Սարչապետ

Հիմնադրվել է 1830թ.՝ Արևմտյան Հայաստանի (Օսմանյան Թուրքիայի Էրզրումի նահանգի Բայազետի գավառի Ալաշկերտի գավառակի) Մոլեսման (Մոլլա Սուլեյման) գյուղից գաղթած   7-8 ընտանիքների կողմից ։


== Վարչատարածքային և ժողովրդագրական ժամանակագրություն ==
Ցարական ժամանակաշրջան. 
Մինչև 1840թ ընդգրկված է եղել ցարական Կովկասի Վրացական նահանգի Լոռու գավառի կազմում:1840թ. Կովկասի վարչատարածքային բաժանման մասին ցարական օրենքով Վրացական նահանգը լուծարվում և ընդգրկվում է Վրաց-Իմերեթական խոշորացված նահանգի կազմում ։ Մինչև 1946թ. Սարչապետը ընդգրկված է եղել նույն նահանգի Թիֆլիսի գավառի կազմում։ 1946թ. Կովկասում Փոխարքայության ինստիտուտի ներդրման հետ կապված վերանայվում է վարչատարածքային բաժանման մասին օրենքը և ձևավորվում են նոր նահանգներ՝ այդ թվում Թիֆլիսի նահանգը։ 1846-1880թթ. Սարչապետը ընդգրկված է եղել այդ նահանգի, նույնանուն՝ Թիֆլիսի գավառի կազմում։ 1880թ. Թիֆլիսի նահանգում ձևավորվում է նոր՝ Բորչալուի գավառ՝ Շուլավեր կենտրոնով, որի կազմում էլ Սարչապետը ընգրկված է մնում մինչև 1918թ.: 1918-21թթ. գյուղը համարվել է «Լոռու չեզոք գոտու» մաս,իսկ 1921թ. ընդգրկվել է Խորհրդային Հայաստանի կազմ ։
Խորհրդային  ժամանակաշրջան.
1921-29թթ.՝ ՀԽՍՀ Լոռու գավառի Վորոնցովկայի գավառամասի կազմում,
1929-37թթ.՝ ՀԽՍՀ Ստեփանավանի շրջանի կազմում,
1937-53թթ.՝ ՀԽՍՀ Կալինինոյի շրջանի կազմում,
1953-56թթ.՝ ՀԽՍՀ Ստեփանավանի շրջանի կազմում,
1956-62թթ.՝ ՀԽՍՀ Կալինինոյի շրջանի կազմում,
1962-64թթ.՝ ՀԽՍՀ Ստեփանավանի շրջանի կազմում,
1964-91թթ.՝ ՀԽՍՀ Կալինինոյի շրջանի կազմում;
Անկախության ժամանակաշրջան.
1991-95թթ.՝   ՀՀ Տաշիրի շրջանի կազմում,
1995-2017թթ.՝   ՀՀ Լոռու մարզի կազմում,
2017-22 թթ.՝   ՀՀ Լոռու մարզի «Սարչապետ խոշորացված համայնքի» կազմում (կազմը՝ Սարչապետ, Ապավեն, Արծնի, Ձորամուտ, Գոգավան, Պետրովկա, Պրիվոլնոյե և Նորաշեն գյուղեր,կենտրոնը՝ Սարչապետ ),
2022թ.-ից ՝ ՀՀ Լոռու մարզի «Տաշիր խոշորացված համայնքի» կազմում (կազմը՝ Ապավեն, Արծնի, Բլագոդարնոյե, Դաշտադեմ, Գոգավան, Լեռնահովիտ, Կաթնառատ, Ձորամուտ, Ձյունաշող, Մեդովկա, Մեղվահովիտ, Մեծավան, Միխայլովկա, Նովոսելցովո, Նորաշեն, Պաղաղբյուր, Պետրովկա, Պրիվոլնոյե, Սարատովկա, Սարչապետ գյուղեր և Տաշիր քաղաք, կենտրոնը՝ ք.Տաշիր )։

Խորհրդային շրջանում գյուղի հայտնի ղեկավարներից են եղել (կոլտնտեսության վարչության նախագահ,սովխոզի դիրեկտոր կամ գյուղխորհրդի նախագահ ) Սեդրակ Մարդոյանը, Վանիկ Տոմեյանը, Արտուշ Բարոյանը, Հովսեփ (Բուլիկ) Պողոսյանը, Ժորիկ Տոմեյանը, Յուրիկ Բարսեղյանը :
Անկախության առաջին տարիներին՝ 1991-97թթ. գյուղը ղեկավարել է գյուղխորհրդի նախագահ Վոլոդյա Ավդալյանը:  
1996թ. ՏԻՄ համակարգի ներդրումից ի վեր  Սարչապետ համայնքում ընտրվել և ղեկավարել են Վոլոդյա Ավդալյանը (1997-2000թթ.), Նոդար Բարոյանը (2000-03թթ.), Արգամ Պողոսյանը (2003-08թթ.) և Բորիս Բարոյանը (2008-17թթ.): Բորիս Բարոյանը ընտրվել և 2017-2022թթ. ղեկավարել է նաև «Սարչապետ խոշորացված համայնքը»։ 2022թ.-ից գյուղի ղեկավարն է «Տաշիր խոշորացված համայնքի» ղեկավար ընտրված Էդգար Արշակյանը,որն իրավասու է համայնքի բնակավայրերում նշանակելու «վարչական տարածքի ղեկավար»։ 2022թ.-ից Սարչապետում այդ պաշտոնին նշանակված է Բորիս Բարոյանը։


== Պատմական ակնարկ ==
Սարչապետ գյուղի հիմնադրումը ամենաուղիղ կերպով կապված է 1826-28թթ. ռուս-պարսկական և 1828-29թթ. ռուս-թուրքական պատերազմների և դրանց արդյունքները վավերացնող պայմանագրերի հետ, որոնցում շոշափվում էին հայությանը հուզող բազմաթիվ հարցեր։ Այսպես՝ըստ  ռուս-պարսկական «Թուրքմենչայի պայմանագրի» (10.02.1828թ.) 3-րդ հոդվածի, Ռուսաստանի տիրապետության տակ էին անցնում Նախիջևանի և էրիվանի խանությունները, որոնք Նիկոլայ 1-ին ցարի 21.03.1828թ հրամանագրով միավորվեցին և ցարական Կովկասում ձևավորվեց «Հայկական մարզ» անվամբ վարչատարածքային միավոր։ Իսկ ռուս-թուրքական «Ադրիանապոլի պայմանագրի» (02.09.1829թ.) 13-րդ հոդվածով սահմանվեց փոխադարձ գաղթի իրավունք՝ 18-ամսյա ժամկետով։ Թուրքահպատակ հայերը իրավունք ստացան իրենց շարժական գույքով անխոչընդոտ տեղափոխվել Ռուսաստան։
Այս իրադարձությունները ծանրակշիռ խթան հանդիսացան արևելյան Թուրքիայի կովկասամերձ տարածքների (Կարս, էրզրում, Մուշ, Ալաշկերտ, Բայազետ)  հայության համար լքելու մահմեդական տիրապետությունն ու անցնելու քրիստոնեական Ռուսաստան, որտեղ ստեղծված «Հայկական մարզը» գրեթե ասոցացվում էր պետականության վերականգնման հետ ։ 1829-30 թթ. շուրջ 75-80 հազար հայ այդ տարածքներից գաղթեց Անդրկովկաս, որոնց թվում էին նաև  Էրզրումի վիլայեթի Բայազետի սանջակի Ալաշկերտի գավառակի Մոլլա Սուլեյման գյուղի բնակիչները։
«Մոլլա Սուլեյման»-ը գյուղի պաշտոնական անվանումն է եղել,որին զուգահեռ տեղաբնակ հայերը օգտագործել են «Մոլեսման» անվանումը ։ Գյուղը գտնվում էր Ալաշկերտից 10 կմ. հարավ-արևմուտք, Սուկավ լեռան ստորոտում։ 1828-30թթ. գյուղն ունեցել է 74 տուն հայ բնակչություն, որից 25 տուն՝ հայ լուսավորչական, 49 տուն`հայ կաթոլիկներ։ Գյուղում գործել է սբ. Հակոբ եկեղեցին և եկեղեցուն կից վարժարանը՝ 10-12 աշակերտով ։
Ժամանակի հայտնի բանասեր, աշխարհագրագետ, Մխիթարյան միաբանության անդամ Ղուկաս Ինճիճյանը շրջագայության ընթացքում հյուրընկալվել է Մոլեսմանում և իր գրառումներում այն կոչել է. «գիւղ մեծ հայոց» ։
Մոլեսմանից իրենց շարժական գույքով «Ռուսահայաստան» են տեղափոխվել 23-25 ընտանիք՝ 3 փուլով ։ Նրանց մի խումբ միանալով Մուշից արտագաղթողների հոսանքին, սահմանը հատել են Կարսի ուղղությունից,մի այլ խումբ՝ Խնուսից արտագաղթողների հոսանքի հետ՝ Իգդիրի ուղղությունից ։ Ըստ Արամ Մխոյանի (աշուղ Արամ), սկզբնական շրջանում Սարչապետի ներկայիս տարածքում տեղաբաշխվել են Մոլեսմանցի 7 ընտանիքներ,որոշ ժամանակ անց նրանց միացել են ևս 6 ընտանիքներ :Մնացած մոլեսմանցիները տեղաբաշխվել են Շիրակի մարզի Մեծ Սեպասար (Շիշթափա)  և Լանջիկ գյուղերում և մի քանի ընտանիքներ Գեղարքունիքի մարզում ։ 19-րդ դարավերջին Սարչապետից Մոլեսման ետ վերադարձողներ են եղել։ Մոլեսմանում հայերը ապրել են ընդհուպ մինչև 1915թ. և գրեթե ամբողջովին բնաջնջվել են1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։
Սարչապետ անվանումը կապված է գյուղի հյուսիսային մասում գտնվող Լոք լեռան գագաթին անհիշելի ժամանակներից գոյություն ունեցող ամրոցի (բերդի) ավերակների ձմեռային տեսքի հետ. (կրկին՝ ըստ Արամ Մխոյանի)  «սառցաբերդ», որի հնչյունափոխված տարբերակն էլ դարձել է գյուղի ներկայիս անվանումը՝ Սարչապետ։


== Աշխարհագրություն և կլիմա ==
Սարչապետ գյուղը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության հյուսիսային սահմանագլխի կենտրոնական հատվածում՝ ծովի մակերևույթից 1705 մ  բարձրության վրա։ Վարչական տարածքով ահմանակից է Վրաստանի Հանրապետությանը։ Հեռավորությունը մայրաքաղաքից՝171կմ, մարզկենտրոնից՝ 67կմ, Տաշիրշր քաղաքից՝ 14,8 կմ  մոտակա երկաթուղային կայարանից՝ 67կմ, միջպետական ճանապարհից՝ 8,3 կմ, պետական սահմանից՝ 2-3կմ։
Կլիման բարեխառն է՝ ամռանը զով, ձմռանը չափավոր ցուրտ։ Օդի ջերմաստիճանի տարեկան միջին տատանումը կազմում է 21°С: Ամռան միջին ջերմաստիճանն է 18-20°С : Բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը հասնում է 32-34°С : Ձմռան միջին ջերմաստիճանը կազմում է -2…-3 աստիճան բացարձակ նվազագույնը -28…-30°С: Ձմռան տևողությունը 3,5-4 ամիս է։ Ձմռան ամիսներին առկա է նաև բուք` միջինը 10-12 օր, իսկ առավելագույնը` 25-27 օր։ 
Զգալի է ամպամած և մառախլապատ օրերի թիվը, տարեկան միջինը՝ 110-120 օր։ Հաճախակի են նաև ամպրոպները։ Ամպրոպներով օրերի տարեկան միջին թիվը կազմում է 50-70 օր, իսկ առավելագույնը`100-105 օր։ Ամպրոպները երբեմն ուղեկցվում են կարկտահարությամբ՝ զգալի վնաս հասցնելով գյուղատնտեսությանը։
Տարեկան տեղումների քանակը 700-720 մմ է։ Ամռանը տեղումների քանակը սակավ է (50-75մմ) և ոռոգման կարիք է զգացվում։ Հազվադեպ,բայց լինում է նաև երաշտային տարի։ Առավել շատ տեղումներ դիտվում են ապրիլ-հուլիս ամիսներին (80-130մմ)։
Բնակավայրի  ռելիեֆը լեռնային  է, խիստ  էռոզացված։ 

Գյուղի հյուսիս-արևելյան հատվածում է գտնվում Վիրահայոց լեռնաշղթայի Լոքի լեռնազանգվածը, լեռնաշղթայի Լալվարից հետո բարձրությամբ 2-րդ՝ Լոք լեռնագագաթով՝ բարձրությունը ծովի մակերևույթից 2141մ ։ Լեռնազանգվածի վրա են գտնվում 1787մ  բարձրությամբ «Գայլի դարպասներ»(Волчьи ворота) և 1848մ բարձրությամբ «Լոքի» (Քարկապանի) լեռնանցքները։ Գյուղի վարչական տարածքը 2216,19 հա է,որից՝
• վարելահողեր՝ 617,7 հա
• խոտհարքեր՝ 584,1հա
• արոտավայրեր՝ 505հա
• բնակելի տարածքներիի հողեր՝ 147,35հա
• արդյունաբերական և արտադրական նշանակության հողեր՝ 8,16 հա
• էներգետիկ և այլ ենթակառուցվածքների հողեր՝ 6,31հա
• հատուկ պահպանվող տարածքեր՝ 5,23հա
• անտառային հողեր՝ 315,06 հա
• ջրային հողեր՝ 2,17 հա
Ներբնակավայրային ճանապարհների երկարությունը կազմում է 52 կմ ։


== Տնտեսություն և ենթակառուցվացքներ ==
Բաժինը խմբագրման փուլում է


== Կրթություն, մշակույթ, հոգևոր կյանք ==
Կրթություն
Գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց։ Ըստ գոյություն ունեցող արխիվային նյութերի,այն հիմանադրվել է 1942 թ.: 1942թ-ի սեպտեմբերի 1-ին դասարան է ընդունվել 10 երեխա, որոնք բոլորն էլ 1949թ-ին ավարտել են 7-րդ դասարանը։ Փաստացի՝ 1942-49թթ. դպրոցը եղել է յոթնամյա ։ 1959թ. առ այսօր՝ որպես միջնակարգ դպրոց ։
Կազմված է երկու մասնաշենքից։ 1944 - 61թթ.-ին  որպես դպրոցի շենք ծառայել են 4 և 2 դասասենյակներով նպատակային երկու շենքեր և վարձակալված մի քանի սենյակներ բնակիչների առանձնատներում:1961թ.-ից շահագործման է հանձնվել երկհարկանի տիպային շենքը՝ 400 աշակերտ նախագծային հզորությամբ, իսկ 1984թ.-ին երկրորդ մասնաշենքը՝ 280 աշակերտ նախագծային հզորությամբ։ Բոլոր այն տարիներին՝ 1965-1983թթ., երբ աշակերտների թիվը գերազանցել է նախագծային հզորությունը, դպրոցն աշխատել է երկհերթ ռեժիմով։ Աշակերտների առավելագույն թիվը եղել է 1974-1975 ուս. տարում՝ 920 աշակերտ։ Այժմ Սարչապետի դպրոցի հզորությունը 500 աշակերտ է, բայց  2022-23թթ. ուս տարում դպրոց է հաճախում 142 աշակերտ։
Դպրոցի շենքը 2006թ-ին հիմնովին վերանորոգվել է, պատշաճ կահավորված է, աշխատում է կաբինետային համակարգով։ Տարրական դասարանների աշակերտների համար գործում է ճաշարան։ Այն ունի ժամանակակից ջեռուցման համակարգ։ Ապահովված է մշտական ջրով (նաև տաք), անխափան գործում են բոլոր կոմունալ ենթակառուցվացքները։
Տարբեր տարիների դպրոցը ղեկավարել են սարչապետցիներ
Եգոր Հովսեփի Առաքելյանը (1959-83 թթ.),
Թելեմակ Սեդրակի Մարդոյանը (1983-86 թթ.),
Համլետ Բեգլարի Դավթյանը (1986-2020 թթ.): 
2020թ.-ից հինգ տարի ժամկետով դպրոցի տնօրենն է Հայկուհի Համլետի Դավթյանը։
Խորհրդային տարիներին գյուղն ունեցել է կայուն գործող մանկապարտեզ,որի գործունեությունը ընդհատվել է խորհրդային կարգերի փլուզմանը զուգընթաց։ 2013թ.-ից դպրոցի երկրորդ մասնաշենքից առանձնացված հատվածում գործում է «Պարտեզ» մանկապարտեզը՝ նախատեսված 32 նախադպրոցական տարիքի երեխաների համար։
Մշակույթ
1971թ. Սարչապետում շահագործման է հանձնվել շքեղ մշակույթի տունը,որը տասնամյակներ ի վեր ծառայում է գյուղի ազգաբնակչության հաղորդակցությանը մշակութային կյանքին։
Այն ունի ընդարձակ բեմ։ և մոտ 500 տեղանոց հարմարավետ դահլիճ՝ կազմված պարտերի և պատշգամբային (ярус) հատվածներից։ Խորհրդային տարիներին այդ դահլիճում հյուրախաղերով հանդես են եկել  գրեթե բոլոր հանրապետական ենթակայության թատերական և երաժշտական կոլեկտիվները ։ Այդ տարներին դահլիճն օգտագործվում էր նաև որպես կինոդահլիճ,որտեղ ամենօրյա կինոցուցադրություն կար։ Նվազ ինտենսիվությամբ հյուրախաղերի տենդենցը շարունակվում է մինչ օրս։
Որոշ ընդհատումներով մշակույթի տանը մշտապես գործել է երգի-պարի խմբակ ։ Խորհրդային շրջանում գործում էին նաև թատերական և կերպարվեստի խմբակներ։ Մշակույթի տունը մշտապես ունեցել է նաև ազգաբնակչության առօրյա ժամանցի հատված՝ սեղանի թենիս,բիլիարդ, սեղանային խաղեր և այլն։ Այն պարբերաբար օգտագործվում է նաև քաղաքական-հասարակական հանդիպումների,ժողովների կազմակերպման նպատակով։ 50 տարվա ընթացքում մի քանի անգամ ենթարկվել է ընթացիկ և կապիտալ վերանորոգումների։ 2022թ. սկսվել է դահլիճի և փոխկապակցված տարածքների կապիտալ վերանորոգումը,որը կավարտվի 2023թ։
Հոգևոր կյանք
Գյուղի հոգևոր կյանքն ունի երկու հիմնական քրիստոնեական ուղղվածություն՝ Հայ առաքելական և Հայ կաթողիկե։ Կան նաև բողոքական եկեղեցիների հետևորդներ,որոնց տեսակարար կշիռը ազգաբնակչության ընդհանուր թվի փոքր մաս է կազմում։ 1913թ. գյուղում կառուցվել է սբ. Փրկիչ հայ կաթողիկե եկեղեցին,որն իր գործառնական նպատակներով գրեթե չի օգտագործվել և խարհրդային շրջանում օգտագործվել է տարբեր նպատակներով (պահեստ,ակումբ և այլն )։ Այժմ գտնվում է կիսավեր վիճակում։ Չնայած եկեղեցու շենքի բացակայությանը,գյուղի հոգևոր ծեսերին իր կայուն մասնակցությունն ունի Տաշիրի սբ.Աստվածածին հայ կաթողիկե եկեղեցու հովիվ, Տաշիրի հայ կաթողիկէների ժողովրդապետ Հայր Ներսես վարդապետ Գալստյանը ։
Ծնունդով սարչապետցի,մոսկվայաբնակ Ազատ Մարտիրոսյանի անձնական միջոցներով 1996-2005թթ. դպրոցի հարևանությամբ կառուցվեց սբ. Մարիամ Աստվածածին հայ առաքելական եկեղեցին,որը գյուղի հոգևոր կյանքի կազմակերպման գլխավոր օջախն է։ 2023թ. ձմեռվա ընթացքում մի խումբ ռուսաստաբնակ սարչապետցիների միջոցներով շենքի ընթացիկ վերանորոգման և հարակից տարածքի բարեկարգման ծավալուն աշխատանքներ են իրականացվել:Ստեղծումից ի վեր եկեղեցու սպասավորներ են եղել ՝

Տեր Ռուբեն քահանա Եղիազարյանը, 
Տեր Վռամ  աբեղա Ղազարյանը (2007-08 թթ.), 
Տեր Զարեհ վարդապետ Կաբաղյանը (2008-10 թթ.), 
Տեր Ահարոն քահանա Գրիգորյանը (2010-15 թթ.), 
Տեր Ներսես քահանա Ղալայանը (2015-22 թթ.) և 
Տեր Արտավազդ քահանա Սիմոնյանը (2022 թ.-ից)։
Գյուղի ազգաբնակչության հոգևոր կյանքում առանձնահատուկ դեր և նշանակություն ունի Լոք լեռան գագաթին գտնվող, գյուղի հիմնադրումից ի վեր գործող «Լոքի մատուռը», որն ուխտագնացության վայր է քրիստոնեական անխտիր բոլոր ուղղվածության հավատացյալների համար։
Մատուռը լայն համբավ ունի ոչ միայն Տաշիրի տարածաշրջանում,այլև ամբողջ մարզում և հանրապետության այլ վայրերում:Այն կառուցվել է անհիշելի ժամանակներից լեռան գագաթին գոյություն ունեցած ամրոցի (բերդի) ավերակների վրա:Այդտեղ տարվա ընթացքում հնարավոր է հանդիպել անգամ սահմանակից Վրաստանի ուղղափառ հավատացյալների ։ Տասնամյակներ ի վեր Տաշիրի տարածաշրջանի հավատացյալ ժողովուրդը մատուռի տարածքում է անցկացվում «Հիսուս Քրիստոսի համբարձման տոնը»՝ Զատկի տոնից 40 օր հետո,որը հոգևոր տոնից զատ իր մեջ կրում է նաև ժողովրդական տոնախմբության բնույթ:Լոքի գագաթին կա ևս մեկ ուխտատեղի՝ «Ճգնավորի խուցը»,որտեղ 19-րդ դարի սկզբներին կարճ ժամկետով բնակվել (ճգնել) է հայ հայտնի աշուղ,բանաստեղծ Ղունկիանոս Կարնեցին(1781-1841)։
Մատուռը 2007թ. հիմնանորոգվել է ծնունդով սարչապետցի Սեյրան Պողոսյանի միջոցներով,իսկ մեկ տարի անց՝ 2008թ., մեկ այլ սարչապետցու՝ Վալերիկ Պալաքյանի միջոցներով կառուցվել է լեռնագագաթ տանող գեղեցիկ մուտք։ Վերոնշյալ աշխատանքներին իրենց գործուն մասնակցությունն ու ներդրւմն են ունեցել նաև Հակոբ Պալաքյանն ու Արգամ Պողոսյանը։
Լոք լեռան, մատուռի և ամրոցի(բերդի) մասին հանրաճանաչ երգ կա,որը գրել է հայտնի սարչապետցի Արամ Մխոյանը՝ աշուղ Արամը(1924-2002)։ «Լոքան բերդ» երգը տարիների ընթացքում վերածվել է աշխարհի սարչապետցիներին միավորող յուրօրինակ օրհներգի։ 


== Հայտնի սարչապետցիներ ==
Բաժինը խմբագրման փուլում է


== Պատկերասրահ ==


== Թեմատիկ հղումներ (YouTube) ==
Թովմաս Պողոսյան - «Լոքան բերդ» (աշուղ Արամ)
Թովմաս Պողոսյան - Մոլեսման
Ալբերտ Պալաքյան - Աշուղական շարան 2020թ.
Ալբերտ Պալաքյան - Լոքան բերդ (աշուղ Արամ) 2022թ.
Sarchapet / Սարչապետ / Сарчапет
Երկիրը երկիր է։ Սարչապետ-29.10.2017թ
Մենք ենք մեր սարերը:Սարչապետ-25.06.2019թ.


== Ծանոթագրություններ ==