Ստարտ կոդոն

Ստարտ կոդոն կամ ինիցիատոր կոդոն (անգլ.՝ Start codon), ինֆորմացիոն ՌՆԹ-ի առաջին կոդոնը, որից սկսվում է սպիտակուցի տրանսլյացիան ռիբոսոմում։ Էուկարիոտների և արքեաների մոտ ստարտ կոդոնը միշտ կոդավորում է մեթիոնինը, իսկ բակտերիաների մոտ մոդիֆիկացված մեթիոնինը՝ (N-ֆորմիլմեթիոնին)։ Դեպքերի մեծամասնությունում ինիցիատոր կոդոնի դերը խաղում է AUG եռյակը։ Ստարտ կոդոնին նախորդում է 5' ոչտրանսլյացիոն հատվածը (5'-UTR): Բակտերիաների 5'-UTR-ում տեղայնացված է Շայն-Դալգարնոյի հաջորդականությունը (AGGAGG), որը ծառայում է ռիբոսոմը կապելու համար և ստարտ կոդոնից բաժանվում է սպեյսերներով։


== Այլընտրանքային ստարտ կոդոններ ==
Այլընտրանքային ստարտ կոդոնները տարբերվում են ստանդարտ AUG կոդոնից։ Նման կոդոնները հանդիպում են ինչպես պրոկարիոտների, այնպես էլ էուկարիոտների մոտ։ Այլընտրանքային ստարտ կոդոնները սովորաբար կոդավորում են մեթիոնինը, երբ դրանք սպիտակուցի սկզբում են (նույնիսկ եթե կոդոնը կոդավորում է մեկ այլ ամինաթթու)։ Օրինակ GUG կոդոնը կոդավորում է վալին այն դեպքում, եթե այն գտնվում է կոդավորման հաջորդականության ներսում, իսկ ստարտաային մեթիոնինը, եթե այն գտնվում է հաջորդականության սկզբում։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ տրանսլյացիայի ինիցիացիայի համար օգտագործվում է հատուկ փոխադրող ՌՆԹ-ներ։ Ամինոացիլ իՌՆԹ-ի ինիցիացնող անտիկոդոն միշտ համարվում է CAU եռյակը, այն լիովին կոմպլեմենտար է AUG-ի ստարտ կոդոնին և մասամբ կոմպլեմենտար է ավելի հազվագյուտ կոդոնների։ Բացի մասնակիորեն կոմպլեմենտար GUG և UUG եռյակների, բացառիկ դեպքերում, հատկապես բակտերիաների բջիջներում, ինիցիացիան կարող է սկսվել AUU, AUA, ACG և CUG եռյակներով։ Այս, այսպես կոչված «թույլ» կոդոնները, կարող են իրականացնել իրենց գործառույթները ուժեղ Շայն-Դալգարնոյի հաջորդականությունների կամ այլ կառուցվածքային տարրերի հետ կոմբինացիայի շնորհիվ, որոնք հեշտացնում են ինիցիացիան։


=== Էուկարիոտներ ===
Այլընտրանքային ստարտ կոդոնները, բացառությամբ AUG- ի, ծայրաստիճան հազվադեպ են էուկարիոտիկ գենոմներում։ Եվ այնուամենայնիվ, իՌՆԹ-ի որոշ բջիջներում հայտնաբերվում են  այլ ստարտ կոդոններ։ Դիհիդրոֆոլատռեդուկտազի իՌՆԹ-ի ստարտ կոդոնի մեկնուկլեոտիդային փոփոխությունների ինը դեպքերից յոթի դեպքում ստացված ՌՆԹ-ները մնացին ֆունկցիոնալ և ապահովեցին այս ֆերմենտի տրանսլյացիան կաթնասունների բջիջներում։ Որպես մեթիոնիլ-փՌՆԹ-ով և AUG կոդոնով կանոնական ուղղության լրացում, կաթնասունների բջիջներում թարգմանությունը կարող է սկսվել լեյցինով` օգտագործելով լեյցիլ-փՌՆԹ-ն, որը կոմպլեմենտար է CUG կոդոնին։
Միտոքոնդրիումները (և պրոկարիոտները) զգալիորեն ավելի հաճախ, քան էուկարիոտները, օգտագործում են այլընտրանքային ստարտ կոդոնները (AUA-ն և AUU-ն մարդկանց մոտ և հիմնականում GUG-ն ու UUG-ը պրոկարիոտներում)։


=== Պրոկարիոտներ ===
E. coli- ում, 83% դեպքերում, տրանսլյացիան սկսվում է AUG (3542/4284)-ով, 14%-ում (612) GUG-ով, 3%-ում (103) UUG- ով, իսկ մեկ կամ երկու դեպքում այլ կոդոններից (օրինակ ՝ AUU և հնարավոր է  CUG):
Հայտնի գեները, որոնք չունեն AUG ստարտ կոդոն, ներառում են E. coli-ի լակտոզային օպերոններից lacI (GUG)-ն և lacA (UUG)-ն։


== Ստանդարտ գենետիկ կոդ ==


== Տես նաև ==
Կոդոն
Ինֆորմացիոն ՌՆԹ
Փոխադրող ՌՆԹ
Տրանսլյացիա (կենսաբանություն)
Գենետիկական կոդ


== Ծանոթագրություններ ==


== Արտաքին հղումներ ==
The Genetic Codes. Compiled by Andrzej (Anjay) Elzanowski and Jim Ostell, National Center for Biotechnology Information (NCBI), Bethesda, Maryland, U.S.A.


== Գրականություն ==
Спирин А. С. Молекулярная биология. Рибосомы и биосинтез белка. — Москва: Академия, 2011. — 512 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-7695-6668-4