Պետեր Արտեդի

Պետեր Արտեդի (շվեդերեն՝ Peter Artedi), Պետրուս Արտեդի (լատ.՝ Petrus Artedi), Պետրուս Արկտեդիուս (լատ.՝ Petrus Arctaedius), փետրվարի 27 (մարտի 10), 1705, Էրնշյոլդսվիկ, Վեսթերնորլանդ, Շվեդիա - սեպտեմբերի 27, 1735(1735-09-27), Ամստերդամ, Հոլանդիա, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն), շվեդ բնագետ, «ձկնաբանության հայրը»։
Կարլ Լիննեյի ընկերն ու աշակերտակիցը։


== Կենսագրություն ==
Պետեր Արտեդին ծնվել է 1705 թվականի փետրվարի 27-ին (նոր տոմարով` մարտի 10-ին) Օնգերմանլանդի Անունդշյոյի ծխական համայնքում (Վեսթերնորլանդի ավատ, Շվեդիա)։ Սկզբում կրել է Պեր Արկտադիուս (Per Arctædius) անունը, բայց հետագայում այն մի քանի անգամ փոխել է։ Պերի ծնողներն էին վիկարիոս Օլաֆ Արկտադիուսը (շվեդերեն՝ Olof Arctædius, լատ.՝ Olaus Arctaedius, 1670-1728) և նրա երկրորդ կինը՝ Հելենան, ծննդյամբ Սիդենիա (Sitting, շվեդերեն՝ Helena Sidenia, մոտավորապես 1680-1759)։ Պերը ընտանիքի երկրորդ երեխան էր և միակ որդին։ Հայտնի է Արտեդիի իր հայրենի վայրերի բուսական և կենդանական աշխարհի նկատմամբ մեծ հետաքրքրության մասին, ինչը նկատելի էր նույնիսկ ընտանիքի Անունդշոյում բնակվելու ընթացքում։ 
1716 թվականի սեպտեմբերին ընտանիքը տեղափոխվել է Վեստերբոթենում (Ումեո քաղաքի մոտակայքում) գտնվող Նուրդմալինգ գյուղաքաղաք։ Պերն օրերով շրջում  էր Բոտնիկի ծոցի ափին՝ ուսումնասիրելով առափնյա կյանքը։ Նույն 1716 թվականին Պերը սկսել է սովորել Վեսթերնորլանդի Հերնյոսանդ քաղաքի տարրական դպրոցում, ապա տեղափոխվել է միջնակարգ դպրոց, որտեղ դասավանդում էր իր պապը՝ Պետրուս Մարտինի Արկտադիուսը (լատ.՝ Petrus Martini Arctaedius, մոտ. 1635-1719): Հավանաբար հենց իր պապի հիշատակին էր, որ Պերը փոխեց իր անունը Պետեր (Պետրուս), թե կոնկրետ երբ է դա կատարվել, հստակ հայտնի չէ։ 
1724 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Արտեդին ընդունվել է Ուփսալայի համալսարան՝ Պետրուս Արկտելիուս (լատ.՝ Petrus Arctelius) անունով։ Սովորել է դասական լեզուներ, աստվածաբանություն, բժշկություն և բնական գիտություններ և համալսարանում համարվել է բնական գիտությունների ոլորտի լավագույն ուսանողներից մեկը։ 
1728 թվականին Արտեդին հանդիպել է ապագա մեծ բնագետ և բժիշկ Կառլ Լիննեյի (1707-1778) հետ։ Այդ ամռանը Լիննեյը Լունդի համալսարանից տեղափոխվել է Ուպսալա։ Միասին նրանք սկսել են աշխատել այդ ժամանակ գոյություն ունեցող բնապատմական դասակարգումների կրիտիկական վերանայման վրա։ Լիննեյը հիմնականում զբաղվել է բույսերով, Արտեդին՝ ձկներով, երկկենցաղներով և հովանոցավոր բույսերով։ Երկու համալսարաններում էլ դասավանդման մակարդակը շատ բարձր չէր, և ժամանակի մեծ մասը ուսանողները զբաղվում էին ինքնակրթությամբ։ 
1728 թվականի օգոստոսի 7-ին Արթեդին լուր ստացավ, որ իր հայրը մահացել է։ Այդ կապակցությամբ նա ստիպված էր վերադառնալ Նորդմալինգ՝ ընտանիքի ձմռանը գոյատևելու հարցը լուծելու համար։ Նա վերադարձավ Ուպսալա, հավանաբար, 1729 թվականի մարտին։ 
Այդ ժամանակ Ուփսալայում աշխատում էր բժշկության պրոֆեսոր Լարս Ռուբերգը (1664-1742)։ Ռուբերգը կինիկների փիլիսոփայության հետևորդ էր և տարօրինակ մարդ էր թվում, վատ էր հագնվում, բայց տաղանդավոր գիտնական էր և մեծ գրադարանի սեփականատեր։ Նա յատրոֆիզիկայի (մեխանիստական ֆիզիոլոգիա) հետևորդներից էր, որը  հիմնված էր այն տեսության վրա, որ աշխարհի բոլոր բազմազանությունները ունեն մեկ միասնական կառուցվածք և դրանք կարող են կարգավորվել համեմատաբար փոքր թվով ռացիոնալ օրենքներով, ինչպես ֆիզիկան Նյուտոնի օրենքներով։ Այս տեսության հիմնական կանխադրույթն էր` «մարդը մեքենա է» (լատ.՝ Homo machina est), կամ ինչպես ներկայացնում էր Ռուբերգը, բժշկության տեսանկյունից, այն ուներ հետևյալ տեսքը` «Սիրտը` պոմպ է, թոքերը` դարբնոցի փուքս, ստամոքսը` կերակրատաշտ»։  Ընդհանուր առմամբ, բնական երևույթների նկատմամբ նման մեխանիկական մոտեցումը նպաստել է բազմաթիվ զուգահեռների անցկացմանը ինչպես բնագիտության տարբեր բնագավառների, այնպես էլ բնության և սոցիալ-մշակութային երևույթների միջև։ Հենց այս տեսակետների վրա էին կառուցվում ամբողջ բնագիտության բարեփոխման ծրագրերը, որոնք կառուցում էին Լինեյը և նրա ընկերը՝ Պիտեր Արտեդին, ըստ նրանց գաղափարի պետք էր ստեղծել գիտելիքների միասնական կարգավորված համակարգ, որը հեշտ կլիներ վերանայել։ 
Այն բանից հետո, երբ Լիննեյն սկսել է աշխատել Հոլանդիայում, այնտեղ է տեղափոխվել նաև Արտեդին։ Նա աշխատել է Ամստերդամում՝ կարգի բերելով ճանապարհորդ, կենդանաբան և դեղագործ Ալբերտ Սեբայի (1665-1736) հավաքածուները։ Արտեդին հաջողվել է ավարտել ձկնաբանության վերաբերյալ իր ընդհանրացնող աշխատանքը, ինչպես նաև պարզել է Սեբայի հավաքածուի բոլոր ձկներին և նկարագրել դրանց։ 
Դժբախտաբար, 1735 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Արտեդին գիշերը տուն վերադառնալիս սայթաքել և ընկել է ջրանցքի (այսպես կոչված Gracht) մեջ և խեղդվել։ 


== Արտեդիի գիտական ժառանգության հրապարակումներ ==
Լիննեյը և Արտեդին իրենց ձեռագրերը կտակել էին միմյանց, բայց Արտեդիի ձեռագրերը տալու համար այն բնակարանի սեփականատերը, որտեղ նա ապրել է, պահանջել է մեծ գումար, որը  Լիննեյը վճարել է Ամստերդամի քաղաքապետի և Հոլանդական Օստ-Հնդկական ընկերության տնօրեն, Լիննեյի հովանավոր` Ջորջ Քլիֆֆորդի (1685-1760) օգնության շնորհիվ։ Հետագայում Լիննեյը տպագրության համար նախապատրաստեցլ է ընկերոջ ձեռագրերը և հրատարակել դրանք (Ichtyologia, 1738): 
Լիննեյն իր աշխատանքներում օգտագործել է նաև Արտեդիի առաջարկները ձկների և հովանոցավորների դասակարգման վերաբերյալ։ Ichtyologia-ի երկրորդ վերանայված հրատարակությունը նախպատրաստվել է Վոլբաումի կողմից և հրատարակվել 1788-1789 թվականներին։ Շնեյդերը 1789 թվականին առանձին հրատարակել է Արտեդիի Synonymia piscium աշխատության չորրորդ մասը, չնայած դրանում կետրերը դասվում են ձկների շարքին։


== Ի պատիվ Արտեդիի ==
Կառլ Լիննեյն ի պատիվ Պետեր Արտեդիի նրա անունով է կոչել Artedia (Արտեդիա) տեսակը։ Դա հովանոցավոր խոտաբույսերի միօրինակ տեսակ է, որը հայտնաբերվել է Կիպրոսում և Մերձավոր Արևելքում։ 


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
Материалы об Артеди на сайте Arctaedius(շվեդ.) (Ստուգված է 15 հունվարի 2011)
Информация о выставке «300 лет Артеди» Archived 2012-05-24 at Archive.is(շվեդ.) (Ստուգված է 19 հունվարի 2011)