Նադեժդա Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայա

Նադեժդա Ալեքսեևնա Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայա (սեպտեմբերի 13, 1878(1878-09-13), Կիև, Ռուսական կայսրություն - հոկտեմբերի 31, 1954(1954-10-31), Միլան, Իտալիա), ռուս-ֆրանսիացի բժիշկ և գիտնական, վիրաբույժ, ռադիոկենսաբան, գենետիկ, ուռուցքաբան։ Ստանալով բժշկական կրթություն և վիրաբույժի մասնագիտություն՝ աշխատել է իր մասնագիտությամբ մինչև քաղաքացիական պատերազմը։ Գտնվելով վտարանդիության մեջ Ֆրանսիայում, ավարտել է իր ամենահայտնի գիտական աշխատությունը կենդանի օրգանիզմների հյուսվածքների և օրգանների վրա ճառագայթման ազդեցության, գենետիկայի և քաղցկեղի գենետիկական զարգացման և արտաքին պատճառների վերաբերյալ։ Նա օրգանիզմի զարգացումը որպես գեների արտահայտման փոփոխություն ընկալելու առաջամարտիկներից է, ինչը հետագայում հանգեցրել է գենետիկայի և նկարագրական սաղմնաբանության միաձուլմանը՝ որպես առանձին գիտության առաջացմանը։ Ստեղծել է մկների մի քանի մաքուր շտամներ՝ որպես մարդկային հիվանդության մոդելներ։
Գրող Վենիամին Զավադսկու կինն է։


== Կենսագրություն ==


=== Կյանքը Ռուսաստանում  (1878-1920) ===
Նադեժդան ծնվել է 1878 թվականի սեպտեմբերի 13-ին, Կիևում (այլ տվյալներով՝ Կիևի մարզի Բերդիչևսկի ուեզդի Կազատին քաղաքում)։ Եղել է ազնվական ընտանիքից։ Հայրը՝ Ալեքսեյ Ֆեդորովիչ Դոբրովոլսկին, եղել է հողաչափ-սակագին որոշող, մայրը՝ Տատյանա Միխեևնան, ավարտել է Ֆունդուկլեևի կանանց գիմնազիան ոսկե մեդալով։
1899 թվականին ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի կանանց բժշկական ինստիտուտը, որտեղ սովորել է մինչև 1904 թվականը և ստացել վիրաբույժի մասնագիտություն։ Ուսման ընթացքում աշխատել է պրոֆեսոր Մաքսիմ Սուբբոտինի կլինիկայում որպես օրդինատոր։ Ավարտելուց հետո աշխատել է որպես զեմստվոյի բժիշկ Վյատկայի նահանգում։ 1907 թվականին նշանակվել է դիահերձողի օգնական, իսկ ավելի ուշ՝ Կանանց բժշկական ինստիտուտի օպերատիվ վիրաբուժության ամբիոնի պրիվատ-դոցենտ։ 1911 թվականին ստացել է բժշկագիտության դոկտորի  աստիճան։ 1914 թվականից աշխատել է որպես Պետրոգրադի Օբուխովի անվան հիվանդանոցի արտահաստիքային բժիշկ։ Դոբրովոլսկայայի ամուսինը բանաստեղծ և արձակագիր Վենիամին Զավադսկին է եղել, ով գրել է Կորսակ կեղծանունով (երբեմն Մ. սխալմամբ նշվում է որպես նրա ամուսին նշվում է կենսաբան Ա. Մ. Զավադսկին)։
Հետագայում Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան աշխատել է որպես սովորական պրոֆեսոր Յուրիևի համալսարանում (Դորպատ, այժմ՝ Տարտու, Էստոնիա)։ 1920-1921 թվականներին աշխատել է Վորոնեժի համալսարանում, որտեղ առաջին անգամ Ռուսաստանում եղել է կանանց վիրաբուժության ամբիոնի վարիչ։
Այլ աղբյուրների համաձայն՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է զինվորական հոսպիտալում, իսկ քաղաքացիական հոսպիտալում հայտնվել է Սպիտակների բանակի բժշկական ծառայության շարքերում։ 1920 թվականի նոյեմբերին նրան և իր ամուսնուն Ղրիմից «Ռումինիա» շոգենավով տարհանել են Եգիպտոս, որտեղ նա գտնվել է Ռուսաստանից փախստականների ճամբարում՝ Թել էլ-Քեբիր քաղաքի մոտ։ 1921 թվականից բնակվել է Ֆրանսիայում։


=== Կյանքը Ֆրանսիայում (1921-1954) ===
Ֆրանսիայում Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան ի վիճակի չի եղել աշխատել որպես վիրաբույժ, քանի որ այն ժամանակվա ֆրանսիական օրենսդրությունը բժիշկներին արգելվել է բժշկությամբ զբաղվել առանց ֆրանսիական բժշկական դիպլոմի, իսկ օտարերկրացու համար դժվար է եղել բժշկական կրթություն ստանալ։ Նա փոխել է իր մասնագիտությունը և աշխատանքի ընդունվել Փարիզի նորաստեղծ Ռադիում ինստիտուտի Պաստերովսկու լաբորատորիայում, որտեղ էլ աշխատել է մինչև կյանքի վերջը։ Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայայի ղեկավարն է եղել պրոֆեսոր Կլաուդիուս Ռեգոն, իսկ 1940 թվականին նրա մահից հետո նա ինքն է ղեկավարել լաբորատորիան։
Նադեժդա Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայայի և նրա ամուսնու մասին հիշողություններ է թողել փիլիսոփա և կրոնագետ Վասիլի Զենկովսկին։ Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան եղել է Ռուս բժիշկների Մեչնիկովի անվան ընկերության, Ռուսաստանի ակադեմիական խմբի, Համալսարանական կանանց միջազգային ֆեդերացիայի ռուսական բաժնի և Արտասահմանում ռուս բժիշկների ասոցիացիայի խորհրդի անդամ։ Ամուսնու մահից հետո (1944) հրատարակել է նրա ստեղծագործությունների շարքը՝ «Հռոմ» (1949), «Միայնակ՝ վեպ արտագաղթի կյանքից» (1951), «Երկուսով՝ վեպ արտագաղթի կյանքից» (1951), «Բոլորի հետ միասին» (1952)։
Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան մահացել է Միլան կատարած ուղևորության ժամանակ և թաղվել այդ քաղաքում՝ Մեծ գերեզմանատանը։


== Գիտական գործունեություն ==
Ռուսաստանում աշխատելու ընթացքում Դոբրովոլսկայան մասնագիտացել է անոթային վիրաբուժության ոլորտում։ 1912 թվականին նա առաջարկել է միացնել տարբեր տրամագծերի անոթները՝ դրանք անկյան տակ հատելով։ Դոբրովոլսկայան վիրաբուժության վերաբերյալ ավելի քան 20 գիտական հոդվածների հեղինակ է, այդ թվում՝ նվիրված մարսողական համակարգի աշխատանքի վրա արյան կորստի ազդեցությանը։ Ռուսաստանում նրա պատվին է կոչվել նրա կողմից ինքնուրույն հայտնաբերված սրտի հաճախականության նվազման էֆեկտը, երբ երակային անևրիզմի կծկումները բարձր են զարկերակային անևրիզմայից, որը կոչվել է Դոբրովոլսկու ախտանիշը։ 
Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան իր ջանքերն ուղղել է այդ ժամանակ չուսումնասիրված թեմային՝ ճառագայթման ազդեցությունը կենդանի օրգանիզմների վրա։ Նա ուսումնասիրել է մկանների և ամորձու հյուսվածքի փոփոխությունները, ուսումնասիրել է մկների ժառանգական փոփոխությունները իոնացնող ճառագայթման ազդեցության տակ։ 5 տարվա ընթացքում նրա կողմից  հայտնաբերված երկու մուտացիաներից մեկը չհաջողվեց ստանալ մաքուր գծով։ Այն ստացավ  Brachyury («կարճ պոչ») կամ «T գեն» (անգլ․ tail - պոչ) անվանումը, քանի որ նրա կրողները շատ կարճ պոչ ունեին։ Մանրամասն սաղմնային վերլուծությունը ցույց է տվել, որ մաքուր գիծ չէր կարող ստացվել, քանի որ գենի երկու մուտանտային պատճենների կրողները մահանում էին վաղ սաղմնային փուլում։ Մուտացիան իրեն գերիշխող էր պահում, այսինքն՝ դրսևորվում էր նաև հետերոզիգոտ վիճակում, բայց Դոբրովոլսկայան վստահ էր, որ դրա էությունը գենային ֆունկցիայի կորուստն է։ Դա հաստատել են մոլեկուլյար գենետիկները 60 տարի անց։
Ավելի ուշ Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան լաբորատորիայում և բնության մեջ հայտնաբերել է նոր «կարճ պոչ» մուտացիաներ։ Այդ մուտացիաներից մի քանիսը հանգեցրել են պոչի փոփոխության՝ անկախ T-գենից, իսկ մյուսները դրսևորվեցին միայն նրա առկայությամբ։ Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան ենթադրեց, որ այդ մուտացիան մեծ նշանակություն ունի կենդանիների զարգացման կենսաբանության համար։ Ըստ այդ վարկածի, սաղմնածին վիճակում օրգանների ձևավորման գործընթացը հրահրվում է մեկ գենի կողմից, և հատուկ հատկանիշների ձեռքբերումը, ինչպիսիք են չափը կամ ձևը, կարգավորվում են մի շարք օժանդակ գեներով։ Միևնույն ժամանակ, հիմնական գենի մուտացիաները հանգեցնում են օրգանի անհետացմանը՝ սաղմնածին վիճակում դրա ձևավորման անհնարինության պատճառով, և երբ էվոլյուցիայի գործընթացում նման մուտացիաներ են ֆիքսվում, հայտնվում են տեսակներ, որոնք տարբերվում են մերձավոր ազգականներից՝ այս կամ այն օրգանի բացակայությամբ, ինչպիսիք են անպոչ մկները կամ պրիմատները։ 21-րդ դարի սկզբին այդ վարկածը հաստատվել է, ինչպես նաև հայտնի դարձել, որ օրգանների առաջացման և արտաքին տեսքի համար պատասխանատու հիմնական գեները շատ պահպանողական են տարբեր տեսակների մեջ, մինչդեռ մորֆոգենեզի օժանդակ գեները կարող են մեծապես տարբերվել հաջորդականությամբ։
1933 թվականին կարճատև մուտանտների շարքը տալով ամերիկացի գենետոլոգներ Փոլ Չեսլիին և Լեսլի Դանին՝ Նադեժդա Դոբրովոլսկայան խորացավ ուռուցքաբանական պալարների զարգացման մեխանիզմների ուսումնասիրության մեջ։ Նա ապացուցել է, որ գենետիկ նախատրամադրվածության և արտաքին գործոնների միջև կոնկրետ փոխազդեցությունը հանգեցնում է քաղցկեղի։ Ուռուցքների առաջացման բարձր հաճախականությամբ մկների առանձին տեսակներ խաչասերելով, նա ստեղծել է քաղցկեղի մի քանի գենետիկ մոդելներ, որոնք թույլ տվեցին այլ գիտնականների ուսումնասիրել քաղցկեղի տարբեր տեսակների բջիջների չարորակ փոխակերպման մեխանիզմները։ Մասնավորապես, նրա RIII գծի շնորհիվ հայտնաբերվել է կրծքագեղձի քաղցկեղի վիրուսը։
Դոբրովոլսկայան ավելի քան հարյուր գիտական աշխատությունների հեղինակ է։ 1937 թվականին նրան շնորհվել է Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիայի մրցանակ՝ քաղցկեղի ժառանգականության վերաբերյալ կատարած հետազոտությունների համար։ 


== Մանկավարժական գործունեությունը  և գիտության մասսայականացում ==
Դոբրովոլսկայա-Զավադսկայան զեկուցումներով հանդես է եկել Ռուս քիմիկոսների ընկերությունում, Ռուս բժիշկների Մեչնիկովի անվան ընկերությունում, Ռուսաստանի ակադեմիական խմբում, Ռուսաստանի գիտական ինստիտուտում և այլ գիտական և հասարակական կազմակերպություններում։ Ռադիոլոգիայի դասընթացներ է դասավանդել Փարիզի համալսարանում, հանրամատչելի  դասախոսություններ է կարդացել Ռուսաստանի ուսանողական քրիստոնեական շարժմանը կից  բժիշկների միությունում (1932) և Ռուսաստանի Կարմիր խաչի ընկերության գթության քույրերի միավորումում (1935)։


== Հիմնական գիտական հոդվածներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Зубова В. Р. (31.10.2019)։ «65 лет со дня кончины Надежды Алексеевны Добровольской-Завадской»։ Дом русского зарубежья имени Александра Солженицына։ Վերցված է 10.07.2021  
Корж В.։ «Короткохвості миші на світанку генетики розвитку – Надія Добровольська-Завадська»։ Моя наука։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-08-12-ին։ Վերցված է 2012-09-05