Երկաթի (II) օքսիդ

Երկաթի (II) օքսիդը (ենթօքսիդ) քիմիական միացություն է կազմված երկվալենտ երկաթի և թթվածնի ատոմներից։


== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Երկաթի (II) օքսիդը սև բյուրեղային նյութ է, որի իոնային բյուրեղավանդակում գոյություն ունեն դատարկ հանգույցներ և կազմությունը համապատասխան է FexO բանաձևին (x=0,89-0,95): Երկաթի (II) օքսիդի կայունությունը մեծանում է ջերմաստիճանը բարձրացնելիս։ Մոլեկուլը խորանարդային է, հալման ջերմաստիճանը՝ 13690C, ΔH0գոյ.-272,4 ԿՋ/մոլ, S0298 53,9%/(մոլ·Կ)։


== Բնության մեջ գտնվելը ==
Երկաթի ենթօքսիդը բնության մեջ հանդիպում է հազվագյուտ հանքի՝ իոցիտի (տեխնիկական անվանումը՝ վյուստիտ) տեսքով։


== Քիմիական հատկություններ ==
Երկաթի (II) օքսիդը դրսևորում է հիմնային հատկություններ։ Շիկացումից հետո նվազում է քիմիական ակտիվությունը և պիրոֆորությունը։

Չափավոր տաքացնելիս վերածվում է երկաթի (III) օքսիդի, ջերմաստիճանի բարձրացումը բերում է երկաթի (III) օքսիդի քայքայման և երկաթի (II) օքսիդի առաջացման (տես՝ ստացում)։
  
    
      
        
          
            4
            F
            e
            O
            
              
                →
                
                  200
                  −
                  
                    565
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            F
            
              e
              
                3
              
            
            
              O
              
                4
              
            
            +
            F
            e
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {4FeO{\xrightarrow {200-565^{o}C}}Fe_{3}O_{4}+Fe}}}
  Փոխազդում է նոսր աղաթթվի հետ։
  
    
      
        
          
            F
            e
            O
            +
            2
            H
            C
            l
            ⟶
            F
            e
            C
            
              l
              
                2
              
            
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {FeO+2HCl\longrightarrow FeCl_{2}+H_{2}O}}}
  Փոխազդում է խիտ ազոտական թթվի հետ։
  
    
      
        
          
            F
            e
            O
            +
            4
            H
            N
            
              O
              
                3
              
            
            ⟶
            F
            e
            (
            N
            
              O
              
                3
              
            
            
              )
              
                3
              
            
            +
            N
            
              O
              
                2
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {FeO+4HNO_{3}\longrightarrow Fe(NO_{3})_{3}+NO_{2}+2H_{2}O}}}
  Փոխազդում է նատրիումի հիդրօքսիդի հետ։
  
    
      
        
          
            F
            e
            O
            +
            4
            N
            a
            O
            H
            
              
                →
                
                  400
                  −
                  
                    500
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            N
            
              a
              
                4
              
            
            F
            e
            
              O
              
                3
              
            
            +
            2
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {FeO+4NaOH{\xrightarrow {400-500^{o}C}}Na_{4}FeO_{3}+2H_{2}O}}}
  Փոխազդում է թթվածնի հետ։
  
    
      
        
          
            4
            F
            e
            O
            +
            2
            n
            
              H
              
                2
              
            
            O
            +
            
              O
              
                2
              
            
            →
            2
            (
            F
            
              e
              
                2
              
            
            
              O
              
                3
              
            
            ⋅
            n
            
              H
              
                2
              
            
            O
            )
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {4FeO+2nH_{2}O+O_{2}\rightarrow 2(Fe_{2}O_{3}\cdot nH_{2}O)}}}
  
  
    
      
        
          
            6
            F
            e
            O
            +
            
              O
              
                2
              
            
            
              
                →
                
                  300
                  −
                  
                    500
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            2
            F
            
              e
              
                3
              
            
            
              O
              
                4
              
            
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {6FeO+O_{2}{\xrightarrow {300-500^{o}C}}2Fe_{3}O_{4}}}}
  Փոխազդում է ծծմբաջրածնի հետ։
  
    
      
        
          
            F
            e
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            S
            
              
                →
                
                  
                    500
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            F
            e
            S
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {FeO+H_{2}S{\xrightarrow {500^{o}C}}FeS+H_{2}O}}}
  Վերականգնվում է ջրածնով և կոքսով։
  
    
      
        
          
            F
            e
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            
              
                →
                
                  
                    350
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            F
            e
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {FeO+H_{2}{\xrightarrow {350^{o}C}}Fe+H_{2}O}}}
  
  
    
      
        
          
            F
            e
            O
            +
            C
            
              
                →
                
                  >
                  
                    1000
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            F
            e
            +
            C
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {FeO+C{\xrightarrow {>1000^{o}C}}Fe+CO}}}
  


== Ստացումը ==
Երկաթի և թթվածնի փոխազդեցությունից։
  
    
      
        
          
            2
            F
            e
            +
            
              O
              
                2
              
            
            
              
                →
                
                  t
                
              
            
            2
            F
            e
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Fe+O_{2}{\xrightarrow {t}}2FeO}}}
  Անօդ պայմաններում երկաթի (III) օքսիդի քայքայումից։
  
    
      
        
          
            F
            e
            
              C
              
                2
              
            
            
              O
              
                4
              
            
            
              
                →
                
                  t
                
              
            
            F
            e
            O
            +
            C
            O
            ↑
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {FeC_{2}O_{4}{\xrightarrow {t}}FeO+CO\uparrow +CO_{2}\uparrow }}}
  Երկաթի և  երկաթի (III) օքսիդի, փոխազդեցությունից։
  
    
      
        
          
            F
            e
            +
            F
            
              e
              
                2
              
            
            
              O
              
                3
              
            
            
              
                →
                
                  
                    900
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            3
            F
            e
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Fe+Fe_{2}O_{3}{\xrightarrow {900^{o}C}}3FeO}}}
  Երկաթի և  երկաթի (II, III) օքսիդի (երկաթաքարի) փոխազդեցությունից։
  
    
      
        
          
            F
            e
            +
            F
            
              e
              
                3
              
            
            
              O
              
                4
              
            
            
              
                →
                
                  900
                  −
                  
                    1000
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            4
            F
            e
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Fe+Fe_{3}O_{4}{\xrightarrow {900-1000^{o}C}}4FeO}}}
  Երկաթի (III) օքսիդը շմոլ գազով վերականգնելիս։
  
    
      
        
          
            F
            
              e
              
                2
              
            
            
              O
              
                3
              
            
            +
            C
            O
            
              
                →
                
                  500
                  −
                  
                    600
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            2
            F
            e
            O
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Fe_{2}O_{3}+CO{\xrightarrow {500-600^{o}C}}2FeO+CO_{2}\uparrow }}}
  Երկաթաքարի ջերմային քայքայումից։
  
    
      
        
          
            2
            F
            
              e
              
                3
              
            
            
              O
              
                4
              
            
            
              
                →
                
                  >
                  
                    1538
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            6
            F
            e
            O
            +
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {2Fe_{3}O_{4}{\xrightarrow {>1538^{o}C}}6FeO+O_{2}\uparrow }}}
  Առանց թթվածնի մուտքի երկաթի (II) հիդրօքսիդի թերմիկ (ջերմային) քայքայումից։
  
    
      
        
          
            F
            e
            (
            O
            H
            
              )
              
                2
              
            
            
              
                →
                
                  150
                  −
                  
                    200
                    
                      o
                    
                  
                  C
                
              
            
            F
            e
            O
            +
            
              H
              
                2
              
            
            O
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {Fe(OH)_{2}{\xrightarrow {150-200^{o}C}}FeO+H_{2}O}}}
  Առանց թթվածնի մուտքի երկաթի (II) կարբոնատի թերմիկ քայքայումից։
  
    
      
        
          
            F
            e
            C
            
              O
              
                3
              
            
            
              
                →
                
                  t
                
              
            
            F
            e
            O
            +
            C
            
              O
              
                2
              
            
            ↑
          
        
      
    
    {\displaystyle {\mathsf {FeCO_{3}{\xrightarrow {t}}FeO+CO_{2}\uparrow }}}
  


== Կիրառությունը ==
Մասնակցում է չուգունի ստացման դոմնային գործընթացին։
Հանդիսանում է որպես կերամիկայի և հանքային ներկերի բաղադրիչ։
Սննդի արդյունաբերության մեջ այն լայնորեն օգտագործվում է որպես սննդի ներկ՝ E172 համարի ներքո։
Սևացման (արջնում) ժամանակ պողպատի մակերևույթի վրա երկաթի (II) օքսիդի ամուր, բարակ շերտ է ձևավորում, որի հաստությունից է կախված պողպատի փոփոխագունությունը (ցանկացած երանգի գույների ստացումը)։ Երկաթի (II) օքսիդի այս հատկությամբ է պայմանավորված պողպատի վրա գունային գծանկարներ ստանալու տեխնոլոգիան։


== Թունավորություն ==
Երկաթի (II) օքսիդը թունավոր չէ։ Այնուամենայնիվ, երկաթի (II) օքսիդի աերոզոլները (փոշին, ծուխը) երկարատև ազդեցությունից հետո առաջացնում են համեմատաբար բարորակ ընթացքով պնևմոկոնիոզ։


== Գրականություն ==
Лидин Р. А. Справочник школьника. Химия. — М.: Астерель, 2003.
Волков А. И., Жарский И. М. Большой химический справочник. — Мн.: Современная школа, 2005.
Лидин Р. А. и др. Химические свойства неорганических веществ: Учеб. пособие для вузов. 3-е изд., испр. Под ред. Р. А. Лидина. — М.: Химия, 2000:
Гринвуд Н. Химия элементов.
Вредные химические вещества. Неорганические соединения V—VIII групп: Справ. изд./ А. Л. Бандман, Н. В. Волкова, Т. Д. Грехова и др.; Под ред. В. А. Филова и др. — Л.: Химия, 1989.