Դերինքույու (ստորգետնյա քաղաք)

Դերինկույու (թուրք.` Derinkuyu, «խոր ջրհոր»), հինավուրց ստորգետնյա բազմահարկ քաղաք Կապադովկիայում, խոշորագույն քարանձավային բնակավայր։ Այն գտնվում է ժամանակակից Թուրքիայում, Դերինկույու ավանի ներքո, խոշորագույն ստորգետնյա Նևշեհիր քաղաքից 29 կմ հեռավորության վրա։ Հարևանությամբ գտնվող Քայմաքլու ստորգետնյա քաղաքի հետ միասին, Դերինկույուն համարվում է ստորերկրյա բնակելի շինությունների լավագույն օրինակներից մեկը։
Քաղաքը կառուցվել է մթա II-I հազարամյակներում և հայտնաբերվել է 1963 թվականին, իսկ երկու տարի անց` արդեն այն բաց էր զբոսաշրջիկների համար։ Այստեղ մարդիկ դարեր շարունակ թաքնվել են քոչվորների ասպատակություններից, կրոնական հետապնդումներից և այլ վտանգներից։ Հասնելով մինչև 60 մ խորության (ութ հարկաշարք), հին ժամանակներում քաղաքն օթևան է եղել մինչև 20 հազար մարդու` ընտանի կենդանիների և սննդամթերքի պաշարի հետ միասին։ Քաղաքի մակերեսի չափսերը դեռևս չեն կոնկրետացվել, այն մոտավորապես կազմում է 1,5-2,5 կմ² կամ 4×4 կմ։ Գիտնականների կարծիքով, ներկայումս հետազոտվել է քաղաքի ամբողջ տարածության միայն 10-15%-ը։


== Պատմություն ==
Դերինկույու ստորգետնյա քաղաքը փորվել է Կապադովկիային հատուկ, հրաբխային ծագում ունեցող փափուկ տուֆի մեջ։ Քաղաքի ծագման վերաբերյալ մինչ օրս ընթանում են բանավեճեր։ Համաձայն Թուրքիայի մշակույթի նախարարության, քաղաքը հիմնադրվել է մթա 8-7-րդ դարերում, այստեղ տեղափոխված փռյուգիական ցեղերի կողմից։ Այլ վարկածի համաձայն, Դերինկույուն կառուցվել է ավելի վաղ` մթա 1900-1200 թվականներին, երբ այս հողերը բնակեցված են եղել խեթերով։ Մինչ խեթերի գալուստը, այս հողերը բնակեցված են եղել խաթերով, որոնք բնակվել են Անատոլիայի կենտրոնական և հարավարևելյան մասերում ` մթա 2500-2000/1700 թվականներին, վաղ և միջին բրոնզե դարի ժամանակաշրջանում։ Նշված երկրի և այնտեղ ապրող ժողովրդի անվանումը հետագայում ժառանգել են երկիրը նվաճած խեթերը, որոնք պատկանում էին բոլորովին այլ լեզվաընտանիքի։ Խաթերի թագավորությունը` մինչ նվաճվելն ու խեթերի հետ բնիկների միախառնվելը, գոյություն է ունեցել շուրջ հազար տարի, այնպես որ, առավել հավանական է, որ ստորգետնյա քաղաքները կառուցվել են խաթերի կողմից, այս տարածքներում խեթերի բնակություն հաստատելուց առաջ։

Ըստ որոշ կարծիքների, քարանձավային քաղաքի ծագումը կապված է զրադաշտականության հետ։ Ավեստայի Վենդիդադ բաժնի երկրորդ գլխում հիշատակություն կա ստորգետնյա ապաստարանների մասին, որոնք նմանություն ունեն Դերինկույու և հարևան այլ ստորգետնյա քաղաքների հետ։ Համաձայն լեգենդի, այդ քաղաքները կառուցվել են պարսից առասպելական արքա Ջամշիդի կողմից` գերագույն աստված Ահուրամազդայի ցուցումով։ Ելնելով նշվածից, շատ գիտնականներ կարծում են, որ Դերինկույու քաղաքը կառուցվել է մարերի կամ պարսիկների կողմից։
Մթա 6-4-րդ դարերում, պարսիկների տիրապետության ժամանակաշրջանում, քաղաքն առաջին անգամ դարձավ փախստականների օթևան։ Բյուզանդական կայսրության ժամանակներում քաղաքն հունարեն անվանվում էր Μαλακοπαία, իսկ մոտավորապես 5-րդ դարում, այստեղ բնակություն հաստատեցին քրիստոնյաները` լայնացնելով և մեծացնելով ստորգետնյա շինությունները։ Քրիստոնյաների բնակության մասին է խոսում ստորգետնյա դպրոցների, եկեղեցիների և գինու մառանների առկայությունը։ Այստեղ նրանք թաքնվել են քոչվորների ասպատակություններից, ինչպես նաև Օմայանների և Աբբասյանների մուսուլմանական պետությունների հետապնդումներից։ Դերինկույու քաղաքում ակտիվ կյանքը տևել է մինչև 8-րդ դարը, սակայն որոշ գտածոներ վերաբերում են 10-րդ դարին։
Երկար ժամանակ քաղաքը գտնվել է մոռացության մեջ։ Ժամանակի ընթացքում տեղի գյուղացիները սկսեցին քաղաքի բավականին լավ օդափոխվող և զով սրահները օգտագործել որպես պահեստներ։ 1963 թվականին քաղաքը բացվել է հնագետների կողմից, երբ տեղի բնակիչներից մեկը պատահականորեն, իր տան պատից այն կողմ հայտնաբերել է գաղտնի սենյակ։ 1965 թվականին քաղաքի քարանձավները մաքրվեցին և բացվեցին զբոսաշրջիկների համար։


== Կենսապայմանները ==

Կապադովկիայի երկրաբանական առանձնահատկություններից մեկը հանդիսանում է փափուկ հրաբխային տուֆը, որը հիանալի ապար է ստորգետնյա քաղաքներ կառուցելու համար, քանի որ բավականին հեշտությամբ է մշակվում և օդի ազդեցությունից արագորեն պնդանում է։ Մարդիկ գետնի տակ բնակություն են հաստատել ընտանիքներով։ Ժամանակին Դերինկույուն կարողացել է տեղավորել 20 հազար մարդու` ընտանի կենդանիների և ուտելիքի պաշարների հետ միասին։ Այստեղ ստեղծվել էին բոլոր անհրաժեշտ հարմարությունները` բնակելի սենյակներ, օդափոխության հորաններ, ջրհորներ, փարախներ, ախոռներ, խոհանոցներ, ճաշասենյակներ, փռեր, ամբարներ, գինու մառաններ, եկեղեցիներ և ժամատներ, ինչպես նաև արհեստանոցներ, որտեղ պատրաստվում էին անհրաժեշտ պարագաներ։ Տեղեկություններ կան, որ ստորգետնյա քաղաքում եղել են նաև գերեզմանոցներ։
Դերինկույուն իրենից ներկայացնում է օդափոխության համակարգի, սենյակների, սրահների, թունելների և ջրհորների, ներքև, վերև և բոլոր չորս կողմերը տանող ուղիների բավականին բարդ կառուցվածք։ Քաղաքը կառուցված է այնպես, որ անհնար է այն նվաճել։ Հաշվի են առնված անվտանգության բոլոր կանոնները։ Վտանգի դեպքում բոլոր մուտքերը փակվել են հսկայական գլաքարերով և նույնիսկ եթե հակառակորդը հաղթահարեր դրանք, դժվար թե հետո կարողանար ետ վերադառնալ երկրի մակերևույթ, եթե չիմանար գաղտնի անցուղիների և լաբիրինթոսի բոլոր մանրամասները։ Քաղաքը կառուցված էր այնպես, որ նրա անցուղիներում կարողանում էին կողմնորոշվել միայն նրա բնակիչները, իսկ թշնամիները կարող էին պարզապես մոլորվել այնտեղ։
Այն հարցի վերաբերյալ, թե մարդիկ այդ քաղաքում բնակվել են մշտապես, թե ժամանակ առ ժամանակ ապրել են նաև դրսում, միասնական որևէ կարծիք չկա։ Ըստ որոշ կարծիքների, Դերինկույու քաղաքի բնակիչները դուրս են եկել միայն դաշտերը մշակելու համար, իսկ մյուսների կարծիքով, նրանք ապրել են դրսում, սակայն ասպատակությունների և հարձակումների ժամանակ թաքնվել են ստորգետնյա քաղաքում ` արագորեն վերացնելով իրենց հետքերը արտաքին աշխարհում։


== Նկարագիրը ==

Դերինկույու ստորգետնյա քաղաքը տեղակայված է ութ հարկաշարքում, հասնելով մինչև 55-60 մ խորության։ Նրա չափսերը դեռևս վերջնականապես որոշված չեն։ Քաղաքի մակերեսը տատանվում է 1,5-2,5 կմ²-ի միջև (այլ տվյալներով 4×4 կմ)։ Ներքևի հարկը գլխավոր մուտքի մակարդակից գտնվում է 54 մ խորության վրա։ Գիտնականների կարծիքով, ներկա պահին բացվել է միայն քաղաքի տարածքի 10-15%-ը։ Ենթադրվում է, որ քաղաքը կազմված է ոչ թե ութ, այլ 12 հարկից, չնայած ըստ որոշ կարծիքների, հնարավոր է, որ լինեն ևս 20 չբացված հարկեր։

Ստորգետնյա քաղաքի մուտքը գտնվում է Դերինկույու գյուղի միահարկ տներից մեկում, որը տեղակայված է ծովի մակարդակից 1355 մ բարձրության վրա գտնվող սարահարթում։ Ներսում ջերմաստիճանը տատանվում է 13-15 °C-ի միջև։ Շատ տեղերում, գետնի վրա, հարկերի միջև կապը պահպանելու նպատակով կան ոչ մեծ բացվածքներ։ Առաջին մակարդակում գտնվել են ախոռները, խաղող ճզմելու մամլիչները և այլն։ Ավելի ներքևում բնակելի սենյակներն էին, խոհանոցները և եկեղեցիները։ Ամենաներքևի հարկերում առաստաղը սկսում է աստիճանաբար ավելի ցածրանալ, իսկ միջանցքներն ու թունելները ավելի են նեղանում։ Ամենաներքևի` ութերորդ հարկում գտնվում է բավականին ընդարձակ սրահ, որը հավանաբար նախատեսված է եղել հավաքների համար։
Ներսի կողմից քաղաքը փակվել է հսկայական քարե դռներով, որոնցով փակվել են նաև առանձին սենյակներ և նույնիսկ ամբողջ հարկաբաժիններ։ Ամեն մի դուռ իրենից ներկայացնում է հսկա քարե սկավառակ` 1-1,5 մ բարձրությամբ, 30-35 սմ հաստությամբ և 200-500 կգ զանգվածով։ Դռները բացվում էին ներսի մասում գտնվող բացվածքների օգնությամբ` միայն ներսի կողմից և առնվազն երկու մարդու ջանքերով։ Այդ բացվածքները կարող էին ծառայել նաև որպես դիտանցք։
Ուղղահայաց օդափոխության հորանները ներքևում հասնում էին մինչև ստորգետնյա ջրերին և միաժամանակ ծառայում էին որպես ջրհորներ։ Քաղաքի փառքը հանդիսանում է օդափոխության և ջրամատակարարման բարդ համակարգը, որը անհավանական է այդ վաղ պատմական ժամանակաշրջանի համար։ Թշնամիների հարձակման ժամանակ` ջրի թունավորման դեպքերից խուսափելու համար, որոշ ջրհորների ելքային մակերևույթները ջանասիրաբար ծածկվել են և քողարկվել։ Դրան զուգահեռ, առկա էին հատուկ օդափոխության հորաններ, որոնք վարպետորեն թաքցված էին ժայռերի մեջ։ Հաճախ ջրհորների ներքնամասում քողարկված էին գաղտնի անցուղիներ, որոնցից ներկայումս հայտնաբերվել է մոտ 600-ը։


== Այլ ստորգետնյա քաղաքներ ==
Նևշեհիրի մարզում առկա են նաև այլ ստորգետնյա քաղաքներ, որոնք միմյանց հետ կապված են բազմակիլոմետրանոց թունելներով։ Նրանցից մեկը` Քայմաքլուն, Դերինկույու քաղաքի հետ կապված է 9 կմ երկարություն ունեցող թունելով։ Կայսերի և Նևշեհիր քաղաքների միջև գտնվող տարածքում բացվել են ավելի քան 200 քարանձավային քաղաքներ, որոնցից յուրաքանչյուրը գետնի տակ խորանում է ամենաքիչը երկու հարկ։
Ներկայումս Կապադովկիայի ստորգետնյա քաղաքները դեպի իրենց են գրավում բազմաթիվ զբոսաշրջիկների, սակայն ներսում դրանք մեծ մասամբ դատարկ են։


== Աղբյուրներ ==
Dorn Wolfgang. Zentralanatolien. — Քյոլն. DuMont Verlag, 1997. — ISBN 3-7701-2885-0. (գերմ.)
Kostof Spiro. Caves of God: Cappadocia and its Churches. — Oxford University Press, 1989. — ISBN 0-19-506000-8 978-0195060003. (անգլ.)