Տելուր

Տելուր (լատ.՝ Tellurium) քիմիական տարր է, որի նշանն է Te, պարբերական համակարգի 5-րդ պարբերության 6-րդ խմբի տարր, կարգահամարը՝ 52, ատոմական զանգվածը՝ 127,6։ p-տարր է, հալկոգեն, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կաոուցվածքն է 4s24p6 4d105s25р4։ К, L և M թաղանթները լրացված են։


== Պատմություն ==
Տելուրը հայտնաբերել է հունգարացի հետազոտող Ֆ․ Մյուլլերը Ավստրո-Հունգարիայի տարածքում 1782 թվականին։ 1798 թվականին գերմանացի գիտնական Մ․ Կլապրոտը հաստատեց տարրի գոյությունը և ներկայացրել նրա կարևոր հատկությունները։


== Անվանում ==
Տելուրը լատ.՝ tellur, սեռական հոլովում telluris - Երկիր։


== Բնության մեջ ==
Տլուրը հազվագյուտ տարր է․ պարունակությունը երկրակեղևում 1•10−7 % ըստ զանգվածի (տարածվածությամբ 75-րդը)։ Ցրված է մագմային ապարներում և կենսոլորտում։
Հանդիպում է պիրիտում, ծծմբի, արծաթի, ոսկու, կապարի հանքանյութերում։ Առաջացնում է մոտ 40 միներալ՝

կալավերիտ - AuTe2,
ալտաիտ - PbTe
տետրադիմիտ Bi2Te2S և այլն։Տելուրը բուսական և կենդանդանական հյուսվածքների մշտական բաղադրիչներից է։ Մարդու օրգանիզմ է ներմուծվում կերակրի և ջրի հետ (օրական 0,6 մգ), արտաթորվում է հիմնականում (80 %) մեզի հետ։ Տելուրը և նրա միացությունները խիստ թունավոր են․ կասեցնում են կաթնասունների աճը, նպաստում մազաթափությանը։
Արհեստային թունավորումն առաջացնում է գլխացավ, դող, թուլություն, ախորժակի կորուստ, շնչուղիների գրգռում, սրտի զարկերը հաճախանում են, մազերը թափվում, լեզուն մգանում է, բերանում զգացվում է մետաղական համ, արտաշնչած օդում՝ սխտորի ուժեղ և տհաճ հոտ։
Թունավորումը կանխարգելելու համար անհրաժեշտ է պահպանել աշխատանքի հիգիենայի կանոնները և պարբերաբար ենթարկվել բժշկական քննության։


== Ստացում և արտադրություն ==

Տելուրի արտադրության հիմնական աղբյուրը պղնձի, նիկելի և կապարի սուլֆիդային հանքերն են։ Էլեկտրոլիզային շլամներում կուտակվում է 0,5-2 % տելուր։

  
    
      
        
          
            6
            T
            e
            +
            2
            A
            l
            +
            8
            N
            a
            O
            H
            →
            3
            N
            
              a
              
                2
              
            
            T
            
              e
              
                2
              
            
            +
            2
            N
            a
            [
            A
            l
            (
            O
            H
            
              )
              
                4
              
            
            ]
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {6Te+2Al+8NaOH\rightarrow 3Na_{2}Te_{2}+2Na[Al(OH)_{4}]}}}
  Շլամից նախ անջատում են սելենը և պղնձի մնացորդը, ապա ոսկին և արծաթը (միահալելով)։ Տելուրը սոդատելուրային խարամից (20–35 %) լուծահանում են ջրով, ապա նստեցնում էլեկտրոլիզով։

  
    
      
        
          
            2
            N
            
              a
              
                2
              
            
            T
            
              e
              
                2
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            4
            T
            e
            +
            4
            N
            a
            O
            H
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Na_{2}Te_{2}+2H_{2}O+O_{2}\rightarrow 4Te+4NaOH}}}
  Ստացված խտանյութը լուծում են ալկալիում՝ ալյումինի փոշու առկայությամբ․ ծանր մետաղները (Pb, Sb և այլն) մնում են նստվածքում, ստացված տելուրիդներն անցնում են լուծույթ, որտեղից տելուրը (99% մաքրության) նստեցնում են օդ ներփչելով։

  
    
      
        
          
            T
            e
            +
            2
            C
            
              l
              
                2
              
            
            →
            T
            e
            C
            
              l
              
                4
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Te+2Cl_{2}\rightarrow TeCl_{4}}}}
  
  
    
      
        
          
            T
            e
            C
            
              l
              
                4
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
            →
            T
            e
            
              O
              
                2
              
            
            +
            4
            H
            C
            l
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {TeCl_{4}+2H_{2}O\rightarrow TeO_{2}+4HCl}}}
  Մաքուր (99,9999 %) տելուրը ստանում են թորելով (սուբլիմացիայով) կամ զոնային հալումով։

  
    
      
        
          
            T
            e
            
              O
              
                2
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            →
            T
            e
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {TeO_{2}+2H_{2}\rightarrow Te+2H_{2}O}}}
  


== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Տելուրը ունի մետաղական թայլ, արտաքին տեսքով նման է ծարիրին․ սպիտակ է, մոխրագույն երանգով։ Հալման ջերմաստիճանը 449,5 °C, եռմանը՝ 990±1 °C, խտությունը 6250 կգ/մ3։
Կիսահաղորդիչ է, արգելված գոտու լայնությունը 0,34 էվ։ Մաքուր Տելուրը p-տեսակի կիսահաղորդիչ է (-100 °C-ից ցածր՝ ո)։
Քիմիմիական հատկություններով նման է ծծմբին և սելենին (ունի ավելի լավ արտահայտված մետաղական հատկություններ)։


== Քիմիական հատկություններ ==
Սովորական պայմաններում քիմիապես կայուն է։ Միացություններում ցուցաբերում է -2, +4, +6, հազվադեպ +2 օքսիդացման աստիճան։
Տաքացնելիս օքսիդանում է օդում։
Թթվածնում այրվում է և առաջացնում TeO2 (ջրում վատ լուծվող, սպիտակ բյուրեղական նյութ է, լուծվում է ալկալիներում և թթուներում)։

  
    
      
        
          
            T
            e
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            T
            e
            
              O
              
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Te+O_{2}\rightarrow TeO_{2}}}}
  Տելուրային թթուն (Н2ТеO3) թույլ թթու է։ Տելուրի (VI) օքսիդը՝ ТеО3 թթվային է, տաքացնելիս (400 °С) քայքայվում է։ Տելուրի (II) օքսիդը՝ ТеО գոյություն ունի 1000 °C-ից բարձր ջերմաստիճաններում (գազ է)։
Տելուրը ջրածնի հետ առաջացնում է անկայուն տելուրաջրածին՝ Н2Те, որն անգույն, տհաճ հոտով, խիստ թունավոր գազ է։ Տելուրաջրածնական թթվի աղերը՝ տելուրիդները ջրում չեն լուծվում (բացառությամբ Na-ի, К-ի, NH4+-ի աղերի)։
Տելուրը հեշտությամբ միանում է հալոգենների հետ, առաջացնելով հալոգենիդներ (TeX2, TeX4, TeF6)։

  
    
      
        
          
            T
            e
            +
            
              X
              
                2
              
            
            +
            2
            
              X
              
                −
              
            
            →
            T
            e
            
              X
              
                4
              
              
                −
                2
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Te+X_{2}+2X^{-}\rightarrow TeX_{4}^{-2}}}}
  Տաքացնելիս միանում է մետաղների (ստացվում են տելուրիդներ) և որոշ ոչ մետաղների հետ։ Լուծվում է խիտ ծծմբական և ազոտական թթուներում։

  
    
      
        
          4
           
          T
          e
           
          +
           
          3
           
          
            H
            
              2
            
          
          S
          
            O
            
              4
            
          
          ⟶
           
          T
          
            e
            
              4
            
            
              2
              +
            
          
           
          +
           
          2
           
          
            H
            
              2
            
          
          O
          +
           
          S
          
            O
            
              2
            
          
          ↑
           
          +
           
          2
           
          H
          S
          
            O
            
              4
            
            
              −
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \mathrm {4\ Te\ +\ 3\ H_{2}SO_{4}\longrightarrow \ Te_{4}^{2+}\ +\ 2\ H_{2}O+\ SO_{2}\uparrow \ +\ 2\ HSO_{4}^{-}} }
  


== Իզոտոպներ ==
Բնական տելուրը բաղկացած է 120, 122-126, 128 և 130 զանգվածի թվերով 8 կայուն իզոտոպներից, որոնցից առավել տարածված են 126Te (18,7%), 128Те (31,79%) և 130Те (34,48%)։
Ստացվել են 107-135 զանգվածի թվերով 16 ռադիոակտիվ իզոտոպները, որոնցից կարևոր են 127Te (T1/2= 105 օր) և 129Te (T1/2=33,5 օր)։


== Կիրառություն ==
Տելուրը օգտագործում են մետալուրգիայում, որպես լեգիրացնող խառնուրդ կապարը, չուգունը և պողպատը դյուրամշակելի դարձնելու և նրանց կարևոր մեխանիկական հատկություններ հաղորդելու, ապակու արտադրության մեջ՝ կարմիր և շագանակագույն ապակի, հախճապակի և արծններ ստանալու համար։
Տելուրիի միացությունները կիրառվում են կիսահաղորդիչների արդյունաբերության, լուսանկարչության մեջ։ Տելուրի թույլատրելի պարունակությունը օդում 0,01 մգ/մ3 է։


== Տես նաև ==
Պարբերական աղյուսակ


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==
G. Jander, E. Blasius: Lehrbuch der analytischen und präparativen anorganischen Chemie. 16. Auflage. Hirzel, Stuttgart 2006, ISBN 3-7776-1388-6, S. 315–317.
Te. Tellur. Tellurium (System-Nr. 11). Gmelin Handbook of Inorganic and Organometallic Chemistry. 8. Auflage. Springer, Heidelberg, bislang 6 Bände. (Stand: 01/2007)Հայտնագործություն և պատմությունMontanhistorischer Verein für Österreich (Hrsg.)։ Sonderheft zum 250. Geburtstag von Franz Joseph Müller von Reichenstein und der Entdeckung des Elements Tellur. In: res montanarum. Band 5, 1992.
E. Diemann, A. Müller, H. Barbu: Die spannende Entdeckungsgeschichte des Tellurs (1782–1798). Bedeutung und Komplexität von Elemententdeckungen. In: Chemie in unserer Zeit. Band 36, Nr. 5, 2002, S. 334–337.


== Արտաքին հղումներ ==
Տելուրը Webelements-ում
Տելուրը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում