Էլֆրիդե Ելինեկ

Էլֆրիդե Ելինեկ (գերմ.՝ Elfriede Jelinek, չեխ․՝ Elfriede Jelineková, հոկտեմբերի 20, 1946(1946-10-20)[…], Մյուրցուշլագ, Շտիրիա, Ավստրիայի բռնազավթումը դաշնակիցների կողմից), ավստրիացի գրող, գրաքննադատ, հասարակական գործիչ։ 2004 թվականի Գրականության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրն է։ Համարվում է ժամանակի ամենաազդեցիկ կին գրողներից մեկը։


== Կենսագրություն ==


=== Վաղ տարիներ ===
Էլֆրիդե Ելինեկը ծնվել է 1946 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ավստրիական փոքրիկ Մյուրցցուշլագ քաղաքում, իսկ մանկությունը և երիտասարդությունն անցել է Վիեննայում։ Նրա մայրը՝ Օլգա Իլոնա Բուխներ Ելինեկը, ծագում էր կաթոլիկ ունևոր ընտանիքից, իսկ հայրը՝ Ֆրիդրիխ Ելինեկը, որը քիմիկոս էր, աղքատ բոհեմյան ընտանիքից էր։ Չնայած հրեական ծագմանը` հորը հաջողվել է խուսափել ազգային սոցիալիստական ռեժիմի կողմից հետապնդումներից` առաջին հերթին ռազմական տնտեսության համար անհրաժեշտ մասնագիտության շնորհիվ։ 1950 թվականին Ելինեկի հայրը հիվանդանում է հոգեկան խանգարմամբ և ընտանիքի ղեկը վերցնում է մայրը (հայրը մահացել է 1969 թվականին` խելամտությունն ամբողջովին կորցրած)։ Ելինեկը հաճախում է կաթոլիկ մանկապարտեզ, այնուհետև վանքին կից դպրոց (որի նկատմամբ գրողը հետագայում արտահայտեց իր վերաբերմունքը «Դպրոց գնալը նման է մեռնելու» էսսեում)։ Ապագա գրողը դեռևս մանկուց գնում է ջութակի, դաշնամուրի, ֆլեյտայի, ալտի դասընթացների։ Նա 13 տարեկանում ընդունվում է Վիեննայի կոնսերվատորիան և այնտեղ ուսումնասիրում երգեհոնի, դաշնամուրի և բլոկֆլեյտայի վրա նվագելու արվեստը՝ միաժամանակ իր միջնակարգ կրթությունն ամբողջացնելով գիմնազիայում։ 


=== Գրական գործունեության սկիզբը ===
Ավարտական քննությունները հանձնելուց հետո Ելինեկի մոտ նյարդային խանգարում է տեղի ունենում. նա Վիեննայի համալսարանում մի քանի կիսամյակ փորձում է ուսումնասիրել արվեստի և թատրոնի պատմություն, սակայն ընդհատում է ուսումը 1967 թվականին` վախի ուժեղացող նոպաների պատճառով։ Նա մի ամբողջ տարի անցկացնում է տանը լիակատար մեկուսացման մեջ։ Հենց այդ ժամանակ սկսում է գրել։ Նրա առաջին բանաստեղծությունները (գրված Վիեննայի խմբի ոճով` միայն փոքրատառերով, ինչը գերմաներենի համար բավականին մեծ նշանակություն ունի) տպագրվում են նախ տարբեր ամսագրերում, այնուհետև լույս է տեսնում նրա «Լիզայի ստվերները» ժողովածուն (Lisas Schatten) (1967): Հաջորդ տարի նա ավարտում է իր «Բուկոլիտ» վեպը (bukolit), որն անտիպ է մնում մինչև 1979 թվականը։ Հոր մահից հետո որոշ չափով ազատվում է իր վախերից և միառժամանակ հարում է 1960-ականների գերմանական ուսանողական շարժման ձախակողմյան շարժմանը։
1971 թվականին Էլֆրիդե Ելինեկը կոնսերվատորիայում երգեհոնի քննություն է հանձնում։ Այս տարիներին նրա գրական զարգացումը տեղի է ունենում Ռոլան Բարտի ազդեցությամբ, որին նա նվիրեց իր «Անսահման անմեղություն» էսսեն (Die endlose Unschuldigkeit): Նույն թվականին նա անդամակցում է Ավստրիայի կոմունիստական կուսակցությանը (մինչև 1991 թվականը)։ 1972 թվականին տեղափոխվում է Բեռլին, սակայն մեկ տարի անց վերադառնում է Վիեննա։ 1974 թվականին ամուսնանում է հայտնի երաժիշտ Գոթթֆրիդ Հյունգսբերգի հետ` Ռայներ Վերներ Ֆասբինդերի ֆիլմերի համար գրված իր երաժշտությամբ հայտնի, թեև 1970-ականների կեսերից որպես ինֆորմատիկ էր աշխատում Մյունխենում։ Ելինեկը հանուն ամուսնու մշտական բնակության է տեղափոխվում Մյունխեն։


=== Համբավ ===
1975 թվականը Ելինեկ գրողի համար շրջադարձային էր. նրա «Սիրուհիները» վեպի (Die Liebhaberinnen)` մարքսիստական-ֆեմինիստական հայրենասիրական վեպի պարոդիայի հրապարակումը բոլորին ստիպում է խոսել գերմանախոս գրականության մեջ նոր մեծության մասին։ 1980-ականների սկզբին լույս է տեսնում նրա «Փակ դռան դիմաց»  վեպը (Die Ausgesperrten) հարուստ ընտանիքների անապահով դեռահասների մասին, որն ավարտվում էր մի ամբողջ ընտանիքի զանգվածային սպանության ցնցող տեսարանով. վեպի հիման վրա թողարկվում է աուդիո պիես, այնուհետև այն էկրանավորում է Պաուլյուս Մանկերը։
1983 թվականը Էլֆրիդե Ելինեկի համար նշանավորվեց առաջին խոշոր սկանդալով։ Թատերական բեմում հայտնվում է «Բուրգթատրոն» ներկայացումը, որում արծարծվում է Ավստրիայի` իր ազգային-սոցիալիստական ​​անցյալը ճնշելու փորձերի թեման և պատումի գլխավոր դերում դրվում է այն ժամանակ հայտնի դերասանուհի Պաուլա Վեսելիի կերպարը, որը ձախ շարժման մեջ Ելինեկի նախկին զինակիցն էր։ Ելինեկի` որպես սեփական երկրի «բացահայտողի» համբավն աճում է։ Նույն թվականին լույս է տեսնում Էլֆրիդե Ելինեկի թերևս գլխավոր աշխատությունը` «Դաշնակահարուհին» վեպը (Die Klavierspielerin), որում և՛ քննադատները, և՛ ընթերցողներն անմիջապես տեսան ինքնակենսագրական նշանակություն` առանցքում տեքստի միջոցով սուբլիմացիայի ուժեղ տարրով։
Եվրոպայի հանգստության հաջորդ «խռովարարը» դարձել է նրա «Ցանկություն» (Lust) վեպը, որն ակնթարթորեն հայտնվել է բեսթսելլերների ցուցակներում։ Այն գրվել էր ֆեմինիստների աճող վեճերի ազդեցության տակ պոռնոգրաֆիայի թեմայով։ Վեպի թողարկմանը հաջորդած «Հանգստի վայրեր» (Raststätte) պիեսի թատերական ներկայացումը, որն Ավստրիայում 1995 թվականի նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում հրահրել է անձնական հարձակումներ Ելինեկի վրա ավստրիական ազատություն կուսակցության կողմից (ազգայնական-պահպանողական, ծայրահեղ աջ պոպուլիստական ​​ուղղությամբ), ստիպել է գրողին հետ կանչել իր բոլոր պիեսները թատերական բեմերից և արգելել հետագա ներկայացումները։ 1999 թվականին Ազատություն կուսակցության իշխանության գալուց հետո Ելինեկը նոր կառավարության գլխավոր քննադատներից էր։
Ավելի ուշ գրված ստեղծագործություններում Ելինեկը հեռանում է իր գրականության ֆեմինիստական ենթատեքստերից և կենտրոնանում է սոցիալական քննադատության և Ավստրիայի քննադատության վրա, մասնավորապես` իր նացիստական անցյալը հաղթահարելու անկարողության պատճառով («Մեռածների երեխաները» (Die Kinder der Toten)): Ստեղծագործական հենց այս շրջանում է, որ գրողը ձեռք է բերում համաշխարհային ճանաչում և համբավ։ 2001 թվականին նրա «Դաշնակահարուհին» խիստ արմատական կերպով էկրանավորվել է ավստրիացի ռեժիսոր Միխայել Հանեկեի կողմից (Էրիկա Կոհութի դերում` Իզաբել Հյուպպեր)։ Ֆիլմը միաձայն ճանաչվեց որպես ժամանակակից կինոյի ամենահեղափոխականներից մեկը և ստացավ երեք գլխավոր մրցանակ 2001 թվականի Կաննի կինոփառատոնում (լավագույն ռեժիսոր, լավագույն դերասանուհի, լավագույն դերասան)։
Էլֆրիդե Ելինեկի ստեղծագործության ապոթեոզը 2004 թվականին գրականության ամենահեղինակավոր Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր հռչակվելն էր` «վեպերում և դրամաներում երաժշտական բազմաձայնության համար, որը, իր բնորոշ լեզվական կրքով, բացահայտում է սոցիալական կլիշեների անհեթեթությունն ու հարկադրական ուժը»։


=== Հասարակական գործունեություն ===
2016 թվականին նա նամակ է ստորագրել, որը կոչ էր անում Գրինփիսին, ՄԱԿ-ին և ողջ աշխարհի կառավարություններին` դադարեցնել գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմների (ԳՄՕ) դեմ պայքարը։


== Մատենագրություն ==
Լիզայի ստվերները / Lisas Schatten (բանաստեղծությունների ժողովածու) — Relief-Verlag Eilers, 1967
Մենք խայծ ենք, փոքրիկս / wir sind lockvögel baby! (վեպ) — Rowohlt, 1970
Միքայել. Ուղեցույց ինֆանտների համար / Michael ։ ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft (վեպ) — Rowohlt, 1972
Սիրուհիները / Die Liebhaberinnen (վեպ) — Rowohlt, 1975
Բուկոլիտ. աուդիովեպ / bukolit։ hörroman (վեպ) — Rhombus-Verlag, 1979
Փակ դռան դիմաց / Die Ausgesperrten (վեպ) — Rowohlt, 1980
Վերջ. բանաստեղծություններ 1966—1968 / ende։ gedichte von 1966—1968 (բանաստեղծությունների ժողովածու) — Schwiftinger Galerie-Verlag, 1980
Անսահման անմեղություն / Die endlose Unschuldigkeit (արձակ, թատերգություններ, էսսե) — Schwiftinger Galerie-Verlag, 1980
Ինչ եղավ այն բանից հետո, երբ Նորան հեռացավ ամուսնուց / Was geschah, nachdem Nora ihren Mann verlassen hatte oder Stützen der Gesellschaften (թատերգություն) — Sessler, 1980
Դաշնակահարուհին / Die Klavierspielerin (վեպ) — Rowohlt, 1983
Թատերգություններ (Ուտե Նյուսսենի վերջաբանով) / Theaterstücke (mit ein Nachwort von Ute Nyssen) — Prometh-Verlag, 1984
Խլասերը և նրանից պաշտպանությունը / Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr (արձակ) — Rowohlt, 1985
Հիվանդություններ, կամ արդի կանայք / Krankheit oder moderne Frauen — Prometh-Verlag, 1987
Ցանկություն / Lust (վեպ) — Rowohlt, 1989
Ամպեր։ Տուն / Wolken. Heim (թատերգություն) — Steidl, 1990
Իզաբել Յուպպերը «մորիու» մեջ. կինոսցենար / Isabelle Huppert in Malina։ ein Filmbuch - Suhrkamp, 1991
Տոտենաու լեռը / Totenauberg (թատերգություն) — Rowohlt, 1991
Թատերգություններ / Theaterstücke — Rowohlt, 1992
Մեռածների երեխաները / Die Kinder der Toten (վեպ) — Rowohlt, 1995
Փոթորիկ և պարտադրանք. նամակը, որպես սեռերի միջև պայքար / Sturm und Zwang ։ Schreiben als Geschlechterkampf (Յուտտա Հայնրիխի եւ Ադոլֆ - Էրնստ Մայերի հետ միասին, էսսէ) — Klein, 1995
Stecken, Stab und Stangl։ Raststätte (und andere) neue Theaterstücke (թատերգություն) — Rowohlt, 1997
Սպորտային թատերերգություն / Ein Sportstück — Rowohlt, 1998
Նա, որպես նա չէ / er nicht als er (թատերգություն) — Suhrkamp, 1998
Ոչինչ. մահվան մի փոքրիկ եռագրություն / Macht nichts։ eine kleine Trilogie des Todes (թատերգություններ) — Rowohlt-Taschenbuch-Verlag, 1999
Ժլատություն. մի հաճույք պատճառող վեպ / Gier։ ein Unterhaltungsroman (վեպ) — Rowohlt, 2000
Ցտեսություն. 3 փոքրիկ դրամաներ / Das Lebewohl։ 3 kl. Dramen — Berlin-Verlag, 2000
Ալպերում. երեք դրամաներ / In den Alpen։ drei Dramen — Berlin-Verlag, 2002
Մահը և I—V աղջիկը։ արքայադստրերի դրամաները / Der Tod und das Mädchen I—V։ Prinzessinnendramen — Berliner Taschenbuch-Verlag, 2003
Բեմբիլենդ, Բաբելոն. երեք թատերական տեքստ / Bambiland; Babel։ zwei Theatertexte (թատերգություններ) — Rowohlt, 2004
Ոսկե Հռենոս. թատերական էսսե / rein GOLD. ein bühnenessay — Rowohlt, Reinbek bei Hamburg, 2013


== Հայերեն թարգմանություններ ==
Էլֆրիդե Ելինեկ, Դաշնակահարուհին (թրգ. գերմ.՝ Կարլեն Մատինյան), Անտարես, 2014


== Ֆիլմագրություն ==
2001 թվական՝ «Դաշնակահարուհին» (ռեժ. Միխայել Հանեկե, գլխ. դերերում՝ Իզաբել Հյուպպեր, Բենուա Մաժիմել, Աննի Ժիրարդո) - ըստ «Դաշնակահարուհին» վեպի


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==

Էլֆրիդե Ելինեկի «Դաշնակահարուհին» վեպը (հայ.)
Էլֆրիդե Ելինեկ, Գրեթերթ (հայ.)
Գրանորություն. Էլֆրիդե Ելինեկ՝ «Դաշնակահարուհին»  Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.(հայ.)
Զավեն Բոյաջյան, Խուժանական հարցազրույց (հայ.)