Արցախյան շփման գիծ

Արցախյան շփման գիծ, (ադրբ.՝ təmas xətti), հայկական ուժերի (Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանության բանակ) և ադրբեջանական զինված ուժերի միջև գտնվող շփման գիծ Արցախյան հակամարտությունում։ Այն ձևավորվել է 1994 թվականին Մայիսյան հրադադարից հետո, որը վերջ է դրել Արցախյան պատերազմին (1988-94)։ Շփման գծի հյուսիսային հատվածն է Մռավի լեռնաշղթան և, ըստ էության, բնական սահման է երկու ուժերի միջև։ Շփման գծի երկարությունը 180 կմ-ից մինչև 200 կմ-ի միջակայքում է։


== Տերմինաբանություն ==
«Շփման գիծ» եզրույթը լայնորեն օգտագործվում է պաշտոնական փաստաթղթերում և հայտարարություններում, այդ թվում նաև՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի կողմից։
Որոշ հայ վերլուծաբաններ, այդ թվում՝ Արա Պապյանը, հայկական կողմին կոչ են անում խուսափել «շփման գիծ» եզրույթից՝ փոխարենն այն անվանելով Արցախի և Ադրբեջանի միջև գտնվող «պետական սահման»։ Անկախ լրագրող և գրող Թաթուլ Հակոբյանը շփման գիծը անվանում է պետական սահման Ադրբեջանի և Արցախի միջև և նշում, որ միջազգային բառապաշարում այն կոչվում է «շփման գիծ»։
Ադրբեջանում «շփման գիծ» տերմինի փոխարեն հաճախ օգտագործում են «օկուպացիայի գիծ» տերմինը՝ որպեսզի ընդգծեն Արցախի, իբր թե, օկուպացված լինելը։


== Նկարագրություն ==
Թոմաս դե Վաալի խոսքով՝ հրադադարից անմիջապես հետո շփման գծն իրենից ներկայացնում էր «փշալարերով սահմանազատված համեմատաբար հանգիստ գոտի, որի խրամատներում նստած էին թեթև զինված զինվորներ»։ Բացի այդ, զինադադարից հետո գոյություն է ունեցել համեմատաբար մեծ հող, որը չի պատկանել կողմերից ոչ մեկին և որի լայնությունը որոշ տեղերում հասնում էր մի քանի կիլոմետրի։ Շփման գծի շրջանների մեծ մասում այն կրճատվել է և դրաձել մի քանի հարյուր մետր, քանի որ նախկին չեզոք գոտիներում տեղակայվել են ադրբեջանական զորքեր։ Ի հակադրություն այս ամենի՝ 2016 թվականին շփման գծի երկու կողմերը խիստ ռազմականացված էին և ունեին շուրջ 20 000 մարդ։ Զինադադարից հետո շփման գիծը վերածվել է խիստ ռազմականացված տարածքի, ամրապնդվել և ականապատվել են այն տարածքները, որոնք չէին պատկանում կողմերից ոչ մեկին, իսկ բուֆերային գոտում փորվել են նոր խրամատներ։ Դե Վաալի խոսքով՝ դա «ամենամեծ ռազմականացված գոտին է հեռավոր Եվրոպայում» և աշխարհի երեք ամենառազմականացված գոտիներից մեկը (Քաշմիրի և Կորեայի հետ միասին)։ Շփման գծի երկայնքով խրամատները լայնորեն համեմատվել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի խրամատների հետ։
Շփման գիծը կանոնավոր կերպով վերահսկվում է ԵԱՀԿ վեց դիտորդներից բաղկացած խմբի կողմից, որը ղեկավարվում է լեհ գործընկեր Անդրեյ Կասպշիկի կողմից։ Փոխհրաձգությունները տեղի են ունենում գրեթե ամեն օր։ Տարբեր դեպքերում տեղի են ունեցել հրադադարի ռեժիմի զգալի խախտումներ, որոնք սովորաբար բնութագրվում են  որպես ցածր ինտենսիվությամբ մարտական գործողություններ։ Զգալի մարտական գործողություններ տեղի են ունեցել 2016 թվականի ապրիլին, երբ հրադադարից ի վեր առաջին անգամ շփման գիծը մի փոքր փոփոխվել է, թեև ոչ զգալի չափով։ Chatham House-ի Լոուրենս Բրոերսի խոսքով՝ «չնայած 1994 թվականից ի վեր առաջին անգամ փոքր տարածք ձեռքից ձեռք է անցել, սակայն տեղերում, ըստ երևույթին, ռազմավարական առումով քիչ բան է փոխվել»։ 2016 թվականի բախումները նշանավորվել են նաև 1994 թվականին զինադադարի պահից ի վեր առաջին անգամ ծանր հրետանու կիրառմամբ։


== Ազդեցություն ==
Կոլոսովի և Զոտովայի խոսքով՝ «սահմանազատման գծի երկայնքով զորամասերի տեղակայումը, երկու կողմերից սահմանային գոտու հատուկ ռեժիմը, մշտական փոխհրաձգությունները, պատերազմի ընթացքում և դրանից անմիջապես հետո մի շարք քաղաքների և այլ բնակավայրերի ոչնչացումը սահմանամերձ տարածքները վերածել են տնտեսական անապատի»։
Միջազգային ճգնաժամային խմբի տվյալներով՝ բոլոր 150 000 արցախահայերը գտնվում են «ադրբեջանական հրթիռների և հրետանային արկերի հասանելիության սահմաններում», մինչդեռ մոտավորապես երկու անգամ ավելի մեծ թվով ադրբեջանցիներ (300 000) ապրում են շփման գծի ադրբեջանական կողմից 15 կմ հեռավորության գոտում։


== Տես նաև ==
Արցախյան պատերազմ
Հայ-ադրբեջանական սահման


== Ծանոթագրություններ ==