Դոպլերի էֆեկտ

Դոպլերի էֆեկտ, ալիքի երկարության կամ հաճախականության փոփոխությունն ընդունիչի և ալիքի աղբյուրի շարժման դեպքում։ Իրարից անկախ հայտնաբերել են ավստրիացի ֆիզիկոս Քրիստիան Դոպլերը (1842 թ.) և ֆրանսիացի ֆիզիկոս Իպոլիտ Ֆիզոն (1848 թ.)։ Դոպլերի էֆեկտը դիտվում է Էներգիայի տարածման ցանկացած ալիքային պրոցեսի դեպքում։ Տատանման հաճախականության փոփոխությունը կախված է ալիքների տարածման միջավայրի նկատմամբ աղբյուրի և ընդունիչի շարժման արագությունից։ Ձայնային ալիքների համար Դոպլերի էֆեկտը դրսևորվում է ձայնի տոնի բարձրացմամբ, երբ աղբյուրն ու ընդունիչը մոտենում են իրար, և ընդհակառակը, ցածրացմամբ, երբ դրանք հեռանում են իրարից։ Վակուումում Էլեկտրամագնիսական ալիքների տարածման դեպքում հաճախականության փոփոխությունն արտահայտվում է

  
    
      
        υ
        =
        
          υ
          
            0
          
        
        
          
            
              1
              −
              
                β
                
                  2
                
              
            
            
              1
              −
              β
              cos
              ⁡
              α
            
          
        
      
    
    {\displaystyle \upsilon =\upsilon _{0}{\frac {\sqrt {1-\beta ^{2}}}{1-\beta \cos \alpha }}}
  օրենքով, որտեղ ՝

  
    
      
        
          υ
          
            o
          
        
      
    
    {\displaystyle \upsilon _{o}}
  -ն առաքված տատանումների հաճախականությունն Է,

  
    
      
        υ
      
    
    {\displaystyle \upsilon }
   -ն ընդունիչի գրանցած տատանումների հաճախականությունն Է,

  
    
      
        β
        =
        υ
        
          /
        
        c
      
    
    {\displaystyle \beta =\upsilon /c}
   ( 
  
    
      
        υ
      
    
    {\displaystyle \upsilon }
  -ն աղբյուրի կամ ընդունիչի հարաբերական արագությունն Է, 
  
    
      
        c
      
    
    {\displaystyle c}
  -ն՝ ալիքի տարածման արագությունը),

  
    
      
        α
      
    
    {\displaystyle \alpha }
  -ն ընդունվող ճառագայթի կազմած անկյունն է շարժման ուղղության հետ։Բեկող միջավայրում հաճախականության փոփոխման օրենքն ավելի բարդ է (հաշվի է առնվում նաև բեկման ցուցչի կախումը հաճախականությունից)։ Դոպլերի էֆեկտ հասկցությունն ընդհանրացվում է նաև ձգողական դաշտում էլեկտրամագնիսական ճառագայթման հաճախականության փոփոխման համար (Էյնշտեյնի ձգողության տեսության էֆեկտ)։


== Դոպլերի Էֆեկտի կիրառումը ==
Դոպլերի էֆեկտն օգտագործվում է աստղերի ճառագայթային արագությունները և երկնային մարմինների պտույտը որոշելու համար։ Հեռավոր գալակտիկաների սպեկտրային գծերի դոպլերյան շեղումների հետազոտությունները հաստատեցին հարաբերականության ընդհանուր տեսությունից բխող այն տեսական դրույթը (Ա․ Ֆրիդման), ըստ որի Մետագալակտիկան ընդարձակվում է։
Դոպլերի էֆեկտն օգտագործվում է նաև ռադիոլոկացիայում, հիդրոլոկացիայում (նպատակակետի արագությունը որոշելու համար) և գիտության ու տեխնիկայի այլ բնագավառներում։


== Պատմություն ==
Էֆեկտի մասին Դոպլերն առաջին անգամ ազդարարել է 1842 թվականին իր 1842 Über das farbige Licht der Doppelsterne und einiger anderer Gestirne des Himmels (Երկնային կրկնակի աստղերի և մի քանի այլ աստղերի գունավոր լույսի մասին) տրակտատում։ Ձայնային ալիքների համար հիպոթեզը ստուգել է Քրիստափոր Բեյս Բալլոտը 1845 թվականին։ Նա հաստատեց, որ երբ ձայնի աղբյուրը մոտենում է իրեն, ձայնի բարձրությունը ավելի մեծ է առաքված հաճախությունից, իսկ երբ ձայնի աղբյուրը հեռանում է, հաճախությունը ավելի փոքր է։ 1848 թվականին այս նույն երևույթը Դոպլերից անկախ հայտնաբերեց Իպոլիտ Ֆիզոն էլեկտրամագնիսական ալիքների համար (Ֆրանսիայում Դոպլերի էֆեկտը երբեմն կոչվում է Դոպլեր-Ֆիզոյի էֆեկտ, սակայն աշխարհում այս անվանումն ընդունված չէ, քանի որ Ֆիզոյի հայտնագործությունը Դոպլերի ազդարարածից վեց տարի հետո էր)։ 1848 թվականին Բրիտանիայում Դոպլերի էֆեկտը ուսումնասիրելու համար փորձ է դրել Ջոն Սկոտ Ռասելը։


== Տես նաև ==
Կարմիր շեղում
Կոսմոլոգիական սկզբունք


== Ծանոթագրություններ ==