Համակարգային մեթոդի էությունը

Համակարգային մեթոդը գիտության փիլիսոփայության և մեթոդոլոգիայի, գիտական իմացության և հասարակական պրակտիկայի ուղղություն է, որի հիմքում ընկած է օբյեկտի՝ որպես սիստեմ ուսումն. –ը։ Համ. մոտեցումը հետազոտությունը ուղղորդում է դեպի օբյեկտի ամբողջականության և նրան ապահովող մեխանիզմների բացահայտումը, բարդ օբյեկտների բազմազան տիպերի միջև կապերի բացահայտումը և դրանք միասնական տեսական պատկերի վարածումը։ 
Համ. մոտեցում հասկացությունը ( «systems approach») սկսեց օգտ. 1960-1970-ի սկզբին անգլախոս և ռուսական փիլիսոփ. և համակարգային գրակ. մեջ։ բովանդակությամբ նրան մոտ են «համ. հետազոտություն », «համակարգի ընդհանուր տեսություն », «համակարգայնության սկզբունք », և « համ. վերլուծություն» հասկաց.-երը։
Համ. մոտեցումը հետազոտության միջգիտակարգային փիլ-այական-մեթոդոլոգիական ուղղ. է։ այն անմիջականորեն փիլ-ական խնդիրներ չի լուծում, բայց կարիք ունի իր դրույթների փիլ-ական մեկնաբանության։ Փիլ.-ական հիմնավորման կարևոր մաս է սկզբունքների համակարգայնությունը։
Աշխարհի օբյեկտների և ճանաչողական պրոցեսների Համ. հետազոտության գաղափարները պատմականորեն ծագել են դեռ անտիկ փիլ. մեջ (Платон, Аристотель) և լայն զարգացում ունեցան նոր ժկ-ների փիլ. մեջ(Кант, Шеллинг), դրանք հետազոտեց Մարքսը կապիտ. հասարակ. տնտես. կառուցվածքի առնչությամբ։ Դարվինի էվ. Տեսության մեջ ձևակերպվեց ոչ միայն գաղափարը, այլև պատկերացումը կյանքի կազմակերպման վերօրգանիզմային մակարդակների իսկության վերաբերյալ (կենսաբանության մեջ համ. մտածողության կարևորագույն նախադրյալ)։
Համ. մոտեցումն իրենից ներկայացնում է ճանաչողության մեթոդների, հետազոտական և կոնստրուկտորական գործունեության, վերլուծվող կամ արհեստականորեն ստեղծվող օբյեկտների բնույթի նկարագրման և մեկնաբանման եղանակների զարգացման որոշակի էտապ։ Նրա սկզբունքները գալիս են փոխարինելու և հակադրվելու 17–19 դդ լայնորեն տարածված մեխանիցիզմի հասկացութանը։ Համ. մոտեցման մեթոդները ամենից լայնորեն կիրառվում են բարդ զարգացող օբյեկտների հետազոտ. ժկ. – բազմամակարդակ, հիերարխիական, ինքնա կազմակերպվող կենսաբանական, հոգեբան., հասարակական և այլ համակարգերի, հսկայական տեխնիկական համակարգերի, «մարդ-մեքենա» համակարգերի և այլն։
Համ. Մոտեցման կարևորագույն խնդիրներից են. 1. Հետազոտվող և կառուցվող օբյեկտների՝ որպես համակարգ ներկայացման միջոցների մշակում, 2. Համակարգի ընդհանրացված մոդելի, տարբեր դասերի և սպեցիֆիկ հատկանիշներով մոդելների կառուցում, 3. Համակարգային տեսության կառուցվածքի և տարբեր համ. հասկացությունների և մշակումների հետազոտություն։
Համ. հետազոտության ժկ վերլուծվող օբյեկտը դիտարկվում է որպես որոշակի տարրերի բազմություն, որոնց փոխադարձ կապը պայմանավորում է այդ բազմության միասնական հատկանիշները։ Հիմնական շեշտը դրվում է այն կապերի և հարաբերությունների բազմազանության բացահայտմանը, որոնք գոյություն ունեն ինչպես հետազոտվող օբյեկտի ներսում, այնպես էլ արտաքին միջավայրի հետ նրա հարաբերություններում։ Օբյեկտի՝ որպես որոշակի տարրերի բազմության հատկանիշները որոշվում են ոչ միայն և ոչ այնքան նրա առանձին հատկանիշների գումարով, որքան նրա ստրուկտուրային հատկանիշներով, հատուկ համակարգաստեղծ, ինտեգրատիվ կապերով։
Համակարգի վարքագիծը (նախ և առաջ նպատակամղված) հասկանալու համար անհրաժեշտ է վեր հանել տվյալ համակարգի կողմից իրականացվող կառավարման պրոցեսները՝ մի ենթահամակարգից մյուսին ինֆորմացիայի փոխանցման ձևերը և որոշ մասերի կողմից մյուսների վրա ներգործելու միջոցները, ցածրագույն մակարդակների կոորդինացիան կառավարման վերին մակարդակների կողմից վերջիններիս վրա մյուս բոլոր ենթամակարդակների ազդեցությունը։ 
Համ. մոտեցման մեջ կարևոր տեղ է տրվում օբյեկտի հնարավոր/ հավանական վարքագծի ըմբռնմանը։ Համ. Մոտեցման կարևոր առանձնահատկություն է այն, որ ոչ միայն օբյեկտը, այլև հենց ինքը՝ ուսումնասիրության պրոցեսը, հանդիսանում է բարդ համակարգ, որի խնդիրն է, մասնավորապես, օբյեկտի տարբեր մոդելների միավորումը մեկ ամբողջության մեջ։
Համ. օբյեկտները միշտ չէ, որ անտարբեր են լինում իրենց ուսումնասիրման պրոցեսի նկատմամբ և հաճախ կարող են լուրջ ազդեցություն ունենալ դրա վրա։ Գիտա-տեխն. հեղ.-ի ժկ 20-րդ դարի 2-րդ կեսին համ. մոտեցման բովանդակությունը հետագա ճգրտման ենթարկվեց՝ բացահայտվեց նրա փիլ.-ական հիմնավորումը, մշակվեցին տրամաբանական և մեթոդոլոգ. սկզբունքները, հետագա զարգացում ունեցավ համակարգների ընդհանուր տեսությունը։
Համ-ային մոտեցումը հանդիսանում է համակարգային վերլուծության տեսական և մեթոդոլոգիական հիմքը։
20-րդ դարում գիտության մեջ Համ-ային մոտեցման հայտնվելու նախադրյալը հանդիսացավ նախ և առաջ գիտական խնդիրների նոր տիպին անցնելը – գիտության մի շարք բնագավառներում կենտրոնական տեղը սկսեց զբաղեցնել բարդ օբյեկտների կազմակերպման և գործունեության խնդիրները, ճանաչողությունը оперирует համակարգերի, որոնց սահմանները և կազմը բոլորովին ակնհայտ/բացահայտ չեն և յուրաքանչյուր առանձին դեպքում պահանջում են հատուկ ուսումն-ություն։ 20-րդ դարի 2-րդ կեսին նման խնդիրներ են առաջանում նաև հասարակական պրակտիկայում – հաս. կառավարման մեջ նախկինում գերիշխող տեղական/լոկալ խնդիրների և սկզբունքների փոխարեն առաջատար դեր են սկսում խաղալ խոշոր, կոմպլեքսային խնդիրները, որոնք պահանջում են տնտես., սոց., էկոլոգիական և հասար. կյանքի այլ ասպեկտների սերտ զուգակցում жизни (օր.՝ գլոբալ խնդիրներ, երկրների և ռեգիոնների սոցիալ-տնտես. զարգացման կոմպլեքսային խնդիրները, ժկ-ակից արտադրությունների, կոմպլեքսների, ստեղծման, քաղաքների զարգացման խնդիրները, բնապահպանական միջոցառումներ և այլն)։
Գիտական և տեխն. խնդիրների տիպի փոփոխությունը ուղեկցվում է համագիտական և հատուկ գիտական հասկացությունների առաջացմամբ, որոնց բնորոշ է համ. մոտեցման հիմնական գաղափարների և սկզբունքների այս կամ այն ձևով կիրառությունը։ Դրան զուգահեռ20-րդ դարի կեսերի սկսվում է այդ սկզբունքների հետևողական մշակումը մեթոդոլոգիական տեսանկյունից։ Սկզբում մեթոդոլոգիական ուսումնասիրությունները խմբավորվում էին համակարգերի ընդհանուր տեսության կառուցման շուրջ, սակայն այդ ուղղությամբ հետազոտությունների զարգացումը ցույց տվեց, որ մեթոդոլոգիականխնդիրների ամբողջությունը դուրս է էապես գալիս միայն համակարգերի ընդհանուր տեսության շրջանակներից։ Մեթոդոլոգիականխնդիրների այդ ավելի լայն ոլորտի համար էլ հենց սկսվեց լայնորեն գործածվել «համակարգային մոտեցում» տերմինը։
Համ. մոտեցումը գոյություն չունի որպես խիստ տեսական կամ մեթոդոլոգիական հասկացություն; այն կատարում է իր эвристические ֆունկցիաները, մնալով ճանաչողական սկզբունքների ամբողջություն, որոնց հիմնական իմաստը կայանում է կոնկրետ ուսումնասիրությունների համապատասխան կողմնորոշումը։ Այդ կողմնորոշումը երկակի ձևով է իրականացվում։ Նախ, համ. մոտեցման բովանդակային սկզբունքները թույլ են տալիս ֆիքսել ուսումնասիրության հին, ավանդական առարկաների անբավարարությունը՝ նոր խնդիրների առաջադրման և լուծման համար։ Երկրորդ, համ. մոտեցման հասկացություններըև սկզբունքները էականորեն օգնում են կառուցել ուսումն. նոր առարկաներ, տալով այդ առարկաների կառուցվածքային և տիպաբանական բնութագրերը և դրանով նպաստելով կառուցողական հետազոտական ծրագրերի ձևավորմանը։
Համ. մոտեցման դերը գիտական, տեխն. և գործնական-կողմնորոշված գիտելիքի զարգացման մեջ կայանում է հետևյալում։ Նախ, համ. մոտեցման հասկացություններըև սկզբունքները վերհանում են առավել լայն ճանաչողական իրականությունհամեմատած նրա, որը ամրապնդվել/ ֆիքսվել էր նախկին գիտելիքում (օր.՝ բիոսֆերայի հասկացությունը И.Вернадский –ի կոնցեպցիայում, բիոգեոցենոզ հասկացությունը  ժկակից էկոլոգիայում, տնտեսական կառավարման և պլանավորման մեջ օպտիմալ մոտեցումը, և այլն)։ Երկրորդ, համ. մոտեցման շրջանակներում մշակվում են գիտական ճանաչողության զարգացման նախկին փուլերի համեմատ՝ նոր բացատրական սխեմաներ, որոնց հիմքում ընկած ՝ օբյեկտի ամբողջականության կոնկրետ մեխանիզմների որոնումը և նրա կապերի տիպաբանության վերհանումը։ Երրորդ, համ. մոտեցման համար կարևոր՝ օբյեկտի կապերի բազմազանության մասին թեզիսից հետևում է, որ ցանկացած բարդ օբյեկտ թույլ է տալիս մի քանի մասնատում։ Ընդ որում, ուսումնասիրվող օբյեկտի առավել ադեկվատ մասնատման ընտրության չափանիշ կարող է լինել այն, թե որքանով է արդյունքում հաջողվում կառուցել վերլուծության «միավոր», որը թույլ կտա ֆիքսել օբյեկտի ամբողջական հատկանիշները, նրա կառուցվածքը և դինամիկան։
Համ. մոտեցման հասկացություններիև սկզբունքների լայնությունը նրան սերտ կապի մեջ է դնում ժկակից գիտության այլ մեթոդոլոգիական ուղղությունների հետ։ Այն շատ ընդհանուր բաներ ունի ստրուկտուրալիզմի և կառուցվածքա-գործաբանական վերլուծության հետ, որոնց հետ նրան կապում է ոչ միայն համակարգի, կառուցվածքի և գործառույթների հասկացությունների оперирование, այլև օբյեկտի բազմազան կապերի ուսումնասիրման վրա շեշտադրումը։ Դրա հետ միասին համ. մոտ. սկզբունքները ունեն ավելի լայն և ավելի ճկուն բովանդակություն, նրանք չեն ենթարկվել այնքան խիստ концептуализации и абсолютизации, որը բնորոշ էր ստրուկտուրալիզմի և կառուցվածքա-գործաբանական վերլուծության որոշ մեկնաբանությունների համար։