Բետա-մասնիկներ

Բետա մասնիկներ, ռադիոակտիվ ատոմի միջուկից ճառագայթվող, բարձր էներգիա և մեծ արագություն ունեցող էլեկտրոններ կամ պոզիտրոններ։ Բետա մասնիկները իոնացնող ճառագայթման ձևերից են, կոչվում են նաև բետա ճառագայթներ։ Բետա մասնիկների առաջացումը կոչվում է բետա տրոհում։ Նշանակվում է հունարեն բետա՝ β տառով։ Բետա տրոհման երկու ձև կա՝ β− β+, որոնք համապատասխանաբար առաջացնում են էլեկտրոններ և պոզիտրոններ։


== β− տրոհում (էլեկտրոնային ճառագայթում) ==

Նեյտրոնների ավելցուկ ունեցող անկայուն ատոմական միջուկը կարող է ենթարկվել β− տրոհման, որի ընթացքում նեյտրոնը փոխակերպվում է պրոտոնի, էլեկտրոնի և էլեկտրոնային հականեյտրինոյի ( նեյտրինոյի հակամասնիկը)։

  
    
      
        
          n
          
            0
          
        
        →
        
          p
          
            +
          
        
        +
        
          e
          
            −
          
        
        +
        
          
            
              
                ν
                ¯
              
            
          
          
            e
          
        
      
    
    {\displaystyle n^{0}\rightarrow p^{+}+e^{-}+{\bar {\nu }}_{e}}
  ։Պրոցեսի ընթացքում գործում են թույլ փոխազդեցության ուժերը։ Նեյտրոնը վերածվում է պրոտոնի՝ ճառագայթելով վիրտուալ W− բոզոն։ Քվարկային մակարդակում W− ճառագայթումը d-քվարկը (ներքև-քվարկ) վերածում է u-քվարկի (վերև-քվարկ)՝ նեյտրոնը (մեկ վերև-քվարկ և երկու ներքև-քվարկ) վերածելով պրոտոնի (երկու վերև-քվարկ և մեկ ներքև-քվարկ)։
Վիրտուալ W− բոզոնը տրոհվում է էլեկտրոնի և հականեյտրինոյի։
Բետա տրոհումը սովորաբար լինում է նեյտրոններով հարուստ միջուկի ճեղքման արգասիքներում, ինչն առաջանում է միջուկային ռեակտորներում։ Ազատ նեյտրոնը նույնպես կարող է այս ձևով տրոհվել։


== β+ տրոհում (պոզիտրոնային ճառագայթում) ==

Պրոտոնների ավելցուկով անկայուն ատոմային միջուկները կարող են ենթարկվել β+ տրոհման (կոչվում է նաև պոզիտրոնային տրոհում), որի ընթացքում պրոտոնը փոխակերպվում է նեյտրոնի, պոզիտրոնի և էլեկտրոնային նեյտրինոյի․

  
    
      
        
          p
          
            +
          
        
        →
        
          n
          
            0
          
        
        +
        
          e
          
            +
          
        
        +
        
          
            ν
          
          
            e
          
        
      
    
    {\displaystyle p^{+}\rightarrow n^{0}+e^{+}+{\nu }_{e}}
  ։Բետա պլյուս տրոհումը կարող է պատահել միայն միջուկի ներսում, երբ դուստր միջուկի կապի էներգիան բացարձակ արժեքով ավելի մեծ է մայր միջուկի կապի էներգիայից, այսինքն՝ դուստր միջուկը ավելի ցածր էներգիական վիճակում է։


== Փոխազդեցությունը նյութի հետ ==

Ռադիոակտիվ նյութերի ճառագայթման երեք՝ ալֆա, բետա և գամմա տիպերից բետա մասնիկներն ունեն միջին թափանցելու կարողություն և իոնացնող ուժ։ Չնայած տարբեր ռադիոակտիվ նյութերից առաքվող բետա մասնիկների էներգիան տարբեր է, դրանց մեծ մասը հնարավոր է կանգնեցնել մի քանի միլիմետր հաստությամբ այլումինի շերտով։ Քանի որ լիցքավորված մասիկներից է բաղկացած, բետա ճառագայթումը ավել ուժեղ է իոնացնում, քան գամմա ճառագայթումը։ Նյութի միջով անցնող բետա մասնիկները դանդաղում են էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության շնորհիվ, և կարող է առաջ գալ արգելակող ռենտգենյան ճառագայթում։
Ջրում միջուկի ճեղքման արգասիք բետա ճառագայթումը սովորաբար ավելի մեծ արագություն ունի, քանի լույսի արագությունն է (վակուումում լույսի արագության 75%-ը), ինչի պատճառով բետա մասնիկների՝ ջրում տարածվելիս առաջանում է կապույտ Վավիլով-Չերենկովի էֆեկտ։ Ընկղմված տիպի ռեակտորներում ուժեղ բետա ճառագայթումը կարող է այսպիսով տեսանելի դառնալ (տես աջակողմյան պատկերը)։


=== Դետեկտումը և չափումները ===
Բետա ճառագայթման իոնացնող կամ գրգռող ազդեցությունները նյութի վրա հիմնարար պրոցեսներ են, որոնց օգնությամբ ռադիոմետրական դետեկտորային սարքերը դետեկտում և չափում են բետա ճառագայթյումը։ Գազի իոնացնումը կիրառվում է իոնային խցիկներում և Գեյգերի հաշվիչներում, իսկ սցինտիլյատորների (կայծկլտանյութ) գրգռումը՝ սցինտիլյատորային հաշվիչներում։


== Տես նաև ==
Ալֆա-մասնիկներ
Բետա-տրոհում
Ռադիոակտիվություն


== Ծանոթագրություններ ==