Կալիումի նիտրատ

Կալիումի նիտրատ (կալիումական սելիտրա, հնդկական սելիտրա), անօրգանական միացություն, ազոտական թթվի կալիումական աղը։ Քիմիական բանաձևն է 
  
    
      
        K
        N
        
          O
          
            3
          
        
      
    
    {\displaystyle KNO_{3}}
  ։ Բյուրեղային վիճակում անգույն նյութ է, չթռչող, հեշտ ջուր խլող, անհոտ։ Կալիումի նիտրատը լավ է լուծվում ջրում։ Գործնականում կենդանի օրգանիզմների համար թունավոր չէ։
Բնության մեջ հանդիպում է նիտրոկալիտ հանքանյութի ձևով։ Խոշորագույն հանքերից մեկը գտնվում է Արևելյան Հնդկաստանում, այստեղից էլ առաջացել է երկրորդ անվանումը՝ հնդկական սելիտրա։ Շատ քիչ քանակությամբ պարունակվում է բույսերում և կենդանիներում։
Բյուրեղները ասեղնանման են։ Բյուրեղները բավականին երկար են։ Այն կարող է հեշտությամբ մաքրվել վերաբյուրեղացմամբ՝ նվազագույն կորուստներով։ 
Հիմնականում կիրառվում է հրատեխնիկայում(մինչև XX դար, լայնորեն կիրառվում էր, որպես պայթուցիկ նյութերի հիմնական բաղադրամաս՝ ծխացող սև փոշի։ Կիրառվում էր, որպես կալիում-ազոտային պարարտանյութ (շատ հարմար միացություն, որը պարունակում է բույսերին անհրաժեշտ երկու կարևորագույն տարրեր)։


== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Կալիումի նիտրատը նորմալ պայմաններում իրենից ներկայացնում է անգույն բյուրեղներ(մանրացված վիճակում սպիտակ փոշի է), իոնային կառուցվածքով և ռոմբիկ կամ հեքսագոնալ բյուրեղավանդակով։ Հեշտ հիգրոսկոպիկ նյութ է։ Անհոտ է, չթռչող։
Ջրում լավ լուծելի է, քիչ լուծելի է գլիցերինում, հեղուկ ամոնիակում, հիդրազինում, չի լուծվում մաքուր էթանոլում և եթերում։ Լուծելիության աղյուսակ, որոշ լուծիչներում, գրամներով՝ 100 գրամ ջրում։

Դանդաղ բյուրեղացման ժամանակ, աճում են շատ երկար ասեղնանման բյուրեղներ։ Կալիումի նիտրատը լավ մաքրվում է վերաբյուրեղացման միջոցով, ընդ որում շատ փոքր կորուստներով, որը պայմանավորված է ջերմաստիճանի աճին զուգընթաց՝ լուծելիության աճով։


== Քիմիական հատկություններ ==
Քայքայվում է 400-520 °C ջերմաստիճաներում, առաջացնելով կալիումի նիտրիտ և թթվածին (թթվածնի անջատումը մեծացնում է հրդեհի առաջացման վտանգը)։

  
    
      
        
          
            2
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            ⟶
            2
            K
            N
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2KNO_{3}\longrightarrow 2KNO_{2}+O_{2}\uparrow }}}
  Հանդիսանում է ուժեղ օքսիդիչ, փոխազդում է դյուրավառ նյութերի և վերականգնիչների հետ, որը հաճախ ուղեկցվում է պայթյունով։ Որոշ օրգանական նյութերի հետ խառնելիս, հաճախ ինքնաբոցավառում է նրանց։ Անջատման պահին վերականգնվում է ջրածնով (ռեակցիայում աղաթթուն ավելցուկով է)։

  
    
      
        
          
            Z
            n
            +
            2
            H
            C
            l
            ⟶
            Z
            n
            C
            
              l
              
                2
              
            
            +
            2
            
              H
              
                0
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Zn+2HCl\longrightarrow ZnCl_{2}+2H^{0}}}}
  

  
    
      
        
          
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            2
            
              H
              
                0
              
            
            ⟶
            K
            N
            
              O
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {KNO_{3}+2H^{0}\longrightarrow KNO_{2}+H_{2}O}}}
  Կալիումի նիտրատի հալույթը կարելի է ենթարկել էլեկտրոլիզի, մետաղական կալիում ստանալու նպատակով։


== Ստացում ==
Միջին դարերում և նոր ժամանակներում(երբ ակտիվորեն օգտագործում էին վառոդը), կալիումի նիտրատի ստացման համար գործում էին հատուկ նիտրատ ստացողներ. գոմաղբի և այլ բաղադրիչների խառնուրդի հոտումից, կրաքարի ներկայությամբ անջատվում է գազային խառնուրդ, որը պարունակում է նաև ամոնիակ։ Այն հավաքվելով սալոմում, սկզբում վեր է ածվում ազոտային թթվի, որից հետո ազոտական թթվի։ Այնուհետև ազոտական թթուն փոխազդում է կրաքարի հետ, առաջացնելով կալցիումի նիտրատ։ Կալցիումի նիտրատի և կալիումի կարբոնատի հետագա փոխազդեցությունից էլ ստանում ենք կալիումի նիտրատ։

  
    
      
        
          
            C
            a
            (
            N
            
              O
              
                3
              
            
            
              )
              
                2
              
            
            +
            
              K
              
                2
              
            
            C
            
              O
              
                3
              
            
            ⟶
            2
             
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            C
            a
            C
            
              O
              
                3
              
            
            ↓
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Ca(NO_{3})_{2}+K_{2}CO_{3}\longrightarrow 2\ KNO_{3}+CaCO_{3}\downarrow }}}
  Կալիումի սուլֆատի և կալցիումի նիտրատի փոխազդեցությունից (ներկայումս լաբորատոր պայմաններում հաճախ կալիումի կարբոնատի փոխարեն օգտագործում են կալիումի սուլֆատ)։

  
    
      
        
          
            C
            a
            (
            N
            
              O
              
                3
              
            
            
              )
              
                2
              
            
            +
            
              K
              
                2
              
            
            S
            
              O
              
                4
              
            
            ⟶
            2
             
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            C
            a
            S
            
              O
              
                4
              
            
            ↓
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Ca(NO_{3})_{2}+K_{2}SO_{4}\longrightarrow 2\ KNO_{3}+CaSO_{4}\downarrow }}}
  
1854 թվականին գերմանացի քիմիկոս Կ. Նյոլները առաջարկեց կալիումի նիտրատի առավել մատչելի ստացման ռեակցիա։ Ռեակցիայի ելանյութերն էին կալիումի քլորիդը և նատրիումի նիտրատը։

  
    
      
        
          
            K
            C
            l
            +
            N
            a
            N
            
              O
              
                3
              
            
            ⟶
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            N
            a
            C
            l
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {KCl+NaNO_{3}\longrightarrow KNO_{3}+NaCl}}}
  Գոյություն ունեն նաև կալիումի նիտրատի այլ ստացման ռեկցիաներ, օրինակ՝ ամոնիումի նիտրատի և կալիումի քլորիդի փոխազդեցության ռեակցիան, որի արդյունքում ստացվում է կալիումի նիտրատ և ամոնիումի քլորիդ։

  
    
      
        
          
            K
            C
            l
            +
            N
            
              H
              
                4
              
            
            N
            
              O
              
                3
              
            
            ⟶
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            N
            
              H
              
                4
              
            
            C
            l
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {KCl+NH_{4}NO_{3}\longrightarrow KNO_{3}+NH_{4}Cl}}}
  

  
    
      
        
          
            K
            O
            H
            +
            H
            N
            
              O
              
                3
              
            
            ⟶
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {KOH+HNO_{3}\longrightarrow KNO_{3}+H_{2}O}}}
  

  
    
      
        
          
            21
             
            K
            +
            26
             
            H
            N
            
              O
              
                3
              
            
            ⟶
            21
             
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            N
            O
            ↑
            +
            
              N
              
                2
              
            
            O
            ↑
            +
            
              N
              
                2
              
            
            ↑
            +
            13
             
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {21\ K+26\ HNO_{3}\longrightarrow 21\ KNO_{3}+NO\uparrow +N_{2}O\uparrow +N_{2}\uparrow +13\ H_{2}O}}}
  

  
    
      
        
          
            
              K
              
                2
              
            
            O
            +
            2
             
            H
            N
            
              O
              
                3
              
            
            ⟶
            2
             
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {K_{2}O+2\ HNO_{3}\longrightarrow 2\ KNO_{3}+H_{2}O}}}
  

  
    
      
        
          
            2
             
            K
            O
            H
            +
            
              N
              
                2
              
            
            
              O
              
                5
              
            
            ⟶
            2
             
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2\ KOH+N_{2}O_{5}\longrightarrow 2\ KNO_{3}+H_{2}O}}}
  

  
    
      
        
          
            N
            
              H
              
                4
              
            
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            K
            O
            H
            ⟶
            N
            
              H
              
                3
              
            
            ↑
            +
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {NH_{4}NO_{3}+KOH\longrightarrow NH_{3}\uparrow +KNO_{3}+H_{2}O}}}
  

  
    
      
        
          
            
              K
              
                2
              
            
            C
            
              O
              
                3
              
            
            +
            2
             
            H
            N
            
              O
              
                3
              
            
            ⟶
            2
             
            K
            N
            
              O
              
                3
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {K_{2}CO_{3}+2\ HNO_{3}\longrightarrow 2\ KNO_{3}+H_{2}O+CO_{2}\uparrow }}}
  


== Բնական աղբյուրներ և հանքավայրեր ==
Բնության մեջ կալիումի նիտրատը տարածված է նիտրոկալիտ հանքանյութի ձևով։ Ամենամեծ հանքավայրը տնվում է Արևելյան Հնդկաստանում։ Բնական կալիումի նիտրատը հանդիսանում է ազոտ պարունակող նյութերի քայքայման արդյունք։ Շատ քիչ քանակությամբ պարունակվում է բույսերում և կենդանիներում։ Այն հանդիսանում է հողի մշաման միջանկյալ արդյունք, կալիոմի սուլֆատի և կարբոնատի միջոցով։


== Կիրառություն ==
Այսօր կալիումի նիտրատի հիմնական մասն օգտագործվում է թանկարժեք պարարտանյութերի ստացման համար։ Այն իր մեջ պարունակում է երկու խիստ անհրաժեշտ տարր։
Այն անփոխարինելի է սև փոշու ստացման համար և այլ վառելիքային խառնուրդների համար Used in some toothpastes to relieve asthma symptoms.։
Կիրառվում է էլեկտրավակուումային արդյունաբերության և օպտիկական ապակու ստացման համար։
Հալույթը հաճախ օգտագործում են լաբորատորիաներում էլեկտրոլիզի միջոցով մետաղական կալիում ստանալու համար։
Օգտագործվում է որպես ուժեղ օքսիդիչ մետաղարտադրությունում։
Օգտագործվում է որպես սննդային հավելում՝ E252։ Ինքն իրենով չի ցուցաբերում լավ արտահայտված հակաբակտերիալ հատկություններ։


== Տես նաև ==
Ազոտական թթու
Նատրիումի նիտրատ


== Ծանոթագրություններ ==