Հարություն Թիրյաքյան

Հարություն Թիրյաքյան խան (փետրվարի 25, 1845(1845-02-25), Բաբերդ, Թուրքիա - 1919, Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), հայ բժիշկ, բանասեր, թարգմանիչ, հայագետ, արևելագետ, մշակութային գործիչ։ 
Միհրդատ Թիրյաքյանի հայրը։


== Կենսագրություն ==
Հարություն Թիրյաքյան խանը ծնվել է 1845 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, Անկարայի նահանգի Կեսարիայի գավառի Թա­լաս ավանում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է Թալասի Վարդ Պատրիկյան (Գյուլբենկյան) վարժարանում, որտեղ խորացել է հայերեն և թուրքերեն լեզուների մեջ։ 1870 թվականին միջնակարգ կրթությունն ստացել է Կ. Պոլսի Ֆրերների վարժարանում։ 1870-1872 թվականներին եղել է Տրապիզոնի Ազգային Լուսավորչյան վարժարանի տնօրենը և ուսուցիչը։ 1872 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս։
1872-1878 թվականներին սովորել է Փարիզի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում։ Նյութական անբավարարության պատճառով, ուսմանը զուգահեռ զբաղվել է արևելյան լեզուներից թարգմանություններ կատարելով։ 1878 թվականի մայիսի 13-ին Փարիզում պաշտպանել է «Մոլեխինդ բույսի թույնի մասին» թեմայով ավարտաճառ, որում խոսել է համանուն բույսի թույնի գիտական անալիզի մասին և պատմել, թե ինչպես են դրանով աթենացիները թունավորել և սպանել Սոկրատեսին։ Բժշկության դոկտորի կոչման, Ֆրանսիական ակադեմիայի հատուկ մեդալի և դրամական պարգևի է արժանացել։ 1878 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս և սուրբ Փրկիչ ազգային հիվանդանոցի բժշկապետ նշանակվել։ Միաժամանակ զբաղվել է հասարակական եռանդուն գործունեությամբ։ 1881-1890 թվականներին եղել է Ազգային կենտրոնական վարչության Քաղաքական ժողովի անդամ։ Եռանդուն մասնակցություն է ունեցել նաև Կ. Պոլսի կրթական ընկերությունների գործունեությանը, ընտրվել Քաղաքական ժողովի Ուսումնական խորհրդի ատենապետ։ 1890 թվականին Կ. Պոլսի Կումկափուի հեղափոխական հակակառավարական անդրանիկ ցույցը կազմակերպելու և դրան մասնակցելու մեղադրանքով Տատյանների, Արփիար Արփիարյանի, Հակոբ Շավարշի և ուրիշների հետ ձերբակալվել է և բանտարկվել։
1891 թվականին ազատվել է բանտից և հեռացել հասարակական կյանքից։ 1891-1896 թվականներին զբաղվել է բժշկությամբ և գրական գործունեությամբ։
1895-1896/1897 թվականներին եղել է Կ. Պոլսի սուրբ Փրկիչ ազգային հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկը։ 1896 թվականին եղել է սբ. Փրկիչ ազգային հիվանդանոցում բացված բուժքույրական դասընթացի առաջին դասատուն։ 1896/1897-1906 թվականներին ընտանիքով տեղափոխվել է Թեհրան, որտեղ Մոզաֆֆերէդդին շահի կանանոցի (հարեմի) բժշկապետ է աշխատել։
Երկարատև ու բարեխիղճ աշխատանքի համար շահից արժանացել է ժառանգաբար փոխանցվող «խան» տիտղոսին։
1899-ական թվականներին, համալսարանական չքավոր ուսանողներին օգնելու համար կազմակերպել է միություն, որը որոշ ժամանակ հաջողությամբ գործել է։ Պարսկաստանում գտնվելու 10 տարիների ընթացքում, բժշկությանը զուգահեռ, զբաղվել է պահլավերենի ուսումնասիրությամբ, թարգմանություններ կատարել այդ լեզվից։ 1906-1907 թվականներին տեղափոխվել է Շվեյցարիա, ապա՝ Փարիզ։
1907 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ-ի Նյու Յորք քաղաքը և շարունակել զբաղվել հասարակական գործունեությամբ։
Տիրապետել է հայերեն, թուրքերեն, Ֆրանսերեն, անգլերեն, զենդերեն, պահլավերեն, արաբերեն, հին և նոր պարսկերեն լեզուներին։ Հեղինակ է լեզվաբանական, բանասիրական, թարգմանական, գիտական գրքերի և բազմաթիվ հոդվածների, որոնք տպագրվել են ժամանակի պարբերական մամուլում։
Մահացել է 1919 թվականի մարտի 1/2-ին, Նյու Յորքում՝ 74 տարեկանում։
Որդին՝ Միհրդատ Թիրյաքյանը, հոր մահից հետո հրատարակել է նրա որոշ աշխատությունները։
Նրա անձնական արխիվը պահվում է Հայաստանի ազգային արխիվում։


== Աշխատություններ ==
Հայկական տաղաչափութիւն, 1906, 1918։
Արտաշիր Պապականի Կարնամակը, դրվագ, թարգմանութիւն, Փարիզ, 1907։
Ատրպատ Մարանպանդան, «Անդարձ», թարգմանութիւն, Նիւ Եորք, 1909։
Ֆիրդուսի, «Շահնամակ», թարգմանութիւն, Նիւ Եորք, 1909։
Արիահայ բառարան, Նիւ Եորք, 1914-1920։
Հայերէնի զեղծումները, 1917։
Պուալօ Ն., «Արուեստ քերթողական», թարգմանութիւն, Ծանօթագրութիւններով եւ առաջաբանով, Նիւ Եորք, 1919։
Սաադի, «Գոլեստան», թարգմանութիւն, Նիւ Եորք, 1920։
Հայ-իրանական ուսումնասիրութիւնք, Վիեննա, 1922։
Տելեմաքը թարգմանել է գրաբարի, մրցելով Հայր Արսեն Բագրատունու հետ։


== Գրականություն ==
Տօքթ. Յարութիւն Թիրեաքեան Խան, «Բժիշկ», Կ. Պոլիս, 1913 ։
Ղազարեան Վահան, Բժշկական եւ առողջապահական տարեցոյց, Կ. Պօլիս, 1914։
Էջ մը տոքթ. Յ. Թիրեաքեանի «Ինքնակենսագրութենէն», «Ամերիկահայ հանրագիտակ տարեգիրք, 1925», Պոսթըն, 1924։
Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ, հ. Բ, Գահիրէ, 1937։
Ազգային հիւանդանոցի մէջ պաշտօնավարած բժիշկները. Ընդարձակ տարեգիրք Ազգային հիւանդանոցի, Իսթանպուլ, 1939։
Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Իսթանպուլ, 1940։
Դանիել Վարուժան, Նամականի, Երևան, 1965։
Ստեփանյան Գառնիկ, Կենսագրական բառարան, հ. Ա, Երևան, 1973։
Վահէ Հայկ, Լուսաւոր դէմքեր մեր օրերուն վրայ, Պէյրութ, 1973։
Յուշամատեան 160-ամեայ սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի, աշխատասիրեց Վ. Քէօսէեան, Իսթանպուլ, 1975։
Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 4, Երևան, 1978։
Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։
Փաշայան Ասատուր, Տիտղոսակիր հայեր, XV-XIX դարեր, Ե., 2001։
Փամուքջյան Գևորգ, Հայերը իրենց կենսագրականներով (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2003։
Հովակիմյան Բ. Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե., 2005։
ՀԱԱ, Հարություն Թիրյաքյանի ընտանեկան ֆոնդ, ֆոնդ 235, նայվել է 2007 թվականի փետրվարին։


== Ծանոթագրություններ ==


== Աղբյուրներ ==
Հարություն Մինասյան,  Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։