Դորոթի Կույա

Դորոթի Կույա (Ապրիլ, 1932 – Դեկտեմբերի 23, 2013) Լիվերպուլի առաջատար բրիտանացի կոմունիստ և իրավապաշտպան էր և «Ուսուցիչներն ընդդեմ Ռասիզմի» կազմակերպության համահիմադիր և Կանանց ազգային ժողովի գլխավոր քարտուղար։ Ամբողջ կյանքում եղել է Միացյալ Թագավորության Կոմունիստական կուսակցության (CPGB) անդամ և առավել հայտնի է որպես Լիվերպուլի առաջին հասարակայնության հետ կապերի գծով պատասխանատու և Միջազգային ստրկության թանգարան ստեղծելու հաջող արշավի ղեկավար ։ 1980–ականների կեսերին, ծառայել է որպես Լոնդոնի բնակարանային ասոցիացիայի նախագահ և կազմակերպությունը վերածել Եվրոպայի ամենամեծ սոցիալական ձեռնարկության՝ սևամորթների գլխավորությամբ։
Լիվերպուլի Ազգային Թանգարանների տնօրենը նրան անվանել է «Լիվերպուլի ամենամեծ մարտիկը ռասիզմի և ռասայական անհանդուրժողականության դեմ» և «անհավասարության դեմ պայքարում երկրի առաջատար դեմքերից մեկը»։


== Վաղ կյանք ==
Դորոթի Կույան ծնվել է Լիվերպոււլում 1932 թվականի ապրիլին; հայրը Սիերա Լեոնեից սևամորթ տղամարդ էր, իսկ մայրը՝ սպիտակ բրիտանացի և բնիկ «լիվերպուլցի»։ Հայրն անհետացել էր, իսկ մայրը ամուսնացել մի երիտասարդ նիգերիացու հետ, ում Դորոթին համարում էր իր հայրը և կրում էր նրա ազգանունը՝ Կույա։ Մեծացել է Թոքսթեթում, աշխատանքային թաղամասում, որը Մեծ Բրիտանիայի ամենահին սև համայնքներից մեկն էր։ Կույայի ընտանիքը և իրենց հարևանները տառապում էին դաժան ռասսայական խտրականությունից, ինչպես նաև քաղաքում բնակարանների և գործազրկության վատթարագույն մակարդակից։ Հիշելով իր մանկությունը՝ Կույնա մեջբերում է․ «Ձեզ համար դժվար կլիներ գտնել սևամորթ Լիվերպուլի կենտրոնում, ընդամենը քսան րոպե հեռավորության վրա։ Չնայած ճնշող աղքատությանը, համայնքը շատ համախմբված էր և շատ ակտիվ համայնքային ակումբների տուն էր, որոնք արտացոլում էին նրա բնակիչների մշակութային բազմազանությունը։
Աղքատությունը, ռասիզմը և գործազրկությունը, որոնց բախվեց Կույան Լիվերպուլում մեծանալիս, ոգեշնչեցին նրան դառնալ կոմունիստ։ 13 տարեկանում մասնակցեց Կոմունիստական երիտասարդական լիգայի իր առաջին հասնիպմանը, իսկ 1940–ականներին միացավ լիգային և Մեծ Բրիտանիայի Կոմունսիտական կուսակցությանը։ Դարձավ կազմակերպության ակտիվ անդամ՝ վաճառելով Մորնինգ սթարը Լիվերպուլի փողոցներում և կոմունիստների հավաքներին հանդես գալով որպես խոսնակ։ Որպես YCL-ի և CPGB-ի երիտասարդ անդամ իր գործունեության մասին ամենահպարտ հիշողություններից մեկը 1949 թվականին Մեծ Բրիտանիայում իր շրջագայության ընթացքում Ամերիկայի քաղաքացիական իրավունքների առաջնորդ Պոլ Ռոբսոնին ծաղկեփնջով ողջունելն էր։ CPGB–ում աշխատելու շնորհիվ, Դորոթին կապ հաստատեց նաև Պաբլո Պիկասոյի հետ, ով բրիտանացի կոմունիստների հաճախակի հյուրն էր։


== Հասուն կյանք ==
Իր մասնագիտական կյանքում, եղել է որպես բուժքույր, այնուհետև՝ ուսուցիչ։ Տեղափոխվեց Լոնդոն և սկսեց դասավանդել Լոնդոնի հյուսիսում գտնվող դպրոցում և միացավ տեղի «Կոմունիստական կուսակցության» (CPGB) մասնաճյուղին։ Լոնդոնում որպես ուսուցիչ աշխատելու ընթացքում, Կույան հանդիպեց ուսուցչուհի Բրիջիթ Հարիսին, և նրանք երկուսով համահիմանդրեցին «Ուսուցիչներ ընդդեմ ռասիզմի» կազմակերպությունը։ Նա նաև ընկերացավ Քեն Ֆորջ անունով մեկ այլ կոմունիստական ակտիվիստի հետ, ով ևս միացել էր CPGB կոմունիստական կուսակցության համայքնին՝ Մեծ Բրիտանիայում հակա սև ռասիզմին բախվելուց հետո։ Կույայի օգնությամբ, Ֆորջը կարողացել է կազմակերպել սևամորթների ուսումնասիրության առաջին դասընթացը Հարավային Լոնդոնի հանրակրթական դպրոցում։ Նրա ըներներից էր նաև սևամորթ ամերիկացի ակտիվիստ Վինի Բերոուզը։
Ակտիվորեն համագործակցել է ազդեցիկ ակադեմիական ամասագրի՝ «Dragon's Teeth»–ի հետ, որը բրիտանական մանկական գրքերում հրապարակել է ռասիզմի և սեքսիզմի վերաբերյալ հետազոտություն, ինչպես նաև առաջարկել է այլընտրանքային տարբերակներ։ Այս ամսագրի համար, նա ստեղծեց ռասիզմի իրազեկման խումբ՝ Մեծ Լոնդոնի խորհրդի ֆինանսական աջակցությամբ։ Նաև Կանանց ազգային ժողովի ակտիվ անդամ էր՝ համոզված լինելով, որ հակառասիստական գործունեությունը իրենց արշավներում առաջին տեղում է, և ընտրվեց նրանց գլխավոր քարտուղար։ Կույայի ներդրումը բրիտանական ռասիզմի ուսումնասիրությանը ներառված էր «Սև և կապույտ։ Ռասիզմ և քաղաքական պետություն» կոմունիստական հրատարակությանը։ 1980–ականներին, Կույան Հարինգեյի խորհրդի ռասայական հավասարության բաժնի ղեկավար էր և սերտորեն համագործակցում էր Լեյբորիստական կուսակցության անդամ Բեռնի Գրանտի հետ։
1980–ականների կեսին, Կույան Ուժիմայի՝ Լոնդոնի բնակարանային ասոցիացիայի նախագահն էր, և որպես Ուժիմայի նախագահ օգնում էր կազմակերպությունը դարձնել Եվրոպայի ամենամեծ սոցիալական ձեռնարկությունը՝ սևամորթների ղեկավարությամբ։ 


=== Վերադարձ Լիվերպուլ ===
Վերադարձավ Լիվերպուլ, տուն գնեց Լիվերպուլ 8–ում, այն նույն թաղամասում, որտեղ մեծացել էր։ Ստեղծեց և ղեկավարեց Լիվերպուլի ստրկության պատմության շրջագայությունները, որոնց նպատակն էր բացահայտել քաղաքի թաքնված պատմությունները։ Այս ընթացքում, իր ողջ ժամանակը նվիրեց հակառաասիստական գործունեությանը և նաև ձգտում էր ստրկության թանգարանի ստեղծմանը իր հայրենի քաղաք Լիվերպուլում, մի քաղաք, որն ակտիվորեն ներգրավված էր անդրատլանտյան ստրկավաճառության մեջ։ Նրա արշավը հաջողված էր, և առանցքային դեր խաղաց ԼիվերպուլիՍտրկության միջազգային թանգարանի զարգացման գործում, որը բացվեց 2007 թվականի օգոստոսին։ Համաձայն նրա կենասագիրների՝ Կույան «անչափ ուրախ էր, երբ բացվեց ստրկության թանգարանը» և այն անվանեց «հարգանքի տուր նրա տեսլականին և վճռականությանը»։


== Մահ և Ժառանգություն ==
Մահացել է 2013 թվականի դեկտեմբերի 23–ին։
Մահից հետո, համընդհանուր ճանաչում է ստացել որպես Լիվերպուլի ամենաազդեցիկ ակտիվիստներից մեկը և Մեծ Բրիտանիայի ամենահաջողակ հակառասիստ ակտիվիստ։
Մեծ Բրիտանիայի Կոմունիստական կուսակցություն, որը Մեծ Բրիտանիայի սկզբնական Կոմունիստական կուսակցության իրավահաջորդն է, Դորոթի Կուային համարում է «1940-ականներից մինչև 1980-ական թվականները Կոմունիստական կուսակցության ամենակարևոր սևամորթ անդամներից մեկը»։
Լրագրող Լուի Ժուլիենը նկարագրել է Կուային որպես «Լիվերպուլի դուստր» և «խտրականության և ռասիզմի դեմ անխոնջ մարտիկ»։


=== Ամենամյա հիշատակի դասախոսություններ ===
Նրա պատվին Լիվերպուլի ազգային թանգարանները վերանվանել են իրենց ամենամյա «ստրկության զոհերի հիշատակի դասախոսության օր» և «Դորոթի Կույայի ստրկության զոհերի հիշատակի դասախոսություն»։ 2015-ին Նելսոն Մանդելայի թոռը պետք է ելույթ ունենար ամենամյա դասախոսությունների ժամանակ, սակայն նա չեղյալ հայտարարեց իր այցը ՝ վկայակոչելով ընտանեկան հանգամանքները։ 2016 թվականին բրիտանացի սևամորթ ակտիվիստ, գրող և երաժիշտ Ակալան դասախոսություն է կարդացել Հայիթիի հեղափոխության մասին, իսկ մյուսները, ովքեր ընթերցել են հիշատակի դասախոսությունը՝ ընդգրկում է գրող, լուսանկարիչ և հեռուստահաղորդավար Ջոնի Փիթսին 2019 թվականին, և համայնքային ակտիվիստ և իրավապաշտպան Զիտա Հոլբորնը 2020 թվականին։


=== Լիվերպուլի համալսարանի բնակելի դահլիճ ===
2021 թվականին Լիվերպուլի համալսարանին պատկանող հանրակացարանը, որը նախկինում հայտնի էր որպես «Գլադստոն Հոլլ», վերանվանվեց Դորոթի Քույի անունով։ Գլադստոն Հոլը ի սկզբանե անվանվել է Մեծ Բրիտանիայի նախկին վարչապետ Ուիլյամ Գլադստոնի անունով, ում ընտանիքը հարստացել էր ստրկավաճառությամբ։ Լիվերպուլի համալսարանի ավելի քան 4465 ուսանողներ քվեարկել են պատմական գործչի օգտին, որը նրանց կարծքիով կարող է հարմար փոխարինող լինել  իսկ քվեարկության հաղթողը Դորոթր Կույան էր։ Լիվերպուլի համալսարանը բնութագրել է Կույային որպես «ռասայական հավասարության անխոնջ մարտիկ»։ Համալսարանը նաև խոստացավ 2021 թվականին ապրիլին տեղադրել Դորոթի Կույայի հուշատախտակը մինչ նոր ուսումնական տարին։


== Ծանոթագրություններ ==