведения. В 10-х томах. / Главный редактор Владимир Кубийович. — Париж; Нью-Йорк: Молодая жизнь, 1954—1989.


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Сайт Днепропетровского национального исторического музея им. Д. И. Яворницкого
Мемориальный дом-музей Яворницкого. Страничка на официальном сайте исторического музея.
Библиография Дмитрия Яворницкого // Сайт Днепропетровского Национального исторического музея им. Д. И. Яворницкого (museum.dp.ua). (Ստուգված է 15 Սեպտեմբերի 2012)
http://museum.dp.ua/library/yavorworks Archived 2010-12-27 at the Wayback Machine.
Яворницкий Д. И. О значении украинского козачества: Лекция, прочитанная в Московском университете 5 октября 1901 года (с сокр.) / Підготував Олександр Зобенко. // Всеукраїнська громадсько-полiтична та лiтературна газета «Кримська свiтлиця», 13.02.2004. — № 7.(ռուս.)
«Выставка „Духовные сокровища Приднепровья“ открылась в Днепропетровске»: репортаж о выставке коллекции, собранной Д.Яворницким // © Православие. Ru (www.pravoslavie.ru) 13.10.2009.