Պեդրո Սարմիենտո դե Գամբոա

Պեդրո Սարմիենտո դե Գամբոա (իսպ.՝ Pedro Sarmiento de Gamboa, օգոստոսի 18, 1530(1530-08-18), Պոնտեվեդրա, Կաստիլիա և Լեոն և Ալկալա դե Էնարես, Կաստիլիա և Լեոն - 1592[…], Լիսաբոն, Պորտուգալիայի թագավորություն), 16-րդ դարի իսպանացի հետազոտող, ճանապարհորդ, ծովագնաց, զինվոր, գրող, բանաստեղծ, պատմաբան, գիտնական (աստղագետ, մաթեմատիկոս, աշխարհագրագետ), հումանիստ։ Վերածննդի շրջանի ունիվերսալ մարդու (իսպ.՝ homo universale) կատարելատիպի վառ օրինակ է։ Մասնակցել է Սողոմոնյան կղզիների հայտնաբերմանը, հետազոտել է Չիլիի ափամերձ տարածքը։ Մագելանի նեղուցի երկրամասի առաջին նահանգապետն է եղել, որ իրականացրել է տարածքը իսպանացիներով բնակեցնելու նախագիծը։ Ինկերի պատմության մասին գրքի հեղինակ է։
Չշփոթել`

Պեդրո Սարմիենտո - 1449 թվականի Տոլեդոյի ապստամբության գլխավոր հերոսը։
Պեդրո Գոմես Սարմիենտո - 16-րդ դարի եպիսկոպոս, կարդինալ։


== Կենսագրություն ==


=== Վաղ տարիներ ===

Սարմիենտո դե Գամբոայի ծննդյան տեղը հայտնի չէ. այն կարող է լինել Գալիսիայի Պոնտեվեդրա քաղաքը, որտեղից ծագում էր նրա հայրական կողմը, կամ Կաստիլիայի Ալկալա դե Էնարեսը, որտեղ, ինչպես հայտնի է, սովորել է հետագայում։ Նա անձամբ պնդել է, որ ինքը երկու տեղից է։ Ծննդյան տարեթիվը նույնպես լիովին հայտնի չէ. ենթադրաբար այն կարող է լինել 1530 կամ 1532 թվականը։ Հայրը` Բարտոլոմե Սարմիենտոն (Bartolomé Sarmiento) ծնվել է Պոնտեվեդրայում, իսկ մայրը` Մարիա Գամբոան (María Gamboa), ծնվել է Բասկերի երկրում` Բիլբաոում։


=== Ռազմական ծառայություն ===
1550-1555 թվականներին նա գտնվել է ծառայության մեջ կայսր Կառլոս V կայսեր բանակում։ 1555 թվականին նա կտրել է Ատլանտյան օվկիանոսը և հասել Մեքսիկա, որտեղ ապրել է երկու տարի։ Այս շրջանում նա խնդիրներ է ունեցել ինկվիզիցիայի հետ։ Այստեղից տեղափոխվել է Պերու, որտեղ ապրել է ավելի քան քսան տարի։


=== Աստղագետ և աշխարհագրագետ ===
Հայտնի չէ, թե Պերուում լինելու առաջին տարիները Պեդրո Սարմիենտոն որտեղ է անցկացրել։ Նա շարունակել է ուսումնասիրել ծովային գործը` համառորեն յուրացնելով իրեն գրավող գիտությունները` աշխարհագրությունը և աստղագիտությունը։ Տիրապետելով տեսական մեծ գիտելիքների և ռազմական ծառայությունում ու ծովագնացության ոլորտի տարբեր բնագավառներում պրակտիկ փորձի` ժամանակի հետ նա ճանաչում է ձեռք բերել որպես լավ զինվոր, փորձառու ծովային, աշխարհագրագետ և աստղաբանության մասնագետ։ 1654 թվականին Սարմիենտոն ինկվզիցիայի պահանջով դարձյալ հայտնվել է դատարանում իր արած մի կատակի համար. նա մի քանի շղթա կամ թալիսման էր պատրաստել ոսկուց ու արծաթից, որպեսզի դրանք պատերազմում բերեն հաջողություն, կանանց` սեր, ազդեցիկ մարդկանց` ճանաչում։ Սրա համար նրան նորից արտաքսման են ենթարկել, սակայն ավելի ուշ արքեպիսկոպոս Հիերոնիմո դե Լոայսայի կողմից դատավճիռը փոփոխվել է։


=== Հեռավոր հնդկացիական կղզիների որոնումներում ===
Այն բանից հետո, երբ Սարմիենտոն դարձել է Մանդանիայի արշավախմբի նավի կապիտան, նա ավելի ու ավելի շատ հեղինակություն է ստացել։ Նահանգապետ Գարսիա դե Կաստրոն հրամայել է պատրաստել նավատորմիղը Ավաչումբի և Նինյաչումբի կղզիների բացահայտման ու բնակեցման համար, որոնք, համաձայն ինկերի լեգենդների, հայտնաբերվել են Հարավային ծովում Ինկերի կայսրության ղեկավար Տուպակ Ինկա Յուպանկայի կողմից։ Արշավախմբի ղեկավար է նշանակվել նրա զարմիկը` Ալվարո դե Մենդանիան։ Նավերը դուրս են եկել Կալյաո նավահանգստից 1567 թվականի նոյեմբերի 19-ին։ Չնայած գեներալի և Սարմիենտոյի միջև ծագած տարաձայնություններին` նրանք հասել են Սողոմոնյան կղզիներին, որոնք ենթարկել են արքայական գահին։ Փոխադարձ նախատինքները շարունակվել են ընդհուպ մինչև 1569 թվականի հունվարը Սանտյագո նավահանգստում և Կոլիմայում (Մեքսիկա), սակայն բավական հավանական է համարվում, որ ծովագնացները հասել են մինչև Ավստրալիայի ափեր։


=== Ճանապարհորդություն Մագելանի նեղուց ===
Սարմիենտո դե Գամբոան եվրոպացիներից առաջինն է, որ անցել է Մագելանի նեղուցով արևմուտքից արևելք (1579-1580)։ 1584 թվականին Սարմիենտո դե Գամբոան կազմել է Մագելանի նեղուցի առաջին հանգամանալից քարտեզը։


== Վիլկաբամբայի գրավում ==
Սարմիենտոն կրտսեր լեյտենանտի և արշավախմբի քարտուղարի կարգավիճակում մասնակցել է ինկերի առաջնորդ Տուպակ Ամարուի դեմ պատերազմին։ Մարտին Ուրտադո դե Արբիետոյի գլխավորությամբ հավաքված իսպանացի զինվորները մոտ 250 մարդ էին, որոնք լավ զինված հեծյալներ էին, փորձառու վետերաններ։ Բացի այդ` նրանց սատարում էին մոտ 2.000 հնդկացի` բարեկամաբար տրամադրված երկու կասիկների գլխավորությամբ։ Նրանք բոլորը Կուսկոյից ուղևորվել են Վիլկաբամբա 1572 թվականի ապրիլի կեսերին։
Հնդկացիների ու իսպանացիների միջև լուրջ բախումից հետո վերջիններս հաղթանակ են տարել` գերելով ինկերի առաջնորդ Տուպակ Ամարուին, ինչպես նաև նրա բոլոր զորավարներին։ 1572 թվականի սեպտեմբերի 24-ին նրանց կախել են Կուսկոյի հրապարակում, իսկ Ինկա Կապակը գլխատվել է։ Սարմիենտոն ու Խուան դե Բետանսոսը, որի հետ նա բարեկամական հարաբերություններ է ունեցել, ներկա են եղել գլխատմանը։ Գլխատված հնդկացիների մեղքն այն էր, որ նրանք դուրս էին եկել պաշտպանելու իրենց ազատությունն ու սովորույթները։ Դրանից հետո Սարմիենտոն վերադարձել է Լիմա, որտեղ 1575 թվականին, համաձայն պատմական փաստաթղթերի, նրան կրկին կանչել են ինկվիզիցիայի հարցաքննության։


== Հնդկացիական քրոնիկոններ ==


=== Հիմնական ստեղծագործություններ ===

«Ինկերի պատմություն»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-15-ին 
«Ճանապարհորդություն Մագելանի նեղուց»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-18-ին 


=== Նամակներ ու զեկույցներ ===
Սարմիենտո դե Գամբոան գրել է ոչ քիչ թվով զեկույցներ, նամակներ և այլ փաստաթղթեր, որոնք պահպանվում են տարբեր հաստատություններում։ Նրա գրած նամակներն են`

1) «Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Կուսկո, մարտի 4 1572»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-01-08-ին .
2) Նամակ al Consejo Real de Indias, Կուսկո, մարտի 4, 1572
3) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Մադրիդ, մարտի 6, 1581
4) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, մարտի 15, 1581
5) Ընդունելություն Ֆիլիպ IIի մոտ Մադրիդ?, մայիսի 1, 1581?
6) Նամակ Ֆիլիպ II-ի քարտուղարին` Դոն Անտոնիո դե Էրասին Սևիլիա, օգոստոսի 7, 1581
7) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Սևիլիա, օգոստոսի 11, 1581
8) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Ռիո դե Ժանեյրո, հոկտեմբերի 26, 1582
9) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Սանտյագո դե Կաբո Վերդե, հոկտեմբերի 30, 1582
10) Նամակ Դոն Անտոնիո դե Էրասին, Սանտյագո դե Կաբո Վերդե, հունվարի 31, 1582
11) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Սանտյագո դե Կաբո Վերդե, հունվարի 31, 1582
12) Նամակ Դոն Անտոնիո դե Էրասին, Նուեստրա Սենյորա դե լա Վիկտորիա, հունվարի 5, 1585
13) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Բոլոր սրբերի ծովածոց, դեկտեմբերի 10, 1583
14) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Նուեստրա Սենյորա դե լա Վիկտորիա, հունվարի 5, 1585
15) Նամակ Ֆիլիպ II-ի, Ռիո դե Ժանեյրո, 24 հոկտեմբերի, 1585
16) Նամակ Նամակ Դոն Անտոնիո դե Էրասին, Ռիո դե Ժանեյրո, հունվարի 3, 1585
17) Նամակ Ֆիլիպ II-ին, Ռիո դե Ժանեյրո, հունվարի 5, 1585
18) Նամակ Դոն Խուան դե Իդիակեսին, Մոնտ դե Մարսանի բանտ, սեպտեմբերի 27, 1589
19) Նամակ II-ին, Մոնտ դե Մարսանի բանտ, հոկտեմբերի 2, 1589
20) Ֆիլիպ II-ի հիշատակին, Մադրիդ?, 1591?
21) Ֆիլիպ II-ի հիշատակին, Մադրիդ, նոյեմբերի 21, 1591
22) Ֆիլիպ II-ի հիշատակին, Մադրիդ, նոյեմբերի 21, 1591
23) Նամակ կապիտան Ալոնսո դե Բասանին, «Սան Ֆելիպե» նավ, հուլիսի 10, 1592


== Տես նաև ==
Ինկերի կայսրություն
Պեդրո Սիեսա դե Լեոն
Խուան Պոլո դե Օնդեգարդո


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
Свет Я. М. В страну Офир: (Педро Сармьенто де Гамбоа). — М.: Мысль, 1967. — 232 с. — 30 000 экз.
Талах В.Н., Куприенко С.А. Америка первоначальная. Источники по истории майя, науа (астеков) и инков / Ред. В. Н. Талах, С. А. Куприенко.. — К.: Видавець Купрієнко С.А., 2013. — 370 с. — ISBN 978-617-7085-00-2
«Vida y viajes de Pedro Sarmiento de Gamboa» A. Landín Carrasco. Madrid 1946
«La conquista de los incas» John Hemming. Fondo de Cultura Económica México 1982 ISBN 968-16-1110-1
«El auge y el ocaso del Imperio español» Salvador de Madariaga. Espasa Calpe S.A. Madrid 1979 ISBN 84-239-4943-5
Con la lanza y con la pluma. La escritura de Pedro Sarmiento de Gamboa. María Jesús Benites. IIELA. Facultad de Filosofía y Letras de la UNT. 2006. 2da edición 2008. ISBN 950-554-403-0.
Ernesto Morales Sarmiento de Gamboa, un navegante español del siglo XVI Araluce 1932
José Miguel Barros Pedro Sarmiento de Gamboa avatares de un caballero de Galicia Santiago de Chile 2006
Jean Guillou. Sarmiento de Gamboa, navigateur et cosmographe : l’homme du détroit de Magellan. Éd. de l'Étrave 2006
Pedro Sarmiento de Gamboa. Historia de los Incas. Madrid 2007. Miraguano, Polifemo. ISBN 978-84-7813-228-7, ISBN 978-84-86547-57-8


== Արտաքին հղումներ ==
Գրառում Սողոմոնյան կղզիների հայտնաբերման մասին
La tragica epopea di Sarmiento de Gamboa nello stretto di Magellano Archived 2009-02-06 at the Wayback Machine.
«Ա. Սկրոմնիցկի, XVI—XVII դարերի Հարավային Ամերիկայի պատմագիրների ու ժամանակագիրների ցանկ. Կենսագրություններ, սկզբնաղբյուրներ, մատենագրություն»։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-12-04-ին։ Վերցված է 2018-09-16 
Historia de los Incas por Sarmiento de Gamboa — Cervantes virtual — Publicada por el Sr. Richard Pietschmann Archived 2010-05-14 at the Wayback Machine.
Historia de los Incas por Sarmiento de Gamboa — Cervantes virtual — Biblioteca de Göttingen Archived 2010-01-11 at the Wayback Machine.
Sarmiento de Gamboa — Memoria chilena Archived 2012-03-10 at the Wayback Machine.
Pedro Samiento de Gamboa — Fuentes y Bibliografía por Manuel Lucena Giraldo
Pedro Sarmiento de Gamboa — Navegante
Pedro Sarmiento de Gamboa — Navegante (continuación)