Սվետլանա Նավասարդյան

Սվետլանա Հովհաննեսի Նավասարդյան (հոկտեմբերի 29, 1946(1946-10-29), Ալավերդի, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ դաշնակահարուհի և երաժշտական մանկավարժ, ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1984), ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկիր (1988), Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր (1989)։ Երևանի պատվավոր քաղաքացի (2021)։
Սվետլանա Նավասարդյանի կատարումներին հատուկ են մասշտաբայնությունը, մեկնաբանության խորությունը, դրամատիկ հագեցվածությունը, կամային նպատակաուղղվածությունը, արտիստիզմը, հզորության և քնարականության զուգորդումը։


== Կենսագրություն ==


=== Վաղ շրջան ===
Սվետլանա Հովհաննեսի Նավասարդյանը ծնվել է 1946 թվականի հոկտեմբերի 29-ին ՀԽՍՀ Ալավերդու շրջանի Ալավերդի քաղաքում, մանկավարժների ընտանիքում։ Հայրը՝ Հովհաննես Սերգեյի Նավասարդյանը (1914-1995) պատմաբան էր, մայրը՝ Հրանուշ Հովհաննեսի Պետրոսյանը (1920-1990) մաթեմատիկոս։ Սվետլանան ընտանիքի երկու դուստրերից ավագն է։ Սվետլանայի մայրը, լինելով մանկավարժ-մաթեմատիկոս, նաև պրոֆեսիոնալ երգչուհի էր (քնարադրամատիկական սոպրանո), և մանկուց դստեր մեջ սերմանում էր սեր դասական երաժշտության հանդեպ։ Ինչպես հետագայում հիշել է դաշնակահարուհին.

Հինգ տարեկանից Սվետլանան սովորում էր Ալավերդու Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական դպրոցի դաշնամուրի դասարանում։ Ինը տարեկանում նա արդեն հանդես է եկել մենահամերգով, որի ընթացքում կատարել է Բախի 30 երկձայն և եռաձայն ինվենցիաների լրիվ ցիկլը։ Երբ Սվետլանան 12 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Երևան, որտեղ 1959-1964 թվականներին Սվետլանան շարունակել է երաժշտական կրթությունը սկզբում Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական դպրոցում, ապա Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում՝ Վաչե Ումր-Շատի դաշնամուրի դասարանում։ 14 տարեկանում կայացել է դաշնակահարուհու դեբյուտային ելույթը սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ. Նավասարդյանը կատարել է Արամ Խաչատրյանի դաշնամուրային կոնցերտի երկրորդ մասը, որը սովորել էր բավականին կարճ ժամանակում՝ ընդամենը երկու օրում։


=== Ուսանողական տարիներ ===
1964 թվականին Սվետլանա Նավասարդյանը ընդունվել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիա, կրկին Վ․ Ումր-Շատի դաշնամուրի դասարան։ Հիշելով ուսուցչի մասին, Նավասարդյանը ասել է․

Ուսանողական տարիներին Նավասարդյանը հաջողությամբ սկսել է իր մրցույթային կարիերան, դառնալով Անդրկովկասյան դաշնակահարների մրցույթի հաղթող (Թբիլիսի, 1965), Շումանի (Ցվիկկաու, 1966) և Բախի անվան միջազգային մրցույթների դափնեկիր (Լայպցիգ, 1968)։ 1966 թվականից Նավասարդյանը Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիայի մենակատար էր։ 1968 թվականին, ավարտելով Երևանի կոնսերվատորիան, Նավասարդյանը ընդունվել է Մոսկվայի Չայկովսկու անվան պետական կոնսերվատորիա, նեյհաուզյան հանրահայտ դաշնամուրային դպրոցի ներկայացուցիչ, պրոֆեսոր, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Յակով Զակի դաշնամուրի դասարան։ 1971 թվականին գերազանցությամբ ավարտելով կոնսերվատորիան, Նավասարդյանը ընդունվել է ասպիրանտուրա (Յա․ Զակի դասարան), որն ավարտել է 1973 թվականին։


=== Կատարողական և մանկավարժական գործունեություն ===
1972-1974 թվականներին Նավասարդյանը Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ասիստենտ էր։ 1972 թվականին նա դարձել է Բելգիայի Եղիզաբեթ թագուհու անվան դաշնակահարների միջազգային մրցույթի դափնեկիր (Բրյուսել)։ Նույն թվականից Նավասարդյանը «Госконцерт» համերգային միավորման մենակատար էր։ Այս շրջանից սկսած Նավասարդյանը շրջագայել է աշխարհի ավելի քան 40 երկրներում (ԱՄՆ, Կանադա, Ճապոնիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Իտալիա, Անգլիա, Իսպանիա, Ավստրիա, Բելգիա, Շվեյցարիա, Հունաստան, Լեհաստան, Բուլղարիա, Արգենտինա, Բրազիլիա, Վենեսուելա, Կուբա, Քուվեյթ, ևն), համերգներով հանդես գալով այնպիսի հեղինակավոր համերգասրահներում, ինչպիսիք են Սիդնեյի օպերային թատրոնը, Լայպցիգի «Գեվանդհաուս» դահլիճը, Փարիզի «Գավո» դահլիճը, Բուենոս Այրեսի «Կոլոն» թատրոնը, Մոսկվայի կոնսերվատորիայի մեծ դահլիճը։
1974 թվականից Սվետլանա Նավասարդյանը դասավանդել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում (1981 թվականից կոնսերվատորիայի դոցենտ էր, 1989 թվականից՝ պրոֆեսոր)։ 1977 թվականին Նավասարդյանը արժանացել է Սիդնեյի դաշնակահարների միջազգային մրցույթի դափնեկրի կոչման։ Տևական ժամանակ Նավասարդյանը «Խորհրդային արվեստ» ամսագրի խմբագրակազմի անդամ էր։ 1989 թվականի ձմռանը Նավասարդյանը առաջին անգամ հանդես է եկել ոչ միայն դաշնակահարի, այլև դիրիժորի դերում․ ղեկավարելով Հայաստանի պետական կամերային նվագախումբը, Նավասարդյանը կատարել է Հայդնի ռե մաժոր դաշնամուրային կոնցերտը, Բարբերի Ադաջիոն լարային նվագախմբի համար և Շուբերտի 5-րդ սիմֆոնիան։
Իր համերգային գործունեության ընթացքում Սվետլանա Նավասարդյանը համագործակցել է Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի, Մոսկվայի, Սանկտ-Պետերբուրգի, Սիդնեյի, Փարիզի, Սլովակիայի սիմֆոնիկ նվագախմբերի, «Մոսկվայի վիրտուոզներ» կամերային նվագախմբի, «Մոսկվայի մենակատարներ» կամերային անսամբլի հետ, ինչպես նաև այնպիսի հանրահայտ դիրիժորների և մենակատարների հետ, ինչպիսիք են Եվգենի Սվետլանովը, Վալերի Գերգիևը, Վասիլի Սինայսկին, Վլադիմիր Զիվան, Դմիտրի Լիսսը, Էլիսո Վիրսալաձեն, Վլադիմիր Սպիվակովը, Յուրի Բաշմետը, Վիկտոր Տրետյակովը, Ռուբեն Ահարոնյանը, Նիկոլայ Մադոյանը։
Նավասարդյանը վարպետության դասեր է անց կացրել Դամասկոսի կոնսերվատորիայում (1992), Մոնրեալի համալսարանում (1993), Ճապոնիայի տարբեր քաղաքներում (1996, 1998), Ստրասբուրգի կոնսերվատորիայում (2006), Վեյմարի Լիստի անվան բարձրագույն երաժշտական դպրոցում (2008), Մոսկվայի կոնսերվատորիայում (2013) և բազմաթիվ այլ երաժշտական ուսումնական հաստատություններում։ Նա մասնակցել է Բրատիսլավայի, Վառնի, Էխտեռնախի (Լյուքսեմբուրգ), Փարիզի, Տուրի, Վենետիկի, Մոսկվայի, Սանկտ-Պետերբուրգի, Պոտսդամի, Գրանադայի միջազգային երաժշտական փառատոններին, եղել Անդրկովկասյան դաշնակահարների մրցույթի (1978, 1981), Առնո Բաբաջանյանի անվան պատանի և երիտասարդ դաշնակահարների մրցույթ-փառատոնի (1989, 2017, 2019), Թբիլիսիի դաշնակահարների միջազգային մրցույթի (1997), Լիստի անվան երիտասարդ դաշնակահարների միջազգային մրցույթի (2009, 2014) ժյուրիի անդամ, Արամ Խաչատրյանի անվան դաշնակահարների միջազգային մրցույթի ժյուրիի նախագահ (2011)։
Այժմ Սվետլանա Նավասարդյանը բնակվում է Երևանում ու Փարիզում, ակտիվորեն շարունակելով համերգային և մանկավարժական գործունեությունը։


== Ստեղծագործական գործունեություն ==
Սվետլանա Նավասարդյանի լայն նվագացանկը ընդգրկում է ավելի քան 360 ստեղծագործություն՝ սկսած բարոկկոյի շրջանից մինչև ժամանակակից դասական երաժշտություն։ Դրանց թվում են Բախի, Մոցարտի, Բեթհովենի, Բրամսի, Շոպենի բոլոր դաշնամուրային կոնցերտները, Հայդնի (ռե մաժոր և սոլ մաժոր), Շումանի, Արենսկու, Գլազունովի, Ռախմանինովի (№ 1 и № 2), Պրոկոֆևի (№ 2 и № 3), Շոստակովիչի (№ 1), Ստրավինսկու, Բարտոկի (№ 3), Խաչատրյանի, Հովունցի (նվիրված Ս․ Նավասարդյանին) դաշնամուրային կոնցերտները, Չայկովսկու Կոնցերտ-ֆանտազիան դաշնամուրի և նվագախմբի համար, նշված կոմպոզիտորների, ինչպես նաև Շուբերտի, Լիստի, Պուլենկի, Ռ․ Շտրաուսի, Սկարլատիի, Դեբյուսիի, Շչեդրինի, Հինդեմիթի, Կոմիտասի, Բաբաջանյանի, Մանսուրյանի և այլոց բազմաթիվ դաշնամուրային ստեղծագործություններ։ Նավասարդյանը այն եզակի դաշնակահարներից է, որոնք կատարել են Մոցարտի (թվով 27) և Բախի (թվով 13) դաշնամուրային կոնցերտների լրիվ ցիկլերը։ Նավասարդյանը կարևորում է նաև ժամանակակից հայ կոմպոզիտորների ստեղծագործությունների կատարումը։
Միջազգային մամուլում երաժշտական քննադատների կողմից Սվետլանա Նավասարդյանը գնահատվել է որպես «հայ մեծանուն դաշնակահարուհի», «դաշնամուրային հրաբուխ», «անվիճելի անհատականություն», «ընդդիմության խորհրդանիշ այն ամենին, ինչը մարմնավորում է կանխատեսելիություն և առօրեականություն ժամանակակից դաշնամուրային արվեստում»։ Նավասարդյանի գործունեությունն արժանացել է բազմաթիվ հանրաճանաչ երաժիշտների բարձր գնահատականին։ Ինչպես նշել է դաշնակահար Էմիլ Գիլելսը․

Նավասարդյանի կատարողական վարպետությունը բարձր է գնահատել նաև դաշնակահար Սվյատոսլավ Ռիխտերը, ընդգծելով Հինդեմիտթի «Ludus Tonalis» դաշնամուրային ցիկլի կատարումը։ Երաժշտագետները Նավասարդյանի կատարումներում ընդգծում են կատարյալ տեխնիկան, կենտրոնացվածությունը, երաժշտական նյութի նկատմամբ օբյեկտիվ մոտեցումը, մեկնաբանության էպիկական կառույցը նույնիսկ ռոմանտիկ դաշնամուրային գրականության կատարման ընթացքում։


== Պարգևներ ==


=== Կոչումներ ===
Հայկական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1984)
Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1977)։


=== Շքանշաններ և մեդալներ ===
Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան (16.09.2010)՝ Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակման 19-րդ տարեդարձի առթիվ, մշակույթի բնագավառում ունեցած ստեղծագործական ակնառու նվաճումների համար
Պատվո շքանշան (17.09.2016)՝ Հայաստանի Հանրապետության Անկախության 25-ամյակի առթիվ, երաժշտարվեստի զարգացման գործում ներդրած մեծ ավանդի համար
ԽՍՀՄ «Պատվո նշան» շքանշան (07.08.1981)
Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու «Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մեսրոպ» շքանշան (14.06.2013)
Մովսես Խորենացու մեդալ (26.05.1998)։


=== Մրցանակներ ===
Անդրկովկասյան դաշնակահարների մրցույթի 1-ին մրցանակ (Թբիլիսի, 1965)
Շումանի անվան դաշնակահարների միջազգային մրցույթի 2-րդ մրցանակ և արծաթե մեդալ (Ցվիկկաու, 1966)
Բախի անվան դաշնակահարների միջազգային մրցույթի 4-րդ մրցանակ (Լայպցիգ, 1968)
Բելգիայի Եղիզաբեթ թագուհու անվան դաշնակահարների միջազգային մրցույթի 5-րդ մրցանակ և արծաթե մեդալ (Բրյուսել, 1972)
Սիդնեյի դաշնակահարների միջազգային մրցույթի 2-րդ մրցանակ և արծաթե մեդալ (Սիդնեյ, 1977)
ՀԽՍՀ պետական մրցանակ (1988)՝ Յ․ Ս․ Բախի դաշնամուրային կոնցերտների լրիվ ցիկլի կատարման համար
Հայաստանի Լենինյան կոմերիտութան մրցանակ (1970)՝ համերգային կատարողական գործունեության համար։


=== Այլ ===
Երևանի պատվավոր քաղաքացի (26.10.2021)
2019 թվականի «Համագործակցության աստղեր» ԱՊՀ միջպետական մրցանակի դափնեկիր (24.08.2020)
«Նաիրի» համահայկական երաժշտական փառատոնի գլխավոր մրցանակ «դասական ստեղնաշարային գործիքներ» անվանակարգում (28․03․2017)
Հայաստանի պետական մանկավարժական համալսարանի Խաչատուր Աբովյանի անվան ոսկե մեդալ (2013)։


== Ֆիլմագրություն ==


== Սկավառակագրություն ==


== Նշումներ ==


== Ծանոթագրություններ ==


== Գրականություն ==


=== Սվետլանա Նավասարդյանի հրապարակումները ===
(1967) Навасардян С. Память сердца / Семь рассказов о дружбе (о советско-болгарском клубе творческой молодёжи в Ереване) // Комсомолец, 1967, 25 июня
(1986) Навасардян С. О филармонической работе и об отсутствии творческого союза исполнителей // Советская музыка, 1986, № 11, с. 22-23
(1987) Навасардян С. Везде нужны заботливые руки (о работе женсоветов страны) // Советская женщина, 1987, № 4, с. 3
(1999) Навасардян С. Жизнь артиста // Элитарная газета, 1999
(2002) Նավասարդյան Ս. Ստեփան Լուսիկյանին // Երաժշտական Հայաստան, 2002, թիվ 2 (6), էջ 15
(2009) Навасардян С. «Я вам завидую, потому что вам предстоит еще это открыть»: к 95-летию Якова Зака // Элитарная газета, 2009, 24 февраля, с. 11
(2010) Навасардян С. Поэтическая педагогика Якова Зака Archived 2020-02-22 at the Wayback Machine. // PianoФорум, 2010, № 3, с. 42-44
(2011) Նավասարդյան Ս. Հողմով բերված մի հատիկ էր, որից վեր խոյացավ արդի հայ երաժշտության կենաց ծառը… (Առնո Բաբաջանյանի մասին) // Երաժշտական Հայաստան, 2011, թիվ 1-2 (40-41), էջ 59-61
(2013) Навасардян С. Душа его жила в скрипке (об Авете Габриеляне) // Երաժշտական Հայաստան, 2013, թիվ 1-2 (44-45), էջ 46-47
(2013) Навасардян С. Душа его жила в скрипке (об Авете Габриеляне) // Голос Армении, 2013, 16 мая
(2014) Նավասարդյան Ս. Հողմով բերված մի հատիկ էր, որից վեր խոյացավ արդի հայ երաժշտության կենաց ծառը… (Կոմպոզիտոր Ա. Բաբաջանյանի մասին) // Առավոտ, 2014, 24 հունվարի, էջ 7
(2015) Նավասարդյան Ս. Երաժշտության իր պարտեզում բացված Անմահական Վարդը բերեց Մեծն Երաժշտության պատվանդանին (Արամ Ղարաբեկյանի մասին) // Առավոտ, 2015, 21 հուլիսի
(2015) Նավասարդյան Ս. Ծնողներս Գեղեցիկի գերի, տոն բերող մարդիկ էին… // Առավոտ, 2015, 17 նոյեմբերի
(2015) Նավասարդյան Ս. Կոմիտասի անվան քառյակի մասին // Նվիրում։ Կոմիտասի անվան քառյակի 90 ամյակը, Եր., Տիգրան Մեծ, 2015, էջ 157-160
(2016) Նավասարդյան Ս. Ապրում էր աշխարհում սքանչելի մի մարդ… (իմ ընկերոջ՝ կոմպոզիտոր և մանկավարժ Վալերի Սարգսյանի ծննդյան 70-ամյակին) // Առավոտ, 2016, 8 սեպտեմբերի, էջ 7
(2018) Навасардян С. Жизнь, прозвучавшая песней (об Офелии Азнауровой) // Голос Армении, 2018, 22 января
(2018) Навасардян С. О книге Саеник Магакян «Концертмейстеры Армении» // Магакян С. Концертмейстеры Армении, Ер., 2018, с. 5-6
(2018) Навасардян С. Память сердца (о Нине Сагиян) // Магакян С. Концертмейстеры Армении, Ер., 2018, с. 145-147
(2018) Навасардян С. «Лица необщим выраженьем…» (о Марте Навасардян) // Магакян С. Концертмейстеры Армении, Ер., 2018, с. 195-196
(2018) Навасардян С. О Нелли Даниель-Бек // Магакян С. Концертмейстеры Армении, Ер., 2018, с. 255-256
(2018) Навасардян С. О Карлене Топчяне // Магакян С. Концертмейстеры Армении, Ер., 2018, с. 388-389
(2019) Նաւասարդեան Ս. «Լարք»ին՝ Սիրով // Ասպարէզ, 2019, 26 յունիսի
(2019) Նաւասարդեան Ս. Լարքին՝ սիրով // Նոր օր, 2019, 8 օգոստոսի, թիւ 32, էջ 11-12
(2020) Навасардян С. Его воздушные замки были обращены к звездам (к 75-летию Рубена Саркисяна) // Голос Армении, 2020, 30 ноября


== Արտաքին հղումներ ==

Սվետլանա Նավասարդյան կատարումները youtube.com կայքում
Դասական երաժշտությունը երբեք ճգնաժամ չի ապրի. Սվետլանա Նավասարդյան
Սվետլանա Նավասարդյանը և Լուսինե Սահակյանը «Երկրի հարցը» հաղորդաշարում (02.10.2015)
15 րոպեն քիչ է. Սվետլանա Նավասարդյան Archived 2019-08-22 at the Wayback Machine. (20.12.2018, վարում են Ռուբեն Մաթևոսյանը և Մարտին Վարդազարյանը)