Զաուդիտու

Զաուդիտու, ամհարերեն՝ ዘውዲቱ, (ապրիլի 29, 1876(1876-04-29), Էջերսա Գորո, Արևելյան Հարարգե, Օրոմիա, Եթովպիա - ապրիլի 2, 1930(1930-04-02), Ադիս Աբեբա, Եթովպիա), Մենելիկ II-ի երկրորդ աղջիկը, Եթովպիայի կայսրուհի 1916—1930 թվականներին։
1916 թվականի հեղաշրջման արդյունքում իր եղբորորդու Իյասու V-ին տապալելուց հետո հռչակվեց կայսրուհի։ Զաուդիտուն դառնում է Եթովպիայի գահի առաջին կինը Սավայան թագուհիներից հետո։ Նա երկրի ինքնիշխան տիրակալը չէր։ Մենելիքի դստեր գահ բարձրանալու նախաձեռնողները Ռաս Թեֆարի Մակոնինին նշանակում են նրա հետ ռեգենտ, որը, փաստորեն, դառնում է կայսրուհու հետ համակառավարող։ Երիտասարդ և ծեր եթովպացիների միջև առճակատման ժամանակահատվածում Զաուդիտուն աջակցում էր պահպանողական հին եթովպական շրջանակներին՝  դեմ լինելով եվրոպական մոդելի շրջանակում երկրի արդիականացմանը և օտարերկրյա պետությունների հետ սերտ կապերի հաստատմանը։


== Ընտանիք ==
Զաուդիտուն ծնվել է 1876 թվականի  ապրիլի 29-ին Հարարայում՝ Շոաի նահանգապետ Սահլե Մարյամայի և նրա կնոջ՝ Ուոյզերո Աբեչիի ընտանիքում, որը պատկանում էր Եթովպական արիստոկրատական շառավիղներից մեկին։ Հոր՝ գերությունից վերադառնալուց հետո լույս աշխարհ եկած աղջիկը դառնում է Սահլե Մարյամի երկրորդ երեխան. այդ ժամանակ նա արդեն առաջին ամուսնությունից ուներ Շոուարեգ դստերը ։ Ուոյզերո Աբեչին նրա ծնվելուց մի քանի տարի անց մահացել է, և հայրը ստիպված է եղել դուստրերի դաստիարակությունը հանձնարարել դայակներին, իսկ ավելի ուշ նաև իր նոր կնոջը՝  Տաիտու Բետուլին, որի հետ ապագա կայսրուհին իրենց համատեղ ողջ կյանքի ընթացքում պահպանել է ջերմ հարաբերություններ։ Տաիտուն խորթ դստերը փոխադարձաբար էր պատասխանում, սակայն, ոչ պատշաճ էր համարում փոխհարաբերությունների բնույթը, որը հաստատվել էր Շոաի կառավարչի դստեր և սպասավորի միջև։ Վաղ տարիքից Զաուդիտուն բարի և համեստ աղջկա համբավ է ձեռք բերում։
7-ամյա երեխային Մենելիկ II-ը ամուսնացրել է Յոհաննիս IV-ի որդի Ռասա Արայի հետ։ Ռասա Արայի մահից հետո Զաուդիտուն երկրորդ անգամ ամուսնացել է դեդջազմաչ Ուիբեի, իսկ հետո' Ռասա Գուգսու-Ուոլեի հետ։ Կայսեր հիվանդության ժամանակ նա եկել է Ադիս Աբեբա և եղել է հոր մոտ։  1909 թվականին Զաուդիտուին ներքաշել են կայսր Տաիտուի և Մենելիկ Լիջա Իյասի կողմնակիցների միջև իշխանության համար պայքար ծավալողների շարքերը։ Տաիտուն մտադիր էր գահաժառանգ հռչակել Զաուդիտուին, իսկ նրա ամուսնուն՝ Ռասա Գուգսին՝ թագավորող կայսրուհու ռեգենտ։
Այնուամենայնիվ, այդ պահին այս ծրագիրը հնարավոր չի լինում կյանքի կոչել. 1910 թվականին Շոան ազնվականությունը ստիպում է Տաիտուին հրաժարվել իր ծրագրերից և սահմանափակվել հիվանդ Մենելիքի խնամքով ։ Մենելիքի մահից հետո Լիդժայի հրամանով Իյասու Զաուդիտուն ստիպված էր լքել մայրաքաղաքը և մեկնել Ֆալա, որտեղ նա մնում է մինչև 1916 թվականի սեպտեմբերը։ Զաուդիտուին, կարելի է ասել, որ միայն հանգամանքների երջանիկ զուգադիպությունն էր դրդել հասնելու կայսերական գահին։ Այս գործում որոշիչ գործոն էր Մենելիքի դուստրը լինելու փաստը։


== Եթովպիան Զաուդիտուի կառավարման տարիներին ==


=== Անցում իշխանության ===

Սեպտեմբերի 27-ին՝ 1916 թվականին,
կայսերական պալատի հանդիսությունների սրահում, որտեղ ներկա էին նախարարներ, մեծ շոաներ և հարավեթովպական ֆեոդալներ, Աբունա Մատեոս X-ը և Իչեգն, Իյասու V-ի հակառակորդները, օգտվելով միապետի բացակայությունից, հայտարարում են նրա գահընկեցության մասին։ Դավադիրների համար կարևոր էր գահաժառանգության պահպանումը Մենելիքի ժառանգների համար, ուստի Շոհանի խումբը Զաուդիտուին կայսր է հայտարարում։
Նոր կառավարողի ռեգենտը դառնում է կայսրուհու զարմիկը՝ Թեֆարի Մակոնինը, ով նոր տիրակալի օրոք դառնում է թագավոր։ Նշանակելով ռեգենտին, որը, փաստորեն, դառնում է Զաուդիտուի լիիրավ համակառավարողը, հեղաշրջման նախաձեռնողները առաջնորդվում էին ավանդական համոզմունքով, որ գերագույն իշխանությունը չպետք է լինի կնոջ ձեռքերում։
1917 թվականի փետրվարի 11-ին Ադիս Աբեբայում՝ Սուրբ Գեորգիի տաճարում, տեղի է ունենում կայսրուհու թագադրումը։ Թագադրման հանդիսություններին հատուկ շքեղություն հաղորդելու համար այն պահին, երբ սկսվում է արարողությանը, էլեկտրական լույսը, որը նախկինում լուսավորում էր միայն կայսերական պալատը, լուսավորում է իր ճանապարհորդության ամբողջ ուղին, որը կայսեր պալատից դեպի տաճար էր տանում։ Թագադրումը կատարում է Աբունա Մատեոս X-ը ։  Նույն օրը թագադրվում է նաև ռաս Թեֆերին, որը պաշտոնապես հայտարարվում է գահաժառանգի կողմից ։ 
Եթովպիայում պետական իշխանության յուրօրինակ երկակի կառույցի առաջացումը բավարարել է մի շարք խոշոր ֆեոդալների շահադիտական մտադրություններն ու քաղաքական հավակնությունները և դրա հետ մեկտեղ պառակտել է պետության կյանքի հասարակական-քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական ոլորտները երկու միտումների՝ առաջադեմ, որոնց հետևորդները հանդես են եկել երկրի արդիականացման օգտին, և պահպանողական, որի ներկայացուցիչները պնդել են հին կարգերի պահպանումը։  Վերջինները միավորվում էին կայսրուհու շուրջ, մինչդեռ արդիականացման կողմնակիցները վայելում էին երիտասարդ ռեգենտի աջակցությունը ։ Գահընկեց Յյասը միաժամանակ մի քանի անհաջող փորձեր է ձեռնարկել իշխանության վերադառնալու համար և պարտությունների շարքից հետո որոշ ժամանակ թաքնվել է Դանաքիլ անապատում ։


== Ծանոթագրություններ ==